Socio-spatial disparities: The production of marginality within urban space of Tehran (1963-1979)

Tarihin her döneminde kentler, eş zamanlı bir şekilde üretimin hem bir ön koşulu hem de bir çıktısı olarak işlerler. Bu sebeble kent, başlıca sosyo-ekonomik ve politik ilişkilerin coğrafi olarak gerçekleştiği en öncül zemindir. Kent ve onun kentsel formları bu durumda, baskın üretim stratejileri, yeniden üretim ve mekanın dönüşümü ile yakından ilişkilidirler. Bu bağlamda, sürekli gelişen kentsel büyümenin kurumu olarak iktidarın modernleşme stratejileri büyük önem taşımaktadır. Kentin modernleşme programlarının daha çok yüksek rant alanlarında uygulandığı ve toplumun geri kalanındansa belirli çıkar gruplarının ihtiyaçlarını servis etmeye yönlendirildiği göz önünde bulundurulduğunda, bu programların eşitsiz kentsel büyümeye neden olabildiği öne sürülebilir. Aslında, eşitsiz kentsel büyüme sosyal eşitsizliğin mekansal düzeyde açığa çıkmasıdır. Eşitsiz kentsel büyüme devam ettiği ve büyümenin baskın modeli olarak rol aldığı sürece, kentin farklı bölgeleri arasındaki sosyo-mekansal farklılaşmalar yoğunlaşarak artacaktır. Bölgesel olarak avantajlı alanlar diğer bölgelerden daha yüksek bir oranda büyümeye devam edecektir ve düşük gelirli kent sakinlerinin temel ihtiyaçları dahi karşılanamazken, yüksek gelirli kent sakinlerinin tüketimi için sürekli olarak 'lüks' üretimi gündemde kalacaktır. Sonuç olarak, yüksek yuksulluk alanları gibi yoğunlaşan dejavantaj bölgeleri ve onun 'kentsel yoksul' yerleşikleri ortaya çıkmaktadır. Bu kavramsal çerçeveden anlaşıldığı üzere, modernleşme sürecinin kentsel deneyimi tüm sosyal sınıflar için eşit değildir, bazen büyüme daha çok yuksulluk üretebilir. Metropolün belirli bölgelerinde yoğunlaşan yüksek düzeydeki kentsel yuksulluk, bu bölgelerin yerleşiklerini sosyal ve mekansal olarak periferize eder. Bu bölgelerdeki yüksek yoksullugun üretim ve yeniden üretiminin sürekliliği, metropollerde kentsel yoksulun marjinalleştirilmesini işaret eden, gün geçtikçe artan ve hemen hemen kurumsallaşmış olan kentsel eşitsizliği beraberinde getirir. Tam da bu noktada, kutuplaştırıcı kentsel büyümeyi kolaylaştırarak uygulanan ayrım gözetici modernleşme programlarının kentsel eşitsizliği ürettiği ve hızla arttırdığı iddia edilebilir. Ve esasında, modernleşme programlarının yoksullugun mekansal ayrımını sürdüren aktif bir mekanizma olduğu düşünülebilir. Bu bilgiler ışığında bu araştırma, 1963 Beyaz Devrim beraberinde gelen modernleşme programlarının Tahran'ın düşük gelirli kent sakinleri üzerindeki etkilerini, bu etkilerin sosyo-mekansal ayrışmanın derinleştirilmesindeki rolüne odaklanarak, eleştirel bir bakışla analiz etmeyi hedeflemektedir. Tahran, bilhassa 1970'li yıllarda güney-kuzey kent aksı boyunca fakir ve zengin arasındaki ayrımın tehlikeli bir biçimde gerçekleştirdiği bir kent olarak, böylesi bir tartışmaya olanak sağlar. Kapitalin mantığıyla çalışan kentsel büyüme altında eşitsizliğin üretimi ve sürdürülmesi, devletin farklı gelir grupları arasındaki sosyo-mekansal ayrışmayı büyüme projeleri, reformlar ve kentsel politikalar gibi meşrulaştırılmış kurumlar aracılığıyla sertleştirme çabaları ve kentsel yoksulun nöbetleşe olarak tahakküm ve sömürü süreçleri olarak karşılaşılan kentsel büyüme süreçlerinden yabancılaşması Tahran bağlamında tartışılacaktır. Şüphesiz kapitalin baskın gücü ve devlet eşitsiz ve ayrımcı kentsel mekanların artmasını engellemek üzere ne yapılabileceğinin sınırlarını genel olarak belirler. Ancak bir kentsel yerleşmede gitgide derinleşen bir eşitsizliği incelemek dahi gerçekleştilmiş programlar ve etkilerine meydan okunmasını sağlayabilir. Ve de bu programlar, sosyal sınıf ayrımı olmaksızın kentin tüm sakinleri için, daha kapsayıcı, adil ve özgür kent yaşamı deneyimleri üretebilen bir kent formunun daha eşitlikçi modeliyle başka yollarla bir gelecek tahayyül etmek üzere zemin olarak kullanılabilir.