Sıraev kavramının incelenmesi ve Osmanlı Mimarisi'nde Akaretler Sıraev Grubunun yeri ve önemi

Bu çalışmada, Osmanlı Mimarisi'nde, saray destekli yapılan, ilk ve tek sıraev grubu olma özelliğini taşıdığı düşünülen Akaretler Sıraev Grubu'nun, Osmanlı Mimarisi'ndeki yeri ve önemi belirlenmeye çalışılmıştır. On sekizinci yüzyıl sonu ve on dokuzuncu yüzyıl başları arasında yaşanan Endüstri Devrimi sonucunda, Avrupa'da, yapı tipolojisine katılan yeni bir konut tipi olan sıraev kavramının incelenmesi yapılmıştır. Endüstri Devrimi sonucunda, ilk olarak İngiltere'de ortaya çıkan sıraev oluşumu, Manş Denizi kıyılarında bulunan komşuları, Batı Fransa, Belçika, Hollanda, Kuzey Almanya ve Danimarka'ya yayılmış ve bu dönemde kent silueti içinde, sıraevlerin oluşumu ve kent içi siluetinin dinamikleştiği görülmüştür. On sekizinci yüzyılın sonlan ve on dokuzuncu yüzyılın başlarında, şehirlerin ticarete dayalı yaşayışının yerini, Endüstri Devrimi sonrası, sanayi mesnetli bir yaşantının aldığı bilinmektedir. Günden güne artarak ortaya çıkan 'işçi' ihtiyacı, kırsal kesimden şehirlere, 'iş bulma' amaçlı bir göç başlatmıştır. Bu göçler sonucunda gelen nüfusa, iş merkezine yakın yaşama mekanları inşa edilmiştir. Bu yaşama ünitelerinin, mümkün oldukça az zamanda ve maliyette yapılması gerekliydi. Yanlızca temel ihtiyaçlara cevap verecek sabit fonksiyonlu mekanlardan- yaşama, yemek, yatma ve temizlik- oluşmasıda, düşük maliyet getireceği için gerekliydi. Bu bağlamda, mümkün olabildiğince küçük parseller kullanan, zemine oturan ve nüfusun ihtiyacını karşılayacak kadar çok ünite tasarlanmalıydı. İşte tüm bu ihtiyaçlara uygun çözüm, on dokuzuncu yüzyıl sanayi şehirlerinde, iş merkezi çevresinde, birbirinin tekrarı olan işçi konutlarının, bir dizi halinde inşası ile bulundu. Bu çözüm, günümüz konut tipolojisindeki sıraevdir. VUAvrupa toplumlarında, endüstrileşme sonucu ortaya çıkan sıraev oluşumunun, Osmanlı Mimarisi'nde çok daha farklı nedenlere dayanarak ortaya çıktığı görülmektedir. On beşinci yüzyılda, Osmanlı Mimarisi'nde, mali ihtiyaçlara dayanarak, kullanımları, halk tarafından eş zamanlı olarak ortaya çıkartılmış olan kollektif konutların, İstanbul, Kahire, İzmir, Selanik vbg. büyük ve belli başlı kentlerde, bekar odaları veya haneler olarak ortaya çıktığı bilinmektedir. Bunlar, bazen külliyelerde, bazen ise çarşı merkezine yakın hanlarda, adeta bir sokak perspektifine dinamiklik katan, birbirini izleyen, eş boyutlu, eş plan ve cepheleri olan, eş zamanlı yapılmış hanelerdir. Bunların varlığı ile, Osmanlı kent perspektifi, belirli bir canlılık kazanmış ve özgün bir görünüme bürünmüştür. On dokuzuncu yüzyıla gelindiğinde, kollektif konut oluşumlarının, eş zamanlı değil de, batılı etkiler altında, modern bir dialektik ürünü olan, sıraev grupları şeklinde ortaya konduğunu görmekteyiz. Bu oluşumun, saray destekli ilk ve tek, anıtsal ölçek de ise ilk örneği Akaretler Sıraev Grubu'dur. Ayrıca, sıraev cephe özelliği gösteren, ilk çok üniteli dizi-bütün olarak tasarlanmış konut grubu olan Akaretler Sıraev Grubu'taı, bu grup kadar çok üniteli olmayan, ama yine dizi-bütün olarak, 1890'larda tasarlandığı düşünülen, Elmadağ- Taksim Surp Agop Sıraev Grubu ve daha da sonraları Orataköy Onsekiz Akaretler Sıraev Grubu ve Fener-Balat, Kumkapı, Sütlüce ve Arnavutköy ile Kadıköy yakasında, Yeldeğirmeni'nde olduğu gibi, daha kısa dizilerin yapımı izlemiştir. Bu bağlamda, giriş bölümünde tez konusunun önemi üzerinde durularak, neden bu konunun seçildiği, amaçlanan düşünceler ve araştırmanın çerçevesi ortaya konmuştur; izlenecek yol ve tezde yer alacak bölümler hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, sıraev kavramının genel bir tanımı yapılarak, sıraev modelinin oluşum süreci açıklanmıştır. Üçüncü bölümde, on sekizinci yüzyıl sonu ve on dokuzuncu yüzyıl başında, Endüstri Devrimi'nin sonucunda ortaya çıkan sıraev modelinin tarihçesi incelenmiştir. vİngiltere başta olmak üzere, Batı Avrupa ülkelerinde ve diğer bazı ülkelerde görülen sıraev örneklerine yer verilmiştir. Dördüncü bölümde, modernleşme öncesinde, Osmanlı Mimarisi'nde, mali ihtiyaçlar sonucu, eş zamanlı olarak, İmparatorluğ'un yoğun nüfusa sahip kentlerinde ortaya çıkan, bekar odaları veya haneler diye adlandırılan kollektif konutlara değinilmiştir. Beşinci bölümde, modernleşme süreci içerisinde, İstanbul kent morfolojisinin değişimine yer verilmiştir. Altıncı bölümde, İstanbul mimarisine, sıraev modelinin girişi ve görülen ilk örnekler ele alınmıştır. Yedinci bölümde, çalışmanın asıl konusu olan Akaretler Sıraev Grubu'nun, analitik incelemeleri yapılmış; tarihi, konumu, planimetrik düzeni, cephe ve bezeme özellikleriyle, tasarımcısı Sarkis Balyan araştırılmıştır. Sekizinci ve son bölümde ise, sonuçlar yer almaktadır. Bu bölümde, modernleşme öncesi tek aile konutundan, modernleşme ile apartmanlaşmaya geçiş arasında bir arakesit olan sıraev grupları ve bunlardan en anıtsalı olan Akaretler Sıraev Grubu'nun, Osmanlı Mimarisi'nde, bilinen saray destekli yapılmış ilk ve tek sıraev grubu olduğu gerçeğine değinilmiştir. IX