Antakya kenti tarihi doku içinde tipolojik analiz çalışması

Bu tezde; tarihi boyunca birçok uygarlığın yaşamış olması nedeni ile, bu uygarlıkların dil, din, ırk, kültür, sosyal yaşam ve mimari özelliklerini alarak zengin bir tarihi geçmişşe sahip olan ve bunların paralelinde biçimlenen Antakya Kenti tipolojik analiz bağlamında incelenmiştir. 2. Bölümde kentin fiziki tanımı yapılmış, coğrafi konumu, sınırlan, ulaşımı; mimarinin biçimlenmesinde büyük rolleri olan topografya ve iklim gibi faktörler irdelenmiş, bunların sonucunda sokak ve mahalle oluşumları incelenmiştir. İklimin etkisiyle bol yağışlı olan kentte, kendine özgü bir mimari karakteri olan sokak kesitlerine bakılmış, eski dokudaki sokak oluşumunun ızgara plan şemasında olduğu tespit edilmiş ve bunun Helenistik Çağ kentlerinde kullanılan plan olduğu anlaşılmıştır. Kozmopolit bir yapı bütününe sahip olan kentteki mahalle oluşumları ve yerleşimleri, şehir için yapılan imar planlan incelenmiştir. 3. Bölümde tarihsel süreci içinde kent merkezinin oluşumu ve mimari biçimlenişi incelenmiştir. Seleucoslar Döneminde kurulan Antakya Kenti, kısa bir sürede gelişerek Helenistik dünyanın İskenderiye'den sonra en önemli merkezi durumuna gelmiştir. Romalılar Döneminde ise kent, Hıristiyanlık' in önemli merkezlerinden biri olmuştur. Kentin Antik Çağdaki planı incelenmiş, yapılan yollar ve binalardan bahsedilmiştir. Kent; M. S. 523, 526, 528 yıllarında geçirdiği depremlerle yıkılmış ve Justinianus kenti yeniden kurmuş, tiyatrolar, forumlar, hamamlar ve kiliseler yaptırmıştır. Kent Müslümanların eline geçmesiyle eski önemini yitirmiş, I. Dünya savaşından sonra Fransız egemenliğine girmiş, 1938 yılında bağımsızlığını kazanmış ve nihayet 193 9 'da Türkiye'ye katılmıştır. 4. Bölümde kentin mimari biçimlenişi irdelenmiştir. Topografyanın mimariyi nasıl etkilediği, yapıların nasıl konumlandırıldığı anlatılmıştır. Tarihte ve günümüzde topografyanın mimariye etkisi incelenmiş ve günümüzde bu faktörün fazlaca önemsenmediği anlaşılmıştır. Asi Nehri'nin Kuzeydoğusunda kalan eski kent oluşumu ile nehrin Güneybatı yakasında kalan yeni kentin oluşumu kıyaslanmış ve yeni kentte eskiye sadık kalınmadığı fark edilmiştir. Eski kent doku ve karakterini yansıtan örnekler birçok boyutuyla incelendiğinde, kentsel doku ve örüntünün, sosyal yapının doğal ve ekonomik verilerin etkisiyle oluşmuş tipik örnekler olduğu görülmektedir. Yeni kentin biçimlenişi ve eski kent ile olan ilişkisi incelenmiş, yeni kentin eski kentten çok farklı bir biçimde geliştiği anlaşılmıştır. Eski kentteki grift doku zaman içinde kaybolmuş, yeni kentte ise bu özelliğe hiç yer verilmemiştir. Sit alanı, korunmaktan uzak kaybolmaya yüz tutar haldedir. Sosyal verilerin bina biçimlenişini nasıl etkilediği, sosyal yapının analizi ile incelenmiş; günümüz yaşam koşullarının değişmesi ile fonksiyonel eskimeye uğrayan eski kent dokusu kullanımları ve yeni kente göçlerden bahsedilmiştir. Antakya'nın mimari yapısı sokak ve konut bağlamında incelenmiş, Antakya Evleri'nin analizi yapılmıştır. Tümü avlulu plan şemasına sahip olan evlerde, avlunun plandaki yeri, sokak ve avlu cepheleri, kapılar, pencereler, çıkmalar ve çatılar incelenmiştir. Cephe, kapı ve pencere analizleri, çizimler yapılarak desteklenmiştir. 5. Bölümde Antakya Evleri'nin tipolojik analizi yapılmış, yöreye has olan bir takım öğeler konut içi ve konut dışı öğeler olmak üzere incelenmiştir, konut dışı mimari öğelerden olan gelenksel kuş ve fanus takalnnm çizimleri yapılmıştır. 6. Bölümde Antakya Evleri'nde görülen taş işçiliği, ahşap işçiliği, baskı ve kalem işleri, vitray gibi süsleme teknikleri incelenmiş, bunlar fotoğraflar verilerek örneklenmiştir. Daha önce de pek çok kez incelenmiş olan Antakya kenti, tipolojik olarak incelenmediğinden, bu çalışmada kentte tipolojik analiz bağlamında bir çalışma yapılması uygun görülmüş, çalışma fotoğraflar ve çizimlerle desteklenmiştir. Çalışma yapılırken sit alanı içinde bulunan Gazipaşa ve Zenginler Mahalleleri örnek olarak seçilmiş ve analizler de bu alanlarda yapılmıştır. Bu araştırma yapılırken; -Antakya hakkında; tüm yazılı, sözlü ve resimli kaynaklardan yararlanılmıştır. -Belediyeden alınan 1/1000 ölçekli şehir planı ve 1/5000 ölçekli sokaklar-mahalleler planı incelenmiştir. -Sit alanı içinde bulunan tarihi eser niteliğinde korunmaya alınmış olan evlerin tescil fişleri alınmıştır. -Koruma alanı içinde bulunan sokak ve evler, yerlerinde incelenmiş ve mimari özellikleri fotoğraflarla tespit edilmiştir. -Evlerin içine girilmiş; avlular ve evin iç mekanları da fotoğraflarla belgelenmiştir. -Evlerin plan şemaları, kapı ve pencereleri, ev içinde bulunan sabit elemanlar ve yöreye özgü mimari öğeler tipolojik analiz bağlamında incelenmiştir. Sonuç olarak kültürel ve sosyal yaşantının değişmesi ile, yaşam standartlarına daha uygun olan yeni evler tercih edilmeye başlamış ve tarihi doku içindeki evler terk edilmeye bırakılmıştır. Kırsal kesimden kente göç eden insanların yerleştiği bu evlerin, yanlış kullanım ve yasa gereğince bir şey yapılamaması nedeni ile şiddetli bir bakımsızlığa maruz kalmış olduğu, sahip çıkılması gereken yerde ihmal edilmiş oldukları fark edilmiştir. Bu evlerin yıkılmaması için acilen bir takım önlemlerin alınması gerekliliği saptanmıştır. xı