Risk yönetimi çerçevesinde Türkiye'de mevzuata uygun bir güvenli tasarım modeli

Dünyada iş sağlığı ve güvenliği açısından en riskli sektörlerden biri olan yapım sektöründeki iş kazalarının önüne geçmek amacıyla yapılan çalışmalar yetersiz kalmaktadır. Bu çalışmaların pek çoğu yapımda sağlık ve güvenlik konularının tek sorumlusu olarak gösterilen yapımcıya yönelik olmuş, yapım sahasındaki tehlikeleri değerlendirmeye yönelik uygulama yöntemleri yapımcılar için geliştirilmiştir. Bunun üzerine kazaların sebebinin belirlenmesine yönelik yapılan daha detaylı araştırmalarda; iş kazalarının önemli kısmının tasarım ilişkili olduğu, kazaların tasarım aşamasında ve işe başlamadan verilen kararlardan etkilendiği, kazaya sebep olan risklerin tasarım aşamasında yok edilebileceğini veya azaltılabileceği, tasarımcıların çalışanların güvenliği konusunda güçlü bir etkileri olduğunu sonucuna ulaşılmıştır. Tasarım aşamasında verilen yanlış kararlar yapım, kullanım, bakım onarım ve yıkım aşamalarında da çalışanların sağlık ve güvenliğini ciddi boyutta etkilemektedir. Kazaların sebeplerinin belirlenmesine yönelik yapılan bu daha detaylı araştırmalar yeni bir görüşü ortaya çıkarmıştır. Kazaların önemli bir kısmının tasarım kaynaklı olduğunu ve tasarım aşamasının daha iyi çalışarak iş kazalarının önüne geçileceğini veya en azından azaltılabileceğini savunan bu görüş değişik terimlerde kavramlaştırılmış olup 'Güvenli Tasarım' olarak bilinmektedir. Güvenli tasarım anlayışının yer aldığı birçok çalışma, yapım sektöründe güvenlik performansını artırmak amacıyla gerçekleştirilmiştir. Kazaların tasarım kaynaklı olduğunu ve tasarım aşamasının daha iyi çalışarak iş kazalarının önüne geçileceğini savunan 'Güvenli Tasarım' anlayışı yapı işleri ile ilgili düzenlemelerde de yer almaktadır. ILO sözleşmeleri, AB direktifi, İngiltere ve Avustralya'nın yapım ile ilgili düzenlemelerinde belirtilen; yapım, kullanım ve yıkım aşamalarına yönelik risklerin tasarım aşamasında değerlendirilmesi hükmü 'Güvenli Tasarım' görüşünü tamamen desteklemektedir. Güvenli tasarım yaklaşımına yönelik örnekler incelendiğinde ülkelerin iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili mevzuatlarına bir model ile açıklık getirdikleri ve/veya mevzuattaki noksanlıklarını bir model, rehber veya uygulama kodu gibi yardımcı kaynaklar ile giderme çabası içinde oldukları görülmüştür. Bu kaynakların çoğu ise özellikle yapım projesi katılımcılarından olan ve istenen performansı ortaya koyamayan tasarımcılar için geliştirilmiştir. Yapılan araştırmalar, gelecek çalışmalar için yapım projesi katılımcılarından özellikle tasarımcılar için güvenli tasarım konusunda başkaca model geliştirilmesi gerektiği ve mevcut modellerin iyileştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Türkiye'de güvenli tasarım anlayışı Avrupa Birliği uyum sürecine bağlı olarak çıkarılmış olan 6331 sayılı kanun ve yönetmeliklerde görülmektedir. Buna rağmen, düzenlemelerde görülen güvenli tasarım anlayışını uygulamaya koymaya yardımcı, yapım projeleri katılımcıları için geliştirilmiş, risk değerlendirmesi ve yapım projelerinin tasarım aşamasını birleştirici ve tüm gelişmiş ülkelerde görülen uygulama kodu rehber, vb. yardımcı materyal henüz hazırlanmamıştır. Bu problemlerden yola çıkarak çalışmada, güvenli tasarım prensiplerinin Türkiye şartlarına uygun olarak ele alınması ve bununla birlikte tasarım aşamasında risk yönetiminin uygulanmasına yönelik bir güvenli tasarım modeli oluşturulması konusunda araştırmalar yapılmıştır. Araştırmanın arka planının açıklanarak başlandığı tezin birinci bölümünde, yapım sektöründeki iş kazası sebepleri ve kaza sebeplerinin belirlenmesine yönelik yapılan araştırmalardan bahsedilmiş olup bu araştırmalar sonucu ortaya çıkan 'Güvenli Tasarım' kavramı prensipleri, özellikleri, uygulama alanları, faydaları verilerek açıklanmıştır. Yapılan bu giriş ile akabinde, çalışmaya yön vermiş olan problemin tanımı yapılarak, problemin çözümüne yönelik yapılan mevcut çalışmaların ülkemiz için de yapılması gerektiği, diğer ülke deneyimlerinden yararlanılarak benzer amaç doğrultusunda bir modelin ülkemiz şartları ile uyumlu olarak geliştirilmesi gerekliliğinden bahsedilmiş ve çalışma için belirlenen kapsam ve sınırlar çerçevesinde çalışmanın amaç ve hedefi ile bu hedef ve amaçlara ulaşmada izlenmesi planlanan yöntemlerden bahsedilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde, birinci bölümde kısa olarak değinilen dünyada güvenli tasarım çalışmaları daha detaylı bir şekilde ele alınarak tanımlanmaktadır. Dünyada iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalar, genelde ülkelerin ve kurumların güvenli tasarım düzeyinde gerçekleştirdikleri ve özelde ise yapım işleri ile ilgili olan çalışmalar belirli bir ayrıntıda incelenmiştir. İş sağlığı ve güvenliği çerçevesi içinde güvenli tasarım yaklaşımının irdeleme ve değerlendirilmesinde; öncelikle ilgili kurumlar tanıtılmış, ana düzenlemeler ve varsa politika ve stratejilerle birlikte yapı işlerine yönelik düzenlemeler açıklamalarda yer bulmuştur. Dünyada güvenli tasarım yaklaşımına yönelik çalışmaların Türkiye'deki yansımalarına da değinilmiş olan bu bölümde ayrıca, Türkiye'deki mevzuat düzeyindeki uygulamalara da yer verilmektedir. Bölüm sonunda ayrıca, dünyada güvenli tasarıma yönelik çalışmaların irdelenmesi yapılarak, çalışması olan kurumların bir listesi hazırlanmış, yapı işleri ile ilgili düzenlemelerde hazırlık aşamasının iyi çalışıldığı ülke ve kurumların karşılaştırmasına yer verilmiştir. Üçüncü bölümde, yapım sektörüne yönelik güvenli tasarım bileşenlerinin tek tek analizi yapılmıştır. Yapı işleri ile ilgili mevzuat çerçevesinde analizin yapıldığı bu bölümde yapım projelerinin yaşam döngüsü, yapım projelerinin katılımcıları ve yapım projelerine yönelik dokumanlar tariflenmiştir. Bu bölümde ayrıca risk değerlendirmesi, yönetimi ve süreci detaylı bir şekilde irdelenmiş olup, risk değerlendirmesi ve yönetimindeki farklılıklar, mevzuattaki yeri, değerlendirme teknikleri ve risk değerlendirmesini de kapsayan risk yönetim süreci konularına açıklık getirilmiştir. Dördüncü bölümde, dünyada problemin çözümüne yönelik geliştirilen rehber ve modeller irdelenmiştir. Bu materyaller özellikle tasarımcılar için geliştirilenler, dünyada en çok ilgi görenler ve mevzuat çerçevesinde geliştirilenlerden seçilmiştir. Bölüm sonunda modellerin karşılaştırılarak değerlendirilmesi yapılmıştır. Beşinci bölümde çalışmada ele alınan problemin çözümüne yönelik olarak öncelikle geliştirilecek modelde katılımcılar ve bu katılımcıların görevlerinin nasıl olacağı konularına cevap aranmaya çalışılmıştır. Daha sonra bu katılımcıların görevlerini yerine getirmede ihtiyaç duyacağı dokumanlar oluşturulmuştur. Bu iki aşamadan sonra ulusal mevzuat çerçevesinde ve mimarlar odasının ilgili şartnamesinde yer alan işler dikkate alınarak işyeri olarak kullanılacak binaların tasarım sürecinde risk yönetimi adaptasyonuna yardımcı olacak kavramsal model açıklanmaktadır. Altıncı bölümde tez çalışması kapsamında oluşturulan model, ofis binası üzerinde örneklendirilmiştir. Geliştirilen model kapsamında oluşturulan güvenli tasarım ekibi tarafından ofis binasının tasarımına yönelik örnekleme bina elemanları, bina servisi, mahaller başlıklarından seçilmiştir. Son bölümde ise, tez kapsamında yapılan çalışmaların ışığı altında ortaya çıkan sonuçlar tartışılmıştır. Bölüm sonuçlarından elde edilen bilgilerden, güvenli tasarım prensiplerinin Türkiye'de yeni olmamakla birlikte birleştirici hususların noksan olduğu bu boşlukların ise bir model ile geliştirilebileceği sonucunu ortaya konmaktadır. Ayrıca bu bölümde, gelecek dönem çalışmaları için de önerilerde bulunulmakta ve bu tez çalışması kapsamında geliştirilen modelin Türkiye için geliştirilmesi gereken uygulama kodu, rehber vb. materyallerde nasıl ele alınması gerektiğine yönelik görüşler aktarılmaktadır.