Yerel verilerin geleneksel mimari üzerindeki etkilerinin sürdürülebilirlik bağlamında karşılaştırmalı olarak incelenmesi: Akseki-İbradı ve Piemonte-val d'ossola örneği

Problemlerin çözümlerinde aynı şartlarda, aynı sebepler, aynı sonuçları verir. Bu yüzden ortaya çıkan sonuçların zorunlu olarak evrensel kurallara göre meydana geldiği düşünülebilir. Buradan hareketle, doğal çevrenin bir parçası olan insan, fiziksel, sosyal ve kültürel ortamı oluştururken, en önemli özelliği olan iradeyi kullanmanın yanında, doğa koşullarına uygun çözümler getirerek yaşamını şekillendirmiştir. Geleneksel mimaride, coğrafyanın sağladığı olanaklarla ve toplumca kabul görmüş yaşam şekillerinin ortaya konabileceği bir tasarımla karşımıza çıkmaktadır. Bu düşüncelerden yola çıkarak, ilk bölümde, tezin ana problemi, amacı, kapsamı ve yöntemi ortaya konmuştur. Tez çalışmasının ana problemi yerel verilerin geleneksel yerleşimler üzerine etkisinin sürdürülebilirlik ile olan ilişkisini incelemektir. Bu sayede yerleşimlerde yerel verilerin dikkate alınması açısından sürdürülebilir mimarlık ile geleneksel mimarlık arasındaki ilişkinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Tez kapsamında doğal ve kültürel verilerin mimari yapıyı ve yerleşim sistemini etkilediği düşüncesinden yola çıkarak, sürdürülebilirlik açısından yerel ve geleneksel mimari yapıların meydana getirdiği örüntü dilleri araştırılmıştır. Geleneksel mimarinin sürdürülebilir örüntü dillerini ortaya koymak için Türkiye ve İtalya'dan özgün yerleşim örnekleri seçilmiştir. Bu açıdan Türkiye'deki Akseki-İbradı havzası dağlık yerleşimleri ve İtalya'daki Walser kültürü etkisini gösteren Piemonte-Val d'Ossola havzası dağlık yerleşimleri incelenmiştir. Alan araştırmasında araştırma teknikleri olarak analiz ve karşılaştırma yöntemleri kullanılmıştır. Her iki ülkeden de benzer topografik özelliklere sahip dağlık yerleşimler seçilerek yapılan analizler ve karşılaştırmalar sonucunda, hem doğal ve kültürel veriler-mimari hem de doğal veri-kültürel veri etkileşimlerindeki ortak ve farklı yaklaşımlar ve bu yaklaşımlarda etkili olan etmenler ortaya konmuştur. Analiz yöntemi ile geleneksel yerleşimlerin sahip olduğu yerel veriler, bu yerel verilerin mimariye etkisi gibi konular araştırılmıştır. Karşılaştırma yöntemiyle ise geleneksel yerleşimlerde yerel veri kullanım farklılıkları, bu farklılıkların Türkiye ve İtalya'da belirlenen yapı ve yerleşimlerde ortaya çıkış şekli, nedeni ve ele alınış boyutları incelenmiştir. İkinci bölümde, araştırmanın temelini oluşturan; 'çevre', 'sürdürülebilirlik', 'sürdürülebilir mimari', 'yerel veri' ve 'inimaride yerel veri kullanımı' gibi bazı kavram ve konulara değinilmiştir. Bu kavramlar, içerdikleri anlamlar ve aralarındaki bağlantılar açıklanmıştır. Çevre kavramının tanımı yapılmış ve çeşitli nedenlerle ortaya çıkan ve giderek büyüyen çevresel sorunlar belirtilmiştir. Daha sonra bu sorunların çözümü için her alanda sürdürülebilirlik fikrinin ortaya atılışı ve mimarlığın bu yaklaşımdaki yeri ve önemi ortaya konmuştur. Sürdürülebilir mimarlık açısından yerel veriler ve yerel veri kullanımının önemi vurgulanmıştır. Bu noktada yerel veri kullanımının, çevresel koşullara adapte olabilmek için, geleneksel yerleşimlerde açıkça görülebileceğine dikkat çekilmiştir. Bunun yanında geleneksel yerleşimler üzerinde yapılan alan araştırmasında yapılan gözlemleri sınıflandırmak amacıyla kullanılan yeşil bina değerlendirme ve sertifika sistemlerinden BREEAM, LEED ve SBTOOL'un oluşturulma nedenleri ve kriterleri açıklanmıştır. Üçüncü bölümde ise alan araştırmasının uygulanan yöntemin belirtilmesi ile başlayarak, araştırmanın yapıldığı yerlere ilişkin genel ve yerel bilgiler verilmektedir. Alan araştırmasının yapıldığı ilk yerleşim bölgesi olarak Türkiye'nin güneyinde, Antalya'da, Akseki-İbradı havzası yerleşimleri ve bölgenin mimari açıdan karakteristik özelliklerini içerisinde bulunduran Ürünlü köyü incelenmiştir. Bölgedeki kültür ve yaşam tarzına göre değişen yerleşim tipleri ortaya konmuştur. Bu yerleşim tipleri arasındaki benzerlik ve farklılıklar nedenleriyle açıklanmıştır. Daha sonra Akseki-İbradı geleneksel mimarisinin karakteristiğini gösteren 'düğmeli ev' tipi incelenmiştir. Cepheden dışarıya çıkan ahşap elemanlar nedeniyle 'düğmeli ev' adı verilen bu tipin en çok ve en özgün örneklerinin görüldüğü yerleşim Ürünlü köyüdür. Bu yüzden Ürünlü köyü özelinde olmak üzere bölge üzerine yapılan literatür çalışmaları, plan ve rölöve gibi belge niteliği taşıyan çalışmalar, tez yazarı tarafından yapılan gözlemler, kullanıcılar ve bölge hakkında bilgi sahibi kişiler ile yapılan detaylı görüşmeler ışığında edinilen bilgiler yapısall farklılıkları açısından sınıflandırılarak incelenmiştir. İkinci yerleşim bölgesi olarak ise İtalya ve İtalyan Alpleri'nin kuzey batısında, Piemonte-Val d'Ossola havzasında, Walser kültürü etkisini gösteren yerleşimler ve bu etkinin en açık şekilde görülebildiği Alagna Valsesia'da konumlanan Walser evlerinin karakteristik yapısı açıklanmaktadır. 'Walser', M. S. 9 yy.'da Valais'e, İsviçre Alpleri, yerleşen ve daha sonra İtalya Alpleri'ne göçen Germen insanlarının, Alemanlar'ın bir grubuna verilen addır. Walserler iskan edilmiş yüksek vadileri işgal etmelerinden sonra güçlü bir kimlik oluşturmuşlar ve anavatanları ile bağlarını korumuşlardır. Kültürleri bugüne kadar ayakta kalmıştır. Walser evlerinin olağan dışı mimarisi benzersiz örnekler sunmaktadır. Bu evler işlevsellik, dayanıklılık, yapısall sağlamlık ve mimari zarafetin şaşırtıcı bir sentezini temsil etmektedir. Ürünlü köyü hakkında uygulanan araştırma teknikleri ile daha çok taş yapı hakimiyeti olan bölgedeki Alp inşa sistemlerinde çok sık görülmeyen taş üzerine ahşap kullanımı hakimiyeti incelenmiştir. Bölüm sonunda ise tez çalışmasının ana problemini oluşturan dağlık yerleşimlerdeki kırsal gelenekte sürdürülebilirlik sorunsalı yönünde zaman ve tecrübe ile oluşan mimari örüntüler ortaya konmaya çalışılacak ve böylece hem geleneksel mimarinin bu alandaki başarısı hem de günümüz mimari pratiğine örnek olabilecek kentsel ve mimari çözümleri gözler önüne serilecektir. Bahsedilen bu mimari örüntüleri açık bir şekilde ortaya koymak adına bir sınıflandırma aracına ihtiyaç duyulmuştur. Bu nedenle sürdürülebilir bina tasarımlarını değerlendirmek için kullanılan yeşil bina değerlendirme ve sertifika sistemlerindeki performans kriterlerine dair çözümler geleneksel yerleşim ve mimari örnekler üzerinde aranacaktır. Sonuç bölümünde yapılan araştırmalardan çıkarılan sonuçlar ortaya konmuştur. Geleneksel yerleşimlerin doğal ve kültürel ortama ayak uydurma zorunlulukları nedeniyle birçok açıdan sürdürülebilir olmaları ve yapısall açıdan bunu sağlayış biçimleri üzerinde durulmaktadır. Bu tezin de bundan sonra yapılacak benzer çalışmalara gerek konu gerekse kullanılan yöntem açısından bir altlık oluşturması beklenmektedir.