Sürdürülebilir proje teslim sistemi için Türkiye'de yapılan inşaat projelerine yönelik model önerisi

Dünyada her geçen gün sayısı artarak yaşanan çeşitli felaketler çevre dostu sürdürülebilir uygulamaların önemini gözler önüne sermektedir. İnşaat sektörü ise yaşanan bu bozulmalar da önemli bir rol üstlenmektedir. Bu nedenle kaynakları verimli ve etkin bir biçimde kullanan, üretimi, işletimi ve hatta yıkımı süresince çevreye karşı olumsuz etkileri azaltılmış, kullanıcı konforu ve sağlığını gözeten sürdürülebilir/yeşil yapıların üretimine olan yönelim giderek artmaktadır. İnşaat sektörünün konvansiyonel üretim şeklinden farklı girdi ve çıktılara sahip olan sürdürülebilir yapı üretimi için geliştirilen projelerin yönetim süreçleri de farklılaşmaktadır. Sürdürülebilir projelerin hedeflendiği başarı ve performans düzeyine ulaşabilmesi için bu projelerde doğru bir teslim sürecinin izlemesine ihtiyaç vardır. Türkiye sürdürülebilir proje üretiminin yoğun olarak yapıldığı gelişmekte olan bir ülkedir. Özellikle Türkiye gibi enerjide dışa bağımlı ülkelerde bu projelerin planlandığı gibi uygulanması işletim süresince verimliliği sağlamak adına oldukça önemlidir. Bu kapsamda sistematik olarak yürütülen literatür incelemesi sonucunda elde edilen bilgiler doğrultusunda belirlenen proje teslim özelliklerine ait faktörler üzerinden DEMATEL yöntemi kullanılarak Türkiye için bir proje teslim sistemi yaklaşımı ortaya koyulmuştur. Ayrıca mevcut sürdürülebilir projelerdeki kullanılan proje teslim sistemleri ve süreç yönetimine etkilerinin incelendiği alan çalışmasıyla mevcut durumdaki eksiklikler ve ihtiyaçlar belirlenerek öneri model iyileştirilmiştir. Beş bölümden oluşan ve sürdürülebilir projeler için proje teslim sürecinde etkili olan faktörlerin tespit edilerek sürdürülebilir proje üretimi gerçekleştirmek isteyen karar vericilere bir kılavuz oluşturmayı hedefleyen bu tezin birinci bölümünde, problemin tanımı, literatür incelemesi, çalışmanın amacı ve özgün değeri, kapsam ve sınırlamalar ile tez metodolojisi ve yapısı yer almaktadır. Tezin ikinci bölümü ise sürdürülebilirlik, sürdürülebilir yapı üretimi ve proje yönetimi ve proje teslim sistemleri ile sürdürülebilir projelerde PTS'lerin rolünün ele alındığı literatür incelemesi olmak üzere iki gruptan oluşmaktadır. Birinci grup altında konuyla ilgili kavramların kısa açıklamalarına yer verilirken ikinci grup altında PTS'lerin sürdürülebilirlik performansı bir tür sistematik literatür araştırma yöntemi olan meta-analiz ile incelenmiştir. Bu incelemeler sonucunda sürdürülebilir projelerin proje teslim özelliklerine ait faktörler belirlenmiştir. Tez kapsamında Türk inşaat sektörüne hizmet edecek bir yaklaşım geliştirilmesi hedeflendiği için elde edilen faktörlerin Türkiye'deki sürdürülebilir projelerdeki etkinliğini tespit etmek üzere Delphi yöntemi kullanılarak uzman görüşlerine başvurulmuştur. Üçüncü bölümde Türkiye'de sürdürülebilir projeler ve proje teslim sistemleri arasındaki ilişki ele alınmıştır. Bu kapsamda Türkiye'de sürdürülebilir proje üretim sürecinin gelişimi uygulanan politikalarla birlikte açıklanmıştır. Bu bölümde öneri yaklaşım için kullanılmak üzere mevcut durum değerlendirmesini gerçekleştirmek için Türkiye'deki sürdürülebilir projeleri örneklem olarak kabul eden bir alan çalışması yürütülmüştür. Bu kapsamda 74 projenin katılım sağladığı anket uygulaması yapılmıştır. Anket verileri nicel ve nitel analiz yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Nicel analiz için SPSS programı kullanılmış ve proje performans ölçütleri olan süre, maliyet, kalite ve sürdürülebilirlik bağımlı değişkenleri üzerinde PTS ve onun etkilediği bağımsız değişkenler arası ilişkiler test edilmiştir. Nitel analizde ise her bir proje ayrı bir vaka olarak ele alınarak örüntü eşleme ve çapraz durum analizleri yapılmıştır. Dördüncü bölüm ise hem alan çalışması hem de literatür inlemesi sonuçları doğrultusunda proje teslim özelliklerini içeren faktörlerin nedensellik durumunun DEMATEL yöntemiyle analiz edilerek, karar vericililer için bir proje teslim süreci modelinin oluşturulduğu kısımdır. Bu bölüm altında tez probleminin çok faktörlü yapısı gereği öncelikle çok kriterli karar verme yöntemleri hakkında bilgi verilmiştir. DEMATEL yönteminin seçim nedenleri açıklandıktan sonra yöntemin adımları açıklanmıştır. Belirlenen faktörler arasında birbirini etkileme ve birbirinden etkilenme durumu hesaplanarak sürdürülebilir projelerde karar vericilerin dikkat etmesi gereken noktalar tespit edilmiştir. Son olarak sonuçlar bir araya getirilerek özellikle ilk kez sürdürülebilir proje üretimi gerçekleştirmek isteyenlere yardımcı olacak bir model kılavuzu oluşturulmuştur. Geliştirilen modelin uygunluğunun ve geçerliliğin sınanması için sürdürülebilir proje deneyimi olan kamu sektörü, özel sektör ve sivil toplum kuruluşları uzmanları ile akademisyen bir uzmanla görüşme yapılmış ve uzmanların görüşleri alınmıştır. Tezin son bölümünde ise araştırmaya ilişkin sonuçlar özetlenerek verilmiş ve gelecek çalışmalara ışık tutmak üzere çeşitli önerilerde bulunulmuştur. Sonuç olarak sürdürülebilirlik konusuna öncelik vermenin, proje inşa aşamasının ve işveren karakteri, taahhüdü ve motivasyonun Türkiye'deki sürdürülebilir projelerin teslim süreçlerinde en önemli faktörler olduğu ve ekonomik faktörlerin bu süreçte karar vericilerin kararları etkilemekten çok onlardan etkilendikleri tespit edilmiştir. Projede paydaş katılımının erken oluşu sürdürülebilirlik performansı açısından önemli olduğu görülürken her ne kadar paydaş eğitiminin ve tasarım çalıştaylarının bu süreçteki etkinliğinin az olduğu ifade edilse de işletim sürecinin kolay takip edilebilmesi için gelecek çalışmalarda bu faktörler özelinde değerlendirilmenin yapılması iyi olacağı düşünülmektedir. Ayrıca geliştirilen bu yaklaşımın inşaat sektörünün yapısı Türk inşaat sektörüyle benzerlik gösteren gelişmekte olan ülkeler için de yararlı olabileceği söylenebilir.