Yüklenici inşaat firmalarında malzeme yönetimi enformasyon sisteminin kavramsal boyutta analizi ve bir model önerisi

Temel olarak üretim için doğru miktarda malzemenin, doğru zamanda, doğru şekilde, doğru yere ulaştırılması için gereken tüm faaliyetleri kapsayan malzeme yönetimi işlevi, üretim faaliyeti yapan tüm sektörlerde, özellikle, malzeme girdisinin toplam üretim maliyeti içinde kapladığı oran bakımından önem kazanmaktadır. Gelişen teknoloji ile bilgisayarlar üretimin her safhasında yaygın olarak kullanım olanağı bulmuş; bu durum üretim sektöründe üretimin tüm aşamalarının ardışık olarak, bilgisayar destekli olarak gerçekleştirilmesini olanaklı kılmıştır. Üretim sürecinde yerine getirilen tüm işlevler, birbirleriyle ilişkileri sağlanarak bilgisayar destekli üretim sistemleri kapsamında gerçekleştirilmektedir. Malzeme yönetimi işlevi bunlardan biri olup, malzemenin, bitmiş ürünün bünyesine katılan temel girdi olmasından ötürü, süreçte yer alan diğer işlevlerle doğrudan ilişkilidir. Buna karşılık, endüstriyel üretim yapan diğer sektörlerde üretimin her aşamasında yaygın olarak kullanım olanağı bulan Bilgisayar Destekli Enformasyon Sistemlerinin gelişimi ve uygulaması inşaat sektöründe aynı düzeyde değildir. Bunun sebepleri arasında, inşaat sektörünün, endüstriyel üretimden aynlan yapısall özellikleri ile sektörde bu konuda söz sahibi olan kişilerin konuya bakış açılan yer almaktadır. İnşaat sektöründe yüklenici firmalar tarafından kullanılmak üzere geliştirilmiş bilgisayar destekli çeşitli modeller mevcuttur. Bunlar aşağıdaki üç gruba ayrılabilir 1. Akademik ortamda geliştirilen modeller, 2. Firmaların kendileri için geliştirdikleri modeller, 3. Yazılım firmaları tarafından geliştirilen modeller. Ancak, bu modellerin büyük çoğunluğu, yapım sürecinde gerçekleşen tüm işlevleri ele almamakta; sadece birkaçının entegrasyonunu sağlayıp, ileride geliştirilmeye olanak verecek bir strüktür ortaya koymaktadır. Malzeme yönetimi işlevi, bu modellerin kimilerinde ele alınmış olsa bile, üretim sürecinde ilişkili olması gereken işlevlerle entegrasyonu sağlanamamıştır. Yüklenici firmaların kendileri için geliştirdikleri modellerde de aynı durum söz konusudur. Dolayısıyla inşaat sektöründe, üretim sürecinde gerçekleşen tüm işlevlerle bütünleşik olarak malzeme yönetimi işlevini de ele alan genel bir yönetim enformasyon sisteminin eksikliği mevcuttur. Bu problemin çözümüne yönelik olarak bu tez çalışmasında, yüklenici inşaat firmalarında malzeme yönetimi kapsamında gerçekleştirilen işlevler belirlenmiş ve bu işlevlerin gerçekleştirilmesi için gerekli enformasyon ve bu enformasyonun akışı ortaya konmuştur. Bunu yapabilmek için,. Bilgisayarla bütünleşik yapım ile ilgili olarak literatürde yer alan modeller - OPIS, - MMS, - SPACE, - COMBINE, xı- SİSTEM- 3 TÜBİTAK, - SCIS,. Çeşitli yazılım firmaları tarafından, yüklenici firmalara yönelik olarak geliştirilen modeller - AVINAL İnşaat Yönetim Seti, - IMPROMA, - BAAN ERP PROJECT,. Yüklenici inşaat firmaları tarafından geliştirilen modeller - A Firması, - B Firması, incelenerek mevcut durum tesbit edilmiş ve ortaya konan problemle ilgili olarak, mevcut sistemlerin eksiklikleri ortaya çıkarılmıştır. Tüm bu analiz çalışmalarının ardından elde edilen veriler ışığında, problemin çözümüne yönelik olarak yüklenici firmalar için önerilen bilgisayar destekli malzeme yönetimi enformasyon sisteminin kavramsal yapısı ortaya konmuştur. Ancak daha önce de belirtildiği gibi, malzeme yönetimi işlevi yapım sürecinde gerçekleştirilen diğer işlevlerden bağımsız olarak ele alınamayacağından ve bununla birlikte bu tez çalışması kapsamında yapım sürecindeki tüm işlevleri ele alan genel bir yönetim enformasyon sisteminin kavramsal yapısı ortaya konamayacağından, literatürde bu bakımdan geliştirilmiş tek model olma özelliği taşıyan ve Kanoğlu (1999) tarafından geliştirilen Sistem- 3 Tübitak Modeli kapsamında yer alan modüllerle gerekli ilişkileri sağlanarak malzeme yönetimi enformasyon sisteminin kavramsal yapısı ortaya konmuştur. Diğer bir deyişle, bu tez çalışmasında ortaya konan kavramsal modeli oluşturan modüller, Sistem 3 Tübitak modelinde yer alan işlevsel modüllerle entegre edilmiştir. Bunun nedeni, probleme bütüncül bir bakış açısıyla yaklaşılması gerektiği ve buna bağlı olarak malzeme yönetimi işlevlerinin, yapım sürecinde gerçekleştirilen diğer işlevlerden bağımsız olarak yerine getirilemeyeceğidir. Sistem- 3 Tübitak modeli kapsamında aşağıdaki modüller yer almaktadır: Proje Yönetim Modülü, Girişimci Yönetim Modülü, Taşeron Yönetim Modülü, Tedarikçi Yönetim Modülü, İnsan Kaynakları Yönetim Modülü, Zaman Yönetim Modülü, Tasarım Yönetim Modülü, Malzeme Yönetim Modülü, Ekipman Yönetim Modülü, Maliyet Yönetim Modülü, İletişim Yönetim Modülü, Kalite Yönetim Modülü, Temin Yönetim Modülü, Girdi Yönetim Modülü. Sistem- 3 Tübitak Modeli kapsamında kavramsal yapısı ortaya konan bilgisayar destekli malzeme yönetimi enformasyon sisteminde, malzeme yönetimi modülü, yapım sürecinin diğer iki girdisi olan, araç ve insan kaynakları ile birlikte Girdi Yönetim Modülü kapsamında ele alınmıştır. Malzeme girdisinden farklı olarak özgün kimliklere sahip olan araç ve insan kaynakları girdileri ayrıca, kendi isimlerini taşıyan modüller kapsamında da gerekli modüllerle ilişkilendirilmiştir. XIIKavramsal yapısı ortaya konan modelde, Girdi Yönetim Modülü kapsamında ele alman Malzeme Yönetim işlevi'nin aşağıdaki modüllerle ilişkisi kurulmuştun Tasarım Yönetim İşlevi, Planlama işlevi, Temin Yönetim İşlevi, Tedarikçi Yönetim İşlevi, Kalite Yönetim İşlevi, İletişim Yönetim İşlevi. Çalışma kapsamında, birinci bölümde araştırmanın arka planı, problemin kaynaklan üzerinde durulmuş; problemin tanımı yapılarak, kapsam ve sınırları ile araştırmanın amacı ortaya konmuştur. İkinci bölümde, bilgisayarla bütünleşik üretim sistemlerini bünyesine etkin şekilde adapte etmiş olması bakımından önem kazanan endüstriyel üretim yapan diğer sektörlerde malzeme yönetiminin kapsamı baz alınarak, inşaat sektörü ile karşılaştırılmış; sektörler arası farklılıklar ortaya konarak bunun malzeme yönetimi süreci üzerindeki etkisi ortaya konmuş ve inşaat sektöründe malzeme yönetimi işlevi kapsamında yer alan alt işlevler belirlenmiştir. Üçüncü bölümde, enformasyon sistemlerinden beklenen faydaların neler olduğu ve genel olarak bilgisayar destekli malzeme yönetimi enformasyon sistemlerinin sahip olması gereken nitelikler ortaya konduktan sonra, bu konuda yüklenici firmalarda yalnızca firmada kullanılmak üzere olarak geliştirilen sistemler, çeşitli yazılım firmalan tarafından geliştirilen ve piyasada satılan sistemler ve akademik ortamda geliştirilmiş modeller analiz edilmiştir. Üçüncü bölümde yapılan analiz çalışmasında elde edilen veriler ışığında, mevcut sistemlerin eksiklikleri göz önüne alınarak, dördüncü bölümde, Sistem- 3 Tübitak Yüklenici Firma Yönetim Enformasyon Sistemi kapsamında bilgisayar destekli malzeme yönetimi enformasyon sisteminin kavramsal yapısı ortaya konmuştur. Son bölümde ise tezin kapsamı çerçevesinde sonuçlara varılmış ve konu ile ilgili öneriler getirilmiştir.