Üç bir anlatı: Ucu açık fenomenolojik bir deşifre

Bu çalışma, öznel algı, deneyim ve bilinç edimleri üzerine kurulu olan ve mimarlıktaki temel dikotomisini fenomenolojik refleksin odak noktaları olan mekan, zaman ve yer metaforlarının inde kurgulamış olan düşünce sistemini düşünürler, kuramcılar ve mimarların bakış açısına göre epistomenolojik bir diyagram halinde deşifre etmeyi amaçlamaktadır. Mimarlığın da fenomenoloji gibi öznel algılarımız üzerine kurulu ve duyum/deneyimlerimizin tasvirine dayanan, bireyin o daki fenomeni anlamlandırışı üzerinde şekillenen çatkısı, bu tezi açımlayacak olan 'fenomenolojik bakış açısının' seçilmesindeki başlıca etken olmuştur. Bu tezin omurgasını oluşturmuş olan fenomenoloji düşüncesi Husserl'in yarattığı kırılma ile şekillenmiş, ardılları olan Heidegger, Ponty ve Sartre'ın katkıları ile mimarlığın düşünme platformunda 'yaşantı dünyası, yaşamsallık, yerleşme, mekansallık, zamansallık, bedensellik, deneyim, duyum ve algı' gibi kavramların tartışılmasına yeni bir bakış açısı getirmiştir. Dünyayı bir deneyimler evreni olarak tasvir edip, dogmalardan, ön kabullerden sıyrılıp, yeni bir perspektifle bakıldığında şeylerin üzerindeki örtünün kaldırılabileceğini ifade eden Husserl; bireyi merkeze alan, öznenin zihinsel ve yaşamsal sürecini, dünyayı anlamlandırış biçimini önemseyen 'yaşam dünyası' mottosuyla mimarlık düşüncesinde ve pratiğinde derin bir çatlak yaratmıştır. Martin Heidegger'in ifadesiyle dünyaya atılan, kendi varoluşsal hikayesini kurgularken kendi çevresi ile ayrılmaz bir birlikteliğe giren, bir anlamda kendi mekansallığını, zamansallığını ve yerleşme halini bireysel deneyimleri ve öznel yargıları ile keşfeden, bu keşif ile eşsüremli olarak katı bir şekilde form edilmiş öznenesne diyalektiğini kıran 'insan' fenomenoloji düşüncesinin asıl aktörüdür. Heidegger sonrasında Sartre'ın yarattığı ontolojik fenomenolojiyle birlikte kendi varoluşunu öznel tercihleri ile kurgulamış olan 'yaşayan özne' kavramı, Ponty'nin algının fenomenolojisi problemine odaklanıp, dünyanın bedenin bir deneyim alanı olarak ancak öznel duyumlarımız ile keşfedilebileceğinin savı ile birlikte mimarlık düşüncesinde ve pratiğinde yeni bir düşünme biçiminin oluşmasına olanak sağlamıştır. Mimarlık ürünün kullanıcısı olarak dış dünyadan edindiği deneyimlerle bir izler bütünü olarak etken ve dilgen durumdaki 'özne', kendi mekansallığını, zamansallığını ve yerleşme halini oluştururken, içinde var olduğu katmanları da zihninde biçimlendirir, yorumlar ve Martin Heidegger'in söylediği gibi, mimariyle beraber, dünyayı bir ikamet yerine dönüştürür. Bu durumda, mimari niteliklerin yapılanması, insanın öznel duyumsayışını temel dert edinmiş mimari fenomenolojini savını doğrularcasına kaçınılmaz olarak her mimari düşünceye, kurguya ve pratiğe sızmaktadır. Hem bir düşünme tarzı hem de bir yöntem olarak geliştirdiği kurgu ile kendinden sonraki paradigmalar üzerinde belirgin bir etkiye sahip olmak suretiyle, 20. yüzyılın en etkili düşünme metaforlarından biri olan fenomenoloji temelli bir okuma yapmak, aslında hiç bitmeyecek bir yola koyulmakla eş anlamlı bir girişim anlamına gelecektir. Fenomenoloji düşüncesinin sürekli evrilen, gelişen, değişen ve çeşitli paradigmalar tarafından farklı yorumlanabilen ve kapanmayan noktalardan oluşan devingen düzlemi bu çalışmanın 'ucu açık bir deşifre' şeklinde tanımlanmasının asıl etkeni olmuştur. Karsten Harries, Christian Norberg-Schulz, Kevin Lynch gibi kuramcıların başını çektiği; Peter Zumthor, Steven Holl, Peter Cook, Juhani Pallasmaa gibi mimarların somut örnekler yaratarak katkıda bulunduğu mimari fenomenolojinin temel kavramları, mimariyi tanımlayan en önemli öğelerin kavramlaştırmasıyla mimari düşüncede ve pratikte refleksiyonunu gösterme şansı bulmuştur. Bu kavramların ışığında tezde takip edilen kurgu şu şekildedir:Giriş bölümünde; tezin amacı, hipotezi ve literatür araştırması ile ilgili kısaca bilgiler sunulmuştur. Tez tümel olarak, mimarlık ve fenomenoloji düşüncesinin ara kesitinde sorunsallaştırılmış ve kavramsallaştırmış olan mekan, yer ve zaman kavramlarını, kendi içerisinde geçirdikleri paradigmatik kırılmalar ile birlikte incelenmiş, düşünürlerin, kuramcılarının ve mimarların bu noktadaki katkıları üzerinde durulmuştur. Bu tez, fenomenolojik bakış açısının mimarlık düşüncesi içinde merkeze aldığı kavramların parantezinde fenomenelojik refleksin çeşitli düşünür, kuramcı ve mimar da karşılığını tartışmıştır. Tezin omurgası tek bir bölüm halinde tasarlanmış olup, çizgisel bir anlatı şeklinde 'üç parantez' üzerinden formüle edilerek okunmak istenmiştir. İlk fragmanda, tartışılmaya açılan, diğer bir şekilde paranteze alınan kavram olmuştur. Fenomenolojik bir bakışa evrilecek şekilde kavramsallaştırılan mekan düşüncesi üzerindeki izdüşümler -Descartes'ten başlayıp, Zumhtor'a değin- serimlenmiş, maddesel- bir diğer anlamda soyut- bir mekan anlayışından yaşayan, bedenle deneyimlenen, kısaca insanla ile birlikte şekillenen süreç deşifre edilmeye çalışılmıştır. İkinci fragmanda, kavramı üzerinde durulmuş, Heidegger'den Seamon'a değin, -fenomenolojik coğrafyacılara ağırlık verilerek- 'yer'in kavramsallaştırma sürecini fenomenolojik bir bakış açısıyla açımlamaya çalışan bir okuma yapılmak istenmiştir. Son fragmanda ise, deşifre edilmek istenen kavramdır. Bu kısımda Bergson'dan başlayarak Derrida'ya uzanan çizgide, fenomenolojik zaman anlayışından bir kesit sunulmuş, zamanın mekana gömülü olarak, algılayan insan, algılanan çevre/nesne ve algısal süreçle birlikte şekillenmesi, diğer bir anlamda devinmesi çeşitli düşünürlerin zaman üzerindeki savları üzerinden okunmaya çalışılmıştır. Sentez bölümü ise yazarın gözünden tartışılan kavramların açımlanmasına yöneliktir. Sonuç ve öneriler bölümünde fenomenolojinin mimarlık kuramına ve pratiğine olan katkısının genel bir değerlendirilmesi yapılmış, tezin konu edindiği kişilerin perspektiften bu iki alanın etkileşiminin potansiyelleri üzerinde kısa sonuçlar çıkarılmıştır.