İstanbul Anadolu Yakası Kadıköy-Bostancı Bölgesi' nde gelişen 19. yüzyıl ahşap konut mimarisi

Kadıköy bölgesi olarak adlandırılan ve Kadıköy merkez, Moda, Fenerbahçe, Göztepe, Erenköy, Suadiye ve Bostancı semtlerini içeren bölge; kuzeyde D-100 karayolu, güneyde Marmara Denizi, kıyıda ise Haydarpaşa Koyu ile Bostancı arasında kalan bölgeyi tarif eder. Haydarpaşa Koyu çevresi ve Moda Burnu' nun tarihsel çekirdeğini oluşturduğu bölge, Bostancı' ya uzanan semt ve mahallelerinin ancak 19. yüzyılda sürekli iskan sahası haline gelmesinden dolayı şehir içinde genç bir yerleşme olarak kabul edilir. Bununla birlikte bölgenin geçmişşi İstanbul'dan çok daha eskidir. Birinci bölümünde literatür araştırması, amacı ve ortaya koyduğu hipotez bilgilerinin verildiği tez çalışmasının ikinci bölümünde bölgenin fiziksel, sosyal ve tarihsel gelişimine yer verilmiştir. 19. yüzyıl ortalarına kadar bağlık, bahçelik, mesire alanı ya da kırsal alan görünümünde olan ve Kadıköy merkezi dışında, sadece Fenerbahçe civarında birkaç Rum ve Ermeni balıkçı ailenin yaşadığı küçük bir köy yerleşmesi olarak dikkat çeken semt ve çevresi ancak yüzyılın ikinci yarısında kararlı bir gelişim gösterebilmiştir. 1857' de Anadolu yakası ile İstanbul yarımadası arasında başlayan düzenli vapur seferleri ve 1873'te tamamlanan Haydarpaşa-İzmit demiryolu hattının hizmete girişiyle bölgenin gelişimi ivme kazanmıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru Moda ve Fenerbahçe çevresinde gayrimüslim ve Levantenlerin yerleşme eğilimleri kararlılık kazanırken, Göztepe, Erenköy, Bostancı çevresinde de daha farklı bir kesimin yerleşme karakteri belirmeye başlar. Buralarda II. Abdülhamid döneminin (1876-1909) önde gelen devlet görevlilerinin geniş araziler içinde sayfiye amaçlı köşkler yaptırdıkları görülür. Kadıköy-Bostancı bölgesi bu dönemde orta ve üst gelir gruplarının yaşadığı, İstanbul'un seçkin bir sayfiye amaçlı konut alanı olmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümünde 19. yüzyıl Osmanlı mimarisine değinilerek, İstanbul' da yaşanan gelişmeler ve özelinde Kadıköy-Bostancı bölgesi mimari oluşumu üzerinde durulmuştur. Modernleşme anlayışı ile birlikte yaygınlaşan ve üst tabakanın yaşam tarzına eklenen yazlığa gitme alışkanlığı 18. yüzyılda başlamış, 19. yüzyılda üst tabaka evleri yeni gelişen bölgelerde köşk ya da konaklar şeklinde mevsimlik kullanım için inşa edilmeye başlanmıştır. Kadıköy-Bostancı bölgesinde gelişen yapı da gerek deniz kıyısında, gerekse tren yolu çevresinde geniş bahçeler içinde bulunan, genellikle ahşap, iki ya da üç katlı köşk niteliğinde sayfiye amaçlı konut yapılarıdır. Çalışmanın dördüncü bölümünde Kadıköy-Bostancı bölgesinde gelişen konut mimarisi yapı örnekleri üzerinden incelenirken, beşinci bölümde de bu yapıların oluşturduğu ortak dil, plan ve cephe mimarisi üzerinden analiz edilmiştir. 19. yüzyılda imparatorlukta görülen batılılaşma ve modernleşme etkisiyle birlikte bölgede yapılmış olan ve çalışmanın kapsamı içinde incelenen sayfiye konutları da dönemin mimari izlerini, dolayısıyla batı izlerini yansıtmaktadır. Seçmeci üsluplarla inşa edilmiş batıdaki sayfiye evleri tarzının Türk evi ile karışımından yeni bir ev tipi ortaya çıkmıştır. Ahşap olan bu ev sultan Abdulaziz devrinde yapılan sade ve gösterişsiz evlerden farklı olarak alınlarla süslenmiş çatıları ve cephelerindeki ahşap işçiliği ile dikkat çekmektedir. Kuleler, kule terasları, bezemeli kolon ve ahşap dikmelerin taşıdığı giriş saçağı ve balkonlar, geniş pencereler, kameriyeler, seralar da Osmanlı evi özelliklerinden farklı olan biçimlenişlerdir. Tez çalışmasında; 19. yüzyılın ikinci yarısında sayfiye bölgesi olarak gelişim gösteren Kadıköy-Bostancı bölgesinde Batılılaşma etkisiyle ortaya çıkan ve klasik Osmanlı konutlarından farklı özellikler gösteren mimari anlayış bölgedeki örnekler üzerinden incelenmiş ve analizi yapılmıştır.