Mimarlık nesnesinin yaşam döngüsündeki adaptasyonlar

Çevremizdeki her şey teknolojik, ekonomik, ekolojik, politik, kültürel ve sosyal değerlerin yansımalarıyla devinim ve dönüşüm halindedir. Bu dönüşüm hali, mimarlık öznelerinin ve nesnelerinin bir gerçekliği olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir taraftan doğal koşullar diğer taraftan ekonomik, coğrafik, kültürel, sosyal, politik, ekolojik faktörlerin ve karar mekanizmalarının etkisiyle mimarlık nesnelerinin yaşantısı zaman içerisinde değişebilir. Değişimleri öngörmek çoğunlukla olağan değildir fakat bulunduğu dönemin gerçeklikleri içinde üretilen mimarlık nesnelerinin, farklı zamanlarda geçirdikleri çeşitli ölçeklerdeki değişim ve dönüşüm süreçleri içerisinde yaşantısına devam etmekte oldukları veya yıkıldıkları bir gerçekliktir. Mimarlık nesneleri, yaşadıkları dönüşümlerle birlikte değişime uyum sağlarlar veya zamanla yok olurlar. Bu süreçte, mimarlık nesnesi yapılmaya karar verildiği andan itibaren arazi bulma veya yatırım kararları ile başlayıp, tasarım süreci, yapının inşası ve kullanıma açılması ile devam eden yaşam döngüsünde, farklı değişimler yaşayabilir. ''Tezde'', yaşam döngüsündeki değişimler, zamana bağlı olarak mimarlık nesnesinin ilk tasarlandığı halinden daha farklı bir yaşam sürecine sahip olduğu terk edilme, yıkım, yeniden yapılma ve adaptasyon olarak belirlenmiştir. Bu değişimler doğrultusunda mimarlık nesnesi, terk edildiğinde doğal koşullar altında varlığını sürdürebilir, yıkıldığında yaşam döngüsü sonlanabilir, yeniden yapıldığında önceki varlığının replikası veya yeni yorumu ile yaşam döngüsünde yeni bir sahnede var olabilir veya yeni koşullara adapte olduğunda yaşantısına yeni bir üretim eşliğinde devam edebilir. Mimari nesnenin her zaman ilk tasarlandığı haliyle kalmasını istemek ise ''inimari nesnenin fetişleştirilmesi'' olarak tanımlanabilir. Bu durumda değişim karşısında mimarlık nesnesi müdahalesiz kalmak zorunda kalır, zamanın yıpratıcı etkisine ve başka birçok dinamiğe karşı hareket alanı kısıtlanır. Mimarlık nesnesinin sonsuza kadar yaşamayacağı bilinse bile pratikte çoğu zaman, bina sonsuza kadar yaşayacakmış gibi tasarlanmaktadır. Birçok mimar tarafından bilinçli veya bilinçsiz olarak hayal edilen bu zamansızlık durumu binanın yaşam sürecinde kaybolur. Çoğu zaman farklı dinamikler tarafından değişen ve değiştirilen binalar bu sürecin devam ettiğinin pratikteki göstergeleridir. Bu göstergeler, doğal koşullar altındaki eskimelerle gerçekleşebileceği gibi, bir binanın mimari elemanlarının yerinin değiştirilmesi, pencere, çatı, merdiven, güneşlik gibi farklı mimari elemanların eklenmesi veya çıkarılması, işlevinin farklılaştırılması, ek yapılması gibi çeşitli ölçekteki müdahalelerle çoğaltılabilir. Müdahalelerin ölçeği, ekonomik, politik, coğrafik, kültürel, teknolojik vb. sayısız dinamikle değişebilir. Ayrıca mimari nesnenin kullanıcı istekleri veya etkileri, bulunduğu çevre, fonksiyonel veya performans gereksinimleri de müdahale boyutunu etkiler. Planlı veya plansız olarak kullanıcıları ve çevreleriyle birlikte gerçekleşen değişimler çoğu zaman sıradanlaşan, bazen de beklenmedik durumlar ortaya koyarlar. Bir kilisenin kütüphaneye veya kaykay alanına dönüştürülmesi, silonun veya su kulesinin konut için kullanılması gibi durumlar beklenmedik değişimlere örnek verilebilir. Yapılı çevremizde farklılıkların oluşmasını sağlayan bu durumlarda eski ve yeni bir araya gelir. Bu etkileşim ile çarpışma halinin ortaya koyduğu yeni durum, beklenmedik değişimlere ve yaratıcı bir sürece gebedir. Yeni çözümler üretilerek yapılan müdahaler ile mimari nesne, yeni yaşam beklentilerine adapte olur. Mimarlık nesnesinin yaşam döngüsünde geçirdiği yaratıcı bir şekilde yapılan adaptasyonlar çalışmanın motivasyonunu oluşturan değişimlerdir. Çalışmanın amacı, mimarlık ve adaptasyon ilişkisini açarak öngörülmeyen değişimlerin, tasarımı tamamlanmış olarak düşünülen mimarlık nesnelerine yansımalarını irdelemek, değişim potansiyellerini adaptasyon geçiren örnekler üzerinden açmaktır. Adaptasyon, uyum sağlama yeteneğini ortaya koyan bir terim olarak, değişim karşısında yapılan müdahaleleri kapsamaktadır. ''Mimari adaptasyon'' ise hayatın karmaşık dinamiklerinin mimari tasarım ürünlerinde yarattığı her türlü değiştirici ve dönüştürücü etki olarak tanımlanabilir. Adaptasyon var-olan yapılar üzerinden gerçekleşir ve onların yeniden kullanılması ile ilişkilenir. Var-olan yapıların yeniden kullanılması ise, tarih boyunca mimarlık pratiğini etkileyen birçok olay ve sürece bağlı olarak değişmektedir. Çalışmada temel olarak, günümüzde giderek yaygınlaşarak dikkat çeken mimarlık nesnelerinin yeniden kullanılarak adapte edilme durumunun arka planı okunmaya çalışılmıştır. Bu durumu etkileyen olay ve süreçler, tez bağlamında endüstri devrimi, kapitalizm ve küreselleşme, yapım teknolojisindeki gelişmeler, koruma hareketleri ve ekolojik yaklaşımlar olarak açılmıştır. Ayrıca çok sayıda farklı etmen mimarlık nesnesinin adaptasyon sürecinde yapılan müdahalelerin değişmesine neden olmaktadır. Çalışma bağlamında bu etmenler, yapısall eskime, fonksiyon kaybı, kültür varlıklarının korunması, ekonomik beklentiler, ekolojik gereklilikler, ideolojik nedenler olarak belirlenmiştir. Mimarlık nesnesinin yaşam döngüsü, bu etmenler ile birlikte alınan adaptasyon kararlarına bağlı olarak devam eder. Bu kararlar, var-olan yapı karakterinin ''korunduğu'', ''ayırt edilebilir eklerle değiştiği'' veya ''yeni dönüşüm eşliğinde yok olduğu'' farklı yaklaşımlara göre değişmektedir. Çalışma, mimarlık nesnesinin adaptasyon süreci ile var-olan mimarlık nesnelerine yapılan müdahaleleri açar. Adaptasyon örneklerinin arkasındaki olay ve süreçleri açarak, bu olay ve süreçlerin mimarlık nesnelerinin yeniden kullanımına etkisine değinir. Adaptasyon yaklaşımlarını açarak, mimarlık nesnesinin içinde bulunduğu koşullara ve yaşantıya uyum sağlama yollarının ortaya konulmasına yardımcı olur. Bu noktada amaç, değişimlerin ortaya koyduğu pozitif veya negatif sonuçları tartışmaktan öte, değişimlerle birlikte gelişen mimari süreçten ve bu süreçte üretilen mimarlık bilgisinden faydalanmaktır.