İnsana ilişkin veriler ışığında mimari tasarım ve öne çıkan mekansal kavramlar

Son yıllarda mimarlık ve sosyal bilimlerdeki çalışmalar, kentsel yaşam kurgusu içinde, insanın sosyalleşmesinde, çevresi ile bütünleşmesinde, yaşamış olduğu mekanı sahiplenmesinde ve kendi varlığını ön planda hissetmesinde insani verileri gözeten tasarım anlayışlarının önemini ortaya koymaktadır. Sanayi devrimi sonrası, özellikle modern mimari dönemi uygulamalarıyla oluşan çevrelerde topluluk kavramının yok olması, 20. yüzyılın ikinci yarısında kentsel tasarımın yeni bir çalışma alanı olarak ortaya çıkmasında en önemli etkenlerden biridir. Modernizm sonrasında kentlerde oluşan yeni yaşama alanlarında toplumsal çevre ilişkilerini ve topluluk kavramının algılanmasını zorlaştıran bir takım etmenler söz konusudur. Bunlar kentsel dokunun dağılarak genişlemesi, işlevsel ve biçimsel çeşitlilikten yoksunluk ve dış mekanların toplumsal etkileşimi güçlendirici rollerinin göz ardı edilmesidir. Bu problemler doğrultusunda insan yapı ilişkisi tekrar ele alınmak durumundadır. İnsan-yapı arasındaki ilişki sabit değildir; sürekli ve dinamik olmak durumundadır. İnsani tasarım kararları tasarımın gelişmesi sürecinde belirlenir ve yapı tamamlandığında bir dengeye oturur. Ancak zaman içinde bu ilişki önceki dinamik durumuna döner. Bir açıdan, zamanın ve mekanın değişimine bağlı olarak, mimari yapı ile toplumsal verilerin sürekli etkileştiği görülmektedir. Mimarlığın en önemli görevi, bir yapının çevresi ile hacimsel, insani bir birliktelik kurmasıdır. Tasarımlar toplumsal ihtiyaçlara cevap vermeli; insanlara birbirleriyle ilişki kurma olanakları sunmalıdır. Bir mimari yapı değerlendirilirken ilk düşünülmesi gereken kriter çevrenin bu ilişkilerin kurulmasına yardımcı olup olmadığıdır. Bu ilişkilerin yaşanabildiği somut ve tarif edilebilir mekanlar insani tasarım kavramı ile sağlanabilir. Bu çalışma, insanın kendi varlığını yaşadığı mekanda da hissedebilmesi ve bunu başkaları ile paylaşabilmesi için mimari tasarımda ne tür yaklaşımlar sergilenebileceğini irdelemektedir. Hedef, insana ilişkin veriler ışığında öne çıkan mekansal kavramların mimari tasarıma nasıl yansıdığının araştırılmasıdır. Farklı disiplinlere ait verilerden yararlanarak mimari düzlemde bir yaklaşımı araştıran bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. 1. Bölümde; mimari tasarımda insana ilişkin verilerden yararlanılmasının, yaşanabilir bir çevrenin yaratılması ve topluluk duygusunun sağlanmasına yardımcı olacağı vurgulanmaktadır. Kentlerin çeperlerinde ya da uzağında inşa edilen yapıların insanı ve insan ölçeğini tümüyle dışladığı ve bunun bireyselleşme ve yabancılaşmayı beraberinde getirdiği ortaya konulmaktadır. Bu durumda, toplumsal gereksinmelerin karşılanmasındaki başarısızlığın yarattığı sorunlar nedeniyle çevre tasarımının insan davranışları üzerindeki etkisine dikkat çekmenin gerekliliği belirtilmektedir. 2. Bölümde; insanın mekanı fiziksel boyutları, hacmi, yüzeyleri, ışık ve dokusal özelliklerine bağlı olarak algıladığı ortaya konmakta ve insanın algısını etkileyen fiziksel, psikolojik ve sosyolojik özellikler araştırılmaktadır. Elde edilen veriler sonucunda insanın mekansal çevreden beklentileri ve mimari tasarımın sahip olması gereken özellikler belirlenmektedir. 3. Bölümde; tasarımın 'insani' olarak kabul edilebilmesi için belirlenmiş olan özelliklerden yola çıkılarak, bunların yapılarda ne tür yöntemlerle somutlaşacağı, tasarım anlayışları şeklinde belirtilmekte ve bunlar fikir projeleri ve/veya uygulanmış çalışmalar yardımıyla açıklanmaktadır. İnsani veriler odaklı kriterler demetinin, tasarım aşamasında sağlamasının yapılması ya da inşa edilmiş çevrenin değerlendirilmesi için bir matris hazırlanmıştır. Matris, örnek olarak 'Yaşlılar Evi' konulu uluslararası proje yarışması özelinde uygulanmaktadır. 4. Bölümde; oluşturulan kriterler demetinin uygulandığı tasarımların bilinçli ve duyarlı bir sosyal çevrenin biçimlenmesine ve bu yapıların toplumun gelişimini desteklediği sonucuna ulaşılmaktadır. Yapay çevrenin insan yaşamı üzerindeki etkilerinin ve yeni uygulamaların çoğunda rastlanan peyzaj düzenlemelerinin beklenen kullanımı ve topluluk etkileşimini oluşturamadığının bilincinde olarak, ilgili çevreye özgü birleştirici ve yenilikçi mekanlar yaratmanın yollarının aranması gerekliliği vurgulanmaktadır. IX