Cumhuriyet Dönemi endüstri yapılarının kültürel miras bağlamında incelenmesi: Antalya örneği

Bu tez çalışmasında endüstriyel miras kavramı Cumhuriyet dönemi içerisinde incelenmiştir. Antalya kenti ölçeğinde yapılan araştırmalar ile kentte bulunan endüstri yapıları tespit edilmiştir. Eski çağlardan beri var olan Antalya kenti Selçuklu ve Osmanlı devletleri zamanında da varlığını ve önemini korumuştur. Bir dönem İtalyanlar tarafından işgal edilmiş, 1. Dünya Savaşı sırasında Rumların da etkisiyle oldukça yıpranmış ancak milli mücadele döneminde canla başla her şeyini ortaya koymuştur. Cumhuriyet dönemi ideolojisi ile var olan ulusallık kavramı doğrultusunda Antalya'da da bir takım batılılaşma hareketleri görülmüştür. Eğitim, sağlık ve kamusal alanlarda girişilen modernleşme hareketlerini ilerleyen zamanlarda endüstri de takip etmiştir. Batılılaşma ve modernizm anlamında benimsenen akımların uygulandığı yapılar birer birer varlık göstermeye başlamıştır. Bu yapıların bir dili olmasından kaynaklı zaman içerisinde tarihsel özellik kazanıp kültürel miras kavramını oluşturmuşlardır. Kent belleği ve kültürel miras bağlamında birçok yapı bulunmasına rağmen endüstri yapıları bu kapsama alınmakta epey geç kalmıştır. Sanayi hareketleri yeni kurulan devlette erken Cumhuriyet döneminden sonraki 10 yılda artış göstermiştir. Endüstriyel yapıların bünyesinde belirli işlevleri barındırması, diğer kültürel miras niteliği kazanmış yapılara nazaran farklı algılanmasına neden olmuştur. Sadece işleve yönelik hantal hacimler gibi görülen bu yapı gruplarının çoğu aslında dönemin özelliklerini yansıtan ve kendi içlerinde tutarlı bir bütünü teşkil etmektedir. Geç Osmanlı, 1923- 1950 arası dönem ve 1950'den günümüze kadar olan dönemler incelendiğinde, geç Osmanlı dönemine ve 1923- 1950 arası döneme nazaran 1950'den sonra endüstri yapılarında ciddi artış olduğu gözlemlenmiştir. Ancak günümüze kadar ulaşanlar sınırlı sayıdadır. Antalya kenti incelendiğinde erken cumhuriyet döneminden itibaren birçok küçük ölçekli sanayi yapısının varlığından bahsetmek mümkündür. Bunlardan; fümigatuvar fabrikası, kauçuklu eşya imal sanayi, konserve fabrikası, yağ sanayi, zeytinyağı fabrikası, orman ürünleri sanayinin yıkılmış olduğu, değirmenler ve elektrik fabrikasının kısmen var olduğu saptanmıştır. İpekböcekçiliği fabrikası, pamuklu dokuma fabrikası, pil fabrikası ve ferrokrom fabrikası yerleşke düzeyinde varlığını sürdüren büyük ölçekli sanayi yapılarıdır. Tez kapsamında ele alınan bu tesisler çalışmada detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Erken Cumhuriyet dönemi eğitim yapısı kapsamına da alınabilen ipekböcekçiliği mektebi günümüzde Fen işleri birimi olarak hizmet vermektedir. Endüstriyel miras kavramının öneminin artmasıyla beraber Antalya kentinde de bir uyanış ve direniş meydana gelmiştir. Kepez ilçesinde yer alan fabrikalar bölgesinde atıl durumda olan ve yerine başka işlevler getirilmeye çalışılan Dokuma fabrikası için çeşitli sivil toplum kuruluşlarının da baskısıyla bir kent müzesi kurulmuştur. Tez kapsamında incelenen pil fabrikası yerleşkesi de dokuma fabrikasının hemen yanında yer almaktadır. MKEK'e ait olan fabrika 2000'li yılların başından beri kapalıdır. Bünyesinde birçok yapı bulunan yerleşke özgün dili ile dikkat çekmektedir. Halen mahkemesi devam ettiği söylenen yapının geleceği hakkında bir fikir yürütmek şimdilik mümkün değildir. Bir diğer yerleşke ise ferrokrom ve karpit tesisleri olmuştur. Yine fabrikalar bölgesinde yer alan yapı gurubu sanayi sitesi içerisinde kalmış olmasından kaynaklı ve halen çalışır durumda olduğu için birçok eklemeler ve tadilatlar nedeniyle özgünlüğünü yitirmiştir. Dünyada birkaç örneği bulunan Türkiye'de tek olduğu bilinen tesis bu açıdan stratejik öneme sahiptir. Yerleşkeler endüstriyel miras kavramı açısından tek tek ele alınmış ve görsellerle desteklenerek anlatılmıştır. Antalya kent belleği açısından önemli bir yere sahip olan sanayi yapıları Cumhuriyet ideolojisi ile ilişkilendirilerek yorumlanmıştır.