Okmeydanı Baruthanesi'nin tarihsel süreci ve yeniden değerlendirilmesine yönelik çözüm önerileri

Ekonomisi, savaşlardan elde edilen gelirlere dayanan Osmanlı Devleti'nde, gelişen askeri teknolojiler yakından takip edilerek, ilgili mühimmatın üretim, nakliye ve depolanmasına büyük önem verilmekteydi. Ateşli silahlarda kullanılan ve günümüzde bile önemli bir askeri mühimmat olan barut ile ilgili konular, Osmanlı Devleti'nin hakkında nazırlık kuracak kadar üzerinde durduğu bir konu olmuştur. 18. yy'da, batıda yaşanan gelişmelere ayak uydurulamadığı fark edilip askeri alanda modernizasyona gidilmiştir. Barut temininde dış ülkelere bağlı olmamak ve yüksek kalitede barut üretmenin öneminin bilincinde olan padişahların baruthaneler ile bizzat ilgilendiği anlaşılmıştır. Barut üretimi ve depolanmasının gerçekleştiği baruthanelerin birçoğu çeşitli nedenler ile günümüze ulaşamamıştır. Söz konusu tesislerin, mimari açıdan irdelenmesi ve analoji yapılması konusunda güçlük yaşanmaktadır. Yüksek lisans tezi kapsamında yapılan araştırmalarda baruthanelerin ve barutun değişik bilim dalları tarafından irdelendiği kaynaklara ulaşılmıştır. Fakat söz konusu kaynaklarda, baruthaneler ve işlev şemaları hakkında başvurulabilecek herhangi bir standart oluşturulmadığı anlaşılmıştır. Baruthane yapılarının konumlanmasında, mimarisinde ve yapımında kullanılan malzemelerin seçiminde göz önüne alınması gereken kriterlerin oluşturulabilmesi için, temel bir ihtiyaç programı ve fonksiyona yönelik işlev şemasına ihtiyaç vardır. Bu şemanın çözümlenmesi, günümüze ulaşan baruthanelerin sağlıklı bir şekilde tanımlanabilmesi dolayısıyla gelecek nesillere aktarılabilmesi açısından önemlidir. Tez kapsamında yapılan araştırmada barut imalat süreci incelenmiş olup elde edilen bilgiler ışığında bir üretim şeması ve üretimde kullanılan mekanlar ile ilgili mimari açıdan anahtar bir ihtiyaç programı oluşturulmaya çalışılmıştır. Baruthanelerde hangi yapıların olduğu; bu yapıların hangi işlevlere sahip olduğu ve birbirleri ile olan etkileşimleri dolayısıyla konumlanmaları tanımlanmaya çalışılmıştır. Bu amaçla üretim sürecinin gereklerinden dolayı yapıların mimari özellikleri, baruthane kurulacak arazinin hangi özelliklere sahip olması gerektiği gibi doneler belirlenmiştir. Bu bilgiler ışığında baruthane mimarisinde başvurulabilecek bir referans oluşturmak amaçlanmıştır. İstanbul içerisinde birçoğu günümüze ulaşamamış olan baruthaneler araştırılmıştır elde edilen bilgiler ışığında Kasımpaşa'da Piyalepaşa Bulvarı yanında konumlanan iki kubbeli metruk yapının, Okmeydanı Baruthanesi'ne ait kalhane binası olduğu anlaşılmıştır. Parsel bazında yapılan araştırmalar sonucu Okmeydanı Baruthane'si içerisinde günümüze ulaşamayan diğer yapılar tespit edilerek, oluşturulan işlev şeması referans alınarak irdelenmiş ve fonksiyonları tespit edilmeye çalışılmıştır. Okmeydanı baruthanesi, kalhane yapısının günümüze ulaşan metruk iki kubbeli bölümünün rölöveleri hazırlanarak belgeleme çalışmaları yapılmıştır. Yapı üzerinde, özgün haline dair izler taranarak, restitüsyon araştırmalarından elde edilen bilgiler ışığında restitüsyon önerisi getirilmiştir. Restorasyon projesi esas olarak günümüze ulaşan kalhane yapısına ait bölümün korunup yok olan bölümlerinin yeniden yapımı amaçlamaktadır. Bu nedenle Kalhane yapısı ve çevresindeki koruma amaçlı ihata duvarının restorasyon projesi hazırlanmıştır. Yapının tamamlanıp, barut ve baruthane tarihine de ışık tutabilmesi amacıyla anıt-müze olması hedeflenmiştir.