Eğitim binalarında mekansal davranışın dizimsel irdelenmesi

Çocuk ve fiziksel çevre ilişkisinin irdelenmesi temeline oturan ve eğitim binalarında oluşturulan mekansal kurgunun çocuk gözünden nasıl algılandığı sorusu üzerinden şekillenen 'Eğitim Binalarında Mekansal Davranışın Dizimsel İrdelenmesi' başlıklı tez çalışması; mekansal kurgunun içeriklerinin öğrencilerin davranış örüntüleri ve bilişsel algıları ile ilişkisinin ortaya konması bağlamında ele alınmaktadır. Eğitim binalarının tasarımında ele alınan derslik ve koridor temel ilişkisinin arkasındaki mekanların kullanılma ve algılanma paremetrelerinin anlaşılmasını hedefleyen çalışma kapsamında mekanların fiziksel bileşenleri ile öğrenciler arasındaki etkileşim; yüksek etkileşimli ve düşük etkileşimli mekan kavramlarının yanı sıra öğrencilerin bilişsel olarak oluşturduğu mekansal ve sosyal bağlanma parametreleri bağlamında ele alınmaktadır. Eğitim binalarının başlıca kullanıcısı olan öğrencilerin bu mekanlarda kurgulanan alanların fiziksel ve sosyal koşullarına bağlı olarak değişen davranışsal ve algısal süreçleri, davranış haritaları ve bilişsel haritalar yöntemleri ile sınanmakta, mekanın tasarıma dayalı kurgusu da mekan dizimi yöntemleri ile irdelenmektedir. Eğitim binalarını öğrencilerin belirli bir eğitim programını takip ederek bilgi edindiği bir yerden ziyade onların gerçek anlamda yaşam sahibi oldukları bir yer olarak da ele almak gerekir. Çocuklar zengin bir biçimde sosyal etkileşime girdiğinde, kimlik kazandığında ve yer ile bağlanma gerçekleştiğinde etkin ve anlamlı bir hale gelen eğitim ve öğretimin gerçekleştiği okul binaları da fiziksel yapıları ile bu etkileşime katkı sağlarlar. Mekanların belirli sınırlarla çevrelenmesi, farklı kurgularla genişlemesi gibi değişkenler üzerinden ele alındığında eğitim binaları sahip oldukları plan şemaları ya da mekansal düzenleri ile öğrencilerin bir araya gelme potansiyellerini, kalabalıklar içerisindeki motivasyonlarını, sosyal ilişkiler bağlamında birbirlerine dahil olması gibi farklı ama birbiri ile ilişkili parametreleri olumlu ya da olumsuz etkilemesinden söz etmek mümkündür. Bu nedenle de eğitim binalarının mekansal içeriklerinin davranışsal, bilişsel ve dizimsel analizleri ile okul tasarımının ortaya koyduğu sosyal, davranışsal ve algısal sonuçlar tespit edilebilir. Tez çalışmasının birinci bölümde de bu bağlamda tezin çıkış noktası ve amacına değinilmektedir. Çocukların fiziksel ve zihinsel gelişim süreçlerinde etkileşime geçtikleri sosyal ve çevresel faktörler ve bu faktörlerdeki değişimler, çocuğun çevreyi algılama biçimini ve şekillerini belirler. Çocuk da fiziksel ve zihinsel gelişimi doğrultusunda sosyal ve çevresel etmenler etkisinde, davranış olarak adlandırılan tepkisini ortaya koyar. Çocuğun ortaya koyduğu bu davranış fiziksel, sosyal ve bilişsel olarak geçirdiği değişimlerden bağımsız ele alınamaz. Zaman, mekan, boyut, hacim, uzaklık kavramlarının gelişmeye başladığı 7-12 yaşlar arasında da çocuğun gelişen düşünme biçimi sayesinde çevresi ile daha bütünsel bir ilişki kurduğu kabul edilir. Çocuk bu dönemde evi ve okulu gibi etkileşime geçtiği temel mekanları zihninde sabit bir referans sistemine oturtabilir ve bu mekanlar içindeki kurguları, kendisinden bağımsız olarak birbirleri ile arasındaki ilişkileri farkedebilir. Bunun yanı sıra mekansal dizim insanlar tarafından biçimlendirilmiş mekanların nasıl yapılandırıldığını, işlendiğini, anlaşıldığını, toplumun bir parçası haline geldiğini ve tüm bunların işlevsel sonuçlarını araştıran teorik bir modeldir. Belirli bir mekanda gerçekleşen sosyal davranış, bireylerin mekan ile kurdukları etkileşimsel ilişkiyle doğrudan bağlantılıdır. Eğitim binalarındaki mekansal örüntülerin öğrenciler tarafından nasıl kullanıldığını ve algılandığının irdelenebilmesi adına mekan dizimi önemli bir araç olmaktadır. Mekan dizimi çalışmalarında binalar sosyal davranışın kurguyu takip ettiği ya da ona karşı yeni davranış biçimleri oluşturabilmesi kapsamında katı/güçlü ya da esnek/zayıf proglamlama olarak birbirinden ayrılmaktadır. Bu bağlamda da eğitim binalarının tasarım parametrelerinin ele alınış biçimleri öğrencilerin bu mekanlara dair geliştirdikleri davranışsal ve bilişsel süreçler ile ilişkilidir. Dolayısıyla çalışmanın ikinci bölümünde çocukların fiziksel mekan ile kurdukları davranışsal ve bilişsel etkileşimin içerikleri üzerinde durulmaya çalışılmakta, eğitim binaları ile kurdukları ilişkinin irdelenebilmesi adına kavramsal bir çerçeve oluşturulmaya çalışılmaktadır. Tez çalışmasının üçüncü bölümünde eğitim binalarının tarihsel gelişimine bakılmakta olup bu bina tipolojisinin mekansal tasarım parametreleri üzerinde durulmaktadır. Dünyada ve Türkiye'de takip edilen tasarım kriterleri tarihsel süreçleri üzerinden ele alınarak günümüzde eğitim binaları tasarımına nasıl yaklaşıldığına dair çözüm modelleri açıklanmaktadır. Tarihsel süreç üzerinden bakıldığında bir tasarım problemi olarak karşımıza çıkan eğitim yapıları temel olarak ana bir koridor mekanı üzerinden şekillenen ve bu ana mekana eklemlenen farklı işlev ve ebatlarda eğitim birimlerimlerinden oluşan bir yapı bütünü olarak karşımıza çıkmaktadır. Zaman içerisinde değişen ve gelişen eğitim anlayışları çerçevesinde söz konusu olan koridor mekanları zaman zaman sadece sirkülasyon amacı taşırken bazı tasarımlarda farklı pedagojik yaklaşımlarla eğitimin içine dahil edilen ara mekanlara dönüşebilmektedir. Eğitim binası plan şeması gereği mekanik bir sistemi temsil ederken, sosyolojik olarak organik bir forma sahiptir. Genel olarak eğitim mekanları öğrenimin sürdüğü kapalı bir sistem olarak ele alınırken, bu sistemi oluşturan mekanların, belirli sınırlarla çevrelenmesi, bağlanmaları, ayrışmaları gibi farklı değişkenler üzerinden ele alındığında farklı mekansal konfigürasyonların bireylerin sosyal davranışları üzerinde olumlu ya da olumsuz etkileri olabileceğini varsaymak mümkündür. Dördüncü bölümünde ise eğitim binalarındaki mekansal düzenin içeriklerinin öğrencilerin davranış ve algılarının şekillenmesi ile ilişkisi olduğu hipotezinin doğruluğunun ortaya konması için kurgulanan araştırma metodolojisinden bahsedilmekte olup, çalışma kapsamında ele alınan kriterlerin ve içeriklerinin üzerinde durulmaktadır. Tezin metodolojisi eğitim binalarında farklılaşan kurgular ile oluşan mekansal düzenlerin dizimsel içeriklerinin öğrenci davranış ve algısı üzerindeki etkilerini irdeleyen üç aşamalı bir yapıda tasarlanmıştır. Çalışmanın yöntemi belirlenirken mekanların kullanım içerikleri, bu mekanlardaki sosyalleşme parametreleri ve öğrencilerin bilişsel algı düzeyleri dikkate alınmış olup mekanın dizimsel içerikleri oluşan mekan-çevre ilişkisi kapsamında ele alınmaktadır. Beşinci bölümde de elde edilen davranış verileri mekansal dizim verileri ile sınanırken, bilişsel veriler ise sınıf düzeyi ve cinsiyet kapsamında irdelenmeye çalışılmaktadır. Alan çalışması kapsamında; her iki binadan elde edilen veriler önce ayrı ayrı kendi binaları kapsamında daha sonra da karşılaştırmalı bir analiz yöntemi ile ele alınmıştır. Seçilen eğitim binalarında gerçekleştirilen analizlerin ayrı ayrı irdelenmesinden sonra karşılaştırmalı bir sistemde ele alınması; iki farklı mekansal kurgunun öğrencilerin davranışları ve bilişsel algıları ile ne derecede uyumlu olduğu, ilişki düzeyleri ve aralarındaki farklar üzerinde durulmasına olanak sağlamaktadır. Elde edilen veriler doğrultusunda mekansal dizim parametreleri ile mekansal düzenin öğrencilerin davranış ve algılarını da şekillendirdiği görülmekte, bu durumu da mekansal programlamalarının sosyal yaşantı ile ilişkisini göstermesi açısından önem taşımaktadır. Tez çalışmasının altıncı ve son bölümü olan sonuçlar bölümünde ise elde edilen veriler bütüncül olarak değerlendirilmeye, ardından da bu yorumların ışığında söz konusu eğitim binalarına ilişkin mekansal düzenlemelerin öğrenciler bağlamında ne şekilde kullanılıp, algılandığına yer verilmeye ve bu alanda çalışma yapan araştırmacılara yönelik olarak da tezin bulguları tartışılmaya çalışılmaktadır. Mekansal bir tasarım olgusu olan eğitim binalarındaki mekansal kurgunun mekan dizimi yöntemi ile irdelenmesi ve çocuklar üzerinden de davranışsal, bilişsel verilerin elde edilmesi çocuğun eğitim binası kurgusu ile olan etkileşiminin çok boyutlu olarak ele alınmasına olanak sağlamıştır. Sözü edilen bu kavramlar arasındaki ilişkilerin ortaya çıkarılmasının, eğitim binalarının tasarım kriterlerinin değerlendirilmesi ve yeni yapılacak tasarımlar için sunulan içerikler kapsamında da yol gösterici olacağı düşünülmektedir.