Mimari tasarım süreci için bir kamusallık değerlendirme modeli önerisi: Haliç tersanesi örneği

Kamusal alanların gizemi tanımlarıyla başlar. Geçmişten bugüne birçok disiplinde yapılan kamusal alan tanımları, kavramın insan odaklı yapısı ile anlam zenginliğini beraberinde getirmektedir. Genel anlamıyla kamusal alan kavramı, bütün vatandaşların erişim hakkına sahip olduğu ve kamuoyunun şekillendiği bir alanı ifade etmektedir. Neolitik çağda rastlanılan kamusal örgütlenme izleri, ilk Antik Yunan'da kavramsallaşmış ve kamusal alanın başlangıcını oluşturmuştur. Agoralardan, kilise cemaatlerine, kahvehanelerden meydanlara kadar her dönemin tarihsel koşullarına bağlı olarak şekillenmiştir. Kamusal alan kavramı, tarihsel süreçte de günümüzde de siyasal alanda görülen demokrasi tartışmalarının konusu olmaktadır. Demokrasi ortamında birey, herhangi bir siyasi otoritenin etkisi olmadan özgürce tartışabilmelidir. Kamusal alanlar insanları bütünleyici ve birleştirme etkinliği olan merkezler olarak görülmelidir. Günümüz kamusal alan tartışmaları devlet sermayesi ile özel sermayenin birleştiği, kamusal ile özel çıkarların iç içe geçtiği bir yapıyı işaret etmektedir. Bu yapının bir sonraki adımı, kamusal alanların özelleşmesi veya kavramın içinin boşalması tehlikesiyle karşı karşıya bırakmaktadır. Kamusal alanın geleceğinin ne olacağı kaygısı, bireylerin özgür yaşama alanlarının engellerle sınırlanması, kamusallık değerlendirme modellerinin oluşumuna neden olmuştur. Literatürde geçen kamusallık değerlendirme modelleri üzerinde yapılan analizler doğrultusunda bu modellerin mevcut alanlar üzerinden ölçümler yaptığı tespit edilmiştir. Ancak mimarlık alanında sorunsallaştırılan şey yalnızca mevcut mekanlar değil bununla beraber tasarımla var olacak mekanlardır. Dolayısıyla mevcut kamusallık değerlendirme kriterleri tasarım sürecinde öngörülemeyecek, tam olarak ölçülemeyecek bazı nitelikler taşımakta ve bu kriterlerin mimari projelerde uygulanmasında bir takım zorluklar ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışma, sürekli dönüşmekte olan kamusal alanı, kamusal hale getiren nitelikleri analiz etmek ve farklı kamusal alanların kamusallıklarının ölçülebilir olmasının kavramsallaştırma arayışını içermektedir. Başka deyişle halka açık alanların kamusallığına nicelleştirebilecek, objektif ve kapsayıcı bir analiz üretme girişimi olarak tanımlanabilir. Tez, giriş ve sonuç bölümleriyle birlikte beş bölümden oluşmaktadır. Tezin giriş bölümü araştırmanın sorunsalı ve amacını içermektedir. İkinci bölümde kamusal alan kavramı, tarihsel süreçteki gelişimi ve kamusal alana dair kuramsal yaklaşımlar ele alınarak tanımlanmaya çalışılmıştır. Tezin üçüncü bölümünde ilk olarak literatürde yer alan kamusallık değerlendirme yaklaşımları ve modelleri incelenmektedir. Modellerin amaçları ve yöntemleri ayrı ayrı ele alınmıştır. Daha sonra mevcut modellerden yola çıkarak, mimari tasarım sürecinde kullanılmak üzere bir kamusallık modeli oluşturulmuştur. Çalışmanın dördüncü bölümünde tezin araştırma alanı olarak seçilen Haliç Tersanesi ele alınmaktadır. Bu bölümde öncelikle, Haliç Tersanesi'nin tarihsel gelişimine ilişkin bilgiler verilmiştir. Ardından önerilen model, Haliç Tersanesi Yat Limanı avan projesi üzerinde test edilmiştir. Sonuç bölümünde ise söz konusu projenin kamusallık değerlendirmesinden elde edilen sonuçlarla, öneri modelin avan projeler üzerinde hızla ve anlaşılabilir şekilde bulgular verdiği ve tasarlanan projelerin bu değişkenlerle ölçülebileceği gösterilmeye çalışılmıştır. Önerilen model, mimari proje sürecinde halka açık alanların kamusallığını değerlendirme aracı olarak kullanılabilecektir. Bu model geliştirilerek ve başka mekanlara uygulanarak yeni araştırmalarda kullanılabilir. Anahtar kelimler: kamusal alan, kamusal mekan, kamusallık değerlendirme modeli, Haliç Tersanesi