Çevresel imaj-kimlik-anlam bağlamında Akdeniz bölgesindeki turizm binalarının incelenmesi

Bu araştırmada, bireyin psikolojik gereksinimlerini karşılamaya yönelik olan çevresel imaj-kimlik-anlam oluşturulması konularına yer verilmekte; bu konulara ilişkin olarak Akdeniz Bölgesi'ndeki turizm alanlarında yapılanları inceleyerek kullanıcı beklentilerini ve kullanıcı-tasarımcı iletişimini belirlemek amaçlanmaktadır. Doğal ve yapısall çevrenin özgün nitelikleri ile yeni yapılar arasında kurulması gereken optimum ilişki, çevresel değerlerin korunması yanında, bireyin görsel ve psikolojik temelli çevresel beklentilerini karşılayabilen bir çevre sistemini de oluşturmaktadır. Bireyin doğal-yapay ve sosyo-kültürel çevresiyle iletişim biçimi, hayat tarzını belirleyici bir özellik taşımaktadır. Bu nedenle, çevresel niteliklerin veya iletişim biçiminin değişmesiyle; bireyin hayata bakış tarzı, yaşama biçimi, ruhsal durumu gibi sistemlerin etkilenmesi veya farklılaşabilmesi mümkündür. Birey-çevre iletişimi sonucunda birey çevresini yorumlamakta; bu bilgileri kısa - orta-uzun süreli olmak üzere hafızasına yerleştirmektedir. Bireyin deneyimsel alt yapısını oluşturacak bilgi birikimlerinin temeli, çocukluk ve gençlik yaşlarına dayanmakta olup; bu birikimler, bireyin çevreyi algılama, bilme ve değerlendirmesinde esas belirleyici faktörü oluştururlar. Bireyin eski ve yeni deneyimlerine ilaveten, bireyin o andaki ruh durumu, kişilik özellikleri, kültürü, eğitimi, mesleği, yaşı vb. faktörler kaçınılmaz olarak bireyin çevre ile iletişiminin yönünü tayin ederler. Bireyin algısal-zihinsel gereksinmelerine bağlı olarak çevreden beklentileri, bireysel farklılıklar gösteren geniş kapsamlı özelliklerden oluşmaktadır. Bu nedenle, birey veya grubu sadece optimum düzeyde tatmin edebilen bir çevre oluşturulması amaçlanabilir. Çevre, duygusal açıdan bireyi tatmin edebilmeli; yani birey üzerinde güzel duygular uyandırabilmeli, huzur ve güven vermelidir. Bunların yanı sıra, çevre bireyi kendisi hakkında düşündürebilmeli, etkileyebilmelidir. Bütün bunlar beraberinde belli bir imajı, kimliği ve anlamı taşıyan çevrenin korunması veya oluşturulması gerektiğini yansıtmaktadır. Çevresel imaj, kimlik ve anlam kavramları, birbirleriyle yakın ilişkili ve benzer özelliklere sahip olmakla beraber, bazı özel hususlar ile birbirinden ayırt edile bilinir:İmaj, gerçek çevrenin kişisel yoruma dayalı olarak zihinde şema haline dönüşmesi sürecidir. - Kimlik, birey-çevre iletişimi neticesinde, çevrenin özgün ve belirgin karakterini oluşturan niteliklerin farkında olunması ile belirlenir. Kimliği, belirleyen birey; oluşturan ise çevresel özelliklerdir.-Anlam, çevrenin sunduğu sözsüz mesajları, bireyin duygusal algısıyla kavraması neticesinde belirlenen etkileyici özelliklerden oluşmaktadır. Çevrenin kimliği, toplumun farkına vardığı çevresel değerlerden oluşur. Çevrenin imajı ve anlamı ise, bireyin çevreyi değerlendirilmesine bağlı olarak belirlenir. Turizm binası ve bulunduğu yörenin etkin değerlerine ilişkin olarak, kullanıcıların tercih, beğeni ve değerlendirmelerini öğrenmek; bina ve çevresinde oluşturulan imaj-kimlik-anlam hakkındaki kullanıcı görüşlerini belirlemek; ayrıca yapısall çevrenin tasarımcıları ile kullanıcıları arasındaki iletişimi irdelemek amacıyla alan çalışması yapılmıştır. Alan çalışması, gözlem, görüşme ve anket yöntemlerini kullanarak Antalya- Kaleiçi, Antalya-Kemer ve Muğla-Bodrum'da yer alan toplam sekiz turizm binasında yapılmıştır. Turizm binalarının yetkilileri ile yapılan görüşmeler neticesinde binaya ait özel bilgilere; kullanıcılar ve mimarlarla yapılan anketler ile alan çalışmasının amacına yönelik sorulara cevap alınmaya çalışılmıştır. Alan çalışmasının sonuçları şöyle özetlenebilir: - Antalya-Kaleiçi'ndeki turizm binalarının tercih edilmesinin en önemli nedenleri, tarihi bir çevrede olması, deniz manzarasına hakim olması ve yörenin ikliminin ılıman oluşu olarak sıralanabilir. - Antalya-Kemer'deki turizm binalarının tercih edilmesinin en önemli nedenleri, doğal güzelliklerin yoğun olduğu çevrede olması, denizden yararlanabilme olanağı ve yörenin ikliminin ılıman oluşu olarak sıralanabilir. - Muğla-Bodrum'daki turizm binalarının tercih edilmesinin en önemli nedenleri, doğal güzelliklerin yoğun olduğu çevrede olması, denizden yararlanabilme olanağı, çevrede tarihi doku ve kalıntıların bulunuşu, binanın sunduğu konfor koşulları ile yörenin ikliminin ılıman oluşu olarak sıralanabilir. - Antalya-Kaleiçi Yöresi'nin turistlere göre kimliğini oluşturan unsurlar, tarihi bir çevre olması, deniz manzarasına hakim olması ve iklimin ılıman oluşudur. -Antalya-Kemer Yöresi'nin turistlere göre kimliğini oluşturan unsurlar, doğal güzellikler, denize ait özellikler ve iklimin ılıman oluşudur. - Muğla-Bodrum Yöresi'nin turistlere göre kimliğini oluşturan unsurlar, denize ait özellikler, doğal güzellikler, tarihi doku ve kalıntılar ve iklimin ılıman oluşudur. -Yörelerin her birinin tercih edilme nedenleri ile kimliğini oluşturan unsurlar karşılaştırıldığında, genelde aynı özellikler olduğu görülmektedir. Denilebilir ki, yöreler kazandıkları kimlikleri nedeniyle turist çekmektedir.-Turistlerin, turizm binalarının mimari özelliğine önem verdikleri görülmüştür. Turistlerin hemen hepsinin, Akdeniz'deki turizm binalarının Türkiye ve Akdeniz'in mimari kimliğini yansıtmasına birinci derecede önem verdikleri; yine turistlerin çoğunun, farklı bir mimari çevrenin yaratılmasına ikinci derece önem verdikleri görülmüştür. Turistlerin, turizm binalarının servis ve olanakları konusunda öncelikli tercihlerde bulunmamalarından, servis hizmetine önem vermedikleri anlamı çıkartılamaz. Çünkü, araştırma yapılan binalar birinci sınıf tatil köyleri veya dört-beş yıldızlı otellerden oluşmaktadır; bu nedenle bu binaları tercih edenler zaten belirli bir servis hizmetini beklemektedir. - Antalya-Kaleiçi Yöresi'ndeki turizm binaları, bina-sokak ilişkisini yansıtan kentsel dokusu ve geleneksel mimari anlayışı sergileyen bina cepheleri ile turistlerin zihninde kalıcı etki yaratmaktadır. Ayrıca, binanın iç dekorasyon özellikleri de ilgi çekmektedir. -Antalya-Kemer Yöresi'ndeki turizm binaları, doğal çevre düzenlemeleri ile turistlerin zihninde kalıcı etki yaratmaktadır. Ayrıca, binalar arasında oluşturulan kentsel doku da ilgi çekmektedir. - Muğla-Bodrum Yöresi'ndeki turizm binaları, birbirlerine benzeyen biçim ve oranları, dış görünüşleri ve binalar arasındaki kentsel doku ile turistlerin zihninde kalıcı etki yaratmaktadır. Ayrıca, binaların iç mekan özellikleri de ilgi çekmektedir. - Turizm binaları ve çevresinin, tercih edilme nedenlerinin, zihinde kalıcı etki yaratan faktörlerinin ve kimliğini oluşturan unsurların, genelde yörelerin ağırlıklı olarak sahip olduğu çevresel değerlerden meydana geldiği belirlenmiştir. - Bireyin bina ve çevresine ait tercih ve beğenilerinin yaş, eğitim, kültür, gelir vb. faktörlerden dolayı çok farklı olabilmesi; tüm bireyleri optimum olarak tatmin edebilen mimari çevrelerin oluşturulabilinmesi konusundaki güçlüğü belirtmekte olup, önemini vurgulamaktadır. - Bu araştırmaya göre, kullanıcıların çoğunun, mimarın tasarım amaçlarının farkında olduğu, iletmek istediği imaj ve anlamları aynen veya yaklaşık olarak algıladığı belirlenmiş olup; mimar-kullanıcı iletişiminin orta düzeyde olduğu söylenebilir. Araştırma sonucunda elde edilen veriler, bina tasarım ve yapımı sırasında öncelikli olarak çevresel niteliklerin korunması gerekliliğini bir kez daha ortaya koymaktadır. Mevcut çevresel nitelikleri gözeterek yapılan bina tasarım ve uygulamaları, çevrenin en az tahrip edilmesine, çevreden en iyi şekilde yararlanılmasına, doğanın dengesinin korunmasına ve dolayısıyla ekonomik bir yapılanmaya neden olacaktır. Ayrıca, çevrenin kullanıcılarının da, bu konunun üzerinde ısrarlı bir şekilde yoğunlaşması da, çevre bilincinin günümüzdeki önemini vurgulamaktadır. Bina tasarım sürecinde, çevreye uyumlu yapılar planlanması yanında; mekanların, kullanıcıların psikolojik gereksinimlere cevap verecek biçimde planlanması gerekliliğinin de ön plana alınarak, belirgin kimlik-anlam- imajın ortaya konulması da ana amacı oluşturmalıdır. Çevresel verilerle uyumlu ve algısal-zihinsel gereksinimlere cevap veren yapılar, çevrenin korunması ve bireyin psikolojik gereksinimlerinin giderilmesi bakımından iki farklı yönü olan, fakat birbirleriyle içice olup, ortak bir amaca hizmet etmektedir. Bu ise, birey-çevre etkileşim sisteminin en iyi düzeyde kurulması sonucunda bireyin fiziksel ve psikolojik temelli ihtiyaçlarının giderilmesi amacıdır.