Elhamra Pasajı koruma sorunlarının değerlendirilmesi

Elhamra Pasajı, İstanbul İli Beyoğlu İlçesi, Asmalımescit Mahallesi, 3 Pafta, 315 ada, 66 parsel üzerinde bulunmaktadır. İstiklal Caddesi' ne cephe veren 130 kapı numaralı pasajdan, Kallavi Sokak' tan da ayrıca bir girişi bulunan Elhamra Sineması'na ulaşılmaktadır. Bu özelliği ile tam anlamıyla bir geçit olmasa bile çift girişli bir pasaj özelliği taşımaktadır. Geçidinin üstü çelik strüktürlü, cam kaplamalı beşik çatı ile örtülüdür. XX. yüzyıl başlarında inşa edildiği bilinen pasajın, Selçuklu, Osmanlı ve Oryantalist mimari üslubundan derlenen elemanların eklektik/seçmeci tavırla bir araya gelmesi ile oluşan çok katlı İstiklal Caddesi Cephesi, yapıldığı yüzyılın her türlü seçmeciliğe açık deneme ortamını yansıtmaktadır. Cephesinin yanı sıra sade ve simetrik plan şeması ile de II. Meşrutiyet sonrası ortaya çıkan Milli Mimari, Milli Mimari Rönesansı, Neo-Klasik Üslup olarak adlandırılan Birinci Ulusal Mimarlık Akımı örnekleri arasında yer almaktadır. Pasajın mimarı, kaynaklarda kesin bir bilgiye rastlanmadığından bilinmemektedir. Yapıldığı dönemin önemli örneklerinden olan, I. grup korunması gerekli kültür varlığı olarak tescilli Elhamra Pasajı' nın koruma sorunlarına ilişkin değerlendirme yapmak üzere hazırlanan bu tez çalışması, altı ana başlık altında toplanan bölümlerden oluşmaktadır. Beyoğlu Bölgesi ana başlıklı birinci bölümde; Elhamra Pasajı' nın inşa edildiği Beyoğlu Bölgesi'nin tanımı yapılmış ve İstanbul'daki konumu üzerinde durularak tarihsel süreçteki fiziksel, sosyal değişiminin, bölgenin mimari gelişimine etkilerinden bahsedilmiştir. Han-Pasaj' ın Tanımı ve Beyoğlu Pasajları ana başlıklı ikinci bölümde; han ve pasaj kavramları üzerinde durularak Beyoğlu örneği üzerinden hanlardan pasajlara geçiş süreci irdelenmiştir. İkinci kısımda; Elhamra Pasajı' nın da aralarında bulunduğu, günümüze kadar varlığını sürdürebilen Beyoğlu Bölgesi Pasajları' nın, korunmuşluk düzeylerinin tespiti amacıyla tarihsel süreçteki değişimleri ve günümüzdeki durumları değerlendirilmiştir. Değerlendirmede, söz konusu pasajların en önemli unsuru olan geçitlerinin özgün plan şemaları ayrıca incelenmiş ve geçitlerinin plan tipolojilerine göre sınıflandırılmaları yapılmıştır. Sınıflandırmaya pasajların isim ve yerlerinin tespiti ile başlanmıştır. Elhamra Pasajı ana başlıklı üçüncü bölümde; tapu kaydında 'Bodrum, zemin ve beş katlı, on üç dükkan, iki kahve ocağı, yirmi altı büro, on daire, terası ve sineması olan apartman' olarak tariflenen Elhamra Pasajı' nın bulunduğu, İstiklal Caddesi' ne cephe veren parselin konumu hakkında bilgi verilmiştir. Elhamra Pasajı' nın tarihsel gelişiminin anlatıldığı ikinci kısımda, parselin bulunduğu adaya ilişkin eski haritalar incelenmiş ve parsel içi yapılaşmanın gelişiminin, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren izlene bilindiğinden bahsedilmiştir. Yazılı ve görsel kaynaklardan edinilen bilgiler doğrultusunda, günümüzdeki hali ile Elhamra Pasajı ve Sineması'nın, XX. yüzyıl başlarında inşa edildiği tespit edilmiştir. 1999 yılında geçirdiği yangında yandığı ve farklı bir işlevle kullanılmak üzere belgeleme, araştırma, değerlendirme çalışmaları yapılmadan yenilendiği bilinen Elhamra Sineması'nın tarihsel gelişimi ise ayrıca değerlendirilmiştir. Pasajın mimari özelliklerinin anlatıldığı üçüncü kısımda; uzun dikdörtgen biçimli galeri çevresinde biçimlenen pasajın plan ve cephe özelliklerinin yanı sıra; taşıyıcı sistemi, örtü sistemi, yapım tekniği ve malzeme özellikleri gibi yapısall özelliklerinden bahsedilmiştir. Dördüncü kısımda, yerinde yapılan incelemeler ve arşivlerden edinilen belgeler doğrultusunda, yapının tarih boyunca geçirdiği tahribat ve onarımların tespiti yapılmıştır. Son kısımda, yapıdaki bozulmalar ve günümüzdeki durumu değerlendirilmiştir. Elhamra Pasajı' nın Restitüsyonu ana başlıklı dördüncü bölümde; yapıdan gelen izler ve ulaşılabilen yazılı, çizili, görsel veriler incelenerek pasajın özgün tasarımını yansıtan restitüsyon önerisi hazırlanmıştır. Elhamra Pasajı' nın Koruma-Kulanım Önerisi ana başlıklı beşinci bölümde, Elhamra pasajı' nın özgün işlevinin korunması yönünde karar alınarak, koruma önerilerini ve kullanılmasına yönelik fiziki müdahalelerini içeren Esaslı Onarım Projesi hazırlanmıştır. Restitüsyon önerisi esas alınarak hazırlanan projede, çağdaş kullanımın gerektirdiği donatılar eklenirken mevcut tarihi verilerin sağladığı sınırlar içinde kalınmış ve bu donatıların daha sonra gerçekleştirilecek araştırma ve çalışmaları yanıltmamasına, özgün yapıya olabildiğince zarar vermeden, kaldırılabilir ve/veya yenilenebilir tekniklerle yapılmasına özen gösterilmiştir. Müdahale kararları alınırken ise, yapısall bünyedeki deformasyonların çözümlenmesi ve malzemeye yönelik bozulmaların iyileştirilmesi yönünde kararlar alınmıştır. Muhdes olarak tespit edilen eklerin, yapının tarihinin bir parçası olmaması nedeni ile kaldırılması önerilmiş, yok olan kısımların özgün malzeme ve tekniklerinin kullanılarak tamamlanması önerilmiştir. 14 Şubat 1999 yangınında yandığı bilinen Elhamra Sineması'nın, pasaj kısmında olduğu üzere özgün işlevinin ve günümüze kadar gelebilmiş özgün detaylarının korunması yönünde kararlar alınmıştır. Belgelenememesi nedeni ile restitüsyon önerisinde eksik bırakılan kısımlarının, bütünle uyumlu, özgünden ayırt edilebilecek şekilde günümüz mimari detayları ve güncel malzeme ile tamamlanması önerilmiştir. Sonuç ana başlıklı altıncı bölümde; XX. yüzyıl başlarında inşa edilen, İstanbul'un Galata ve Pera bölgesinde ilk örneklerini veren çok işlevli yapı örneklerinden birisi olan Elhamra Pasajı' nın mimari değerlerinin korunmasının önemine değinilmiştir. Yapıyı gelecek nesillere aktarmak amacı ile önerilen çağdaş gereksinimlere cevap verecek uygulamaların, bilimsel yöntemler kullanılarak yapılmasının gerekliliği vurgulanmıştır.