Samsun, Kavak'taki ahşap camilerin mimari özellikleri ve koruma sorunları: Dere Camisi restorasyon projesi önerisi

Sahip olduğu geniş ormanlık alanlar sayesinde Karadeniz Bölgesi'nde ahşap, yüzyıllardır en temel yapı malzemesi olarak kullanılmaktadır. Ekolojik bir malzeme olan ahşap, Orta Karadeniz Bölgesi'nde de yoğun bir şekilde görülmekte ve Samsun ilinde geleneksel sivil mimarlığın yanı sıra dini mimari mirası da oluşturmaktadır. Samsun, günümüze kadar gelen süreçte 100'ün üzerinde olarak ifade edilen ahşap cami sayısı açısından Türkiye'nin en zengin illerinden olup, kırsal alanlarda yapılmakta olan çalışmalar ile bu sayı artmaya devam etmektedir. Samsun'un 17 ilçesinden biri olan Kavak ilçesi de kırsal alanda ahşap camilerin bulunduğu bir bölgedir. Kavak'taki ahşap camiler, detaylarda farklı yapım tekniklerine örnek teşkil ettiklerinden ve yapımları 16. yy ile 19. yy arasında farklı dönemlere tarihlendiklerinden çalışma konusu olarak seçilmişlerdir. Tez kapsamında 'Cuma Camisi' niteliği taşıyan 7 adet ahşap cami: Bekdemir Camisi (1596-99), Alagömlek Camisi (1803?), Tatarmuslu Cami (1712), Dere Cami (1838) Çakallı Camisi (1790-1879) Karlı Camisi (19. yy?) ve Koşaca Camisi (1766+) ayrıntılı olarak incelenmiştir. Samsun genelinde olduğu gibi Kavak'taki ahşap camiler ile ilgili yapım tekniklerinin ayrıntılı olarak belgelenmesi ve koruma sorunlarının araştırılmasına yönelik koruma uzmanı mimarlar tarafından daha önce akademik bir çalışma yapılmamıştır. Bu çalışma ile söz konusu camiler ilk kez koruma odaklı mimari bir bakış açısıyla ve farklı uzmanlık alanları ışığında çok yönlü ele alınarak değerlendirilmesine çalışılmıştır. Tez çalışması 7 bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Samsun ilinde bulunan camiler ile ilgili literatür taraması, tezin amacı ve tezin bilim dünyasına getireceği orijinal katkı açıklanmış olup çalışmanın yöntemi hakkında ayrıntılı bilgi verilmiştir. İkinci bölümde çalışma sahası olarak seçilen Kavak ilçesinin idari, coğrafi ve tarihi ile ilgili bilgilere yer verilmiştir. Üçüncü bölümde Kavak'taki ahşap camilerin her biri konumları, plan ve cephe elemanlarının özellikleri, yapım teknikleri ve kullanılan yapı malzemeleri açısından mimari özellikleri değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde ise dendrokronoloji ve ahşap mimari hakkında ön bilgilendirmede bulunularak; Tatarmuslu, Dere, Çakallı ve Koşaca camilerinin yapım tarihini belirlemek için yapılan dendrokronolojik analizlerin ayrıntılarına yer verilmiştir. Camilerde kullanıcı kaynaklı sorunlar, ahşapta görülen bozulmalar ve yanlış koruma yaklaşımlarına bağlı tespit edilen koruma sorunları beşinci bölümde ayrıntılı olarak incelenmiş olup her bir koruma sorunu için koruma yaklaşım ilkesi geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında Dere Camisi ile ilgili detaylı mimari belgeleme çalışması yapılarak restorasyon önerisi geliştirilmiştir. Rölöve, restitüsyon, restorasyon raporları ve çizimlerinden oluşan bu kısım, tezin altıncı bölümünü oluşturmaktadır. Yedinci ve son bölümde ise ahşap camiler ile ilgili genel bir değerlendirme yapılarak, ilerleyen zamanlar için camilerin korunmasına yönelik hedeflere yer verilmiştir. Bu çalışmanın öncelikle Kavak'taki dini mimari mirasın varlığı ve korunmasında farkındalık yaratması, Samsun ilindeki diğer ahşap camilerin restorasyonları sürecinde gereken analizlerin yapılarak koruma yöntemlerinin belirlenmesi konusunda olumlu yönde etkilemesi amaçlanmıştır. Restorasyon çalışmaları ivme kazandığında farklı disiplinlerde çalışan uzman ve nitelikli ara elemana ihtiyaç duyulacak, yerel ahşap yapı geleneği ve ustalığının önemi artacak, nitelikli ara eleman eğitimi bölgenin sosyo-kültürel yapısına olumlu etki edebilecektir. Ayrıca yerel ağaç malzemenin kullanımı ve ahşabın ekolojik açıdan değeri bir kez daha vurgulanmış olacaktır.