Bina ağırlık merkezi - rijitlik merkezi ilişkisini mimari tasarım aşamasında kuran bir uzman sistem

Türkiye, 1. derece deprem kuşağında yer alan bir ülke olarak yüzyıllar boyunca büyük depremlere maruz kalmış, bu depremler binlerce insanın yer alanmasına, sakat kalmasına hatta ölümüne sebep olmuş ve binlercesini de evsiz bırakmıştır. Son olarak 1999'da yaşanan 17 Ağustos Kocaeli ve 12 Kasım Düzce depremleri sonucu hayatını kaybeden on binlerce insan, bunun yanı sıra meydana gelen ekonomik, sosyal ve psikolojik sıkıntılar, yıkımlar, geçmişşte pek çok örneği yaşandığı halde Türkiye'nin depremden hala ders çıkaramadığını açıkça ortaya koymaktadır. Son 20 yılda Türkiye'deki inşaat ve yapı sektöründe yaşanan hızlı değişim sonucu, yeni teknolojiler ve yeni yapım teknikleri kullanılmaya başlanmış, bununla birlikte bina tipolojilerinde farklılıklar ortaya çıkmıştır. Ancak ne var ki bu değişim sürecinde, kaçak yapılaşmada da artmalar olmuş, hatta mimari tasarım hatalarına sahip birçok binanın inşa edilmesine ve bunlara ruhsat verilmesine göz yumulmuştur. Bu açıdan başta ekonomik nedenler olmak üzere yapıya ilişkin yönetmelikler göz ardı edilmiş, 'depreme dayanıklı yapı tasarımı' konusunda gereken özen gösterilmemiş, bunların sonucunda doğal bir olay olan depremin felakete dönüşmesine zemin hazırlanmıştır. Depreme dayanıklı yapı tasarımı kavramı genel anlamda binanın kendisi, oturduğu zemin ve çevresiyle olan ilişkisini kapsamaktadır. Binanın yüksekliği, üzerine inşa edileceği zemin durumu, taşıyıcı sistemi, komşu binalarla olan ilişkisi gibi belirleyici etkenlerin bir bütün halinde ele alınması ve mimari tasarım sürecinde baştan itibaren düşünülmesi gerekmektedir. Bir binanın kütlesine ve iç bölümlenmelerine karar veren kişi olarak mimara, bu konuda büyük sorumluluklar düşmektedir. Bu bağlamda mimarın danışması gereken en önemli kaynak deprem yönetmelikleri olmalıdır. Bu tez çalışması kapsamında, güvenli bina tasarımına ışık tutması bakımından deprem ve depremin yapılar üzerindeki etkileri incelenmiş, 1998 Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik esas alınarak, mimarlara taşıyıcı sistem tasarımı ile ilgili destek olacak tanım, açıklama ve örneklere yer verilmiştir. Ayrıca bu yönetmelikte Al düzensizliği olarak tanımlanan Burulma Düzensizliğinin önemi vurgulanarak, mimari tasarım sürecinin başında, avan proje aşamasında kullanılan ve taşıyıcı sisteme ilişkin rijitlik merkezi- ağırlık merkezi kontrolü yapmak üzere geliştirilen uzman sistem tanıtılmıştır. 6 Bölümden oluşan bu tez çalışmasında, birinci bölümde konuya ilişkin genel bilgi verilmiş, konunun önemi ve çalışmanın amacı açıklanmıştır. xıİkinci bölümde deprem, depremin oluşumu ve deprem türleri kavramlarına yer verilmiş, depremin yapılar üzerindeki etkileri ele alınarak bu etkileri azaltma yöntemleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde mimari tasarım ve taşıyıcı sistem tasarımı konuları ele alınmış, Türkiye deprem yönetmeliği esas alınarak bu tasarımlarda yapılan tipik hatalar ve düzensizlikler incelenmiştir. Dördüncü bölümde uzman sistemler ile ilgili genel bilgiler verilmiş ve tez kapsamında geliştirilen uzman sistemin çalıştığı arayüz olan AutoCAD ve programlama dili AutoLISP tanıtılmıştır. Ayrıca mimari tasarım süreci başında bir uzman sistem kullanımının yararları üzerinde durulmuştur. Beşinci bölümde uzman sistemin çalışmasına ilişkin örneklere yer verilmiş, AutoCAD arayüzünde programın çalışma şekli görsel olarak sunulmuştur. Son olarak sonuç bölümünde başka programlarla altında çalışan ancak kullanıcılara zaman kazandıran basit yazılımların önemi üzerinde durulmuş, diğer taraftan programın, mimar ve inşaat mühendisi arasında taşıyıcı sistem kararları üzerinde yaşanabilecek gerginliklerin de azaltılmasına olanak vermesi bakımından bu bağlamda geliştirilen uzman sistem değerlendirilmiştir. Ekler bölümünde geliştirilen uzman sistemin yapısı ele alınmış ve programın mantıksal işleyiş şeması verilmiştir.