Trabzon kentsel dokusunda morfolojik analiz

Son yıllarda mimari tasarımlarda mekanların bir araya getirilme sürecini, mekansal ilişkileri, formal biçimlenmeleri çözümlemeye yönelik morfolojik çalışmalar artmış bu amaçla çeşitli teknikler geliştirilmiştir. Bu çalışmaya konu olan 'Mekan Sentaksı', toplumlar arası kültürel farklılıklara ve yaşam şekillerine bağlı olarak ortaya çıkan mekansal düzenlemelerin analizi için geliştirilen yöntemlerden biridir. Bugün yerleşim ve bina ölçeğinde inşa edilmiş çevrelerin oldukça karmaşık ve kendine özgü mekansal modeller biçimlendirdikleri bir gerçektir. Mekan sentaksı, mekansal sistemler olarak biçimlendirilen yapma çevrelerin bu incelikli, karmaşık yapısını kavramak, bu yapının işleyişine etkisini araştırmak amacıyla, biçimlendirilen ürünlerin kendilerine özgü iç mantıklarını, onları oluşturan mekansal bileşenleri birbiriyle ilişkileri anlamında analiz ederek ortaya koymaktadır. Bu çalışmanın amacı, mimarlık ve kentsel tasarımdan arkeoloji ve antropoloji gibi çok yaygın bir çerçevede kullanılan mekan sentaksı mekansal analiz tekniklerini ele almak, kullanım alanlarını, bu teknikler ışığında yapılan çalışmaları araştırmak ve ortaya konan bulgulara bağlı olarak sözü edilen teknikler bütününün yetenek ve sınırlamalarını değerlendirip, yorumlamaktır. Çalışma kapsamında tarihsel süreci içinde Trabzon kentsel yapısında ortaya konan farklı mekansal örüntülerin yerleşim ve konut ölçeğinde bu teknikler yardımıyla somut bir şekilde formüle edilmesine ve eldeki verilerle bu modellerin karşılaştırmalı bir analizinin yapılmasına çalışılacaktır. Tezin ilk bölümünde mimarlıkta morfolojinin, morfolojik çalışmaların mimarlığın yapı taşı olan mekanın karmaşık yapısını anlama ve yorumlama çabasına giriştiğinden ve mekan sentaksının bu amaçla geliştirilen tekniklerden biri olduğundan söz edilmektedir. Bu bölümde çalışma kapsamında aydınlatılmaya çalışılacak olan şu önemli sorular üzerinde durulmakta, genel amaçlar vurgulanmaya çalışılmaktadır: Sezgilerimizle algıladığımız mekansal nitelikleri, mekanların bir araya getirilmesiyle oluşan mekansal dizileri somut olarak ifade etmek mümkün müdür? Bu bir araya getirmelerde belirli kuralların, eğilimlerin varlığı söz konusu mudur? Bir kültürü, yaşayışı ya da alışkanlıkları bu kurallar mı ifade edecektir? Bu eğilimleri matematiksel ve grafik bir dille ortaya koymak ve bu anlamda mekansal dizileri analiz etmek, yorumlamak için nasıl bir yöntem izlenebilir? Kültür-mekan etkileşiminde, aynı elemanlardan kurulu mekansal bütünlerin farklı kültürlerce farklı farklı yorumlanarak biçimlendirildiği göz önünde bulundurulduğunda, sözü edilen sayısal, grafik teknikler bütünü mekansal yapıların çözümlenebilmesi ve bu farklılıkların ortaya konabilmesi için bir araç olarak kullanılabilir mi? Çalışmanın ikinci bölümünde mekan sosyal ve kültürel bir yapı olarak ele alınmakta, mekanın konfigürasyonel yapısı ve mekanı ifade etmede kullanılan dil, 'sentakslar' üzerinde durulmaktadır. XVMimarlık alanında pek çok araştırmaya konu olan mekan, sadece bireylerin ya da toplumların içinde çeşitli eylemler gerçekleştirdiği fiziksel bir kabuk değil, toplumların kültürlerine, yaşam şekillerine, sosyal yapılarında geçirdikleri değişimlere bağlı olarak çeşitli anlamlar, bilgiler içeren bir oluşumdur. Toplumların kendilerine özgü karakteristik özelliklerinin mekansal sistemler içinde yaşadıkları, mekanla ve mekansal organizasyonlarla iletildikleri söylenebilir. Sonuçta her toplum kendini ifade eden kendine özgü bir mekansal model biçimlendirecektir. Burada dikkat çekici olan gerek yerleşim, gerek bina ölçeğinde ev, sokak, meydan ya da odalar, holler, avlular gibi benzer elemanlardan oluşan inşa edilmiş çevrelerde kültürden kültüre farklılığı yaratan şeyin bu elemanların organizasyonundaki ve ilişkilerindeki prensipler ve onların ifade ettiği anlamlar olduğudur. Kültürlerarası çalışmalarda biçimlendirilen yapma çevreye ilişkin mekansal farklılıkları, sezgilerin ötesinde, analitik olarak analiz etmeyi amaçlayan morfolojik çalışmalarda, mekansal sistemlerin kendilerine özgün ilişkisel ya da konfigürasyonel yapılarının ortaya konması gereklidir. Çalışma kapsamında bu amaçla geliştirilen grafik bir yöntem, 'geçiş grafikleri' ele alınmakta, mekansal modellerdeki belirli bir noktadan tüm mekanların 'derinlik' resmini veren bu yöntem ile ilişkisel farklılıkların somut bir şekilde ifade edilebileceğinden söz edilmektedir. Bölümde ayrıca mekanı ifade etmede kullanılan dilin yani sentaksların, matematiksel olabilen düşüncelerden yararlanarak sistemi oluşturan elemanların bir araya gelişlerini; sentaksı kullanan morfik dilin ise o sistem içindeki karakteristik modellerin, düzenlemelerin, soyut prensipler ile nasıl tanımlanabileceğini ve bu şekilde nasıl bilinir yapılabileceğini ortaya koyduğu belirtilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde önce geçmişşten günümüze mimarlıkta morfolojik çalışmalar ile ilgili bilgi verilmekte, ardından son yıllarda hem bina hem de yerleşim ölçeğinde mekansal ilişkileri, mekansal karakteristikleri analiz etmek için geliştirilen yeni bir yöntemden, mekan sentaksından söz edilmektedir. Mekansal modelleri tanımlamayı, onları sayısal ve grafik bir dilde ifade ederek bu modelleri bilimsel bir temelde yorumlamayı amaç edinen mekan sentaksında izlenen süreç, bu teknikler bütünü ile ortaya konan mekansal analiz yöntem ve kavramları, bina ve yerleşim ölçeğinde adım adım ele alınıp, tartışılmaktadır. Sözü edilen grafik anlatımlar ve sentaktik ölçümler ve bu ölçümlerin ne tür anlamlar taşıyacağı örneklerle açıklanmaya çalışılmaktadır. Bölümün sonunda mekan sentaksı ile gerçekleştirilen mekansal analizlerde bilgisayar kullanımından, bu amaçla geliştirilen bilgisayar programlarından kısaca bahsedilmektedir. Bölüm 4, mekan sentaksı mekansal analiz tekniklerini kullanarak gerçekleştirilmiş çeşitli araştırmaların irdelendiği bölümdür. Bu bölümde bina ve yerleşim ölçeğinde gerçekleştirilen araştırmalar ve bulgular ortaya konmakta, uygulamaya dönük olarak mekan sentaksının nasıl kullanılabileceği konusuna da açıklık getirilmektedir. Bölümün sonunda eldeki geniş bilgi birikiminden yararlanılarak bu yöntemin yetenek ve sınırlamaları şu şekilde değerlendirilmektedir: Mekan sentaksı ister bina ölçeğinde ister yerleşim ölçeğinde olsun mekansal sistemlerin yapısını, mantığını anlamak için geliştirilmiş bir teknikler bütünü olarak tanımlanabilir. Amaç strüktürel yapının temsil edilerek analiz edilmesi ve bu şekilde mekansal sistemin nasıl çalıştığının ortaya çıkarılabilmesidir. Her kente her yapıya özgü olacak olan bu mantık kavrandığında bunun ne tür sosyal sonuçlar doğurduğu araştırılabilir, mekanın davranış üzerindeki etkisi sorgulanabilir, tasarımlar ortaya koyduğu olumlu ve olumsuz yönleri ile değerlendirilebilir ve sonuçlar yeni önerilere ışık tutabilir. Ele alınan çeşitli araştırmalar tekniğin çok geniş bir alanda uygulama şansını bulduğunu, önemli veriler, sosyal bilgiler ortaya koyarak mimarlık söylemine büyük katkılarda bulunduğunu göstermektedir. Öte yandan tekniğin kendisine, izlediği temsil ve XVIdeğerlendirme sürecine yönelik eleştiriler de yapılabilir. Mekansal modellerin grafik olarak temsilinde mekanın biçim, geometri, büyüklük gibi özelliklerinden yoksun ele alınmasının bu modellerin yorumlanmasında önemli katkılar yapabilecek bilgi kaybına yol açabileceği unutulmamalıdır. Sayısal ve görsel grafiklerle çözümlenmeye, değerlendirilmeye çalışılan mekansal modellere ilişkin yorumların kesinlikle kültürel, sosyal gereksinmeler, ilişkiler, değerler yanında geometrik, topolojik, boyutsal ve fiziksel çevre şartlarına ilişkin özelliklerden oluşan geniş bir bilgi bütünüyle desteklenmesi gerekmektedir. Bölüm 5'te, morfolojik çalışmalar için geliştirilen öneri model anlatılmaktadır. İster mekansal modellerdeki bitişiklik ilişkisi ile, ister bu modellerdeki geçiş özellikleri ile ilgilensin, yapma çevreye ilişkin morfolojik çalışmaların temelde üç evrede gerçekleştiği söylenebilir: 1. Mekansal modeller içindeki bilginin sayısal ve grafik bir dil ile çözümlenmesi, 2. Çözümlerin analiz edilmesi, 3. Sayısal bilgilere sosyal anlamların yüklenmesi. Bu süreçte mekansal modellerin topoloji, geometri ve matematikten yararlanılarak çeşitli analiz teknikleri ile somut bir şekilde ortaya konulduğu, bilgisayar temelli ölçümlerle analiz edildiği düşünülebilir. Ardından bu ölçümler ile mekansal biçimlenmelere ilişkin sosyal bilgi üretilecektir. Ancak ne mekanın böyle bir analiz için çözümlenmesi, ne de ortaya çıkarılan sayısal bilgilerden sosyal anlamlar üretilmesi basit matematiksel bir çıkarım olarak görülmemelidir. Bu sürece gözlem, tespit ve literatür ile derlenen, kullanıcı karakteristiklerini, kültürel değişkenleri, fiziki çevre koşullarını da içeren geniş bir bilgi tabanının sürekli eşlik edeceği unutulmamalıdır. Bölüm 6'da geçmişşten günümüze Trabzon kentinde biçimlendirilen mekansal örüntülerin yerleşim ve bina ölçeğinde morfolojik analizi için gerçekleştirilecek araştırmanın amacı, kapsamı ve yöntemi açıklanmaktadır. Saha çalışmalarıyla desteklenen bu araştırmada üç önemli soruya yanıt aranmaktadır: 1. Trabzon kentinde farklı kültürlerin kendi içlerinde biçimlendirdikleri mekansal modellerde kendine özgü kural dizilerinden ya da bir başka deyişle belirli genotiplerden söz etmek mümkün müdür? 2. Eğer var ise, bu genotipler arasında ne tür benzerlik ve farklılıklar söz konusudur? Bir başka deyişle tarihsel bir süreç içinde bir arada var olan kültürlerin biçimlendirdikleri mekansal modeller birbirinden nasıl etkilenmiş ya da bu süreç içinde ne tür değişimler geçirmiştir? 3. Araştırmada izlenen süreç ve ortaya konan bulgular dikkate alındığında kullanılan mekan sentaksı mekansal analiz tekniklerinin yetenek ve sınırlamaları hakkında neler söylenebilir? Araştırma kapsamında Trabzon kentsel dokusu içinde üç farklı dönem ve bu dönemlerin izlerini yansıtan üç farklı kültür, biçimlendirdikleri mekansal modeller analiz edilerek karşılaştırılmaktadır. Bunlar: 1. Azınlıklarca biçimlendirilen mekansal modeller, 2. Osmanlı kültürü etkisinde oluşan geleneksel modeller, 3. Cumhuriyet sonrası etkin olan çağdaş mekansal modeller olarak isimlendirilmektedir. Bölüm 7'de ilk önce Trabzon kenti ve tarihi ile kentte yaşanan demografik hareketler, kültürel değişimler ve bunların mekana yansımaları ele alınmakta, izlenen dinamik süreç görsel materyaller ve zengin bir bilgi birikimi ile göz önüne serilmeye çalışılmaktadır. Ardından mekansal analizlerle elde edilen bulgular ortaya konmakta ve bunlar her bir dönemi temsil eden örneklem için ayrı ayrı değerlendirilmektedir. Bölüm sonunda üç örneklemin sahip oldukları sentaktik özelliklerin karşılaştırmalı bir analiz de yapılmaktadır. Sekizinci bölüm çalışma ile ilgili tüm yorumların, değerlendirmelerin sunularak tezin sonuçlandırdığı bölümdür. Trabzon halkı geçmişşten günümüze irdelendiğinde, bir yandan ticari maksatla kente gelip orada yerleşenlerin, bir yandan İpek Yolu gezginlerinin devamlı olarak batı kültür ve davranışlarını kente taşıdıkları XVIIgözlenmektedir. Kentte sonuçta Batı karakteristikleri ile Türk karakteristiklerinin sentezi olan özel bir kültür yapısı oluşmuştur. Kent tüm tarihi boyunca kültür, gelenek ve görenek bakımından daima çağı yaşamış ve batı medeniyetine Anadolu'dan açılan bir pencere görevi yapmıştır. Eldeki bulgular sözü edilen geleneksel değerlerle, batı karakteristiklerinin söz konusu dönemlerde biçimlendirilen mekanlara yansıdığını, mekansal ilişkileri tanımladığını, bir kısmının değişerek, bir kısmının benzer şekilde günümüze taşındığını göstermektedir. Kullanılan mekan sentaksı analiz tekniklerinin mekansal modelleri somut bir şekilde formüle etmede, mekansal ilişkilerin sayısal, görsel olarak analiz edilmesi ve değerlendirilmesinde önemli katkıları bulunmaktadır. Ancak izlenen analiz sürecinde ve süreç sonunda elde edilen sentaktik verilere sosyal anlamlar yüklerken bu yöntemin geometri, topoğrafi gibi çeşitli araçlar ile ve biçimlendirilen çevrenin fiziki koşulları, kullanıcıların kültürel özellikleri gibi pek çok alandan geniş bir bilgi birikimi ile desteklenmesi gerekliliği bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Çalışma kapsamında elde edilen bulguların sonraki adımlarda gerçekleştirilecek pek çok araştırmaya konu olacağı düşünülmektedir. Mekansal modeller bu çalışmada olduğu gibi çeşitli fonksiyonlar yüklenen odalar ötesinde eylem zonları, insanların bir araya geldiği alanlar yani 'dışbükey mekanlar'; hareket ettikleri izler yani 'eksensel doğrular' ve farklı noktalardan görüş alanları yani 'isovistler' anlamında da sorgulanabilir. Aynı evlerin ve yerleşimlerin geçmişşten bugüne kullanıcı değiştirmesiyle ve farklı fonksiyonlar yüklenmesiyle geçirdiği mekansal başkalaşım derinlemesine araştırılabilir. Dahası geçmişş dönemlere ait eldeki sentaktik verilerin yeni konut tasarımları için nasıl birer araç olarak kullanılabileceği sorgulanabilir. Yapımı süren ve kentsel dokunun bir kısmının ortadan kalmasına neden olacak yeni yolun kentin işleyişine nasıl etki edeceği incelenebilir, kentsel dokunun gelişimi analiz edilebilir. 'Trabzon Kentsel Yapısında Morfolojik Analizin bütün bu araştırma konuları için temel teşkil edici bir bilgi tabanı, başlangıç noktası oluştururken, gelecekteki benzer çalışmalar için de yol gösterici olacağı umut edilmektedir. XVIII