Diyarbakır Suriçi'ndeki camilerin yapay aydınlatma düzenlerinin incelenmesi

Müslümanlar tarafından ibadet amaçlı kullanılan camilerde, dini görevlere ek olarak sosyal ve kültürel olarak da hizmet verilmektedir. Bir cami içindeki çeşitli etkinlikler için gereken aydınlık gün ışığı ile kısıtlı sürelerde sağlanabilmektedir. Yıl boyunca gün ışığından yararlanılan süre, caminin bulunduğu coğrafi bölge, yakın çevredeki doğal ve yapay engeller ve caminin mimari özellikleri gibi birçok etkene bağlıdır. Pencere açıklıklarının boyut, konum, sayısı ve kullanılan camların özellikleri de doğal ışık ile oluşan aydınlığı etkilemektedir. Gün ışığının yeterli olamadığı gündüz saatlerinde ve güneş battıktan sonra ise lamba ışığı ile aydınlatmanın yapılmasına ihtiyaç duyulur. Camilerin lamba ışığı ile aydınlatılmasında gerçekleştirilen işlevler doğrultusunda görsel konforun sağlanması büyük önem taşır. Kullanıcıların dini ve ruhani duygularını etkileyip güçlendirecek bir atmosfer yaratılması da camilerin aydınlatma tasarımında dikkate alınması gereken bir başka unsurdur. Bu çalışmanın amacı, Diyarbakır Suriçi'ndeki camilerin iç aydınlatma düzenlerinin incelenmesi, değerlendirilmesi ve mevcut aydınlatma düzenlerini iyileştirmek bakımından aydınlatma tasarımı önerilerinin sunulmasıdır. Tarihi Suriçi'ndeki Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı 2015 yılında UNESCO tarafından Dünya Kültür Mirası listesine eklenmiştir. Suriçi'nde bulunan tescilli 28 camiden üçü; Diyarbakır Ulu Camii, Nebi Camii ve Hazreti Süleyman Camii incelemek üzere seçilmiştir. Camilerin seçiminde, konum, mimari ve tarihi özellikler ile kullanıcı yoğunluğu belirleyici olmuştur. Çalışmanın ilk aşamasında, ele alınan camilerin yapay aydınlatma düzenleri geçen incelenmiştir. Güneş battıktan sonraki akşam saatlerinde yapılan inceleme, fotoğraf çekimi, gözlem ve aydınlık düzeyi ölçmeleri ile gerçekleştirilmiştir. Mevcut aydınlatma düzenlerinde kullanılmış olan aydınlatma aygıtlarının tip, konum ve sayıları saptanmıştır. Ardından camiler, AutoCAD programındaki çizimlerinden yararlanarak DIALux evo aydınlatma programında üç boyutlu olarak modellenmiştir. Camilerin mevcut aydınlatma düzenleri, bilgisayar ortamındaki model camilerde oluşturulmuştur. Bunun için, camilerde yapılan aydınlık ölçmeleri ile kullanılan aygıtlara ilişkin yapılmış tespitlerden yararlanılmıştır. Yerinde gözlem, gerçekleştirilen aydınlık düzeyi ölçmeleri ve mevcut yapay aydınlatma düzenlerini yansıtan model camiler aracılığı ile camilerin aydınlatma koşulları değerlendirilmiştir. Değerlendirmeler sonucunda camilerin mevcut aydınlatma düzenleri ile konforlu görme koşullarının sağlanamadığı saptanmıştır. İkinci aşamada kullanıcıların, ele alınan camilerin farklı bölümlerindeki aydınlık düzeyi, aydınlık dağılımı, kamaşma gibi konulara ilişkin yargılarını ve memnuniyet derecelerini öğrenmeye yönelik anket çalışması yapılmıştır. Ulaşılan bulgular değerlendirilipiyileştirmeye yönelik aydınlatma önerilerinde yol gösterici veriler olarak kullanılmıştır. Son olarak, incelenen camilerin mevcut aydınlatma düzenlerini iyileştirmeye yönelik aydınlatma alternatifleri iki aşamada geliştirilmiştir. İlk aşamada, ölçme sırasında yakılı olmayan ya da çalışmayan lambaların tamamının yakılı olması durumu ele alınmıştır. Bu aşamada standartlarca önerilen değerler kısmen sağlanmış, tanımlanmış bütün hesap yüzeylerinde gerekli değerler elde edilememiştir. İkinci aşamada ise bütün camiler için yine mevcut durumda kullanılan, camilere özgü özel üretilmiş aydınlatma aygıtlarından yararlanılmıştır. Ancak koşullara göre bu aygıtların konumu, sayısı, içlerindeki lambaların sayısı ve/ya da lambaların verdiği ışık akısı değiştirilerekstandartlarca önerilen değerlere erişilmeye çalışılmıştır. İkinci aşamada geliştirilen aydınlatma tasarımları ile doğrudan kamaşma dışında kalan tüm aydınlatma tasarım ölçütleri için gereken değerler sağlanmıştır. Doğrudan kamaşma açısından önerilen sınır değerlerin altında kalınabilmesi için her üç camide de farklı aydınlatma aygıtlarının yeğlenmesi gerektiği saptanmıştır.