Anadolu Selçuklu Dönemi anıtsal yapılarında 20. yüzyıl başından itibaren gerçekleştirilen onarımlar

Anıtsal bir yapının ilk yapımından itibaren görmüş olması beklenen tamirler, günümüze ulaşmasını sağlasa da ülkemizde kültürel miras olarak değerlendirilerek korunması 1930'larda Mustafa Kemal Atatürk'ün Konya Gezisi sırasında çektiği ünlü telgrafıyla resmi olarak başlamıştır. Reis-i Cumhur telgrafında hem Konya'daki önemli Orta Çağ anıtsal yapılarını milli miras olarak tanımlamış hem de bunların acil olarak koruma altına alınmasını istemiştir. Bu önemli başlangıçtan dolayı ülkemizde koruma çalışmaları Cumhuriyet ile hemen hemen yaşıt olarak değerlendirilmektedir. Ancak koruma çalışmaları, uzun yıllar sürecek bir anlayışla yalnız anıtsal yapılara yönelik yürütülmüştür. Anıtsal yapılar için kullanılan abide tanımının kurulan ilk koruma komisyonlarının isimlerinde yer alması, bu yaklaşımın sonucudur. 1980'lere kadar kullanılan eski eser ve günümüzdeki kullanım olan kültür varlığı tanımları, koruma kavramının gelişmesiyle, diğer varlıkların da koruma kapsamı altına alınmasıyla gerçekleşmiştir. Aslında koruma tarihi sürecinde anıtsal yapıların önceliğinin olması, günümüzde bir yapının kültür varlığı olabilmesi için aranan tarihi belge değeri ile tartışmasız ilişkilidir. Bu değer yüzyıllardır kabul görmüş, bu değerle ilişkilendirilen yapılar hep öncelik sahibi olmuştur. Osmanlı tamir geleneğinde bile ata yadigarı olarak görülen yapıların tamir süreçlerinin daha özenli gerçekleşmesi, yine aidiyetle bağlantılı olarak belge değerinin önemi bağlamında değerlendirilebilir. Günümüzdeki koruma ölçütlerine göre mimari mirasın tarihi belge değeri, yalnız ilk yapımına ait değerlerle sınırlı kalmayıp, sonradan gelen nitelikli ekleri de kapsamaktadır. Katman olarak tanımlanan bu değerlerin korunması, onarım çalışmalarının amaçlarındandır. Bu değerlerin korunabilmesi için önce tespit edilmesi gerekmektedir. Onarım çalışmalarının restitüsyon aşamasında, mimarlık tarihi araştırmaları gibi yapıların geçmişşten günümüze tüm onarım tarihinin de araştırılması sonucu bu değerler ortaya çıkarılabilmektedir. Elde edilen sonuçların proje ve rapor olarak hazırlandığı bu çalışmalar, 1990'lardan sonra yasal bir yaptırım ile gerçekleştirilmiştir. Öncesinde ise bu tür çalışmalar önemli bir gereklilik olarak yürütülmüştür. Özellikle de bütünlüğünü ve özgünlüğünü önemli derecede kaybeden Orta Çağ anıtsal yapıları örneklerinde olduğu gibi nasıl bir müdahale yapılması gerektiğine karar verilebilmesi için erken tarihlerden itibaren bu tür araştırmaların yapıldığı görülmektedir. Ayrıca bu kararlar, dönemin koruma yaklaşımına bağlı olarak farklılaşabilmektedir. Ortaçağ anıtsal mimarisi özelinde düşünüldüğü vakit; yedi yüzyılını aşmış, koruma hassasiyetlerinin ileri düzeyde olması gereken, asla hataya tahammülü kalmamış bu tür yapılar için alınacak müdahale kararlarında, özgün bileşenlerin doğru verilere dayanarak yapılan tespitleri kadar, bunlara yapılacak olan müdahalelerin gerekliliği de önemlidir. Doğru bir onarım için doğru bir restorasyon kronolojisine sahip olunması gereklidir. Bu kabulle hazırlanan bu tez çalışmasında Anadolu Orta Çağ mimarisinden seçilen örnekler üzerinden restitüsyon verilerinin restorasyon kararları ile ilişkisi göz önüne alınarak koruma tarihi araştırması yapılmıştır. Onarımı yapılmak istenen bir anıtsal yapının öncelikle tarihsel sürecinin doğru irdelenmesinin de gerektiği savunulan bu çalışmayla, ülkemizdeki mimari mirasın korunmasına katkı sağlanması hedeflenmiştir. Tezin birinci bölümünde tezin amaçları, katkısı anlatılmış; yürütülen çalışmaların kapsam ve yöntemi hakkında bilgi verilmiştir. Örneklerin seçilme kriterleri belirtilmiştir. Onarım tarihi araştırmalarında kullanılan kaynakların ayrı bir önemi vardır. Bu nedenle tez çalışmasında kullanılan önemli kaynaklar tanıtılmıştır. Tez kapsamında onarım tarihi araştırması yapılan anıtların günümüze ulaşmasını sağlayan müdahalelerle yapıda bir takım özgün değerler değişmiş ya da bunlara yenileri eklenmiştir. Yapıların özgün bileşenlerinin ve sonradan geleneklerinin anlaşılabilmesi için genel olarak kapsamı içerisinde olduğu mimarinin karakteri bilinmelidir. Bu nedenle tezin ikinci bölümünde genel bir çerçevede Anadolu Selçuklu Mimarisine değinilmiştir. Medrese mimari özelinde ise bu yapı türünün ortaya çıkışı, gelişimi ile özgün mimari ve yapım özellikleri aktarılmak istenmiştir. Konuyla ilgili kapsamlı çalışmalardan yararlanılarak tekrara düşmeden, incelenen örnekler özelinde bu bölüm ele alınmıştır. Koruma kararlarının kuramsal yaklaşımını, geçmişşten günümüze gerçekleştirilen uygulamalardan yola çıkarak anlatmak isteyen bu çalışmanın üçüncü bölümünde; Orta Çağ anıtsal yapılarını doğrudan etkileyen değişimler ve gelişmelere göre ülkemiz onarım tarihinin anlatımı yapılmıştır. Kültürel miras olarak değerlendirilen anıtsal yapıların çağdaş koruma yaklaşımlarıyla yapılan onarımları Cumhuriyet Dönemi'nde gerçekleştirilmiştir. Ancak onarımların doğru irdelenebilmesi için bir anıtın ilk yapım yıllarından itibaren gerçekleştirilmiş olması gereken tamirlerin bilinmesi gerekmiştir. Bu tür araştırmalara ilişkin özgün bilgi ve kaynak olmaması sebebiyle Osmanlı Devleti'nin Anadolu'daki bütüncül yönetimine kadar yapılan onarımlara kısaca değinilmiştir. Osmanlı Dönemi'nde vakıf sistemi içerisinde gerçekleştirilen onarımların anlatıldığı bölüm ise Vakıflar kurumunun 19. yüzyıldaki değişimi dikkate alınarak iki bölüme ayrılmıştır. Cumhuriyet Dönemi koruma çalışmaları, bir zaman çizelgesi üzerinde bölümlendirilmiştir. Hem tüm kültür varlıklarını etkileyen hem de tez kapsamında incelenen yapıların vakıf eserleri olması sebebiyle Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün hazırladığı tüm yönetmelik ve vakıf sistemiyle ilgili düzenlemeler öncelikli olmak üzere zaman aralıkları belirlenmiştir. Bu tarihler arasındaki koruma tarihi birçok araştırmacı tarafından konu edildiği için bu bölüm, Anadolu'daki gelişmeler üzerinden anlatılarak Selçuklu yapılarından örneklendirilmiştir. Her dönem, yasal ve örgütsel değişimlerin araştırılması ve bunların kuramsal yaklaşıma nasıl yansıdığı şeklinde irdelenmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde, bir önceki bölümde değerlendirilen onarımların örnekleri olarak hem Selçuklu medrese mimarisinin öncülerinden hem de geçirdikleri onarımlarla koruma tarihi adına önemi olan altı önemli Orta Çağ anıtsal yapısı, bulundukları kent sıralaması ile detaylı olarak ele alınmıştır. Bunlar; Amasya'da yer alan Gökmedrese Camii ve Bimarhanesi, Kırşehir Cacabey Medresesi ile Sivas'ta Çifte Minareli Medrese, Buruciye Medresesi ve Gök Medrese'dir. Seçilen bu örneklerin mimari tanımları ve onarım tarihleri anlatılmıştır. Tezin beşinci bölümünde kabul edilen başlangıçtan günümüze anıtsal yapıların onarım süreçlerinin değerlendirilmesi yer almaktadır. Bu şartlar altında gelişen koruma yaklaşımının uygulamaya nasıl yansıdığı, dönem onarımlarının yapı üzerinde nasıl sonuçlandığı irdelenmiştir. Son bölümde de değerlendirmeler ışığında korumayı olumsuz yönde etkileyen faktörlerin giderilmesi adına önerilerde bulunulmuş, elde edilen verilerin sonuçları sunulmuştur.