Construction techniques and materials of the Ottoman period baths in Seferihisar-Urla region

oz Geçmişte, bireysel yapılarda olduğu kadar kamuya ait yapıların işlev ve ölçekleriyle, sanatsal ve mimari özelliklerinin, içinde yer aldıkları fiziksel ve sosyal çevre koşullarınca belirlendiği iyi bilinmektedir. Tarihi yapılarda, sanatsal özelliklere ek olarak, ölçek, plan kurgusu, kitle ve cephe düzenleri ile mekan kalitesi gibi mimari özelliklerde sağlanan bazan, önemli ölçüde uygun malzeme ve yapım tekniklerinin seçimine bağlıdır. Bu durum, çalışma konusu olan Osmanlı Dönemi hamam yapıları için de geçerlidir. Bu amaçla, mimari özelliklerini, uygulanan yapım tekniklerini ve yapı malzemesi kullanımını, ve bunlara ilave olarak aydınlatma, kullanım suyu, atıksu ve ısıtma sistemlerine ait tesisatı saptamak üzere İzmir yakınlarında Seferihisar ve Urla'da yer alan Osmanlı dönemine ait birkaç hamam yapısı seçilmiştir. Mütevazi ölçeklerine karşın bu yapılar, Osmanlı hamam mimarisinin genel çizgilerini ve dönemin yaşam biçimini net biçimde yansıtmaktadırlar. Aynı zamanda, bölgeye has yapım teknikleri ve malzeme kullanımı konusunda da bilgi sunmaktadırlar, ancak uzun yıllar kullanım dışı kalmaları ve ihmal nedeni ile tarihi kimliklerini kazandıran tipik özelliklerini yitirmek üzeredirler. Kitabeleri olmamakla birlikte, mimari özellikler, yapım teknikleri ve malzeme kullanımı dikkate alındığında çalışılan hamamların yapım tarihleri 15. ve 16. yüzyıllar olarak tahmin edilmektedir. Çalışma, bu yapılan korumaya yönelik sağlıklı müdahaleler için temel oluşturmak üzere, yapıları kendisinde gerçekleştirilen arazi çalışmalarıyla özgün malzemeler ve yapım tekniklerine ait özelliklerin belgelenmesi ve toplanan bu bilgilerin mimari kurgu ile birlikte değerlendirilmesi üzerine yoğunlaşmıştır. Arazi çalışmaları, yapıların klasik yöntemlerle kısmi ölçümleri, bir AutoCAD software programı kullanılarak grafiklere dönüştürülmek üzere mimari ve teknik önemi olan detaylara ait serbest-el çizimler ile bunların fotografik belgelenmesinden oluşmaktadır. Çevrede zengin kaynaklarının oluşu nedeni ile kireçtaşı, taşıyıcı yapı malzemesi olarak çalışılan hamamların bütün duvarlarında ana yapı malzemesi durumundadır. Tuğla ise taşıyıcı malzeme bağlamında kullanım bakımından ikincil duruma düşmekle birlikte gerek kendi gerekse taşla birlikte çeşitli almaşık örgü teknikleriyle tüm hamamların pek çok bölümlerinde bolca kullanılmıştır. Bazı örneklerde, kapı ve pencere açıklık kenarlarında, dışta duvar köşelerinde ve kasnaklarda devşirme kesme taş vıgörülür. Kireç harcı ise strüktür sisteminde bağlayıcı malzeme olarak taş ve tuğla örgüleri arasında yerini almıştır. Diğer bir strüktürel yapı malzemesi olarak ahşap, yatayda tüm yapıyı çepeçevre dolaşarak üst yapıdan aldığı yükleri homojen biçimde alt kısımlara ve dolayısıyla temellere aktarmak üzere kullanılmıştır. Çalışılan hamamların tamamında duvar dış yüzleri sıvasızdır. Su ya da su buharına maruz olmayan soyunmalık gibi mekanlarda kireç sıva kullanılırken, ılıklık ve sıcaklık gibi doğrudan su ile temas halinde olan mekanlarda ise yalıtım amaçlı olduğu kadar süs malzemesi olarak da horasan harcı kullanılmıştır Horasan harcı yağmur sularına karşı yalıtım malzemesi olarak kubbe ve tonoz dış yüzlerinde de kullanılmıştır. Tarihi yapılarda sıhhi tesisat bağlantı elemanı olan pişmiş kilden yapılan künk ya da pöhrenk büzleri incelenen hamamlarda da yoğun olarak gözlenmiştir. Isıtma sistemine ait düşey büzler duman atılmasını sağlamak, yatay olanlar ise sıcak veya soğuk su dağılımını sağlamak üzere kullanılmıştır. Kubbe ve tonozlarda ise benzer künkler ışık alımını sağlamaktadır. Tezin ilk bölümü amaç ve sorunun tanımı ile, sözel tasfir, özel deyimler ve yararlanılan kaynakların kısa açıklamalarından oluşan çalışma yönteminin tanıtımından oluşmaktadır. Çalışılan hamam yapılan ile bunların yer aldığı Seferihisar-Urla bölgesinin tarihi geçmişşine yönelik bilgiler ikinci bölümde yer almaktadır. Yapım teknikleri ve malzeme kullanımı bağlamında her bir hamam yapısı için ayrı ayrı yapılan analizler üçüncü bölümde, çalışma süresince elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi ise dördüncü bölümde sunulmuştur. Son bölüm ise elde edilen sonuçların genel bir özetini vermektedir.