Yerleştirme sanatı açısından mimari yeleştirmeler

Bu tez çalışmasında; 1960'lı yıllardan itibaren ortaya çıkan ve bir sanatçı etkinliği olan yerleştirme sanatı ile sanatsal bir etkinlik olan mimarlığın yakınlaşması incelenmiş, sanatsal ve mimari yerleştirmeler arasındaki benzerlikleri ele alınmıştır. Mimarlık pratiğine en yakın sanat olarak yerleştirme sanatının; çevre-ürün analizinde mimarların faaliyet alanına getirebileceği deneyimin önemi vurgulanmaktadır. Mimarlık prağinin; yerleştirme sanatının deneyimsel ve sorgulayıcı nitelikteki çalışmalarından yararlanabileceği ileri sürülmektedir. Mimarların sergileme etkinliklerinin artmasıyla birlikte sanatsal yerleştirmeler önem kazanmaktadır ve her şeyden önce mimarlığın sanat ile yakınlaşmasının, disiplinler arası ilişkilerinin gözden geçirilmesini gerektirmektedir. Günümüzün mimari eğilimleri olarak gerçekleştirilen serbest ve deneyimsel biçimlenmelerin, yerleştirmelerin de bu anlamda; mimarlığın disiplinler arası konumunun ve yerleştirme sanatının irdelenmesi ile daha kolay anlaşılabileceği düşünülmektedir. Çalışmanın ikinci bölümünde, 1960'lı yıllarda ortaya çıkan yerleştirme sanatı, yer ve mekan ile ilişkileri açısından günümüze kadarki süreci ile dünyada ve Türkiye'de incelenmiştir. Özellikle mekan ile daha çok ilişki kuran, ya da mekansal algılar yaratan çalışmalar ile örneklendirilmiştir. Geçmişin sanat anlayışından radikal bir biçimde ayrılarak yerleştirme sanatı; sanat objesinin sergilendiği yer ya da mekanla algı boyutunda ilişki kurmuş ve bu nedenle de içinde bulunduğu mekanın özel olarak düzenlenmesine gereksinim duymuştur. Tarihsel süreci içinde, Kamu sanatı, Video sanatı, Süreç sanatı, Eylemler, Yeryüzü sanatı, vb. haline dönüşen yerleştirme sanatının, günümüze kadarki biçimlenmeleri içinde sanat ve mekan ilişkisininin birlikteliğinin önemi üzerinde durulmuştur. Galerilere, kamusal alanlara, ya da açık alanlara yerleştirilen sanat objesi, özerk konumundan uzaklaşarak, oranın anonim bir parçası haline gelmektedir. Yerleştirme sanatı; aslında mimarlık pratiğinde de var olan bir etkinlik olmasıyla beraber; günümüzde olduğu gibi, mimarların da sanatsal enstalasyonlar yapmalarını artıran bir etkinlik haline dönüşmüştür. Günümüz mimarlarının, yerleştirme sanatını mimari anlayışlarının önemli bir etkinlik alanı olarak görmeleri ile 'mimari yerleştirmeler' yapmaları söz konusu olmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümünde ele alınan mimari yerleştirmeler ile; mimarların sanatsal bir pratik alanı olarak, yerleştirme sanatı ve sanatsal terimler ile ilişkisi incelenmiştir. Mimarlığın, diğer disiplinlerle olan ilişkisi ortaya çıkarılarak, bina inşa etmekle tanımlanan sınırlarının keşfedilmesinin önemi vurgulanmaktadır. Bu bağlamda; yerleştirme sanatında olduğu gibi galerilerde, açık alanlarda ya da kamusal alanlarda, sergi kapsamlanndaki enstalasyon ve heykeller ve de küçük ölçekteki heykelsi mimari yapılar olarak mimarların yerleştirmeleri incelenmiştir. Bunun yanışım, birer yerleştirme olarak, sergileme yapılan olan pavyonlar, deneyimsel biçimsellikleri, teorik, kavramsal arka planlan ile foliler ve başlı başına bir alan olarak sanal ortamda gerçekleştirilen mimarlari yerleştirmelerine değinilmiştir. Özellikle sanal teknolojilerle içice geçen etkileşimli yerleştirmelerle, medyanın tüm etkileyici olanaklannı kullanarak yeni biçimlenmeler alan mimarlığın yansıtılmakta olduğuna dikkat çekilmiştir. Günümüzün medya ortamında da, sanat ve mimarlık yapma ediminin geçmişşe oranla fazlasıyla iç içe geçmesiyle birlikte geleceğe yön verecek olan sanal ortam da bu bağlamda incelenmiştir. Her şeyden önce mimari yerleştirmeler, sanat ve mimarlık arakesitinde olarak; mimarlığın olası sınırlarını araştıran bir alana dahildir. Dördüncü bölümde; çevre ve ürün ilişkileri, yerleştirme, işlev, biçimlenme, süreç ve deneyimlemeleri açısından yerleştirme sanatı ile mimari yerleştirmeler arasındaki benzerlikler ve farklar ortaya çıkanlmıştır. Geleceğin mimari yerleştirmeleri olarak, sergileme yapılan olan pavyonlann önem kazanacağı vurgulanmıştır. Sanal mimarlık ile birlikte, heykelsi biçimlenmelerin, geçici strüktürlerin, oyunsu ve şiirsel tasarımlann bir çeşit enstalasyona dönüşmekte olduğu ifade edilmiştir. Günümüzün mimari biçimlenmesinde sanal ortamın önemine dikkat çekilmiştir. Mekanlann tasarımında, yeni algılamalan da beraberinde getiren, daha kavramsal, deneyimsel, etkileşimli yerleştirmelerin önemi vurgulanmıştır. Günümüzde, özellikle genç mimarların, bina inşa etmekten çok enstalasyon niteliğinde çalışmalar yaptıkları ve bunu bir mimari anlayış olarak gördükleri ortadadır. Aslında mimarlığın yeni temsillerin, performansların keşfedilmesinde var edilen bir gerçek olduğu açıktır. Şehirsel ölçekte mimari ile ilişkilendirilen, ya da açık alanlarda, doğada yapılan yerleştirmelerin varlığının farkında olmak sanatçılar için olduğu kadar mimarlar için de yerleştirilen şeyin-objenin, mimari ürünün çevre ile olan bağlarının tekrar gözden geçirilmesini sağlayan önemli mimari-mekansal pratiklerden biri olmaktadır. Ülkemizde ise, yerleştirme sanatının ve mimari etkinliği ile ilişkilerinin zayıf olduğu ortadadır. Yerleştirme sanatı, sınırlı kaldığı galerilerden kamusal alanlara yayılarak, sanatın yaşamın bir parçası haline dönüştürülmesi gerekmektedir. Bunu yanı sıra, özellikle Türkiye'de sanatın kamusal alanlara yayılması konusunda başta mimarlar olmak üzere, şehir plancıları, tasarımcılar ve sanatçıların önemli bir görev düşmektedir. Bu da, kentsel alanlarda duyulan ihtiyaç ile birlikte düzenli bir şehirsel planlamayı gündeme getirmektedir. Bu anlamda, kamusal alan yaratma ve kamu sanatı konusunda, sanatçılardan çok mimarlara bir takım sorumluluk ve duyarlılıklar düşmektedir. Yerleştirmeler yapmak, yere özel önermelerde bulunmak, mimari düşüncenin, kavramın test edilmesini sağlar. Yerleştirme sanatının ve mimari yerleştirme yapmanın 'alanın dışında' bir etkinlik olarak görülmemesi gerekmektedir.