Türkiye inşaat projelerinde yüklenici ve mal sahibi arasında meydana gelen çatışmaların nedenleri ve çatışma yönetimi

İnşaat proje organizasyonları, belirlenen süre, maliyet ve kalitede tamamlanacak proje hedefi ile farklı uzmanlık alanlarını bir araya getirerek çok parçalı bir yapı oluşturmaktadırlar. Bu organizasyonel yapı içerisinde mal sahibi ve yüklenici, seçilen proje teslim sistemine göre dahil oldukları evreden itibaren tüm yapı elde etme sürecinin durumlarını, koşullarını, finansal ve üretim konularını kapsayan ve bu uzun zamanlı ilişkide tarafların risklerini ve sorumluluklarını belirleyen sözleşmeyi kabul etmektedirler. Herhangi bir evrede sınırlı kaynaklar ve birbirine uymayan hedefler ile ilgili olarak taraflar arasında yaşanan mücadele olarak tanımlanan çatışma kavramı, inşaat projelerinin ve sürecinin özgünlüğü ve sürekli değişen bir ortamda uzun zamanlı sözleşmenin kabulü ile beraber düşünüldüğünde mal sahibi ve yüklenici arasında meydana gelen kaçınılmaz bir olgu haline gelmektedir. Ülkemizde ve dünyada son yirmi yılda değişen koşullar içerisinde uygun yönetilmeyen kaçınılmaz çatışmalar uyuşmazlığa dönüşmüştür. Bu uyuşmazlıkların çözüm sürecinde yargı yolunun kullanılması ile başarısız inşaat projelerinin artışı, modern inşaat projelerinde çatışma ve çatışma yönetim kavramlarının önemini artırmıştır. Çalışma alanının çatışma ve çatışma yönetimi olarak belirlendiği bu tezde, sürekli değişen ve gelişen koşullarda, inşaat organizasyonlarında sorguya sebep olan ve canlılığın sürdürülebilirliliğini sağlayan çatışmanın oluşum kaynaklarının saptamanın etkili yönetim sürecindeki ilk ve en önemli aşama olduğu kabul edilerek, 'Türkiye inşaat sektöründe mal sahibi ve yüklenici firmalar arasında doğabilecek çatışma nedenleri ve çatışma yönetim sürecinde basan faktörleri nelerdir? sorusu genel araştırma sorusu olarak belirlenmiştir. Çalışmada bu genel soruya kaynaklık eden ve her bölümde ele alınan özel soruların cevaplarını aramak üzere literatür araştırması ve alan araştırması olmak üzere iki yöntem kullanılmıştır. Literatür araştırması, yurt dışındaki alan araştırmalarının ve mahkeme içtihatlarının incelenmesi, alan araştırması için potansiyel çatışma nedenlerini netleştirmek amacına hizmet etmiştir. Alan araştırması yöntemi, ülkemizde mal sahibi ve yüklenici arasında meydana gelen çatışmaların nedenlerini ve meydana gelme sıklığı ile çatışma yönetimindeki basan faktörlerini tespit etmek üzere kullanılmıştır. Tez çalışmasının ilk bölümü giriş bölümünden oluşmaktadır. Bu bölümde konunun belirlenme süreci, çalışmanın amacı ve yöntemi ile araştırmayı oluşturan her bölümün kapsamı açıklanmıştır. Tez çalışmasının ikinci bölümünün ilk alt bölümünde çatışmanın sistematik olarak literatürde ele alınması ile başlayan kavram karmaşasının çözümü olarak çatışma süreci kabul edilmiş ve sonuçlarına göre çatışmalar ele alınarak çatışma aşamaları açıklanmıştır. İkinci alt bölümde çatışma yaklaşım stilleri ve giderim yaklaşımları başlıkları altında çatışma yönetimi ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, inşaat projelerinde taraflar arasında meydana gelen çatışmaların kaynaklan üzerinde durulmuş ve çatışma yönetiminin sözleşme idaresi içerisindeki ve sözleşme idarecisinin çatışma yönetimindeki yeri ve önemi ele alınmıştır. Dördüncü bölümde, alan araştırması için potansiyel çatışma nedenlerinin belirlenmesine yönelik olarak ilk alt bölümde yurtdışında yapılmış olan alan araştırmaları, ikinci alt bölümde ise yurtiçi mahkeme içtihat kararlan incelenerek, elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Tez çalışmasının beşinci bölümü yüklenici firmalar üzerinde yapılan alan araştırmasının amaçları, sorulan, yöntemi ve bulgulan üzerinde durmaktadır. Bu araştırma ile belirlenen potansiyel çatışma nedenlerinin mal sahibi ve yüklenici ilişkisi açısından ülkemizdeki geçerliliği, meydana gelme sıklığı, projenin süre ve maliyetine etkileri ile yurtiçi inşaat projelerinde ülkemize özgü çatışma nedenlerinin varlığının ve çatışma yönetiminde basan faktörlerinin belirlenmesi esas amaç edinilmiştir. Araştırmanın yan amaçlan arasında bu belirlenen potansiyel çatışma nedenlerinin yüklenici ve seçilen proje teslim sistemi ile sürece dahil olan diğer katılımcılar arasında çatışma nedeni olma ve sıklığı ile tanımlanan projelerin genel özellikleri ile çatışma nedenleri arasındaki ilişkilerin belirlenmesi hedeflenmiştir. Alan araştırmasının bulguları, görüşülen kişilerin ve çalıştıkları kuruluşların özellikleri, yüksek veya orta düzeyde çatışma yaşanarak tamamlanan projenin genel özellikleri, projede katılımcılar arasında meydana gelmiş olan çatışma nedenleri ve etkileri, çatışma nedenlerinin projenin genel özellikleri ile ilişkisi ve çatışma yönetimindeki basan faktörleri ile ilgili olmak üzere altı alt bölümde ele alınmıştır. Alan araştırmasında görüşülen kişilerden elde edilen bulguların değerlendirilmesi ile sözleşme özelliklerinin ve bu başlık altında teknik çizim ve teknik şartname eksiklik ve hatalarının yurtiçi inşaat projelerinde yüklenici ve mal sahibi arasında en sık görülen çatışma nedenleri olduğu tespit edilmiştir. Çatışma yönetim sürecinde sözleşme idaresinin ve idarecisinin yerinin ve sorumluluklarının ülkemizde eksik bilindiği ve eksik uygulandığı ortaya çıkmıştır. Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri, yargıya alternatif bağlayıcı olmayan uyuşmazlık çözüm yollarının ülkemizde yüklenici kuruluşlar tarafından tercih edilmemesidir. Tez çalışmasının altıncı bölümü, sonuç bölümüdür. Bu bölümde, çalışmanın belirlenen amaçlan doğrultusunda ortaya çıkan genel sonuçların ve alan araştırmasından elde edilen bulguların değerlendirmesi konu alınmıştır. Bu değerlendirmeler sonucunda ülkemizde yüklenici ve mal sahibi arsında meydana gelen çatışmaların nedenleri ile ilgili mevcut durumun saptanması ve bu süreçte ve yönetiminde değiştirilmesi veya geliştirilmesi gereken noktaların tespit edilmesi amaçlanmıştır. xı