Kamusal yapıların toplumsal bellekteki yeri: Konya kent merkezi örneği

Toplumsal bellek, toplumun geçmişşini günümüz ile bağlarken, mekan ve nesnelerde vücut bulan, kültürle harmanlanıp yoğrulan bir olgudur. Toplumsal belleğin mekan ve kültür ile ilişkisi temel düzeyde ve etkin oranda görülmektedir. Toplumsal belleğin mekana gereksiniminden dolayı, toplum-mekan ve kültürden bağımsız olarak düşünülmemelidir. Toplumsal yaşamın ve toplumsal kültürün yansıdığı, toplumun bireylerinin ortak kullanım alanı olan kamusal yapıların toplumsal bellekteki yeri göz ardı edilmemelidir. Geçmiş, bellekte sürekli yeniden yapılanma süreci içerisindedir. Bu oluşum sürecinin sınırlayıcısı olan insan, mekanların kültürle şekillenmesinde etkin rol oynamaktadır. Bireyler mekanları değiştirirken mekanlar da bireylerin belleğini canlı tutmakta ve kültürü ilelebet yaşatmaktadır. Bu çalışma ile Konya kent merkezinde yer alan, kentlinin ortak kullanım alanı olan kamusal yapıların, kent kullanıcılarının belleğindeki yerini tespit etmek amaçlanmaktadır. Köklü bir geçmişşe, çok katmanlı bir yapıya sahip olan Alaeddin-Mevlana aksı, üzerinde yer alan yapılar 1950'li yıllardan itibaren yarım asır içerisinde iki defa şekil değiştirmiştir. Binalar yıkılarak yerlerine yeni binalar yapılmıştır. Konya'da yapılan tahribat günümüze kadar devam etmiştir. Mevlana külliyesine ulaşımın daha kolay ve düzenli hale getirilmesi adına, pek çok nadide eser, yol ve meydan açma sebebi ile yok edilmiştir. Bu değişimin aks üzerindeki, dolayısı ile insanlar üzerindeki etkisine odaklanılmıştır. Çalışma beş ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; tezin amacı ve kapsamından bahsedilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde; tezin kavramsal çerçevesini oluşturan, tanımlara ve kaynak araştırmasına yer verilmiştir. Farklı disiplinlerde değişik açılardan ele alınan toplumsal belleğin bireyle ilişkileri üzerine yoğunlaşılmıştır. Toplumsal belleğin zaman, mekan, tarih şeklinde gruplandırılan hatırlama figürleri alt başlık olarak ayrıca ele alınmıştır. Üçüncü bölümde Konya kent merkezinde Alaeddin-Mevlana aksı, genel özellikleri, tarihsel gelişimi, mimari karakteristiği ve Alaeddin-Mevlana aksı üzerinde bulunan kamu yapıları başlıkları altında incelenmiştir. Konya kent merkezinin, tarihi kimliği, en önemli ulaşım arteri olması, sahip olduğu kamu yapıları ile merkez işlevlerin yoğunluğu, erişebilirliği çok yüksek bir alan olması gibi genel özeliklerinden ayrıntılı olarak bahsedilmiştir. Tarihsel gelişim başlığı altında, Mevlana Caddesi ve caddede bulunan kamu yapılarının, geçmişş ve günümüz olarak karşılaştırmalı görselleri ile desteklenen tabloları oluşturulmuştur. Mimari karakteristiği başlığı altında, günümüz fotoğrafları ile oluşturulan tabloda Selçuklu, Osmanlı, I. Ulusal mimarlık, Cumhuriyet dönemi vb. yapıları olarak sınıflandırma yapılmıştır. Her dönem kendine özgü üslubunu yansıtmaktadır. Alaeddin-Mevlana aksı üzerinde bulunan kamusal yapılar başlığı altında üzerinde çalışma yapmış olduğumuz on beş adet kamusal yapı ele alınmıştır. Konya ili taşınmaz tabiat ve kültür varlıkları envanterinden yer alanarak, yapıların mevki, mimarı, yapım tarihi ve dönemi, yapım tekniği ve malzemesi, orijinali ve bugünkü kullanımı gibi özellikleri tablo şeklinde sunulmuştur. Mimarlık ofislerinden, kitaplardan ve dergilerden ulaşılan görünüş çizimleri Autocad ve Photoshop programlarında düzenlenerek tablolara eklenmiştir. Assmann'ın hatırlama figürleri çıkarımları doğrultusunda, belleğin mekana ve kültüre bağlılıkları göz önüne alınarak yapıların cephe karakteri ve ait oldukları dönem özellikleri üzerinde yoğunlaşılmıştır. Dördüncü bölümde, Kent imgelerinin yoğunlaştığı Alaeddin Tepesi ile Mevlana Külliyesini bağlayan, Mevlana Caddesi üzerindeki aksta yapılan anket çalışması ile şekillenen araştırma toplumun hafızalarında mimari eserlerin bıraktığı imgesel değerlerin tespitine yönelik olmuştur. Aksın kamusal alana katkıları, kamusal alanın sosyal kullanımları üzerine yoğun araştırmaları olan Gehl'in çıkarımları ışığında yorumlanmıştır. Alan içerisinde yer alan kamusal yapıların plansal, cephesel okumaları ve siluet okumalarına yönelik hazırlanan sorular ile bellekte kalan mekan öğelerini bulup çıkarmak amaçlanmıştır. Böylece kent merkezinde yer alan tarihi dokunun farklı dönemlerine ait eserlerinin kullanıcı üzerinden algısı test edilmiştir. Anket çalışması, Mimar, Şehir plancısı, Sanat tarihçi vb. meslek grubu ağırlıklı olmak üzere yüz kişiden oluşan katılımcılar ile dijital ve yüz yüze görüşülerek gerçekleştirilmiştir. Sorular, farklı yöntem ve bilgisayar programları ile hazırlanan çizim ve görsellerle desteklenmiştir. Bir bakıma mimari anket soruları oluşturulmuştur. Yapılan anketten elde edilen sonuçlar, MS Word ve Excel programı yardımıyla hazırlanan tablo ve grafiklerle değerlendirilmiştir. Çalışmanın son bölümünde, 'Tarihsel arka planı çok katmanlı olan bu aks da yer alan kamu yapılarının zenginliği, kentsel mekanda okunaklı ve algılanabilir midir?, 'Yapıların işlevleri bilinebilirlik düzeylerini etkileyen bir faktör müdür?, 'Yapıların malzeme detayları okunabilirliği, hafızada kalıcılığı arttırmakta mıdır? sorularının yanıtlarına yer verilmiş ve konu ile ilgili genel çıkarımlar ortaya konmuştur.