Yapılı çevre üretmeninde eleştirel pozisyon alış olarak süreleşme

İstanbul özelinde içinde yaşadığımız yapılı çevrenin büyük bir kısmını, çok ortaklı devasa projelerin domine ettiği mimari proje peyzajı ve bununla ilişkili olarak gittikçe büyüyen sermaye ve yatırımlar oluşturmaya başladı. Böyle bir ortamda sermayenin motivasyonlarıyla şekillenen proje süreçlerinde pratiklik adına sonuç ürün ve sonuç kararın dışında kalan her tür eleştirel düşüncenin / arayışın, dışlanıp / olumsuzlandığı gözlemlenebilir. Eleştirel düşünce ile yapılı çevre üretim pratiği arasındaki ilişki ile ilgilenen çalışma bu ilişkiyi karmaşıklık teorisinin yarattığı paradigma dönüşümü üzerinden okumaya çalışır. Kartezyen düşüncenin 17. yy.'da açtığı yeni gerçeklik vizyonu, modern teknolojinin kökeninde bulunan yeni bir tür bilgiyi tarifler. 'İlerleme' fikri olarak tanımlanabilecek bu bilginin günümüzde kültürel anlamların, politik ilişkilerin ve toplumumuzun vadede etkileyecek etkileyecek konuların aşırı basitleştirilmesine / indirgenmesine dönüştüğü gözlemlenebilir. 20. yy.'ın ortalarından itibaren bilim dünyasında köklü dönüşümler yataran karmaşıklık ve kaos kuramlarının da benzer bir biçimde yeni bir gerçeklik vizyonu açtığı söylenebilir. Bu vizyonun açtığı paradigma değişimi günümüz kültürel ortamınının ve düşünme biçimlerinin indirgemeci ve rasyonel bir dünya görüşünün çok katmanlı, değişken dinamikleri içeren, karmaşık bir evren görüşüne doğru evrilmesine neden olmaktadır. Modern bilim, öznel gerçeklikleri onları besleyen karışık sürekliliklerden kopararak, onlara kontrol edilebilir, anlaşılabilir bir biçim verir ve zamansız bir ortamda izole ederken, bu yeni vizyon nesnelerden ziyade süreç içinde nesneler arası ilişkileri düşünmeyi olanaklı kılar. Böyle bir paradigma değişimi günümüz üretim süreçleri açısından da ufuk açıcı kavrayışları olanaklı kılar. Üretim süreçlerinin sınıflandırmayı, sonuç ürünü ve niceliksel değerleri odağına alan doğrusal kurgusu, özellikle mekan üretiminde yaşantı ile bağın zayflamasına sebep olur. Ancak üretim sürecini doğrusal olmayan, eş zamanlı bir oluş olarak kavramak ve kurgulamak, onu öngörülemeyen kesişimlere ve zenginliklere açar. Çalışma öncelikle, doğası gereği eleştirel bir süreç olan mimari tasarım pratiği ve yine doğası gereği politik bir süreç olan mekan yaratma pratiğinin bu eleştirel ve politik tutumlarının neden ve nasıl nötralize olduğu üzerinde durur. 2000'li yıllarda patlama yaşayan inşaat sektörüyle birlikte mimarlık ortamının daha çok üretim pratikleri üzerine yoğunlaştığı ve bunun eleştirel pratiklerin arka planda kalmasına yol açtığı gözlemlenebilir. Üretim süreci içerisinde eleştirel pozisyon biçim / işlev, temsil / eylem ikilikleri arasında nötralize olur. Çalışma bu noktada gündemde eleştirel olarak pozisyon alamamaya dair kendi analizini ve strüktürünü kurgulamayı benimser. Bu kurgu, kamusal deneyim yolu ile anlamlandırılabilecek 'dışsal' nedenler; ve içsel deneyim yolu ile anlamlandırılabilecek 'içsel' nedenler olarak ikiye ayrılır. Nesne ile kurduğumuz ilişkilerin maddi dünyaya ait olan gerçekliğine işaret eden dışsal nedenler, dış dünyadan bize / özneye doğru gelen bilgiler olarak da tariflenebilir. Bu nedenler, söylem üzerinden üretilmiş söylemler, hızlanma düşüncesi, ölçek meselesi, mülkiyet meselesi, çok aktörlü organizasyonel yapı ve sürekli kriz hali başlıkları altında incelenir. Nesne ile kurduğumuz ilişkilerin ruhumuza ve şuurumuza ait olan gerçekliğine işaret eden içsel nedenler, öznel bilincin, öznenin kendi subjektif varoluşundan dış dünyaya doğru giden bilgileri ifade eder. Bu nedenler ise yargıda bulunmanın reddi, otoritenin reddi ve mesafeye dair kuşku başlıkları altında incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümü yapıyı kuran öznenin eleştirel tutumu ile birlikte yapının kendisinin pratikte eleştirel düzlemdeki varoluşunu inceler. Eleştirel bir üretim yapmak en basit biçimde, verili bilgileri sorunsallaştırarak sorgulamak ve etkin bir yorumlama getirmek olarak tanımlanabilir. Etkin yorumlama olasılıklara açık bir yargıyı ifade eder. Burada önemli nokta, sabitlenmiş bir idealin peşinde koşmak değil, hareketin gerekliliğini kabul etmektir. Çalışmada, mimarlık eleştirel ve düşünsel ortamının karmaşıklık paradigmasına verdiği tepkiler politik bir eylem olarak mimarlık, eleştirel teoriden eleştirel eyleme geçiş ve post-eleştirel teori başlıkları altında incelenmiştir. Çalışma sonraki bölümde yaşantının dahil edilmesi anlamında mekansal denemeleri tartışır. Sürekli bir deneme alanı olan mimarlığın, rafinasyon ve deneysellik arasında hiçbir zaman dengeye kavuşmayan bir olgu olarak kavranabilir. Eleştirel yaratıcılık, ikisi arasındaki gidiş gelişlerde ki düşünsel ve eylemsel çabalarda ortaya çıktar. Karmaşıklık paradigması içinde denemeler yapan mimarlık ortamında bu tartışma söylemde ve temsilde sıkça tartışılmış olsa da materyal denemelerde eksik kaldığı söylenebilir. Çalışma karmaşıklık paradigmasını biçim üretmek için kullanan çalışmalardan ziyade, inşa sürecinin tamamına yayılan yaşantıyı içermesi bağlamında tartışır. Mekansal denemeler başlığı altında karmaşıklık paradigmasına karşısında alınan eleştirel pozisyonlar çoklu örneklemeler kullanılarak tartışılır. Tasarım, inşa ve kullanım süreçleri eş zamanlı olarak kurgulayan bu pratikler projeleri süreleştirir. Süreleşme, yaşantıyı içeren ve bununla beraber öngörülemez kesişimlere izin veren bir üretim biçimini tanımlar. Dayatmacı bir üretim yaklaşımın yerine dönüşüm odaklı, kurduğu karmaşık ve çok katmanlı ilişkiler ile üretilen mekan, yaşantının karmaşıklığı ile başa çıkabilecek ve ona eleştirel bir bakış getirebilecek yeni bir model önerir. Tasarım, inşa ve kullanım süreçlerinin birbiri ile bütünleşip tek bir zamansal akış kurgulaması, mekanın ilişkiselliğini kuvvetlendirir ve onu çokluklara açık olarak kurgular. Mimari yapıtı bitmiş bir üründen ziyade bir oluş olarak kavramak mekanı deneyime açar. Süreleşme, çok katmanlı karmaşık evrende eleştirel mimari üretimler için birçok potansiyeli içinde barındıran bir alternatif önerir.