Yüklenici firmaların proje temin birimleri için başarım tabanlı bir ölçme-değerlendirme modeli

Literatürde yer alan kaynaklar incelendiğinde şirketlerin hayatta kalmaları için başarımlarının hayati önem taşıdığı ve proje, organizasyon, karar vericiler vb. kurum türlerinin nitelikleri ile sektörler, şirketler, projeler, faaliyetler, bireyler, vb. entitelerin başarımları arasında bir korealasyon olması gerektiği hipotezi dile getirilmektedir. İnşaat şirketlerinin proje temin birimleri, bu konuda izlenmesi gereken en önemli kurumlardan biri gibi görünmektedir. Bu çalışma Kanoğlu, Yazıcıoğlu ve Özçevik (2018) tarafından yürütülen çok bileşenli 'SIMURG: A Performance-Based and Sustainability-Oriented Integration Model Using Relational Database Architecture to Increase Global Competitiveness of Turkish Construction Industry in Industry 4.0 Era' başlıklı master projenin alt projeleri arasında yer almaktadır. Söz konusu master proje, yapma çevre, üretim süreci ve sosyal olmak üzere üç tamamlayıcı boyuttaki başarım değerlerinin aralarındaki etkileşimleri dikkate alarak her hiyerarşik seviyede yapma çevre başarımı ölçme ve değerlendirmeye dayalı açık uçlu yaklaşımla yapılandırılmış ve kurgulanmış bir modeli geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu boyutların hiyerarşik seviyeleri yapma çevre boyutunda a. yapı bileşenleri, b. yapı elemanları, c. bina bağımsız bölümleri, d. binalar, e. projeler, f. arsalar, g. mahalleler, h. semtler, i. ilçeler ve j. kentler; üretim süreci boyutunda a. işlemler, b. projeler, c. firma birimleri, d. firmalar, e. firma grupları, f. sektörler, g. ulusal ekonomiler ve h. Küresel ekonomi tarafında küresel ekonomi olarak sıralanmaktadır. Sosyal boyutta yer alan entite ve olgular arasında ise diğer iki boyutta yer alanların aksine, hiyerarşik bir ilişki mevcut değildir. Başarım tabanlı değerlendirme, yapma çevrenin bu hiyerarşik yapıda yer alan her bir seviyesi için, belirli konseptler altında yer alan Anahtar Başarım Göstergesi setleri ve bunların ağırlıklarının tanımlanmış olmasını gerektirir. Bu çalışmada, yüklenici firmaların 'proje temin süreci' bağlamında yukarıda belirtilen sorunun çözümü için 'firma birimleri' düzeyinde bir başarıma dayalı değerlendirme sisteminin kavramsal modeli geliştirilmiş ve nesnel model için gerekli ilişkisel veri tabanına temel teşkil edecek altyapı araştırılmıştır. Bu yaklaşım içerisinde, günümüz inşaat sektörü ve yapısı incelendiğinde, iş yapma yaklaşımının yıllardır değişmediği gözlenmektedir. Rekabet ihale aşamasına ve fiyat stratejilerine sıkışıp kalmakta ve farklı inşaat çözümleri ve inovatif ürünler geliştirilememektedir. Mevcut geleneksel yaklaşım, rekabetin tüm sürececi kapsayan tasarım, ihale ve yapım aşamalarına yayılabilmesini engellemektedir. Literatür araştırmalarında da görülmektedir ki, şirket başarısı sadece ihalenin kazanılmasına bağlı olarak genellikle düşük bir kar marj ile tanımlanmaktadır. Oysa yüklenici firmaların, inşaat sektöründeki sert rekabet ortamında güncel teknolojileri kullanarak, ihaleleri başarıyla kazanıp, daha makul bir kar marjı ile öne çıkmaları gerekmektedir. Her projenin kendine has özel koşulları olduğu düşünülürse, proje hazırlayan birimlerin ihale sürecindeki başarımını etkileyen faktörlerin tespit edilmesi ve bu faktörlere dayanan bir ölçme ve değerlendirme sistemiyle sürecin denetlenmesi gerekmektedir. Çalışma kapsamında proje beklentilerinin, sektörün, firmanın, ülkenin, işverenin ve rakiplerin konum ve koşulları ile risklere ve avantajlara ilişkin tahminleri değerlendirmeye yönelik anahtar başarım göstergelerinin tanımlanıp, değerlendirme sürecine katılması ile ilgili koşulların belirlenmesi amaçlanmıştır. Geleneksel model ve yaklaşımlardan farklı olarak, bu çalışma kapsamında önerilen ve geliştirilen kavramsal model, yüklenici firmaların proje temin birimlerinin ihale süreci sonundaki 'başarısını' esas alan yaklaşım yerine; bu birimlerin, projenin tamamlanmasının ardından, belirlenen anahtar başarım göstergeleri üzerinden tahmin edilen ve gerçekleşen değerler arasındaki sapmaların mutlak değerleri üzerinden 'başarım' değerlendirmesi yapmayı önermektedir. Tez çalışması 5 ana bölümden oluşmakta olup, bölümler sırasıyla Giriş, İnşaat Sektörü Genelinde ve Yüklenici Firmaların Proje Temini Birimi Özelinde Başarım Tabanlı Yapım, Yüklenici Firmaların Proje Temin Sürecinde Risklerin Yönetimi ve Başarım Tabanlı Değerlendirme, Yüklenici Firmaların Proje Temin Birimleri İçin Başarım Tabanlı Bir Ölçme - Değerlendirme Modeli ve Sonuç ve Öneriler bölümlerinden oluşmaktadır. Tezin birinci bölümünde araştırmanın önemi ve konunun arka planı irdelenmiş, incelenen çerçeve içerisinde problem tanımlanmış, literatürde mevcut örnekler değerlendirilmiştir. Diğer yandan, neden bu çalışmaya gerek duyulduğu ve mevcut modellerin hangi noktalarda yetersiz kaldığı açıklanmıştır. İkinci bölümde ise başarım tabanlı yapım yaklaşımı hem inşaat sektörü genelinde hem de şirketlerin proje temin birimi özelinde incelenmiş olup, dünyada ve Türkiye özelinde tarihsel gelişimi ve bu alanda inşaat sektörü ile bağlantılı çalışmalar hakkında bilgi verilmiştir. Başarım tabanlı yaklaşıma ilişkin olarak, çalışmanın ana hedefinde bulunan proje temin birimini kapsayan destek, analiz ve başarım ölçümünü içeren çalışmalar yine bu bölümde ele alınmıştır. Tezin üçüncü bölümünde ise risk ve fırsat kavramlarının genel anlamı, inşaat sektörü içerisindeki algılanışı ve kullanımı üzerinde durulmuştur. Burada, yapılan saha çalışmaları sonuçları da dikkate alınarak yapım sürecinin tümü üzerindeki riskler tanımlanmış olup, inşaat sektörü genelinde ve proje temin birimine ilişkin yönetimsel süreçler incelenmiş ve örnekler verilmiştir. Bu çalışmanın dördüncü bölümünde, başarım tabanlı ölçme ve değerlendirme modelinin felsefi ve kavramsal arka planı irdelenmiştir. Ayrıca, tez çalışmasının Kanoğlu (2018) tarafından yürütülmekte olan 'SIMURG: A Performance-Based and Sustainability-Oriented Integration Model Using Relational Database Architecture to Increase Global Competitiveness of Turkish Construction Industry in Industry 4.0 Era' başlıklı Master Proje kapsamındaki yeri tanımlanmış olup, master projeyi tamamlayan yönleri anlatılmıştır. Öne çıkan