Kocaeli ili Körfez ilçesi Kuzey Marmara Otoyolu çevresi kırsal yerleşimlerinde geleneksel mimari ve sürdürülebilirlik sorunu

Günümüzde Körfez ilçesi sınırları içerisindeki kırsal yerleşimlerde bulunan geleneksel mimari, tarım ve hayvancılığa dayalı yaşam kültürüne bağlı olarak gelişmiştir. Körfez ilçesinin 1960'lı yıllardan itibaren hızla sanayileşmesi ile birlikte tarım ve hayvancılığa bağlı ekonomik faaliyetler azalmıştır. Bu değişim konut kültürünü de etkilemiş, yapı geleneği zamanla terk edilmiştir. Bölgede günümüze özgün haliyle ulaşmış çok az sayıda geleneksel yapı vardır. Geleneksel konutlara uygun olmayan onarımların yanı sıra, kırsal yerleşim dokusunu bozan niteliksiz yapı sayısı hızla artmıştır. Kırsal yerleşimde yaşamaya devam edip sanayide çalışan nüfusuna rağmen 1960'lı yıllardan bu yana devam eden dış göç nedeniyle köylerin nüfusu iyice azalmıştır. Geleneksel yapıların kullanılmaması, bakımsızlık nedeniyle haraplaşma ve yıkılma sürecini başlatmıştır. Kırsal yerleşimler tarım ve hayvancılık üretimine dayalı ekonomiye sahip, kentsel alanların uzağında kurulmuş yerleşimlerdir. Bu yerleşimlerdeki kültürel değerlerin hızla kaybediliyor olmasına rağmen, ülkemizde bu yerleşimlerin korunmasına yönelik çalışmalar kentsel korumaya yönelik çalışmalara göre çok az sayıdadır. Alanda bulunan geleneksel konutların incelenmeye değer bulunması, yerleşimlerin tarihi Eski İstanbul yolu üzerinde ve yakınında konumlanması, kırsal yerleşimlerin bulunduğu bölgede doğu-batı doğrultusunda yapımı devam eden Kuzey Marmara Otoyolu Projesi'nin yerleşimlerin karakteri için tehdit oluşturması, kültür varlıklarının kayıplarının hızlanması ve bu çalışmaya kadar koruma alanında akademik bir çalışmanın yapılmamış olması nedenleri ile Kocaeli ili Körfez ilçesi Kuzey Marmara Otoyolu çevresindeki kırsal yerleşimler bu çalışmaya konu olarak seçilmiştir. Bu çalışmada, Kocaeli'de bulunan geleneksel 'kırsal mimarlık mirasının' korunmasına katkı sağlamak için günümüze ulaşan örnekleri belgeleyerek 'miras' değerini tanımlama amaçlanmıştır. Çalışmaya konu olan bölgede ileride yapılması olası koruma çalışmalarına veri derlemek amacıyla yapıların mimari karakteri, plan biçimlenişi, yapı malzemesi, yapım teknikleri vb. özellikleri ayrıntılı bir şekilde belgelenmiş ve koruma sorunları irdelenmiştir. Çalışma, yapımı devam eden Kuzey Marmara Otoyolu'nun Kocaeli ili Körfez ilçesi sınırları içerisinde bulunan bölümünün çevresindeki kırsal yerleşimleri konu edinmektedir. İlçenin yaklaşık orta kesiminden doğu-batı yönünde geçen otoyola komşu, kuzey ve güney yönlerinde Kıyırlı, Çongollu, Karaahmetli, Sevindikli, Karayakuplu, Delimahmutlar, Oruçlar, Muratlar, Şemsettin, Naipköy, Demirciler, Sipahiler, Kadıköy, Hacıköy ve Korucu kırsal yerleşimleri vardır. Bu köylerde ilk aşamada gözlem ve fotoğraflarla belgeleme çalışmaları yapılmıştır. Alan araştırması sonrası göreli olarak daha çok sayıda geleneksel yapının korunduğu Sipahiler ve Sevindikli köylerinde ayrıntılı 1 /200, 1 /100, 1 /50, 1 /20, 1 /10, 1/5 ve 1/1 ölçekli rölöve ve fotoğrafla belgeleme çalışması yapılmıştır. Araştırma konusunu oluşturan köylerin mimari özelliklerini daha iyi değerlendirebilmek için Körfez ilçesinin coğrafi ve iklimsel özellikleri, tarihi gelişimi, yerleşim dokusu, sosyo-kültürel ve ekonomik yapısı açıklanmıştır. Sipahiler ve Sevindikli köylerinin geleneksel kırsal mimarlık örneklerinin, korunmuşluk değeri yüksek olanların da belgeleme çalışmaları yapılmıştır. Kuzey Marmara Otoyulu çevresindeki on beş kırsal yerleşim için TÜBA'nın kırsal mimarlık yerleşim envanter fişi, çalışılan yedi konut için yapı envanteri fişi doldurulmuştur. Sipahiler köyünde beş, Sevindikli köyünde iki toplam yedi konut için hazırlanan restitüsyon çalışması ile yapıların mimari biçimlenişi analiz edilmiş, tipoloji çalışması ile yapıların tasarımında tipolojik veriler sınanmış, mekan analizi ile konut mekanlarının dağılımı, yapım tekniği analizi ile konutların yapım tekniği benzerlikleri irdelenmiştir. Çalışma alanındaki en özgün durumda olan üç konut için üretilen 1/50 ölçekli rölöve çizimleri ile geleneksel konutların mevcut durumu tespit edilmiştir. Üretilen 1/20 ölçekli sistem kesitleri ve yapıların 1 /10, 1/5 ve 1/1 ölçekli mimari detayları çizimleri ile geleneksel yapım teknikleri ve malzeme kullanımı irdelenmiştir. Çalışılan alanda koruma sorunları bölge, yerleşim ve yapı ölçeğinde tespit edilmiş ve yine aynı ölçeklerde sürdürülebilir koruma önerilerinde bulunulmuştur. Sonuç bölümünde kültürel mirasın, insanoğlunun, toplumların ve toplumu oluşturan kültür gruplarının varlığının, kimliğinin ve sürekliliğinin simgesi ve kanıtı olduğuna dikkat çekilerek tez çalışmasının önemi vurgulanmıştır. Bölgede bulunan yerel malzeme kaynaklarının sürdürülebilirliği, ustalık bilgisinin devamlılığı sağlanmalı, köy dokusuna uygun çağdaş tasarımlar, sosyolojik araştırmalar ve bölgedeki kırsal mimarlık mirasını korumaya yönelik uygulamalar yapılmalıdır.