Cumhuriyet Dönemi proje yarışmalarında değerlendirme kriterleri ve gelişimi Çalışma alanı: Kamu yönetim binaları

Dünyada yaklaşık 2500 yıldır proje elde etme yöntemi olarak kullanılan mimari proje yarışmaları, Türkiye'de yalnızca 73 yıllık bir geçmişşe sahiptir. Daha önceleri yabancı devletlerin Türkiye'de yapacakları sefaret binaları için yarışmalar düzenledikleri bilinmekle birlikte, bu yarışmaları Türkiye'de düzenlenmiş proje yarışmaları içinde görmek mümkün değildir. Mimari proje yarışmaları her şeyden önce bir proje elde etme yöntemidir. İşverene pek çok alternatif arasından en iyiyi seçme imkanı verirken, mimarlık ortamı da proje değerlendirmeleri yoluyla yarışmalardan faydalanır. Mimari proje yarışmaları beraberinde getirdiği 'rekabet ortamı' sayesinde ürünlerin kalitesinin yükselmesine sebep olur. Proje yarışmaları dünyada pek çok önemli ve sıra dışı eserin ortaya çıkması için zemin oluştururken1, Türkiye'de özellikle kamu proje yarışmalarının sonuçlan özgün fikirleri desteklemekten uzak görünmektedir. Cumhuriyet Dönemi mimarlığı içerisinde proje yarışmalarının yerini ortaya koymak üzere, bu çalışma kapsamında kamu yönetim binası proje yarışmaları ve değerlendirme kriterleri analiz edilmiş ve içinde bulunulan dönemin özellikleri ile ilişkisi ortaya koyulmuştur. Buna göre proje yarışmaları, Türkiye'de toplumsal hayatın ve mimarlığın farklılaşmalar gösterdiği on'ar yıllık dönemler halinde incelenmiştir. 1923- 1938 yıllan arasında herhangi bir kamu yönetim binası proje değerlendirme raporuna ulaşılamamıştır. Fakat bu dönemin savaş yıkıntılanmn onanmı ve Cumhuriyet'i sembolize eden yapılann inşası ile geçtiğini biliyoruz. 1938- 1950 dönemi kendi kendine yetme eğilimleri doğrultusunda II. Ulusal Mimari eğiliminde geçer. Jüri raporlanna göre dönemin önemli değerlendirme kriterleri 'simgesellik', 'fonksiyonel özellikler' ve 'peyzaj' 2 dır. 1950- 1960 dönemine Avrupa'yla ilişkilerin güçlenmesi sonucu Uluslararası Mimari Stil damgasını vurmuştur. Fakat Avrupa ile Türkiye arasındaki teknoloji düzeyinin farklılığı, yanşmalarda özellikle 'cephe konstrüksiyonu' konusunda eleştirilere neden olmuştur. Bu dönemin bir özelliği de devletçi ekonomi modelinden kopuş ile özel sektörün yapı talebinin başlamasıdır. 1 Eiffel Kulesi (1886), Sydney Opera Binası (1957), Centre Pompidou (1970), Grande Arche (1982) 2 Genellikle merasim meydanı ve Atatürk büstünün yerleşimidir. 1960- 1970 döneminde mimarların ilgisi sosyal konulara ve toplumbilim-mimarlık ilişkisine yönelir. Siyasi iktidarın mimarlık ile ilişkisi kopar. Jüri değerlendirme raporlarında da 'inimari çevreye uyum kriteri ortaya çıkar. 1970- 1980 döneminde dünyaya paralel olarak Türkiye'de de çok sayıda akım bir arada görülürken, kamu proje yarışmaları ülkedeki yeni mimarlık denemelerinin heyecanından kopar. Bu dönemde kamu binalarında en önemli kriter olan 'uygulanabilirlik' doğrultusunda standartlaşma ve tekrara gidildiği gözlenir. 1980- 2000 döneminde ise mimariyi etkileyen temel politika 'globalleşme' dir. Bu dönemde yapı talebinde özel sektör etkin duruma gelir. Özel sektörde artan rekabet 'özgünlük' ve 'imaj' kavramlarını, bu kavramlar da 'postmodernizm'i beraberinde getirir. Bu dönemde kamu proje yarışmaları 70'lerdeki standardizasyondan kurtulmuş olmakla birlikte, 'özgün' fikirler yerine 'alışıldık' ve 'ağırbaşlı' çözümleri tercih etmiş ve bu da özellikle son yıllarda proje yarışmalarında jüri üyeleri arasında pek çok tartışmaya neden olmuştur. Cumhuriyetin kuruluşundan bugüne geçen 77 yılda kamu yönetim binası proje yarışmaları incelendiğinde, 1950'lere kadar Türkiye Mimarlılğı'nı kamunun, proje yarışmaları yoluyla yönlendirdiğini, 1970'lere kadar kamu proje yarışmalarının ülke mimarlığı ile aynı çizgide ilerlediğini, 70'lerden sonra ise kamu proje yarışmalarının mimarlık ortamındaki yeni denemeleri desteklemek yerine, alışıldık çözümlerin güvenilirliğini tercih ettiklerini ve böylece elde edilen ürünlerin ülkenin mimarlık seviyesinin gerisinde kaldığını söyleyebiliriz.