İstanbul'un karma kullanımlı yapılarında sürdürülebilir yaşam alanları ve bir AVM pilot projesi

Tez, mimarlık ve tarımı kentin atıl çatılarında etkileşime sokarak bu disiplinlerin sınırları arasındaki geçişkenliği ortaya çıkarmaya çalışır. Yapının üst sınırı olan çatıyı tarım için zemin olacak biçimde tasarlayan bu mimari yaklaşım, kentte temiz gıdaya erişim hakkı etrafında bir araya gelen insanların katılımıyla sürdürülebilmektedir. Sürdürülebilir yaşam mimarisi, bu bileşenleri içeren ve dahası kentte tarım ve toplulukların bir araya gelebilmesi için zemin sunan bir araçtır. 2050 yılında dünya nüfusunun %80'inin kentlerde yaşayacağı düşünüldüğünde bu nüfusu doyurabilmek için Brezilya'nın alanına eşdeğer büyüklükte yeni bir araziye ihtiyaç duyulacaktır. Ancak bu büyüklükte yeni ekilebilir toprak yeryüzünde mevcut değildir. Bu sebeple kentin atıl mekanlarının gıda üretimi için değerlendirilmesinin önemi daha fazla ortaya çıkmaktadır. Yoğun yapılaşma sebebi ile kentteki arazilerle rekabet eden kentsel tarım için tezde kentin atıl çatı alanlarına odaklanılmıştır. Buna karşın çatıların bitkilendirilmesi olarak tanımlanan yeşil çatılar, dünyada yaygın bir kullanıma sahip olsa da özellikle kentlerde gıda, enerji ve su kaynakları üretmek için uygulanan çatı çiftlikleri halen araştırılmaya devam edilen bir konudur. Bu bağlamda tez, 2015 yılında araştırmacı tarafından Akmerkez AVM çatısında tasarlanıp uygulanan pilot sürdürülebilir yaşam alanı projesini mimari, tarım ve proje tekniği olarak ortaya koyar. Türkiye'deki bu ilk örneğin sürecinin ve değerlendirmelerinin İstanbul başta olmak üzere tüm belediyeler, yerel yönetimler, kamu ve özel sektör için erişilebilir, uygulanabilir ve çoğaltılabilir bir model olması amaçlanmıştır. Tez biri İstanbul ofislerinde ve diğeri Akmerkez'de çalışanlarla yapılan iki anketin ve Akmerkez'de SYA pilot projesinin sonuçlarını almıştır ve İstanbul'un çatılarında sürdürülebilir yaşam alanı potansiyelini böylece ortaya çıkarmıştır. Kent çatılarının tarımsal bir arayüz olarak değerlendirilmesi, kentte sağlıklı ve yerel gıdaya herkes tarafından erişimi mümkün kılabilecektir. Sürdürülebilirliğin ekonomik, ekolojik, sosyal, kültürel ve bütüncül sistem boyutlarına olumlu katkılar sunabileceği görülmüştür. UN'in küresel hedeflerinden 'sorumlu üretim ve tüketim', 'sürdürülebilir şehir ve yaşam alanları' ve 'hedefler için ortaklıklar' amaçlarına katkı sunacak nitelikte sonuçlara ulaşılmıştır. Ek olarak sokak seviyesinden daha yüksekte bulundukları için çatılar, kentte trafikten kaynaklanan hava kirliliği için zemine göre daha korunaklı bir alan sunmaktadırlar. Çatılarda yetiştirilen gıdalar, yol seviyesinde yetiştirilen gıdalara göre ağır metallere daha az maruz kalmaktadır. Bu sebeple kent çatılarında elde edilen gıdalar, kent zemininde elde edilen gıdalara göre daha sağlıklı ve temiz olabilmektedir. Akmerkez SYA Pilot Projesi'nin Türkiye'de bir ilk olması; tarım, mimari ve proje tekniği açısından çok boyutlu ilişkilerin ve ekolojik tasarımın bir sonucu olması bakımından başarılı bulunan bir örnektir. 2019 yılında yapılan araştırmaya göre halkla bütünleşmesi henüz tamamlanmamış bir proje olduğu görülmektedir. Kentte sürdürülebilir yaşam ile ilgili farkındalık arttırmaya yönelik bilgi paylaşım programlarıyla desteklenen çatı çiftliklerinin oluşabilmesi için araştırma verileri önemli bir gerekçe altlığı sunar. Atıl çatı alanlarının çatı çiftliklerine dönüştürülmesinde belediyelerin, STK'ların, üniversitelerin ve şirketlerin kentte sürdürülebilir yaşam ile ilgili farkındalık çalışmalarını başlatmaları, bu mekanları SYA'ya dönüştürecek topluluğun gelişimine zemin hazırlayacaktır. Bu sebeple SYA mimarlığının sadece çatı çiftlikleri inşa etmekle ilgili olmadığı, aynı zamanda o çatı çiftliklerinin halkla bütünleşmesinin sağlanabilmesi için ilişkilerin imarı ile ilgili olduğu sonucuna erişilmiştir. SYA projelerinde mimarların kolaylaştırıcılık rolünü üstlenmeleri, projelerin bütüncül sistem tasarımı ile sürdürülebilirliğinin baştan itibaren sağlamasına katkı sunar. SYA projelerinin gerçekleştirilmesinin imkanı, tüm proje paydaşları tarafından sürdürülebilir yaşam mimarının 'kolaylaştırıcılık' rolünün tanınması ve mimarların bu alandaki bilgi ve becerilerini geliştirmeleri ile mümkün görünmektedir.