Modernist mekanın evrimi yüzyıl başı modern mekan düşüncesinin günümüze yansımaları

20. yüzyıl başında modernizm düşüncesiyle birlikte, modern insan kendini hiç bulunmadığı bir konumda hissetmeye başlamıştır. O zamana kadar geleneksel insan kendi kimliği ile çakışan tarihi değerlere karşı cevap verememekteydi. Oysa modern insan kendisini tüm bu değerlerden soyutlayabilen modern bilincin oluşturduğu bir kıyaslamayla, kendi öz iradesine sahip çıkmaya başlamıştır. Böylece insan kendi kişiliğini ifade etmek adına güçlü bir tutkuyla, yarım yeniden inşa etmek isteyen bir bakış açısıyla, geçmişş silme tarihi yadsıma çabası içerisine girmiştir. Modern mimari bu toplumsal durumun yansıması olarak, kendim üreten çağın tüm karakteristiklerini üzerinde taşır. Mimar yüzyılın başından beri, bulunduğu bu bağımsızlık ortamının da etkisiyle, mekanın ve mimarinin yeniden nasıl üretileceğine dair derin bir problemle karşı karşıya kalmıştır. Daha önceleri mimarlık ihtiyaçları belli, statik bir toplum için hizmet verirken, 17. yüzyıldan itibaren toplum yapısı devingenlik kazanmış ve toplumun ihtiyaçları ile birlikte sürekli değişmeye başlamıştır. Mimarlıkta bu beklentiler karşısında kendini yemden oluşturma zorunda kalmıştır bu durum, mimari mekanın sürekliliğinin yeni tanımlamalarla ele alınmasına ve bunlara ilişkin yeni mekan kurgularının doğmasına neden olmuştur. 20. yüzyıl dönemeci, tepkici estetik ve mimari ideolojilerin oluştuğu, hem de kuramsal mimarlık söyleminin ilk kez ilgisini mekan üzerine yoğunlaştırdığı bir aşama olarak görülür. İnsanla doğa arasına girerek endüstri dünyasını tasarlayıp, ona biçim vermek ve bu arada insanın yaşam üslupların oluşturmak görevlerim üstlenen sanat ve mimarlık artık kendi ideolojilerini yüzyıl başında yayınladıkları ateşli manifestolarla açıkça göstermekteydiler. Hollanda' da 'De Stijl', Almanya'da, 'Bauhaus', Rusya' da 'Konstrüktivistler' mimarlık disiplininin nesnesi olan bina ve mekanı yeni bir sorun olarak ortaya koymaktaydılar. Yayınladıkları metinlerde, yeni olana duyulan inanç, teknolojinin sadece bir araç değil, bir amaç olarak ön plana çıkarılması ve tüm bunlara eşlik eden yüzyıla özgü bir estetik arayışı ön plana çıkar. Bunun sonucu olarak bina ve mekan bölünür, parçalanır, soyutlanır, yeniden bir araya getirilir ve yüzyıla özgü yeni bir değerler sistemi oluşturulmaya çalışılır. Endüstri devrimi ile birlikte yeni insan ortamlarını yaratıp eskilerini yok eden, hayatın temposunu hızlandıran bir sanayileşmenin yaşandığı çağda betonarmeyle birlikte kafesli strüktürlerin ortaya çıkışı, kübist deneyimlerin ardından gelen keskin manifestolar, Konstrüktivistler, De Stijl ve onun Almanya'daki temsilcisi Bauhaus'un etkileriyle birlikte formun çözülmesini düzenleyen konuların aranışı, 20. yüzyıl modern mekan düşüncesinin değişimini etkileyen başlıca faktörler olmuşlardır. Yüzyıl başındaki tüm bu değişimler içerisinde, De Stijl ve Konstrüktivistler tarafından savunulan ilkeler, Bauhaus' a kadar uzandıktan sonra, 1920'li yıllarda Avrupa' da Le Corbusier ve Mies van der Rohe, Amerika'da ise Frank Lloyd Wright gibi öncü modernist mimarlar tarafından daha da ileriye götürülmüştür. Endüstri devrimine kadar olan süreçte, boşluğun biçimim ve boyutlarım açıklayan, yapının taşıyıcı duvarındaki 'çözülmez birleşim' mekanın tanımını yapmaktaydı. Mekan kaim bir kesitin şekillendirdiği bir boşluktan ibaretti. Endüstri devrimi ile beraber, tuğla duvar çelik iskeletlerle ve betonarme duvarla yer değiştirdiğinde mimarinin ve buna bağlı olarak mimari mekanın da anlam yükü değişmeye uğramıştır. Dökme demirden çeliğe uzanan yeni strüktür ve cam mekana yeni anlamlar katmış, geleneksel mekanın kapalı kabuğu kırılmış, doluluk prensibi üzerine kurulu statik mekan düşüncesi, yerini boşluğun tasarlanmasına bırakmış, tasarlanan boşluklar sayesinde, akışkan, birbirine geçen yeni bir mekan düzeni yaratılmıştır. Sonuç; strüktürlerin birbirlerinden bağımsız olarak okunduğu, iç ve dış mekanlar arası birlikteliğin yaşandığı 'sürekli', 'dinamik' 'hafif bir mekandır. 20. yüzyılın sonlarına girerken, günümüz mimarlığında ise,' 'Aydınlanma Çağı' ile gelişen yüzyıl başı modernizminin daha da ileriye götürüldüğü ve teknolojinin daha da etkin kullanıldığı bir mimarlıktan söz edebilmekteyiz. Bu yeni mimarlık yüzyılın ilk dönemlerinde görülen makine estetiğinden kazanılan kültür birikiminin bir yorumunu yansıtmakla kalmaz aynı zamanda hissedilir bir değişiminde göstergesidir. Günümüz teknolojisinden vardığı noktadan etkilenen mimarlar, strüktür ve mimari IXelemanların birbirleriyle girdiği ilişkileri tekrar değerlendirip, mimariye yeni mekansal değerler kazandırma çabası içine girmişlerdir. Bugünün yeni modernist eğilimi, görünmeyenin 'hassas' ve 'hafif olanın mimarlığıdır. Günümüz modern mimarları, teknolojinin kendilerine sunduğu imkanları kullanarak, yeni ve yüzyıl başı modermstlerinin izini süren bir mimarlık oluşturmaya çalışmaktadırlar. Yüzyıl başmda ortaya çıkan ve modernist mekanın tanımlanmasında belirleyici bir rol üstlenen 'saydamlık', hafiflik' ve 'süreklilik' gibi kavramların teknolojinin de katılımıyla, sınırları zorlanmış anlamları değişime uğramıştır. Geleneksel mekanı ağır etkisinden kurtararak, hafifletmeye çalışan 20. yüzyıl modernist mimarları, geleneksel duvardan cam duvara geçiş yoluyla mekanın geçirgenliğini sonuna kadar zorlayıp, maksimum saydamlık etkisi almaya çalışmaktaydılar. Onlar geleneksel ağır malzemeye bağlı kalmayan, net ve şeffaf olmanın yanında, aydınlık ve havadar olan mekan ruhunu hayal etmekteydiler. Tasarlamak istedikleri hafif mekanlar serbestçe akan, açık mekanlardı. Yaratmak istedikleri bu mekanlarda, zamanın ruhunu yansıtabilmek için geleneksel yapım sisteminin ağır malzemeleri yerine, günün şartlarına göre geçirgenliği ve saydamlığı en iyi sağlayabilen 'cam kullanımı' önermişlerdir. Bu cam kullanımıyla elde ettikleri saydamlık, bir anlamda yokluğun ifadesi olarak, yerçekimine karşı gelmenin görsel kurgusunda büyük bir rol oynarken, mimari öğelerin geleneksel anlam yüklerini ortadan kaldırmaktaydı. Yüzyıl başından günümüze kadar olan zaman içerisinde mimarlık alanındaki en büyük devrim, teknolojik gelişmeler ve yapı malzemelerinin doğasmda meydana gelen temel değişikliklerdir. Yüzyıl başmda 'saydamlığı' ve 'hafifliği' çağrıştıran ifadenin yanında cam, fiziksel bir değişime de uğramıştır. Camın yapısmda görülen gelişmelerle birlikte diğer malzemelerinde fiziksel özellikleri değişime uğramaktadır. Günümüzde saydamlığı artık sadece cam vermemektedir. Çok çeşitli malzemelerin geniş kullanımları çok farklı mekansal deneyimler oluşturmaktadır. Saydamlığı çağrıştıran malzemeler artık algılamayı değiştirecek uçup giden geçici bir etki bırakmak için kullanılmaktadrrlar. Saydamlık ve hafiflik kelimelerinin mimari ile ilişkisi tekrar sorgulanmaktadır. Hafifliği ve saydamlığı yemden düşünmek klasikanlayışlı modern mekan görüşünü daha farklı boyutlara taşımaktadır. Günümüzdeki eğilim, mekansal akgı efektlerini kaydırmaya yönelik teknoloji bazlı bir mimarlıktan kaynaklanmaktadır. Görünen ve görünmeyen, algılanabilen ve algılanamayan, anlamı açık olan ile bulanık olan arasında uyumlu bir zıtlık ortaya çıkmaktadır ve yem nitelikli malzemelerle yepyeni bir mimari sergilenmektedir. Artık mimarlık bir tür malzeme yokluğu ile uğraşmaya başlamıştır. Cam kullanımıyla ortaya çıkan maddeselliğini yitirme fenomeni, günümüz mimarisinde 'demateryal' ve 'immateryal' kavramlarla tanımlanmaktadır. Saydamlık ve hafifletme duygusundan, bir yok etme duygusuna geçiş yaşanmaktadır. Modernist mimarlık 'mucizeviliğin estetiği' ve 'hayrete düşüren şeylerin estetiği' olarak tanımlayabileceğimiz bir yolda ilerlemektedir. Bütün bu teknolojik gelişmelerin yanında, 20. yüzyıl başındaki modernist mimarların kullandığı mekan konseptinin günümüzde ne gibi bir değişime uğradığına dair bir soru gelebilir veya başka bir deyişle, 'sürekli akışkan mekan kavramından ne gibi bir ders alınmıştır? Aslında modernizm ile başlayan gelişme, günümüz mimarlığında belli bir oranda değişime uğramasına rağmen, yüzyıl başındaki serbest mekan kurgusunun varsayımlanyla temel benzerlikler göstermektedir. Le Corbusier, Mies van der Rohe ve Frank Lloyd Wright gibi modernist mimarların öncülüğünde otaya çıkan mekan görüşü, yeni çağın gerekliliklerine uyarak gelişti, karmaşık fonksiyonlara hizmet edebilecek bir düzeye geldi. Mimarın nesnesi olan bina, kritik bir kütlenin ötesine geçerek, büyük bir yapı halini aldı ve içerisinde farklı nitelikte oluşumlara sahip veya fonksiyonları birbirinden farklı olan elemanları barındırmaya başladı. İçinde barmdırdıklarıyla daha komplike bir kütle halini alan bina da mekan kurgusu da değişerek, iki boyutlu plan düzlemine bağımlılık ortadan kalktı ve serbestlik tüm 'kesite' -katlar arasındaki hacimlere- yansıdı. Artık yapımn alabileceği formdan ziyade mekanların birbirleriyle nasıl ilişkilendirildikleri ve birleştikleri önemli bir hale gelmektedir. Fakat burada önemli olan mekanların sadece fiziksel olarak katmanlaşması yerine, bir bütün içerisinde eriyerek birbirlerine kaynaşmasıdır. Klasik modernist bir projede kesit düzenli boşlukların üst üste yığılmasıyla oluşturulurken, bu yeni yapıda, açılan 'boşluklar', 'rampalar' ve 'asansörler' ile sosuz bir yönlendirme ve hareket olarak algılanır. Mekanlar arası sürekliliği sağlayan 'rampa' ve 'düzlemler' hacimleri ilişkilendiren boşluklar olarak tanımlanmaktadır. H20. yüzyıl modern mimarlık ürünlerindeki tüm bu katmanlaşmalar ve birbiri üstüne bindirmelerin sonucunda oluşan erimeler, kaynaşmalar bambaşka mekansal algıların doğmasına olanak tanır. Yapı içerisinde mekanları birbirlerine bağlamak amacıyla döşemelerde açılan boşluklar ve oluşturulan eğimler, mekanın 1920'li yıllarının bildik yatay hacmini genişleterek, her yönde yaşanan bir sürekliliğe taşımaktadır. Sonuç olarak gelişen modernist mekan, artık sadece yatayda ya da düşey de süreklilik gösteren bir durumu yansıtmakla kalmaz, daha çok birbiri üzerine sıçrayan, değişerek hızla çarpışan ve ayrıca kullanılan farklı oranlar yardımıyla titreşen bir karmaşık üç boyutlu görünüme bürünür. Çeşitli seviyelerde açılan düşey boşluklar, rampalar ve asansörler ile binanın katlan oluşturularak, mekansal soyutluk zarafete çevrilmiş olur. 20. yüzyıl başı modernist mimarlarının mekansal prensibindeki 'yatay süreklilik' kavramı yerini her yöne doğru dalgalanan bir sürekliliğe bırakmıştır. Artık mekanlar arasındaki bu dalgalanma sayesinde, mekansal katmanlaşma yerine kesitte yaşanan bir özgürlükten bahsedebilmektedir. m