Türkiye Müteahitler Birliği'ne üye inşaat firmalarında risk yönetimi üzeerine alan araştırması

inşaat sektörünün farklı emek gruplarını birleştirici karmaşık yapısı, her aşamada değişken ve öngörülmesi güç faktörler bulundurması ve her inşaat projesinin farklı, benzersiz olma özellikleri göz önünde bulundurulduğunda inşaat sektörünün yüksek risk seviyesi içeren bir sektör olduğu görülmektedir. Bu durumda inşaat projelerinde risk yönetimi, inşaat sektörünün önemli bir konusu olarak ortaya çıkmaktadır. Türk inşaat sektöründe risk yönetimi konulu tezin amaçları şöyle şekillenmektedir:. inşaat projelerindeki riskleri tanımlamak,. risk yönetiminin aşamalarını ve metotlarını açıklamak,. Türk inşaat sektöründeki riskleri ve risk yönetiminin yaygınlık derecesini saptamak,. Türk inşaat firmalarında risk yönetimi uygulamalarını diğer ülkelerdeki risk yönetimi uygulamalarıyla karşılaştırıp bu konuyla ilgili farklılıkları belirlemektir. Bu amaçlar doğrultusunda, tez çalışmasında literatür araştırması yöntemi ve alan araştırması yöntemi kullanılmıştır. Literatür araştırması; inşaat projelerindeki riskleri tanımlamak, risk yönetiminin aşamalarını ve metotlarını açıklamak ve diğer ülkelerde yapılmış risk yönetimi konulu alan araştırmalarını incelemek amaçlarına hizmet etmiştir. Alan araştırması yöntemi ise Türk inşaat firmalarının projelerindeki riskleri saptamak ve Türk inşaat firmalarında risk yönetimi konusu ile ilgili güncel tespitler yapmak için kullanılmıştır. Tez çalışmasının ilk bölümü giriş bölümünden oluşmaktadır. Bu bölümde konunun önemi, problemin tammı, tezin amaçları, çalışmada kullanılan yöntemler, her bölümün kapsamı ve amaçları açıklanmıştır. Tez çalışmasının ikinci bölümü, inşaat projelerinin genel niteliklerini ve inşaat projelerindeki riskleri konu almaktadır. Öncelikle inşaat projelerinin 4 ana özelliği şu şekilde sıralanmıştır:. Karmaşık ve zaman harcayıcı yapısı. Farklı emek gruplarını birleştirici yapısı. Her projenin farklı olma özelliği. Değişken ve risk barındıran yapısı IXİnşaat projelerinin özellikleri belirlendikten sonra, farklı kaynaklara göre inşaat projelerinin aşamaları açıklanmıştır. İnşaat projelerinin katılımcıları ise inşaat firmaları, tasarım firmaları, malzeme tedarikçileri, teknik elemanlar ve işçi/usta sınıfı olarak belirlenmiştir. Daha sonra inşaat projelerinde rastlanan risk kavramı üzerinde durulmuştur. İnşaat projelerindeki risk kavramı; riskin tanımlanması, çeşitli risk faktörleri ve inşaat sektörünün farklı katılımcıları arasındaki risk dağılımı bölümleriyle açıklanmıştır. Mal sahibinin üstlendiği riskler; araziye giriş, ekonomik krizler, ödemelerde gecikme, çevresel faktörler, toplumsal düzensizlik ve savaş, doğal afetler; müteahhit firmanın üstlendiği riskler ise yeraltı şartlan, işgücü, malzeme ve ekipman, hava şartlan, miktar sapmaları, taşeron hatalan, hatalı işler ve iş kazalan olarak belirlenmiştir. Üçüncü bölüm ise, inşaat firmalannda risk yönetimi esaslarım açıklamak amacıyla kurgulanmıştır. Öncelikle risk kaynağını belirleme, riskin analizi, riske karşılık verme, risk planlaması ve riskin bütçeye yansıtılmasından oluşan risk yönetimi aşamaları açıklanmıştır. Daha sonra, risk yönetiminde kullanılan nitel ve nicel metotlar incelenmiştir. Son olarak inşaat risklerinin somutlaştmldığı yer olan inşaat sözleşmelerinde risk dağılımı ele alınmış ve sabit fiyatlı ya da götürü usulü sözleşmelerin, birim fiyat ya da maliyet+kar üzerinden sözleşme tiplerine göre inşaat firmalan açısından daha riskli olduğu belirtilmiştir. Dördüncü bölümde ; çeşitli ülkelerde inşaat firmaları üzerinde yapılmış, inşaat projelerinde risk yönetimini konu alan alan araştırmalan açıklanmıştır. Bu alan araştırmalan, konularına göre üç ana grupta toplanmıştır. Birinci grupta, çeşitli tip inşaat projelerinde risklerin tanımlanmasıyla ilgili alan araştırmalan bulunmaktadır, ikinci grup, Yap-İşlet-Devret projelerindeki riskler ve bu risklere karşı alman önlemleri konu alan alan araştırmalarından, üçüncü ve son grup ise inşaat projelerindeki risklerin maliyet hesabı ve sigortalanmasını içeren alan araştırmalarından oluşmaktadır. Tez çalışmasının beşinci bölümünde ise Türkiye Müteahhitler Birliği'ne bağlı inşaat firmalannda risk yönetimi ile ilgili alan araştırması sunulmaktadır. Bu alan araştırmasının amaçları şu biçimde formüle edilmiştir:. inşaat firmalannm bakış açısından inşaat risklerini belirlemek ve inşaat projelerinin farklı katılımcılan üzerindeki dağılımını incelemek,. inşaat risklerinin gelecekte farklı katılımcılar üzerindeki dağılımını öngörmek,. inşaat firmalan açısından sigorta edilebilen ve edilmesi gereken riskleri tanımlamak,. inşaat risklerinin inşaat firmalan açısından önem sırasını saptamak,. inşaat risklerine karşı inşaat firmalan tarafından alman önlemleri belirlemek. inşaat firmalarının, inşaat risklerini saptamada hangi teknikleri kullandığını ortaya çıkarmak. Bu amaçlar doğrultusunda hipotezler kurulmuş ve bu hipotezleri sınamak için sorular oluşturulmuştur. 15 soru içeren anket formu, alan araştırmasının hedef kitlesini oluşturan Türkiye Müteahhitler Birliği'ne bağlı 119 firmaya, elektronik posta ve faks yoluyla gönderilmiştir. Alan araştırmasına %16,8'lik bir katılım sağlanabilmiştir. Alan araştırmasının bulguları 3 bölüm halinde açıklanmıştır. İlk bölüm, alan araştırmasına katılmış olan inşaat firmalarının özellikleriyle ilgili bulguları içermektedir. İkinci bölüm, katılımcı profilleriyle ilgilidir. Üçüncü bölüm ise alan araştırmasının risk yönetimi ile ilgili bulgularını kapsar. Tüm bu bulgular grafik ve tablolarla açıklanmış ve alan araştırmasından elde edilen sonuçların büyük bir netlikle ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Alan araştırmasına katılan firmaların çoğu Ankara merkezli, inşaat sektöründe uzun yıllardır hizmet veren firmalardır. Katılımcı firmaların inşa ettiği yapı tipleri zengin bir çeşitlilik göstermekle beraber ağırlıklı müşteri tipi kamu sektörüdür. Katılımcı firmaların %50'si yurt dışında, çoğunlukla Rusya ve Türki Cumhuriyetler' de faaliyet göstermektedir. Anketi cevaplayan firma temsilcilerinin büyük çoğunluğu 25-35 yaş diliminde, İTÜ mezunu inşaat mühendisleridir. Bu kişilerin büyük çoğunluğu firmalarında üst düzey yönetici pozisyonundadır. Alan araştırmasının risk yönetimini konu alan sorularının en önemlilerinden biri, inşaat risklerinin farklı katılımcılar üzerindeki güncel dağılımına ilişkindir. Türk inşaat sektöründe risklerin güncel dağılımının büyük yüzdesi inşaat firmaları üzerindedir. Gelecekteki risk dağılımı ile ilgili tahminler ise ideal dağılıma oldukça yakındır. Türk ekonomisinin çıkmazlarının inşaat sektörüne bir yansıması olarak katılımcı firmaların en çok önem verdikleri risklerin finansal konularla ilgili olduğu saptanmıştır. Ayrıca katılımcı firmaların ihaleye girme kararını etkileyen en önemli faktörlerin de ekonomi ile ilgili olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca inşaat risklerine karşı alman önlemlerin en yaygın olanının sigorta yaptırmak olduğu saptanmıştır. Ancak sigortalanması gereken fakat sigortalanmayan birçok risk faktörü bulunduğu da ortaya çıkmıştır. Türk inşaat sektöründe risk yönetim metotlarının yeterince tanınmadığı ve kullanılmadığı saptanmıştır. Benzer şekilde, teklif aşamasında da risk maliyetlerinin bilimsel yöntemler kullanarak değil, firmaların ya da yöneticilerin deneyimlerine dayanılarak saptandığı tespit edilmiştir. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu, 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu ve Yapı Denetim kanunlarında inşaat firmaları açısından oluşabilecek risklerin saptanması, katılımcı firmaların büyük çoğunluğunun bu kanunları henüz incelememiş olmasından dolayı gerçekleştirilememiştir. Türkiye'nin AB'ne girmesi durumunda inşaat sektörü katılımcılarının risklerle karşılaşmayacağını düşünenler oldukça büyük bir yüzdeye sahiptir. Yeni risklerin doğacağını belirtenler ise kalite, uzmanlaşma, kurumsallaşma, ekonomi, standardizasyon ve uluslararası çalışma koşullan üzerinde durmaktadır. Alan araştırmasıyla ilgili son bölüm ise alan araştırması bulgularının değerlendirilmesini konu almaktadır. Bu değerlendirme, alan araştırmasının XIbaşlangıcında kurgulanmış olan hipotezlerin sınanması ve erişilebilen literatürde bulunan diğer alan araştırmalarının bulgularıyla karşılaştırma yardımıyla yapılmıştır. Tez çalışmasının altıncı bölümü, sonuç bölümüdür. Bu bölümde tez çalışmasının genel sonuçları, bölümler bazında açıklanmıştır. Ayrıca risk yönetimiyle ilgili, tez çalışmasının kapsamına alınamayan konular belirtilmiş ve daha sonraki çalışmalara yön göstermesi amaçlanmıştır.