Mimari kuramda post-antroposentrik bir yaklaşım: Hayvanı mimarlık nörofenomenolojisinde edinimleri bağlamında tartışmak

Hayvanı öğrenmenin öncül motivasyon olarak temelini oluşturduğu, hayvanı edilgenleştiren çarpık ilişkisellikten ötürü antroposentrik çerçeveden sıyrılması amaçlanan ve başından sonuna hayvanın varlığı / edinimleri üzerine inşa edilen post-antroposentrik bir mimari kuram tartışması olarak özetlenebilecek bu tez çalışması; hayvanı bir yapılı çevre deneyimleyicisi olarak ele alarak onun mimarlıkla mekan deneyimi üzerinden kurduğu ilişkileri, mesnetlendirilmeye çabalanan çıkarımlara dayalı spekülatif söylemler ile yansıtmaya çalışmakta ve bu sayede hayvanın da mimari kurama dahil edilebilir olduğunu savunmaktadır. Alternatif bir tarihsel okumayı barındıran ve 'Meselenin Arkaplanı' olarak adlandırılan bölümle başlayan bu çalışma; hayvanın, insan ile geçmişşten bugüne kurduğu ve insanın hakimiyeti sebebiyle hem gündelik hayat pratiklerinde hem de mimari üretimlerde insan refahına hizmet eder konuma sokulmuş olmasının; ilk etapta tezin hedeflediği söylem üretiminin bu bağlamda nedenselliğini ve kurulan bu ilişkilerin dinamiklerini, ilişkilerdeki dalgalanmaları nasıl şekillendirdiği üzerinden ortaya koymayı gerekli kılması üzerine inşa edilmektedir. Öte yandan, hayvanı mimari kuram tartışmasına katabilmek adına izlenecek strüktürün arka planda ortaya çıkışını ve bu strüktürün dayandığı / dokunduğu noktaları hayvan / insan / mimarlık arakesiti üzerinden irdelemek de, söylem üretimi öncesinde ele alınması adına gerekli görülen diğer bir durum olarak öne çıkmaktadır. Bu sebeple hayvanı mimari kuramda tartışmaya olanak verecek bulguları elde edebilmek adına, geçmişş bugün gelecek şeklinde üç ana kronolojik odak çerçevesinde hayvan / insan / mimarlık ilişkisinin sosyolojik, felsefik, mimari kuramsal ve mimari pratik karşılıkları ortaya konmaya çalışılmaktadır. Tarihsel okumanın geçmişş dinamiklere odaklanan kısmında, antikiteden bugüne hayvan / insan ilişkisinin ve mimarlığın bu ilişkideki konumunu ortaya koymaya çabalayan eş zamanlı tarihsel sökümlere yer verilmekte, bir yandan bu ilişkinin sosyolojik ve felsefik boyutları ele alınırken, bir yandan da mimarlık üretiminin kuramsal ve pratik açıdan hem hayvandaki hem de insandaki karşılıklarına bakılmaktadır. Mimarlığa yansıyan hayvan / insan ilişkisinde 'çarpık' olarak adlandırılabilecek ilişki ağlarının sökümünün yapıldığı bu odak, bu duruma sebep olan temel etmen olarak antroposentrik düşünceyi, tarihsel okumanın güncel duruma değinen odakta ele almayı gerekli kılmaktadır. Güncel odakta antroposentrik düşünce sisteminin strüktürü, kuramsal tartışmalar ışığında irdelenmekte ve bu sistemin epistemik temelinden koparılamıyor oluşu, antroposentrik yaklaşımın ötesine geçebilir olan post- potansiyelin inşasına imkan tanıyabilecek bir durum tespiti olarak ele alınmaktadır. İlişkilerin yeniden inşası olarak tarihsel okumanın gelecek odağında kendine yer bulan sonraki bölümün önünü açan bu imkan arayışı sonucunda, insanın diğer canlılarla kurduğu ilişkide epistemik yaklaşımın ön planda olmasının, bu yaklaşımını besleyecek bilgi ve deneyim havuzunun genişletilmesi ile post- önekinin sağlayacağı yeni yaklaşıma zemin hazırladığı belirtilmektedir. Bu bağlamda hayvanın varoluşunu epistemik edinimi besleyecek şekilde ele alarak üretime döken iki örnek irdelenmekte ve hayvanı ele alış yöntemlerinin onu mimari kurama dahil etmeyi mümkün kılacak post- yaklaşım için referans olabilirlikleri tartışılmaktadır. Bu iki örneğin hayvanı ontolojik ve nörofizyolojik edinimleri üzerinden ele alışlarının post-antroposentrik bir yaklaşım sergilediği ve bu durumun, hayvanı mimari kurama dahil edecek yöntem olarak fenomenoloji ve sinirbilim üzerine inşa edilen nörofenomenolojik yaklaşımın belirlenmesine yol açtığı söylenebilir. Nörofenomenolojik yaklaşımın tezin hedeflediği mimari kuramsal tartışmayı gerçekleştirecek yöntem olarak deşifresi, kavram hakkındaki kuramsal tartışmalar üzerinden yapılmakta ve kavramın strüktürünün mimari kuram bağlamında sahip olduğu potansiyellere değinilmektedir. Böylelikle alternatif bir okumayla geçmişşten bugüne hayvan / insan / mimarlık ilişkiselliğini sermekle başlayan, antroposentrizm tartışmalarıyla devam eden ve post-antroposentrik bir yöntem olarak nörofenomenolojiyi ele alarak sona eren bir 'arkaplan' kataloğu üretilmektedir. Meselenin Arkaplanı isimli bölümde post-antroposentrik potansiyel taşıdığı aktarılan epistemik edinim ve kuramsal varoluşunu ontolojik ve nörofizyolojik edinimler üzerine inşa eden nörofenomenoloji, 'Hayvanı Mimarlık Nörofenomenolojisinde Edinimleri Bağlamında Tartışmak' isimli bir sonraki bölümde, hedeflenen kuramsal tartışmayı oluşturacak izleğin parçaları olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda hayvanı mimari kurama deneyimselliği üzerinden taşıyacak tartışmayı inşa edebilmek adına, ilk olarak hayvanın ontolojik ve nörofizyolojik edinimleri üzerine açılımlar yapmak gerekli görülmektedir. Hayvanın ontolojik edinimi üzerine yapılan açılımlarda; 20. yüzyıldaki hayvan ontolojisi tartışmalarına zemin hazırlayan öncül kavram olarak Jakob Von Uexküll'ün 'umwelt' kavramı başta olmak üzere Heidegger, Deleuze & Guattari, Derrida, Merleau-Ponty, Levinas, Bataille ve Nagel'in hayvan ontolojisi üzerine ürettikleri fikirler, bu fikirlerden çıkarımlanan belirli kavramlar üzerinden ele alınmaktadır. Hayvanın nörofizyolojik edinimi üzerine yapılan açılımlarda ise; etoloji, bilişsel nörobilim ve etkisel nöro bilimde hayvanın nöral mekanizması, duyguları, davranışları, bilinci ve özü gibi hem ontolojik hem nörofizyolojik öğeler barındıran edinimleri, etkisel nörobilimci Jaak Panksepp'in üç basamaklı zihin sistemi başta olmak üzere yapılan çalışmalar ve üretilen fikirler üzerinden ortaya konmaktadır. Hayvanın ontolojik ve nörofizyolojik edinimleri üzerine yapılan serimler sonucunda elde edilen çıkarım ve değerlendirmeler, bir sonraki adım olarak hayvanı mimari kurama deneyim bağlamında dahil eden ve nörofenomenolojik bir izlek üzerine inşa edilen tartışma sonucu varılan spekülatif söylemleri üretmenin önünü açan dayanaklar olarak ele alınmaktadır. Bu sebeple mimari kuram / hayvan tartışması bağlamında ilk olarak mimari kuramsal bu tartışmanın hayvan / mimarlık ilişkiselliği açısından temeli ortaya konmakta ve tartışma strüktürü mimarlık fenomenolojisi dahilinde deneyim bağlamında kültleşmiş algı, anlam, duygu, bedenleşme, mekan üretimi, seçim, yerleştirme / mahalleştirme ve Genius Loci gibi kavramlar üzerine kurulmaktadır. Kurulan bu strüktür çerçevesinde hayvanın dünyasındaki ontolojik ve nörofizyolojik işleyişin mimari deneyimle kesişimi olarak değerlendirilen bu kavramlardaki karşılıkları irdelenmekte ve sonucunda kuramsal karakterde spekülatif çıkarımlara varılmaktadır. Böylelikle hayvanın varoluşsallığı ve varlığı neticesinde sahip olduğu edinimlere odaklanarak üretilen post-antroposentrik bir mimari kuramsal yaklaşımın imkanı tartışılmış olur.