Galata Santi Pietro ve Paolo Kilisesi koruma projesi

Tez çalışması kapsamında İstanbul İli, Galata İlçesi, Bereketzade Mahallesi, 106 pafta, 162 ada, 46 parselde yer alan Santi Pietro ve Paolo Kilisesi incelenmiştir. Katolik Kilisesi'ne bağlı bir tarikat olan Dominikenler'e ait yapı, Galata semtinin dini ve kültürel zenginliğinin tarihi bir parçası olarak günümüze ulaşabilmiştir. Restorasyonu gündemde olan Saint Pierre Hanı'nın da içinde bulunduğu yaklaşık 4000 m lik arazide bulunan yapı topluluğunda kilise yapısının yanı sıra, Saint Pierre Apartmanı, Taş Yapı, eski manastır yapısı, Rosario Apartmanı ve yeni manastır binası yer almaktadır. Dominikenler'e ait zarar gören ve yeniden yapılan kilise yapılarının sonuncusu ve en güçlüsü olarak, 19. yüzyılda, döneminin saygın İtalyan mimarı, Gaspare Fossati tarafından tasarlanan Latin kilisesi, azalan cemaatine ve ekonomik sıkıntılara rağmen günümüzde düzenli ibadetin yapıldığı bir yapıdır. Aynı yapı topluluğu içerisinde yer alan ve bilinçsiz kullanım ile harap olmuş Saint Pierre Hanı restore edilmeyi beklerken atıl durumda kalmış ve geçmişşte maddi olarak destek sağladığı kilise ile ilişkisi zayıflamıştır. Galata Santi Pietro ve Paolo Kilisesi Koruma Projesi isimli bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında yapı için farklı kaynaklarda kullanılan pek çok isimden bahsedilmiş ve tezin başlığını oluşturan isimlere nasıl karar verildiği açıklanmıştır. Tezin amacı ve kapsamı, kullanılan çalışma yöntemleriyle birlikte aktarılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde, yapının bulunduğu Galata semtinin konumu, tarihi ve gelişimi içerisinde değişen sosyo-kültürel yapısı anlatılmıştır. Haliç kıyısında bir yamaçta Ceneviz surlarının arasında yapılanan mimarinin bir parçası olan kilise yapılarının alan üzerindeki yönelimleri değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde, kilisenin mensubu olduğu Dominiken Tarikatı'nın tarihi hakkında genel bilgi verilmiş ve İstanbul'da bulunan diğer iki Dominiken kilisesi incelenmiştir. Yedikule Notre Dame de L'assomption Kilisesi ve Bakırköy Notre Dame du Rosaire Pasoisse Kilisesi'ne ait kat planı krokileri oluşturulmuş ve mekansal özellikleri kısaca anlatılmıştır. Bu yapıların tez konusu kilise ile benzerlikleri araştırılmış ve karşılaştırmalı bir değerlendirme yapılmıştır. Dördüncü bölümde, Dominikenler'in Galata'da 13. yüzyıldaki varlıklarıyla başlayan, genel tarihi anlatılmış, semtin geçirdiği pek çok yangın ve depremde zarar görerek yeniden inşa edilen eski kiliselerden söz edilmiştir. Yapının mimarı olan ve aynı zamanda döneminde İstanbul'da ün salmış Gaspare Fossati tanıtılmıştır. Kilisenin detaylı anlatımı yapılmadan önce içinde bulunduğu yapı topluluğunu oluşturan önemli yapılar, kısa tarihçeleri ve mimari özellikleri aktarılarak yapım yılları sıralamasıyla tanıtılmıştır. Kilisenin mimarisi, içerdiği mekanlar incelenerek plan özellikleri başlığı altında açıklanmış, kilise yapısı içerisinde bulunmayan ancak yapıyla ilişki halinde olan çan kulesi, şapel, sagrestiya ve mahzen mahalleri ayrıca tanıtılmıştır. Yapının cephe düzenleri, malzeme, yapım tekniği ve strüktür özellikleri ile iç mekandaki bezeme programı incelenmiştir. Binada tespit edilen bozulmalar kaynaklarına göre ayrı başlıklar altında tartışılarak değerlendirilmiş, yapının analitik rölövesi oluşturulmuştur. Beşinci bölümde, yapının restitüsyonuna yönelik yapılan çalışmalar aktarılmıştır. Yapının özgün durumuna ait en değerli bilgi ve ipuçları, kilisenin mimarına ait el çizimlerinden elde edilmiştir. Fossati'nin hazırladığı renklendirilmiş plan ve boy kesit ile karakalem perspektif ile ikinci avlu cephesine ait görünüş çizimleri yapının tasarımı ve üzerindeki eskiz niteliğindeki silik çizgileriyle tasarım sürecindeki fikirler hakkında ilginç bulguları yansıtmaktadır. Kilise iç mekanına ait fazla görsel bulunamasa da, 1943 yılında yayınlanan bir fotoğraf ile mevcut yapıdaki izler değerlendirilerek restitüsyon projesi oluşturulmuştur. Altıncı bölümde, yapı için önerilen müdahaleler anlatılarak restorasyon projesi ele alınmıştır. Proje, tüm yapı topluluğunu ada ölçeğinde ele almak amacıyla, vaziyet planından başlayarak tekil yapılar için önerilerini sıralamıştır. Yapı adasındaki niteliksiz ek olarak tanımlanan eski manastır ve kiliseyi birbirine bağlayan strüktürel ve mimari anlamda yetersizlikleri bulunan merdiven yapısının kaldırılması önerilmiştir. Bu ek yapı arazideki yapılaşmanın genel eğiliminde olduğu gibi, çevresinde bulunan Taş Yapı, kilise ve eski manastır yapılarının duvarlarına yaslanmış, yalnızca avlu yönündeki dördüncü cephesinde kendi duvarlarına sahip olarak oluşturulmuştur. Avlu üzerinde bu yapıyı karşılayan, kilise ve eski manastır binalarına yaslanan ikinci niteliksiz ek ise çamaşırhane ile kullanılmayan mutfak ve oturma alanı mekanlarını içeren betonarme yapıdır. Çevresindeki mimari ve tarihi değere zarar veren niteliksiz yapıların kaldırılmasının ardından ihtiyaç duyulan sirkülasyon işlevini karşılamak üzere, çevre yapılara en az yüzeyle dokunan, şeffaf ve müstakil planlanan merdiven kütlesi uygulaması çağdaş yapı başlığı altında önerilmiştir. Kilisenin tehdit ve potansiyelleri değerlendirilerek, azalan cemaatinin ve boş kalan yapıların, tahribata neden olmayacak, bilinçli kullanıcılardan oluşan kentlilere açılarak yaşatılması ve korunması amaçlanmıştır. Bu kapsamda, kilisenin zengin arşivi ve değerli konumu, Saint Pierre Hanı yapısının gündemde olan restorasyonu tamamlandıktan sonra 50 yıl boyunca Bahçeşehir Üniversitesi'ne ait bir üniversite yapısı olarak hizmet vereceği göz önünde bulundurularak, eski manastır ve Taş Yapı içerisinde Galata Araştırmaları Merkezi kurulması önerilmiştir. Bu merkezin, Galata'ya dair inceleyeceği konuların yanı sıra, Dominiken kültürü ve yapılanması ile arazideki yapılaşmanın somut bir örneğini oluşturduğu İtalyan mimarisi hakkında da çalışmalar yapması planlanmıştır. 2016 yılında İtalyan Kültür Merkezi sponsorluğunda düzenlenen 'Konstantinopolis / İstanbul ve Anadolu'da Dominikenler' konulu seminer ve kilisede düzenlenen viyolonsel dinletisi ve sergi açılışı etkinliği gibi pek çok konuda sanatsal ve kültürel aktiviteye merkez öncülük etmelidir. Tüm dünyadaki pek çok araştırmaya konu olan Galata semtinde açılacak merkezin, üniversiteler, araştırmacılar ve kentlilerin katılımıyla birlikte kilisenin entelektüel öncülüğünü oluşturduğu bir kültür platformu yaratması amaçlanmıştır. Hemen yanında bulunacak Bahçeşehir Üniversitesi ve Bankalar Caddesi'ndeki Salt Galata gibi kurumlarla devamlı işbirliği yapılması, etkinliklerin gücünü arttırarak, daha çok insana ulaşılmasını sağlayacaktır. Restorasyon projesinde ikinci avlunun aktif kullanımına ve kente açılmasına dair önerilerin yanı sıra, tez konusu olmayan Taş Yapı yerleşimi ve kullanımı için de öneriler geliştirilmiştir. Kilise ve ona bağlı yapılar içerisindeki yapı elemanı ölçeğindeki müdahale önerilerinin ardından, araştırma merkeziyle paralel yürütülebilecek ve bu mekanların da etkin kullanımına katkı sağlayacak etkinlik ve kullanım önerileri sunulmuştur. Çalışmanın sonucunda, İstanbul ve Galata'daki hızlı değişimlerden etkilenen kilisenin günümüzde azalmış cemaatine rağmen, dini işlevini sürdürdüğü ve bu kültürün korunarak devamlılığın sağlanmasının önemi belirtilmiştir. Dominiken Kardeşler'in ülkemiz içerisindeki yabancı statüleri, kültürel farklılıkları ve bürokratik engeller ve süreçlerle çok sayıda ve büyük alanda yerleşmiş yapılarını korumaları zorlaşmaktadır. Yasal engeller ve maddi sıkıntılara rağmen, çok değerli olan bu kültürel ve mimari mirasın korunması gerektiği açıktır. Yapılan araştırmalar, ölçüm çalışmaları ve hazırlanan rölöve ile restitüsyon ve restorasyon projelerinin önerdiği mimari müdahalelerin yanı sıra, toplumda yapılanması gereken bilinç ve hassasiyet ile bu mirasın korunması mümkün olabilir. Dominiken kültürü ve mimarisinin sahip olduğu potansiyeli kullanarak, köklü kültürel geçmişşe sahip yapı adasının bir bütün olarak korunması, içerisinde bulunduğu kent ile iletişim ve etkileşimi arttırarak bu kültürün yaşatılması umut edilmektedir.