Kütahya tarihi kent dokusunun 20. yüzyıldan günümüze değişim süreci ve korunmasına yönelik öneriler

Kütahya, eski çağlardan Cumhuriyet Dönemi'ne kadar merkezi yerleşim alanlarından biri olmuştur. Antik Çağ'da 'Kotiaeion' olarak isimlendirilen kentin kuruluş tarihi tam olarak bilinmese de yerleşim tarihinin Kalkolitik Çağ'a kadar gittiğini gösteren buluntular elde edilmiştir. Kütahya, Frig, Pers, Büyük İskender, Bitinya, Bergama, Roma ve Bizans olmak üzere farklı uygarlıklara ev sahipliği yapmıştır. Bizans Dönemi sonrasında da sırasıyla Anadolu Selçuklu, Germiyan ve Osmanlı hakimiyetine girmiştir. Kentin Germiyan Dönemi'nde beylik merkezi, Osmanlı Dönemi'nde ise Anadolu Eyaleti'nin merkezi olması kentte birçok mimari eserin yapılmasını sağlamıştır. Kütahya, Milli Mücadele Dönemi'nde de stratejik konumu sebebiyle merkez olarak kullanılmıştır. Bu süreçte tarihi olaylara şahitlik ederek kent belleğinde önemli bir yer edinmiştir. Çalışma alanının seçiminde kentin sahip olduğu fiziksel, kültürel ve sosyal değerler etkili olmuştur. Aynı zamanda, Kütahya kenti ile ilgili koruma alanında yapılan akademik çalışmaların sayıca az olması ve bu çalışmaların çoğunlukla sokak ölçeğinde yapılması eksiklik olarak görülmüştür. Yapılacak çalışmanın katkı sağlayabileceği düşüncesi teşvik edici olmuştur. Kütahya, Cumhuriyet'in kurulmasından sonra birçok Anadolu kentinde olduğu gibi ekonomik olarak sıkıntılar çekmiştir. Kent, 1932 yılında Kütahya-Balıkesir, 1944 yılında Kütahya-Seyitömer demiryolu hatlarının açılması ve 1945- 1980 yılları arasında sanayi alanındaki yatırımlar ile tekrardan gelişmeye başlamıştır. İş olanaklarının artması nüfusun kontrolsüz bir şekilde artmasına sebep olmuştur. Nüfus, 1950- 1980 yılları arasında %100'ün üstünde artış göstermiştir. Ekonomik olarak gelişen kent, yoğun bir yapılaşma baskısına maruz kalmıştır. Özellikle, artan konut ihtiyacı ve geleneksel ulaşım ağının yeni oluşan koşulların ihtiyacını karşılayamaması çözülmesi gereken en önemli sorunlardan olmuştur. Bu süreçte imar planları yapılmış ancak tarihi kent dokusu, herhangi bir yerleşim alanı gibi 'meskun saha' olarak değerlendirilmiştir. İmar Komisyon Raporu (1960)'nda, alınan kararların kentin tarihi karakterini mümkün olduğunca az etkilemesi gerektiği vurgulanmıştır. Ancak 30 metre genişliğindeki Adnan Menderes Bulvarı, geleneksel ticaret dokusunu ikiye bölen Hürriyet Caddesi ve kentin doğal bir öğesi olan Kapan Deresi'nin kapatılması, ifadenin sadece düşüncede kaldığını göstermektedir. 1979 yılında Kütahya tarihi kent dokusunun neredeyse tamamı sit alanı ilan edilmiş, 1980 yılında da 'eski' olarak nitelendirilebilecek her türlü yapı tescil edilmiştir. 1984 yılında sit alanları daraltılmış, eski ve yeni sit sınırları arasında kalan bölge 'Etkilenme Geçiş Alanı' olarak belirlenmiştir. 1987 yılında da 'Kütahya Kentsel Sit Alanları ve Etkilenme Geçiş Alanı Koruma Amaçlı İmar Planı' onaylanmıştır. Tez çalışmasında, 20. yüzyıl başından günümüze yaşanan değişimler 1/2000 ölçekte irdelenmiştir. Çalışma yapılan alan, geleneksel konut ve ticaret dokusu ile anıtsal yapıların birleştiği tarihi kent dokusunun yerleşim çekirdeğini kapsamaktadır. Kadastral paftalar ve halihazır haritalar ile Harita Genel Müdürlüğü'nden satın alınan hava fotoğrafları kullanılarak 1953, 1963, 1971, 1976 ve 2018 yılı yerleşim durumları belgelenmiştir ve değişimler tespit edilmiştir. 1/2000 ölçekte çalışılan bölgenin çok geniş ve bölgedeki yapı sayısının fazla olması, çalışma alanının daraltılmasını gerekli kılmıştır. Çalışma alanı genel hatları ile kuzeyde İshak Fakih Külliyesi, güneyde Sultanbağı Caddesi ve Eğdemir Sokak, batıda Dükkancık Sokak ve doğuda Hürriyet Caddesi arasında kalan bölgeyi kapsamaktadır. Alanın, 1/1000 ölçekte yerleşim dokusu analizleri ve sentezleri yapılmıştır. Alanda, Kütahya tarihi kent dokusu içindeki konumu, sahip olduğu fiziksel ve kültürel değerleri doğrultusunda 3 adet odak noktası belirlenmiştir. 3 odak noktasının her biri için 5 adet 1/500 ölçekli vaziyet planları üretilmiş ve değişim süreci belgelenmiştir. Tez çalışmasında üç farklı ölçekte yapılan çalışmalar sonucunda 1/1000 ölçekteki çalışma alanının koruma sorunları belirlenmiştir. Kütahya tarihi kent dokusu ile ilgili üretilen imar planları ve koruma kararları, Türkiye'deki imar ve koruma kanunları ve Kütahya kentinin güncel imar planı ile birlikte değerlendirilerek yasal sorunlar ifade edilmiştir. Belgelenen değişimler, analiz ve sentez çalışmaları dikkate alınarak kentsel ölçekte ve tek yapı ölçeğinde koruma sorunları tespit edilmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda 1/1000 ölçekte koruma önerileri, 1/500 ölçekte 3 odak noktası için vaziyet planı önerileri getirilmiştir. Sonuç olarak, Kütahya tarihi kent dokusunda, geleneksel konut ve ticaret dokusu ile birlikte Bizans, Selçuklu, Germiyan ve Osmanlı dönemine ait birçok kültür varlığı bulunmaktadır. Ancak mevcut kentsel sit sınırları, yerleşim alanı içinde sadece iki bölgeyi kapsamaktadır. Kültür varlığı değeri taşıyan birçok yapı ve çevresi 'Etkilenme Geçiş Alanı' içinde bırakılmıştır. Çalışma alanı olarak seçilen bölge, anıtsal yapıları ve çevresinde konumlanan nitelikli konut ve ticaret dokusunu kapsamaktadır. Ancak bölgenin etkilenme geçiş alanında bulunması kültürel, fiziksel ve sosyal değerlerinin korunmasını olumsuz yönde etkilemektedir. Geri dönüşü olmayan müdahalelerin engellenmesi ve mevcut tarihi kent dokusunun olabilecek en iyi şekilde gelecek kuşaklara aktarılması için sit sınırları yeniden belirlenmesi gerekmektedir. Çalışma alanının, kentsel sit alanı ilan edilmesine, kültür varlığı değeri taşıyan yapıların belgeleme ve restorasyon çalışmalarının yapılmasına karar verilmiştir. Ancak tarihi bir kentin korunması sadece yasal önlemlerin alınması ile mümkün olmamaktadır. Yerel yönetimler ve bölge sakinleri bu konuda bilinçlendirilmelidir. Koruma kararları, mesleki yeterliliği olan uzman kişilerce alınmalıdır. Kütahya tarihi kent dokusunda çalışılmayı bekleyen birçok bölge bulunmaktadır. Bu çalışma ile araştırmacıların ve yetkili kişilerin harekete geçmesi, tez kapsamında izlenen yöntemin ve üretilen belgelerin ileride yapılması olası koruma çalışmalarına yol göstermesi ve katkı sağlaması ümit edilmektedir.