Mimarlık dağarcığının çözünümü

Çalışmanın amacı, mimarlık kuram ve pratiğinin zamanın üretim esaslarına içkinlik düzlemi ile rezonans halinde kalarak bir karşılık verebilme yetisinin var olup olmadığını ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda heterojen pratikler alanındaki toplumsal pratiklerden biri olan mimarlığın, modern-sonrası dönemin modernliğe içkin olan, kaosu olumlayan, güç ekseni dahilinde pratikler üretimine olanak sağlayan ortamında, sürekli olarak yitirilip yeniden-kurulan karşıtlıklar arası kıvrımların sürekliliğiyle oluşan içkinlik düzlemi aracılığıyla, zamanın yeniden düzenleme, dağıtma ve değerlendirme esaslarına verdiği karşılık, kuramsal bir çerçevede incelenmiştir. Çalışmanın odağını, eksenlerin, özellikle 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yaşanan, dünya algılayışı ve kavrayışında büyük değişimlerle sonuçlanan içkinleştirici/dünyevileştirici modern süreçlerde mimarlık dağarcığındaki izi, ve modern-sonrası dönemin -modernliğin aşkınlık tanımlayan yanlarına olan- eğilimi ile paralellikler gösteren güç ekseninin bu dağarcık üzerinden şekillenecek kuramsal karşılığı oluşturmuştur. Bu bağlamda, içinde bulunulan güncel durumu Deleuzeyen içkinlik düzlemini işaret ederek ele alan Kwinter'ın izinden gidilmiş ve mimarlık dağarcığının dönüşümü Deleuze'e başvurularak incelenmiştir. Modern mimarlık dağarcığında yer alan kavramlar, özellikle zamansal ve mekansal eksenlerin dünyevi aşkınlık arayışları mimarlık ideolojisi, söylemi ve üretimi- bağlamında yerli-yurdlulaştırılarak birer kod olarak işlev görürken, söz konusu kodların, içkinlik düzlemi ile rezonans halinde kalan bir mimarlığın dağarcığında, -içkinlik düzleminde- birbirleri arasında birçok bağıntıya olanak verdiği için önemsenen tekilliklerin aşkınlaştırılmalarını ifade etmeleri nedeniyle çözündükleri/yersiz-yurdsuzlaştıkları ve böylelikle aralarında tekrar karşılıklı bağlantılar kurarak melez üretimlere olanak sağladıkları söylenebilir. Modern mimarlık dağarcığında yerli-yurdlulaşmış her kavramın, her kodun zaman ve mekan eksenlerinde, özne ya da nesneyi aşkınlaştırmak amacıyla aracı olarak mimarlık dağarcığına dahil edildiği ve kodların her birinin ancak diğerinin lehine ve onun üzerindeki hegemonyası ile varlık gösterdiğini söylemek mümkündür. Ancak, güç ekseni dahilindeki üretimlerin yaygınlaştığı, özellikle kuramsal bir çerçevede yoğun olarak tartışıldığı günümüzde, söz konusu kodların, üretimlerini sürekli değişim halindeki kuvvet ilişkilerine içkin olarak ortaya çıkarma arayışındaki mimarlıkların dağarcığında yerli-yurdlu ve ayrı ayrı bulunması, bununla birlikte bir sentez olarak düşünülmeleri de olanaksızlaşmıştır. Bu durum, iki kod arasında herhangi bir hiyerarşi tanımlamazken, kodlar arasında rizomatik bağlantılar üreterek, her kodun bir diğeriyle yorumlanmasına, açıklanmasına imkan tanır. Kodların melez okumalarına, her birinin yeni bir yorumuna imkan tanıyan kodlar arası bağlantılanma işlemini Fredric Jameson kaşılıklı kodlandırma işlemiyle açıklar. Söz konusu işlem ile, -Deleuzeyen ifadeyle- tıpkı bir köksap gibi yayılarak genişleyen mimarlık dağarcığının kavramları, birbirleri aralarında kurmuş oldukları bağlantılar nedeniyle hem birbirlerini anıştırırcasına birbirine benzer, hem de tek başlarına bir anlam ifade etmezler. Özellikle, Forty'nin modern mimarlık dağarcığına dahil olmalarının aynı tarihsel koşullar ile olduğunu belirttiği, zamansal ve mekansal eğilimlerin mimarlık alanında dünyevi aşkınlıklar bağlamında temel kodlar olarak işe koşulan tasarım, mekan, form ve onlarla ilişkide olan bağlam, şeffaflık, tip gibi kavramlar, güç ekseni dahilindeki pratiklerde birbirleri arasına net bir sınırın çekilemediği, kavramların birbiri içinde bulanıklaştığı, birbirleri ile yorumlanabilecekleri, yersiz-yurdsuz bir halde bulunur. Söz konusu bulanıklaşma durumunun, mimarlık dağarcığının, modernliğin aşkınlık barındırmayan içkinlik düzlemine yakın algı ve kavrayışına doğru olan eğilimini; zaman ve mekan eksenlerinin kodlarının karşılıklı kodlandırma işlemine tabi kalarak çözünümünü ifade ettiği söylenebilir.