Alt kültürlerin kenti dönüştürme etkisi: Karaköy ve Williamsburg örnekleri üzerinden kentlerin mekansal dönüşümü

Toplum içerisinden çıkan farklı ifadeler ve oluşumlar, 19. yy sonlarından itibaren on yıllardır sürekli değişen karşı kültürler veya alt kültürler ortaya çıkarmış, alt kültür akımları, kent yaşamı içerisinde kendilerine özgü yenilikçi edebiyat, tasarım, moda, müzik gibi çeşitli sanatsal üretimlerde bulunmuşlardır. Toplumu belirli sekanslar içerisinde etkisi altına almış alt kültür akımları, popüler kültürün getirdiği tüketim ekonomisinin etkisiyle birlikte, mekanları toplulukların değişen ihtiyaçları doğrultusunda kent merkezleri içerisinde yeniden üretmeye başlamıştır. Ulus-devlet ekonomik modelinden neoliberal ekonomik modele geçilen 1970'li yıllarla birlikte, imalat sektörlerinden hizmet sektörlerine kayan serbest piyasa ekonomisi kent merkezlerini büyütmeye başlamış, artan nüfusla yoğunlaşan kent merkezleri içerisinde alt kültür akımları çeşitlenerek çoğalmıştır. Neoliberalizm sonrasında mekanların ve kentlerin alt kültürlerin etkisinde yaşadığı dönüşüm, kültür-sanat ve sermaye odaklı olmak üzere iki farklı yönde ilerlemiştir. Bu dönüşümlerden ilki, 60'ların karşı kültür hareketleri sonrasında özgürleşen toplumun ürettiği hippi, beatnik ve bohemlik enkrasyonları gibi alt kültürlerin kentlerde yaratığı kültürel ve sanatsal devrimlerin sonucunda, 70'lerin bohem alt kültürü etkisinde Soho'da gerçekleşmiştir. Bohem alt kültürü Soho'da sanatçıların yaşadığı ve çalıştığı loft mekanları üretmiş, bölge önce sanatçıların dönüştürdüğü mekanlar ve sanatla birlikte şekillenen alternatif yaşamla giderek popülerleşmiş, sonra sermayenin bölgeye gelmesiyle soylulaştırılmıştır. Bir diğer dönüşüm 80'li yıllarda yuppie alt kültürü etkisiyle sermaye odaklı gerçekleşmiş, neoliberal politikalar sonrası metalaşan kentin ürettiği karlılık ve imaj odaklı tüketim ekonomisini tarif eden küresel zincirlerin kitlesel tüketimle sokak yaşamına katılmasıyla, statü ve tüketim odaklı yeni bir yaşam biçimi tariflenmeye başlamıştır. Neoliberalizmle birlikte kentlerde artan kimlik arayışları, alt kültür akımlarının ürettiği alternatif mekanların çoğalmasına ve artan küreselleşme etkisiyle dünyaya yayılmasına zemin hazırlamıştır. New York'un Williamsburg bölgesinde yaratıcı genç sınıfın ürettiği alternatif kent yaşamıyla ortaya çıkan hipster alt kültürü, 2000'li yıllardan sonra artan dijitalleşme ve küreselleşmeyle birlikte hızla dünyaya yayılmıştır. 21. yy'ın enformel bilgi çağı hipster alt kültürünü şehir yaşamı içerisinde ön plana çıkarmış, hipster toplulukları dönüştürdükleri mekan ve kent yaşamıyla neoliberalizm tarihinde önemli bir yere sahip olmuştur. 70'lerin bohem ve 80'lerin yuppie alt kültür akımlarının çağdaş bir kolajı olan hipster alt kültürü, 20'li 30'lu yaşlarında çoğunlukla yaratıcı sektörlerde çalışan genç şehirlilerin, sermayenin küreselleştirici gücü karşında lokal ve yerel olanı tercih ettiği, hipster şehirciliğiyle oluşmuş alternatif bir mekansal örgütlenme ve kentsel ekonomi tarif etmiştir. Hipster şehirciliğiyle dönüşen bölgeler sunduğu sanat, mimari kimlik, süper çeşitlilik gibi mekanın ve kentlinin yaşam kalitesini arttıran mikro ölçekli detaylarıyla yaratıcı genç sınıf girişimciliğinin merkezi haline gelmiştir. Hipster şehirciliği, estetik açıdan yaratıcı müdahaleler yoluyla birçok kentsel bölgenin veya mekanın görünüşünü iyileştirmeye niyetli hipsterların, bulundukları bölgeleri toplumsal ihtiyaçlara cevaben geliştirmeleriyle ortaya çıkmıştır. Hipster alt kültürü geçmişş alt kültür akımlarıyla karşılaştırıldığında dijital teknolojilerin geliştiği, kent turizminin arttığı, değişen neoliberalizmle birlikte pazarlama anlayışının değiştiği bir dünya düzeninde, benzer mimari kodların küresel ölçekte paylaşılmasıyla kentsel bölgeleri dönüştüren ilk alt kültür akımı olmuştur. Kitlesel tüketime karşı lokalleşen tüketim mekanları ve kolektifleşen üretim mekanlarını üreten hipster topluluğu, hipster şehirciliği etkisinde kültür-sanatla dönüştürdüğü sokakların ve mekanların kent yaşamı içerisinde popülerleşmesiyle daha çok kişiyi dönüşen bölgelere çekmiştir. Hipster alt kültürü etkisinde dönüşen bölgelerin artan kent turizmiyle daha varlıklı kişileri bölgeye çekmesi, bölgesel mikro ekonomilerin çeşitlenerek büyüdüğü hipster bölgelerinde, hipster şehirciliği etkisinde soylulaştırma dalgaları yaşanmasına neden olmuştur. Bu çalışma alt kültür akımları içerisinde son yıllarda küresel ölçekte etkili olan hipster alt kültür akımının mekansal ve sosyolojik olarak kenti nasıl dönüştürdüğünü, hipster alt kültür akımının doğduğu yer olan New York'un Williamsburg bölgesi ve İstanbul içerisinde dönüşümün adresi olan Karaköy'le birlikte, hipster alt kültürünün tasarım süreçleri üzerinde etkilerini ve sonuçlarını hipster şehirciliği kavramı üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Farklı coğrafyalarda benzer toplumsal ihtiyaçlarla dönüşmüş kentsel bölgelerin hipster alt kültürü etkisinde yaşadığı sosyo-mekansal eşitsizlikler ve sermaye hareketliliklerinin soylulaştırma süreçleriyle olan ilişkileri keşfedilmek istenmiştir. Williamsburg ve Karaköy bölgelerinin hipster alt kültürü etkisinde yaşadığı mekansal ve kentsel dönüşümlerin okunabilmesi için, sokakların mekan örüntüleri hipster şehirciliği öncesi dönemle karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Williamsburg ve Karaköy örneklerinin hipster şehirciliği etkisinde yaşadıkları dönüşümün olumlu ve olumsuz yönleri emlak raporları, gayrimenkul uzman görüşleri, soylulaştırma dalgaları, kültür ve sanat etkisi, süperçeşitlilik, değişen üretim-tüketim mekanları ve mimari kimlik üzerinden araştırılmıştır. Hipster bölgelerinin kent yaşamına sunduğu zenginliğin mimari kimlik ve program açısından büyük sermaye tarafından nasıl taklit edildiği dünya örnekleri üzerinden tartışılmıştır. Sonuç olarak Williamsburg ve Karaköy örnekleri incelendiğinde, hipster şehirciliğininin kentler üzerinde ortak mekansal sonuçları ve kentsel etkileri olduğu anlaşılmıştır. Bu ortak etkiler kimi zaman fonksiyonel çeşitlilikle, kimi zaman mimari kimlik aracılığıyla görünür hale gelmiştir. Örnekler incelendiğinde, hipster şehirciliğinin sadece bir ülkede veya şehirde belirli alanlarda değil, toplumun değişen ihtiyaçlarına göre dönüştürdüğü ve ürettiği mekanlarla şehrin genelinde etkili olduğu anlaşılmıştır. Hipster alt kültürü lokal ve iyi yaşam söylemiyle, dönüştürdüğü bölgelerde hipster şehirciliği kavramı altında yeni bir bölgesel ekonomi ve canlı sokak yaşamı örgütlemiştir. Hipster şehirciliği, soylulaştırmayla sonuçlanan alternatif mekansal ve kentsel mimari söylemler üretmiştir. Hipster şehirciliğiyle üretilmiş fonksiyonel çeşitlilik ve mimari kodlar sermaye tarafından taklit edilmiştir. Hipster şehirciliğiyle zemin kotta benzer biçimde dönüşmüş Karaköy ve Williamsburg karşılaştırıldığında, hipster şehirciliği etkisi üzerinden yaşanan mekansal ve kentsel dönüşüm üst kotlarda konut ve turizm odaklı iki farklı yönde ilerlemiştir. Williamburg hipster şehirciliği etkisinde varlıklı kesimlerin yaşamak için tercih ettiği bir yer haline gelirken, Karaköy mülkiyet yapısı ve çevresel turizm potansiyeliyle birlikte kent turizmi etkisinde tüketim odaklı dönüşmüştür. Dönüşen bölgelerin tarihsel gelişimleri ve soylulaştırma dalgalarının benzerlik gösterdiği anlaşılmış, Williamsburg ve Karaköy'de artan emlak fiyatları giderek daha varlıklı kesimleri ve milyonlarca dolarlık gayrimenkul projelerini dönüşen bölgelere çekmiştir. Hipster şehirciliği değişen ekonomik ve toplumsal yapının bir ürünü olarak genç şehirlilerin mekanı ve sokağı kendi ihtiyaçlarına göre yeniden üretmesi ve dönüştürmesiyle ortaya çıkmıştır. 60'ların karşı kültür hareketlerinden günümüze mekan ve kentsel alanda bir takım etkileri olan alt kültür hareketleri, çağın getirdiği teknoloji ve artan küreselleşmeyle hipster alt kültürüyle birlikte tüm dünyada etkili olmaya başlamıştır. Küresel ölçekte mekansal ve kentsel etkiler yaratan hipster alt kültürü sadece hipster şehirciliği kavramını ortaya çıkarmamış, soylulaştırıcı bir güç olarak alt kültür hareketlerinin yaşam tarzları üzerinden kimliksel özelliklerinin çok ötesinde mekansal ve kentsel etkiler yaratabildiğini bizlere göstermiştir.