Bilim-kurgu edebiyatında ütopya ve mimarlık ilişkisi

Bu tez çalışmasının amacı, bilim-kurgu edebiyatı kapsamında 20. yüzyıl boyunca üretilen ütopya ve ters-ütopyaların içerdikleri hayali toplumların konumlandırıldığı hayali fiziksel çevreleri, eserin yazıldığı dönemin etkili dinamikleri ve eserin kendine özgü kurgulanmış gerçekliği bağlamında incelemektir. Birçok bilim-kurgu eserinde eserin yazıldığı dönemin bilimsel ve teknolojik gelişmeleri ile birlikte sosyal ve politik özelliklerinden de ilham alınarak gelecekteki bir tarihte konumlandırılmış bir toplum tasarımına rastlarız. Eserin konusunun yazıldığı dönemde geçtiği durumlarda bile gelecek; gerek zaman içinde yolculuğu mümkün kılan fantastik cihazlar aracılığı ile tanık olunarak, gerekse dünyayı ziyaret eden, insanlıktan daha üstün özelliklere sahip uzaylıların uygarlıklarına yansıtılarak işlenir. Bilim-kurgu kapsamında üretilen bu toplumsal imajlar genellikle eleştireldir ve geleceğe dair bir uyarı niteliği taşırlar. Mimarlık ve kent bu imajlarda, kurgulanan toplumun kurumlarının ve yaşam biçiminin yansıdığı, anlatımı güçlendiren bir öğe olarak yar almaktadır. Aynı zamanda, tıpkı toplumun diğer özellikleri gibi, mimarlık ve kent de eserin yazıldığı dönemin gelişmelerinden referanslar taşır. Bilim-kurgu Edebiyatında Ütopya ve Mimarlık ilişkisi isimli yüksek lisans tezim kapsamında, konu ettikleri hayali toplumsal yaşamların niteliklerinin öykülerde betimlenen fiziksel çevrelere yansıması açısından incelemek üzere, 20. yüzyıl boyunca yazılmış olan bilim-kurgu edebiyatı ürünleri arasından sekiz adet roman ve öykü seçtim. Bunları yazıldıkları dönemlerin özellikleri ve kendilerine özgü gerçeklikleri bağlamında ele alarak önerdikleri ya da eleştirdikleri toplumların yaşadıkları fiziksel çevreler açısından inceledim. Bu incelemeye alt yapı oluşturmak amacıyla öncelikle 'Ütopya ve Mimarlık İlişkisi' başlığı altında ütopya kavramı tanımlanmış ve tarihsel süreç içerisindaki gelişimi anlatılmıştır. Bu bölümde - ilk ütopya örneği sayılan - Platon'un Devlet adlı diyalogundan başlayarak 20. yüzyıl sonlarına kadar düşünür, mimar ve şehircilerin ürettikleri ütopyalar arasından seçilen örnekler ele alınarak ütopya ve mimarlık kavramlarının birbiri ile olan ilişkisi üzerinde durulmuştur. Bir sonraki ana başlık olan 'Bir Edebiyat Türü Olarak Bilim-kurgu'da bilim-kurgu kavramının kökeni ve ortaya çıkışında etkili olan dinamikler anlatılmış, kavramın tanımı yapılarak bilim-kurgu edebiyatının tarihsel gelişimi incelenmiştir. Bu bölümde, bilim-kurgu edebiyatının tarihi incelenirken dünyada meydana gelen politik ya da sosyal olayların bilim-kurgu edebiyatına etkilerine de özellikle değinilmiştir. Daha sonra, 20. yüzyıl boyunca yazılmış olan bilim-kurgu roman ve hikayeleri arasından seçilen sekiz adet eser kronolojik sıra ile, yazıldıkları dönemin dinamiklerinin ve öykünün kendine özgü özelliklerinin öyküde betimlenen fiziksel mekanlara yansımaları açısından incelenmiştir. ivTezin sonuç bölümünde ise seçilen sekiz adet eserin incelenmesi sonucu elde edilen sonuçlar karşılaştırılmış ve 20. yüzyılın farklı dinamiklerinden izler taşıyan bu öykülerin konusu olan ütopya ve ters-ütopyalarda yer alan fiziksel çevrelerin eserlerin yazıldığı dönemin gelişmeleri ve eserde konu edilen toplum düzenleri ile olan ilişkileri tartışılarak mimarlığın bilim-kurgu edebiyatındaki rolü irdelenmiştir.