A Retrospective evaluation of space organization principles in architecture

öz Bu tezin ana amacı, sağlıksız dönüşümlerle karşı karşıya kalmış tarihi kentsel sitlerdeki bina mekanlarının düzenlenme sorunlarım bazı mimari çözüm yollarına başvurarak tartışmaktır. Bir bölgedeki baskın işlev çağlar boyunca değişmeden kalabilir; ancak farklı dönemlerin mimari ürünleri kendi toplumsal, kültürel ve ekonomik yapılan doğrultusunda mekansal kararlarda kısmi değişiklikler içerirler. Farklı dönemlere ait olan mevcut binaların mekansal kalitelerini yorumlayıcı biçim-bilimsel bir değerlendirme yönteminin geliştirilmesi ile, gelecekteki tasarım kararlarında göz önüne alınması gereken önemli mekansal değerlerin açığa çıkarılmasının mümkün olacağı düşünülmüştür. Böyle bir sürecin sonunda, uygunsuz dönüşümler olarak tanımlanabilecek çok geniş yelpazeli karmaşık bir yapının yerine, çoktürel mekan kalitesine sahip çok-zamanlı bir kentsel biçim ortaya çıkabilecektir. Bu düşüncelerin İzmir'deki Mimar Kemalettin Caddesi üzerinde yer alan binalar özelinde tartışılmasına karar verilmiştir. Seçilen bu örnek, sorunlu olarak kabul edilebilecek mekansal değişimlerle karşı karşıya kalmış, farklı dönemlere ait ticaret binalarım barındıran tarihi kentsel bir alandır. Bu çerçeve içinde, tezin bölümleri özelinde tartışılan konular şöyle sıralanabilir: Giriş bölümü, ülke bütününde ve İzmir'de gerçekleşen mimari gelişimler doğrultusunda tezin savunduğu düşünceleri özetler. Burada amaçlar ve içerik açıkça ortaya konmuştur; aynı zamanda tartışma zemini dışında tutulacak konular da belirtilmiştir. Açıklanmak istenen öz, mekanın çağrışımsal anlamlan yerine, göstergesel anlamlarının tartışılmak üzere seçildiğidir. Bunu izleyerek, tezin sorunsalı varsayımlar biçiminde tanımlanmıştır. Daha sonra, binaların genel mimari özellikleri ve mekan düzenleme ilkelerini çözümlemek üzere önerilen yöntem sunulmuştur. Söz konusu yöntemin öngördüğü ilk adım, kapsamlı tartışmalara olanak sağlayacak ayrıntıda mimari bir veri tabanının oluşturulmasıdır. İkincisi ise, ele alınan her binanın mekansal düzenlerini parçalayarak dağıtan biçim-bilimsel bir değerlendirme dizgesinin önerilmesidir. Çözümleme sonucunda elde edilen yazılı ve gösterimsel sonuçlar birbirleriyle karşılaştırılarak hem yaygm, hem de olağandışı mekansal temalar yazılı olarak açıkça ifade edilmiştir. Giriş bölümü içinde ele alınan son madde kaynaklar konusudur. Bu kapsamda binaların kendileri birincil kaynak olarak değerlendirilmiş, ayrıca arşiv belgeleri, eski haritalar ilefotoğraflar, seyahatnameler ortaya konmuş, İzmir'in tarihi ve mimarisi ile ilgilenmiş olan önceki araştırmacıların çalışmaları, başka bilimadamlannca önerilmiş olan mekan değerlendirme yöntemleri eleştirilmiştir. İkinci bölüm, İzmir şehrinde çağlar boyunca yaşanmış toplumsal, kültürel ve ekonomik gelişmeler ile mimari olanlar arasındaki ilişkiyi anlayarak tezin sorunsalına yakınlaşma sağlamayı hedeflemiştir. Bu tarihi gelişimin sürekli dönüşmekte olan Mimar Kemalettin ticaret bölgesindeki mimari yansımaları tanımlanmıştır. Çalışma alanındaki tarihi ve mimari gelişimlerin şehir bütünündekilerle bağlantılı olarak özetlenmesi, bunu izleyecek bina ölçeğindeki mekansal değerlendirmeler için bir zemin oluşturmuştur. Söz konusu değerlendirmelerde konum ve işlev sabittirler. Üçüncü bölüm Mimar Kemalettin Caddesi'ndeki farklı mimari özelliklere sahip binaların değerlendirilmesini kapsar. Kimlik ve tasarım levhalarında yer alan binasal bilgiler ve dizge çizelgelerinde çözümlenmiş olan mekan özellikleri burada değerlendirilmiştir. Sonuçta beş ana mimari öbek saptanabilmiştir: Geleneksel Osmanlı, batılılaşma etkisinde Geç Osmanlı, Erken Cumhuriyet, Modern ve Post-Modern. Benzer işlev ve konum özelliklerine sahip, ancak çoğunlukla farklı dönemlerin yaratısı olan farklı bina öbekleri arasında karşılaştırmalar yapılmış; böylelikle her bir öbeğin özellikleri açığa kavuşturulmaya çalışılmıştır. Yargı bölümünde, mimari mekan değerlendirme yönteminin sonuçları, üzerinde çalışılan tarihi biçimlenmenin evrimine göndermeler yapılarak yorumlanmıştır. Tezin başat varsayımı, Mimar Kemalettin Caddesi'ndeki her bir mimari geleneğin/dönemin kendi mimari düzenleme ilkelerine sahip olduğu, ancak buradaki ticaret mekan dizgelerinin genel bir evriminin de söz konusu olduğu şeklinde olup önerilen yöntem yardımı ile kanıtlanmıştır. Ele alınan her mimari ürünün genel bina özellikleri tanımlanmış, tasarımlarında göz önüne alman mekansal düşünceler ayırt edilmiştir. Sonuç bulguların özeti ile yargı tamamlanmıştır. Bu bulgular Mimar Kemalettin bölgesinde ileride izlenecek olası dönüşümlerle ilgili kararlar öncesinde göz önüne alınması gereken mekansal değerleri açığa kavuşturmuştur. vm