Kütahya Baş Melekler Rum kilisesi koruma sorunları ve çözüm önerileri

Bu çalışmada Kütahya Baş Melekler Rum kilisesinin tarihsel süreç içindeki yapım ve değişim sürecinin incelenmesi, güncel durumunun belgelenmesi, koruma sorunlarının tespit edilerek koruma önerilerinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Kent içindeki önemli anıtsal yapılardan biri olan kilise şehrin geçmişşteki kültürel çeşitliliğini göstermesi, kentin fiziksel mekanına ve mimarisine katkı sağlaması açısından önemli bir yere sahiptir. Bir dönem cami ve depo olarak kullanılan bu yapı tarihsel sürece tanıklık etmiştir. Günümüzde bunu belgeler nitelikte karşımıza çıkmaktadır. Yapının mevcutta kullanılmaması ve koruma sorunlarının bulunması sebebiyle tez konusu olarak ele alınmıştır. Tez çalışması kapsamında yapının günümüzdeki durumuna yönelik tespitler yapılmış, yapıldığı dönemdeki durumu ve günümüze kadarki süreçte geçirdiği değişimler ve dönüşümler saptanmaya çalışılmıştır. Bu tespitler yapılırken yazılı ve sözlü kaynaklara başvurulmuş ve görsellere ulaşılmaya çalışılmıştır. Yapının kullanılarak gelecek kuşaklara aktarılması için gerekli koruma, onarım ve kullanım önerileri geliştirilmiştir. Tarihsel süreçte bulunduğu coğrafya dolayısıyla pek çok medeniyete ev sahipliği yapan Kütahya farklı inanç gruplarının bir arada yaşadığı bir kent olmuştur. Mübadele dönemine kadar yoğun bir Rum nüfusuna sahip olan Kütahya'da yer alan kilise, sosyal ve ekonomik yapısını mimari karakterine yansıtan Osmanlı dönemi hıristiyan mimarisinin kent dokusuna kattığı estetik değer nedeniyle korunması ve ileriye taşınması gereklidir. Tez çalışması kapsamında adı Kütahya Rum kilisesi olarak bilinen yapının özgün adının 'Baş Melekler Rum Kilisesi' olduğu, Küçük Asya Araştırmaları Merkezi'nde, Sözlü Tarih Arşivinde bulunan bir belgeden anlaşılmıştır. Giriş kapısı üzerinde yer alan kitabe aşınması sebebiyle okunamamıştır. Ancak kitabede yazan 1834 tarihinin yapının yapım yılı olduğu Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri'nde bulunan bir belgeden anlaşılmıştır. Çan kulesinde yazan 1885 tarihi de kulenin ana yapıdan sonra yapıldığını göstermektedir. Yapı, Türkiye ve Yunanistan arasında 1923 yılında yapılan mübadele sonucu cemaatini kaybetmiş ve pek çok kentteki terk edilen kiliseler gibi cemaat yitimine bağlı olarak farklı nedenlerle bozulmaya uğramıştır. Cami olarak kullanılmaya başlayan yapının mimari ve litürjik öğeleri tahrip edilmiş ya da dönüştürülerek kullanılmıştır. 1956 yılında Kızılay mülkiyetine geçen yapı depo olarak kullanılmış ve açıklıkların bir kısmı bu dönemde kapatılmıştır. Kullanılmamaya başladığı dönemden itibaren de zaman içinde terk edilen yapı define kazıları, vandalizm ve doğal etkenler nedeniyle zarar görmeye devam etmiştir. İlk bölümde, tezin amacı ve yönteminden bahsedilmiştir. İkinci bölümde, Kütahya'nın konumu, fiziksel özellikleri ile birlikte tarihsel süreçte sosyal ve demografik yapısı, kentin fiziksel gelişimi ve geleneksel kent dokusu içinde kilisenin durumu incelenmiştir. Üçüncü bölümde kilise tanımı yapılarak Rum Ortodoks Kiliselerinin mimari ve litürjik öğelerinin özellikleri incelenmiş, Baş Melekler Rum Kilisesi'nin konumu, tarihsel süreci hakkında bilgi verilerek mevcut durumunu gösteren rölöve ve analiz çalışmaları tanımlanmıştır. Dördüncü bölümde yapıdaki izler, Rum Ortodoks Kiliseleri mimari özellikleri ve eski fotoğraflar ışığında yapıya yönelik restitüsyon önerileri geliştirilmiştir. Beşinci bölümde koruma ve yeniden işlevlendirme önerisi geliştirilerek projelendirilmiştir. Altıncı bölümde ise tüm bu bilgiler ışığında genel bir değerlendirme yapılmıştır.