Edirne Kent Merkezi'nin dizimsel ve öznel okunabilirliği

Türk - Osmanlı tarihinde büyük yeri olan Edirne, kültürel ve tarihi zenginlikleriyleön plana çıkan bir kenttir. Osmanlı Devleti'ne başkentlik yapmış olması ve konumu gereği tarihte birçok işgale konu olması nedeniyle karma bir kültürel yapıya sahiptir. Edirne, farklı dönemlerde birçok fiziksel değişime uğramıştır. Bu değişimler fiziksel yapı ile birlikte sosyal yapıyı ve yerleşim kurgusunu etkilemiştir. Bu çalışmada, Edirne Kent Merkezi, dizimsel ve öznel analiz yöntemleriyle incelenerekokunabilirliği ölçülmeye çalışılacaktır. Çalışmada birinci bölüm; amaç, kapsam ve çalışmanın yönteminin anlatıldığı giriş bölümüdür. Bu bölümde, çalışmanın sınırları ve hipotezler belirtilmiş, çalışmada izlenecek yol anlatılmıştır. Çalışmanın asıl amacı; okunabilirlikte belirleyici olan farklı kriterler analiz edilerek, Edirne'nin okunabilirliğinin ölçülmesidir. Edirne'ninokunabilirliğinin ölçülebilmesi için, okunabilirlik kavramında belirleyici olan mekana ait özellikler ve gözlemciye ait özellikler beraber değerlendirilmiştir. Kent mekanına ait özelliklere mekan dizim yöntemi kullanarak, kent mekanına dairbireylerin zihnindeki bilgilere ise zihinsel haritalar yöntemi kullanarak ulaşılmıştır. Çalışmada iki adet hipotez ortaya atılmıştır;H1; Dizimsel analiz sonucunda, ortaya çıkan cadde akslarının bağlanabilirlik ve bütünleşme değerleri büyüdükçe kent mekanınınçözümlenmesi kolaylaşır. H2; Kent mekanında geçirilen süre arttıkça kent mekanını kavrayabilme becerisiartar. İkinci bölümde, okunabilirlik kavramının ne anlama geldiği ve nasıl algılandığıanlatılmıştır. Kent mekanının okunabilirliğinde, belirleyici olan kente ve gözlemciyeilişkin özellikler ayrı ayrı anlatılmıştır. Bu bölümde, kentin insan zihninde nasıl oluştuğu, hangi parametrelerin bu oluşumu olumlu ya da olumsuz yönde etkilediğinden bahsedilmiştir. Ayrıca bu bölümde kent mekanının tasarımı ile kent mekanının okunabilirliği arasındaki ilişkiye değinilmiştir. Kent mekanının okunabilirolmasını sağlayacak kentsel tasarım ilkeleri sıralanmıştır. Okunabilirliğiarttırabilecek olan bazı bileşenler verilmiştir. Bu bölümde ayrıca, dizimselokunabilirlik ve öznel okunabilirlik kavramları ayrı başlıklar altında anlatılmıştır. Mekan dizimi yönteminin geçmişşi, hangi çalışmalarda kullanıldığı ve neden seçildiği anlatılmıştır. Öznel okunabilirlik bölümünde ise; kent mekanın algılanmasında, kişisel faktörlerin etkisi ve zihinsel haritaların önemi anlatılmıştır. Çalışmada kullanılan yöntemlerden mekan dizim yöntemi ile Edirne'nin kentsel özelliklerine, zihinsel harita yöntemi ile gözlemcilerin zihinlerindeki Edirne'ye ait bilgilere ulaşılmıştır. Çalışmada üçüncü bölüm; Edirne'nin ulaşım ağının ve tarihsel gelişim süreçlerininanlatıldığı bölümdür. Bu bölümde tarih öncesi devirlerden başlanarak, Edirne'nin gelişimi haritalar üzerinden detaylı olarak anlatılmıştır. Edirne tarihi, Edirne için önemli sayılabilecek gelişmelerle bölümlere ayrılmıştır. Edirne'nin kaderini belirleyen dönemler; Roma dönemi, Bizans dönemi ve Osmanlı dönemidir. Romalılar, Edirne'yi çok önemsedi ve geliştirdiler. Edirne Kalesi Romalılardöneminde yapılmıştır. Roma İmparatorluğu parçalandıktan sonra Edirne Bizans İmparatorluğuna geçmişştir. 1361 yılında ise Osmanlı İmparatorluğu Edirne'yifetetmiştir. Osmanlı Devleti, istisnalar dışında uzun yıllar Edirne'yi yönetmiş ve başkent yapmıştır. Osmanlı Döneminde Eski ve Yeni Saray, Beyazıt Külliyesi, EskiCami, Selimiye Cami gibi önemli yapılar yapılmıştır. Dördüncü bölüm, çalışma alanının araştırıldığı, sınırlarının belirlendiği ve tanıtıldığıbölümüdür. Bu bölüm, çalışmanın temel kısmı olan uygulama bölümüne geçişbölümüdür. Çalışma alanı olarak, Edirne Belediyesi'nin kentsel sit alanı ilan ettiği ve koruma altına aldığı alan seçilmiştir. Çalışma alanının çeşitli harita ve görseller ile sosyal, kültürel, fiziksel analizleri yapılmıştır. Çalışma alanını tanıtıldıktan sonra alan çalışmaları yapılmıştır. Alan çalışmalarından biri olan mekan dizim yönteminde, çalışma alanı depthmap programında analiz edilmiştir. Analiz sonunda çalışma alanına ait cadde ve sokak akslarının bağlanabilirlik ve bütünleşme değerleri sayısal olarak elde edilmiştir. Alan çalışmalarından zihinsel haritalar yönteminde ise, Trakya Üniversitesi Mimarlık Bölümü öğrencilerineçalışma alanının zihinsel haritası çizdirilmiştir. Öğrenciler birinci ve üçüncü sınıf olmak üzere iki grup olarak seçilmiştir. Çalışma sonunda birinci ve üçüncü sınıf öğrencilerinin çizdikleri yapı ve cadde - sokak aksları belirlenmiştir. Dördüncü bölüm ayrıca bulgular bölümüdür. Çalışma alanında uygulanan dizimselanaliz çalışması sonuçları ve mimarlık bölümü öğrencilerine çizdirilen zihinsel haritaların sonuçları verilmiştir. Dizimsel analiz çalışması ile zihinsel haritalarınsonuçlarının karşılaştırılması yapılmıştır. Dizimsel analiz çalışmasının sonuçları, bölgenin dizimsel haritası şeklinde ve sayısal tablo olarak iki şekilde verilmiştir. Dizimsel analiz sonuçları, cadde ve sokak akslarının bağlanabilirlik ve bütünleşme değerleri üzerinden yorumlanmıştır. Çalışmada uygulanan diğer analiz yöntemi olan zihinsel haritaların sonuçları ise; birinci ve üçüncü sınıf mimarlık bölümü öğrencilerinin çizdikleri yapı ve aks sayılarına göre karşılaştırılmıştır. Bu sonuçlar Edirne'de daha fazla zaman geçiren öğrencilerin, Edirne'yi daha iyi okuduğunu göstermiştir. Birinci ve üçüncü sınıf öğrencilerinin zihinsel harita sonuçları arasındaki farklılığın anlamlı olup olmadığını öğrenmek amacıyla bağımsız gruplar testi yapılmıştır. Mekan dizim yöntemi ile zihinsel haritalar yöntemi sonuçlarının karşılaştırılması ise korelasyon testi yardımıyla yapılmıştır. Zihinsel haritaların tamamının sonuçları ile mekan dizimininbağlanabilirlik ve bütünleşme değerlerinin sonuçları ayrı ayrı korelasyon testine sokulmuştur. Korelasyon testi sonuçlarının anlamlı çıkması, mekan dizimi yönteminin sonuçları ile zihinsel haritalar yönteminin sonuçlarının birbirini desteklediğini göstermektedir. iBeşinci bölüm, sonuç ve tartışma bölümüdür. Bu bölümde, alan çalışmalarının sonuçları Edirne özelinde değerlendirilmiştir. Çalışma sonuçları, Edirne'ninokunabilirliği ve okunabilirlik kavramının belirleyici bileşenleri hakkında önemli ipuçları vermektedir. Çalışmada kullanılan farklı yöntemlerin sonuçlarının birbirinidesteklemesi, çalışmanın tutarlılığı açısından önemlidir.