Mimarlık teorisi ve eleştirisinin taktiksel potansiyelleri: Yapılı çevre üretiminde enstrümanlaşmaya karşı özgürleşme potansiyeli olarak taktiksel eylemlilik

Yapılı çevre üretimi sermaye ve işveren ile içkin bir ilişki içinde olagelmiştir. Tez toplumsal, kültürel, yaşamsal süreçlere servis vermesi beklenen mimarlık ürününün aslında dolaylı olarak ekonomi politik bir bakış açısıyla güdümlenen işverenin talepleri tarafından belirlendiği ve bu nedenle mevcut proje çokluğuna rağmen yeterince nitelikli proje birikimi oluşamadığı gerçekliğini sorun edinir. Etki alanlındaki yaşamsallığı olumlu yönde değiştirme potansiyelini cebinde taşıyan mimarlık pratiği, ticari kaygılarla motive edilen bütçe sağlayıcıların yetkin bir şekilde kullandığı bir enstrüman haline gelmiştir-enstrümanlaşmıştır ve bu nedenle kendi anlam katmanı göz ardı edilmiş, potansiyelleri askıya alınmıştır. Tez bu potansiyellerin gerçekleşmesine kaynaklık edebilecek düşünce düzlemini araştırmakta, bu araştırma örnek mimari pratikleri inceleyerek desteklemektedir. Tezin ikinci bölümünde öncelikle yapılı çevre üretiminin enstrümanlaşmsı sorunsalının sökümünü yapabilmek için sermayenin mimarlık pratiğini tahakküm biçimleri incelenmektedir. Buradan sermayenin ve onun bağlı olduğu ekonomi politiğinin karşıt düşüncelere karşı kendini yeniden biçimlendirme kabiliyeti olduğu çıkarımı yapılmakta ve bu durumun karşısına mimarlık faaliyetlerinde uygulayıcının sürekli farkındalık hali, bilinç durumu ve sermayenin gündemlerine karşı pozisyon alışları yerleştirilmektedir. Uygulayıcının eleştirel pozisyonunun belirleyicileri mimarlık disiplininde mimarlık teorisi ve mimari eleştiriye karşılık gelmekte ve tez bu noktada mimarlık teorisinde sermaye eleştirisi ile şekillenen özerklik tartışmalarını içeren literatüre başvurmaktadır. Mimarlığın episteminden gelişecek ve enstrümanlaşmaya karşı durabilecek olası araçları araştırmak üzere kurulan çerçeveden literatürdeki mimarlıkta özerklik tartışmaları irdelenmektedir. Mimarlıkta özerklik tartışmasının açtığı eleştiri imkanlarıyla uygulayıcılar mimarlığın sermaye tarafından enstrümanlaştırılmasına karşı durabilecek eylem kabiliyeti edinebilir mi sorusu irdelenmiştir. Özerklik anlayışlarının polarize olduğu, farklı başlıklar altında değerlendirilmesi gerektiği çıkarımı yapılmış, bunlardan mimarlıkta özerklik amacıyla yola çıkan fakat katı disipliner sınırlar üreten, mimariyi salt nesne olarak ele alan estetik veya biçimsel özerklik olarak adlandırılan özerklik anlayışlarının enstrümanlaşmaya karşı eylem üretme kapasitesinin sınırlı olduğu görülmektedir. Negatif eleştiri ile motive olan özerklik tartışmalarının savunmacı ve tepkisel bir düşünme biçimi oluşturması dolayısıyla eyleme kaynaklık edememesi eleştirilmiştir. Bir diğer alt başlık olan sosyal özerklik tartışmalarının, sadece sermayenin enstrümanlaştırma operasyonlarına karşı eleştirel olarak mesafelenmeyi değil, olumlu bir yaşamsallığın temelini atacak mimarlık pratikleri için yaratıcı ve bir ucu yaşantıya açılan eleştirel eylemi teşvik ettiği ele alınmaktadır. Sosyal özerklik tartışmalarındaki düşünme biçimleriyle kesişmeler içeren güncel mimarlık teorisi içinde, mimarlık pratiğinde enstrümanlaşmanın dışına çıkıp olumlu mekansal nitelikler oluşturulabilmesi için teorinin eyleme kaynaklık edebilecek şekilde ele alınması üzerinde duran literatür incelenmiştir. Güncel teorinin, özerklik tartışmaları altında ele alnınan negatif eleştirinin eleştirisi ile motive olduğu ve olumsuzlayıcı düşüncelere yer vermekten ziyade güncel gerçekliklerle eş zamanlı düşünme biçimlerini teşvik ettiği irdelenmektedir. Bugün birçok gerçekliğin bir arada bulunduğu ve gerçekliklerin sürekli değiştiği düşüncesi yeni dünya düzenine dair ipucu vermesi ve dolaylı olarak mimarlığın icra edildiği bağlama işaret etmesi açısından vurgulanmaktadır. Mimarlık teorisinin üst-anlatılarının hızla akmakta ve değişmekte olan gerçeklik içinde artık geçerli olmadığı ve her an değişmekte olan gerçekliği gündemine alabilecek görme biçimleri geliştirmenin elzem olduğu görüşü açılmaktadır. Bu görüş çerçevesinde incelenen güncel mimarlık teorisinde anlık gerçekliklerle eş zamanlı, yeni dünya düzeninin karmaşık yapısına uyumlu, adaptif, çevik uygulanabilir bir teori kanalı oluştuğu görülmektedir. Buna karşılık güncel literatürde mimarlık teorisinin yok olduğu doğrultusunda argümanlar da üremiştir. Tez teorinin tüm yaşamsal süreçlere içkin hale geldiği için artık farkedilmediği, teorinin mimari tasarım süreçlerine entegre olması doayısıyla görünmez hale geldiği çıkarımıyla bu argümanın karşısında konumlanmaktadır. Tez bu kanalda yer alan mimarlık teorisinin farklılıklardan oluşan, bütünleşmeyen, mikro-politik, tekilleşen politik hedefler içeren bir yapı kazanarak üst-anlatılar olmaktan çıkıp ölçeklendiği, yaşantıya nüfuz eder nitelik kazanarak yaşamsal hale geldiği çıkarımını yapmaktadır. Mimarlık kuramnın ölçeklenmesi, kuramın kitaplardan çıkıp yaşamsal hale gelmesi; mimarlık teorisinin fiziksel, mekansal, yaşamsal, kültürel aşamalara yerleşip belirli bir zamanda belirli bir durum karşısında enstrümanlaşan mekansal süreçleri sorunsallaştırabilme kabiliyeti olarak evrilebilmekte ve sermayenin hükmettiği mevcut düzeni yer yer istikrarsızlaştırabilme potansiyeli taşımaktadır. Tez, ekonomi politiğin oluşturduğu yaşamsal sorunları mimarlığın öznesi olarak mimarın, kişisel teorileştirme süreçleriyle irdelemesi, mimarın kaygılarının anlamlı bir mimarlık pratiğine rehberliği için teori ile şekillendirilmesine yardımcı olacak anlayışları irdelemektedir. Bu anlayışlar, projektif pratik anlayışı, hayalci gerçekçilik ve eleştirel eylemlilik başlıkları altında incelenmiştir. Projektif pratik anlayışı bugünün gerçekliklerinden yola çıkarak iktidar yapılarını analiz edip gelecek öngörüleri oluşturan; hayalci gerçekçilik, gerçekçi hedeflerle piyasa gerçekliğini değiştirmek için öngörüler üreten; eleştirel eylemlilik mimarın eylemliliğini ön plana çıkaran yaklaşımlar olarak değerlendirilir. Mimarların ve mekan pratiği yapan diğer tasarımcıların, üst anlatısal teoriler yerine yaşama içkin durum tespitleri ve eleştirileri ile beşeri sorunlara karşı mimari tavırlar geliştirerek enstrümanlaşan mimarlık pratiğini enstrümanlaşmanın dışında konumlandıran ve geleneksel mimarlık pratiğine alternatif olan yapma biçimlerinin izi sürülmüştür. İncelenen pratikler eleştirel ve teorik arka planı ile oluşturduğu proje motivasyonlarını gerçekleştirmek için taktikler geliştiren, işverenin mimarlık pratiğindeki belirleyiciliğinden özgürleşmenin olanaklarını deneyen pratikler arasından seçilmiştir. Bu taktikler De Certeau'nun taktik tanımları ile felsefe ve mimarlık kuramından yaklaşan düşünceler çaprazlanarak dört kriter olarak belirmiştir. İncelenen pratikler Atelier d'architecture Autogeree, Kentsel Strateji, Fattinger Orso Mimarlık, Rozana Montiel Mimarlık Stüdyosu, Marshall Brown Projects, Office for Subversive Architecture, If _Do, Urban Think Tank, Fantastik Norveç ve Supermachine Stüdyo olarak belirlenmiştir. Bu örneklem grubu işverenle olan ilişkileri incelenerek işleyiş diyagramları aracılığıyla 'ön-etkin pratikler' ve 'etkileşimli pratikler' olarak iki alt grupta incelenmektedir. Pratiklerin eleştirel pozisyonları, teorik arka planları, belilenen 4 taktiksel kriterden hangileri ile bütçesel açıdan işverene olan bağımlılıklarını istikrarsızlaştırdıkları ve incelenen projelerde hangi yaşamsal çıktıların okunduğu söküm altlığı olarak belirlenen işleyiş diyagramları üzerinden irdelenmektedir. Sonuç bölümünde mimarın işverenin öngörüleri doğrultusunda nesne-binalar üretmesi yerine öncelikle sorular ve kaygılar inşa ederek rolünü genişlettiği modelin, dünyanın içinde bulunduğu dönem göz önünde bulundurularak, avantajlar barındırdığı tartışmaya açılmaktadır.