Mimaride estetik değerlendirme boyutlarından kültürel ve anlamsal boyutun incelenmesi

Kültür kavramı ve anlam olgusu, insan duyarlılığı olarak adlandırılan 'estetik' değerlendirmelerim oluşturur. Estetik değerlendirmeler ise, önceleri sanat felsefesi olarak adlandırılan estetik felsefenin temelini oluşturur. Estetik felsefesi de mimarinin gelişim sürecim ve biçimsel mteliklerinin oluşumunu etkilemiştir. Estetik normlar sistemini içeren mimari, kültürel ve tarihsel birikim sonucu ortaya çıkmış ve anlamım da bu normlardan almış olan bir disiplindir. Kültürün ve anlamın tanımlarına girerek mimarinin içeriğini anlama olanağı elde edilebilir. Kültürün, insanın varolşuna bağlı olarak ortaya çıkması, yatay ve dikey iletişim yollarım kullanarak yaılması ve diğer kültürleri etkilemesi ve gelişimi mimariyi de etkilemiştir. Yaşamın ritmi, alışkanlıklar da kültürün mimariye etki eden bileşenlerindendir. Benzer şekilde mimarlar da yem mimari formları mevcut kültürel değerlerden yola çıkarak yaratmışlardır. Ancak mimarlık zaman içinde gelenekleri ve değer dizgeleri ile kendi kendine başvuran bir dizge olarak tanımlanır. Kültür yaratımının her formunda var olan anlam, daima bir topluluk içinde var olan insanın ne'liğine aittir. Tinsel dünyada anlam yaratma süreci, tinin kendini nesneleştirme süreci olarak açıklanır. Aynı şekilde mimarlığın düşünsel ve duygusal boyutunun önemi de, anlamın duygusal kalıplan belirgin hale getirmesinde ortaya çıkar. Yapı bulunduğu çevresel konum içinde bir anlam taşımalıdır. Mimari yapının yaşayan bir organizma olmasını sağlayan, teknik ve bireysel yaklaşımlar değil toplumun kendisidir. Bu saptama mimarlıkta anlamın strüktürünü oluşturan bileşenlerin belki de en önemlisidir. Mimari ve anlam ilişkisini, anlamı ele alan bilimlerde inceleyebiliriz. Bu bilimlerden biri olan hermeneutik, tarihte öncelikle haber verme ve açımlama sanatı olarak geçmişştir; günümüzde yorumbilim olarak adlandırılan bu daim gelişimi kültürel dönüşümlerle beraber gerçekleşmiştir. Ortaçağda yazının dört anlamı, 18. Yüzyılda Ernesti tarafından sözel anlama indirgenmeye çalışılmış; 20. Yüzyılda Schleiermacher'le birlikte dilsel olmayan diğer ifade formları da hermeneutiğin alanına katılmışlardır. Anlama artık, insan varoluşunun temel hareketliliği olarak kabul edilmişti. İnsanları birbirine bağlayan ortak bir dünya olan tinsel dünyada anlam yaratmayı Heidegger, poiesis IV ile bağdaştırır. Ona göre poiesis salt sanatsal ve şiirsel olanı somutlaştırma işi değildir, bir şeyin kendiliğinden çıkıp doğması demek olan physis'i de poiesis olarak kabul eder. Bu noktada fenomenoloji yaşamda değer taşıyan görünüşlere dayanan birçok şeyin, aşkın, güzelliğin özneden bağımsız olması gereken bilinç aracılığı ile daha derin ve açıklayıcı boyutlara dalması gerektiğim savunur. İnsan yaşantısının ontolojik birikimini alımlamak isteyen fenomenolojinin yöneldiği varlık alam mutlak bilinç alam; artakalandır. İşte bu arta-kalanlan araştıran fenomenolojinin esas konusu, dilde yatan anlam değil, daha çok yaşananın anlamıdır. Benzer başlıklar etrafında dolaşan göstergebilim, dil dışındaki anlamlama dizgelerinin işleyişini belirleyip ortaya koyar. Ancak, her gösterge dizgesi dille karışır ve anlamlan dilsel bir bildiri ile desteklenir. Ortaçağ kentlerinin geçmişşte kitabın işlevini yerine getirdiğini savunan Victor Hugo, mimari ile dil arasında benzerlik kurar. Ancak dilbilimde dil, düşünceyi ifade eder; mimari ise, dili bir aracı olarak kullanan göstergebilim için çok verimil bir araştırma alanıdır. Göstergebüimin dilbilimden bağımsızlaşması için yapılan çalışmalar üç ana kaynaktan çıkmıştır; göstergebilimi mantık ile benzerliği açısından inceleyen Pierce, dilbilimden olan ayrılığını ve önemini ortaya çıkaran Saussure, bir bütündeki birimleri bir dizgenin öğeleri olarak gören ve bunların ancak diğer öğelerle ilişkileri oranında anlam ve işlev kazandığım savunan Biçimciler. Göstergebüimin konusunun sınırlarının oluşturan bildirişim iki kişi arasında toplumsal bağlantının kurulmasıdır. Büdirişimin özel bir alıcı olarak değerlendirdiği inşam, sibernetik çok yüksek örgütlü bir mekanizma olarak tanımlar. Sibernetik, bugünkü tekniğin bilim felsefesi, insan iletişiminin en üst sınırıdır. Verci ve alıcı arasında göstergeler yolu ile, duygu, düşünce ve anlam üetimi olarak tanımlanan iletişimin gerçekleşebilmesi için, göstergelerin varlığı, doğru kullamlmalan, alıcı ve verici tarafından lanımlanmalan gerekir. Konusu iletişimi gerçekleştiren göstergeler olan göstergebüimin ilkelerini dört grupta inceleyerek, anlam aktarıcı olguları barındıran karışık yğıına bir ilk düzen getirmiş oluruz. Bu ilk düzeni incelerken, yapısall dübilime başvurmamız gerekir. Tüm kültür fenomenlerini gösterge dizgesi olarak kabul eden göstergebüimin bu dört ilkesini, mirııarinin özelliklerinde inceledikten sonra, belli bir döneme ait somut bir örnekte değerlendirme yapmak gerekliliği ortaya çıkar. Seçilen bu örnek, Ortaçağ'a ait İstanbul'daki bir Bizans su kemeridir. Dönemin yaşayış ve mimari özellikleri ile Bizans'ın yaşayış ve mimari özelliklerinden söz etmek, örneklemeyi göstergebilimsel deneylerde incelemede açıklık getirir. Bu örnekleme ile, modern kent dokusunda yer alan, geçmişşe ait bir yapının estetik değerini ortaya koyan, biçim ve içeriği üzerine güncel bir değerlendirmede bulunma olanağı elde edilmiştir. VI