Mimari tasarımın şiddeti ve karşı stratejiler

Şiddetin mimarlık alanındaki tanımlarının oldukça kaygan bir zeminde durduğu söylenebilir. Bu kavram, güç, iktidar, kontrol, norm gibi kavramlarla yan yana gelmektedir. Bu nedenle bazen sosyal enstitüler bağlamında, bazen mimarın rolü ile, bazen ideolojik nedenlerle vb. gibi ayrımlar yapmak mümkün olmamaktadır. Şeyler arasındaki ilişkiler, şiddet bağlamında da epeyce girift bir ağa karşılık gelirler. Bu nedenle bu tez çalışması, mimari tasarımın, tasarım aracılığıyla şiddeti nasıl ürettiğini ve bu şiddete karşı nasıl karşı stratejiler geliştirdiğini araştırırken ölçekler arası geçişleri önemli bulmuştur. Önemli bir nokta olarak, çalışmanın şiddet tanımının sözlük anlamıyla 'bedensel ve zihinsel bütünlüğü bozan güç' anlamına gelmediğini belirtmek gerekir. Şiddetin tanımı her bir konu için ayrı olarak yapılmış, daha örtük olduğu durumlarda mimarın ve mekanın konumu araştırılmıştır. Amaç, tüm üst ilişkilerde mimari tasarımın nerede durduğundan çok, kendine özgü gereçleri ve kavramları aracılığıyla şiddeti nasıl ürettiğini çözümlemektir. Örneğin, çalışma kapsamında mimari programın bir takım üst iktidar ilişkilerinde şiddet üretimine nasıl aracı olduğu araştırılmamıştır. Ancak, mimari programın kendi içinde kullanıcı üzerinde kurduğu kontrolün okunması hedeflenmiştir. Dikkat çekilecek diğer bir konu, çalışmanın amacının şiddet içerir ya da içermez gibi ikili bir duruma varmak olmadığıdır. Çalışma boyunca tespit edilen her bir şiddet tanımın karşısına yerleştirilen 'karşı stratejiler' bilinçli ya da bilinçsiz eleştirel üretimlere denk gelir. Ancak çalışmanın bu karşı stratejilerin 'şiddetsiz' üretimlere denk geldiğini belirtmek gibi kesin bir yargısı ve iddiası bulunmamaktadır. Mimarlık alanı içerisinden seçilen bu eleştirel üretimlerin ya da kavramların çalışma genelinde değerlendirildiğinde ya da farklı şiddet tanımları türetildiğinde bir takım şiddet mekanizmaları içinde yer alıyor olabileceği de ihtimal dahilindedir. Burada esas nokta, karşısına oturtulan şiddet tanımıyla paralel okunması gerektiğidir. Çalışmada her bir alt başlıkta farklı şiddet tanımları yapılarak bu şiddet tariflerinin üretim mekanizmaları beden, eylem, nesne ve program üzerinden tartışılmıştır. Beden, tasarlanan bedenler üzerinden okunmuştur. Neufert, Le Corbusier ve Henry Dreyfus tarafından üretilen normatif bedenlerin, farklı sistemlerin ürünü olduklarından her bedenin kendi içinde yaptığı standart tanımının farklılaştığı görülür. Kuramsal alanın bahsedilen standart bedenlerle ilgili söylemleri bedensel çeşitliliği göz ardı ettiği ve indirgediği çerçeve etrafında şekillenir. Ancak tekil olarak irdelendiğinde yaptıkları standart tanımların farklılaştığı görülmüştür. Neufert tarafından üretilen normatif bedenin, bedeni geometrileri indirgediği ve verimlilik odaklı aklın ürünü olarak görülürken, Le Corbusier tarafından üretilen Modulor oransal kaygılar taşımaktadır. Henry Dreyfus'un normatif bedenleri ise, bedenin ölçülendirilme yoluyla tüm uzuvlarına kadar parçalandığı bir beden tanımı olarak karşımıza çıkar. Bedenin ölçülendirme ve oransal olarak tasarlanmasını konu olan standart bedenleri eylem konusu takip eder. Eylemin sosyolojik, bireysel, toplumsal cinsiyet rolleri gibi faktörlerin de etkisiyle çok katmanlı olmasının organik eyleme işaret ettiği söylenebilir. Bu uzantısı olarak mimari tasarımın eylem temsillerinin eylemleri eksiltmesi şiddet olarak tanımlanmıştır. Bir diğer şiddet tanımı ise, eylemin mekanik bir şekilde ele alınması ve eylem sekanslarının katı tariflerle tasarlanması durumudur. Bu tanım, bir verimlilik sahnesi olarak ele alınan mutfak mekanı, kadının mutfakta ve evdeki rolüne dikkat çekmektedir. Bölümün diğer başlığını ise nesneler oluşturur. Yapısalcı yaklaşımın getirileri olarak nesnelerin 'işlevsel olasılık' üzerinden değerlendirilmesi ve nesnelerin mimari programda işaret ettiği kullanım paralel bir okuma halindedir. Şiddet bağlamında mimari program, eylemleri kentte ve mekansal ölçekte 'belirli' şekillerde biriktirmesi ve spontane davranışları kontrol altına alması nedeniyle, bir tarifler seti olarak ele alınır. Semiyolojinin açtığı aralıkta, mimari programda nesnelerin ilk ve yan anlamları dolayısıyla etkin bir rol aldığı tartışılmıştır. Bernard Tschumi tarafından tanımlanan dönüşümsel, mekansal, programatik sekans kavramları, Jeremy Till ve Tatjana Schneider tarafından esnekliğin iki farklı tanımı olarak yumuşak ve sert kullanım ve Jonathan Hill'in yaratıcı kullanıcı tanımları üretilen mekanlar üzerinden triyalektik bir okumayla nesnelerin programdaki kullanım durumlarının açılması hedeflenmiştir. Nesnelerin ilk anlamları kadar yan anlamlarının da programa ve gündelik yaşantıya etkileri önemli bulunmuştur. Bu temsili değerler, stratejik olarak mimarlık alanının programda kullandığı bir araç olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle, nesnelerin programda temsil ettikleri değer Le Corbusier tasarımı olan Villa Savoye'u okuyan farklı yaklaşımlarla açılmıştır.