Clemens Holzmeister ve Türk mimarlığı'ndaki yeri

Clemens Holzmeister ve Türk Mimarlığı'ndaki Yeri adı altında geliştireceğimiz doktora çalışmamız her biri kendi içinde alt başlıklara sahip beş ana bölümden oluşmaktadır. Clemens Holzmeister'in yetiştiği ve ilk eserlerini verdiği Modern Mimarisi'nin çıkış yıllarını incelemeden önce, bu düşünceyi hazırlayan nedenlere ve ortama bir göz atmak gerekmektedir. Viyana özellikle 19. Yüzyıl sonları ve 20. Yüzyıl başlarında sanatta eklektisist davranışa karşı mimarların ve plastik sanatlarla uğraşanların ortak mücadelesine sahne olmaktadır. 19. Yüzyıl Eklektisizmi'nin Avusturya mimarlığındaki yankıları çok kuvvetli olmuş ve bu anlayışa karşı en güçlü ve en kararlı başkaldırı yine bu ülkede gerçekleşmiştir. Bu nedenle, çalışmamızın birinci bölümünde, 19. Yüzyıl Eklektisizmi ve ona karşı ortaya çıkan tepkiler, Avusturya ve Türk mimarlıklarında da karşımıza çıkacak olan belli başlı belirtileriyle incelenecektir. 19. Yüzyıl'ın eklektisist mimarlığı aktüel problemlere cevap ararken çareyi mekan, ya da zaman açısından kendine yabancı kültür ve uygarlıklara ait biçimleri kendi ortamına aktarmakta bulacaktır. Böylece ortaya çıkan mimari biçimler sorumluluğunu üstlendiği düzenin özelliklerini yansıtmak yerine, çağın aktüel ihtiyaçlarına cevap vermeyen, aktüel imkanlarının kullanılmadığı bir takım 'maskeler' şeklinde belirmiştir. Bu gerçek verilerden uzak, taklitçi, yapay ve dekoratif açıdan da son derece yüklü mimari, bundan kurtulma çabalarını beraberinde getirecek ve böylece yeni bir antitez olarak, taşıdıkları farklı biçim diline rağmen, aynı ilkeler etrafında toplanan çeşitli tutumları bünyesinde toplayan yepyeni bir anlayış, 'Modern Mimari' akımı ortaya çıkacaktır. Çalışmamızın ikinci bölümünde 19. Yüzyıl Eklektisizmi'nin Avusturya mimarlığındaki belirtileri, bu harekete karşı gelişen başkaldırıyla birlikte ele alınacaktır. Yine aynı bölüm içinde Holzmeister'in kendi ülkesindeki mesleki faaliyet yıllarını kapsayan mimari dönemler birbirleriyle karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Bu bölüm içinde ele alınacak olan bir diğer konu da kırsal kesim mimarlığının Avusturya mimarlığı içindeki gelişimi ve Holzmeister'in bu gelişmedeki rolüdür. Viyana'da sadeleşme diğer Avrupa şehirlerine oranla çok daha erken ve çok daha etkili olmuştur. Avusturya mimarlığı bu harekette Avrupa bütünü içinde öncü durumundadır. Ancak I. Dünya Savaşı'ndan sonra Avusturya için uluslararası mimari alanda bir geriye sayım başlayacaktır. Bu ülkede mimarlar benzeri pek görülmedik şekilde sık değişen politik sistemlerle ve buna bağlı olarak da değişken ideolojik, kültürel ve estetik zihniyetle yüzleşmek zorunda kalmışlardır. Özellikle de 1938'deki Anschluli Avusturya mimarlığı için en büyük darbe olmuştur. Öyle ki, 1945'le gelen özgürlüğe rağmen mimarlar, 1950'li yılların ortalarına kadar Modem Mimari'nin diğer Avrupa ülkelerindeki gelişimine seyirci kalacaklardır. Bütün bu gelişmeler içinde Holzmeister'in mimari eğilimi temel niteliğini muhafaza etmiş ve mimarkendi ülkesinde de devlet otoritesini yansıtacak temsili yapılar tasarlamakla görevlendirilmiştir. Holzmeister'in II. Dünya Savaşı'nın sona ermesinden 1972'ye kadar. Viyana'da etkili olan mimari faaliyetlerdeki rolü daha ziyade kilise mimarlığıyla ilgili tartışmalara katılmak ve dini yapılarıyla bu tartışmalarda taraf teşkil etmekten ibaret, kalmıştır. Bu arada mimarın Alpler'de gerçekleştirdiği bazı otel yapıları, özellikle 1950'den sonra hız kazanacak olan büyük otel mimarlığının prototipi olarak kabul edilmektedir. Türk mimarlığının 19. Yüzyıl'dan itibaren gelişmesi çalışmamızın üçüncü bölümünde incelenecektir. Daha III. Selim zamanında Osmanlı Mimarlığı Batılılaşma çabaları sonucunda geleneksel değerlerden uzaklaşmıştır. Batılılaşma hareketinin daha da hız kazanmasıyla 18. Yüzyıl'ın taklitçi olmayan barok ve rokoko eğilimi yerini tamamen eklektisist bir tutuma bırakacaktır. Önceleri Balyan ailesinin çeşitli uygulamalarıyla evrensel mahiyette seyredecek olan bu tutum, 19. Yüzyıl sonları ve 20. Yüzyıl başlarında son derece güçlü milliyetçi düşüncelerin hakim olduğu bir ortamda, Kemalettin ve Vedat Beyler aracılığıyla sözde milli, bölgesel bir kimliğe bürünecektir. Uygulama yabancı formların yerli formlarla değiştirilmesinden ibaret kalmış ve biçimsel bir antitezin sınırlarını aşamamıştır. Çalışmamızın ilk bölümünde izlendiği gibi Batı'nın eklektisizme karşı tepkisi diyalektik bir gelişmenin doğal sonucu olarak ortaya çıkacak, bir yandan endüstrileşmeyle birlikte gelişen aktüel gerçeklerin zorlaması, diğer yandan sanatçıların bilinçlenmesiyle Batı bu 'hastalığını' yenmesini bilecektir. Bize gelince, Batı'dan alınma bir hastalık, yapay tezler ve antitezlerin ard arda sıralanmasıyla Türk mimarlığını çok uzun bir süre etkisi altına alacaktır. Clemens Holzmeister'in bu seyir içindeki konumu yabancı mimar problemi içinde genel olarak ele alınacaktır. Mimarın Türkiye'deki çalışmalarının tek tek incelenmesi ise çalışmamızın dördüncü bölümü kapsamındadır. Dördüncü Bölüm'de ulaşılmak istenen amaç, Holzmeister'in mimarlığının kendi içindeki seyrinin incelenmesi değil, Türkiye döneminin esas alınarak, mimarın tutumundaki bu dönem öncesi ve sonrası değişiklikleri eğer varsa ortaya çıkarmak ve nedenlerini araştırmaktır. Bu da söz konusu dönem içinde mimarın farklı davranışlarını en belirgin şekilde sergileyen örneklerin ele alınması ve bunlar içinde Türkiye ile ilişkisi kurulabilecek olanlar üzerinde daha detaylı bir şekilde durulmasıyla olacaktır. Mimarın kilise yapılarının gelişimi de yine aynı şekilde Türkiye öncesi ve sonrasının karşılaştırılmasıyla birlikte incelenecektir. Mimarın özellikle kendi ülkesindeki mimari davranışını tek bir belirli üslubun sınırları içine dahil etmek oldukça zordur. Kendisi Modern Mimari ile ilgili tartışmalardan uzak durmuş ve her türlü mimari ideolojiyi reddetmiştir. Ancak geleneksel günlük biçimleri anıtsal bir anlatımla yorumladığı yapıtları biçimsel açıdan olmamakla beraber, davranış açısından Ankara 'dakileri hatırlatmaktadır. Bu husus çalışmamızın beşinci ve sonuç bölümünde ele alınacak ve mimarın Ankara'daki uygulamalarında ülkesindekilere kıyasla daha tutarlı ve biçimsel açıdan daha başarılı olmasının nedenleri araştırılacaktır. Çalışmamız Holzmeister mimarlığının kısa bir değerlendirmesi ve bunun mimarın Türkiye'deki yapılarında ne ölçüde izlenebildiğinin saptanmasıyla sona erecektir.