Bedensel bir deneyim olarak yazı: yazı-mekanlar ve okunma halleri

Bu tez çalışması kapsamında yazı-beden-mekan ilişkisi, okuma eylemi temel alınarak incelenmekte, yazının mekan ile birlikte ortak bir beden deneyimi yaratabilme potansiyeli sorgulanmaktadır. Yazı, mekan ve anlatının oluşturduğu bu ortak ritmin bedendeki yansıması çözümlenmeye çalışılmaktadır. Çalışma yazıyı mekanda; bilgilendiren, yönlendiren, destekleyen ya da mekanı imleyen kullanımlarının dışında, asıl olarak mekan anlatısını kuran ve beden deneyimini arttıran özel örnekler üzerinden incelemektedir. Burada mekanın kendi fiziksel ve zihinsel yapısı ile birlikte, var olan yazınsal katmanın fiziksel ve zihinsel yapısı çok katmanlı bir beden deneyimine olanak tanımaktadır. Bu bedensel çoklu deneyimin gerçekleşmesini sağlayan temel bağlantı olarak da okuma eylemi merkezde yer almaktadır. Okuma eylemi ise; anlatının yazı ve mekan üzerindeki şekillendirici etkisi ile bir anlam kazanmakta ve farklı 'hallere' farklı beden davranışlarına bürünmektedir. Yazının bir kitap sayfasından çıkıp, mekanda var olması ile birlikte, içerdiği zihinsellik yani anlatısı da mekanın anlatısına dahil olur. Bu durum edebi bir metni okuma halinden oldukça farklı yeni bir deneyimi var eder. Bir sayfa üzerindeyken okuma eylemine çoğunlukla sabit bir konumda gözleri ile katılan beden; yazı, mekanın dolanıma izin veren yapısı ile birlikte var olduğunda onu daha bütüncül bir beden davranışı ile deneyimlemeye başlar. Bedeni yönlendiren, okuma eyleminin kendisini de şekillendiren böyle bir mekan biçimi; anlatıyı mekan ve yazının yapısall bileşenleriyle fiziksel olarak deneyimlenebilir bir yapıya büründürür. Aynı zamanda mekanın sezgisel yanlarını ve anlatısını, kendine eklemlenen yazınsal katmanın anlatısı ile birleştirir. Bu da çözümlenmeye değer görülen özel bir mekan kavramının, 'yazı-mekan'ların oluşmasına sebep olmaktadır. Mekansal bir anlatı kurma pratiği olarak incelendiğinde 'yazı-mekan'ların her biri de kendilerine özgü 'okunma halleri'ni beraberlerinde getirmektedir. Beden, mekan ve yazı arasındaki ilişkiyi kuran bir deneyim olarak okuma eylemi tarih boyunca, pek çok olayı algılamak, çözümlemek, bir izi takip ederek sonuca varmak gibi anlamlarda kullanılsa da burada temelde kendisinden harf okuma eylemi ve harflerden oluşan yazınsal bir anlatının algılanış biçimi olarak bahsedilmektedir. Yazının ilk ortaya çıktığı dönemlerde mekan ile birlikte var olan, daha çok toplumsal faydacı veya dini, kutsal anlamlar taşıyan yapısı ve anlatı biçimi zamanla kağıdın, matbaanın ve kitap formunun keşfedilmesi ile birlikte değişim göstermiştir. Fakat Eski Mısır'da firavunların hatırlanmak ve bu şekilde ölümsüzlüğe ulaşmak amacıyla tılsımlı sözlerle kaplattıkları tapınak ve lahit odalarında gördüğümüz aynı arzuyu, günümüz anma yapılarında yazılarla ve isimlerle kaplı yüzeylerde görmeye devam etmekteyiz. Böyle bir hal bedenin mekanda yazıyla güçlü bir iletişime geçtiği ilk örneklerden sayılmaktadır. Kutsal anlatının yazı ve mekan ile bağlantısı ilk 'yazı-mekan' örneklerini ve kendi özel beden davranışlarını oluşturmuştur. Modernizm ile birlikte karmaşıklaşan kent manzarasında kendilerine ancak bir eklenti olarak yer edinebilen yazınsal ögelerin kendi yapısall özelliklerini kullanarak bilinçli bir şekilde mekansallaşmaya başlaması ise başka bir süreci içine alır. Bu süreç 'Yeni Tipografi' hareketi ile başlamaktadır. Mekan-yazı birlikteliği içsel bir bağlantı ile organik olarak tarih boyunca bir koldan ilerlerken, Çağdaş Sanat ile birlikte de kendi başına ayrı bir nesne olarak yorumlanan harf ve yazı, sadece bir düşünceyi anlatma, bir mesajı iletme halinden sıyrılarak, statik sayfa düzenine hapsolmayı reddetmiştir. Çizgilerden oluşan ve sadece okunduğunda anlam kazanan yazılı metin, biçimsel sınırlarını zorlayarak sözel bir anlatım aracı olmaktan çıkıp, figüratif kompozisyonlar sayesinde görsel bir nesne halini almaya başlamıştır. Bu yaklaşımda mekanik bir sistemler bütünü olarak yorumlanan yazı ve harfler; elementlerine, atomlarına ayrılarak farklı kombinasyonlarla yeniden bir araya getirilebilir hale gelmişlerdir. Sayfa düzlemindeki bu deneysel yapılar yazının çağdaş dönemde sanatsal açıdan mekansallaşmaya başlama sürecindeki ilk adımlar olarak görülmektedir. Bu bilgiler ışığında ilk çağlardan bu yana, mağaralardan yazıtlara, oradan tapınaklara ve anıtsal yapılara uzanan organik ve sezgisel 'yazı, beden, mekan' birlikteliğinin yerine Çağdaş Sanat yaklaşımlarıyla birlikte sökülüp, sistematize edilebilir bir hale gelen yeni yapısall bir 'beden, yazı, mekan' birlikteliğinin varlığından söz edilebilir. Günümüzde 'inekansal bir okuma hali'nden bahsettiğimizde alan içinde yapılan çalışmalar çoğunlukla kent manzarasını içine alır. Kente ve mekana özgü parçacıl yazınsal ögelerin kategorize edilerek sınıflandırılmasını içeren çeşitli çalışmaları konu edinir. Fakat bu çalışmaların asıl eksiği bütüncül bir mekansal okuma yapmak yerine, mekana ait özgün parçalar olan yazınsal ögeleri bağlamlarından koparılarak sınıflandırılmaya çalışmalarıdır. Bu tip çalışmalar kişisel veya bölgesel bir kent haritası veya izleğine yakın sonuçları açığa çıkarmaktadırlar. Tez kapsamında sorulacak asıl soru ise bu çalışmalarda olduğu üzere 'Bir mekan yazınsal ögeleri üzerinden nasıl okunur? yerine; mekan, beden ve yazının birbiri içinde çözündüğü ortak bir okuma halinin nasıl olacağıdır. Çalışmanın son kısmında incelenen örnekler, ortaya koyulan 'yazı-mekan' kavramına en uygun olduğu düşünülen tasarımları içerir. Bu kısımda yazının mekanı nasıl kurduğu, anlatısını nasıl şekillendirdiği ve ona hangi 'bedensel halleri' ekleyerek beden ile nasıl iletişime geçtiği keşfedilmeye çalışılmaktadır. Bu keşif yazının mekanda hangi hallerde bulunduğunu; konumlanmasının, malzemesinin, büyüklüğünün vb özellikleri ile nasıl bir bedensel davranış şeması çizdiğini ve anlatıyı nasıl biçimlendirdiğini çözümleyerek yapılır. Grafikler üzerinden yazı, beden ve mekanın anlatı ile şekillenen ortak ritmini çözümlemeyi, yeni bir mekan kurma pratiğine dönüştürülebilecek görsel bir sözlük oluşturmayı dener. Bunu yaperken beden olarak mekanı algılayan araştırmacı; mekanları planlar, fotoğraflar, üç boyutlu modeller ve planlar üzerinden kendi mesleki pratiklerine dayanarak okumaya çalışmıştır. Böylelikle aslında her bedene göre değişebilen mekan deneyimi ve mekanda yazıyı okuma-tecrübe etme hali araştırmacıya özgü bir 'okuma önerisi' şeklinde sunulmuştur.