Yüklenici firmaların iş güvenliği ve işçi sağlığı birimleri için başarım tabanlı bir bütünleşik ölçme - değerlendirme modeli

İş güvenliği inşaat sektöründe yer alan firmaların başarım seviyelerini belirleyici temel faktörler arasında bulunmaktadır. İş güvenliği bağlamında projelerde karşılaşılabilecek negatif başarım değerleri, firmaların genel başarımlarına yönelik olumsuz yorum ve düşünceler oluşmasına yol açacaktır. Bu problemle başa çıkabilmek adına inşaat firmalarında iş güvenliği birimlerinin, güvenlik risklerini daha doğru bir şekilde belirlemeye, daha etkin bir şekilde yorumlamaya ihtiyaçları var olup başarım tabanlı yapım yaklaşımı bu problemin çözümünde onlara yardımcı olabilecektir. Geleneksel yapı elde etme sürecinin çok fazlı ve çok paydaşlı olması ve haliyle fazlar arasındaki geçişlerde sürece dahil olan ve her bir fazda çeşitli sorumlulukları üstlenen organizasyonlar arasındaki kopukluklar, eksik proje dokümantasyonu, paydaşların çıkarlarının çatışması vb., nedenlerle zaten sıkıntılı olan üretim süreci iyice çetrefilleşmekte, bu sürecin çıktısı da çoğu kez sorunlu olmaktadır. Temel kararları veren girişimci, karını maksimize edecek şekilde ürün ve süreci şekillendirirken; özellikle az gelişmiş ülkelerde son kullanıcı, yasal düzenlemelerin yetersizliği, ürünün sunması gereken standart başarım değerleri konusundaki bilgi eksikliği, bu eksiklikleri gidermek üzere tasarım ve yapım süreçlerinde toplumun çıkarlarını koruyacak mekanizmaların güçsüzlüğü, bireysel olarak ihtiyaç duyulan uzman desteğinin bedelinin karşılanması konusundaki isteksizlik gibi nedenlerle mağdur olmaktadır. Dahası, ulusal ve küresel ölçeklerde kayıplar ortaya çıkmakta, kaynaklar israf edilmekte, sürdürülebilir bir gelişme konusunda sıkıntılar doğmaktadır. İlk yatırım maliyetini en aza indirgemeye çalışırken, yaşam dönemi maliyetini yüksek seviyelere çıkaran kararları aldıran geleneksel yapı üretim süreci, özellikle gelişmekte olan ülkelerin yeniden düşünmek ve alternatif modeller geliştirmek zorunda oldukları, sorun üreten bir yapı olarak öne çıkmaktadır. Her türlü gelişme ve yeniliğe karşı direnç gösteren yerleşik yapıların değişim ve dönüşümünün güçlüğü ortadadır; ancak, bu dönüşümlerin sağlanamadığı yerlerde de yaşamın varlığı ve sürdürülebilirliği güvencede değildir. Toplumsal bilinç, birçok noktada olduğu gibi, genel eğitim ve bilgi seviyesiyle çıkış yollarını geç de olsa bulmakta; ancak, kamusal denetime ilişkin karar mekanizmalarını etkilemek ve bu dönüşümleri gerçekleştirmek, örgütlü olmayan az gelişmiş ülkelerde bireysel girişimler ya da güçsüz sivil toplum kuruluşlarının çabalarıyla mümkün olamamaktadır. Öte yandan, talebin niceliği kadar, niteliği de bu dönüşümler için gereken baskı ve yönlendirmelerde son derece önemli olup, birey ya da firma düzeyinin ötesinde, tüm inşaat sektörünün bu konuda yeni bir bakış açısına evrilmesi ihtiyacı vardır. Bu noktada, Başarım Tabanlı Yapım ve Değerlendirme olgusu ve bunun yapı üretim sürecini oluşturan fazlardaki karşılıkları olan Performans Tabanlı Tasarım, Performans Tabanlı Yapım yaklaşımları bir çıkış noktası olarak giderek dikkatleri daha fazla üzerinde toplamaktadır Her ne kadar zaman, para, kalite gibi kaynakların firma başarımı üzerine etkisi önemli derecede olsa da proje başarımını etkileyen faktörler arasında iş güvenliği başarımı ikinci plana atılmamalıdır. Güvenli bir çalışma ortamı içerisinde, iş güvenliği açısından ulaşılacak olumlu sonuçların insani boyutu olduğunu da unutmamak gerekir. Para, zaman gibi kayıplar yeniden kazanılabilir; ancak, konu çalışan hayatı olduğunda kayıpların geri getirilmesi olanaksızdır. Meydana gelen iş kazaları, büyük insani yıkımlara, projelerin iş programlarında gecikmelere, maliyet artışlarına yol açacağı gibi diğer çalışanların motivasyonu üzerinde negatif etki yaratacak ve firmaların sektördeki genel itibarlarını kaybetmelerine de yol açacaktır. Dolayısıyla, projelerin başarımının arttırılmasına yönelik olarak etkili iş güvenliği başarım seviyesi hayati bir konudur. Temel hedefi yüklenici firmaların iş güvenliği ve işçi sağlığı birimleri için başarım tabanlı bir ölçme ve değerlendirme modelinin geliştirilmesi olan bu çalışmada geliştirilecek başarım tabanlı değerlendirme, analiz etme ve raporlama sistemi; inşaat firmalarına ve iş güvenliği birimlerine proje, personel gibi ana ögeler ile bunlarla ilişkili özellikler olan projenin büyüklüğü, binanın tipi, kazaların tipi ve sonuçları, personelin yaşı ve eğitim seviyesi vb. arasındaki neden sonuç ilişkilerini incelemesine yardımcı olacaktır. İş kazalarının yol açtığı sonuçlar göz önünde bulundurularak tüm olayların ağırlık/etki faktörleri ve skorlar belirlenecek ve iş güvenliği birimlerinin başarımları ölçülebilecektir. Önceki çalışmada geliştirilen, tek bir inşaat firması için tasarlanmış olan veri tabanı modeline ilave alanlar eklenerek genişletilecek ve bu sayede ulusal ulusal ve küresel düzeydeki inşaat firmaları arasında kıyaslama yapılabilecektir. İlave olarak bu veri ağına hükümetler de ulaşabilecek ve önyeterlilik değerlendirmelerinin yapılması adına inşaat firmalarının iş güvenliği başarımlarını öğrenebilecektir. Başarım tabanlı yapım sisteminin bu kapsamda inşaat sektöründe uygulanabilir olmasıyla firmaların başarım değerlendirmelerinin geniş bir şekilde yapılabilecek olmasının yanında model sayesinde şantiyelerde oluşabilecek iş kazalarının önüne geçilmesi yolunda bir adım daha atılmış olacak ve kazalar sonucunda oluşan kayıpların azalması da sağlanacaktır. Bu çalışma bir master proje kapsamında geliştirilen SIMURG_INTEGRATED isimli yapısall çevrenin bütünleşik bir değerlendirilmesi üzerine olan çalışmanın farklı alt projelerinden bir tanesidir ve nihai ürüne katkı sağlayacaktır. Tez çalışması beş ana bölümden oluşmakta olup, bu bölümler sırasıyla Giriş, İnşaat Sektörü Genelinde ve Yüklenici Firmaların İş Güvenliği ve İşçi Sağlığı Birimleri Özelinde Başarım Tabanlı Yapım, Yüklenici Firmaların İş Güvenliği ve İşçi Sağlına Yönelik Risklerin İncelenmesi, Yüklenici Firmaların İş Güvenliği ve İşçi Sağlığı Birimleri İçin Başarım Tabanlı Bir Ölçme Değerlendirme Modeli ve son olarak Sonuç ve Öneriler bölümlerinden oluşmaktadır. Tezin ilk bölümünde çalışmanın öneminden ve çalışmada incelenen konunun arka planından bahsedilmiş, araştırma kapsamında ele alınan problem tanımlanmıştır. Literatürde mevcut olan ilgili çalışmalar incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Bölüm içerisinde başarım tabanlı yapıma olan ihtiyaç ve bu noktada bu çalışmanın çıktılarına duyulan gereksinim ile çalışmanın özgünlüğü açıklanmıştır. İkinci bölümde, başarım kavramından, başarım tabanlı yapımın tarihsel gelişiminden bahsedilmiştir. Dünyada ve Türkiye'de başarım tabanlı yapım alanındaki çalışmalardan ve başarım tabanlı yapımın inşaat sektöründeki gelişimine yönelik örnekler verilmiştir. Çalışmanın da ana konusu olan yüklenici firmaların iş güvenliği ve işçi sağlığı birimlerinin başarımlarının ölçümüne ilişkin çalışmalar hakkında da bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde ise iş güvenliği ve işçi sağlığına yönelik riskler ve inşaat sektöründe iş güvenliği probleminin esas nedenleri ele alınmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümü tez kapsamında önerilen modelin detaylarının aktarıldığı bölümdür. Bu bölümde bu çalışmanın bir altprojesi olduğu 'SIMURG: A Performance-Based and Sustainability-Oriented Integration Model Using Relational Database Architecture to Increase Global Competitiveness of Turkish Construction Industry in Industry 4.0 Era' başlıklı Master Proje ile ilgili bilgiler verilmiştir. SIMURG_HELMET başarım tabanlı ölçme ve değerlendirme modelinin kavramsal ve nesnel arka planı açıklanmıştır. Çalışmayı yönlendiren sürdürülebilirlik, meşruiyet, yenilikçilik, rekabetçillik, bütünleştirme, birlikte çalışabilirlik gibi