Bir II. Alman İmparatorluğu projesi: Kaiser Wilhelm Anıtı'ndan Alman çeşmesine

2. Alman İmparatorluğu Kayzeri II. Wilhelm 1898 yılında Osmanlı topraklarına yaptığı geziden sonra gördüğü ilgi ve sevginin de etkisiyle dönemin sultanı II. Abdülhamid ve İstanbul halkına bir çeşme hediye etmeye karar vermiştir. İstanbul'un tarihi yönden en önemli merkezlerinden biri olan Sultanahmet Meydanı'nda yapılmasına karar verilen çeşme 1901 yılında tamamlanmış ve görkemli bir devlet töreni ile açılmıştır. Çeşme ilk bakışta, onu çevresindeki diğer yapılardan ayıran mimari özelliklere sahiptir ama tasarımı hakkında bir araştırma aslında Neo-Bizans prensiplerini tekrarlayan tasarımı ile en azından bulunduğu meydan, Roma ve Bizans döneminin Hipodromu ile ilişki kurduğunu gösterir. Gene de Alman Çeşmesi'nin inşası Alman güdümlü olarak gerçekleşmiştir. Çeşmenin biçimlenişi Alman kültürünün bir ürünüdür. Bu hem taşıdığı sembolizmin ve anıtsallığının Osmanlı kültürü tarafından bilinen ve kabul edilen parametreler içinden değil Alman 19. yüzyılının anıt kavramından gelmesinden, hem de Alman hükümdarının 19. yüzyıl Avrupa kültürü içinde doğan önceliklerinin bir sembolü olmasındandır. Bu ihtiyaçlar 19. yüzyıl Avrupa'sını biçimlendiren politik milliyetçilik ve ekonomik emperyalizm akımlarından ve bunların yarattığı bazen monarşiyi besleyen, bazen tehlikeye sokan yeni düşünce ve yönetim sistemlerinden gelmektedir. Bu çalışma çeşmenin inşasının arkasındaki bütün bu politik, ekonomik ve sanatsal etkileri araştırarak çeşmeyi 19. yüzyıl Alman kültürü çerçevesinde tekrar anlamayı amaçlamaktadır. Dönemin politik ve ekonomik gerçekliği Alman İmparatorluğu odağa oturtularak açıklandıktan sonra bu dönemde Alman topraklarına hakim olan mimari akımlar ve Alman anıtları incelenmiş, Alman Çeşmesi bu veriler kapsamında ele alınmıştır. Osmanlı kültürünün bütün bu süreç içindeki yeri de böylece anlaşılmaya çalışılmıştır. Araştırmanın sonunda yaratılan çerçeve içinden bakıldığında çeşmenin Osmanlı toplumunun gündelik ihtiyaçlarından doğan bir eserden çok yabancı bir ülke içinde yapılmış, kolonyalist izler taşıyan bir Alman anıtı ve bu dönemde Alman topraklarında inşa edilen anıtlarda da görüldüğü gibi kişisel olarak II. Wilhelm'in bir eseri olduğu görülmektedir. Çeşmenin tasarımının temelinde yatan en önemli etki onu inşa eden hükümdardır ve tasarımın bütün kararları onun istek ve ihtiyaçları yönünde gerçekleşir. II. Wilhelm'in üslup ve biçim konusundaki kararları kişisel inanç ve hayallerinden doğmaktadır. Alman Çeşmesi'nin tasarımının temelini oluşturan baldaken strüktürü Kayzer'in kutsallık ve hanedanlık sembolü olduğuna inandığı bir plan tipidir. Neo-Bizans üslubu ise Bizans kültürünün Hristiyan tarihi içinde sahip olduğu, bu kültürün doğuşuna ve oluşumuna ev sahipliği etmiş olmasından gelen saf Hristiyan ruhunu biçimlendirişi ile onun tercih ettiği üsluplardandır. İki ülkenin hükümdarları arasındaki dostluğun çeşmenin yapımının gerekçesi olması dışında Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşmenin yapımında etkisi yapılacağı yerin kararıyla sınırlıdır. Diğer bütün kararlarda Alman Kayzeri tekil olarak etkili olmuştur. Çeşmenin sadece içme suyu dağıtan dinlenme banklarına sahip bir şehir mobilyası olarak tasarımı Osmanlı kültürünün sınırlarının dışında biçimlenen, Avrupa kültürünün ihtiyaçlarına cevap veren bir eser olduğunu göstermektedir. Çeşmenin bu ihraç edilmişliği taşıdığı anlam ve kavramların Osmanlı hayatına tercüme edilememiş olmasından da anlaşılır. Alman halkı çeşmenin inşasından ülkeler ve halkları arasındaki dostluğun ilerlemesi gibi kazançlar umarken çeşme Osmanlı halkı tarafından ilgisizlikle karşılanmıştır. Yapının anıtsallığı ve bu anıtsallık kavramının Alman kültürü içinde karşılığı olan gündelik hayat ve özel günlerdeki aidiyeti Osmanlı hayatı içinde kendine yer bulamamıştır. Çeşme, iki kültürün karşı karşıya geldiği ve bir çatışma olmasa da aktif bir iletişimin de kurulamadığı bir diyalog olmuştur.