Türkiye'de mimarlık bürolarında tasarlamada karar verme durumunun belirlenmesi

Bu çalışma, TÜBİTAK Mühendislik Araştırma Grubu tarafından desteklenerek gerçekleştirilen, Türkiye'de meslek uygulamasında mimarın tasarlarken karar verdiği ortamın ve karar verme durumunun incelendiği bir tasarlama araştırmasıdır. Bugün hızlı bir gelişme ve değişme içinde bulunan mimarlık meslek ortamında, gerek yurt içi gerekse yurt dışı proje hizmetlerinin verilmesinde istenen düzeye ulaşılabilmesi için, kuramsal düzeydeki gelişmelerin, ulaşılan bilgilerin ve mimara yardımcı tekniklerin, mimarlık bürolarına aktarılması zorunludur. Bu da uygulamayı çeşitli yönleriyle tanımakla, problemlerini anlamakla mümkün olacaktır. Bu düşünceden hareketle, o Uygulamadan elde edilecek nitel ve nicel verilerin analiziyle mimarlık bürolarındaki tasarlama ortamının yapısının anlaşılması, o Bu ortamda, proje geliştirme-sürecini belirleyen karmaşık ilişkilerin tanımlanması ve bu süreç içinde örgütsel yapı, proje ve hizmet değişkenlerine bağlı, olarak mimarın tasarlamada karar verme durumunun ortaya konması amaçlanmıştır. Bu amaçlar doğrultusunda araştırma üç aşamadan oluşmuştur. Bunlar : 1. Uygulama ortamını tanımlayan ilişkiler modelinin kurulması, 2. Bu model çerçevesinde büroların niteliklerinin belirlenmesi ve büro, gruplama ilkelerinin ortaya konması, 3. Belirlenen ilkelerle seçilen bürolarda, belirli nitelikteki projeler üzerinde, n proje geliştirme sürecinin incelenmesi ve tasarımcının karar verme durumunun belirlenmesidir. Giriş bölümünde Türkiye'de mimarlık mesleğinin içinde bulunduğu koşullara kısaca değinilmekte, araştırmanın gereği üzerinde durulmaktadır. 1 Birinci bölümde konu alanındaki kavramlar tanımlanm'akta, tasarlama ve karar verme alanlarındaki kuramsal yaklaşımlar tanıtılmakta, mimari tasarlamayı ve tasarlamada karar vermeyi konu alan araştırmalarla, Türkiye ve diğer ülkelerde meslek uygulamasını yönlendiren yayınlar özetlenmektedir. İkinci bölüm araştırmanın tanıtılmasına ayrılmıştır. İlk kısımda araştırma kapsamı, amaçları ve aşamaları açıklanmakta, ikinci kısımda araştırma öncesinde yapılan ön çalışmalar anlatılmaktadır. üçüncü kısımda araştırma modelinin kuramsal çerçevesi ortaya konmakta, mimari tasarlamada karar verme durumu davranışsal karar verme modeliyle açıklanmaktadır. Bu modelde karar verme davranışının, iç ve dış faktörlerin belirlediği bir referans çerçevesi içinde, karar vericidealgısal bir yapının oluşması sonucu ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Mimari tasarlamada karar verme ortamının, dış faktörlerini oluşturan üç bileşeni örgüt, proje/hizmetler ve tasarımcı/tasarım ekibi olarak alınmakta, her bir bileşen çeşitli açılardan tartışılmaktadır. Dördüncü kısımda bileşenlerle ilgili değişkenler verilmektedir. Beşinci kısım varsayımlara ayrılmıştır. Çalışmanın ilk aşamasındaki analizleri yönlendiren temel varsayım, büroların verileri doğrudan saptanabilen değişkenler dışında, onların ilişkileriyle ortaya çıkan yeni parametrelere göre gruplanabilecekleri varsayımıdır. Büroların örgütsel gelişme düzeyleri ve büroda sağlanan mimarlık hizmetleri arasında bir bağıntı bulunduğu, çeşitli karar verme durumlarını bu temel değişkenlerin belirlediği varsayılmaktadır. Altıncı kısımda çalışma materyalinin ve yönteminin anlatıldığı saha araştırması çalışmaları yer almaktadır. ilk aşamada İstanbul'da çeşitli nitelikteki bürolarda gerçekleştirilen anket çalışmaları ve verilerin değerlendirilmesinde uygulanan faktör analizi yöntemi açıklanmaktadır. Tasarlama araştırmalarında ilk kez uygulanan faktör analizi yöntemiyle bürolar gruplanmıştır. İkinci aşamada İstanbul, Ankara ve İzmir'de gruplama ilkelerine göre belirlenen bürolarda proje geliştirme sürecinin öğrenilmesiyle ilgili çalışmalar anlatılmaktadır. üçüncü bölümde araştırmanın bulguları verilmektedir.. Birinci kısımda Türkiye'deki mimarlık bürolarının genel yapısını ortaya koyan değişkenlerle ilgili bulgular ve değişkenler arası ilişkiler, tablolar yardımıyla açıklanmaktadır. İkinci kısımda faktör analizi bulguları yer almaktadır. İki aşamada gerçekleştirilen analizlerin ilk aşamasında büro gruplama ilkesi ya da kriteri olarak adlandırılabilen sekiz birinci düzen faktörü belirlenmiştir. Dunlar: 1. örgütlenme düzeyi faktörü, 2. Iiizmet-Gelir kategorizasyonu faktörü, 3. Danışmanlık hizmet-gelir dağılımı faktörü, 4. Tasarım grubu/meslek kompozisyonu faktörü, 5. Teknik Uygulama Sorumluluğu hizmeti farklılaşması ya da hizmette içe ve dışa, dönük yapılanma faktörü, 6. Projeyle ilgili çalışma konularda uzmanlaşma faktörü, 7. Proje konusunda uzmanlaşma faktörü, 8. Hizmet kapsamı faktörüdür. Daha sonra uygulanan ikinci düzen faktör analiziyle bu ilkeler üç ana başlık altında toplanmıştır. Bu yeni faktörler : A. Hizmete bağlı olarak, dışa dönük ilişkilere göre büro yapılanması, B. Proje konusunda uzmanlaşmaya bağlı, hizmet-gelir kategorizasyonu ve C. Hizmete bağlı olarak, tasarım grubu meslek yapılanması konularını ön plana çıkarmıştır. üçüncü kısımda ve dördüncü kısımda bu çalışmaya paralel olarak sürdürülen mimarlık hizmetleri ve bürolarda karşılaşılan problemlerle ilgili analizlerin sonuçları açıklanmakta, elde edi - len hizmet ve problem gruplamaları verilmektedir. Beşinci kısımda, araştırmanın ikinci aşamasını oluşturan proje geliştirme sürecinin öğ-VI renilmesi saha araştırmasının bulguları yer almaktadır. Uç büyük ilde, dışa dönük ilişkilere göre büro yapılanması faktörünün tanımladığı niteliklere uygun on dört büroda yapılan görüşmelerle, yurt içinde ve yurt dışına verilen mimari proje hizmetleri incelenmiştir. Bu hizmetlerin verilmesi sırasında mimarın karar etkinliği, karar verirken karşılaştığı problemler, büroların çalışma düzenleri karşılaştırmalı olarak açıklanmaktadır. Dördüncü ve son bölümde araştırma yaklaşımı ve yöntemi tartışılmakta, çeşitli aşamalarda ulaşılan sonuçlar verilmektedir. Araştırma sonuçları, büro örgütlenmesi, meslek öncesi ve meslek içi eğitim açılarından değerlendirilmekte, çalışmaların derinleşebileceği yönler ve sonuçlardan yararlanılabilecek alanlar ve kuruluşlar belirtilmektedir.