Yabancılaşmanın kent ve konut oluşumu bağlamında incelenmesi: Şişli Cumhuriyet ve Paşa mahalleleri örneği

Günümüzde teknolojinin, iletişimin, ekonomik imkanların ve mesafelerin hızla gelişmesiyle mimarlık pratiği de değişime uğramaktadır. Kentler hızlı bir dönüşüm geçirirken, kendisini kent yapan bir takım öğeleri kaybetmekte, bu da kent ve birey ilişkisini sekteye uğratmaktadır. Küreselleşmenin getirdiği ürünlerin bu yayılma hızı, postmodern tüketim toplumunu oluşturan bir evre olarak adlandırılmakta, modern kent, modern konut, çağdaş kentli gibi söylemler üretilmektedir; bu bağlamda modern kelimesi bir kavramdan daha çok bir etiket olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu araştırma içerisinde modern ve modernleşme kavramı, belirli bir döneme işaret eden veya belirli bir mimarlık akımını simgeleyen kavramlar olarak ele alınmak yerine, bir süreç olarak tanımlanmıştır. Modern terimi 'çağdaş' kelimesinden daha çok 'zamandaş' kelimesine karşılık gelmekte; dolayısıyla birbirlerini izleyen dönemler içerisinde yeninin, eskiye göre modern olarak tanımlanabilmesi imkanı doğmakta, modernleşme bir toplumda meydana gelen kurumsal ve yapısall değişimler olarak kendini göstermektedir. Bu bağlamda kentlerin ve konutların geçirdiği dönüşüm sürecini incelerken küreselleşme, postmodern kent gibi kavramlardan ziyade modernleşme kavramı kullanılmış; modernleşme belirli bir dönemi işaret eden bir kavramdan ziyade, tamamlanmamış ve tamamlanması kendi varlığı ile çelişen bir süreç olarak ele alınmıştır. Kenti mimarlık üzerinden incelerken, sadece içinde bulunan yapı birimleri ve dokular değil; bireyler ve kentle kurdukları ilişki bağlamında da çözümleme yapılmalıdır. Kentin içinde yaşayanları biçimlendirdiği kadar, bireyin de kenti dönüştürdüğü söylenebilir. Harvey (2013) kenti, her türden ve sınıftan insanın isteksizce ve saldırganca da olsa yan yana gelerek, değişken, gelip geçici, ama ortak bir yaşantıyı ürettiği bir mekan olarak tanımlar. Modernleşme sürecinde ortaya çıkan kapalı konut yapıları ve rezidans olarak adlandırılan dikey kapalı konut yapıları, kent içerisinde bireyin mekan üretmesi durumunu sekteye uğratmaktadır. Kent içinde farklı işlevler için ayrılmış mekanların oluşturulması, işlevlerin soyutlanmasına sebep olarak, kent parçalarının arasındaki bağlantıyı zayıflatmaktadır. Çevrelerindeki fiziksel çevreyle, kent dokusuyla, kent donatılarıyla ve kentliyle ilişki kurmayan bu yok-yer mekanlar, kentlinin de mekanın üretim sürecine dahil olmasına engel olmakta, 'yer' tamamen sermaye tarafından üretilmektedir. Bireyin kentle ilişkisinde problem doğuran bu kentsel yapılar, kentlinin aidiyet eksikliği, izolasyon ve sınıfsal ayrışma gibi duygularını güçlendirmektedir. Mekansal, duygusal, ekonomik veya sosyal sebeplerden kaynaklanan bu duyguların toplamı bireyin kente entegre olamama durumunu ortaya çıkararak, kentlinin kendisini kent içerisinde bir yabancı gibi hissetmesine neden olmaktadır. Bu yabancılaşma durumu konutun, kent ve kentliyle kurduğu ilişki bağlamında ele alınmış, mekansal analizler ve derinlemesine mülakatlarla var olma durumu sorgulanmıştır. Yabancılaşma kavramı kökeninde, tüketim sürecinin güçlenmesiyle, ürün ve ürünü üreten işçi arasındaki kopuşu tanımlamaktadır. Tez çalışması da kenti üretilen bir ürün; kentliyi de hem tüketici hem işçi olarak bu ürünle arasındaki iletişimi kopan bireyler olarak ele almış, kente yabancılaşma ve mekana yabancılaşma kavramlarının oluşma durumu incelenmiştir. Paşa ve Cumhuriyet mahalleleri bünyelerinde bulundurdukları konut çeşitliliği ve demografik farklıların yan yana var olmaya çalışma hali sebebiyle analiz için seçilmiştir. Modernleşme sürecinde sadece kentler, insanlar, yapılar gibi olgular değil, kavramlar da değişime uğramaktadır. Ev, mahalle, çeper, yüksek bina hatta kapalı konut olgusunun kendisi bile kavramsal olarak ve bir ürün olarak yeniden tanımlanmaya çalışmakta, insanların bu kavramlara dair algılarını da değiştirmektedir. Burada sorgulanması gereken nokta, yeniden tanımlanmaya çalışılan bu kavramların, yeni bir söylem üretmek yerine; algısal olarak nostaljik söylemlere dayanması ve bağlamından koparılarak, bir etiket olarak pazarlanmaya çalışılmasıdır. Araştırmada temel alınan nokta, yapılan sorgulamaların ve analizlerin, eski ve yeni arasındaki bir karşılaştırmadan, geleneksel olarak adlandırılan mahalle söylemlerine öykünmeden kaçınması; dönüşümün yaşandığı alanların mekansal, sosyal ve kentsel bağlamda nasıl etkilediğinin üzerinde durmasıdır. Bu çalışmanın sonucunda, yabancılaşma kavramının günümüzde nasıl dönüştüğü incelenerek; mekana yabancılaşma ve kente yabancılaşma kavramlarının tanımlanması amaçlanmaktadır.