Osmanlı 'Mimarlık Dili'nin yeniden üretimi: 1830'lardan 1930'lara bir kavramlar tarihi denemesi

Bu tezde, 1830'lardan 1930'ların sonlarına kadar, Osmanlı 'mimarlık dili'nin yeniden üretildiği dokuz kavramın tarihi çalışılıyor: Mesleki özneler olarak 'kalfa, mühendis ve mimar '; disipliner sınırların üretilme süreçlerinden oluşan 'fen, sanayi ve sanat '; mekan-mülkiyet krizi olarak okunabilecek 'miri, mülk ve umumi '. Üç grupta tasnif edilen bu kavramsal konstrüksiyonu üç 'ayrım' pratiği biçiminde kavramak mümkündür. Bu ayrım, mesleki öznelerin, disiplinlerin ve mekan-mülkiyet sınırlarının modern anlamda üretilmeye başlanmasının ve kaçınılmaz olarak her kavrama 'doğa' biçme geriliminin tarihselliğine yaslanıyor. Bir başka anlatımla, zamansal-mekansal bir imalat olarak ayrımın kendisi üç 'düzen' arayışıdır. Birinci düzende eyleyicilerin mekan üretimindeki toplumsal rolleri ve bilgi biçimleri yeniden tanımlanarak mesleki sınırlara/kimliklere kapatılmak istenir. İkinci düzen arayışında, eyleyicinin 'içinden geçerek' imal edileceği 'bilgi rejimleri', 'tarih kurgusu' ve farklılaşan 'alan'lar oluşturulmak istenir. Böylece hem aktüel olan hem de uzaklarda kalmış tarih disipline edilerek metinsel kurgularla 'hakikat'leşmeye başlar. Üçüncü düzen arayışı ise bugünkü kavramlarla ifade edilirse 'kamu-kamusal' düşüncenin ortaya çıkışıdır. Bir muhayyellik olarak 'umumi' fizikselliğin ve/ya toplumsallığın yaratılma sürecinde icat edilen 'umum'un uyması gereken kuralları belirleme ve mülkiyet alanı içerisinde umumi olanın yerini sabitleme/belirleme gerilimidir. Bu gerilim, aynı zamanda sivil mimarlık, mülki mimarlık ve umumi mimarlık anlatıları veya tasnifleri gibi farklı mimarlık 'türlerinin' üretilme çabasına içkindir. Özetle söylemek gerekirse bu tez, üç düzen arayışındaki sancılı süreçlerde yeniden nesneleşen kavramların tarihlerini inceliyor. Kavramların tarihsel yolculukları için 1830'lardan 1930'lara kadar 31 sözlük, 22 hukuk metni, 73 matbu metin ve süreli yayınlarda yer alan 126 makale incelendi. Kavram tarihleri, araştırma malzemelerinin doğalarıyla ilişkili olarak bir akış çizgisi içerisinde kurgulandı:Etimolojik akrabalıklar, 19. yüzyıl öncesi izler, sözlükler (1861-1922), hukuki metinler (1839-1926), matbu metinler (1873-1928) ve süreli yayınlar (1870-1938). Yeni problemlerin ve dönüşümlerin görülmeye başlandığı hukuk metinleri, matbu üretimler ve süreli yayınlar, sırasıyla akışın son üç maddesinde yer alıyor. Akışın ilk durağı, etimolojik akrabalıklarla türetilen farklı kullanımlarla ilişkilenirken, ikinci durağı ise 19. yüzyıl öncesi üç 'mimarlık' metninde kavramların izlerini arıyor. Böylece dönüşen kavramların 1800'ler öncesinde hangi biçimlerde kullanılabildiği belirtilmek isteniyor. Genel ve ıstılahat sözlükleri, 19. yüzyıl öncesi ile dönüşüm çağını bir araya getiren depolama birimleri olması sebebiyle eşik rolünü üstleniyor. Bu rolde, etimolojik akrabalıklarda ve 19. yüzyıl öncesi metinlerinde alışkanlığa dönüşen tarihsel kullanım biçimlerini içermesi ve bir takım yeni kavrayışların ve ıstılahat gerilimlerinin sızdırılması söz konusudur. Sonuç olarak, sadece 'alan'a kapatılan kalfanın, uzmanlık alanlarına ayrılmış mühendisin, ilim, fen ve sanat alanlarına dair bilgilerle mimarlık üretecek yegane aktör inancında biçimlenen bir 'orkestra şefi' olarak mimarın icadı bu zamansal aralıkta ortaya çıkmaya başlar. Mimarlık tarihi ve sanat tarihi disiplinlerinin doğuşuyla eş zamanlı olarak, estetik içerisinde ve tarihsel biçim repertuarına başvurarak mimarlık üretiminin sayısal standartlara indirgenmeye başlanması yine benzer tarihsellikte icat edilir. Mimarlıkların tasniflenme alışkanlıkları, örneğin sivil mimarlık, mülki mimarlık ve umumi mimarlık kategorileri oluşmaya başlar. Mülkün parçalanışıyla birlikte, mülk ve mekan krizleri ortaya çıkar. 'Umumi' veya 'kamusal' fizikselliğin sınırlarını belirleme, sayısal standartlarla uygun hale getirme, müşterek mekanları ayırma ve umumi/kamusal olanın doğrudan tahayyül edilerek mekansal sınırların oluşturulma sancısı yaşanır. Böylelikle 'umumi' özelinde mekansal düzen yaratma çabası/sancısı yeni bir sorunsal olarak tecrübe edilmeye başlanır. 'Müphemlikten muhkemliğe' doğru salınımın görülmeye başlandığı bu zamansal aralık, üç düzen altında 'sınırlar' belirleme saplantısına dönüşür. Saplantının kendisi katı sınırlar üretme, bilgi biçimleri dayatma ve sınırlar arası ilişkileri kaçınılmaz hale getirmenin deneyimi olur.