Artakalanın yeniden değerlendirilmesi; Samsun tekel sigara fabrikası'nın görünmeyen değerleri

Toplumun ve kentin endüstriyel tarihinin izlerini taşıyan eski endüstri yapılar, üretim biçimlerinin değişmesi ve gelişmesi ile işlevini yitirmiş ve zaman içinde terk edilmiştir. Terk edilen, sahipsiz bu mekanlar, tekinsizlik hissini tetikleyen müphem alanlar olarak kentsel mekana dahil olur. Farklı aktörler, arta kalan bu endüstriyel kalıntılara farklı değerlendirme kriterlerini ön planda tutarak çeşitli bakış açılarıyla yaklaşmaktadır. Koruma kanunlarının kalıntının tarihsel değerini önemsemesi beklenir, fakat kurullar tarafından yapılan değerlendirmeler fiziksel boyutta kaygıların ötesine geçememekte ve niteliksel verilerin tümünü açığa çıkarma konusunda yetersiz kalmaktadır. Kapital kaçınılmaz olarak kullanım değerini, kullanıcılar ise fiziki yenilik değerini ön planda tutmaktadır. Mimarlık ise tasarım yolu ile diğer aktörlerin söylemlerini meşrulaştırmaya meyilli olabilmektedir. Fakat eskimiş kalıntının yenilenmesi ya da yerine taklitçi bir yenisinin konması, böylece arta kalan yapının sebep olduğu müphem durumun mutlaklığa kavuşturulması tüm aktörlerin buluştuğu ortak paydadır. Tüm bu değerlendirme mekanizmalarının niceliksel değerleri ön planda tutup, niteliksel değerleri pek de önemsememesinin kökeni mevcut zaman kavrayışımıza dayandırılabilir. Böyle bir kavrayışta, eski geçmişşle yeni ise şimdi ile sıkı bir ilişki kurmaktadır. Geçmiş, şimdi ve geleceğin doğrusal bir düzende birbirini takip eden anlar olarak algılandığı durumda, şimdiye ait olan modern olarak tanımlanmakta ve doğası gereği sürekli yeniliği gerektiren modernlik, eski olana karşı keskin bir duruş geliştirmektedir. Modernin 'yeni'lik üzerinden tanımlandığı bir toplumda ise, modernleşme asla bitmek bilmeyen sonsuz bir süreç haline gelme riskini de beraberinde getirmektedir. Oysa geçmişşin bir önceki şimdi, şimdinin ise her an geçmekte olan gelecek bir geçmişş olduğunu düşünmeye başladığımızda, zamanı doğrusal bir düzene oturttuğumuz ve niceliksel olarak hesapladığımız durumu kırmış oluruz. Geçmiş ve şimdi sıralı bir düzeneğin bir anını imlemez, biri diğerini takip etmez. Bir oluş içerisinde vuku bulur, bu birbirini doğuran ve birbirinin yerine geçen bir oluş halidir. İşte böyle bir zaman anlayışında, eski ve yeninin de tekrar tanımlanması gerekecektir. Eski, köhnemiş bir geçmişş yerine, bir önceki şimdi ile tanımlanabildiği bu durumda, fiziksel bir eskinin içeriğine gizlenmiş görünmeyen niteliksel çoklukları da görebilir oluruz. Endüstriyel kalıntılar özelinde, görünmeyen bu çokluklar, bireylerin yapı üzerinden yaşadıkları deneyimlere ve bu deneyimlerin hafızadaki izlerine işaret eder. Yapı, üretim işlevini yerine getirirken ve artakaldığı süreçte farklı zamansal-mekansal deneyimlere olanak vermektedir. Bu deneyimlerin hafızadaki izlerinin ortaya çıkarılması, niteliksel değerlerinsomutluk kazanabilmesi adına önemlidir. Alışveriş merkezi olarak yeniden işlevlendirilmiş olan Eski Samsun Tekel Sigara Fabrikası örneği üzerinden; yapının işlevini hala devam ettirirken kullanıcılarının hafızasında bıraktığı izler ve yapının işlevini yitirdikten yeniden işlevlendirildiği zamana kadar müphem bir mekan olarak algılandığı süreçte kentlilerin hafızasında bıraktığı izler deşifre edilmeye çalışılacaktır. Kritik olan, çizgisel zaman algısından beslenen, eski-yeni diyalektiğine dayalı bir değerlendirme sürecinde göz ardı edilen detayların ortaya çıkarılmasıdır. Bireylerin bu yapılara dair kişisel anılarının öykülenmesi ve analiz edilmesi irdelenmeyen niteliksel detayların görünür olması adına, hafızanın anahtarının saklandığı yer olabilir. Bu sayede, bu detaylar üzerinden mevcut durumu eleştiren alternatif bir değer sisteminin kurgulanmasının gerekliliğinin altı çizilecek ve böyle bir sistemin sunacağı olanaklar ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır.