Mimari fotoğraf türlerinin değerlendirilmesi için melez bir yöntem önerisi

Mimari fotoğrafı ve sınırlarını anlamayı deneyen bu çalışma, farklı bakış açıları ve yöntemler aracılığıyla mimari fotoğrafı yorumlayabilmenin yollarını aramakla beraber 'deneyimsel bir dünya olan mimari fotoğrafın sayısal bir analiz yöntemi ile değerlendirmek mümkün müdür? sorusuna yanıt bulmaya çabalar. Mimari fotoğraf dünyasına giriş yapmak ve bu dünyayı anlamaya çalışmak için çeşitli mimari fotoğraf sınıflandırılma biçimlerinin ortaya serilmesi ve tartışmaya açılması çalışmanın ilk ve en önemli adımını oluşturur. Mimari fotoğrafa dair farklı bakış açılarının bir arada incelenmesi ve mimari fotoğrafın potansiyellerinin keşfedilmesine yardımcı olması amacı güden bu aşamada Charles Negre, Eric De Mare, Reha Günay, Gültekin Çizgen ve Adrian Schulz'un mimari fotoğrafı gruplandırma biçimleri üzerine odaklanır. Bahsi geçen fotoğrafçılara göre mimari fotoğrafın türleri çeşitli farklılıklar barındırmasına rağmen önermiş oldukları gruplandırmalarda belgeleme ve sanatsal olarak iki ucun ortak olduğu görülür. Fakat bu iki uç arasında yer alan grupların çeşitlilik gösterdiğini görmekteyiz. Mimari fotoğraf türlerinin önemli uçlarından biri olan belgeleme nitelikli mimari fotoğraflarda yapı gerçeğe çok yakın ve en az oranda yorum katılarak temsil edilirken, sanatsal nitelikteki mimari fotoğraflarda ise farklı bakış açıları ve ifade biçimlerinin oranının fazlalığı dikkat çeker. Mimari fotoğrafın ön analizi ile keşfedilen bu yorum farkı yorum eksenli bakış açısını doğurur. Önermiş olduğum yorum eksenli bakış açısı mimari fotoğraf yaklaşım biçimlerini değerlendirebilmek ya da gruplandırabilmek için tezin bu ilk kısmında önemli kriterlerden biri haline dönüşür. Mimari fotoğrafın türlerinde yer alan gruplandırma biçimleri fotoğrafın kullanım amacı, hedef kitlesi ve detay oranına göre şekillenmekle birlikte bu kriterlerin birbirlerini etkilemesinden dolayı mimari fotoğrafın aktörleri ve mimari fotoğraf tarzları doğrudan ilişkilidir. Bu bağlamda mimari fotoğraf tarzlarının fotoğrafçının bakış açısına bağlı olduğunu ve mimari fotoğrafçı olmadan herhangi bir tarzdan bahsetmenin mümkün olmadığını söylemek yanlış olmayacaktır. Yapıyı ya da tasarım sürecini en iyi şekilde anlatmayı amaçlayan mimari fotoğrafçının aynı zamanda kendi stilini de yansıtmaya çalışmasıyla birlikte temsil süreci yeni bir tasarım sürecine dönüşür. Bu süreçte kimi fotoğrafçılar en yalın haliyle yapıyı fotoğraflarken, kimilerinin işlerinde gündelik hayat ve kullanıcının görünürlüğü, kimilerinde boş sokaklar kimilerinde ise çeşitli grafiksel kompozisyonlar dikkat çeker. Çeşitli mimari fotoğraf yaklaşım biçimlerinin ortaya dökülmesi ve bu yaklaşım biçimlerinin yorum eksenli bakış açısına göre yeni bir gruplandırmanın içerisine yerleşmesi çalışmanın halen sezgisel olan bu kısmının önemli sonuçlarından biridir. Deneyimsel olan mimari fotoğraf dünyasının sayısal verilerle değerlendirilmesinin araştırılacağı çalışmanın ikinci kısmı görsel içerik analizi için gerekli veri setinin oluşturulması ile başlar. Türkiye mimari fotoğrafının niteliklerini tespit etmek ve dünya mimari fotoğrafı ile kıyaslayabilmek amacıyla örneklerin hem Türkiye'den hem de uluslararası platformdan seçilmesi çalışma için önemlidir. Türkiye fotoğrafçılarının seçkisinde Türkiye Mimarlık Yıllığı'nın 2007 ve 2017 yılları arasında yer alan fotoğrafçılarından ve Vitra Çağdaş Mimarlık Dizisi kitap serisinden faydalanılırken, uluslararası mimari fotoğrafları belirlemek için Mimari Fotoğraf Ödülleri 'nden yararlanılmıştır. Mimari fotoğrafçıların belirlenmesinin ardından görsel içerik analizi için her bir fotoğrafçının tarzına dair fikir verebilecek, biri hava fotoğrafı, biri dış mekan, biri iç mekan ve biri de detay fotoğrafı olmak üzere dört fotoğraf seçilmiştir. Seçilen fotoğraflardan tek tek çıkarılmış olan nitelikler görsel içerik parametreleri olarak görsel içerik analiz tablosunun sütunlarına yerleştirilmiş ve her bir parametrenin fotoğraflarda varlığı ya da yokluğu üzerinden sütunlar 1 ve 0'lar olarak doldurulmuştur. Bu aşamada sırasıyla fotoğraflara bakarken bulunan yeni parametreler sütunlara eklenmeye devam etmekte ve eklenen her bir yeni parametre için listenin başına dönülerek fotoğraflarda yeni parametrelerin bulunup bulunmaması kontrol edilmiştir. Fotoğrafların benzerlik ve farklılık oranları 1 ve 0'lar yardımıyla tespit edilecek olup hazırlanan bu veri seti R yazılımı içerisinde çoklu mütekabiliyet analizi ile her bir fotoğrafa çok boyutlu bir uzay içerisinde koordinatlar atanır. Fotoğrafların bu çok boyutlu uzaydaki koordinatlarının birbirlerine yakınlıkları ya da uzaklıklarına göre mimari fotoğraf benzerlik grupları oluşturulur. Çalışmanın ön analiz aşaması olarak değerlendirebileceğimiz mimari fotoğrafın türlerinin incelenmesinin ardından önerdiğim yorum eksenli bakış açısı ve bu bakış açısı ile oluşturulmuş mimari fotoğraf yaklaşım grupları mimari fotoğrafı yorumsal bir yöntemle ele almıştır. Çalışmanın ikinci kısmında ise mimari fotoğraf sayısal bir yöntem olan görsel içerik analizi ile ele alınarak mimari fotoğrafa farklı bir çerçeveden bakılmaya çalışılmıştır. Mimari fotoğrafın deneyimsel tarafından uzak olan bu sayısal yöntem ile fotoğraflar içeriklerindeki verilere göre göre tek tek incelenerek mimari fotoğraf benzerlik grupları önerilmiştir. Bu iki yöntem birbirlerinden çok farklı görünseler de çeşitli ortak noktalarda birleşmektedir. Mimari fotoğrafın deneyimsel dünyasının dışından bir bakış açısı olan görsel içerik analizi her ne kadar sayısal bir yöntem olsa da kendi içerisinde yorumsal bir taraf barındırmaktadır. Görsel içerik analizi sonuçlarının ve parametre sütunlarının, görsel içerik analizi örnek setine ve araştırmacıya göre farklılaşıyor oluşu çalışmanın yorumsal kısmının varlığını kanıtlar niteliktedir. Niteliksel ve niceliksel iki yöntemi bir araya getirmesinden dolayı melez bir özelliğe sahip çalışma, mimari fotoğrafı farklı bakış açıları ile ele almayı denediğinden ötürü spekülatif ve deneyimseldir.