Amerikan Board Misyoner Yapısı Şanlıurfa Ermeni Yetimhanesi koruma sorunları ve çözüm önerileri

Tarih boyunca farklı inanışlara sahip topluluklar, azınlıkta kalmamak üzere kendi inançlarını yaymak için farklı çalışmalar yapmıştır. Güçlü bir Hristiyan toplumu oluşturmak, Hristiyanlığı yaymak amacıyla yapılan bu çalışmaların hepsi misyonerlik olarak nitelendirilir. Hristiyanlığı yaymak amacıyla da bu yönde farklı faaliyetler yürütülmüştür.16. Yüzyıldan itibaren modern anlamda misyonerlik faaliyetlerine başlanıldığını görüyoruz. 19. Yüzyılda faaliyet gösteren en büyük misyoner gruplardan biri de 1810 yılında Boston'da kurulan 'American Board of Commisioners for Foreign Missions' ABCFM veya BOARD adı ile anılan protestan misyondur. ABD'deki protestan misyoner örgütlerinin en kıdemlisi ve en büyüklerinden olan ABCFM, misyoner faaliyetlerinin altın çağı olan 19. Yüzyılda en büyük harcama ve etkin faaliyetleri göstermiştir. BOARD Anadolu topraklarında sadece dini değil, ticari, sosyal ve politik olarak etkin faaliyetlerde bulunmuştur. Bu faaliyetlerin gerçekleştirilmesi için okul, matbaa, hastane yetimhane gibi yapılara ihtiyaç duymuş ve inşa etmişlerdir. Ermeni Yetimhanesi, Amerikan BOARD tarafından 19. yy sonunda din ve eğitimle ilişkili hizmet vermek amacıyla Urfa'da bir misyon yapısı inşaatına başlanmış 1919- 1921 yıllarında tamamlandıktan sonra Ermeni yetim çocuklara hizmet vermeye başlamıştır. İnşa edildiği dönemde şehrin kuzeyinde hem misyoner bölgesi hem de Müslüman bölgesinden uzakta şehrin genişleme alanında Karakoyun Nehri'nin kuzeyinde yer alması tercih edilmiştir. İnşaat, Urfa'da faaliyet gösteren Bord misyonerlerinden Corinna Shattuck öncülüğünde yapılmıştır. Anılan yapı günümüzde Urfa İl Sağlık Müdürlüğü tarafından kullanılmaktadır. Tez kapsamında misyonerliğin tarihsel gelişimi ve 19. Yüzyılda etkin faaliyet gösteren American Board araştırılmıştır. Anadolu'da özellikle Urfa şehrinde misyoner yapılarının kentin fiziki yapılanması ve mimari gramer üzerindeki etkisi, daha önce herhangi bir çalışma yapılmadığı tespit edilen, Yetimhane Binası binası üzerinden incelenmiştir. Şanlıurfa şehir merkezinde, Bağlarbaşı Mahallesi üzerinde yer alan yapının kent içindeki konumu incelenmiş, mevcut durumunun fotoğraflanması ve belgelenmesi ile yapının korunmasına yönelik önerilerin geliştirilmesini içeren tüm bilgiler çalışmayı oluşturmaktadır. Yedi bölümden oluşan tezin ilk bölümünde çalışmanın amacı, yöntemi ve literatür özetine yer verilmiştir. İkinci bölümde Şanlıurfa Kenti'nin tarihsel gelişimi ve geleneksel kent dokusu incelenmiştir. Bu bölümde Urfa şehrinde farklı dönemlerde yaşamış olan toplulukların kent mimarisinin oluşmasındaki etkilerinden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde, misyonerlik ile 19. Yüzyıldaki en büyük misyonerlik örgütü olan American Board üzerinde durulmuştur. Misyoner çalışmalarının Urfa'daki faaliyetleri ve bu faaliyetler için ürettiği yapı tipleri ve kent içindeki konumlanmalarından bahsedilmiştir. Dördüncü bölümde, Yetimhane Yapısı'nın tarihsel gelişimi, konumu ele alınmış, rölöve çizimleri ve analiz çalışmaları yapılmıştır. Beşinci bölümde, yapı üzerindeki izler, arşiv kaynaklarından elde edilen belgeler ve benzer dönem yapıları doğrultusunda restitüsyon önerileri tanımlanmıştır. Altıncı bölümde, Yetimhane Yapısı için koruma ve yeniden işlevlendirme önerileri ve ve bu bağlamda hazırlanan restorasyon projesi anlatılmıştır. Tez çalışmasının sonuncu bölümü olan yedinci bölümde ise çalışma hakkında genel bir değerlendirme yapılarak çalışma sonlandırılmıştır. American Board'a ait bir misyon yapısı olması Geç Osmanlı Dönemi'nin Urfa'daki önemli yapılarından biri ve döneminin farklı mimari programının örneği olması anı değeri taşıması, süreklilik değeri gibi korunması gerekli kültür varlığı özelliği gösteren yapının bu çalışma kapsamında sürdürülebilir olarak korunmasının sağlanmasına yönelik öneriler getirilmektedir.