İnşaat sözleşmelerinde hak talebi yönetimi: Kamu projeleri için öneri model

İnşaat projelerinin çok katılımcılı bir faaliyet olması; onları her an yaşanabilecek bir uyuşmazlık tehdidine açık hale getirmektedir. Hak talepleri ve uyuşmazlıkların inşaat projelerinin süre, maliyet, kalite hedeflerine ulaşılarak bitirilebilmesi için çok büyük engeller oluşturduğu bilindiğinden hak talebi ve uyuşmazlık çözüm yöntemleri son derece önem arz etmektedir. Klasik çözüm yöntemleri ya da son yıllarda sıklıkla adı geçen alternatif çözüm yöntemleri yanında enformasyon teknolojisinin bu alanda kullanımına yönelik artan araştırmalar da literatüre girmeye başlamıştır. Bunun yanında; Türk kamu inşaat sektörü ihtilaflı, bürokratik yapısıyla hak talepleri ve uyuşmazlıklar için çok uygun bir platform oluşturmaktadır ve her türlü hak talebi ve uyuşmazlık çözüm yönteminin kullanılması ülke ekonomisine büyük katkı sağlayacaktır. Ancak; kamu inşaat projelerinde yer alan yüklenicilerin çoğu zaman işveren konumundaki idareleri ile ters düşmek istememesi, haklı olduklarını düşündükleri anlaşmazlıklarda etkin bir mücadele ile başarı kazanacağı inancının düşük olması ya da bu konuda hukuksal bir girişimde bulunmaya üşenmesi, aynı şekilde idarelerin de yüklenicileri her hak talebinde haksız görmeye eğilimli olması bu girişimleri değersiz kılmaktadır. Halbuki inançlardan ziyade doğru çözülmüş bir hak talebi projelerin sağlıklı yürütülebilmesi için oldukça önem taşır. Bu tez çalışmasına zemin hazırlayan temel problemin belirlenmesi ve çözüm yöntemleri için gerçekleştirilen çalıştay ve görüşmeler ışığında Türk kamu inşaat sektöründe yaşanan hak taleplerinin ve uyuşmazlıkların enformasyon teknolojileri yardımıyla çözümüne yönelik bir model geliştirilmesi bu tezin ana teması olarak seçilmiştir. Yine aynı çalıştay ve görüşmelerde temel problem şekillendirildiği zaman proje süreçlerinde sıklıkla yaşanan şu durum ön plana çıkmıştır: Projelerin herhangi bir fazında yaşanan uyuşmazlıklar, taraflar arasında uzlaşma ile çözülemezse, çözüm mercii olarak tahkime, üst kurullara ya da yargı yoluna başvurulur. Sonuç olarak bir hükme bağlanan uyuşmazlıklar yazılı bir doküman olarak kurul arşivlerinde kayıt altında tutulur. Bu yazılı dokümanlar, gelecekte uygulanacak inşaat projelerinde karşılaşılabilecek muhtemel ihtilafların uyuşmazlıklara yani daha büyük sorunlara yol açmadan önlenebilmesi açısından oldukça değerlidirler. Klasik sistemde çözüm; ihale kanununa, yapım işleri şartnamelerine ve diğer mevzuata hakim temsilciler, ya da müşavir ve inşaat hukukçularının bilgi ve tecrübesine dayanarak verdikleri uzlaşma ya da mücadele kararlarıyla sağlanmaktadır. Karşılaşabileceği uyuşmazlıkları en az indirmek isteyen ya da karşılaştığı uyuşmazlık ile nasıl etkin bir şekilde mücadele edeceğini öğrenmek isteyen bir proje paydaşının bahsi geçen yazılı doküman arşivini tamamen taraması ve içlerinden kendisine yarayacak olanları seçebilmesi gerekir. Ancak bu; inşaat sektörünü tanımayan, teknik bilgi ve tecrübesi olmayan paydaşlar için son derece zor bir durumdur. Bununla beraber, sözleşmelere taraf olan yetkin kişilerin dahi, veri tabanı son derece büyük olan böyle bir doküman havuzundan istediği bilgiye rahat bir şekilde ulaşacağı söylenemez. Bu sorunun enformasyon teknolojileri ile çözümüne yönelik gerçekleştirilen literatür analizi ve yazılım uzmanlarının görüşleri ile desteklenen araştırmalar, farklı sektörlerde benzer problemlerin veri madenciliği teknikleri ile çözümlenmeye çalışıldığını göstermiştir. Özellikle son yıllarda; tıp, finans, sigortacılık gibi alanlarda veri madenciliği oldukça sıklıkla işlenen bir araştırma konusu haline gelmiştir. Bundan dolayı, sözü edilen yazılı doküman ya da yargı kararları arşivinin veri madenciliği teknikleri ile otomatik olarak sınıflandırılarak; sınıflandırılan bu dokümanların yeni vakalarda emsal teşkil edilmesine yönelik bir karar destek sistem modeli geliştirilmesi tezin amacı olarak belirlenmiştir. Tez kapsamında geliştirilecek karar destek sistem modeli İnşaat Uyuşmazlık Bilgi Sistemi olarak adlandırılmıştır. Sistem modeli iki aşamalı olarak geliştirilmiştir; (1) sınıflandırma fazı ve (2) karar destek sistemi. İUBS'nin web tabanlı, ilişkisel veri tabanı sistemi üzerine kurulmuş, soru-cevap mantığıyla çalışan bir model olması düşünülmüştür. Bu amaçla; İUBS'ye çalışma platformu sunan uyusmazlik. org ve uyusmazlik. com adlı iki adet web sitesi kurulmuştur. Modele zemin teşkil eden veri tabanı ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'na bağlı Yüksek Fen Kurulu arşivlerinden Türkiye'deki kamu inşaat projelerinde yaşanan uyuşmazlıklarla ilgili özel izinle elde edilen belli sayıda dokümanla oluşturulmuştur. Oluşturulan bilgi sistemi modeli; çeşitli eleme ve ön işleme teknikleri ile arındırılan ve doğal dil işleme yöntemleri kullanılarak önceden belirlenen uyuşmazlık kategorilerine elle ayrılan bu dokümanları metin madenciliği teknikleri ile otomatik olarak sınıflandıracak şekilde tasarlanmıştır. Bunun yanında, çalışma boyunca, İUBS'nin, kullanıcılarının yaşadığı uyuşmazlık tipini, konusunu, ya da ilgi alanını kullanıcıya çeşitli sorular sorarak elde ettiği cevaplara bağlı olarak veri tabanında yer alan konuya ilişkin doğrudan ya da dolaylı karar dokümanlarını gösterecek şekilde geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bununla beraber; Türk kamu inşaat sektöründe yaşanan uyuşmazlıkların farklı yapısı göz önünde bulundurularak İUBS'nin matematiksel altyapısının da literatürdeki mevcut sınıflandırma algoritmalarından farklı geliştirilen bir formulasyon ile tasarlanması düşünülmüştür. Bu şekilde geliştirilen İUBS modelinin sınıflandırma fazının, Türk Kamu İnşaat Projeleri'nde yaşanan uyuşmazlık kararlarını sınıflandırma açısından yapılan testlerde bu çalışmada karşılaştırılan k-En Yakın Komşuluk, Naive Bayes, Destek Vektör Makineleri, Karar Ağacı gibi mevcut sınıflandırma algoritmalarından daha iyi bir sonuç vermiştir. Bunun yanında bu dokümanların hiyerarşik kategorilendirilmesi ile geliştirilen karar destek sistem modeli de gerçeklenen testlerde yüksek bir başarı oranı sağlamıştır. Şüphesiz alınan sonuçlar; önceden çıkmış kararları konularına ve sonucuna göre otomatik tasnif edip sınıflandıran ve kullanıcısına karşılaşabileceği uyuşmazlıklar ile ilgili karar desteği sunan İUBS modelinin hak talebi yönetiminde alternatif bir çözüm aracı olabileceğini ortaya koymuştur. Bununla beraber; bu tarz bir sistem modelinin çeşitli düzenlemelerle özellikle uluslararası kredili sözleşmeler gibi farklı sözleşme tiplerine uyarlanarak kullanılabileceği de vurgulanabilir.