In-between preservation and economics: Establishing common ground between socio-cultural and economic values for the sustainability of urban heritage places in Turkey

Kültürel mirasın korunması 'değer' temeline dayanan bir pratiktir. Konunun uzmanları, 'değer' kavramının sosyo-kültürel ve ekonomik değerlerin birlikte var olduğunun farkındadır. Korumacı ve ekonomist bakış açıları 'değer' kavramının öznelliğini vurgulamakta ve müdahale kararları verilirken miras değerlerinin zaman, bağlam ile farklı aktörlerin çıkarları doğrultusunda değiştiğinin altını çizmektedir. Kent merkezlerinde yer alan miras alanları, sahip oldukları değerler nedeniyle farklı müdahalelerin mekanı haline gelmiştir. Türkiye'de miras alanları, bu alanlara yapılacak müdahalelerin olası yıkıcı etkilerinden korumak amacıyla, yasal düzenlemeler ile güvence altına alınmıştır. Fakat son yıllarda, mevcut kontrol mekanizmalarının üstesinden gelmek ve Türkiye'deki karar vericilerin ilgi ve öncelikleri doğrultusunda miras alanlarına kapsamlı müdahaleler yapmak amacıyla yeni yasal araçlar yapılandırılmıştır. 2005 yılında, koruma altına alınmış kentsel miras alanları içerisinde yer alan yenileme alanlarının dönüşümünü başlatmak için 5366/ 2005 sayılı Yıpranan Tari hi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yeni lenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun yürürlüğe girmiştir. Kentsel miras alanlarına yapılan farklı müdahale yaklaşımlarını ortaya çıkarmak amacıyla, üç şehirden üç farklı kentsel miras alanı çalışma kapsamında seçilmiştir: Tarlabaşı/İstanbul, Hacı Bayram Meydanı ve Çevresi/Ankara ve Kemeraltı-Konak/İzmir. Tarlabaşı'nda, miras alanının merkezi konumu doğrultusunda yeni bir lüks yaşam merkezi oluşturulması hedeflenmiş, bu hedefe ulaşmak için alanda kamulaştırma yapılarak alanının sakinleri yerlerinden edilmiş ve alanda kapsamlı yıkımlar gerçekleştirilmiştir. Hacı Bayram Meydanı ve çevresinde ise yeni bir dini merkez oluşturulmuş, bu amaçla alandaki Roma dönemine ait arkeolojik kalıntılar yok edilmiş ve geleneksel yapılar yıkılıp yeniden inşa edilirken yeni yapılarda geleneksele öykünen mimari bir üslup benimsenmiştir. Kemeraltı-Konak'ta ise müdahaleler karar vericilerin sosyal ve kültürel öncelikleri çerçevesinde şekillenmiş, farklı paydaşların değer yargıları arasındaki fikir birliği oluşturmak amacıyla katılım odaklı bir yaklaşım ile yeni müdahaleler belirlenmiştir. Yasanın yerel yönetimlere verdiği geniş haklar doğrultusunda, karar vericilerin ekonomik, politik, sosyo-kültürel öncelikleri miras alanlarındaki müdahalelerinin esas belirleyicisi olagelmişlerdir. Farklı önceliklerle şekillenen müdahale yaklaşımları sonucunda, miras yerlerinin özellikleri ve değerleri değişmiştir. Bu değişim, miras alanlarına yapılan müdahaleler ile alanın sahip olduğu değerler ve özellikleri arasındaki ilişkiler üzerinden incelenebilir: müdahale yaklaşımları ve miras değerleri, müdahale yaklaşımları ve miras alanının özellikleri miras değerleri ve miras alanının özellikleri. Bu çalışma, kentsel miras alanlarındaki değer değişimlerini anlamayı amaçlar ve değer değişimlerini okunur kılacak bir araç önerir. Önerilen araç; müdahale yaklaşımları, miras değerleri ile alanın sosyal, kültürel ve ekonomik özellikleri arasındaki ilişki göz önüne alınarak tasarlanmış ve Miras Değerleri Halkası olarak adlandırılmıştır. MDH seçilen üç alan üzerinde denenmiş ve bu şekilde aracın uygulanabilirliği test edilerek görselleştirilmiştir. Çalışma ayrıca, kentsel miras alanlarının sürdürülebilirliği için sosyo-kültürel ve ekonomik değerler arasında ortak payda oluşturulmasına yönelik için politika önerileri geliştirmektedir.