Türkiye'de son dönem cami tasarımında merkezi kubbeli mekan kurgusunun incelenmesi

İnsanoğlunun tarih boyunca içerisinde bulunduğu çevresel etmenlere uyum mücadelesi ve yeniye olan merakı, zaman içerisinde kendisini ve çevresini dönüştürerek değiştirmesine neden olmuştur. Karşılaştığı soru ve sorunlara verdiği cevabın, zaman içerisinde insanın geçirdiği evrimle birlikte değişerek farklılıklar göstermesinden kaynaklanan bu dönüşüm, her alanda varlığını sürdürmüştür. Yenilik arayışı, kültürel ve teknik birikimin artması ile birlikte sürmüş ve yapısall çevrenin insanoğlu ile birlikte evrimsel bir süreçle değişerek gelişmesini sağlamıştır. Bu döngü sonucunda oluşan yapısall çevre, zaman içerisinde toplumların eriştiği teknolojik ve kültürel alt yapıya uygun olarak gelişmiş, toplumların kültürlerini yansıtan bazı yapılar simgesel anlam kazanarak, bir yapı olmanın ötesine geçmişşlerdir. Bu yapıların geçirdikleri dönüşüm neticesinde, taşıdığı kültürel anlam ve form arasında kuvvetli bağlantıların oluşmuş olduğu görülmektedir. Form-bağlam ilişkisi incelendiğinde ilkel toplumların üretmiş oldukları yapılardaki uyumun, gelişmiş medeniyetlerin üretmiş olduğu yapılara kıyasla daha fazla olduğunu söylemek mümkündür. Bu durumun ortaya çıkmasını sağlayan etmenlerin; ilkel toplumlardaki mitlere, geleneklere ve tabulara dayalı geri besleme unsurları olduğu söylenebilir. Bu geri besleme unsurları, ilkel toplumlarda formun kültürel bağlama adaptasyon sürecini kısaltmakta ve dengelemektedir. Modern toplumlarda ise mimarın kişisel beğenisi, teknolojik gelişmeler, toplumsal ideoloji, popülaritenin etkisi gibi faktörler konut, spor kompleksi, dini, kamusal ya da kurumsal pek çok tipolojik grupları şekillendirmekte ve form-kültürel bağlam arası uyum zayıflamaktadır. Günümüz dini yapılarında, saydığımız sebeplerle geçmişşten gelen kalıtsal bağlardan gün geçtikçe uzaklaşmakta, yapının ait olduğu toplum tarafından kabullenilmesi zaman almaktadır. Dünyadaki farklı kültürlerin üretmiş oldukları dinsel mimari örnekleri incelendiğinde, kültürel öğelerin sıklıkla yer aldığı görülebilir. Ayrıca bu yapı grubunda, zaman içerisinde ait olduğu dönemin ihtiyaçlarına ve koşullarına göre dönüşerek gelişmesini sürdüren bir form-bağlam ilişkisinin varlığından söz etmek mümkündür. Dolayısıyla, dinsel mimarlık ürünleri üzerinden kalıtsal okumalar yapmak olasıdır. İnsanlar tarafından inanç sistemlerine uygun olacak şekilde; tanrıya hizmet etmek, adet haline gelmiş olan ibadetlerini gerçekleştirmek vb. amaçlarla inşa edilmiş olan bu yapıların, farklı coğrafya ve kültürlerde faklı mimari özellikler göstermekle birlikte, plan şemaları, coğrafi yönlerle ilişkiler gibi bazı temel özelliklerde benzer unsurlara sahip olduklarını gözlemlemek mümkündür. Bu koşullar tüm dini mimarlık eserleri için olduğu gibi, cami mimarisinin gelişim süreci için de geçerlidir. Ortaya çıkışından günümüze cami mimarisinin geçirdiği dönüşüm safhaları incelendiğinde mimari unsurların, plan şemalarının ve hatta tezyinat öğelerinin belirli bir fikri bütünlük içerisinde değerlendirilebilecek niteliklere sahip olduğu görülmektedir. İslamiyet'in ortaya çıkışı sonrasında, işlev ve form olarak oldukça sade yapılar olarak yapılmış olan Kuba Mescidi ve Mescid'i Nebevi, İslam dinine inananlar tarafından sonraki dönemlerde yapılacak olan camilere işlev bakımından temel oluşturmuştur. İslamiyet'in farklı coğrafyalarda hüküm sürmeye başlaması sonrasında kültürel ve iklimsel koşullara uyum sağlama süreçleri cami mimarisini şekillendirmiştir. İslamiyet'in hakimiyeti altına girmiş olan kültürel ve coğrafi bölgelerin çeşitliliği ile paralel olarak, pek çok farklı cami mimarisi üslubunun ortaya çıktığı görülmektedir. Karahanlılar döneminde Türklerin İslamiyet'i devlet düzeyinde kabul etmesi ile ilk Türk İslam mimari eserleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Erişilebilen ilk Türk cami örneği, merkezi kubbeli mekan kurgusuna sahip Diggaran Camisi'dir. Yapı tipolojik olarak ait olduğu coğrafi ve kültürel alanda mevcut olan, farklı inanç sistemlerine ait mabet yapılarını anımsatmakta; bu niteliği ile diğer bölgelerde ortaya çıkmış olan Arap tipi cami üsluplarından ayrışmaktadır. Sonraki dönemlerde yapılan camiler incelendiğinde, Arap tipi cami ile Orta Asya kubbe geleneğinin sentezi niteliğindeki cami tipolojisi olan mihrap önü kubbeli Ulucami, Türklerin Anadolu coğrafyasındaki hakimiyeti esnasında ortaya çıkarak gelişmiştir. Türklerin Anadolu'da ortaya koyduğu İslam mimarisi eserleri incelendiğinde, mekansal kurgu ve yapı sistemi anlamında belirli bir gelişim sürecinin varlığından söz etmek mümkündür. İlk Türk İslam mimari eserlerinin ortaya çıktığı Karahanlılar dönemi sonrasında 11. yüzyıldan itibaren Anadolu'da da hüküm süremeye başlayan Türk devletleri, Orta Asya'da edindikleri mimarlık birikimi ve kültürel geleneklerini Anadolu'ya taşımakla kalmamış, hüküm sürmeye başladıkları bu yeni coğrafyada mevcut olan kültürel ortamla başarılı sentez mimarlık ürünleri ortaya koymuşlardır. Divriği Ulucami Türklerin kültürel sentezinin mimarlıktaki yansımasına örnek olarak gösterilebilir. Türklerin Anadolu'nun farklı bölgelerinde varlık göstermeye başlamalarıyla, Anadolu'nun doğusundan batısına mevcut yerel mimarlık ürünleri ve kültür birikimi ile uyumlu yapılar ortaya koymayı sürdürmüşlerdir. Anadolu Selçuklu devleti ile kültürel bir üst kimlik oluşmaya başlamış olmakla birlikte, devletin dağılmasıyla ortaya çıkan iktidar boşluğu, Beylikler dönemi adı verilen bir dönemin yaşanmasına sebep olmuştur. Anadolu'da bu dönemde yapılmış olan cami tipleri farklı yönlerde gelişim çizgisi göstermiştir. Osmanlı Devleti'nin kurulmasıyla birlikte Anadolu'nun batısında mimarlık alanında strüktürel ve mekansal denemeler hız kazanmış, Türklerin Balkanlar'da hakimiyet kurmaya başlamasıyla gelişim çizgisi süreklilik kazanmıştır. İstanbul'un fethedilmesi ile birlikte Türkler, İstanbul silüetinde yadsınamaz etkisi olan Ayasofya ile rekabete girdikleri söylenebilir. Bunun sonucunda yakın temas kurdukları Ayasofya'dan, üst örtü denemeleri için ilham aldıkları görülmektedir. Ancak yapılan detaylı incelemeler neticesinde sultan camilerinde çoğunlukla plan şeması olarak, camilerde ilk olarak Karahanlılar döneminde kullanılmış olan kare içinde dört ayaklı şemanın sürdürüldüğü görülmektedir. Fatih Külliyesi ile başlayan sultan camileri silsilesi, strüktürel ve mekansal gelişim sürecinin akıcı bir şekilde izlenebildiği bir dönem olması bakımından önemlidir. Bu gelişim süreci, merkezi kubbeli mekanın Osmanlı Klasik döneminde olgunluğa erişmesine kadar sürmektedir. 16. Yüzyıl sonrası dünyada yaşanan gelişmeler sonucunda ortaya çıkan batılılaşma hareketleri, diğer alanlarda olduğu gibi mimaride de etkisini göstermiştir. Avrupa'da Rönesans ve Reform hareketleri ile din ve toplum ilişkilerini tümüyle değiştiren gelişmelerin Osmanlı'yı da etkilediği görülmektedir. Bu dönemde ortaya konulmuş olan mimari eserler incelendiğinde mimarlık ortamının dini mimarlık ekseninden uzaklaşarak, sivil mimarlık eksenine kaydığı görülmektedir. Cami mimarisi eski önemini yitirmeye başlamış, anıtsal cami mimarisi yerini daha küçük boyutlu, batı kökenli mimarlık akımları ile paralel dekoratif öğeler içeren camilere bırakmıştır. 19. yüzyıla gelindiğinde, sanayileşme ile birlikte ortaya çıkan modern teknikler ve yapı malzemelerindeki gelişim, yapı üretimi yöntembilimini ve dolayısı ile mimariyi etkisi altına almış, yapı üretimini kolaylaştırarak hızlanmasını sağlamıştır. Kültürel alandaki batı etkisi, ülke içerisinde yaşanan siyasi karmaşalar cami mimarisinin ideolojik tartışmaların merkezinde yer almasına ve içinden çıkılması zor bir döngüye girmesine neden olmuştur. Cumhuriyet'in ilanı sonrasında, yığma taş inşa yöntemiyle yapılmış olan Osmanlı klasik dönem cami mimarisinin betonarme kopyalarının yapımına devam edilmiştir. Günümüzde az sayıdaki özgün ve nitelikli cami tasarımlarında ise Osmanlı klasik dönemi camilerinde belirli kalıplara oturtulmuş olan merkezi kubbeli yapı geleneğinin izleri görülebilmektedir. Bu tezde merkezi mekan geleneğinin Türk İslam mimarisindeki yansımaları ve son dönem cami mimarisi üzerindeki etkileri kaynak taraması yapılarak araştırılmıştır. Bu bağlamda merkezi kubbe ve mekan kurgusunun, Türklerin hakimiyeti altına girmiş olan farklı coğrafi ve kültürel ortamlarda mimari formlara yansıma şekilleri incelenmiştir. Günümüzde son dönem Türkiye'de üretilmiş camiler incelendiğinde, Osmanlı Klasik dönemi merkezi kubbeli mekan kurgusuna sahip selatin camilerini taklit eden örneklerin çoğunlukta olduğu gözlenmektedir. Bu çizgi dışında yeni arayışlara sahip, nitelikli mimarlık ürünlerinin ise sayıca oldukça az üretilebildiği görülmektedir. Bu bağlamda ortaya konulan mimarlık ürünlerini ise Klasik Dönem Osmanlı cami mimarisini temsili niteliğinde görülen kubbe ve merkezi mekan şemasının varlığına göre incelemek mümkündür. Bu doğrultuda Cumhuriyet'in ilanı sonrası ortaya konulan cami mimarisi örnekleri inceleme altına alınmıştır. Ele alınan örnekler kubbeye ve merkezi plan şemasına sahip olup olmamasına göre sınıflandırılarak incelenmiştir. İncelenen yapıların tasarım ve yapım süreçleri ile ilgili olarak sosyokültürel anlamda önem taşıdığı düşünülen konulara da değinilerek, yeni bir cami tasarımının yapılması aşamasında tasarımcıların karşılaşmakta oldukları zorlukların anlaşılabilmesi adına katkı sağlamak amaçlanmıştır. Konu ile ilgili bilimsel çalışmalar ve kaynaklar incelendiğinde, karşılaşılan bu zorlukların altında yatan etmenlerin, disiplinler arası bilimsel çalışmalarla ortaya konulabileceği görülmektedir. Dolayısıyla konunun salt bir mimarlık ortamı veya bir mimari tasarım problemi olmanın ötesinde sosyolojik ve kültürel unsurlara sahip olduğu gerçeğinin göz önünde bulundurulması gerektiği anlaşılmaktadır. Camilerin kamusal alan olmalarının yanı sıra, bu yapıları sürekli olarak kullanan insanların, toplumun belirli kesiminden insanlar olduğu görülmektedir. Camilere yönelik olarak toplumun tüm kesimleri tarafından caminin bir kamusal alan olmasına yönelik algının belirlenebilmesi için alan çalışması yapılmıştır. Ayrıca çalışma kapsamında örneklemin camilere yönelik yeni mimari arayışlara bakış açısı ve camilere yeni işlevlerin kazandırılabilmesinin mümkün olup olmadığı konusunda da çeşitli sorular yöneltilmiştir. Alan çalışmasının örneklem grubunu İstanbul'da ikamet etmekte olanlar oluşturmaktadır. Bu doğrultuda örneklemi oluşturan grubun demografik yapısının belirlenmesinde Türkiye İstatistik Kurumunun 2018 yılı kapsamında yayınladığı İstanbul'da ikamet eden 18 yaş ve üzeri insanların yaş, cinsiyet, eğitim durumu verileri baz alınarak belirlenmiş, örneklem grubunu oluşturanların benzer demografik özelliklere sahip olması için çaba gösterilmiştir. Alan çalışmasından elde edilen verilerin analizi doğrultusunda, katılımcıların yüksek oranda caminin bir kamusal alan olduğu bilincine sahip olduğu görülmüştür. Camilere yeni işlevler eklenerek bu alanların toplumun tüm kesimlerine açık hale getirilmesine yönelik olarak katılımcılara sunulmuş olan önermenin de benzer şekilde yüksek oranda kabul edildiği görülmüştür. Ayrıca katılımcıların Osmanlı dönemi ile günümüz camileri arasında var olan yapı malzemesi farklılıkları ile ilgili farkındalık düzeylerinin yüksek olduğu görülmüştür. Alan çalışmasında elde edilen verilerde ortaya çıkmış olan bir diğer önemli husus ise, katılımcıların minare ve kubbe unsurlarının fonksiyonel sebeplerle yapıldığı fikrinde oldukları görülmüştür. Bu noktadan hareketle toplumun cami mimarisi ile ilgili tarih bilincinin ve işlev farkındalığının artırılmasının, camilerin form bakımından yenilenebilmesini destekleyici bir adım olacağı görülmektedir. Çalışmanın son bölümünde alan çalışmasından elde edilen veriler ve literatür taramasından elde edilen bilgiler birlikte yorumlanarak, cami tasarımlarında yeni arayışlara yönelik bütüncül bir yaklaşım ortaya konulmaya çalışılmıştır.