Kütahya ili, Saray ve Mecidiye Mahallelerinde geleneksel konut mimarisi ve koruma sorunları

Coğrafi bölgeler arasında birleşik niteliğinde olan, ticaret yolları açısından merkezi konumda ve çeşitli maden yatakları üzerinde bulunan Kütahya, tarih boyunca farklı imparatorlukların gözde yerleşim merkezlerinden biri olmuştur ve zengin bir tarihi mirasa sahiptir. Günümüzde, bu zenginlik kendini, Osmanlı Dönemi'ne ait anıtsal ve sivil mimarlık örnekleri ile göstermektedir. Kütahya'da geleneksel doku, Cumhuriyet Dönemi'nin başlarında yeterince dikkate alınmamış; koruma ile ilgili ilk ciddi adım 1980'li yılların başında hazırlanan imar planının bir parçası olarak koruma imar planı hazırlanması ile olmuştur. Bu çalışma dahilinde önce tarihi yapıların tespit ve tescil çalışmaları yapılmış, sit alanı sınırları belirlenmiştir. Ancak, 'Kentsel Sit Alanı' olarak belirlenen bölge, halkın itirazı ve Belediye'nin talebi üzerine yeniden değerlendirilmiş, tescil edilen yapı sayısı azaltılarak sit alanı da birbirinden uzakta iki farklı parçaya ayrılmış ve küçültülmüştür. Sit alanları arasında kalan bölge ise 'Etkilenme Geçiş Alanı' olarak belirlenmiş ve bu şekilde 'Koruma Amaçlı İmar Planı' onaylanmıştır (1985). Ancak, süreç içerisinde koruma çalışmaları bu iki kentsel sit alanından yalnızca Kütahya Kalesi'nin eteklerinde kalan parçaya odaklanmış, Saray ve Mecidiye mahallelerindeki sit alanı ise çoğunlukla göz ardı edilmiştir. Bu nedenle, tez konusu olarak Kütahya tarihi merkezinde bulunan kentsel sit alanının ihmal edilen bölümünü oluşturan Saray ve Mecidiye mahallelerinin birleşme noktasında bulunan bölge seçilmiştir. Bu alan; anıtsal yapıların yanı sıra, büyük çoğunluğu 2-3 katlı, çıkmalı ve hımış tekniğinde yapılmış geleneksel sivil mimarlık örneklerini de içinde barındırmaktadır. Ancak, günümüzde geleneksel dokunun köhnediği ve niteliklerini kaybettiği görülmektedir. Geleneksel dokunun tahribat nedenlerinin başında; yapıların kullanıcıları tarafından terk edilmesi gelmekte, terk edilen geleneksel yapılar zamanın etkisine dayanamayarak tahrip olmaktadır. Bölge halkı, standart konfor koşullarına sahip olmayan geleneksel konutlarda oturmak istememekte, yeni betonarme yapılarda yaşamayı tercih etmektedir. Ayrıca, geleneksel yapıların onarım maliyetlerinin yüksek, sahiplerinin dar gelirli olması da geleneksel yapıların terk edilmesini arttırmaktadır. Konutlarını onarma gücü olan kullanıcılar tarafından yapılan denetimsiz onarımlar da geleneksel konutların niteliklerini yitirmesine neden olmaktadır. Bütün bu tahribat nedenlerinin yanı sıra, sit alanı içinde inşa edilen yeni yapılar da gerek kütle gerekse yükseklik bakımından geleneksel dokunun homojenliğinin bozulmasına neden olmaktadır. Bu çalışmanın amacı, üzerine kapsamlı bir literatür çalışması yapılmamış olan bölgeye dikkat çekmek, Kütahya'ya özgü geleneksel doku özelliklerini belgelemek, koruma sorunlarını saptamak ve çözüm önerileri geliştirmek olacaktır. Tez, kendi içinde alt başlıklara ayrılan beş ana bölümden oluşmaktadır;İlk bölüm; tezin amacının, çalışmanın kapsamı ve izlenilen yöntem ile ilgili bilgilerin açıklandığı ve bulgulara yer verilen giriş bölümüdür. İkinci bölümde; Kütahya'nın konumu ile fiziki özellikleri, sosyal ve ekonomik yapısı ve kentin geçirdiği tarihsel süreç ile kentsel gelişim süreci açıklanmakta; il merkezi ile çevresinde bulunan doğal ve kültürel mirasa ilişkin bilgi verilmektedir. Üçüncü bölümde; tezin çalışma alanı sınırını oluşturan kentsel sit alanına değinilmektedir. Doku unsurları açıklanarak, alanda bulunan anıtsal yapılar ile ilgili bilgi verilmekte, alanda yapılan doku analizlerine ve sonuçlarına yer verilmektedir. Dördüncü bölümde, alanda bulunan geleneksel konut dokusunun mimari özellikleri incelenmiş; yapıların plan ve cephe özellikleri, yapım teknikleri ve malzeme özellikleri ile yapı elemanları irdelenmektedir. Beşinci bölümde; Kütahya'da yapılan imar çalışmaları ve geleneksel dokunun korunması ile ilgili çalışmalar anlatılmakta, günümüzde karşılaşılan sorunlar irdelenmekte; Altıncı bölümde ise, alanda tespit edilen koruma sorunları ilgili çözüm önerileri getirilmektedir.