Tool as design variant

Teknoloji kelimesinin kökünde, Latince 'tekhne' ve 'logos' kelimeleri yatar. 'Tekhne', kelimesi çoğunlukla 'sanat' 'beceri' (Volti, 1992) olarak tercüme edilir ve 'marangozluk' ile ilişkilendirilir. 'Logos' kelimesi ise çıkarsama yöntemleri ile ilişkilendirilen prensipler çerçevesi olarak ele alınır. Klasik literatürde 'tekhne' ve 'logos' kökleri, çıkarsama sanatı veya bunun için gerekli beceriyi ifade etmek üzere birlikte kullanılmıştır (Ingold, 2000). Bu nedenle, kullanılan teknolojilerin ardındaki mantığı anlamak önemlidir. Teknoloji, insan gücü ile yapılması mümkün olmayan işleri daha hızlı, az maliyetli ve kolayca (Volti, 1992) yapılmasını sağladığı için hayatın ayrılmaz parçası olmuştur. Gereçler, dünya ile kullanıcı arasında bilişsel arabuluculuk rolünü üstlenir (Preston, 1998). Teknolojiler çevremizi sarıp tanımlayarak çalışırken, harici depo görevini üstlenmenin ötesine geçer ve zihin-geliştiren gereçler haline gelir (Clark, 2003). Bunlara örnek olarak matbaa teknolojisi, kurulum zinciri, ve tasarlanmış sayısız gereç gösterilebilir. Bahsi geçen tüm teknoloji ve gereçler, düşünme, yaşam ve çalışma biçimlerini yeniden biçimlendirmiştir. Diğer bir deyişle, zihinleri geliştirerek farklı düşünmemize neden olan gereçler haline gelmiştir. Baskı teknolojisi, farklı düşünme biçimleri üreterek, insanlığın bilişsel pratiklerini değiştiren en güçlü etkenlerden birisi olmuştur. McLuhan'a göre, kullanılan her iletişim ortamı belirli bir dünya görüşü içerir ve bu nedenle, 'ortam mesajdır'. Okuma, ben merkezli bir dünya görüşü sunar. Bu nedenle, baskı teknolojisinin icadından sonra kitapların yaygınlaşması ile, bilginin dilden dile dolaştığı zamanların aksine, okuyucular birey olarak düşünmeye başlamıştır. Kurulum zincirinin yayılması ise, nihayetinde yaşam biçimlerini etkileyen çalışma yöntemlerinin değişimini belirleyen bir dönüm noktası olmuştur. Kurulum zinciri, tam mekanizasyonun belirleyicisidir. Burada üretim tesisi, daha ufak parçalarla çalışan organizmalara bölünmüştür (Giedion, 1969). Kurulum zinciri, organizasyon fikri etrafında gelişmiştir. Üretim alanındaki rasyonelleşme tasarım alanındaki yansımasını, tasarımcının uygulama sahasındaki yaratıcı görevinden kopup, tasarım sürecinin entellektüel yönünü benimsemesinde bulmuştur (Ingold, 2000). Teknolojinin gelişimi ile mimarlığın idame edilme şekli de değişmiştir. Helikograf, elipsograf vb. gereçler, 3 boyutlu fiziki maketleri, 2 boyutlu çizimlere aktarmak için tasarlanmış ve özel eğrisel formlar geliştirmekte kullanılan gereçlerden bazılarıdır. Bu ve benzer gereçlerin her birisi zamanın zevkleri ve inşaat teknolojisi ile ilişkili şekilde ilgi odağı olmuş veya unutulmuştur (Piedmont-Palladino, 2007). Tasarım gerecinin kendisinin tasarımına dair olan ilgi, kağıt ve kurşunun yaygınlaşması ile sönümlenerek, mimarlığın idame ediliş şeklini değiştirmiştir. Bilgisayarın yaygın kullanımı ile gelişen CAD/CAM teknolojileri ise bugün mimarlığın idame ediliş şeklini tekrar değiştirmektedir. Yeni dijital gereçlerin geliştirilmesi, mimarların binaları yaratma yöntemlerinde köklü değişikliklere neden olmuş ve tüm endüstriyi etkilemiştir. Bugün, büyük ölçek yazıcılar, mavi baskının yerini alırken, lazer kesim teknolojisi ise yeni maket üretim gereci haline gelmiştir. Tez kapsamında gerçekleştirilen çalışmalardan biri, tasarım gereçlerinin tasarımın iletişimine etkisi üzerine gerçekleştirilmiştir. Elde edilen sonuçlarda, harici temsil türlerinin zamanla zenginleştiği ve tasarımcının, izleyicisi ile girdiği ilişki biçiminin yeniden tariflendiği gözlemlenmiştir. Bu tez, tasarım gereçlerinin yalnızca harici temsil türlerini etkilemediğini, buna ek olarak tasarımcının dahili temsil türlerini de değiştirip, bilişsel eylemlerini de etkileyerek farklı formlara bürünme özelliği olduğu öne sürülen (Visser, 2009) tasarım ortamının bir değişkeni haline geldiğini savunmaktadır. Visser (2009) tasarımın, diğer bilişsel eylemlerden farklılaştıran ortak özelliklerinin olmasının yanı sıra, tasarımın gerçekleştiği duruma bağlı olarak da farklı formlara büründüğünü öne sürer. Genel tasarım hipotezine göre, farklı durumlarda gözlemlenen tasarım durumları arasında hem belirgin ortak özellikler vardır; hem de, tasarım ve diğer bilişler eylemler arasında belirgin farklar vardır. Buna ek olarak Visser (2009), üçüncü bir yaklaşım sergileyerek genel tasarım hipotezini zenginleştirir ve tasarım sürecinin özelliklerinin ilgili bilişsel eylemler, kullanılan strüktürler ve sonuç üründe etkileri olduğunu öne sürer. Bu tezde, tasarımcının zihninde bir ağacın dalları misali tasarım olasılık ve rotaları olduğunu, ve kullanılan tasarım gerecinin de, bu rotalar arasındaki gezintiyi etkileyeceğini savunmaktadır. Bu nedenle tasarım gereçlerinin sadece harici temsil türlerini nasıl etkilediğini değil, tasarımcının düşünce sürecinde yer alan içsel temsilleri nasıl etkiledğini anlamaya çalışır. Bunun nedeni, harici veya içsel, temsilin tasarımcının düşünme sistemine dahil olan ilişkileri ve ürünleri görselleştirip, tasarımcının kendisi ile bir diyalog içine girmesi ile önem kazanmasıdır (Stacey & Lauche, 2004). Bu nedenle, tasarım temsillerinin nötr olmadığını söyleyebiliriz. Onlar, zamanın, yerin ve birlikte üretildikleri gerecin eğilim ve inançlarını yansıtırlar. Buna ek olarak, gereçler, sağlarlıkları üzerinden tasarımcıya olasılıklar sunar. Bu nedenle, üretilen her temsilin ve içinde geliştiği sürecin, gerecin sağlarlığına dayanan, biricik bir bilişsel eylemlilik serisini tetiklediğini söyleyebiliriz. Bu tez kapsamında gerçekleştirilen vaka çalışmasında, sağlarlıkları çıkış noktası olarak ele alınan iki tasarım gerecini, yarattıkları bilişsel farklılıklar açısından çalışmak üzere belirlenen çerçeve, içsel temsilin özü olarak nitelendirilen 'tahayyül' etkinliği olarak belirlenmiştir. Tahayyül, mimarlık mesleğinde merkezi rolü olan görselleştirme ile doğrudan ilişkili olması sebebi ile önemlidir. Tasarımcılar eskiz, bilgisayarda üretilmiş görseller ve maketler gibi görsellerden sıklıkla faydalanır. Görselleştirmenin tasarımdaki bu vazgeçilmez rolü, bilişsel çalışmalarda 'görsel düşünme' alanına yol açmıştır (Heylinghen & Nijs, 2014). Bu durum, mimari tasarım alanında da farklı değildir. Mimarlar, görsel malzemeden o denli çok faydalanır ki, Goldschmidt (1994), mimarlık öğrencilerine 'mimarinin görsel çocukları ' adını takmıştır. Tahayyül alanında yapılan çalışmalar, bu bilişsel eylemin icat, keşif ve yaratıcılığı desteklediğini göstermiştir ki bunların hepsi mimari tasarım alanı için önemli özelliklerdir. Öyleyse, tahayyül becerisini mimarlar neden bilinçli olarak tasarım süreçlerinde kullanmasın sorusu önem kazanır. Tahayyül, sadece donmuş görsellerden oluşmamaktadır. Aksine, zihinsel simulasyon sayesinde dinamik sahneler üretir. Zihinsel simulasyon, mekanik çıkarsama yapmak için kullanılan bir stratejidir çünkü, tahayyül etkinliği sayesinde doğru çıkarsamalar yapmayı sağlar (Hegarty, 2004). Bu tür bir görselleştirme, tasarım alanında önemlidir. Tasarımcının, hayal ettiği mekanda 3 boyutlu olarak dolaşmasını sağlar ve bu da tasarımcının hayal ettiği mekana tepki gösterip, eleştiri getirmesini sağlar. Bu nedenle zihinsel simulasyon yaratıcı keşif konusunda potansiyel barındırır ve çeşitli görseleştirme yöntemlerine olan hakimiyet, yaratıcı bir tahayyül becerisi sayesinde zenginleşir. Şimdiye kadar bahsi geçenler, bu tezin tahayyül eylemini neden konu edinip, tasarım süreci içinde üzerine eğilinmesi gerektiğini savunduğunun temelini oluşturur. Bunu, içsel temsilleri derinlemesine çalışıp, tasarım eğitimi kapsamında değerlendirerek yapmayı önerir. Sonunda bu, tasarım eğitimini ve öğrencilerin öğrenme becerilerini nasıl pratik edeceklerini etkileyecektir. Bu çalışma, bir gerecin bireysel olarak bir deney ortamında, tasarımcının düşünce süreçlerini, dikte ettiği süreç ve yöntemler üzerinden nasıl etkilediğini araştırmaktadır. Bunu yapabilmek için bir vaka çalışması gerçekleştirilmiştir. Sağlarlıkları bakımından birbirine denk iki tasarım gereci, özünde farklılaşan iki problem türü ile birlikte incelenmiştir. Çalışma iki evrede gerçekleşmiştir ve her evrede tasarımcı tarafından sergilenen eylemler görüntülü kayda alınmıştır. Birinci evrenin amacı, tasarım gerecinin rutin bir problem çözümü esnasındaki etkisini anlamaktır. İkinci evrede ise amaç, aynı tasarım gereçlerinin, önceden verilmiş rutin problemin yorumlanarak türetilmesi istenerek, tasarım ortamındaki etkilerini anlamaktır. Buna göre birinci evre tasarım gereçlerini, kaydedilen eylemler üzerinden birer üretim gereci olarak okurken, ikinci evrede aynı gereçleri, yine kaydedilen eylemler üzerinden, birer tasarım gereci olarak okumaktadır. Çalışma üç farklı açıdan analiz edilmektedir. Bunlardan ilki, gereçleri teker teker baz alarak farklı problem durumlarında aynı gerecin etkilerini karşılaştırır. İkinci okuma, yorum getirilmesi istenen tasarım problem türünü baz alır ve aynı problem durumunda farklı gereçlerin etkilerini karşılaştırır. Bu aşamada kaydedilen eylemler, birbirlerine bağımlılık açısından analiz edilir ve eylem grupları belirleyerek, bunlar sayesinde tasarım sürecini karakterize etmeyi hedefler. Sonuncu analitik okuma, süreci beşer dakikalık zaman dilimlerine bölerek, bu dilimlerde kaydedilmiş eylem grupları sayesinde tasarım fazlarının oluşum sıklığını belirleyerek karşılaştırır. Sonuçlar, verilen problem ile birlikte kullanılan gerecin, tasarım sürecini tanımladığını ve tahayyül çerçevesinde çalışılan içsel temsilin üretim sıklığı üzerinde etken olduğunu göstermiştir. Analizlerden edinilen bilgiler doğrultusunda, problemin doğası, tasarımcının düşünme stratejilerini birbirine yakınlaştırdığını, ancak bunun aksine kullanılan gereçlerin, tasarımcının edindiği düşünsel stratejileri çeşitlendiriği anlaşılmaktadır. Bu tezin bulguları, tasarım gereçlerinin tasarım stüdyolarında, belli bir becerinin üzerine aşırı zaman harcanmasını önleyerek, yeni düşünsel beceriler kazanmak ve bilişsel esneklik kazanmak için stratejik olarak, bir potansiyele işaret ettiğini göstermektedir; ve tasarım araçlarının, tasarım stüdyolarının müfredatını oluştururken bir çapa görevi yaptığı alternatif bir öğrenme yöntemi önermektedir.