Türkiye Cumhuriyeti'nde modernleşme hareketi; Karabük demir çelik fabrikaları yerleşim örneği

Erken Cumhuriyet Dönemindeki modern mimarlık ortamı çerçevesinde Anadolu'da kurulan işçi yerleşimleri; bu yerleşimlerden biri olan Karabük Demir Çelik Fabrikalarına ait olan yerleşim bu çalışmanın ana konusudur. Amaç batıdaki modern toplum-modern mimari gelişimini, 1930'larda Türkiye'deki ortamla karşılaştırarak, bu ortamın Anadolu'daki örneklerinden biri olan Karabük Demir Çelik Fabrikaları yerleşimini, sosyal olanakların ve modern mimarinin araç olarak kullanıldığı bu tür modern yerleşimlerin modernleştirici yapısını incelemektir. Çalışmada dönemin yaklaşımını, ruh halini anlayabilmek için, o dönemler üzerine sonradan yapılmış incelemelerden çok o dönemlere ait kitap, dergi ve makalelerden yararlanma yoluna gidilmiştir. Modernizm sadece mimariyi ve diğer sanat dallarım kapsayan birtakım değil, toplumu ve günlük hayatı kapsayan bir anlayıştır. Batıda modernizm doğuşunda sanayileşmenin değiştirdiği toplum yapısı önemli bir faktördür. Devamında da, sanayi toplumunun ihtiyaçları, çıkan yeni malzemeler modern mimarinin doğuşuna katkıda bulunur. Türkiye Cumhuriyeti'nde modernleşme zorlu şartlar altında verilen bir kurtuluş savaşının ardından yeni bir devlet kurmuş olmanın da verdiği ivme ile yenilenme, Çağdaş olanı yakalama ihtiyacından doğmuştur. Bu çağdaşlaşma hareketi Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki çağdaşlaşma hakaretlerinden faklı olarak bütün yurdu hedef alan bir harekettir. Yapılan inkılaplarla sosyal yapısı değiştirilmeye çalışılan halk, bir taraftan da eğitilir. Bu değişim sürecinde Türkiye Cumhuriyeti'nin kendini görsel olarak ifade ettiği mimarisi de yapılan İnkılaplar doğrultusunda olmalıdır. Cumhuriyetin ilk kurulduğu yıllarda kabul gören I. Ulusal Mimari'de yeni devleti temsil etmekten çok Osmanlı İmparatorluğu'na verdiği referanslarla Türkiye Cumhuriyeti' ne ait olmaktan çok Osmanlı'ya aittir. Bu ortamda batıda da Uluslararası bir üslup olarak yakın zamanda kabul gören Modern Mimari yeni devleti hem düşünce yapısı olarak hem de görsel olarak tamamlar. Ankara'dan Anadolu'ya doğru yayılması planlanan çağdaşlık, Anadolu'ya yeni kurulan sanayi ve bu sanayi kuruluşlarına ait yerleşimlerle taşınır. Bu yerleşimler, sıfırdan kurulan, modern binalardan oluşan, modern bir toplumun ihtiyaç duyacağı sosyal ve fiziksel olanaklar çerçevesinde kurulmuş yerleşimlerdir. Bu çevrede yaşayacak olan kişiler sanayileşmeden önce köylü olan, fabrikalarda çalışmaya başlamasıyla işçi konumuna geçmişş olan halktır. Ve gelecekteki modern Türk toplumunu oluştururlar. Bu doğrultuda halk uygulanan modern mimariyle görsel olarak eğitilir. Bu yerleşimler, çağdaş bir kent olarak uygulanan Ankara'dan sonra, Anadolu'daki örnek çağdaş çevreyi oluştururlar. Bu örnek yerleşimlerden biri de Türkiye'nin ilk ağır sanayi hamlesi olan Karabük Demir Çelik Fabrikaları' na ait yerleşimdir. Bu yerleşim modern bir toplumun ihtiyaç duyacağı sosyal donatılar doğrultusunda şekillendirilmiş, modern binalarda donatılarak bu tür bir toplumun ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde tasarlanmıştır. Yerleşimin bu şekilde düzenlenmesi mevcut toplumun bu tür ihtiyaçları olmasından kaynaklanmaz, amaç toplumun bu doğrultuda eğitilerek modern bireyler haline gelmeleridir. Fabrikaların kuruluşuyla birlikte uygulanmaya başlayan yerleşimde inşaat faaliyetleri uzun yıllar devam eder. Yerleşimin yansımalarında da yerleşimin modern yapısı, burada oluşan modern toplum dikkati çeker. 1949 yılında bölgede incelemelerde bulunan Ord. Prof. Dr. Gerhard Kessler, yerleşimi İngiltere, Almanya ve Hollanda'daki bahçe şehir yerleşimlerine benzetir ve içinde yaşanan halkın modern görünüşlerinden bahseder. Erken Cumhuriyet döneminde, Anadolu'da uygulanan bu yerleşimler, modern Türk toplumu için örnek çevreyi oluştururlar. Erken Cumhuriyet Dönemine ait yapıların birçoğunun yıkıldığı kalan örneklerinse birçoğunun üzerlerinde yapılan değişikliklerle özelliklerini kaybederek günümüze kaldığı bir ortamda, orijinalini koruyarak günümüze kadar varlığım devam ettiren Karabük Demir Çelik Fabrikaları yerleşimi, dönemin mimari ideallerini göstermesi, modern toplum - modern mimari birlikteliğinin Türkiye'deki başarılı bir örneği olması bakımından önemlidir.