Tatil köylerinin okunabilirliğinin değerlendirilmesi üzerine bir yaklaşım

Bu çalışmada mimari çevrenin okunabiliriiğinin değerlendirilmesi amacıyla 'çevreyi okuma sistemi' modeli kurulmuş ve bu model Türkiye'de en çok tercih edilen turizm tesislerinden olan tatil köylerinde analiz edilmiştir. Analiz, oluşturulan modelin alt bileşenlerinin tatil köylerinde yapılan bir alan çalışması aracılığıyla test edilmesi ve değerlendirilmesi yöntemine dayanır. Birinci bölüm konuya giriş niteliğindedir. İkinci bölümde günümüzde çok amaçlı olarak kullanılan çevre kavramı değerlendirilmiş, tanımı, sınıflandırması yapılmış ve bileşenleri irdelenmiştir. Çevrenin okunması ile ilgili olan çevre bilgisinin tanımı ve süreci kapsadığı mekan düzeyleri ile birlikte belirlenmiştir. Üçüncü bölümde insan-çevre etkileşim sisteminde insanın bilgilerini zihnine almasını tarif eden çevresel biliş sistemi ele alınmıştır. Bu sistemin bileşenleri, algılama ve duyum, biliş ve değerlendirme olarak belirlenmiştir. Algılama ve duyum bileşeni dahilinde, algılama ile ilgili kabul görmüş teoriler, algılamada etkili olan insanın duyusal özellikleri ve değer sistemi, ruhsal durum, dikkat ve hafıza gibi kişisel değişkenler incelenmiştir. Biliş bileşeni içinde biliş kavramının tanımı yapılmış ve mekansal bilişi etkileyen ana etkenler ortaya çıkarılmıştır. Değerlendirme bileşeni dahilinde ise çevrenin değerlendirmesinde insanın geçtiği süreçler belirlenmiştir. Dördüncü bölümde mimari çevreyi okuma sistemi modeli açıklanmıştır. Öncelikle mimari çevreyi meydana getiren mimari mekan kavramı ve mekan düzeyleri algısal bakımdan incelenmiştir. Çevrenin okunması, insanın çevresel biliş bileşenlerini kullanarak çevrenin okunabilirliğini okuması olarak tarif edilmiş ve bu sistemi oluşturan alt bileşenler irdelenmiştir. Söz konusu sistemin iki bileşeni vardır. Birincisi insana ait olan çevresel biliş bileşenleri, ikincisi ise çevrenin okunabilirlik bileşenleridir. Çevresel biliş bileşenleri çevresel biliş ve bilişsel haritalar, yön bulma, insanın zeka, yaş ve cinsiyetini kapsayan kişilik değişkenleri, mekanda kalış süresi, kültürel değişkenler ve mekan tarifinde kullanılan sembollerdir. Çevrenin okunabilirlik bileşenleri ise karmaşıklık, çevre işaretleri, yollar, düğüm noktalan, bölgeler, sınır, kenar ve bitişlerdir. Beşinci bölümde günümüze kadar çevresel biliş çalışmalarında kullanılan çevrenin okunabiliriiğinin değerlendirilmesi üzerine kullanılmış olan araştırma yöntemleri örnekler ile birlikte incelenmiştir. Altıncı bölümde daha önce kurulan teorik modelin pratik uygulamasını yapmak amacıyla seçilmiş çevre olarak tatil köylerinin alt birimlerinin boyutlarına ve fonksiyonlanna göre bileşenleri incelenmiş ve tatil köylerinin okunabilirlik bileşenleri belirlenmiştir. Tatil köylerinde okunabiliriiği etkileyen ve genel yerleşme düzenini belirleyen yaya yollan düzeni şemalan ortaya çıkarılmıştır. Bu şemalar serbest düzenli, ızgara sistem ve karma yaya akslan şemalandır. Yedinci bölümde tatil köylerinde çevrenin okunmasının yaya akslan şeması düzenine göre değişimini incelemek amacıyla üç adet tatil köyünde yapılan alan çalışması tanıtılmıştır. Çalışmada serbest, düzenli ve karma yaya akslan şemalannasahip tatil köylerinden birer adet seçilmiş ve yerleşmenin sahip olduğu şemanın okunabiliriiği ile ilişkisinin saptanması hedeflenmiştir. Alan çalışması dört bölüm içindeki sorulardan oluşan anketi kapsar. Birinci bölümde kişinin yaş, cinsiyet, kişilik, meslek ve eğitim düzeyi profili araştınlmış, ikinci bölümde çevrenin okunması ile ilgili seçenekli sorular sorulmuş, üçüncü bölümde tatil köyünde bulunduğu noktadan kaldığı konaklama ünitesine giden yolu yazılı olarak tarif etmesi istenmiş, dördüncü ve son bölümde ise katılımcılara üzerinde tatil köyünün sadece dış sınırlarının çizildiği bir harita verilmiş ve içinde hatırladıktan birimleri çizerek veya yazı ile göstermeleri istenmiştir. Sekizinci bölümde anket sayısal analizlerle değerlendirilmiştir. Değerlendirme, çevreyi okuma sistemini oluşturan çevresel biliş ve çevrenin okunabiliriiği bileşenlerinden tatil köyü ile ilintili olanlan seçilerek yapılmıştır. Seçilen çevresel biliş bileşenleri yön bulma, çevreyi bilme ve kalış süresi, okunabilirlik bileşenleri ise karmaşıklık, çevre işaretleri, yaya yollan ve düğüm noktalandır. Değerlendirme, her bileşen için ilişkili olduğu soruların sayısal olarak analizi ile sonuçlara götürmüştür. Dokuzuncu bölüm sonuç bölümüdür. Burada çevresel biliş ve okunabilirlik bileşenlerine göre ortaya çıkan sonuçlar ortaya çıkarılmıştır. Onuncu bölümde ise ortaya çıkan sonuçlar doğrultusunda bir takım öneriler geliştirilmiştir. Çalışmada elde edilen sonuçlar şunlardır. Yön bulma bakımından, düzenli yaya akslan şemasına sahip tatil köylerinde yön bulma ve doğru yönü işaret edebilme kolaylaşmakta, düzen bilgisi sağlama düzeyi artmaktadır. Mekanda açıklık olunca yollar, kapalılık olduğunda ise çevre işaretlerinin öğrenilmesi yöntemi yön bulmada tercih edilmektedir.. Çevresel biliş düzeyi düzenli yaya akslan şemasında artış göstermektedir.. Bilişsel haritalara göre kapalı mekan olduğundan daha açık, açık mekan ise olduğundan daha kapalı bilinmektedir. Ana yaya aksı üzerinde ve bir sokak içinde olan birimler olduğundan büyük kabul edilmektedir.. Mekanda kalış süresi arttıkça çevresel bilişteki en yüksek düzeyde artış düzenli yaya akslan şemasında olmaktadır.. Karmaşık bulunma düzeyi düzenli yaya akslan şemasına sahip tatil köyünde daha düşük olmakta ve yerleşmenin karmaşık görülen bölgeleri bilişsel haritalarda gözükmemekte, yanlış olmaktadır, dolayısıyla okunamamaktadır.. Tüm tatil köylerinde rekreasyon amacına yönelik ağaç, düzgün görünümlü çim ve yüzme havuzu gibi elemanlar çevre işareti olarak seçilmektedir. Bunun dışında sütun, çatı, kemer, renk çeşitliliği ve su oyunlan gibi insanın günlük yaşamında görmediği tüm öğeler dikkat çekmekte, ses ve koku gibi duyusal uyancıiar ile iigilenilmemektedir. Yerleşim şeması ile işaret seçiminin bir ilgisi tespit edilememiştir.. Başlangıç ve bitiş noktalan belli, zihinsel olarak tanımlanabilir bir geometriye sahip yollar ile düşey sirkülasyonu sağlayan merdiven, kot farktan gibi tüm elemanlar iyi okunmaktadır.. Dört kenan yapı ile çevrili ve yollan birbirine birleştiren düğüm noktalan mekansal bir kapalılık oluşturduğundan iyi okunmakta, ancak peyzaj, kolon, duvar gibi elemanlann okunabilirlik düzeyinin artışına katkısı görülememiştir.. Tatil köylerinde okunabilir bölgeler, konaklama üniteleri, giriş, alışveriş alanları, havuz ve çevresi, havuz bar, restoran, sahil arkası barlar, sahil ve su oyunlan alanlandır.