Tarihi anıt ve sitlerde önleyici koruma olarak ziyaretçi yönetimi: Topkapı Sarayı Müzesi örneği

Tarihi anıt ve sitler zaman içerisinde çeşitli sebeplere bağlı birçok etkiye maruz kalmaktadır. Günümüzde bu etkiler, modern çağın alışkanlıkları ve ihtiyaçlarının da eklenmesiyle kültür varlıklarının korunmasını güçleştiren unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bugün tarih ve kültüre olan ilgi, tarihi anıt ve sitlere de yansıyarak turizmde artışa sebep olmaktadır. Turizm ekonomik getirileri ile değerlendirildiğinde çoğunlukla olumlu karşılanmaktadır. Bunun yanında, turizmin her yıl yüz binlerce ziyaretçi ağırlayan müze ve sit alanları üzerindeki etkileri göz ardı edilebilmektedir. Tez çalışmasında, mimari miras üzerinde ziyaretçiye bağlı oluşan risk ve etkilerin en aza indirgenmesine yönelik ziyaretçi yönetim planı hazırlanması sürecinin önleyici koruma kavramı çerçevesinde ele alınarak anlatılması amaçlanmıştır. Çalışma kapsamında Topkapı Sarayı Müzesi incelenmiş ve ziyaretçi yönetimi sürecine öneri getirilmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde, çalışmanın amacı ortaya koyulmuş ve çalışma yöntemi tüm süreç ile birlikte değerlendirilerek aktarılmıştır. İkinci bölümde, tarihi anıt ve sitlerde ziyaretçi etkileri ve bu etkilere bağlı oluşan hasarların sebep ve sonuç ilişkisi içerisinde aktarılması hedeflenmiştir. Bölüm sonunda önleyici koruma kavramının temeli ve gelişim sürecine kısaca değinilmiş, ziyaretçi etkilerinin kontrolünde önleyici koruma yaklaşımının önemi vurgulanmıştır. Üçüncü bölümde, ziyaretçi yönetimi planının kapsamı ve hazırlanması süreçlerinin aktarılması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda, öncelikle planlama sürecinin temelini meydana getiren kavramlara değinilmiş ve sürecin hazırlık aşaması için bir çerçeve oluşturulmaya çalışılmıştır. Ardından, ziyaretçi yönetimi planlaması yöntemleri irdelenmiş, ziyaretçi yönetimi uygulamaları ve stratejileri aktarılmıştır. Söz edilen süreçler müze ve sit alanlarında uygulamalarla örneklendirilmiştir. Bölüm sonunda değerlendirme yapılarak planlama sürecine dair bir şema oluşturulmuştur. Tez çalışmasının dördüncü bölümünde, örnek çalışma olarak incelenen Topkapı Sarayı Müzesi'nin mevcut durumuna dair analiz ve değerlendirmelere yer verilmiştir. Bu doğrultuda, Topkapı Sarayı Müzesi'nin içerisinde bulunduğu Sultanahmet Arkeolojik Parkı Dünya Mirası Alanı ve Sur-i Sultani ile ilişkisinden başlanmak üzere, bağlı olduğu kurumlar, yasal mevzuat ve ilgili projeler aktarılmıştır. Topkapı Sarayı Müzesi'nin tarihçesi, koruma uygulama süreçlerinin gelişimi ve bugünkü durumunun aktarılmasının ardından, müzenin ziyaretçi yönetimi uygulamalarına değinilmiş ve çalışma süresince müzede yapılan gözlemlerde tespit edilen ziyaretçi etkileri belirtilmiştir. Bölüm sonunda, aktarılan veriler değerlendirilmiş ve yorumlanmıştır. Topkapı Sarayı Müzesi ziyaretçi yönetimi planı süreci için önerilerin sunulduğu beşinci bölüm, çalışmanın üçüncü bölümünde ulaşılan ziyaretçi yönetimi planlama süreci şeması temel alınarak kurgulanmıştır. Bu doğrultuda, planlama sürecinin başlangıç aşamasında katılımcı ve paydaşlar önerilmiş, yapılacak ziyaretçi yönetimi planlamasının Sur-i Sultani ölçeğinde de ele alınmasının önemi vurgulanmıştır. Planlama sürecinin diğer aşamaları için, planlama sırasında izlenecek yöntemler belirtilmiş, uygulanabilecek yönetim stratejilerine dair öneriler aktarılmıştır. Bölümün sonucunda, Topkapı Sarayı Müzesi için hazırlanacak ziyaretçi yönetimi planının ardından korumanın sürdürülebilmesine yönelik önerilere yer verilmiştir. Günümüzde Türkiye'deki birçok tarihi anıt ve sit alanı, çalışma kapsamında ele alınan ziyaretçi etkilerine bağlı hasarların ortaya çıkması tehlikesi altındadır. Nitekim, bazı dünya mirası alanlarında söz edilen hasarlarla karşılaşılmaktadır. Çağdaş önleyici koruma ilkelerinin benimsendiği etkin bir ziyaretçi yönetimi planının hazırlanması, tarihi anıt ve sitlerin geleceğe taşınmasında önemli bir rol oynamaktadır.