Güncel kent müzesinin dinamikleri üzerinden bir gelecek öngörüsü: bir çağdaş kent müzesi model önerisi

Kentler; onları bir araya getiren politik, toplumsal ve psikolojik katmanları ile birlikte birer yerleşim alanıdır ve dolayısıyla bir mesken olarak farklı deneyimler, farklı var olma eşiklerini barındıran çeşitlilikler ortaya koymaktadırlar. Hem özne, hem nesne olarak kentler, çeşitliliklerini araştıran, toplayan, koruyan, paylaşan ve üreten kent anlatılarına ihtiyaç duymaktadırlar. Bu bağlamda 'Çağdaş Müzecilik' anlayışı ile birlikte ortaya çıkan müzecilik çalışmaları ve bu anlayışla birlikte üretilen 'kent müzeleri', her geçen gün değişen ve yenilenen kentsel anıları taze tutmayı, unutulan değerleri hatırlatmayı ve bireyler arasındaki iletişimi canlandırmayı hedefleyerek, kentteki yaşam kalitesini yükseltmeyi ve yeni paylaşımlar / karşılaşmalar / üretim mekanları yaratmayı amaçlayan 'kurumsallaşmış kent anlatıları' olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu anlamda, kent müzelerini kurumsal bir kent anlatısı olarak inşa eden geri plan, bu tezin çıkış noktasını oluşturmaktadır. Kentlerin kendilerine özgü karakterleri vardır. Bu nedenle her kentin ihtiyaçlarına yanıt verecek, kurgusunu kentin ve kentlinin özelliklerine göre dönüştürebilecek bir çağdaş kent müzesi modelinin tasarımı, tezin esas aldığı problemi ortaya koymaktadır. Tezin amacı, son yüzyılda müze tartışmalarının değerlendirmesi ile birlikte kent müzesi kritiğini anlamlı ve kendi temelleri sağlam bir biçimde yapabilmeye yardımcı olabilecek bir altlık ortaya koymaktır. Kent ve toplum üzerinden müze bağlamında sürdürülen araştırmalar ve yapılan tespitler ile birlikte her türlü kültürel ve sanatsal değerin temsil edildiği ve kendini güncelleyebilen çağdaş bir kent müzesi modelinin ortaya koyulabileceği savunulmaktadır. Bu bağlamda, 'Yeni Müzecilik' anlayışını özümseyerek, kurumsal ve mekansal olarak içinde bulunduğu koşulları görmezden gelmeyen, toplumuyla birlikte düşünen ve yaşayan kent müzesi anlayışını ortaya koyan bir çağdaş kent müzesi modeli denemesi hedeflenmektedir. Kent ve toplum, birbirini ören kolektif bir ağın ayrılamaz iki temel parçasıdır. Kent müzeleri bu tez kapsamında; kente, topluma ve toplumun ürettiği kültürel donatılara temsiliyet zemini oluşturma ve bu zemini inşa ederken kurumsal varlığını yeni müzeciliğin enstrümanları ile birlikte bağımsız olarak şekillendirme çalışmaları üzerinden ele alınmaktadır. Foucault ve Deleuze'ün son yüzyılda tartıştıkları konuların, açtıkları perspektiflerin ve bu bağlamda müze gibi mekanlar üzerinden yaptıkları değerlendirmelerin, bu yüzyılın toplumsal bağlamlarının okunmasına yardımcı olduğu ve kolaylaştırdığı düşünülmektedir. Bu anlamda tezin çerçevesini oluşturan çağdaş müze perspektifinin tarihsel sürecinin, toplumsal ve mekansal analizinde Foucault ve Deleuze ve Guattari'den yararlanılmaktadır. Foucault, Deleuze ve Guattari felsefesinde üretilen disiplin - denetim toplumu kavramları, müzedeki mekansal karşılıkları, düzen ve hierarşi ilişkileri ile birlikte değerlendirilmektedir. Çağdaş kent müzesinin açılımlarını yaparken, heterotopya, asamblaj, birleştirici sentez, rizom gibi kavramların kent müzesinin oluşum süreçlerinin, toplumsal ve mekansal bağlamlarının söküme uğratılmasına yardımcı olacağı düşünülmektedir. Öncelikle bir kurumsal yapı olarak çağdaş müzeciliğin gelişimi ve çağdaş kent müzesi bağlamında incelenmesi, sonrasında mekansal örnekler üzerinden kuramsal çerçevede kent müzesinin literatür üzerinden tartışılması ve bir model önerisi bu tez çalışmasının yöntemini oluşturmaktadır. Tespitler ve modelin ortaya konulması sonucunda örneklerle de model bir tür okuma ve değerlendirme yöntemi ve altlığı olarak kullanılmaktadır. Uygulama sürecindeki çağdaş kent müzesi örneklerinden, tezde öne sürülen çağdaş kent müzesi modelinde ortaya atılan rizomatik çoklukların, kent müzesinde karşılık bulduğu düşünülen iki güncel örnek olarak Antalya ve İstanbul Kent Müzeleri seçilmiştir. Modelin örneklerle analizinde, 'süreç, içerik ve mimari mekan' olarak üç modele alınmaktadır. Klasik Müze anlayışından Çağdaş Müze anlayışına doğru evrilen müze kavramının kırılma noktalarının ortaya koyulması ile birlikte tez kapsamında ele alınan kent ve toplum ilişkisi çağdaş kent müzesi bağlamında değerlendirilmeye çalışılmaktadır. Yöntem dahilinde yapılan araştırma ve incelemeler sonucunda, 'çağdaş müzecilik' anlayışını özümseyerek, kurumsal ve mekansal olarak içinde bulunduğu koşulları görmezden gelmeyen, toplumuyla birlikte düşünen ve yaşayan kent müzesi anlayışı ve bu anlayışın pratikteki yansımaları analiz edilmiştir. Analizler sonucunda güncel kent müzesi üretimlerinin, teorik olarak bağımsız bir temsil ve üretim aracı olma amacını taşımasına rağmen, pratikte bu amaçları yerine getirirken, klasik müzecilik anlayışında tercih edilen konvansiyonel müze kuruluş süreçleriyle üretilme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu gözlemlenmiştir. Bu bağlamda kent müzesi modeli ile birlikte kurumsal ve mekansal donatıları tartışmaya açılarak; son on yıl içerisinde lineer tarih anlatılı ve seri olarak üretilen kent müzelerine, karşı bir duruş olabileceği ve kent müzesinin var olan ancak güncel durumda değerlendirilemeyen potansiyellerini gerçekleştirebileceği öngörülmektedir.