Feyzullah Efendi Medresesi restorasyon projesi (2 Cilt)

Feyzullah Efendi Medresesi, İstanbul'un, Fatih ilçesinin Sorular Mahallesi'nde, Macar Kardeşler Caddesi üzerinde ve Fatih Külliyesi'nin güneyinde yer alır. Medrese, Macar Kardeşler Caddesi, Feyzullah Efendi ve Ali Emiri Efendi sokakları ile sınırlanmış olan ada üzerinde bulunur. Yapı; 1700 yılında dönemin Şeyhülislamı Erzurumlu Seyyid Feyzullah Efendi tarafından yaptırılmıştır. Feyzullah Efendi Osmanlı padişahlarından II. Mustafa ve III. Ahmet'in hocalıklarını yapmış ve II. Mustafa'nın saltanatı döneminde şeyhülislamlık görevine getirilmiştir. 1703 yılında çıkan isyan sonucu II. Mustafa tahttan indirilmiş ve Feyzullah Efendi de öldürülmüştür. Feyzullah Efendi Medresesi'nin programında on medrese hücresi, bir mescit- dershane, bir kitaplık, iki çeşme ve bir şadırvan bulunur. Kare planlı bir avlunun etrafında iki ayrı kütleden meydana gelen medresede hücreler 'L' biçiminde avlunun güneydoğu ve güneybatı yönünde dizilmiştir. Avlunun Macar Kardeşler Caddesi yönündeki kenarında ise mescit-dershane ve kitaplık ve de onların arasına yerleşmiş olan bir taşlıktan oluşan ikinci kütle yer alır. Mescit-dershane ve kitaplık kare planlı mekanlardır ve ikisi de birer kubbe ile örtülüdür. Aralarında yer alan taşlık ise çeşitli tonoz ve kubbelerden oluşan bir örtü sistemine sahiptir. Hücreler kare planlı olup kubbe ile örtülüdür, hücrelerin önünde de kubbelerle örtülü revak yer alır. Yapının ana girişinin avlu tarafında tek sahınlı ve bir çapraz tonozla örtülü bir revak bulunur. Avlunun ortasında mermer sütunların oluşturduğu altıgen planlı bir şadırvan bulunur. 1916 yılında kurucusunun kitaplıkta mevcut eserlerine ilave edilen Ali Emiri Efendi'ye ait çok sayıda kitapla bir genel kitaplığa dönüştürülen yapı Fatih Millet Kütüphanesi adını almıştır. Birçok tarihi yapı gibi; bu medrese de imar ve yol yapımı faaliyetlerinden olumsuz yönde etkilenmiştir. Feyzullah Efendi Sokağı'na açılan ana kapısı yükselen yol seviyesi yüzünden kullanılamaz hale gelmiş ve cepheye yapışık iki çeşme de yol seviyesinin altında kalmıştır. Bu dönemde yapının avlu duvarında Macar Kardeşler Caddesi'ne bakan tarafında bir kapı açılmıştır. Ayrıca yapının ana giriş kapısı yanma bir oda eklenmiştir. Yapının 1983 yılında geçirdiği restorasyon kapsamında ana giriş kapısı yeniden işlevine kavuşmuştur. Yapı 17 Ağustos 1999 Marmara depreminden Fatih ilçesinde yer alan birçok tarihi anıt gibi ciddi hasar görmüştür. Hücre, revak ve dershane kubbelerinde derin ve tehlikeli çatlaklar oluşmuştur. Bu durum sonucunda; kütüphanede yer alan kitaplar diğer kitaplıklara taşınmış ve kütüphane işlevine ara verilmiştir. Bu tez çalışması medrese için bir Restorasyon Projesi geliştirilmesini ve yeniden kullanılabilecek duruma getirilmesini amaçlamaktadır. Feyzullah Efendi Medresesi'nde 2000 ve 2001 yıllarında bu amaç ile tez çalışması kapsamında çalışmalar yapılmıştır. Yapının mevcut durumunun ayrıntılı ölçüm ve fotoğraflarla belgelenmiş ve 1/50 ölçekli çizimlere aktarılmış ve rölövesi hazırlanmıştır. Şadırvan ve cephede yer alan çeşmeler gibi detaylar içeren öğerler ise daha küçük ölçekli çizimlerle belgelenmiştir. Yapının onarımı için gerekli müdahalelere kaynaklık etmesi açısından mevcut hasarlar; özellikle çatlaklar rölöve paftalarına işlenmiş ve derinlik, uzunluk gibi matematiksel özellikleri tanımlanmıştır. Feyzullah Efendi Medresesi'nin çağdaşı olan, Köprülü Mehmet Paşa Medresesi, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Medresesi, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa Medresesi, Amcazade Hüseyin Paşa Medresesi, Ankaravi Mehmet Efendi Medresesi ve Ahmediye Medresesi, barındırdıkları planlimetrik, cephe, yapım tekniği ve malzeme özellikleri açısından değerlendirmiştir. Böylece bu medreselerle Feyzullah Efendi Medresesi arasındaki ortak özellikler saptanmıştır. Bu karşılaştırmalar Feyzulah Efendi Medresesi'ndeki kayıp özellik ve öğelerin saptanması için gerekli tipolojik verileri sağlamış ve Restitüsyon Projesi'nin hazırlanmasında yararlı olmuştur. Yapının çevresinin geçirdiği değişimler saptanmış, yapıda kullanımından ve önceki tamiratlardan dolayı, cephelerin ve mekanların uğradığı değişiklikler belirlenmiş ve tarihi haritaların incelenmesi, tipolojik araştırma ve yapıdan elde edilen bilgiler ışığında yapının özgün halini tanımlayan Restitüsyon Projesi hazırlanmıştır. Rölöve ve restitüsyon çalışmalarının bir arada değerlendirilmesinin ardından, yapını içinde bulunduğu hasarlı durumu gidermek için gerekli müdahale kararları belirlenmiş, yapının işlevini sağlıklı olarak yerine getirebilmesi için Restorasyon Projesi hazırlanmıştır. Bu projede retorasyon müdahaleleri üç grupta toplanmıştır. . İlk grup; yapıda deprem sonucu oluşan ve yapının öncelikli sorunu olan, strüktürel çatlakların onarılması için gerekli olan müdahaleleri içermektedir. Çatlaklar derinlikleri, boylan, yerleri ve üzerinde bulundukları taşıyıcı elemanın özellikleri açısından değerlendirilmiş ve üç gruba ayırılmıştır. Böylece her çatlak için uygun olan müdahale önerilmiştir. Yarık niteliği taşıyan derin çatlaklar barındıran ve yatay ve düşey yönde parçalanmış olan kubbelerin sökülerek aynı tür tuğla ve harçla yeniden örülmesi önerilmektedir. 10 mm'den daha geniş ve eleman içerine doğru devam eden çatlakların iki tarafının şerit halinde sökülmesi ve aynı tür tuğla ve harçla örülerek dikilmesi uygun görülmüştür. 10 mm'den daha dar ve daha çok duvarlarda ve bezemeli yüzeylere bulunan çatlakların ise özgün harçla aynı bileşimde üretilecek olan harcın enjeksiyonu ile onarılması düşünülmüştür.. İkinci grup restorasyon önerileri; kayıp parçaların plastik onarımı, cephe taşlarının uygun yöntemle temizlenmesi, dökülmüş sıvaların ve sökülmesi önerilen kubbelerin kurşunlarının yenilenmesini içermektedir. Ayrıca medresenin arka bahçesinde, kullanıcı ihtiyacı göz önünde bulundurularak, bir tuvalet inşa edilmesi önerilmektedir.. Üçüncü grup öneriler, yapının yeniden işlevlendirilmesi ile ilgilidir. 1999 Marmara Depremi'nin sonrasına kadar Feyzullah Efendi Medresesi'nde ki Fatih Mjllet Kütüphanesi kurumunun, restorasyonun ardından yapıda yeniden faaliyet göstermesi önerilmektedir. Fakat kütüphanenin araştırmacılar için profesyonel bir tarihi belge araştırma kütüphanesine dönüştürülmesi uygun görülmüştür. Osmanlı eğitim yapılan içinde özellikli bir yer tutan Feyzullah Efendi Medresesi'nin içinde bulunduğu durum yapının taşıdığı tarihi ve estetik değerlerin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için ciddi tedbirler alınmasını ve bilimsel çalışma yapılmasını gerektirmektedir. Fakat Yapımn 1999 Marmara Depreminden sonra ele alınış biçimi bu değerlere geri döndürülemez biçimde zarar vermiştir.