Mimar Sinan Camilerinden Şemsi Ahmet Paşa Camii ile T. C. Diyanet İşleri Başkanlığı Tip 3 Camii'nin akustik açıdan karşılaştırılması

Hz. Peygamber döneminden itibaren camiler İslam toplumlarının en önemli mimari ögelerindendir. İslamiyetin ilk dönemlerinden itibaren camiler, başta ibadet etme yeri olmak üzere aynı zamanda bir eğitim-öğretim, toplanma ve sosyal bir alan olarak kullanılmıştır. Günümüzde ise camiler sadece ibadet amaçlı kullanılmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu döneminde, Klasik Osmanlı Mimarisi denilince akla ilk olarak Mimar Sinan gelmektedir. Ortaya koyduğu üç yüzden fazla eserinde öne çıkan eserleri camiler olmuştur. Mimar Sinan camileri incelendiğinde, mimari olarak yeni tasarımlar denediği ve karşılaştığı problemlere çözüm üretmeye çalıştığı ve yaptığı her şeyi sebepsiz yapmadığı gözlemlenebilir. Çözüm üretmeye çalıştığı öncelikli problemlerden birisi de camilerdeki akustik problemlerdir. Cami kubbelerde bulunan rezonatör vazifesi yapan küpler, fil ayakların yanına yerleştirilmiş küçük müezzin mahfilleri ve caminin belirli konumlarına yerleştirilen müezzin mahfilleri ile camilerde çokça karşımıza çıkan estetik kaygılarla beraber akustik saçıcı eleman olarak kullanılan Türk Üçgeni ve Mukarnaslar, bu akustik problemlere çözüm üretmek için tasarlanan mimari ögelerdir. Akustik gereksinimlerin göz önüne alınarak tasarlanan ve iyi akustik koşullara sahip olduğu bilinen Mimar Sinan Camilerinin özgün akustik ortamları daha sonraki dönemlerde yapılan restorasyon çalışmaları ile bozulmuştur. Günümüzde yeni yapılan camiler, ya Klasik Osmanlı Camilerinde mimarların tasarım endişelerini göz ardı eden ve eskinin kötü birer kopyası niteliğinde olan ya da estetik kaygılardan uzak, biçimsiz ve işlevin gerektirdiği gereksinimlere cevap vermeyen yapılar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu problem; Toki, Kiptaş ve Diyanet İşleri Başkanlığı gibi resmi kurum ve kamu tüzel kişilikleri tarafından tip projeler hazırlanarak çözüm üretilme çabası ile sonuçlanmıştır. Ancak camilerin yapılacağı alanın iklim, topoğrafya, çevresel veriler, kullanıcı gereksinimleri, jeolojik zemin değerleri ve yerel yapı malzemeleri gibi temel tasarım girdileri tip projelerde standart hale gelmekte ve neticede estetik problemlere çözüm üretmekle birlikte başka problemler ortaya çıkarmaktadır. Akustik açıdan iyi tasarlanmayan camiler, yapılan tasarımlarla beraber bazı akustik problemleri de ortaya çıkararak aktif ses sistemlerinin kullanımını zorunlu hale getirmektedir. Bu tez çalışmasında, Mimar Sinan camilerinden Şemsi Ahmet Paşa Camii ile Diyanet İşleri Başkanlığı Tip 3 Camii akustik açıdan karşılaştırılmıştır. Camilerde yer alan eylemler tespit edilmiş, camiler için istenen akustik konfor koşulları irdelenmiştir. Şemsi Ahmet Paşa Camii'nde alan çalışmaları yapılmış ve farklı eylemler için akustik ölçümler gerçekleştirilmiştir. Her iki cami için de her bir eylem için simülasyon sonuçları değerlendirilmiş ve sonuçlar karşılaştırılmıştır. Bu doğrultuda hazırlanan tez çalışması 7 ana bölüm ve eklerden oluşmaktadır. Birinci bölümde, camilerin tarihçesi, akustik bilgisinin camilerin tasarımına etkisi ve tez çalışması kapsamında incelenen camilerin tarihçe ve mimari özelliklerine yer verilmiştir. Ayrıca tip cami projeleri ile ilgili bilgiler ortaya konulmuş ve mimari özellikleri karşılaştırılmıştır. İkinci bölümde ise konuşma ve sesin yayılmasını etkileyen faktörler irdelenmiş ve hacim akustiğine etki eden akustik kusurlar anlatılmıştır. Konuşmada yönelimin etkisi ve konuşmanın dinamik aralığı incelenmiş, sesin hacim içerisindeki davranışları ortaya konulmuştur. Hacimlerde yer alan akustik kusurlar şekil ve grafiklerle açıklanmıştır. Üçüncü bölümde ise cami tasarımında ve değerlendirmesinde kullanılan aksutik konfor ve tasarım parametreleri ele alınmıştır. Camilerin mimari özellikleri ve diğer akustik mekanlardan farklılıkları belirtilmiş ve bu kapsamda camilerin özellikleri, farklı sınıflandırmaları, camilerde yer alan eylemler ve kaynak ve alıcı nokta özellikleri ortaya konulmuştur. Ayrıca camilerin akustik konfor gereksinimleri belirlenmiş ve camilerde kullanılan bazı malzemeler ve akustik özellikleri verilmiştir. Bu bölümün ikinci kısmında, camilerde tasarım parametreleri ortaya konulmuştur. Camilerde kişi başına düşen hacim miktarları ile kubbe, mihrap, minber, mahfil tasarımı ve mahfil kolonlarının şekil ve ebatlarının akustiğe etkisi ele alınmıştır. Bu bölümün son kısmında ise nesnel ve öznel akustik parametreler incelenmiş ve camilerde yer alan farklı eylemler için farklı akustik koşullar ortaya konulmuştur. Dördüncü bölümde, camilerde yer alan eylemler ve bu eylemlere göre kaynak ve alıcı nokta kabulleri verilmiştir. Ayrıca akustik simülasyon programı, her iki camide kullanılan malzemeler ve hacim akustiği parametreleri ile ilgili kabuller ortaya konulmuştur. Beşinci bölümde, yapılan kabuller ışığında Şemsi Ahmet Paşa Camii akustik incelemesi belirlenen bütün eylemler için ayrı ayrı yapılmış ve simülasyon sonuçları ile alan çalışması kapsamında elde edilen ölçüm sonuçları karşılaştırılmıştır. Değerlendirmeler yapılırken hacim akustiği parametreleri, ses enerjisi ile ilgili parametreler (RT, EDT, XI(T30), BR, Ts, C50, C80, LF80 ve Echo, konuşma anlaşılabilirliği parametreleri (D50, STImale ve ALcons) ve ses gücü ile ilgili parametreler olmak üzere üç kısımda toparlanmıştır. Belirlenen parametreler üzerinden Cuma Hutbesi eylemi, Cuma Namazı eylemi, Günlük Namaz eylemi ve İlahi Okunması eylemi için değerlendirmeler yapılmış, elde edilen sonuçlar şekil, grafik ve çizelgelerle ortaya konulmuştur. Ayrıca yapılan odaklama analizleriyle odaklama problemi olup olmadığı kontrol edilmiştir. Altıncı bölümde, benzer şekilde Tip 3 Camii akustik incelemesi aynı eylem ve akustik parametreler doğrultusunda aynı konumda bulunan alıcı noktaları için yapılmış ve Şemsi Ahmet Paşa Camii ile Tip 3 Camii akustik açıdan karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçlar grafik, şekil ve çizelgeler üzerinden irdelenmiş, yapılan odaklama analizleriyle odaklama problemi olup olmadığı incelenmiştir. Yedinci bölümde, yapılan tüm değerlendirmeler bir araya getirilmiş, kaynak noktalarının konumlarının, mihrap formunun, minber konumu ile formunun camilerin akustik koşulları üzerindeki etkileri ile ilgili çıkarımlar yapılmış ve her iki caminin karşılaştırması neticesinde elde edilen sonuçlar ortaya konulmuştur. Elde edilen sonuçlar üzerinden camilerin tasarımında akustik koşulları etkileyen hususlar belirtilerek öneriler hazırlanmıştır.