Milas ve yakın çevreside geleneksel konutların özellikleri üzerinde gözlemler

Güneybatı Anadolu'da, Muğla'ya bağlı bir ilçe olan Milas; yakın çevresiyle birlikte tarihin erken dönemlerinden günümüze değin, pek çok uygarlığa sahne olmuştur. M. Ö. 6. ve 5. binyıllara denk gelen prehistorik dönem kaya resimleri kalıntıları bölgede bulunan en eski tarihli kalıntılardır. Anadolu'nun en eski halkı olarak kabul edilen Karlar, bu bölgede yaşamıştır. Milas ve yakın çevresi Karia'nın en önemli bölgelerindendir ve Milas uzun bir dönem boyunca, Karia'nın en önemli şehri olmuştur. Daha sonra Roma ve Bizans dönemlerine tanıklık etmiş bu bölgeye; 1 1. Yüzyıldan itibaren Türk akınları başlamış ve 13. Yüzyılda bölge tamamen Türkleşmiştir. Bölge, tarihi boyunca, her dönemden önemli izleri ve kalıntıları bünyesinde barındırmıştır. Büyük kısmı tahrip olmuş olsa bile, ait oldukları dönemlerle ilgili önemli bilgileri içlerinde barındıran bu kalıntıların çoğu, yerli ve yabancı bilimadamlarınca, günümüzde inceleme altındadır. Bunun yanında, bölgeye 11. Yüzyıldan itibaren yerleşen Türklerin; Selçuklu, Beylikler, Osmanlı ve son olarak Türkiye Cumhuriyeti'ne ait; önemli izleri ve kalıntıları da bulunmaktadır. En önemli yaşama birimi olan konutlar, dönemlerine ait yalın ve zengin içerikli bilgileri bünyelerinde barındırırlar. Milas merkez ilçesi ve yakın çevresi; kentsel ve kırsal konut bazında önemli bir bilgi kaynağıdır. Ancak, tarihi koruma, bu birimler için yeterli seviyede değildir. Bunun sonucu olarak da özellikle kent içinde ve yavaş yavaş kırsal alanda hızla yıkılmakta ve yok olmakta olan geleneksel doku ve konutlar için yeterli belgeleme ve tarama da yapılmış değildir. Bölgenin genel bir inceleme altına alınmasına ve ileride bölgeyle ilgiü araştırma amaçlı konu seçimine zemin hazırlanmasına gerek vardır. Bu aşamada, Milas ve yakın çevresinde, kentsel ve kırsal konutların temel özellikleri üzerine gözlemler yapılması kararlaştırılmıştır. Kentsel ve kırsal konut kendi özellikleri içinde ayrı olarak tanımlanmış ve sonuç olarak birbirleriyle ilişkileri, ortak noktaları ve farklı özellikleri nedenleriyle irdelenmiştir. Temel özelliklerin belirlenmesi ve tanımlanması sırasında, genel özelliklerinden detaylara doğru bir sıralama ile inceleme yapılmıştır. Öncelikle konut yapımına doğrudan etkidiği için bölgenin coğrafi yapısı incelenmiştir. Bölgenin önemli bir tarihsel geçmişşi olması ve geleneksel dokunun tarihi kalıntılar üzerinde gelişmiş olması nedeniyle tarihsel ve kültürel geçmişşine detaylı olarak değinilmiştir. Türkler yerleşik yaşama geçme aşamasında kırsal bölgelere toplu olarak yerleşmişler ve kendi yaşam tarzları doğrultusunda bir mimari mekan kavramı geliştirmişler, önceki yerleşim dokularından ve mimari özelliklerden etkilenmemişlerdir. Akdeniz ülkelerinde görülen hayvancılıkla bağlantılı bir yaşam tarzı olarak; bölgede görülen mevsimlik yer değiştirmeler sırasında; hareket edilen iki noktadan önce birinde, sonra her ikisinde birden yapılaşma başlamıştır. Kentsel konut, Milas İlçesi ölçeğinde incelenmiştir. Batı Anadolu karakterinde klasik Türk evi olarak tanımlanabilecek, geleneksel Milas evleri, gösterişli konaklardan, yalm evlere kadar geniş bir dokümana sahiptir. Milas evleri cephe özellikleri açısından; cumbaları; ocak çıkmaları; kafesli, korkuluklu ya da kepenkli pencere dizileri; işlemeli kapılan; saçakları; renk kullanımı, ahşap, taş işçiliği ve kalem işi süslemeleri ve bacaları ile özgün bir kentsel dokuya sahiptir. Kırsal konutlar ise, daha kısıtlı ekonomik ve toplumsal koşullara karşın kendine özgü karakteristik özellikler kazanmıştır. Cephe özellikleri; duvar dokusu, cephede pencere dizileri arasında ocak çıkmaları, seki köşkleri ve bacaları kırsal konutların başlıca karakteristik özelliklerindendir. Kentsel ve kırsal konut arasındaki en önemli farklılık plan bazındadır. Konut, kentsel ve kırsal alanda aynı plan anlayışından hareketle farklı özellikler ve karakterler kazanarak gelişme şemaları izlemiştir. Kırsal alanda, bu gelişim belli sınırlar içinde kalmışken, kentsel alan ekonomik ve toplumsal koşulların uygunluğu sayesinde daha hızlı ve gelişmiş bir şekil almıştır. Ekonomik gelir düzeyi, ekonomik gelir kaynaklarının farklılaşması mekan planlanması ve gelişimine doğrudan yansımıştır. Kırsal alanda, tek odalı plandan, açık sofalı plan tipine; kentsel konutta, açık sofalı ve kapalı sofalı plan tipine doğru bir gelişim izlenmektedir. Kırsal alanda ve kentsel alanda orta halli, toprakla doğrudan ilişkisi olan ailelerin evlerinde planlama daha açık ve zeminle içiçedir. Daha varlıklı, ağa konaklarında mekan kullanımı manzara seyretme amaçlı olmuş ve daha kapalı bir biçim almıştır. Sonuç olarak; Milas ve yakın çevresinde gelişen geleneksel yerleşim dokusu ve konutlar, aynı anlayış üzerine oluşmuştur. Fakat içinde yer aldığı toplumsal ortama bağlı olarak kırsal ve kentsel konut adı altmda farklılaşarak gelişmiş, kendi içinde özgün özellikler kazanmıştır.