Kutsallaştırma pratikleriyle gündelik yaşamın ve mekanın oluşumu: Fatih-Çarşamba örneği

KUTSALLAŞTIRMA PRATİKLERİYLE GÜNDELİK YAŞAMIN VE MEKANIN OLUŞUMU: FATİH-ÇARŞAMBA ÖRNEĞİBu çalışma, insanın yeryüzünde varlığını konumlandırma ve anlamlandırma, bununla beraber maddi bir dünya yaratma isteğinin yanında mekanı somut bir varlık alanından daha fazlası olarak görmesinin ardındaki hissin ne olduğu ve bu hissin mimarlık özelinde en küçük ölçekte evden, en büyük ölçekte kente kadar kendine nasıl bir varlık alanı bulduğu ve bu süreçte anlamı yaratan öğelerin, mekan ve anlam arasındaki diyalektik ilişkinin ne olduğu merakı ile ortaya çıkmıştır. İnsanın varoluşunu somutlaştırması ve anlamlandırması için mimarlık yalnızca nesneler ve çevreler üreterek değil, insanın bu maddi dünya yaratma ve bunu anlamlandırma isteğinin konusu ve alanı haline gelmiştir. İnsanın anlam dünyasına etki eden tinsel katman mimarlığın anlam boyutuyla yakından ilişkilidir ve bu katman kültür, gelenek, inanç gibi katmanlarla açığa çıkmaktadır. Mekanın üretimden kentin üretimine kadar kendine varlık alabı bulan mimarlık ve anlam ilişkisi disiplinler arası bir noktada durmaktadır. Kutsallık, insanın maddi dünyasını anlamlandırma ve kendisini konumlandırma çabasının katmanlarından biridir. Kutsal kelime anlamı olarak Tanrı ile ilişkilendirilmekte ve saygı duyulması, korunması gereken, güçlü, mukaddes gibi anlamlarda kullanılmaktadır. Kutsallaştırma pratikleri, kutsal ve dünyevi arasında diyalektik bir ilişkiye dair bir kavramdır. Çalışma boyunca kutsal ve dünyevi kavramları her ne kadar anlam olarak zıtlık içerse de çalışmada birbirini dönüştüren, birbirine dönüşen, sınırları muğlaklaşmış iki kavram olarak ele alınmıştır. Kutsal ve dünyevi olanın arasındaki bu diyalektik ilişkide mekanı ve gündelik hayatı üretme, yeniden anlamlandırma ve konumlandırma biçimi olarak 'kutsallaştırma pratikleri', hem mekansal hem de bir temsil pratiği olarak tanımlanabilir. Kutsalın oluşma biçimi, anlam ve ritüel ile geometrik ve fiziksel bir mekan üretme biçimi beraber birlikte düşünülmektedir. Mekansal eylemler, kutsal mekan nasıl üretir? Var olan bir mekanı kutsallaştırabilir ya da dünyevi olan ile birlikte kutsalın sınırlarını muğlaklaştırıp nasıl yeniden tanımlayabilir? gibi bir dizi soruya da cevap arayan kutsallaştırma pratikleri, bazen bir arada mekanı ve gündelik hayatı üretebileceği gibi bazen de tek olarak bu üretimi gerçekleştirebilirler. Yaşantı biçimi, kültür, gelenek ve inanç gibi alanlar insanın varlığını anlamlandırma ve konumlandırma çabasında somut ve soyut dünyası arasındaki ilişkiyi etkileyen öğelerden bazılarıdır. Bu bağlamda kutsallaştırma pratikleri, insanın varlığının farklı deneyimlerinde varlığını anlamlanladırma ve kendisini konumlandırma çabasında zamandan ve mekandan bağımsız ve sonsuzlukla ilişkilendirilen kutsalın, dünyevi olan içinde mekansal temsillerinin ve ortaya çıkan eylemlerin izini süren, dolayısıyla hem anlamı hem de eylemi içerisinde barındıran mekansal pratiklerin araştırılması olarak tanımlanabilir. Kutsallaştırma pratikleri hem anlam, ritüel ve ritüele dair eylemleri hem de mimari bir tasarım girdisi olarak karşımıza çıkmaktadır ve bunların çok yönlü, birbirini dönüştüren ve birbirine dönüşen çoklu durumlara işaret ettiğini ve ölçek olarak da farklılık gösterdiğini söyleyebilriz. Bu çalışmada Fatih-Çarşamba semti, bir cemaatin kent mekanı ve gündelik yaşamı nasıl kurguladığ kutsallaştırma pratikleri çerçevesinde ele alınmıştır. Kentte sosyal, ekonomik, kültürel ve dini ortaklıkları bulunan bir topluluğun kent içinde nasıl mekansal ve gündelik yaşam pratikleri geliştirdiği ve bu pratiklerin yalnızca sosyal, ekonomik ve dini ritüellerden değil yere göre nasıl özel durumlar oluşturduğu araştırılmıştır. Cemaatin kendine özgü mekansal ve gündelik yaşam pratikleri, kutsal ve dünyevi olan ile kurdukları ilişkiyi ve temelde dini bir ortaklıkla bir araya gelmiş olsa da bir cemaatin bununla beraber sosyal, kültürel ve ekonomik olarak da kurduğu ortaklıkları deşifre etmeye çalışmak kutsal ve dünyevi olan arasındaki diyalektik ilişkinin araştırılması ve bir bakış açısı ortaya konulmasına yardımcı olacaktır. Tez kapsamında öncelikle kutsal, dünyevi, kutsal mekan-kutsal yer, mit ve ritüel kavramlarına değinilmekte; bu kavramların mekanla ile ilişkiye girerek ne tür anlamlar ve eylemler ürettikleri irdelenmekte ve insanın maddi dünyasını kutsallık aracılığıyla anlamlandırma ve kendisini konumlandırma çabasının kutsallıkla ilişkili olarak ne tür aidiyetler ürettiği, mimarlığın kutsal ve dünyevi olan arasında nerede konumlandığı ve nasıl araçsallaştırıldığı, kutsallığın mimarlıkla ilişkili olarak yere ne tür anlamlar kattığı, bu anlamlarla yeri nasıl yeniden ürettiğine dair bir araştırma ve tartışmaların bir eleştirisini ortaya koymaktadır. İkinci bölüm, bu kavramlaarın bu tez çalışması kapsamında hangi kapsamda kullanıldığına dair tanımlamalar içermektedir. Üçüncü bölümde, kutsallığın sadece yere dair anlam üretmediği, bir mekan kurma pratiği olarak eylemle mekanı nasıl ürettiğine 'Kutsallaştırma Pratikleri' başlığı altında değinilmektedir. Kutsallaştırma pratikleri ses ve sessilik: hakimiyet kurma, ışık: yönlendirmek, su ve peyzaj: arınmak ve düşünmek, yükseltmek ve çevrelemek: sınır çizmek, daire ve tekrar: dönmek, form ve büyüklük: anıtsallaştırmak başlıkları altında incelenmiş ve kutsallın temsillerini ürettiği düşünülen her bir öğe bir eylem ile tanımlanmıştır. Kutsallığın mekanı hem bir anlam hem de bir eylem alanı olarak nasıl ürettiği güncel örnekler ve kutsal mekanlarda yapılan gözlem sonuçlarına göre deşifre edilmiştir. Çalışma boyunca kutsal zıttı olan dünyevi kavramıyla beraber ele alınması, bu zıtlıktan doğan farklılıkların ve ortaklıkların mekanla ve gündelik hayatla içiçe geçen, dönüşen ve dönüştüren bir olgu olarak en küçük ölçekte mekana, en büyük ölçekte kente dair yeni tanımlamalar getirilmesine olanak sağlamıştır. Dördüncü bölüm, Fatih-Çarşamba semti özelinde dini bir ortaklıkla bir araya gelmiş ve aidiyetler üretmiş bir topluluğun bir topluluğun kutsallaştırma pratiklerinyle mekanı ve gündelik yaşamı nasıl ürettikleri deşifre edilmeye çalışılmıştır. Burada yapılan saha çalışmasında önce yere dair gözlemler yapılmıştır ve bu gözlemler sonucunda belirli ortaklıklarla bir araya gelmiş bir cemaati birararada tutan ve bu cemaat için bu yeri kutsal ve bu sebeple özel ve dokunulmaz kılan şeyin ne olduğu, kutsallıkla berabeer mekan ve gündelik hayatın nasıl üretildiğine dair sorular sorulmuştur. Bu anlamda alanda ekonomik, dini ve sosyal hayatın yoğunluklu yaşandığı İsmailağa Camii ve çevresi, Manyasizade Caddesi, Sultan Selim Caddesi ve Çarşamba Meydan Parkı'nda haritalamalar yapılmıştır. Bu haritalamalar belirli mekansal pratiklerin yerle ilişkisinin keşfedilmesinde ve kutsal kavramıyla bu mekansal pratikler arasındaki ilişkinin keşfedilmesine olanak sağlamıştır. Çalışmaya katkı sağlayacağı düşünülen Mehmed Emin Tokadi Türbesi ve Eyüp Sultan Türbesi'nde de gözlem yapılmış ve haritalamalar üretilmiştir. Bu gözlemler kutsallaştırma pratiklerinin kutsal ve dünyevi arasındaki diyalektik ilişkide anlam, ritüel ve mimari tasarım öğesi olarak deşifre edilmesine olanak sağlamıştır. Beşinci ve son bölüm sonuç ve değerlendirmelerin yapıldığı kısımdır. Çalışma boyunca ele alınan kutsal ve dünyevi kavramlarının mekanda ve gündelik yaşamda yeni anlamlar ürettiği ya da eski anlamını daha da güçlendirdiği görülmektedir. İnsanın manevi dünyasıyla ilişkili bir kavram olarak kutsallığı, yeryüzüyle kurulan ilişki ve var olma şekilleriyle ilgili olarak dünyeviliği bir zıtlık olarak kabul etmek yerine birbiri içine geçen dönüşen ve dönüştüren iki kavram olarak ele almak bu çalışmanın en temek çıkarımıdır. Kutsallaştırma pratikleri de kutsalın dünyevi olanın, dünyevi olanın kutsal içindeki temsillerinin araştırılmasına dair potansiyel bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır. Kutsalın ya da dünyevi olanın içerik ve sınırlarını tariflemek ne biz mimarların, ne bir başkasının tekelinde olabilecek bir durum değildir. Fakata sonuç olarak görünen şu ki, insanın maneviyat arayışlarında, varlığını anlamlandırma ve konumlandırmasında anlam mekanı ve gündelik hayatı üreten önemli bir parametredir. Gündelik yaşam ve mekan bu sınırları belirsizleşmiş ne kutsal ne dünyevi, hem biraz kutsal hem biraz dünyevi olan bu alanda her gün yeni potansiyeller yaratmaya ve yeni anlamlar üretmeye devam edecektir.