Sürdürülebilir kentsel gelişim ve Kadırga'da mekansal oluşuma bütünsel bir yaklaşım

19. yy. Endüstri Devrimi ile hızlanan teknoloji, ulaşım ve iletişim alanlarındaki gelişmeler, insanlık tarihinde sıçramah değişimlere neden olmaktadırlar. Değişen zamanla birlikte, alışkanlıklar, yaşam biçimleri, yaşamın gerçekleştiği mekanlar da değişmiştir. Bu değişim beraberinde birçok sorunu da getirmiş ve bu sorunlara cevap arayışları içine girilmiştir. Ketsel mekanın sorunlarına dair, analitik çözümlere dayalı planlamalar bulundukları dönemin şartlarına göre değerlendirildiğinde haklı başvurular olarak görülebilirler. Ancak, kentsel gelişimleri yönlendirmek, kontrol altına almak, ideal toplum ve ideal kent yaratmak adına kartezyen gelenek anlayışıyla yapılan bu uygulamalar; sonuçlarının ruhsuz, kimliksiz, tek tip ve kullanıcının tatmin olmadığı kentsel mekanların oluşumlarına neden olmuşlardır. Özellikle metropoliten kentlerde; yoksulluk, kimliksizleşme, toplumsal ve mekansal kutuplaşma, mekansal çöküntü, sosyal iletişimsizlik, sağlıksız çevre koşulları olarak karşımıza çıkan bütüne ilişkin sorunlar, geleneksel yöntemden farklı bakış açılarının doğuşuna neden olmuşlardır. Sürdürülebilir kentsel gelişim kavramı çerçevesinde, şimdiye kadar yapılan uygulamalardaki -çözümleri parçalarda aramak, bütündeki sorunları parçalara indirgemek, mutlakiyetçi, neden-sonuç ilişkilerine dayalı- kartezyen yaklaşımın yerine, bütüncül bir yaklaşımın baz alınması gereklidir. İnsan yaşamı, çok boyutlu bir yaşam olarak bulunduğu çevre-toplumla ilişki ve etkileşim halindedir. Birbirinin içine giren bu çok yönlü ilişkiler sonucunda şekillenen mekanı anlamak ve ona çözümler getirmek; tek yönlü, doğrusal yöntemlerle mümkün olamamıştır. İnsanı ve insan kaynaklı tüm ürünleri organik bir bütün olarak görmek, kentsel mekana ilişkin sorunları bu bütüncül yaklaşımla öngörmeye çalışmak gereklidir. Yaşamı boyunca sürekli değişen insan, yaşadığı mekanları da değiştirir. Toplumlar ve kentler varlıklarını devam ettirebilmek için değişen koşullardaki temel çevresel, politik, kültürel, sosyal ve ekonomik ihtiyaçlara cevap verebilecek esnek yapıda olmalıdırlar. Aksi takdirde yaşamlarını devam ettiremezler. Sürdürülebilirlik kavramı bu bağlamda, sadece doğal kaynakların aşırı tüketimine karşı bir tepki olarak değil, yaşamın sürdürülebilmesi için gerekli olan tüm bu bileşenleriyle ele alınmalıdır. Yaşamın bileşenleri arasındaki ilişkiler, etkileşimler anlaşılmaya çalışılmış ve bu bütüncül yaklaşım 'sistem düşüncesi'nin detaylı incelenmesine neden olmuştur. Sistem düşüncesi yaklaşımıyla, kentleri yaşayan birer organizma olarak görmek, varlıklarını devam ettirebilmek için gerekli özelliklerin sistemin iç dinamiklerinde aranmasına neden olmuş, sistemin özellikleriyle, kentsel mekana dair öngörüler oluşturulmaya çalışılmıştır. Çalışma alanı olarak seçilen Kadırga'da mekansal oluşumun anlaşılabilmesi tarihsel süreç içindeki zaman-mekan ilişkilerinin izlerinin sürülmesiyle gerçekleştirilmiş; bir organizma olarak görülen Kadırga' nın bugünkü durumuna dair çevresel, kültürel, ekonomik etkenler arasındaki ilişkiler kurulmaya çalışılmıştır. Bu amaçla geliştirilen tez çalışması beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde çalışmanın amacı ve kapsamı, izlenilen yöntem ve konuya ilişkin literatür çalışmaları yer almaktadır. Çalışmanın amacı, bugün yaşanan çoğulcu ortamda, kartezyen geleneğin indirgemeci tavrıyla, mekansal / kentsel sorunların derinlemesine anlaşılmasında yetersiz kaldığını; bu nedenle mekansal oluşum nosyonuna bütüncül bir yaklaşımla bakmak gerektiğini vurgulayarak, Kadırga'da mekansal oluşumun izleri sürülecek ve Kadırga' nın sürdürülebilir gelişimi için öngörülerde bulunmak olacaktır. Tezde izlenilen yöntemde mantıksal sorgulamalar, literatür araştırmaları ve derinlemesine görüşmelerle elde edilen veriler; derinlemesine gözlemlerle üst üste çakıştırılarak, sezgi ve akıl süzgecinden geçirilmiş gerçekçi bir bakış açısı oluşturulmaya çalışılmıştır. İkici bölüm olan 'Sürdürülebilir Kentsel Gelişim'de ise sürdürülebilirlik kavramı, kent olgusu açıklanmaya çalışılmış; kentsel gelişim kavramına tarihsel süreç içinde getirilen farklı yaklaşımlar ele alınmıştır. Sanayileşme ile birlikte kentsel mekanın sıçramah değişimi, değişen yerleşimin yapısı ve bu yerleşimleri yönlendiren etkenler ile mimar ve plancıların 'ideal toplum' ve 'ideal kenti' yaratmak adına oluşturdukları planlamalar arasındaki neden-sonuç ilişkileri tartışılmış; bu tartışmalar, farklı gelişim karakterine sahip şehirlerin mekansal oluşumları üzerinden örneklendirilmiştir. Kent olgusuna ve mekansal oluşuma bütüncül bir yaklaşım ile bakılması gerekliliği bütüncül yaklaşımın derinlemesine incelenmesine neden olmuş ve tezin üçüncü bölümü bu başlık altında şekillenmiştir. Bütüncül yaklaşımın bilimsel araştırmalar sonucu ortaya çıkışıyla farklı disiplinlerdeki gelişimi, ilişkileri ve etkileşimi anlaşılmaya çalışılmıştır. Tezdeki tartışma ve önerilerin olgunlaşmasında önemli yeri olan kavram ve kuramlar ile sistem düşüncesi yaklaşımı arasındaki ilişkilere değinilmiş, kente / mekana-topluma ilişkin kavramlara bu bütüncül yaklaşım çerçevesinden bakılmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde ise çalışma alanı olarak seçilen Kadırga'da tarihsel süreçte değişen zaman-mekan ilişkileri nedenleri ve sonuçlarıyla birlikte ele alınmış; değişen dönemlere göre Kadırga'da mekansal oluşum incelenmiştir. Derinlemesine gözlem ve görüşmeler sonucu elde edilen verilerle literatür araştırmaları birleştirilerek Kadırga'daki yaşamın çeşitliliği ve kentsel mekana yansımaları yorumlanmıştır. Kadırga' nın bugün bir geçiş mekanı haline gelişinin nedenleri ve sonuçları anlaşılmaya çalışılmış; bu geçiş mekanının toplumsal, ekonomik, kültürel ve çevresel problemlerine bütüncül yaklaşımla birbirleriyle ilişkilendirilerek değinilmiştir. Tezin son bölümünde ise bütün bu kentsel / mekansal deneyimler sonucunda elde edilen birikim ile Kadırga'da sürdürülebilir bir gelişim için öngörüler geliştirilmiş ve Kadırga'daki mevcut dinamikler çerçevesinde oluşturulan öneri, tartışmaya açılmıştır.