Metro Han ve Cer binası koruma sorunları ve restorasyon projesi

İstanbul ili, Beyoğlu ilçesinde bulunan Metro Han ve Cer Binası, tez çalışmasının kapsamını belirleyen yapılardır. Metro Han ve Cer Binası, Galata Kulesi'nden sonra, Galata bölgesi silüetinde fark edilen en önemli yapılardandır. Metro Han İETT Genel Müdürlüğü, Cer Binası ise Tünel Hattı'nın teknik yapısı olarak kullanılmaktadır. Bu iki yapının, içinde bulundukları çevre ve parçası oldukları Tünel Hattı ile birlikte belgelenmesi çalışmanın ilk adımını teşkil eder. Bu belgeleme işlemleri, 'Tünel Beyoğlu İstasyonu' ve 'Makine Dairesi' ile birlikte, Cer Binası ve Metro Han'ın tüm hacimlerini kapsar. Yapılan ölçüm ve belgeleme çalışmaları ile eş zamanlı olarak, yapıların tarihlerine dair araştırmalar yapılmıştır. Yapıların bügünü ve geçmişşine ait bilgilerin toplanıp değerlendirilmesi sonrasında, yarını ile ilgili önerileri içeren restorasyon projesi hazırlanarak, kabul görmüş koruma ilkeleri ışığında, yapıların korunma sorunsalı irdelenmiştir. Metro Han ve Cer Binası, Galata surlarının kuzeyini ifade eden Pera bölgesinde bulunur. İlk çağlardan beri önemli bir yerleşim bölgesi olan Galata'nın kuzey kırları, bilhassa Osmanlıların İstanbul'u fethinden sonra gelişmiştir. Osmanlı egemenliği altında kozmopolit bir liman şehri olarak varlığını devam ettiren bölge, bir Avrupa kenti görünümündeydi. 17. yy'dan itibaren elçiliklerin Pera bağlarına yerleşmesine izin verilmişti. Tanzimat Fermanı sonrasında Pera bölgesindeki Avrupa havası kuvvetlenmiş ve bu bölgede batılı anlamda yoğun imar hareketleri görülmüştü. Metro Han ve Cer Binası, bu yapılaşma hareketlerinin ve Galata ile Pera arasındaki Avrupa'dan ithal modern iletişimin bir yansıması olarak bölgede yer etmiş mimari unsurlardır. 1838 yılının sıkı sokak ağı, bölgenin eğim çizgilerini takip eden denize paralel sokaklardan oluşmuştu. Galata ve Pera arasındaki dik bağlantıyı sağlayan geçitler vardı. Dik bağlantığı sağlayan en önemli güzergah ise Yüksek Kaldırım'dı. E. H. Gavand adlı Fransız mühendis 1867 yılında İstanbul'a gelmiş ve bu gezisi sırasında, Galata ile Beyoğlu arasında Yüksek Kaldırım üzerinde çok sayıda insanın gidip geldiğini gözlemlemiştir. %24 eğime sahip Yüksek Kaldırım Caddesi üzerinden günde ortalama 40.000 kişinin gidip geldiğini tespit etmiştir. Galata ve Pera bölgeleri arasındaki yoğun inşan akışına karşın yetersiz ulaşım imkanları, Fransız mühendisin bu iki bölge arasında ulaşımı kolaylaştırma amaçlı asansör tipinde yeraltı demiryolu projesi hazırlamasına neden olmuştur. Fikrini geliştiren Gavand, 1868 yılında Sadrazam Ali Paşa'ya proje taslağını sunmuş. Sermaye temini içinde İngiltere'de temaslar kurmuş ve 'The Metropolitain Railway of Constantinople from Galata to Pera' ismiyle şirketini kurmuştu. 1874 yılı sonunda büyük oranda tamamlanan Tünel Hattı, 1875 yılı başında yapılan açılış töreni ile hizmete girmiştir. İşletme Beyoğlu Tünel İstasyonu ve teknik hacmi içeren Cer Binası ile faaliyet göstermiştir. Açılış sonrası beklenenden fazla talep gören işletmenin kar oranları, imtiyaz sahibi şirketin 1892 yılında Osmanlı hükümetine başvuruda bulunarak imtiyazın uzatılmasını talep etmesine neden olmuştu. Bunun neticesinde, 1904 tarihinde bir mukavele daha yapılarak imtiyaz süresi 75 sene daha uzatılmıştı. 1908 tarihinde İngiliz şirket Tünel'i Tramvay şirketine devretti. Bu devir işlemi ile birlikte Tünel ve Tramvay, aynı idarenin bünyesinde hizmet vermeye devam etti. 1911 yılında ise Belçika uyruklu SOFINA şirketi tarafından tüm işletmler satın alınmıştır. Elektrik, Tünel ve Tramvay imtiyazlarına sahip olan SOFINA şirketinde, idari merkez ihtiyacı gidermek üzere Metro Han'ı inşa etmişti. Yapının inşası 15 Kasım 1912 ve 12 Mart 1913 tarihli projelerde görülen revizyonlar neticesinde 1914 yılında tamamlanmış ve yapı kullanıma açılmıştı. 1928 yılında ise altı katlı olarak inşa edilen yapının üzerine yedinci kat eklenmiştir. Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele dönemlerinin ardından Cumhuriyet yıllarında da İstanbul'da faaliyetine devam eden Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri, 1939 yılında millileştirilmiştir. 'İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri ' adı altında İstanbul Belediyesi bünyesinde kurulan şirket, Metro Han'ı Genel Müdürlük binası olarak kullanmaya devam eder. Metro Han'ın kuzey yönünde karşısında bulunan Cer Binası, bitişik nizamlı yapı adasında köşe parsel olması nedeni ile iki cepheye sahiptir. Tünel Meydanı Sokak'a bakan güney cephesinde yapıya girişler bulunur. Bodrum kat, zemin kat, iki normal kat ve çatı katından oluşan yapının 30 metreyi aşan bir bacası bulunmaktadır. Cer Binası 12,5 m x 4,5 m boyutlarındaki dikdörtgen kütleye eklenmiş 3,5 m x 3,5 m kare kaideli bacası bulunan bir yapıdır. Cer Binası'nın cephelerinde dolu tuğla malzeme vurgulanmıştır. Tuğla boyutları 24 x 12 cm olup kalınlığı da ortalama 6 cm'dir. Cephelerdeki tuğla örgü vurgulu görünüm, yüksekliği 30 metreyi bulan tuğla bacası ile birlikte Cer Binası'nın Endüstri Mirası özelliğini dışa vuran en önemli öğelerdir. Taş temel üzerine, taş ve tuğla taşıyıcı duvarlar ile yükselen yapının döşeme sistemi de voltadır. Metro Han'ın plan şeması, zemin kat hariç tüm katlarında benzeşir. Orta kısımda bulunan ışıklık hacimleri etrafında ana koridor dolaşır. Dış mekana bakan penceresi bulunan odalarda bu ana koridor boyunca dizilirler. Metro Han'ın cephelerinde bulunan çıkmalar, ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci katlarda devam ederek altıncı katta sonlanır. Altıncı katta çıkma üzeri balkon olur. Sadeleştirilmiş neo-klasik süslemeli cephesi ve cumba benzeri kütle hareketleri ile eklektik bir görünüm hakimdir. Pilastır sütün başlık süslemesi ile kat bitişlerindeki korniş, dor düzenini andırır. İETT Arşivi'nde bulunan statik projelere göre yapı çelik düşey ve yatay taşıyıcılardan oluşan iskelet sisteme sahiptir. Çelik karkas, her kat hizasında dört köşede bulunan aks aralıklarında çapraz metal kirişler ile desteklenmiştir. 30-35 cm kalınlığında ölçülen döşeme sistemi ise, ana yatay taşıyıcılara yük aktaran 'I' putreller ve bu putrellerin arasında beton doldurulması ile oluşturulmuştur. Tüm metal birleşimlerde somun-cıvata ve perçin kullanılmıştır. Metro Han'ın dış duvarları ise bazı yerlerde kalınlığı 30 cm'i bulan taş kaplama ve tuğla ile örülmüştür. Metro Han ve Cer Binası'nın restitüsyon çizimlerinde iki farklı dönem esas alınmıştır: Cer Binası için yapının yapıldığı ve Tünel Hattı'nın faaliyete girdiği 1875 senesi, Metro Han için ise binanın yapımından 14 yıl sonrası, 1928- 30 yılları. 1875 yılına dönülürken, yapıya sonradan eklenmiş olan ve eski fotoğraflarda derme çatma olduğu anlaşılan üçüncü kat çıkarılmıştır. Bunun yanı sıra, Cer Binası ile aynı yapı adasında bulunan Tünel Pasajı' nın yapımı ile Cer Binası bodrum katında yeni mekanlar elde etmiştir. Tünel Pasajı' nın bodrum katına doğru uzanan bu mekanlar da restitüsyon çizimlerinde çıkarılmıştır. Metro Han için ise 1928- 30 yıllarında eklenmiş olan yedinci kat nitelikli dönemdeki olarak kabul edilmiş. Bu tarihten sonra eklenen tüm muhdes eklerden yapı arındırılmıştır. Mevcut durumun çizimleri ve restitüsyon çizimleri karşılaştırılıp restorasyon kararları belirlenmiştir. İlke olarak, izi bulunan özgün detaylar restitüsyon çizimlerine göre tamamlanmış, farklı bir fonksiyon önerilmeden yapının fiziki şartlarını iyileştirmeye yönelik restorasyon kararları belirlenmiştir. Yapıların detaylı incelenmesi sonucu belirlenen koruma problemleri ve önerilen çözümler ile tez çalışması tamamlanmıştır.