Phenomenology of architecture: A study on architectural experience and design

Bu çalışma, günümüz görselliğe dayalı mimarlık algısına bir eleştiri olarak mimarlıkta deneyim üzerine bir tartışmadır. Mimarlık görsel bir endüstri olma yönünde hızla ilerliyor. Bir sunum aracı olarak sıkça kullanılan, bina görsellerinin ve fotoğraflarının insanların her gün karşılaştıkları ve deneyimledikleri mimarlıkla ilgisi giderek azalıyor. Görsellere dayanan bu sunum tekniği gerçek mimarlık deneyiminden uzaklaşırken, aynı zamanda mimarlık algısını da etkiliyor. Günümüz görsel odaklı kültürü, görünenin gerçek kabul edildiği, görünmeyenin ise yok sayıldığı bir algıyı empoze etmektedir. Benzer bir eğilim de mimarlığın sunum ve algılanışında hızla ilerliyor. Görsellerin temsil ettiği bu mimarlık, bakılacak bir resim algısı oluşturuyor. Konsept tasarım aşamasındaki çizimlerden başlayıp, binanın inşa edildiği günde çekilen fotoğraflarına kadarki süreci sunan bu görseller, aynı binanın sonraki yaşayışına ve insanla karşılaşmasına dair bir söz söylemiyor. Oysa mimari bu ilk gün çekilen fotoğraftan sonra da uzunca bir süre var olmakta, daha da önemlisi insanların hayatına dahil olmaktadır. Mimarlık algısı bu deneyime ve yaşayışa dayanmalıdır. Mimarlık bu bahsi geçen uzun varoluş sürecinde, insan hayatının önemli bir parçası olarak yaşamaktadır. Doğup büyülen evler, her gün gidilen okullar, tarihin deneyimlendiği müzeler, sergiler, kütüphaneler, tiyatrolar, ofisler, istasyonlar... Tüm bunları içinde barındıran kentler, bireyin ve de her bir bireyin hayatını kapsarken, mimarlık etrafında şekillenmektedir. Bu süreçte mimarlık kentleri ve insanların hayatlarını şekillendirirken, mimarlar da bir istisna oluşturmaz. Günlük yaşamın içine dahil olan mimarlık deneyimi, mimarların ve daha sonrasında tasarlanan mimarinin de bir parçası olarak düşünülebilir. Bu kapsamda, çalışma mimari deneyimi, görsel odaklı anlayışın bir kritiği olarak ele almaktadır. Çalışmanın amacı bu kritik bakış açısı ile, mimarlık deneyimini ve bu deneyimin mimari tasarım süreci üzerindeki olası etkilerini gözlemleyebilmektir. Bu iki ana başlık altında, mimari deneyimin hangi nitelikleri içerdiği ve eğer mimari deneyim tasarım sürecinde etkiliyse bu etkide hangi niteliklerinin rol aldığı soruları araştırılacaktır. Bu kapsam ve amaç çerçevesinde, fenomenoloji büyük önem kazanmaktadır. Benzer sorular fenomenoloji kapsamında süregelen çalışmalara uzun süredir konu olmuştur. Fenomenlerin deneyimi üzerine kurulan fenomenoloji, bu deneyimleri anlamlandırma çalışmasıdır. Temelleri Husserl tarafından atılan ancak, geçmişşi bilinç felesefesi çerçevesinde Descartes'in: 'Düşünüyorum öyleyse varım' fikrine kadar dayanan uzunca yıllardır tartışılan bir düşünce sistemidir. Mimarlık fenomenolojisi de mimarinin bir fenomen olarak alındığı, ve mimarlık deneyiminin tartışıldığı bir alan olarak 1950'lerden itibaren karşımıza çıkmaktadır. Bu alanda Schulz, Rasmussen, Pallasmaa ve Zumthor gibi pek çok isim çalışmalar üretmiştir. Bu çalışma kapsamında fenomenoloji ve mimarlık fenomenolojisi üzerinde bir literatür taraması yapılacaktır. Literatürdeki teroiler ve mimarlık deneyiminin bileşenleri birer birer tartışılacak ve analiz edilecektir. Çalışmanın ikinci kısmındaysa mimarinin deneyimi üzerine bir deneysel çalışma planlanmıştır. İstanbul Teknik Üniversitesi mimarlık öğrencilerinin gönüllülük esasına dayalı katılımında iki aşama halinde düzenlenen bu çalışmada, süregelen bu tartışmaların gerçek hayattaki mimarlık deneyimine yansımaları, varsa bu deneyimin tasarım sürecine etkileri gözlenmek istenmiştir. Diğer bir deyişle bu iki aşama başta sorulan iki araştırma sorusuna paralel olarak planlanmıştır. İlk aşama mimarlık deneyimine odaklanırken, ikinci aşama bu deneyimin tasarım üzerine etkilerine odaklanmıştır. Öğrencilerden birinci aşamada İstanbul Teknik Üniversitesi Taşkışla binasını deneyimlemeleri istenmiştir. Sonrasında deneyimlerini aktaran bir deneyim haritası oluşturmaları istenmiştir. İkinci aşamadaysa, ilk aşamadaki deneyim haritalarından yola çıkarak kendilerinin mimari bir deneyim oluşturmaları istenmiştir. Sonrasındaysa tasarımlarını anlatan bir çalışma hazırlamaları istenmiştir. Her iki aşamada da katılımcılara çok fazla sınır konulmamış, öğrencilerin olabildiğince özgür bir şekilde çalışmaları hedeflenmiştir. Bunun yanında iki hafta süren çalışma tamamlandıktan sonra, her bir katılımcı bu iki aşamayı da kapsayan bir deneyim güncesi hazırlamıştır. Deneyim günceleri, katılımcılar tarafından hazırlanan tüm çalışmaların belgelenip analiz edilmesinde birinci tekil şahıs bakış açısından bakan bir yol gösterici olması adına planlanmıştır. Bu çalışmanın sonuçları üzerinde değerlendirme yaparken bilimsel araştırma yöntemi olarak gömülü teori yöntemi seçilmiştir. Bu yöntem dahilinde deneysel çalışmadan elden edilen bilgiler ile literatür taramasındaki bilgiler karşılaştırmalı analiz edilecektir. Her bir katılımcının çalışmaları, deneyim güncelerinden ilgili alıntılar verilip ardından değerlendirme yapılacaktır. Her bir değerlendirmeden çıkan anahtar veriler kümeleme yöntemiyle bir araya getirilip karşılaştırmalı olarak analize başlanacaktır. Son aşamadaysa tüm bu veriler mimari deneyim ve tasarım kapsamında en başta yöneltilen sorulara cevaben tartışılacaktır. Bu çalışma sınırlı sayıda mimarlık öğrencisinin katılımı ile, iki hafta süren yalnızca bir deneysel çalışmanın verileri üzerinden tartışılmaktadır. Bu anlamda varılmak istenen nokta araştırılan sorulara kesin ve değişmez cevaplar verebilmek değil, analizler üzerinden cevaben eleştirel bir bakış açısı yakalayabilmektir. Araştırmanın esas konusu mimari deneyimin ve bu deneyimin tasarım sürecine etkilerinin gözlemlenerek, literatür araştırması ile karşılaştırmalı tartışmasıdır. Ancak ileriki çalışmalarda birden çok mimarlık deneyiminin karşılaştırmalı analizi, farklı katılımcı grupları ile aynı mimari alanların deneyimlenmesi gibi daha kapsamlı karşılaştırmalı araştırmalar yapılabilir. Yine bu anlamda mimarlık deneyiminin, mimarlık eğitimi kapsamında tasarım süreçlerine dahilinde bir başka ana başlık olarak ele alınabilir.