Construction of time conception in architectural realm; Sigfried Giedion and Space, Time and Architecture

öz Bu çalışmanın temel amacı, zaman kavramının sanat tarihi alanından mimarlık alanına aktarılma sürecinin yapısökümüne uğratılmasıdır. Tez, 19. yy Alman mimarlık kuramlarındaki sanat tarihinin mekan kavramlaştırmalarının, 20. yy modern mimari mekan kavramının 'Mekan-zaman' olarak biçimlenmesindeki dönüştürücü etkileri ile başlar. Öncü mimarlık tarihçisi ve eleştirmeni Sigfried Giedion'un yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde, mekansal deneyimin, zamansallık bilincinin ve kendinden açık-seçikliğin yeni tarzlarının morfolojik ve yapısall biçimlerini, mimari Modernite'nin yeni özellikleri olarak karakterize etmek için 'Mekan-zaman' olarak adlandırır. Eğitimini aldığı İsviçre sanat tarihi geleneğinden ayrı olarak Giedion, Modern mimarlığın tarih yazınımın oluşturulmasında ve mimarlık tarihçisi rolünün biçimlenmesinde hem öncü bir rol üstlenir, hem de tarihçi kişiliği ile model olur. Barındırdığı öncü mimarlık tarihçisi ve uzlaştıran tarihçi gibi ikili düzenleyici rolleri çerçevesinde Giedion, mimarlık ile yaşamın birleşmesini önererek, mimarlığı, gerçekleştirmeye çalıştığı bütüncül kültürel yemlenmenin kaynağı ve aracı kılar. Hegelci birlik Telos'u doğrultusunda Giedion, hem 'duygu' ve 'düşünce' arasında, hem de yasanım her alanında önerdiği birleşme ethos'vma meşru kılmak üzere, bilimsel ve sanatsal dayanaklar icat eder. Giedion, kendisinin etkin olarak seçtiği ve bağlantılandırdığı bilimsel ve sanatsal göstergelerin kendinden-açık-seçik olduklarını desteklemek üzere, Zeitgeist olarak adlandırılan Hegelci tarih anlayışım öne sürer. Bu bütünleştirme ethos'vanm etkisi altında mimari Modernite'yi tanımlama ve zaman kavramını mimarlık alanına 'Mekan-zaman' olarak aktarma girişimiyle Giedion, icat ettiği 'Mekan-zaman' kavramının anlamım paradoksal olarak, modernleşme sürecinin gerilimlerini çözmeyi ve 'hastalık belirtilerini' gidermeyi amaçlayan sağaltıcı ideoloji ile donatmaya başlar. Bu çalışmada, mimari Modernite'nin etkin tarihçi figürü bağlanımda Giedion'un, 1941'de yazdığı Space. Time and Architecture kitabı boyunca 'Mekan-zaman' kavramını nasıl inşa ettiği ve kitaba yaptığı eklemeler sayesinde kavramın içerik ve anlamında yaptığı dönüşümler sergilenir. Giedion'un hangi gelenekler, koşullar, motivasyonlar ve zihniyetler altında 'Mekan-zaman' kavramını icat ettiği, bu buluşunu 'kendinden açık-seçik' kılmak için hangi tür ikna mekanizmaları ve anlatı teknikleri ivkullandığı yapısökümüne uğratılarak, kavramın içeriğini nasıl dönüştürdüğü deşifre edilir. Bu gizemçözücü ve yapısökümcü yaklaşımlar bağlamında tezde, 19. yy'da psikoloji, fizyonomi ve Geştalt kuramlarının sınırlarım çizerek tesis ettikleri mekan düşüncesinin, 20. yy başında öznelleşerek nasıl mekansal deneyim' e döndüğü ve Giedion'un bu mekansal deneyimi, modern mimarlığın morfolojik, mekansal, zamansal ve sözdizimsel karakteristiği olarak 'Mekan-zaman' kavramına nasıl aktarıldığı incelenir. Bu tezde, 19. yy'ın sahte-bilimsel dördüncü boyut kuramlarından öklidçi-olmayan geometri kuramlarına, Einstein'nın Relativite teorisinden felsefedeki insanbiçimci zaman kavramsallaştırmalanna kadar çeşitlenen zaman kuramlaştırmalarının izlerinin Giedion'da nasıl devam ettiği deşifre edilir. Öznenin hareketliliğini, Nesnenin ise bütünü ile parçalan arasındaki söz diziminin çözülmesini önererek, özne ile nesne arasındaki statik ilişkiyi dönüştüren Giedion, Kübist resmi, Gerçekliğin gizli ve görünmez parçalarının alımlanmasında bir kayma, bunun 'çağdaşı' Einstein' m Rölativite kuramım da, mekansal deneyimin zamansal özelliği için bilimsel bir dayanak olarak sunar. 19. yy'da sanat tarihindeki mekan düşüncelerini, mekansal deneyimdeki zaman bilincinini de barındıran yeni tarz görsel algı kuramlarım, perspektif-dışı bakış ilkelerini ve Kübizm-sonrası'nın alımlama kuramlarındaki, modern mekanın zihinde kurgulanan parçalı-bütünlüklü yapısnı ayrıntılı olarak ele alan bu çalışma, Space. Time and Architecture kitabının son basımında, 'Mekan-zaman' kavramınının anlamını, Modernite'nin temsil aygıtına ve metaforik anlatısına dönüştüren, anlamı genişletme teknikleri ve ikna mekanizmaları inceler. Sonuç olarak, mekan ve zaman gibi iki önemli kavramın Giedion' a ulaşıncaya kadar geçirdikleri değişim ve dönüşümler sergilenerek, Giedion'un bu düşünsel mirası nasıl benimsediği ve 20. yy modern mekan düşüncesini ifade eden 'Mekan-zaman'a nasıl dönüştürdüğü analiz edilmiştir.