Mimarlık mesleği ve İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi mezunlarının mesleki kariyeri: Bir alan çalışması

Günümüzde tüm alanlarda hızlı bir değişim ve gelişme yaşanmaktadır. Toplumsal olaylar, teknolojik ilerlemeler, yeni fikirlerin doğmasına neden olmakta, insanın yaşamı ve bakış açısı daha da karmaşıklaşmakta ve değişim göstermektedir. Tüm bu gelişmeler diğer disiplinler gibi mimarlığı da etkilemektedir. Mimarlık, akademisyen, tarihçi, eleştirmen ve kuramcılar tarafından yeniden tanımlanırken, mimarlık eğitimi, mimarlık uygulamaları ve mimarların kendileri tartışmaya açılmaktadır. Tezin ikinci bölümünde meslek ve kariyer kavramları daha sonra mimarlıkta mesleki kariyer ve kariyer geliştirme konulan irdelenmektedir : Yüksek eğitim iyi bir kariyer sahibi olabilmek için gerekli olduğunu düşünenlerin sayısının artması ile bunun için çalışanların sayısında da artma görülmektedir. Yükseköğretim kurumlan kişinin meslek yaşamına hazırlandığı kurumlardır. Mimarlık eğitimi de çağa uygun bir şekilde kurumsallaşmış eğitim birimlerinde verilmekte ve öğrenciler bu kurumlarda meslek yaşamlarına hazırlanmaktadır. Herkes gibi bir değişim sürecini yaşamak durumunda olan organizasyon ve kurumlarında, ayakta kalabilmek ve yaşayabilmek için günün şartlarına uyum göstermek durumunda ve kendilerini yenileme, değişme ve gelişme gereksinmesi içinde bulunmaktadır. Bu düşünce ile birçok yükseköğretim kurumu öğrencilerine mezuniyet sonrasında da destek olmak amacıyla farklı öğretim programlan uygulamaya başlatmıştır. Bunun yanında mesleki ve özel kuruluşlar da mezuniyet sonrası bilgi ve becerilerin geliştirilmesine katkıda bulunmaktadır. Tezin bir sonraki bölümünde ise mimarlığın gelişimi, farklı tanımlamaları üzerinde durulmuş, gelişmiş ülkelerde ve Türkiye'de mimarlık eğitimi, sonrası ve mimarların çalışma alanları hakkında bilgi verilmiştir. Kişinin sahip okluğu bilgi, hayatı ve olayları kavrayış biçimi 'inimarlığın' kavranış ve tanımlanmasında da etkili olmaktadır. Değişen dünyada zamanın öneminin artması, teknolojinin gelişmesi ile birlikte farklı alanlarda uzmanlaşma ihtiyacı duyulmuş, farklı meslek dallan ortaya çıkmıştır. Mimarlık da doğal olarak bu gelişmelerden etkilenerek farklı alanlara ayrılmış, farklı disiplinlerle ilişkisini güçlendirmiştir. Mimarlık içinde estetik/sanat, bilim/teknik ve ahlaki/toplumsal bakış açılarını içinde barındırmaktadır. Mimarlık içindeki değişimler mimarlık eğitimine de yansımakta, eğitimde değişen yönler de mesleği etkilemektedir. Mimarlık eğitimi için modeller aranmaya başlanmış, farklı yöntemler denenmiştir, denenmektedir. Komisyon raporlan, forumlar ve tartışmalar sonucunda mimarlık eğitimi için bir 'en iyi model' olmadığı ortaya çıkmıştır. Değişen koşullar ve ihtiyaçlar çerçevesinde eğitim programlarında değişime ve gelişmelere gidilmektedir. Özellikle gelişmiş ülkelerde mimarlık eğitimi sırasında staj programlan dikkatle takip edilerek öğrencinin teorik yanında meslek uygulaması alanında da bilgi sahibi olmasına çalışılmaktadır. Meslek gelişimi ve uzmanlaşma için farklı eğitim programlan düzenlenmektedir. Türkiye'de de bu konuda çalışmalar son yıllarda hız kazanarak devam etmektedir. Mimarlar, inşaat sektörü içinde aktif görevlerde yer almakta, kamu ve özel sektörde farklı çalışma alanlarında meslek yaşamlarım sürdürmektedir. Çalışma olanakları sadece yapı konusu ile sınırlı olmamakta, her tür entelektüel ve pratik içerikli iş alam mimara yeni fesatlar sunmaktadır. Türkiye'de de mimarlar yurt dışında olduğu gibi farklı alanlarda çalışma olanağı bulmaktadırlar buna rağmen mimarlık okullarının ve öğrencilerini sayısının giderek artması, ekonomik zorluklar nedeniyle mimarlar iş bulmakta zorlanmaktadır. Bunun yanında yasal düzenlemelerin eksikliği mimarı müşteriler ve yasalar karşısında zor durumda bırakmakta, mimarların üye olacağı kuruluş ve organizasyonların eksikliği nedeniyle ülkemizde mimarlık politikaları konusunda çok fazla söz sahibi olamamaktadır. Mimarlık konusunda ülkemizde mimarlık eğitimi ve mesleği, üniversite ile mezunları arasında bir kopukluğun var olduğu düşünülerek İTÜ Mimarlık Fakültesi mezunlarına yönelik bir alan çalışması yapılmış ve tezin 4. bölümünde yapılmış alan çalışmasının bulgulan ve sonuçlan açıklanmıştır. Sezgisel olarak on yılın bir mesleğin nasıl uygulanacağına ilişkin kararın verilebilmesi için gerekli deneyimi kazandıracağı düşünülerek çalışma 1989- 90 yıllarında İTÜ'den mezun olan mimarlarla sınırlı tutulmuştur. Alan çalışması kapsamında 1989- 1990 yılı İTÜ mimarlık fakültesi mezunlarının 127 kişilik listesi elde edilerek, kendilerine ulaşılmaya çalışılmış, görüşme imkanı bulunan ve anketi cevaplamayı kabul eden 46 mezundan 41'inin anketi tarafımıza ulaşarak değerlendirmeye alınmıştır. İTÜ Mimarlık fakültesi mezunlarına araştırma kapsamında çalıştıkları kuruluşlara, kendilerine, eğitimlerine ilişkin bilgiler sorulmuş ve İTÜ mimarlık fakültesini ve aldıkları eğitimi değerlendirmeleri istenmiştir. Bu tez konusunun birinci amacı mimarlık mesleği ve eğitimi arasındaki var olduğunu varsaydığımız iletişimsizliğin nedenlerini bulmaya çalışmak, yapılan değerlendirme sonunda ulaşılan bulgularla bu kopukluğun giderilmesini sağlayabilecek çözümler sunmaktır. Diğer bir amacı, mimarlık mesleğim uygulamaya başladıktan sonra mezun mimarların çalışma hayatları boyunca mesleğin farklı alanlarında çalışıp çalışmadığını, hangi nedenlerden dolayı geçiş yaptığım ve meslek yaşamına başladığında ve sonraki yıllarda yaptığı tercihleri ve farklılıkları tespit etmektir. Bilgi ve becerileri eğitim kurumunda kazanma oram ve mimarlık eğitimi sonrası mezunların mesleki eğitime ihtiyaç duyup duymadığım saptamaktır. Akademik alanda da bu araştırmadan yararlanılarak mimarlara yardımcı yeni çalışmalar yapılabileceği düşünülmektedir. Bu konuda yapılabilecek yeni çalışmalara da yapılması düşünülen alan çalışmalarının sınırlan hakkında bilgi verecektir. Alan çalışmasına katılan mimarların yaş ortalamaları 32 olup, doğum ve lise mezuniyet yerleri büyük oranda Marmara Bölgesi olmaktadır. Alan çalışmasına katılan mezunlar büyük oranda İstanbul'da çalışmaktadır. Anketi yanıtlayanların tümü en az bir yabancı dil bilmektedir. Mimarların yarıya yakım (19) mimarlık dışında farklı bir alanda eğitim görmek istemişlerdir, bunların başında mühendislik ve işletme alanları gelmektedir. Mimarlık eğitimi görenlerin 14'ü eğitimleri öncesinde ve sırasında yakın çevrelerinde mimar olduğunu belirtmişlerdir. Eğitimi xısırasında yatarımda mimar olduğunu belirten mimarların 7'si mimarlık eğitimi dışında farklı bir alanda eğitim görmek İstemiştir. İTÜ Mimarlık Fakültesi mezunları, mimarlık mesleği eğitimini kendi ilgi ve beceri düzeylerine göre seçmemektedir. Mimarlık kariyeri seçiminin, bilinçli olarak değil, büyük oranda öğrenci yerleştirme sınavında alınan puana göre yapıldığı ve mimarlık mesleğinin seçiminde yakın çevrenin etkili olduğu, eğitim öncesi mimarlık hakkındaki bilgilerinin düzeyininse yeterli olmadığı görülmektedir. Mimarların 18'i eğitimleri sırasında ücretli olarak bir yerde çalışmışlardır. Mezuniyet sonrası mimarların 17'si yüksek lisans eğitimi görerek öğretim hayatlarına devam etmişlerdir. Bunun yanında sertifika veren bir eğitim programına devam edenlerin sayısı 8'dir. Eğitimi sırasında çalışan mimarların 11'i lisans sonrası yüksek lisans ya da sertifika veren eğitim programlarından birine devam etmiştir. Mezuniyet sonrası eksikliği görülen alanların başında bilgisayar ile tasarım, detay bilgisi ve yasa ve yönetmelikler gelmekte, dekorasyon, bilgisayar ile metraj ve keşif hazırlama, bilgisayar ile süre planlaması ve denetimi, mimarlık uygulamaları, taşıyıcı sistemler ve yapım yönetimi bu alanları takip etmektedir. Mezunların eksikliğini gördükleri alanlar, mimarların çalışma alanları ile ilişkili olmaktadır. Bunun dışında ortak olarak bilgisayar konusunda eksiklik duyduklarını (25) belirtmişlerdir. Eksikliği görülen alanları, mezunlar büyük oranda, yurt içi sergi fuar izleme, yayın izleme, uzmanlara danışma şeklinde gidermeye çalışmaktadırlar. Alan çalışmasına katılan mimarların 36'sı mimarlık mesleğinde meslek içi eğitimi gerekli görürken diğerleri bu soruyu yanıtsız bırakmıştır. Mezun olan mimarlar tasarım, uygulama, proje yöneticiliği, eğitim, pazarlama ve satış, alt yüklenicilik, imalat, yayıncılık ve denetim alanlarında çalışmaktadırlar. Mezuniyetin ilk yıllarındaki mimari büro çalışanı ve sahibi toplamı sayısında, mezuniyetin ilerleyen yıllarında düşme, bunun yanında inşaat şirketi çalışanı ve sahibi toplamı sayılarında ise artma olmuştur. Mimari büro çalışanlarının sayısında mezuniyet sonrası geçen yıllarla ters orantılı olarak bir düşme, bunun yanında inşaat şirketi ve mimari büro sahibi sayısında bir artma görülmektedir. Mimari büro ve inşaat şirketi ialışanları ofis ya da şantiye alanında çalışmaktadırlar. Lisans eğitimi sırasında ve mezuniyet sonrası mimarların büyük çoğunluğunun tasarım ve projelendirme konularında çalışmaya başladıkları, daha sonra farklı alanlara geçiş yaptıkları görülmektedir. Mimarlık mesleği dışında bir iş sahibi olan mimarların sayısı ekonomik durum, inşaat sektöründeki atılımlar ya da kişisel nedenler ile değişim göstermektedir. Mimarların son çalıştığı firmaların faaliyet alanları uygulama ağırlıklı olmaktadır. 17 kuruluş uygulama ya da uygulama yanında alt yüklenicilik, pazarlama veya üretim alanlarında da çalışmakta, 10 kuruluş tasarım veya tasarımın yanında danışmanlık ya da pazarlama faaliyetlerini sürdürmekte, 8 kuruluş tasarım ve uygulama faaliyetlerinin her ikisini birden veya bu faaliyetlerin yanında alt yüklenicilik, pazarlama, danışmanlık ya da üretim alanlarının birisinde çalışmaktadır. Mimarlar, hak edilenin alınamaması ve az kazançtan, sorumluluk yükünün ağırlığından ve eğitim eksikliğinden bahsetmektedir. Çalışılan kurumun her bakımdan avantajlı olduğunu düşünenler azdır. Alan çalışmasına katılan mimarların yarıya yakım birlikte çalıştıkları farklı meslek grupları ile mimarlık mesleğinin uygulanması sırasında sorunlarla karşılaştığım belirtmiştir. İnşaat mühendisleri, mimarlar, işçiler, makine mühendisleri ve iç mimarlar, mimarların çalışma sırasında sorun yaşandığı meslek grupları olarak belirtilmiştir. Alan çalışmasına katılan xnmimarlara göre mimarların üstleneceği faaliyetlerin kapsamı, farklı bakış açıları ile değişiklik göstermektedir. Kentsel tasarım, peyzaj mimarlığı, çevre tasarımı, mobilya tasarımı ve pazarlama ve üretim faaliyetleri mimarlık faaliyetleri kapsamına sokulmamıştır. Mesleki kontrol, mimarlık eğitimi ve araştırmaları, dekorasyon, bilirkişilik, keşif metraj işlerinin ve iş programının yapılması ve şantiye yöneticiliği büyük oranda mimarların üstleneceği faaliyetler kapsamına sokulmuştur. Mimarlar staj uygulaması konusunda ise tamamına yakını (39) stajın daha kontrollü ve disiplinli olması ve teorik ve pratik eğnimin birbirleriyle içice olması gerektiğini belirtmişlerdir. Katılımcıların 15'inin mezun olduktan sonra İTÜ mimarlık fakültesi ile ilişkisi olmuştur. İlişkide bulunmayan mimarlar büyük oranda zamansızlığı neden göstermişlerdir. Alan çalışmasına katılan mimarların 34'ü İTÜ mimarlık fakültesi mezunu olmanın ayrıcalıkları olduğunu belirtmiş, ayrıcalıkların nedenlerini başlıca köklü bir geçmişş, iyi bir eğitim ve prestije sahip olma olarak sunmuşlardır. Mimarlar, eğitimleri sırasında meslekleri ile ilgili düşündüklerini ve umduklarını mezun olduktan sonra sektörde bulamamışlardır. Mimarlar, eğitim geçmişşleri ve sosyal konumlan ne olursa olsun ortak istek olarak mimarlık mesleği ile ilgili öncelikli olarak işveren düşünce yapışım değiştirmeyi, genel kalite standartlarının, daha iyi denetimin oluşmasını, motivasyon ve eğitim kalitesinin ve iş imkanlarının artmasını, iş anlayışının değişmesini ve emeğe verilen değerin artmasını ve daha eğitimli insanlarla birlikte çalışabilmeyi, sosyal güvence ve bürokraside kolaylık olmasını istemektedirler. Bunun yanında mimarların ortak istekleri öncelikle yasal düzenlemeler ve eğitimle ilgili olmaktadır. Yasal düzenlemeler sonrası mimarın önceliğinin ve öneminin artacağına ve mimarların daha nitelikli ürünler ortaya koyabileceğine inanmaktadırlar. Eğitime verilen önem ile mimarlar, işveren ve çalışanlar arasındaki sorunların azalacağına ve daha verimli olunabileneceğine inanmaktadırlar. Yapılan değerlendirmelerde İTÜ mimarlık fakültesi mezunlarının mezun oldukları kurumla ilişkilerinin kopuk olduğu, meslek içi eğitim için fakültenin tercih edilmediği, eksikliği görülen alanların mimarlar tarafından uzmanlara danışma, yayın izleme ile ya da çalışılan yerde gidermeye çalıştıkları, mezunların iş yoğunluğu ve zamansızlığı gerekçe göstererek fakülteyle ilişki kurmadıkları gözlemlenmektedir. Mezunlar fakültenin kendilerine ulaşmasını arzulamaktadır. İTÜ'nün mezunların ihtiyaçlarına yönelik çalışmalara gitmesi, mezunlarına ulaşarak bunları tanıtması, haber vermesinin mezunları fakülteye çekeceği, üniversite ile yerel yönetimlerin ve meslek odalarının işbirliğinin mezunların üniversiteden yararlanmasına etki edeceği düşünülmektedir. Alan çalışmasına katılan mimarların ikisi hariç tümü stajın daha kontrollü ve daha kapsamlı olması gerektiği konusunda ortak görüş belirtmiştir. Özellikle bu konuda yapılacak değişikliklerin öğrencinin bilgi düzeyini ve verimini ve fakülte ile ilişkisini artıracağı, farklı meslek alanlarında çalışacak mühendislik bölümü öğrencileri ile ortak projelerin yapılması ya da ortak derslerin alınması ile birlikte, mesleğin uygulanması sırasında diğer meslek grupları ile arasında oluşan farklılıkların azalacağı düşünülmektedir. Alan çalışması sırasında ortaya çıkan sorunların giderilmesinin ilk adımı olarak mimarlık eğitimi görülmektedir. Bu alanda yapılmış ve yapılacak olan çalışmaların İTÜ Mimarlık Fakültesinin eğitim programını yeniden düzenlemesine ve öğrencilerin aldıkları eğitimden daha fazla yararlanabilmelerine olanak sağlayacağı düşünülmektedir. xın