Türkiye'deki kentsel dönüşüm alanlarına yönelik bilişim teknolojilerine dayalı katılımcı tasarım modeli önerisi

Mimarlık üretimi kentsel alanlar içerisinde gerçekleşmekte ve üretilen tasarım ürünü gerek süreç gerekse de sonuç açısından kenti etkilemektedir. Diğer taraftan ise kentsel alanlara yapılacak olan her müdahale mimarlığın var olduğu bağlamı doğrudan etkilemektedir. Bu bağlamda değerlendirildiğinde kentsel alanlara yapılacak olan her müdahale mimari tasarım ölçeğinde bir problem alanı tarif etmektedir. 20. yüzyılın ikinci yarısında toplumsal hayatta eğitim, kültür ve bilgi alanlarında meydana gelen gelişmeler kentlerin fiziksel biçimini de doğrudan etkilemiş ve bu doğrultuda kentlerin yeni gereksinimlere yanıt verecek şekilde dönüştürülmesi ihtiyacını doğurmuştur. Türkiye'de 'kentsel dönüşüm', Batı ülkelerinde ise 'kentsel yenileme' olarak adlandırılan bu dönüşüm süreci doğrultusunda fiziksel ve sosyal açıdan çöküntü haline gelen kentsel alanların yenilenmesi hedeflenmektedir. Batı ülkelerinde gerçekleştirilen bu tür kentsel müdahaleler, vatandaşların ihtiyaç ve arzularını göz önünde tutan katılımcı bir yaklaşımla gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda bu ülkelerde 1960'lı yıllardan itibaren kullanıcıların tasarım süreçlerine daha etkin bir şekilde katılmaları amacına yönelik birçok katılım yöntemi geliştirilmekte ve bu kapsamda katılımcı tasarım uygulamaları hayata geçirilmektedir. 21. yüzyılda bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan gelişmeler, katılımcı tasarım kapsamında kullanılan araç ve metodları da etkilemiştir. Bu dönemde kenti yöneten otoriteler ve diğer sorumlu paydaşlar daha az zaman ve maddi kaynak harcanarak daha fazla sayıda vatandaşın dönüşüm sürecine katılmasına olanak sağlaması, paydaşlar arası etkin iletişim ortamı sunması ve daha objektif karar verme süreçlerine imkan tanıması gibi özelliklerinden dolayı bilişim teknolojilerine yönelmiş ve bu kapsamda internet tabanlı katılım platformları, mobil katılım uygulamaları ve dijital katılım oyunları gibi birçok araç ve ortam geliştirilmiştir. Bu tür teknoloji güdümlü çözümler, gelişmiş ülkelerde yaşanan kentsel problemlerin çözümü veya kentlerin sürekli iyileştirilmesi gibi amaçlar doğrultusunda etkin bir şekilde kullanılırken doğal afetler, hızlı ve çarpık kentleşme gibi çok ciddi kentsel sorunları bulunan gelişmekte olan ülkelerde ise neredeyse hiç kullanılmamaktadır. Diğer taraftan Türkiye'de zemin koşulları ve binaların yapısall durumlarından dolayı afet riski altındaki kentsel alanlar, illegal olarak inşa edilen gecekondu yerleşimleri, fiziksel ve ekonomik ömrünü tamamlamış ve günümüz gereksinimlerine yanıt veremeyen kentsel alanlar olmak üzere uzun süredir kentsel dönüşüm gündeminde olan birçok konu bulunmaktadır. Bunun yanı sıra 2030'lu yıllarda büyük bir depremin meydana geleceği öngörülerek başta Çevre ve Şehircilik Bakanlığı olmak üzere birçok merkezi ve yerel yönetim birimi kentsel dönüşüm seferberliği başlatmıştır. Bu seferberlik kapsamında Türkiye'deki afet riskine karşı tedbir almak amacıyla kentsel dönüşüm kapsamında önümüzdeki 15-20 yıllık süreç içerisinde milyonlarca konutun yeniden inşa edilmesi ve binlerce kentsel alanın dönüştürülmesi planlanmaktadır. Türkiye'de şimdiye kadar kentsel dönüşüm kapsamında yürütülen uygulamalarda bu alanlarda yaşayan kullanıcıların ihtiyaç ve beklentilerinin dönüşüm sürecine dahil edilmemesi nedeniyle birçok kentsel dönüşüm projesinde kullanıcılar ile devlet kurumları karşı karşıya gelmekte ve süreç arzu edildiği şekilde ilerleyememektedir. Bu nedenle yürütülecek kentsel dönüşüm süreçlerinin vatandaşlar, sorumlu idare, uzman gruplar vb. paydaşlar arası etkin bir iletişim ortamı sunulmadan ve paydaşların sürece aktif bir şekilde katılmaları sağlanmadan başarı ile yürütülmesi mümkün görülmemektedir. Bu kapsamda milyonlarca kişiyi doğrudan veya dolaylı olarak ilgilendiren kentsel dönüşüm süreçlerinde başta yerel yönetim ve kullanıcılar olmak üzere tüm paydaşların sürece veri sağlayacağı ve paydaşlar arası çok yönlü iletişime olanak tanıyacak bir katılımcı tasarım yaklaşımının geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Gelişmiş Batı ülkelerinde şimdiye kadar elde edilen deneyimler ve Türkiye'de son dönemde bilişim teknolojisi kullanımında tanık olunan gelişmeler, bilişim tabanlı katılımcı araç ve uygulamaların Türkiye'deki kentsel dönüşüm süreci için ihtiyaç duyulan katılımcı tasarım ortamını sunma potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma kapsamında bilişim tabanlı katılımcı araç ve tekniklerin Türkiye'deki kentsel dönüşüm sürecinde kullanılmasına yönelik bir araştırma yapılmıştır. Bu çalışmada Türkiye'deki kentsel dönüşüm sürecinde gerçekleşen eylemlere vatandaşların aktif bir şekilde katılabilmelerine olanak sağlayan bilişim teknolojilerine dayalı katılımcı tasarım modeli önerisinin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Çalışma kapsamında model kavramı, model senaryosu kapsamında önerilen prensipler, modelin aday sistem mimarisi, modelde yer alması önerilen aktörler, kullanılacak etkileşim çevreleri, önerilen katılımcı eylemler ve süreç tasarımı, kullanım senaryoları ve değerlendirme kriterleri olmak üzere birçok bileşenden oluşan yinelenebilir ve uyarlanabilir bir müdahale seti olarak tanımlanmaktadır. Bu doğrultuda öneri modelin geliştirilmesi için gerekli altyapının sağlanabilmesi amacıyla belirli konular incelenmiştir. Çalışma kapsamında ilk olarak katılım olgusunun toplumsal ve kuramsal kökenlerine inilmiş ve katılımcı tasarım konusunda geliştirilen farklı yaklaşımlar ve bu konuda günümüze kadar gerçekleştirilen uygulamalar, yapılan literatür incelemesi ile ele alınmıştır. Ardından kentsel alan müdahalelerinde bilişim tabanlı katılımcı tasarım yaklaşımlarına zemin oluşturan toplumsal gelişmeler ve bu konuda Avrupa kentlerinde yaşanan gelişmelere odaklanılarak bu kentlerde kullanılan bilişim tabanlı katılım platformları belirli örnekler üzerinden analiz edilmektedir. Çalışmanın bu aşamasında bilişim tabanlı katılım platformlarını belirlemek ve bu platformlarla ilgili dokümanlara erişebilmek amacıyla sistematik bir literatür taraması yapılmış, konuya ilişkin yürütülmekte olan güncel araştırmalar hakkında bilgi sahibi olmak amacıyla Avrupa'da yürütülmekte olan araştırma projeleri araştırılmış ve bu konuda son dönemde yürütülen 6 projenin yazılı raporları analiz edilmiştir. Bu aşamada ayrıca analiz edilmek için belirlenen 25 platformun her biri için yazılı raporlar ve dergi makaleleri incelenmiş ve derinlemesine bilgi elde edebilmek için platformların iletişim kanalları analiz edilmiştir. Bunların yanı sıra içerik analizinde açıklığa kavuşturulamayan bazı konular hakkında bilgi almak için bazı proje geliştiricileri ile iletişime geçilerek 7 kişi ile anket çalışması, 4 kişi ile ise görüşmeler yürütülmüştür. Çalışmanın bir sonraki bölümünde Türkiye'deki kentsel dönüşüm sürecinin analiz edilmesi hedeflenmiş ve bu kapsamda üç adımdan oluşan bir yöntem uygulanmıştır. Bu doğrultuda ilk adımda Türkiye'de kentsel dönüşüm kapsamında gerçekleştirilen uygulamalar ve yasal çerçeveyi incelemek amacıyla 2000 yılından sonra kentsel dönüşüm konusunda yürürlüğe konulan kanun ve yönetmelikler taranmış, iptal davalarına yönelik metinler incelenmiş ve kentsel dönüşüm konusunda medyaya yansıyan haberler taranmıştır. İkinci adımda Türkiye'deki kentsel dönüşüm sürecine yönelik günümüze kadar yapılan çalışmaları incelemek ve tez kapsamında yapılan araştırmanın literatürdeki hangi boşluğu tamamlayacağını tespit edebilmek amacıyla literatür araştırması yürütülmüştür. Üçüncü adımda ise kentsel dönüşüm uygulamalarından sorumlu olan resmi yetkililerin perspektifinden dönüşüm süreçlerinde kullanıcı katılımına yönelik yürütülmekte olan çalışmalar ve günümüze kadar tanık olunan sorun ve fikir ayrılıkları ele alınmıştır. Çalışmada bu kapsamda İstanbul'da yürütülen kentsel dönüşüm uygulamalarına odaklanılmış ve bu doğrultuda kentsel dönüşüm projeleri yürütmekte olan 14 belediye yetkilisi ve Çevre ve Şehircilik Bakanlığı İstanbul İl Müdürlüğü temsilcileriyle yarı-yapılandırılmış görüşmeler yürütülmüştür. Çalışmanın bu aşamasında elde edilen veriler sonucunda Türkiye'deki kentsel dönüşüm süreçlerinde katılımcı bir yaklaşım geliştirmek için ihtiyaç duyulan gereksinimler belirlenmiştir. Çalışmanın sonraki bölümünde katılımcı bir model için ihtiyaç duyulan gereksinimlere yanıt verebilecek şekilde geliştirilen katılım modelinin bileşenleri sunulmuştur. Bu çerçevede sırasıyla modelin genel prensipleri, modelin eylem alanını oluşturan bileşenler olan modelin aday sistem mimarisi, modelde yer alacak aktörler, etkileşim çevreleri ve model kapsamında gerçekleştirilecek olan eylemler ve süreç ve model kapsamında gerçekleştirilecek uygulamaları değerlendirmek için gerekli olan kriterler ve değerlendirme soruları ortaya konulmuştur. Bu bölümde model senaryosu kapsamında önerilen bazı mobil uygulamaların ve katılımcı eylemlerin test edilmesi amacıyla İTÜ Mimarlık Fakültesi Mimarlık Bölümü öğrencileri ile Süleymaniye bölgesinde iki adet pilot çalışma yürütülmüştür. Öğrencilerle sahada yürütülen çalışmanın ardından atölye sürecine, kullanılan uygulamalar ve çalışma kapsamında toplanan verilere ilişkin görüş ve önerilerini toplamak amacıyla katılımcılara bir anket formu gönderilmiş ve verdikleri yanıtlar değerlendirilmiştir. Çalışmanın bu bölümünde ayrıca önerilen modele yönelik geribildirim toplamak ve model senaryosunda önerilen uzman katılımı boyutuyla ilgili veri ve bilgi elde etmek amacıyla uzman gruplar ile ayrıntılı görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda Süleymaniye bölgesi hakkında deneyimleri ve fikirleri olan uzman grupların bölgede yürütülebilecek bir kentsel rehabilitasyon projesi için fikir ve önerileri toplanmıştır. Araştırmanın bu aşamasında son olarak modelin uygulanması için Beylikdüzü Belediyesi ile yürütülen çalışmalar açıklanmıştır. Sonuç bölümünde ise tez araştırmasından elde edilen bulgular ve sonuçlar ile bu konuya ilişkin gelecekte yapılabilecek çalışmalar sunulmuştur. Çalışmada Türkiye'deki kentsel dönüşüm süreçlerinde katılım açısından farklı paydaşların ihtiyaç duyduğu gereksinimler tespit edilmiş ve bu gereksinimleri karşılayacak çözüm önerileri ortaya konulmuştur. Bu doğrultuda kentsel dönüşüm süreçlerinde katılımı gereken paydaş gruplarla yürütülen görüşmeler sonucunda öneri modelin farklı perspektiflerden değerlendirilmesi ve geliştirilmesi mümkün olmuştur. Tez kapsamında yürütülen pilot araştırmalar ise öneri modelin uygulanması sürecinde kullanıcı deneyimi ve elde edilecek veriler açısından önemli bulgular sağlamıştır.