Bir mimesis olarak mimarlık ve emsal bilgisi

Mimar veya mimar adayı, gündelik pratikte, inşa edilmiş veya edilmemiş çok sayıda mimari üretimin fotoğraf, ortografik çizim, üç boyutlu modelleme, diyagram, metin, video gibi farklı biçimlerde temsilleri üzerinden 'emsal bilgisi' edinmektedir. Bu bilgi tasarım süreçlerinde daha önceden oluşturulmuş çözümler olarak, eldeki tasarım problemine yönelik çıkış noktası, rehber veya kaynak olarak kullanılabilmektedir. Mimari tasarımda emsal bilgisi, herhangi bir mimari ürünün görsel ve yazılı temsil teknikleriyle oluşturulmuş veya mimari ürünün mekansal deneyimi sonucu zihinde oluşan bilgisinin parçalar, örüntüler, ağlar gibi farklı biçimlerde teşhis edilmesiyle söz konusu olmaktadır. Bu şekilde elde edilen bilgi, yeni tasarımda dönüştürülerek kullanılmaktadır. Böylece her bir mimari ürün, taklit edilme potansiyeline sahip ve kendisinden sonrakilere emsal oluşturabilecek bir bilgi kaynağı olmaktadır. Eldeki tasarım problemine uyan referans bilgi teşhis edilmekte, mimari ürüne dönüşerek eklenmekte ve yeni bir bilgi kaynağı olarak da değerlendirilebilecek yeni mimari ürün oluşmuş olmaktadır. Böyle bir durum bir mimesis olgusunu içermektedir ve bu durumda mimari ürünün kendisinin taklidi veya kopyalanması söz konusu değildir. Öte yandan, sayısal ağ sistemleri üzerinden yer ve zamandan bağımsız, her an her yerde bilgiye erişmek mümkündür. Bu sistemlerde bilginin üretilmesi, aktarımı ve bilgiye erişim belirli otoriteler üzerinden olmamaktadır. Her kişinin üretim ve paylaşıma katkıda bulunabileceği bilgi ortamları söz konusudur. Bilgi-enformasyon teknolojilerinin geldiği noktayı göz önünde bulunduran bu tez çalışmasında, mimari tasarıma dahil olan birçok bilgiden biri olan 'emsal bilgisi'nin mimesis olgusu bağlamında yeniden kullanılması, kopya/özgünlük tartışmalarının dışında durarak konu alınmaktadır. Diğer bir deyişle, bu tezin bakış açısına göre; daha önce gerçekleştirilmiş tasarım düşünceleri olarak mimari emsal bilgisinin mimar adayları veya mimarlar tarafından kullanılması olağan bir olgudur. Zira mimesis; tasarlayabilmek ve öğrenebilmek için olağan, yaratıcı süreci destekleyebilecek bir durum olarak değerlendirilmektedir. Tez kapsamında, mimesis olgusu ile etimolojik kökenleri ve taşıdıkları taklit anlamları bakımından benzerlik gösteren memetik kuramı; mimari üründen edinilen emsal bilgisinin, mimetik süreçler sonucunda yeni bir bilgi kaynağı olan mimari ürüne dönüşmesindeki taklit olgusu ve emsal bilgisinin yapısı için açıklayıcı nitelikte değerlendirilmektedir. Memetik kuramı düşünceler, ezgiler, sloganlar, çanak çömlek yapım yöntemleri gibi farklı birçok kültürel öğenin zihinden zihne geçerek dönüştüğünü ve bunların aracılarının tıpkı genler benzeri bir elemanla çeşitli dönüşümler geçirerek gerçekleştiği düşüncesine dayanmaktadır. Mem kavramı, kültürel öğelerin gen benzeri bir yapıyla evrim süreçlerinden geçtiğine işaret etmektedir. Bu bağlamda çalışma, günümüz bilgi ortamlarında erişilen mimari ürünlere ilişkin bilginin analitik bir değerlendirme ile dönüştürülerek kullanılmasında yol gösterici olacak 'Mem Hikayeleri: Tasarım Hikayelerinin Mem Örüntüleri' isimli bir model önermektedir. Model; emsal bilgisinin yapısını tarif etmekte, tasarımda emsal bilgisinin dönüştürülerek mimesis sürecine katıldığını belirtmekte ve taklit edilenlerin mimari ürüne ait tasarım düşünceleri, yani memler olduğu savına yaslanmaktadır. Model, mimari emsal bilgisinin yapısını tanımlarken 'tasarım hikayeleri' ve 'mem türleri' modellerinden hareket etmektedir. Mimari tasarımda mimari emsal bilgisinin kullanımının bir mimesis süreci olduğunu ve emsal bilgisinin memetik bir evrime dahil olduğunu iddia etmektedir. Model, mimari tasarımda mimesis olgusunu olağan bir tasarım pratiği olarak kabul etmekte, kopya/orijinallik tartışmalarının dışında durmakta ve mimesis sürecinin bilişsel aşamalarıyla da ilgilenmemektedir. Böylece, mimari üründen edinilecek bilginin çeşitli etkenleri ve farklı yapıları olduğunun bilinci ile değerlendirme yapılmış olmaktadır. Emsal niteliğindeki bir mimari üründen, görülür özelliklerin ötesinde; 'tasarıma konu olan gerekçeler'i, 'ilkesel çözüm kararları', yapım yöntemleri, yapım ilkeleri, kullanımlar, mekansal etkiler, mekandaki sosyal ilişkiler ve/veya psikolojik, fenomenolojik etkiler gibi bilgiler de edinilebilmektedir. Ancak tüm bunların tanımlanabilmesi için başlangıç olarak mimari emsal bilgisinin yapısı tarif edilmelidir. Bu nedenle 'Mimari emsal bilgisinin bileşenleri ve yapısı nasıldır? sorusu modelde çıkış noktası olmuştur. Önerilen model; emsal bilgisi, mimesis kavramı ve tasarımda memetik kuramı alanlarından yararlanılarak geliştirilmiş ve önermeler üç kuramsal alanın ilişkilerinden oluşturulmuştur. Buna göre önermeler; 'Mimarlıkta emsal bilgisinin kullanımı bir mimesis olgusudur.'; Mimari emsal bilgisinin yeni üründe kullanılması, mimetik bir süreç sonrası dönüştürülen memler; yani tasarım düşüncelerine ait bilgi parçacıkları vasıtasıyla gerçekleşmekte ve evrim sürecine girmektedir.' ve 'Emsal bilgisinin bileşenleri 'ne, nasıl, neden? sorularının yanıtlarını içeren tasarım düşüncelerinin yani mem türlerinin bir arada bulunduğu bir bilgi alanının oluşturduğu hikaye örüntüsü ile mimesis sürecine katılırlar.' şeklindedir. Modelde dört temel bileşen bulunmaktadır. Buna göre; selecteme ; bir mimari ürüne ilişkin cisimleşmiş tasarımın mimar tarafından çeşitli etkenler sonucunda daha iyi olduğuna kanaat getirilerek seçilimine ilişkin tasarım düşüncesi olan bilgi parçasıdır. Recipeme ; daha iyi olduğuna kanaat getirilerek seçilen selectemein nasıl bir ilkesel çözüm kararı ile oluşturulduğunu tarif eden tasarım düşüncesi olan bilgi parçasıdır. Explaneme ; bir mimari üründeki selecteme ve recipemelerin neden daha iyi olduğuna dair açıklamalara ilişkin, tasarıma konu olan gerekçelere sahip tasarım düşüncesi olan bilgi parçasıdır. Hikaye ; selecteme, recipeme ve explaneme bilgi parçalarının birbirinden bağımsız tekil bilgi parçaları olarak değil, bir örüntü yapıda bulunduğuna işaret etmektedir. Mem hikayelerinin memetik bağlamda eşleşmesinde ise memin kendisi, memin aktarım ortamı ve memin eşleşme ortamı olmak üzere üç etken söz konusudur. Modelin önerme ve ilkelerinin geçerliliğini sınamak amacıyla bir alan çalışması gerçekleştirilmiştir. Mimari ürüne ilişkin bilginin birbirine bağlı ağlar üzerinden dünyanın her yerinde, zaman ve mekandan bağımsız, erişilen durumu sebebiyle, mimarlık ortamında sıklıkla diğer tasarımlardan haberdar olmak için kullanılan, birbirinden bilgi kaynakları açısından farklılaşmış üç sayısal ortam belirlenmiştir. Buna göre; bilgi kaynağı bizzat tasarımcının kendisi olan, editör tarafından yazılmış ve seçilmiş bilgiye sahip ve kolektif olarak herkesin işaretleyerek ancak kullanıcı profilinin özelliklerine göre sıralanan görsellerden oluşan üç farklı ortamdaki bilgi ve bu ortamların bilgiyi temsil biçimlerindeki yaklaşımları analiz edilmiştir. Bu ortamlardan edinilebilecek bilginin sahip olduğu örüntülerin karşılaştırmalı olarak tespiti için her üç ortamda da mevcut mimarlık ürünlerinden örneklem oluşturulmuştur. Örneklemdeki görsellerin ve metinlerin analizlerinde üç aşama söz konusudur. İlk önce, görsellere ve metinlere uygulanan 'İçerik Analizi' ile temsil edilen bilginin model önerisindeki bileşenlerine ilişkin dökümü yapılmıştır. Bir sonraki aşamada, metinlerde tespit edilen anlatım farklarından kaynaklanan göstergeler sistemlerinin oluşturduğu bilgi alanlarını tespit etmek amacıyla 'Anlatı Kodları' tekniği uygulanmıştır. Son olarak, medya örnekleminin bilgiyi temsil biçimlerindeki farklılıkların memetik evrim üzerinde etken olması sebebiyle 'Söylem Analizi' tekniğiyle görsel analiz yapılmıştır. Alan çalışmasının sonuçlarına göre tek bir temsil yöntemi, mimari ürüne ilişkin bilgiyi aktarmada çoğu zaman yeterli olamamakta, birçok temsil yöntemi bir arada kullanılmaktadır. Bunlar görsel veya yazılı yöntemlerle olabileceği gibi, görsellerde yazı ve işaretlerle bilginin derinleştirilmesi yoluyla da olabilmektedir. Ayrıca, emsal bilgisinin mem örüntülerindeki bilgi bağımsız, hiyerarşik, sıralı yapıda değil; karmaşık örüntüler, bağlı birimler ve anlamı artırıcı, daraltıcı veya yönlendirici şekilde etki bırakan bilgi alanlarından oluştuğu görülmüştür. Görsel nitelikteki söylem analizinin sonuçları, emsal bilgisinin üç farklı nitelikte sunulduğunu göstermiştir. Buna göre, mimari ürünün kendisine ilişkin derinlemesine bilgi edinme, dolaylı olarak ilişkili bilgiyi edinme veya parçalar halinde, mimari ürünle ilişkisi olmayan bilgiyi edinme söz konusudur. Tez çalışmasının sonucunda yapılan değerlendirmede; mimarlıkta emsal bilgisinin kullanımının bir mimesis olgusu olduğu; mimari emsal bilgisinin yapısının çok yönlü ve ilişkisel olduğu; mimesis olgusunda tasarım düşünceleri olarak memlerin bilgi parçalarını aktardığı ve memlerin taklit edildiği; ortamın mimari emsal bilgisinin mimesis sürecine katılımında etken bir bileşen olduğu ve bilginin aktarımındaki temsil teknikleri ve anlatıdaki kurgusal yapının, emsal bilgisi bağlamındaki kişisel referans kütüphanesine ilişkin bilgi ve buradaki bilgilerin ilişkisel yapısının niteliği açısından önemli olduğu sonuçlarına varılmıştır. 'Mimesis Bağlamında Mimari Emsalin Bilgisi ve Memler' bölümü, tezin dayandığı üç alan hakkında bilgi vermekte ve birbirleriyle ilişkilerini ortaya koymaktadır. Mimesis olgusu, mimari tasarımda emsal bilgisi ve memetik kuramına ait açıklamalar bu bölümde bulunmaktadır. 'Mem Hikayeleri: Tasarım Hikayelerinin Mem Örüntüleri ' bölümünde ilk önce modelin amacı, kapsam ve sınırları tanımlanmaktadır. Ardından; mimesis olgusu, mimari emsal bilgisi ve memetik kuramı ilişkisi kurularak, her bir ilişkiden model önerisinin temeli olan önermeler ortaya konmakta ve modelin bileşenleri açıklanmaktadır. Daha sonra, 'Alan Çalışması: Güncel Mimarlık Medyasındaki Tasarım Hikayelerinin Mem Örüntüleri' bölümünde model önerisinin önerme ve ilkelerini çıkış noktası alan ve modelin geçerliliğinin denenmesi amacıyla yapılan alan çalışması bulunmaktadır. 'Sonuç ve Öneriler' bölümünde alan çalışmasının sonuçları değerlendirilmiş ve model önerisinin ilgili bölümleri alan çalışmasından elde edilen bulgular doğrultusunda güncellenmiştir. Daha sonra tez sonuçları açıklanmıştır. Son olarak, çalışmaya konu olan alanlarla ilgili kapsam dışı tutulmuş, ancak başka yöntem ve tekniklerle gerçekleştirmesi mümkün olan ileri çalışmalar için öneriler bulunmaktadır.