Mimari travma: Savaşın kentsel hafıza üzerindeki etkilerinin prizren ve yakova bağlamında incelenmesi

İnsanlık tarihi boyunca süregelen bir olgu olan savaş, bir yandan can kaybı ve birçok zayiatlar yaşatmanın yanı sıra, kültürel anlamda da geri dönüşü olmayan hasarlar bırakır. Hedef aslında fiziksel bir objeye saldırmaktan çok, bir düşünce veya ideolojiye saldırmak ve onu yıkıma uğratmaktır. Bu nedenle de, kentlere yapılan saldırılar, bir noktada, kentin hafızasına yapılmış saldırılardır. Kentsel hafıza ise kentin fiziksel bütünlüğünün yanı sıra, onu anlamlandıran değerlerin, geçmişşin, kültürün, kimliğin ve yaşanmışlıkların birlikte var olması ile oluşur. Bir diğer deyişle, kent içinde yaşayan kentlinin kolektif hafızasının mekansal temsilidir. Kolektif hafıza, kentle birlikte hatırlar ve kentle birlikte unutur. Bu nedenle, savaşın getirdiği yıkım, kentsel hafızayı silmeye veya dönüştürmeye yöneliktir. Bu noktada savaşın kentsel hafızaya etkisini sorgulamayı amaçlayan çalışma, 1999 Kosova savaşı sırasında hasar görmüş olan Prizren ve Yakova kentlerine yoğunlaşmaktadır. Bu kentlere yoğunlaşılma nedeni, kentlerin zengin bir tarihi geçmişşe ve kültürel mirasa sahip olmalarının yanı sıra, iki kentin aslında farklı yıkım süreçlerine maruz kalmış olmalarıdır. Yakova kenti 1999 savaşı sırasında yıkıma maruz kalmışken, Prizren kenti bazı istisnai yıkımlar dışında 2004 ayaklanmasında yıkımlara sahne olmuştur. Bu doğrultuda, çalışmada ilk olarak kent ve hafıza kavramları incelenir ve bir kentsel hafıza sorgulamasına gidilir. Sonrasında savaşın yıkımına odaklanılır ve tarih boyunca yaşanan yıkımlara değinilir. Kent kırım, savaş mimarlığı, kültürel soykırım, mimari travma gibi kavramlar üzerinden kentsel hafızanın yıkımının kavramsal sökümü yapıldıktan sonra savaşların kentleri neden hedef aldığı ve yıktığı sorgulanır. Bu sorgulamalar sonucunda hafızanın yıkımı mimari travma kavramı çerçevesinde değerlendirilir. Savaş-yıkım ve kentsel hafıza arasındaki ilişkilerin kapsamlı bir şekilde incelemeye odaklanan bu çalışma, niteliksel araştırma yöntemlerini kullanarak kentleri hem fiziksel hem de fenomenolojik anlamda ele almaktadır. Örnek çalışma alanları olarak yoğunlaşılan Prizren ve Yakova kentleri, özellikle 1998- 2004 yıllarında yaşanan yıkımlar üzerinden değerlendirilmişlerdir. Kentler tarihleri, gelişimleri, tarihi katmanları, makro form, mimari kültür, stil ve simge yapıları ölçeğinde değerlendirilerek özellikle kentsel hafıza ölçeğinde bağlamsal bir altyapı oluşturulmuştur. Kentlerin savaş sırasında yaşadıkları yıkımları, savaş öncesi ve sonrası yaşanan değişiklikleri kentlinin gözünden anlayabilmek için, kent sakinleri, mimar, sanatçı ve gazetecilerle görüşmeler yapılmıştır. Kentin tarihi dokusuna, multi-kültürel sosyolojik yapısına ve önemli tarihi eserlerine odaklanan açık uçlu görüşme sorular ile, kent sakinlerinin gözünden, kentte savaş öncesi ve sonrasında yaşanan anlamsal ve strüktürel değişikliklerin tespit edilmesi hedeflenmiştir. Elde edilen veriler, arşiv taramaları ve medya araştırmaları ile karşılaştırılarak yorumlanmıştır. Yapılan karşılaştırmalı çalışmalar ile, savaşın kentlerde nasıl bir iz bıraktığı, yaşanan mimari travmanın kentsel ölçekte karşılığı ve kentsel hafızanın bu travmadan nasıl etkilendiği ortaya konmaya çalışılmıştır.