Antalya'da 1980 sonrası yaşanan dönüşümün kavramsal izdüşümleri

Bu araştırma, yapılı çevreyi mimarların ve plancıların ürünü olarak ele alan ve kendini bu sürecin dışında tutarak eleştiren tarafa geçen toplumun her kesiminin Türkiye kentlerinin bugünkü durumunda çok ya da az bir parça rol oynadığını göstermektedir. Hangi ölçekte olursa olsun bugünün kentlerini kentsel mekana doğrudan veya dolaylı yollarla müdahale eden, yüklediği anlamlar, işlevlerle onu üretmenin bir yolunu bulan toplumun her kesiminden farklı grupların yarattığını söylemek mümkündür. Bu nedenle kent mekanının üretim sürecinde rolü olan özneleri ait olduğu toplumsallık zemininde ele almak, bunu yaparken de toplumu değiştiren süreçlere odaklanmak gerekmektedir. Çünkü toplum değiştiğinde kent de değişmektedir. Politik, ideolojik ve ekonomik alanda çarpıcı kopuşların başlangıcını temsil eden 1980'li yıllar toplumun kendisine ve yaşadığı kente bakış açısında büyük çaplı değişimlerin milat yılı olmuştur. Dünya büyük ölçüde ortak bir dizi ekonomik kural çerçevesinde örgütlenirken ülkeler içe kapanmış bir gelişme politikasından çıkmış ve kendi özgün koşulları çerçevesinde neoliberal ekonomik yeniden yapılanma sürecine dahil olmuştur. Bu dönem Türkiye için de değişimi kaçınılmaz hale getirmiştir. Sermaye hareketinin bir önceki döneme kıyasla çok daha fazla akışkanlık kazandığı, sermaye dolaşımının hızlandığı ve etki sahasının büyüdüğü, üretimde yeni örgütlenme biçimlerinin ortaya çıktığı 1980'li yıllarla birlikte ülke, küresel dünyaya eklemlenebilmek için siyasal ve ekonomik alanda köklü değişimler gerçekleştirmiştir. Ulus-devletin geri çekilerek içe kapanmış bir gelişme politikasından dışa açık, ihracatı arttırmaya yönelik bir gelişme politikası benimsemesi kentleri sermaye birikiminin odağı ve kapitalist üretim ilişkilerinin yeniden üretildiği mekanlar haline getirmiştir. Neoliberal politikaların egemenliği arttıkça ekonomik güç ilişkilerinde yeni dengeler kurulmaya başlamış, bu yeni politik iklimde devletin ekonomi alanında daha pasif bir role çekilerek boşalttığı yeri farklı yerelliklerdeki farklı toplumsal kesimler doldurmuştur. Farklı beklentileri, çıkarları, zihniyet yapıları olan kesimlerin maddi kaynaklar ve toplumsal anlamlar üzerine geliştirdikleri yerel refleksler, taktikler, mücadeleler ve toplumsal örgütlenmeler ise kentlere özgü mekansallıklar ortaya çıkarmıştır. Güncel tartışmaların ana bileşenlerinden olan küreselleşme ve neoliberal politikalar ile ilgili açılımların yere özgü sonuçlarını ortaya çıkarabilmek kentleri kendi dinamikleri üzerinden araştırmayı gerektirmektedir. Bu da o yerin farklı toplumsal kesimlere ait insanını sosyal aktöre dönüştüren süreçleri anlamak ve bu aktörlerin birbirleriyle ve kentsel mekanla kurdukları ilişkileri tanımlamakla mümkündür. Sosyal aktör kavramıyla kentsel mekanın oluşumu ve dönüşümde rol alan, kentin farklı bölgelerinde yaşamış, farklı toplumsal, ekonomik, kültürel yapıdaki çok çeşitli insan grupları ifade edilmektedir. Değişim dinamiklerini gündelik yaşam pratikleri içerisinde deneyimlemiş, bu değişimden hem kendileri etkilenmiş, hem de çevrelerini değiştirmişlerdir. Sosyal aktörler arasındaki ilişki ağlarını, bu uğurda geliştirdikleri stratejileri açıklığa kavuşturacak yöntemler geliştirmek, kentsel mekansallıklar ile toplumsal düzen arasındaki ilişkileri çözümlemek adına önemli ipuçları vermektedir. Bu düşünceler perspektifinde, derinlemesine incelemek üzere yerel dinamikleri çerçevesinde ulusal sistemden bağımsız olarak küresel ağa eklemlenebilmiş, merkezin olanaklarına bağlı olmaksızın kendi yarattığı kaynaklarla kendisini dönüştürmüş, iç dinamikleri çerçevesinde kentleşme sürecini belirlemiş Antalya kenti seçilmiştir. Antalya, 1980 sonrası dünyada eşik niteliği taşıyan değişim dinamiklerinin etkileriyle sahil kasabası görünümünden ülkenin orta ölçekli kentlerinden birine dönüşmüştür. Kent, fiziksel olarak hızla büyürken toplumsal yapıda da önemli ölçüde dönüşümlere sahne olmuştur. Küresel süreçler karşısında ve neoliberal ekonomi politikalarının uygulanmasıyla birlikte Antalya'da insanların yaşamlarında ve bu yaşamların mekansal karşılıklarında nasıl dönüşümler yaşandığını 'toplumsal süreçler ve ilişki ağları'nı çözümleyerek açıklığa kavuşturmak çalışmanın ana amacıdır. Kendi içinde farklı yerellikler barındıran Antalya kentinin çok katmanlı yapısını, yere ait gerçeklikleri ve bu gerçekliklerin sabit biçimlerini değil, gündelik pratikler içindeki değişken özelliklerini kavramak üzere niteliksel araştırmanın veri oluşturma tekniklerinden 'derinlemesine görüşme yöntemi' kullanılmıştır. Bu yöntemle, sosyal aktörlerin yaşayarak ürettikleri deneyimsel bilgiye ulaşmak, araştırılan konunun özüne inerek ayrıntıları kavramak ve ilişkileri kurmak mümkün olmuştur. Görüşme listesi oluşturulurken kentin farklı bölgelerinde yaşamış, kenti 1980 öncesi ve sonrası farklı özellikleriyle deneyimlemiş, araştırma konusunun temel ögeleri hakkında kendi yaşam deneyimlerini ve bilgilerini paylaşabilecek kişilerin seçilmesine dikkat edilmiştir. Bu yöntem araştırmaya daha tabandan bakmayı mümkün kılmış, tabandaki dinamikleri deşerek toplanan bilgi hem araştırılan yerin barındırdığı çeşitliliği hem de daha büyük ölçeği anlamaya yardımcı olmuştur. Çeşitli/zengin yaşam deneyimlerini içinde barındıran bir örneklem oluşturmak adına araştırma başında sabit bir örneklem oluşturulmamıştır. Esnek bir yapı benimsenmiş, araştırma sırasında derinlemesine görüşme listesi çeşitlendirilmiş, görüşmeler yapıldıkça yeni kişilere ulaşılmıştır. Bununla birlikte araştırmanın geçerliliği ve güvenirliğini arttırmak için arşiv araştırması yapılarak birincil veri kaynağı olarak ele alınan derinlemesine görüşmelerde elde edilen bilgiler desteklenmiştir. Kentin planlanma ve kentleşme süreciyle ilgili yayınlar, kent tarihçilerinin, eski Antalyalıların yazıları taranmış, imar planları, kent haritalarına ulaşılmaya çalışılmıştır. Görüşmelerin metin haline getirilip tekrar tekrar okunmasının ve ikincil veri kaynaklarının taranmasının ardından elde edilen çok hacimli ve çeşitli veri yığınını baş edilebilir bir bütünlüğe kavuşturmak için: (1) Verilerin işlenmesi, (2) Verilerin görsel hale getirilmesi, (3) Sonuç çıkarma ve değerlendirme olmak üzere üç aşamalı yol izlenmiştir. Sistematik olarak tema/kavram oluşturma ve bunları veri haline dönüştürme çalışması yapılırken görüşülen kişilerin hem kendi yaşamlarında hem de yaşam çevrelerinde 1980 öncesi ve sonrası değişen olaylar/durumlara odaklanılmıştır. Bireysel deneyimler ayrıştırılıp birbirleri arasındaki ilişkiler karşılaştırıldığında Antalya'da dört farklı nitelikte kent parçası olduğu ve buralarda geçen hikayelerin birbirlerinden farklı dinamikler barındırdığı ortaya çıkmıştır. Bu kent parçalarındaki toplumsal ve mekansal dönüşümler 'Çekirdek-Kent, Kıyı-Kent, Kır-Kent ve Öteki-Kent' başlıklı kavramlar altında incelenmiştir. Çekirdek-Kent; kent merkezinde süregelen geleneksel hayatların yaşanan kırılmalarla nasıl değiştiğine, Kıyı-Kent; kentin doğu kıyısındaki toprakların verimli kısımlarında geçimlik tarımla uğraşan köylünün orta veya üst orta sınıfa, kıyının ise Antalya'nın en değerli semtine dönüşme sürecine, Kır-Kent; kıyının arkasında tarım alanıyken kentin büyümesiyle merkeze dahil olan toprakların bir kısmının yapılaşarak kentin orta sınıf semtine, yerli halkının orta/üst-orta sınıfa yerleşmesine, diğer kısmının ise tarım alanı olarak kalma, sahibinin ise uzun yıllar imar beklentisi içinde kent yoksuluna dönüşme sürecine, Öteki-Kent; 1980 öncesi dönemde barınma ve kente tutunma mücadelesi veren kırsal göçmenin 1980'li yıllarla birlikte ortaya çıkan dinamikleri avantaja dönüştürerek toplumsal tabakalaşmada üstlere yerleşmesine, yaşadıkları toprakların ise alt-orta / orta sınıf mahallelere dönüşme sürecine odaklanmıştır. Küresel eğilimlerin/süreçlerin yanında yerel gerçeklikleri ve bu gerçekliklerin sabit biçimleri değil, gündelik pratikler içindeki değişken özelliklerini kavrayabilmek için deneysel bir kent okuması kurgulanmıştır. Kenti parçalara ayırarak her bir parçada geçen hayatları kavramlar aracılığıyla okuma yaklaşımı kentin bütününe dair söylem üretirken mikro ölçekteki gerçeklikleri gözden kaçırmamaya, yukarıdan ve aşağıdan bakışı yaratıcı bir biçimde birleştirebilmeye olanak sağlamıştır. Çünkü her yerel diğerlerinden farklı olduğu kadar kendi içinde de çok çeşitli dinamikler barındırmaktadır. Bu dinamikler fiziki, ekonomik koşulların farklılığıyla birlikte söz konusu yerde yaşayan insanların çeşitliliğiyle de yakından ilgilidir. Bu nedenle her bir kent parçasının dinamiklerini kendi içinde okumak daha dağınık ancak daha güvenilir bilgiye ulaşmayı sağlamaktadır. Tabandaki dinamikleri deşerek toplanan bilgi hem araştırılan yerin barındırdığı çeşitliliği hem de daha büyük ölçeği anlamak için önemlidir. Küresel süreçler ve bu süreçler karşısında ülkenin benimsediği politikaların yereldeki değişken özelliklerini ve bunun toplumsal hayat ile kentsel mekan üzerindeki etkilerini ülkenin orta ölçekli kentlerinden birinde araştıran bu çalışmanın özgünlüğü veri toplama ve onu işleme biçimiyle ilgilidir. Merkezdeki süreçlerden üretilen kavramların karşılıklarını bu kentlerde aramak farklı deneyimlerin, tecrübelerin sorunsallaştırdığı ilişkileri görmeye engel olabilmektedir. Çünkü metropollerde ortaya çıkan süreçler başka yerde benzer şekillerde tekrar etmeyebilir. Bu bağlamda her yerel kendi dinamiklerini ortaya çıkaracak bir yaklaşımla ele alınmalıdır. Bu çalışmanın bu yönüyle ülkenin farklı yerelliklerinde yapılacak çalışmalara öncü olması ve Türkiye toplumu ve kentlerinin son otuz altı yıllık dönemde yaşadığı dönüşüme farklı perspektifler getirmesi beklenmektedir. Türkiye kentlerinin gelişme öyküsünü standart kalıplara hapsolmadan yorumlamak Türkiye'nin kentleşme deneyimine dair çok farklı ipuçları verecektir. Böylelikle, ülkenin orta ölçekli kentlerinde 1980 sonrası yaşanan toplumsal süreçler ve bu süreçlerin mekansal izdüşümlerini anlamak ve kavramsallaştırmak adına yeni düşünme kanalları açmak mümkün olacaktır.