Osmanlı başkenti İstanbul'da Britanya kökenli misyoner okulları ve İskoç bir yapı ustası: Nicholson Burness

18. yüzyılda Britanya'da ortaya çıkan Evangelikalizm hareketi, Viktorya döneminde (1837-1901) tüm Britanya ve kolonilerindeki kültürel hayatı ve düşünce biçimlerini etkisi altına almıştır. Dünyada yaşanan olayları 'milenyum' odaklı bir tarih algısı içerisinde açıklamaya çalışan Evangelikaller, farklı din ve mezheplere mensup kişileri Protestanlığa çevirme, Hıristiyanlık inancının merkezine İncil'i alma, İncil'in duyurulması konusunda çaba sarf etme gibi temel bazı özellikleri benimsemişlerdir. Evangelikalizm, ABD ve Britanya'nın başını çektiği 19. yüzyıl Protestan misyonerliğinin temelini oluşturmuştur. Evangelikaller, bu dönemde Britanya'da geniş bir misyonerlik kurumu ve cemiyeti ağı oluşturmuşlardır. Bu kurum ve cemiyetler, Protestan mezhebini ve İncil'i yaymak amacıyla dünya çapında birçok farklı şehirde okul, kolej ve pazar okulu gibi eğitim birimlerinin yanı sıra sağlık hizmeti ve evangelizm/ibadete yönelik birimler kurarak kendi matbaalarında basmış oldukları İncil ve Hıristiyanlık ile ilgili dini metinleri özellikle gelir seviyesi düşük kesimler arasında dağıtmışlardır.'Milenyum' inancı çerçevesinde Hz. İsa ikinci kez dünyaya gelmeden önce gerçekleşmesi beklenen kehanetlerden biri Yahudilerin Hıristiyanlık inancına çevrilmeleri ve Filistin'e yerleştirilerek İsrail'i tekrar kurmalarıdır. Bahsedilen kehanetin gerçekleşmesi amacıyla Yahudilere odaklanan bir kısım misyonerlik kurum ve cemiyetleri Yahudilerin yoğun olarak yaşadığı ve aralarında Osmanlı Devleti'nin başkenti İstanbul'un da bulunduğu birçok farklı şehirde misyonerlik merkezleri oluşturmuşlardır. Bunlardan Bağımsız İskoç Kilisesi, İskoç Kilisesi ve Londra Yahudiler Cemiyeti, İstanbul'un başta Galata, Hasköy, Balat, Ortaköy olmak üzere Aşkenaz ve Sefarad Yahudilerinin yoğun olarak yaşadığı semtlerinde eğitim, sağlık ve evangelizme yönelik birimler açmış, kalıcı misyonerlik merkezlerini ise Galata ve Hasköy'de kurmuştur. Evangelikalizm hareketinin etkisiyle İstanbul'da misyonerlik merkezi kuran bir diğer Britanya kökenli cemiyet Friends Dini Cemiyeti'dir. Başlangıçta 'Ermeni Misyonu' adındaki misyonlarıyla Doğu Anadolu'da Ermenilere yönelik sağlık hizmeti veren cemiyet, ardından İstanbul'a yoğunlaşarak Kumkapı'da bir misyonerlik merkezi oluşturmuştur. İstanbul'daki Yahudilere yönelik faaliyet gösteren diğer üç Britanya kökenli misyonla iletişim halinde olan Friends Dini Cemiyeti İstanbul Ermeni Misyonu, Ermenileri Quaker mezhebine çevirmenin yanı sıra diğer üç misyondan farklı olarak başta yetim ve dul Ermenilerin dahil edildiği üretim ve satış süreçlerine ağırlık vererek bir hayır kurumu profili çizmiştir. İstanbul'da kurulan Britanya kökenli misyonerlik merkezlerinin öne çıkan birimleri okul yapıları olmuştur. Bunda eğitimin hedef kitleye ulaşmada sağlık ve ibadet hizmetlerine göre göreceli olarak daha zahmetsiz ve verimli olması yatmaktadır. Bu yapıların bir kısmı günümüzde ayakta olmamasına rağmen, özellikle Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde ulaşılan tamirat ve yeniden inşa dönemlerine ait belge ve proje çizimleri, bahsi geçen misyoner okulları hakkında detaylı bilgilerin gün yüzüne çıkmasını sağlamıştır. Bu bilgiler, çalışma kapsamındaki misyonerlik kurum ve cemiyetlerinin Britanya'daki arşivlerindeki bilgilerle birleştirildiğinde mimari açıdan kilit bir figür olarak tüm bu misyonerlik merkezi ve okul projelerinde imzası bulunan ve hayatının büyük bir kısmını İstanbul'da geçirmiş olan Nicholson Burness isimli İskoç bir yapı ustasına işaret etmektedir. Nicholson Burness, 1833'te İskoçya'nın Banchory şehrinde doğmuştur. İstanbul'daki işlerine dair edinilen en eski tarihli bilgi, 1865'te Bağımsız İskoç Kilisesi İstanbul Yahudi Misyonu'nun isteği üzerine Galata'da kira karşılığı kullandıkları binaların değerleri hakkında hazırladığı rapordur. Bilinen ilk inşaat projesi, 1872'de o dönemki ortağı Duff ile gerçekleştirdiği Caledonya Locası'na ait Hasköy Mason Tapınağı'dır. 1880'de Tarabya' daki Britanya Yazlık Elçiliği projesinde de görev alan Burness, 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başını kapsayan dönemde çalışma kapsamındaki tüm misyonerlik merkezlerinin projelerini çizmiş ve inşaatlarını gerçekleştirmiştir. 1910'da Galata'daki İngiliz Gemiciler Hastanesi'nde ölen Burness, Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı'na defnedilmiştir. Kendisi de dindar bir Evangelikal ve Presbiteryen olan Burness'in misyonerlik merkezi ve okul projelerinde yalın bir klasisizm göze çarpmaktadır. Britanya ve İskoçya özelinde dönemin genel mimari tutumu ve dini inançların bu tutum üzerindeki etkisi bunun bir tesadüf olmadığını göstermektedir. Bir Protestan inanç biçimi olan Presbiteryenlik, Reformasyon sonrası gelişen Protestan estetiğinden beslenerek kendi sanat ve mimari dilini yaratmıştır. Özünde yalınlık yatan Protestan estetiği ve mimari anlayışı, Katolik Kilisesi'nin süslü Barok diline karşı mimarlık tarihçilerince 'sade stil' ya da 'püriten minimalist klasisizmi' olarak adlandırılan bir duruş geliştirmiştir. Burness'in tasarım anlayışı, dolayısıyla 19. yüzyıl Protestan misyonerliğinin mimari açıdan birer örneği olarak İstanbul'daki Britanya kökenli misyonerlik merkezlerinin tasarımı da bu çizginin bir uzantısı olarak değerlendirilmelidir.