Mimari tasarımda eleştirel bölgeselci yaklaşımın gelişim süreci: Kenneth Frampton ilkeleri bağlamında bir değerlendirme

Küreselleşen dünyada gittikçe artan ait oldukları 'yer'den kopuk 'kimliksiz binalar' ve bu binalardan oluşan 'kimliksiz kentler', mimarlık dünyasının temel sorunlarındandır.20. yüzyılda küreselleşme eğilimi ile 'Modernizmin getirdiği olanaklar, gelişen teknoloji ve dolayısıyla üretim biçimleri ile birlikte, kentsel bağlamından beslenmeyen, yapıldığı coğrafyadan kopuk, 'yer'e ait özelliklere dokunmayan mimari yapılaşmalar oluşmuştur. Bu bağlamda mimarlık, bölgesel bir olgu olmaktan çıkmış, artık sınırları olmayan evrensel bir olgu haline gelmiştir. Kimlik, aidiyet, yerin ruhu gibi mimarlığın önemli kavramları yerlerinden oynamıştır. Küreselleşme ile mimari tasarımın yerle olan ilişkisi kopmuş, her türlü bölgesel sınır ortadan kalkmıştır. Oluşan bu küresel mimarlık dili ile yapıların ait oldukları coğrafyadan yani 'yer'den kopuk olması bütün coğrafyalar üzerinde benzer çözümlerin üretilmesine neden olmuştur. Moderniteyi takip eden süreçte doğan postmodernizm; modern mimarlıkta dışlanan tarihsel ve yerel öğeleri simgesel şekilde kullanmış, buna rağmen 'yer'le kurulan ilişki başarılı olamamış, 'yer' tüketim nesnesi haline gelmiştir. Çalışma, modern ve postmodern dönemde mimarlığın 'yer'le kurduğu ilişkiyi analiz etmektedir. Mimari tasarımyer' ilişkisini doğru kurmanın yani yerin ruhunun somutlaştırılmasının yolu olarak 'Eleştirel Bölgeselciliğin' çözüm olabileceği tezini irdelemektedir. 'Eleştirel Bölgeselcilik ' yaklaşımında 'yer'e ait değerlerle, çağdaş yer yönelimli tasarım yapmak amaçlanmaktadır. Doğal ışık, topoğrafya, iklim verileri gibi doğal verilerle kültürel verileri dikkate alan bir tasarım anlayışıyla 'yer'e ilişkin tarihsel sürekliliğin korunması hedeflenmektedir. İlk defa 1981 yılında Alexander Tzonis ve Liane Lefaivre tarafından dile getirilen 'Eleştirel Bölgeselcilik' kavramı Kenneth Frampton tarafından geliştirilmiştir. Kenneth Frampton ilki 1983 yılında olmak üzere, 'Mimari Direniş için Altı Nokta' başlığı altında, ikincisi 1987 yılında 'Bölgeselci Mimarlık için On Nokta: Geçici Bir Polemik' başlığı altında manifesto niteliğinde on madde ortaya koymuştur. Çalışma kapsamında Eleştirel Bölgeselcilik kavramını geliştiren Kenneth Frampton'ın 1987'lerde söylemleştirdiği 10 maddesi yorumlanarak dokuz ilke belirlenmiş ancak bu ilkelerin günümüz koşullarında yetersiz olduğu düşünülerek tarafımızdan dört ilke eklenerek 'bir yapıyı eleştirel rejyonalist-o yer'e ait' olarak nitelendirebilmenin on üç evrensel ilkesi, dört grup halinde ortaya konulmuştur. Tez çalışmasının asıl amacı bir yapının eleştirel rejyonalist-o yer'e ait olarak adlandırılabilmesi için hangi ilkelerin etken olduğu ve bu ilkelerin öncelik sıralamasını tespit etmektir. Kenneth Frampton'ın geliştirdiği ilkelerin toplumsal katmanlarda, özellikle 'uzmanlar' düzeyinde gerek algı olarak gerekse önceliklerin belirlenmesinde test edilmediği bilinmektedir. Bu amaçla Kenneth Frampton'ın ilkeleri ve tarafımızdan eklenen yeni ilkelerin eleştirel bölgesel tasarımda önceliklerini belirlemek amaçlı on üç ilkenin yer aldığı anket formu oluşturulmuştur. Anket formu konunun uzmanlarına sorularak bu ilkelerin geçerlilik düzeyleri, öncelik sıralaması, yeni ve eski ilkeler arası etkileşiminin saptanması hedeflenmiştir. Bu doğrultuda doktor unvanına sahip Selçuk Üniversitesi, Gazi Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nden Restorasyon Anabilim Dalı, Mimarlık Tarihi Anabilim Dalı, Bina Bilgisi Anabilim Dalında görevli toplam 34 uzmandan, bir tasarımın o yere ait olarak algılanmasında belirlenen ilkelerin ne kadar etken olduklarını puanlamaları istenmiştir. Sonuçlar AHP metoduyla analiz edilmiş ve çalışma kapsamında ortaya konulan ilkelerin geçerliliği ve tüm bu ilkelerin öncelik sırası belirlenerek bir yapıyı eleştirel rejyonalist-o yer'e ait olarak nitelendirmede öncelikli kriterler tespit edilmiştir. Çalışmanın sonunda; çalışmanın hipotezleri ile alan çalışması sonucunda elde edilen veriler yorumlanmıştır. Sonuç olarak, uzmanlar tarafından bir mimari tasarımın ait olduğu yer ile ilişki kurarak o yerin ruhuyla uyumlu olmasını sağlayacak kriterlerin öncelik sıralaması belirlenmiş, geliştirilen kriterlere yeni ve geçerli kriterler eklenmiştir. Bu yönüyle çalışma amaçlarına ulaşmıştır. Bunlara ek olarak, konuya ilişkin yeni araştırmaların başlıkları ve önerilerle çalışma tamamlanmıştır.