Türkiye'de konut yapılarında yeşil bina üretim sürecinin paydaşlar üzerinden değerlendirilmesi

'Sürdürülebilir mimarlık', gelecek nesilleri de dikkate alarak, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına öncelik veren, çevreye duyarlı, enerjiyi, malzemeyi, suyu ve bulunduğu alanı etkin şekilde kullanan, bununla birlikte insanların güvenliğinin, sağlığının, psikolojik ve fiziksel konforunun devamını sağlayan yapılar ortaya koyma faaliyetlerinin bütünü olarak tanımlanabilir. Bu bağlamda sürdürülebilirlik ilkesinin yerine getirilmesi amacıyla yeşil bina kavramı ortaya çıkmıştır. Yeşil binalar; yapının arazi seçiminden başlayarak yaşam döngüsü çerçevesi kapsamında değerlendirilerek, iklim verilerine, yenilenebilir enerji kaynakları ve ekosistemlere uyumlu, sürdürülebilir yapılar olarak tanımlanmaktadır. Dünyada son yıllarda binaların, bu anlamda performanslarını ölçmeye yönelik olarak, uygulanmaya başlayan değerlendirme yöntemlerinin başında yeşil bina standartları ve sertifikasyon sistemleri gelmektedir. USGBC ve ÇEDBİK verilerine göre Türkiye'de 427 adet yeşil bina bulunmakta olup, %59'u İstanbul'da bulunmaktadır. Proje türüne göre bakıldığında ise %24'lük diliminin konut projelerinin oluşturduğu görülmektedir. Konut pazarı inşaat sektörünün %12, 7 payla en büyük pazardır. Konut pazarında talebi oluşturan unsurlara bakıldığında; tüketicilerin demografik özellikleri, yaşam biçimleri ve ekonomik unsurlar dikkati çekmektedir. TÜİK 2017 verilene bakıldığında konut pazarı yıldan yıla genişlemektedir. Ne var ki, inşaat sektörünün en büyük alt pazarında Türkiye genelinde üretilen konutların on binde biri, yeşil bina sertifikasına sahiptir. Yeşil bina yapı üretim sürecinde, gerek endüstriyel ürün, gerekse inşaat ürünü olarak araştırmacılar yönetimsel bağlamda nesnel ve kavramsal modeller geliştirmişlerdir. Bu modellemelerde yeşil bina üretim sürecinde kaşılaşılan yönetim problemleri, tasarım ve yapım kalitesinin arttırılması, yatırım ve işletme maliyetlerinin tasarım kaynaklı hatalardan dolayı artışının önlenmesi gibi çeşitli çözüm önerileri ortaya konmuştur. Ancak proje üretim süreçlerindeki paydaşlar çerçevesinde herhangi bir değerlendirme yapılmadığı görülmüştür. Yapılan literatür araştırmaları sonucunda yeşil bina oluşum süreçlerinde bütünleşik tasarım sisteminin önemli olduğu görülmüştür. Bununla birlikte yerel çalışmalar ulusal sertifikasyon sisteminin bulunmamasının, Türkiye'de yeşil binaların yaygınlaştırılamamasında, rolü olduğunu ortaya koymuştur. Bu konuda ÇEDBİK çalışmaları sonrası oluşturulan ÇEDBİK-KONUT sertifika sistemine rağmen konut üretiminde 'yeşil bina' sorunu aşılamamıştır. Bu durumunda, sorunun yalnızca bir sertifika sorunu olmadığı, bunun yanı sıra anlayış sorunu olduğu sonucuna varılmıştır. Bu bağlamda konut üretimini gerçekleştiren paydaşlar çerçevesinde konunun ele alınarak irdelenmesi gerekmektedir. Bu bağlamda çalışmanın hedefi; paydaşlar çerçevesinde, konut projelerinde yeşil bina sistemlerinin yaygınlaştırılamamasının nedenlerini ortaya koymaktadır. Çalışmada, yeşil bina üretim sürecindeki ve konut üretim sürecindeki paydaşlar çakıştırılarak sınırlılıklar belirlenmiştir. Paydaşların yeşil bina üretim sürecine yönelik bakış açılarını belirlemek üzere kriterler; sosyal durum, yasal, sistem, süreç, pazar yapısı ve üretim olarak belirlenmiştir. Amacı gerçekleştirmek için nitel bir çalışma yöntemi seçilmiştir. Paydaşların bakış açılarını anlamak ve veri toplamak için karşılıklı görüşme yöntemi benimsenmiştir. Çoklu örnek olay incelemesi kapsamında, Türkiye'de yeşil bina sertifikasına sahip olan ve olmayan ikişer adet konut projesi belirlenerek, bu projelerdeki paydaşlara yönelik görüşme soruları oluşturulmuştur. Seçilen projelerin tamamı İstanbul'da konumlanmakta olup, hasılat paylaşımı ve yap-sat modelleriyle geliştirilmiştir. 3 projenin inşaatı devam ederken, 1 proje tamamlanmış durumdadır. Görüşmeci paydaşlar, iş sahibi, yükleniciler, tasarımcılar, proje yöneticileri ve danışmanlar olup, toplam 22 paydaş ile görüşme yapılmıştır ve görüşmeler cihaz ile kayıt altına alınmıştır. Yapılan görüşmeler sonucu elde edilen bulgular ışığında, Türkiye'deki konut projelerinde yeşil bina sertifikasyon sistemlerinin yaygınlaştırılamamasının nedenleri, sosyal durum, yasal, sistem, süreç, pazar yapısı ve üretim kriterleri altında, paydaşlar üzerinden ortaya konulmaktadır.