Karaköy-Kemeraltı bölgesinin 20. yüzyıl başından günümüze gelişimi, koruma sorunları ve öneriler

Beyoğlu Kentsel Sit Alanı içinde yer alan Karaköy-Kemeraltı bölgesi, kültürel miras açısından oldukça zengin ve üzerinde çok çalışılmamış bir bölgedir. Gündemde olan Galataport projesi ve onaylanmış Kentsel Sit Alanı Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı, buradaki olası değişimin ilk adımlarıdır. Bu planlarla çehresi değişeceği düşünülen çalışma alanında önce kültür varlığı değeri taşıyan yapıların, sonra yapı adaları, sokak ve cadde oluşumlarının geçirdiği değişimler belgelenmeye çalışılmıştır. Belgeleme, yerinde gözlemlerle eski haritaların karşılaştırması ve buna literatür araştırmasının eklenmesinden oluşmuştur. Bu süreçte Goad, Pervititch, Suat Nirven gibi sigorta haritalarından, d'Ostoya haritasından ve diğer haritalardan yararlanılmıştır. Çalışma alanındaki yapıların yarıdan fazlası korunması gerekli kültür varlıklarıdır. Belgelemeye bunlardan başlanmış, bir envanter oluşturulmaya çalışılmıştır. Sonrasında yapı adalarının, sokakların ve mahalle dokusunun zaman içinde geçirdiği yangınlar, depremler, imar faaliyetleri ortaya konulmuştur. Bölgedeki en önemli değişiklik Menderes dönemi imar faaliyetleriyle Kemeraltı Caddesi'nin açılması olmuştur. Bu süreçte aralarında bir Türk-Ortodoks kilisesi de olan birçok yapı yıkılmış, sokak dokusu, caddeye dönüştürülmüştür. Çalışma alanında üç Türk-Ortodoks Kilisesi, üç Rus Kilisesi, bir Ermeni Kilisesi, bir de cami mevcuttur. Bu da bölgenin, çoğunlukla gayrimüslimlerin yaşadığı bir yer olduğunun kanıtıdır. Tez kapsamında bölgenin geçmişşine, oluşumuna, liman bölgesi olmasından dolayı yaşanan taşkınlıklara ve limana gelen deniz araçlarının çeşitliliğine yer verilmiştir. 20. yüzyıl başına kıyasla Kemeraltı bölgesindeki işlevlerin oldukça değişikliğe uğradığı saptanmıştır. Bugün tamamı ticaret işleviyle görülen Kemeraltı bölgesinin, 20. yüzyıl başında konut, eğlence mekanları ile ayakkabıcı, kuyumcu, şekerci gibi çok çeşitli ticaret birimleriyle gece-gündüz yaşayan bir yer olduğu anlaşılmaktadır. Bugün ise bölge, gündüz makine parçacısı, hidrofor satıcısı, tornacı, araba tamircisi gibi işlevleri olan, gece ise girilmeye korkulan, evsizlerin yaşadığı bir yerdir. Tez kapsamında bu sorunlar tespit edilmiş, bugün bölgede bulunan terk edilmiş, aşırı tahrip olmuş, kullanılmayan kültür varlıkları ile bu sorunlar örtüştürülerek, tescilli yapıların kullanılarak yaşatılması hakkında önerilerde bulunulmuştur. Bu süreçte bir öneri paftası hazırlanmış, önerilen öncelikli madde, gece-gündüz kullanımının sağlanması, bölgeye konut, kültür merkezi, müze gibi işlevler verilmesi olmuştur. Bölgedeki sokak isimlerinden ve binalardan, çalışma alanının Tophane kısmının mezbahalar, buzhane, at ahırları, tabakhanelerle bir hayvan kesim merkezi olduğu saptanmıştır. Bu şekilde sokak isimleri kıyaslanarak bölgenin yok olan soyut mirası ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Karaköy-Kemeraltı bölgesini gelecekte tehlikeler beklemektedir. 2005 yılında çizilen Galataport Projesi ve yakında onaylanan Beyoğlu Bölgesi Kentsel Sit Alanı Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı bunlardandır. Her iki planda da bu bölgenin turistlere yönelik düzenlenmesi fikri esastır. Oysaki bölgede turistleri taşıyan kruvaziyerlerçok büyük kütleleriyle olumsuz etki yaratmaktadır ve liman sebebiyle sahil kısmına yerel halk erişememektedir. Tez kapsamında, buradaki limanın kaldırılması önerilmiştir. Sivil toplum kuruluşlarının, mimarların, bu konuda bilgili kişilerin ve burada yaşayan halkın görüşleri alınmadan, bir kamusal alan olan sahillerimiz hakkında karar verilmemelidir. Bu şekilde ortak bir karara varılmayıp, yalnız turistlere yönelik planlama yapıldığı takdirde Kemeraltı'nın eklemlenerek oluşmuş kültürel mirasının gelecek nesillere aktarılması çok zor görünmektedir.