Çağdaş türkiye mimarlığında tasarım süreçleri, biçim-işlev ilişkileri ve nitelik tartışmaları

Tez kapsamında, mimari tasarım süreçleri içerisinde yer alan ölçülebilir, rasyonel, nesnel tasarım kararları ile ölçülemez, sezgisel, öznel tasarım kararları ve birbirleri ile ilişkileri; 'mimari nitelik', 'mimari anlatı', 'biçim-işlev ilişkisi' gibi kavramlar üzerinden tartışılıyor. Bu bağlamda tez iki temel araştırma ekseninde gelişiyor. Araştırma eksenlerinden biri; tasarım sürecinde çoğunlukla iç içe geçen işlevsel ve estetik kararların birbirleri ile olan etkileşimi ve işlevsel anlayışın dışında kalan bir takım öznel kararların, belirli nesnel gereklilikleri yerine getirme zorunluluğuna sahip mimarlık disiplini içerisinde hangi alanlarda nasıl şekillerde var olduğunun izinin sürülmesini hedefliyor. Diğer araştırma ekseni doğrultusunda 'nitelikli mimarlık' tartışması üzerinden mimari tasarım süreç ve ürünlerine çeşitli kesimler tarafından atfedilen olumlu niteliğin kaynakları sorgulanıyor ve aralarındaki ortaklıklar irdeleniyor. Araştırmanın gövdesi, ele alınan kavramların Türkiye'de son yirmi yıl içerisinde inşa edilmiş, çağdaş mimarlık üretimi olarak nitelendirilebilecek üç yapı üzerinden tartışılması ile gelişiyor. Bu çerçevede yapıların araştırılması, yerlerinde gezilerek incelenmesi ve mimarı/mimarları ile yapılan yüz yüze görüşmeler sonucunda elde edilen veriler, tasarım kararları ve temel yaklaşım prensipleri bağlamında ele alınıyor. Seçilen üç yapı ayrı ayrı ele alındıktan sonra araştırma süreci boyunca belirginleşen kavram ve ilişkiler bir arada değerlendirilerek, elde edilen bulguların birbirleri ile ilişkileri, ortaklaşan ve ayrışan yönleri ifade edilirken; öne çıkan kavram ve yaklaşımlar, ilgili kuramsal çerçeve ve referanslar ile birlikte tartışılıyor. Genel değerlendirme bölümü kapsamında, 'işlevselcilik' üzerinden tarif edilen 'işlev' kavramının somut ve sınırları belli bir çerçeve içerisine alınamıyor oluşu ve işlevselciliğin bu anlamda mimari niteliği ölçmeye yarayan soyut bir değer sistemi olduğu ortaya koyuluyor. Tasarım sürecinin işlevsel ve estetik yaklaşımlar üzerinden değerlendirilmesi kapsamında biçimleniş kararlarının tekil bir kullanım, görsel etki ya da mekansal deneyim yaratmak amacı ile oluşturulabildiği gibi, pek çok unsurun aynı anda düşünüldüğü ve birbiri ile aktif olarak etkileştiği bütüncül bir tasarım süreci sonucunda da belirlenebileceği aktarılıyor. Kişisel görüşmeler dahilinde mimarlar tarafından sıklıkla dile getirilen koşul-yanıt ilişkilerinin öznellik ve nesnellik üzerinden okunması kapsamında; koşul tarifleri ne kadar kesin veya esnek, olgusal veya yoruma dayalı, zorunlu veya keyfi olursa olsun proje bağlamına dahil edilme tercihi ve bağlam dahilinde verilen mimari yanıtın her zaman mimarın öznel tercihi ile belirlendiği görülüyor. Bu kapsamda mekana atfedilebilecek işlevin sabit ve kesin sınırlar ile tanımlanmasına karşı gelişen eleştiriler, işlev üzerinden tarif edilen biçimleniş kararların öznel yapıları ve mimarların öznel tasarım süreçlerine yönelik ifadeleri bir arada tartışılıyor. Son olarak 'inimari nitelik' tartışması kapsamında, tasarlayan/nitelik yargısı belirten öznenin yaklaşımında kendi kişisel deneyimleri, düşünceleri, analizleri yer aldığı gibi, kabul edilmiş değer sistemleri ve konvansiyonlarının da etkili olduğu ortaya koyuluyor.