Konut tercihlerinin, mekansal dizin ve mekansal davranış parametreleri ile ilişkisi

Evler kendi iç düzenlerinden, oluşturdukları şehir ölçeğindeki çevrelere kadar, insan yaşamını, insan davranışlarını ve toplum düzenini etkileyecek güce sahiptir. Diğer yandan çağdaş yaşamın meslek ve iş hayatına yüklediği anlamlar evlerin yerini almaya başlamıştır. Bu çalışmada çağdaş yaşamın gereklerine uyarak tüketilebilen nesneye dönüşmüş olan konutlann, kullanıcılarının yaşam biçimlerine uygunluğu ve uyumu üzerinde durulacaktır. Bu uygunluk ve uyumun temel çıkış noktası kişinin öncelikle sahip olduğu seçenekler ve bunlar arasından yaptığı tercihlerdir. Diğer yandan konutlann banndırdıkları fiziksel özellikler de bu tercihleri etkileyebilecek niteliktedir. Çalışma, konut kullanıcısının kendi davranıştan ile mekanın dizinsel verileri arasındaki ilişkinin varlığını ve niteliğini araştırmayı hedeflemektedir. Konutun fiziksel ya da sosyal özelliklerinin önemi, sosyodemografik yapı, yaşam biçimi ve planlanan oturma süresi ile yakından ilişkilidir. Sosyodemografik yapı, yaşam biçimi ve planlanan oturma süresinin uzunluğu, mekanın dizinsel özellikleri değişmese bile, kullanıcının mekansal davranışlarını etkilemektedir. Bu durum da kişileri mekan tercihlerinde daha farklı arayışlara yöneltmektedir. Bu çalışmanın amacı toplu konut kullanıcılarının yukanda değinilen varsayımdan hareketle, hangi tercih ölçütlerine bağlı olarak, hangi mekanlarda nasıl davrandıklarını ortaya koymaktır. Böylece, belirli tercih ve davranış seçeneklerinin önerilen mekanlara uyumu denenebilecek ve konut tasarımının başlangıcında dikkate alınacak bazı ölçütler oluşturulabilecektir. Çalışma kapsamında konut öncelikle, insan davranış ilişkileri açısından kuramsal olarak incelenmiş ve konut tercihlerine etki eden parametreler belirlenmiştir. Diğer yandan mekansal dizin kavramı hakkındaki kuramsal yaklaşımlar incelenmiştir. Konut tercihlerini oluşturan süreçte insan davranışlan son derece önemli rol oynar. Ancak bu süreci oluşturan insan davranışlan geçekte, çok daha geniş bir çerçevenin içinde yer alır. Konutlar, mekansal, işlevsel, kültürel, sosyal ve psikolojik boyutların tümüne birden sahiptir. İnsanlann konutlanyla ilişkileri düşünce ve görüşleri durağan değildir, zaman içinde ve hayatın çeşitli basamaklarında değişim gösterebilir. Mekansal davranış, çevre - davranış çalışmalarının özünü oluşturmaktadır ve gerek mekanı, gerekse davranışlan etkileyen birçok faktörü barındırmaktadır. Mekansal davranış kavramı, iç mekan ölçeğinden kentsel boyutlara kadar geniş bir çerçeve içinde ele alınmaktadır. Mekansal davranış, insanın, birey veya toplumun parçası olarak kimliği, düşünce yapısı, zihinsel algılama yeteneği ve içinde bulunduğu mekanın fiziksel, sosyal ve zamansal boyutlardaki özellikleri gibi parametrelerle karşılıklı olarak etkileşim içindedir. Bu yüzden, mekansal davranış etkileri tasarım sürecine de yön vermektedir. Bu tezin kapsamı içinde, mekansal davranışı belirleyen kavramsal parametreler, bilişim temelli, kültür temelli ve ekoloji temelli teoriler başlıkları altında incelenmiştir. Bilişim algılama, kavrama, anlama ve değerlendirme süreçlerini içerdiği için kişinin bir konutu şu veya bu sebeple tercih edebilmesi için öncelikle konuta veya çevreye ait bir değerlendirme yapabilmesi gerekir. Bu değerlendirme kişinin hem kendi zihinsel birikimlerinin, hem kültürel ardalanının hem de mevcut ekolojik verilerin özümsenmesiyle mümkün olabilir. Bu araştırma kapsamında bilişim temelli teoriler çevresel algı, çevresel değerlendirme ve tercih, çevresel hoşnutluk ile davranış değişimi ve çevresel uyum başlıktan altında incelenmiştir. Mekansal 'dizin' terimi, basit ancak temel olarak biribirinden farklı mekansal düzenlemelerin üretilmesi için, gerekli kurallar bütünü olarak tanımlanmaktadır. Mekansal dizin, yapısall çevrenin tanımlanabilmesi için kullanılan bir teori ve yöntemdir. Bu teoriye göre, biçimleri üreten dış etkiler ile sosyal güçler arasında ilişki vardır. Mimarlık teorisinin bakış açısına göre, mekansal dizin, tasarım özellikleri ve hedeflenen amaç ile, sosyal kısıtlamalar ve şekilsel olasılıklar arasındaki etkileşimin daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunur. Mekansal dizin yaklaşımının özünde, iç ve dış mekan biçimlenmelerinin çeşitli kültürel yaklaşımların sonucu oluştuğu ve sosyal ilişkileri şu veya bu şekilde etkilediği bulunmaktadır. Bununla birlikte mekansal dizin verileri matematiksel olarak hesaplanabilir düzeydedir. Diğer yandan, konut pazannın hem piyasa olanakları, hem de kullanıcıların seçenek ve tercihleri üzerindeki etkileri incelenmiştir. Çağdaş yaşam koşullan ve ortak kabuller konut tasanmını ve dolayısıyla konut pazannı etkilemektedir. Toplu konut pazar ekonomisinde bir ticari kavram olarak ortaya çıkmıştır. Ancak toplu konutun bir tüketim aracına dönüşmesinin yanı sıra, bu tür bir konut modelinin ortaya çıkma nedenlerine ve gelişme sürecine de değinmek gerekir. Konutlarla ilgili teorilerin ve çalışmalann üzerinde bu denli durulmasının nedenleri, konut ölçeğinin diğer tüketim mallarına göre büyük olması, ve bir taşınmaz olarak, diğer tüketim mallanna oranla kullanım süresinin, yani fiziksel ömrünün uzun olmasıdır. Konut yapımının ne zaman, ihtiyacı karşılayan bir hizmet olmaktan çıkıp, toplumun ekonomik gücünü etkileyen, bir tüketim ortamı oluşturduğunun araştınlması gerekir. Konut pazannın tarihsel gelişme süreci, dünya ve Türkiye üzerindeki etkileri ile pazan etkileyen ekonomik, teknolojik ve iletişim etmenleri tezin üçüncü bölümünde incelenmiştir. Tezin dördüncü bölümünde, araştırma kapsamı daraltılarak, atan çalışmasında geçerliliği denenecek olan kuramsal model hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümde, tezin inceleme kapsamındaki kavramsal çerçeve çizilmiş ve hipotezin deneneceği alan çalışmasında temel alınacak kısıtlamalar belirlenmiştir. Tercih ölçütleri öteden beri, niteliksel olarak algılandığı için, konut araştırmalarında bu konuyla ilgili bir kavramsal modelin oluşturulmasından genellikle kaçınılmıştır. Böylesi bir modelin, sınırlarının belirsiz, kapsamının da değişken olacağı düşünülmüştür. Ancak mekansal dizin gibi, matematiksel tabanı olan bir yöntem ile konut tercihleri değerlendirildiğinde, bazı ortak noktalar bulmak olasıdır. Konut kullanıcılarının mekansal davranışları ve konutun mekansal dizin özellikleri arasındaki ilişkilerin, konut tercihlerini etkilediği hipotezini desteklemek üzere çeşitli ölçütler belirlenmiştir. Bu ölçütler konut kullanıcılannın sosyodemografik özellikleri, yaşam biçimlerin ve konuta ait mekansal özellikleridir. Hipotezde bu ölçütlerin ayn ayn ve bir arada değerlendirilip işlendikten sonra, konut tercihlerini oluşturduğu öne sürülmektedir. Diğer yandan modelin deneneceği alan çalışması için gerekli bazı kıstaslar da bu bölümde belirtilmiştir. Çalışmanın yapılacağı konut bölgesinin nitelikleri, uygulamayı yapan girişimcinin özellikleri ve kullanıcı grubu özelliklerinde, bu bölümde belirlenmiştir. Alan çalışması için seçilen bölge, devlet eliyle özel sektöre ihale edilen bir Emlakbank iştiraki ve genellikle orta/orta üst gelir grubunun tercih ettiği bir uydu yerleşme olan İstanbul'un Anadolu Yakası'ndaki Ataşehir Uydukent Projesidir. Tezin beşinci bölümünü oluşturan alan çalışmasında, araştırmanın dayanağı olan hipotezin geçerliliğini denemek üzere iki farklı yöntem kullanılmıştır. Ancak bu yöntemler birbirlerini hem yapılış sırası hem de sonuç analizleri açısından izlemektedir. Yöntemlerin ilki hedef kitlesi farklı iki aşamalı bir anket uygulaması, diğeri ise 'Georgia Institute of Technology' lisanslı 'Spatialist' programı yardımıyla mekansal dizin verilerinin belirlenmesidir. Her iki anket çalışmasında da katılımcılar rastgele seçilmişlerdir. İlk anket çalışmasında, Alaşehir'deki emlakçılarla soru-cevap formatında bir görüşme yapılmıştır. Buradaki katılımcılar Alaşehir'deki kayıtlı 28 emlakçıdan rastgele belirlenen 8 tanesidir. Emlakçılara göre üç farklı tercih derecesine sahip olan, üç farklı konut tipinde kullanıcının mekansal davranışı ve konutun mekansal dizin verileri incelenmiştir. Bu çalışmada konut kullanıcılarının aile yapısını, yaşam tarzlarını ve mekansal tercihlerini belirlemek amaçlanmıştır. Bu adalardaki üç konut tipinde oturan 35'er katılımcının oluşturduğu rastgele seçilmiş 105 kişi ile ikinci anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Katılımcılara cinsiyet, yaş ya da mülkiyet durumu gibi sınırlandırmalar getirilmemiştir. Yapılan her iki anket çalışmasında da katılımcılara çoktan seçmeli, açık uçlu ve nitel derecelendirmeye yönelik tabloların bulunduğu karma sorular sorulmuştur. Emlakçılar ile yapılan görüşme verilerinin sınıflandırma ve analizleri bu araştırmanın kapsamında ele alınmamıştır. Konut kullanıcılarıma yapılan anket sorularının yanıtlan veri tabanına geçirilmiş ve kodlanarak sınıflandırmıştır. Nitel özellikli ancak sayısal olarak kodlanan verilerin 'Microsoft Excel' ortamında frekanslan elde edilmiştir. Diğer yandan, salon düzenine ait verinin toplanması ve sınıflandınlması yapılmış, sayısal hesaplamalar ise 'Georgia Institute of Technology' lisanslı 'Spatialisf programının kullanıldığı mekansal dizin yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. Anket yöntemi ve mekansal dizin yönteminin kullanıldığı alan çalışmasında, önceki bölümde önerilen model denenmiştir. Alan çalışması sonuçlan istatiktiksel bağıntılar ve diğer bulgular yardımıyla açıklanmıştır. Bu çalışmada konutlann, kullanıcılarının yaşam biçimi, sosyal statüsü ve mekansal tercihleri arasındaki ilişkileri yansıttığı; diğer yandan, kullanıcılann da konutun olanaklanna veya kısıtlamalanna uyum sağladığı ortaya koyulmuştur. Alan çalışmasının sonuçlan genel olarak şunlardır Türkiye'de konut tercihleri genellikle çekirdek ailenin konut tercihi şeklindedir. Batı toplumunda önemli bir ölçüt olan işyerine uzaklık Türklerin konut tercihlerinde hemen hiç dikkate alınmamaktadır. Yine batı toplumunun aksine, kuvvetli aile bağlan sayesinde yaşlanma, yaşlanan kişilerin mekansal tercihte yeni bir aşamaya gelmesini gerektirmez. Ancak, yaşam döngüsündeki aşama kişinin yaşam biçimini etkilemektedir. Eğitim düzeyi belirli bir yaşam çevresini seçmek için dikkate alınan özelliklerdendir. Aynı şekilde, komşuluk ilişkilerinin değerlendirilmesi veya mekanların yaşam biçimine uyumunun sağlanması da eğitim düzeyinin belirlediği algılama ölçüleri sayesinde gerçekleşmektedir. Kullanıcılar mekansal tercihlerini yaparlarken, bu yerde oturmayı planladıklan süreyi dikkate alırlar. Konutta planlanan oturma suresi, birçok çevresel özelliğe uyum sağlamaya ve gereken bazı değişikleri yapabilmeye fırsat tanır. Konut mülkiyeti bir yeri seçmek için yeterli nedeni oluşturmaz; ancak, o yerde oturmaya devam etmek için yeterli nedendir. Konutu satın alma veya kiralama gerekçesi aile yapısı ile ilgilidir; ancak, konut mülkiyeti, yaşam biçimini etkilememektedir. Diğer yandan, konutlann dizinsel özellikleri de yaşam biçimi, mekansal davranış ve mekan tercihleri üzerinde etkili olmaktadır. Hareketli cepheler ve aydınlık düzeyi, kullanıcı tercihlerini etkilemektedir. Ortak mekanların dizinsel yapısı ve görsel alan büyüklüğü, komşuluk ilişkilerini etkilemektedir. Aynı özellikler konut güvenliğini de arttınr ya da azaltır. Mekanlann derinleşmesi sosyal kontrolü, algı düzeyini ve sosyal etkileşimi azaltmaktadır. Konut içinde mekan derinliklerinin artması, ailenin ortak eylemlerden uzaklaşarak bireyselleşmesine neden olmaktadır. Yaş ortalaması arttıkça bazı mekanlar arasındaki geçişlerin kolaylığı çok daha fazla önem kazanmaktadır. Diğer yandan, kişiler eşyalanna bağımlıdır, bu yüzden, mekanlardaki tefriş kolaylığı konut tercihlerini olumlu yönde etkilemektedir. Araştırmanın altıncı bölümü ise tezin sonuçlanna aynlmıştır. Bu sonuçlara göre, konut kullanıcılannın sosyodemografik özellikleri, tercih edecekleri konut tipi ile ilişkildir. Kullanıcıların yaşam biçimi tercih edecekleri konutlarda belirli özellikleri talep etmelerine yol açar. Toplu konutlarda tasanm aşamasında dikkate alınan ölçütler arasında gerek dış mekanın, gerekse iç mekanın dizinsel verileri de bulunmalıdır. Bu veriler, yaratılmak istenen mekansal ortamın sosyal ve fiziksel ilişkilere etkilerini ortaya koyacağı için önemlidir. Konutlar çeşitli mekansal boyutlarda, ya da üretim ölçeğinde tasarlansalar da, sonuçta bir tüketim ürünü olarak tanımlanmaktadırlar. Bu nedenle, konut kullanıcılannın tercihleri, tasarlanan konutun pazarlama başansını doğrudan etkilemektedir. Konutun sahip olduğu parasal değer, kullanıcılar arasında tercih edilme oranıyla bağlantılıdır. Tercih ölçütleri arasında konutun fiziksel ve sosyal donatılıları dışında, oluşturduğu imaj ve statü derecesi de bulunmaktadır. Hedef kitle tasanm aşamasında belirlenmeli ve bu hedef kitlenin yaşam biçimine uygun mekansal çözümler getirilmelidir. Standart özelliklere sahip toplu konutlar kitlesel üretimi sağlamakta ancak kitlesel kullanımı sağlamamaktadırlar. Çağdaş tüketici yaşam biçimine uygun mikro ölçekteki çevrelerde yaşamayı hedeflemektedir. Bu nedenle, konut açığını kapatmak üzere inşa edilmiş bulunan ve tanımsız kullanıcıya hitap eden toplu konut modelleri, yakın gelecekte terk edilmeye mahkumdurlar. Günümüzdeki konut kullanıcılan, herhangi bir malı satın aldıklan gibi, konut tercihlerinde de gerekli garantiler ile servis olanaklannı talep eden bilinçli tüketicilerdir. Bu nedenle toplu konutlarda da kişiye özel mekan çözümleri önerilebilmeli ve konut sunumlan hedef kullanıcının sosyodemografik özellikleri ile yaşam biçimi dikkate alınarak gerçekleştirilmelidir.