Mimari tasarım kalitesinin katma değer etkisi üzerine bir inceleme: Vodafone Park örneği

Tasarım, yaratıcı bir etkinliktir ve özneldir. Bu öznellik, iyi tasarımın nasıl tanınacağı ve tanımlanacağı konusunda farklı görüşler doğurmaktadır. İyi tasarlanmış yapılı çevre, yaşam kalitemize değer katmaktadır. Mimari tasarım, işveren gereksinimlerini, tasarım nesnelerine dönüştüren bir süreç olup, bu süreçte gereksinimlerin en uygun çözümlerle karşılanması yoluyla değer yaratılır. Karşılanan gereksinim ne kadar yüksek ise, süreç ve ürün de o derecede kaliteli olarak tanımlanabilir. Bireyler, neyin güzel ve değerli olduğuna dair görüş ayrılıklarına sahiptir. Farklı zaman dilimlerinde, farklı ihtiyaçlarına göre değer algısı değişim göstermektedir. Bu durum belirsizliğe sebep olduğundan, ekonomik anlamda risk barındırmaktadır. Riskin artması yatırımcı için çekinceli bir durum oluşturur ve karar almayı güçleştirir. Proje yönetiminde riskler ancak tanımlanabildiği zaman kontrol altına alınabilir olup, iyi yönetilmediğinde süre ve maliyet artışına sebep olmakta, bu da kalitede düşüşe neden olmaktadır. Kalitede düşüşe neden olan bir diğer faktör ise inşaat sektöründe tüm kararların genellikle maliyet gözeterek alınmasıdır. Bu durum yapılı çevrenin tasarımı ve planlamasında yatırım eksikliği oluşturmakta ve sonuç olarak, düşük kaliteli bina, hem kamu hem de özel projeler için kabul edilen piyasa standardı haline gelmektedir. Tasarımda kısıtlamaya gidilen yapılar sonuçta kullanıcısını memnun etmediğinden, yatırımcısı için de beklenen yatırım geri dönüşünü sağlamamaktadır. Oysa iyi tasarım bir lüks değil, bir ihtiyaçtır. Yapılı çevrenin insan psikolojisi ve sağlığı üzerinde etkileri oldukça fazladır. Çalışmalar iyi tasarlanmış bir yapının hastaları iyileştirdiğini, öğrenme seviyesini ya da çalışma verimini arttırdığını göstermektedir. Tasarım kalitesi inşaat projelerinin başarısı için kritiktir. Kaliteli bir tasarım uygulanabilir, kullanılabilir ve sürdürülebilir olmalıdır. İyi tasarım, yaratıcı ve basit olmalı aynı zamanda maliyette tasarruf sağlamalıdır. Sürdürülebilir ve çevreye saygılı olmalıdır. Bir binanın kullanıcısı ya da komşuları olsun, insanlara saygı göstermeli, inşa edildiği alana duyarlı olmalıdır. Kalitenin ölçülmesi konusu ise tartışmalıdır. Çünkü kalite hem öznel hem de nesnel yorumlara dayanır. Mimari tasarımın kalitesi her paydaş tarafından farklı şekilde değerlendirilir ve yorumlanır. Değer kavramı kalite ile yakından ilintilidir. İnşaat projelerinde kalite sağlanmadan, katma değer oluşması beklenemez. Yalnızca kaliteli yapılar yatırımcı ya da mal sahipleri için değer yaratırlar. Değer kavramı, sübjektif ve değişkendir. Buna bağlı olarak algılanması ve getirilerinin önceden tespit edilmesi zordur. Bu nedenle yatırımcılar ya da organizasyonlar değer yaratacak olan mimari tasarımı sürecin bir parçası değil, ek maliyet getiren bir kalem olarak görürler. Oysaki bir yapının gerçek değeri yaşam ömrü boyunca değerlendirildiğinde ortaya çıkmaktadır. Bazı değer formlarını ölçmek oldukça kolayken, öznel bir takım kalemlerin faydalarını ölçmeye çalışmak bazı riskler barındırdığından ölçülmesi zordur. Yapılar, fiziksel varlıkları ve çevreleri ile kurdukları ilişkiler ile organizasyonlar için etkili bir imge değeri yaratırlar. Yüksek kaliteli bir yapı; örgütün marka imajını oluşturabilir ya da daha bilinir olmasını sağlayabilir. Amiral gemisi etkisi, deneyimlemek ve tanıtmak için pazarlama gücüne sahiptir. Stadyum yapıları yerel ve küresel organizasyonlar ile binlerce insanı bir araya toplayan kamusal mekanlardır. Stadyum yapılarının tasarımı ve uygulaması özel uzmanlık ve teknik bilgi gerektirmektedir. Bu teknik gerekliliklerin yanında küresel organizasyonların etkisiyle stadyumlar, artan bir şekilde, kentsel alan içinde, çevresindeki topluluklar ve altyapı üzerinde büyük etkileri olan mimari birer simge olarak kabul edilmektedir. Bu araştırma kapsamında bir yapının mimari tasarım kalitesi ile işvereni/kullanıcısı/çevresi için yaratılan katma değer irdelenmiştir. Vodafone Park Stadyumu örneği ile tasarımın taraftar katılımına, kulüp gelirlerine ve pazarlama gücüne etkisi incelenmiştir. Yaratılan değer ile kulüp marka değerine yansıması değerlendirilmiştir. Bu bağlamda, mimari tasarımın kalitesi ile kazandırdığı niteliksel ve niceliksel değerin ölçülebilirliği sorgulamıştır. Mimari tasarımın katma değeri ve kalitesinin yalnızca finansal açıdan değil; kültürel, çevresel, imgesel olarak da değerlendirilmesi için gerekli ve geçerli sebepleri tartışılmıştır. Katma değer analizi üzerine yapılan araştırmaların neden yalnızca işvereni değerlendirerek yapıldığı sorgulanmış, mimari tasarımda değer kavramının sosyal ve kültürel etkileri dolayısıyla yalnızca finansal olarak ele alınamayacağı vurgulanmıştır. Mimari tasarım kalitesinin katma değer üzerine etkisinin belirlenebilmesi amacı ile kalite ve değer konu başlıkları üzerinden genel bir kavramsal çerçeve oluşturularak, benzer konuda literatür çalışmaları incelenmiştir. Bu çalışma genelden özele doğru olacak şekilde derinleştirilmiş, önce mimari temelinde kavramlar açıklanmış, sonra ise stadyum özelinde araştırma genişletilmiştir. Mimari tasarım kalitesinin kullanıcı memnuniyetini nasıl etkilediğini anlamak amacıyla bir anket çalışması düzenlenmiştir. Tasarım kalitesini değerlendirmek amacıyla ise tasarımcı ve uygulayıcı ekip ile mülakatlar düzenlenmiştir. Mülakat yapılan kişilerden stadyumun mimari tasarımını estetik etki, yapı kalitesi ve fonksiyonellik konularında değerlendirmesi istenmiştir. Kalite performans değerlendirme aracı kullanılarak çıkan sonuçlar paylaşılmıştır. Araştırmanın sonucunda stadyum mimari tasarım kalitesinin taraftarların takım desteğine etkisi pozitif bulunmuş, buna bağlı olarak da kulüp gelirleri artmıştır. Kulüp gelirlerinin artması pazarlama gücünü arttırmıştır. Ödüllü ve tarihi mirasa saygılı mimarisine ek olarak kullanıcı belleğini koruyarak oluşturduğu kültürel değeri de marka gücünü etkileyen faktörlerdedir. İstanbul'un marka değeri için tasarlanan yapının potansiyel barındırdığı, ancak biraz desteklenmesi gerektiği düşünülmektedir.