Mimarlığı anlama ve yorumlama bağlamında kavramsal bir model

Mimarlık, çok yönlü ilişkilerden kurulu, fiziksel, sosyal, kültürel, ekonomik, teknolojik ve psikolojik boyutları olan, disiplinler ötesi bir uğraştır, işlevsel ve yapısall performansı kadar, iletişimsel ve anlamsal varlığıyla da değerlendirilen mimarlık yapıtları tasarımdan eleştiriye uzanan süreç içinde bir anlama ve yorumlama bağlamı oluşturur. Mimarlığı anlamak ve yorumlamak için öncelikle mimarlığın teori-pratik, bilim-sanat, ürün-süreç, öznenesne gibi paradokslara dayalı çok anlamlı yapısının ortaya konulması gerekir. Mimarlık, Aydınlanma Döneminin pozitivist tasarım kuramına değin bir sanat olarak kabul edilmiştir. Bilimin 'bilme', sanatın 'yaratma' ikilemi, diğer bir deyişle akıl ve sezgi, mimarlığın başlıca karşıtlığı haline gelmiştir. Aslında bu değişik dünya görüşleri bir arada değerlendirilmelidir. Çünkü mimarlık, insan ve çevresi arasındaki ilişkiyi de kapsayan sanatsal ve bilimsel faktörlerin bir bütünüdür. Mimarlık ve kullanıcı arasındaki 'anlamlandırma' ilişkisi, teorik ve pratik bütünlüğüne dayalı, ilgi ve bilgi döngüsü içinde ele alınmalıdır. Mimari tasarım, ideoloji, deneyim, değerlendirme ve eylemle bağıntılı olarak hem teori, hem uygulamayı kapsayan bir edimdir. Ayrıca bu süreç, yaşam içinde idealin reale çevrilmesi olarak da ele alınabilir. Mimarlıkta öznenesne problemine ilişkin tartışmalar ise aslında tasarımdaki diyalektik bir süreci işaret eder. Nesnel veriler, akıl tarafından alınıp, bilimsel yöntemlerle çözümlenmelidir. Fakat özneye ait içsel faktörlerin yansıması, yaratıcı süreci ön plana çıkartmakta ve mimari ürünü şekillendirmektedir. Bu nedenle, bu çalışmada önerilen kavramsal model, mimarlığın bu bütünsel karakterini ortaya koymaya yöneliktir. Bu çalışmada, mimarlığı anlama ve yorumlamada öznenesne ilişkisinden yola çıkılmış; dil kökenli yaklaşımlarla, özne kökenli anlamsal yaklaşımlar incelenmiştir. Dilbilim, göstergebilim, yapısallcılık, art-yapısallcılık gibi yaklaşımların mimarlığa kavramsal ve ilkesel katkıları araştırılmış; özne ve nesneyi iki bağımsız taraf olarak alan bu yaklaşımlar ışığında mimarlığı anlama ve yorumlama tartışılmıştır. V1HKullanıcı ya da izleyici ile mimarlık ürünü arasında yaşanan bir etkileşim sürecinde odaklanan, mimarlığın dinamik yapısına dikkat çeken görüngübilim ve yorumbilim ise, günümüz mimarlığında anlam sorununa ışık tutabilecek diyalektik bir bakış açısı kazandırmıştır. Mimarlık, toplumsal iletişime ait bir sistem ve kültürler ve çağlar arasında gerçekleşen etkin bir dil olarak kabul edilmiştir. Saussure tarafından oluşturulan dilbilimsel ve göstergebilimsel ilkeler, mimarlığa da uyarlanabilir. Gösteren-gösterilen, dil-söz, dizimsel ve dizgesel faktörler, gösterimsel ve çağrışımsal alanlar, eşzamanlılık-artzamanhlık düzlemleri, mimarlığın bir dil olarak çözümlenmesinde kullanılan önemli ilişkilerdir. Yapısalcılık, nesneyi, bağımsız bir bütün olarak ele alır; onu sistemine, öğelerinin işlevlerine bağlı olarak eş zamanlı bir okumayla çözümler. Anlamlama göstergebiliminde ise, kültürel sisteme ait her işaret araştırma alanına dahil edilir ve anlam metin okumaları ve metinlerarası ilişkiler bağlamında irdelenir. Alımlama göstergebiliminde ise, mimarlık ya da sanat ürünü okuyucunun / kullanıcının yorumuyla şekillenen bir taslak olarak ele alınır. Mimarlık, öznenesne arasındaki diyalektik sürece bağlı olarak değerlendirilir. Metnin ve yorumcunun buluştuğu, birbiriyle kaynaştığı düzlemde estetik değer açığa çıkar. Art-yapısallcılık ise, sistemin hiyerarşik yapısını yıkmak suretiyle retorik-gramer çelişkisini ve farklılığı göstermeyi amaçlar. Bu düşünme biçimine göre, karşıt öğeler, birbirini gerektiren ve bütünleyen bir örüntü içinde çalışırlar Bu yapıbozucu strateji, öğelerin yerinden edilerek yeni bir biçimde kurgulanmasını öngörür. Mimarlığın sözle ifade edilemeyen özelliklerinin ortaya konulmasına yönelik olarak, model bağlamında irdelenen görüngübilim, indirgeme yöntemiyle nesnenin rastlantısal olgulardan arındırılıp, özün kavranmasını amaçlar. Yönelme, refleksiyon ve öznenesne ilişkisinin dinamik tabanını oluşturan algılama, görüngübilimsel sürecin önemli adımlarıdır. Yorumbilimin temel kavramı ise 'yaşantıdır'. Her eylem ve ürün, tinsel üretimin bir biçimi olarak kabul edilir. Bunlar, toplumun kültürel değerlerini yansıtan, bilinen, paylaşılan belirlenmiş yaşam sferinin bir sonucudur. Tarihselci yorumbilimi, Heidegger'in 'Dasein' bağlamında varoluş olasılıklarına temellenen varoluşçu düşünme biçimi izler. Mimarlığın varlık karakteristiğini anlamak, öznenesne ilişkisinin bir türü sayılan 'dünya ile beraber olmak' kavramıyla açıklanır. Dwelling / mesken edinme, teknolojinin getirdiği yersizlik tehlikesine karşı otantik yaşama / lokal yer, yerellik özelliği taşımalıdır. Diyalektik yorumbilim ise, öznenesne arasında gerçekleşen ve her iki tarafın etkileşip, değiştiği diyalog sürecini irdeler. Mimarlık ürünü ile kullanıcı arasındaki diyelektik süreç, oyun modeli içinde değerlendirilir; gelenekler ve bugüne ait bakış açısı, estetik deneyimin oluşmasında ve hakikatin ortaya çıkmasında etkili olur. Bu yaklaşımlar, öznenesne ilişkisini farklı bakış açılarıyla ele alırlar. Dil kökenli yaklaşımlar özne ile nesneyi, özellikleri, işlevleri ve yapısıyla ele alır, sınıflandırıp, çözümleyip, anlarken; özne kökenli yaklaşımlar, özne ile nesneyi organik bir bütün olarak anlayıp, yorumlar. IXÖnerilen kavramsal modelde, dil ve özne kökenli yaklaşımlar bu bağlamda karşılaştırılırken, geniş perspektifli eleştirel bir değerlendirme ortamı oluşturulmak istenmiştir. Günümüzün sınırsız, denetimsiz, özgürlükçü ve kaotik mimari ortamında, ürünü sürece, teorik ve ideolojik altyapıyı, yaşama pratiği içinde estetik etkiye dönüştürmenin gereği vurgulanmıştır. Bu dönüşüm, gösterge, metin ve söylem gibi genel dilsel kavramlar ile görüngü, yaşantı ve hakikat gibi öznenin nesneyle bütünleşmesini, tinsel ve bağlamsal özellikleri vurgulayan kavramlar temel alınarak irdelenmiştir. Bu çalışmada, günümüz mimarlık ortamının 'gösterge' olarak ön plana çıkartılması sonucu sözde-mimarlık, ya da şeyleşme olgusuna dikkat çekilerek, mimarlığın özüne ilişkin endişelerin saptanması, problemin belirlenmesinde önemli rol oynamıştır. Mimarlıkta özü anlamak için 'görüngübilimsei' bir bakış açısı benimsenmiştir. Ayrıca bir iletişim aracı olarak mimarlığın 'metin' olarak okunabilme olasılıkları incelenmiş; zaman ve yer kavramlarının sunduğu 'yaşantı' bağlamı içinde varoluşu sorgulanmıştır. Ayrıca, bilgiye dayalı gerçekliğin taşıyıcısı olan 'söylem'lerin, mimarlıkta öznenesne arasındaki ilişkiyi özgür kılan göreceli ve değişken bir oluş haline, 'hakikate' dönüşümü tartışılmıştır. Mimarlığın içinde barındırdığı tüm karşıt kavramların, sözgelimi doğa ile teknolojinin, geleneksel ile çağdaşın, yapısall ve tinsel özelliklerin, öznel ve nesnel karakteristiğin birbirine dönüşmesiyle / metamorfozuyla, her defasında yeni anlam ve yorum olanaklarına açık bir mimarlığa ulaşılabileceği düşünülmektedir. Bu kavramsal model, mimarlığı anlama ve yorumlamada öznel ve nesnel değerlerin bütünlüğünü öngören bir ilişki şeması olarak kabul edilebilir. Bu yaklaşımın, mimarlara düşünme, değerlendirme ve yeniyi yaratma konusunda yardımcı olacağı düşünülmektedir.