Bodrum Girelbelen Köyü'nde kırsal mimarinin korunması

Kırsal mimari, bulunduğu coğrafyanın yapı malzemeleri, dönemin yapım teknikleri ile; halkının sosyo-ekonomik, kültürel yapısı ve doğal çevre özellikleri ile doğrudan etkileşim halinde üretilmiş yapım şeklidir. Yüzyılların birikimiyle ve birçok bileşenin etkisiyle oluşturulan geleneksel kırsal yerleşmelerin yaşatılmasında birincil unsur insan faktörüdür. İnsan faktörünün yitirilmesi doğrudan geleneksel yapıların hasar görmesi ya da kültürel mirasın yok olması ile sonuçlanmaktadır. Bu durum kültürel bağlamda tekdüzeleşmeye sebep olmakta ve insanlığın geçmişş yaşamları ile olan bağlarının, aidiyet duygusunun varlığını tehdit etmektedir. Dağbelen Mahallesi sınırları içinde Bodrum ilçe merkezine 9 km uzaklıkta bulunan, dağlar arasında ulaşılması güç konumu sebebiyle özgün yerleşim dokusu ve geleneksel mimari karakteri kısmen korunmuş olan Girelbelen Köyü kırsal mimarisinin korunması, çalışmanın ana konusu olmuştur. Yerleşim alanında toplam yirmi dört adet yapı grubu ve kalıntıları bulunmaktadır. Misafirhane olarak kullanılan bir adet köy odası ve dini işlevle kullanılan yapı haricindeki tüm yapı grupları konut olarak işlevlendirilmiştir. Bunlara ek olarak yerleşimde bir adet mezarlık, üç adet sarnıç, kuyular ve arkeolojik kalıntılar da tespit edilmiştir. Topoğrafyaya uyumlu olarak konumlanmış evler, araziye birbirinin görüşünü engellemeyecek şekilde, manzaraya yönelerek yerleşmişlerdir. Köydeki yapılar, Bodrum geleneksel konut tipolojisinden 'tek odalı ev' türüyle benzerlik göstermektedir. Tümü tek katlı ve tek hacimli olan yapılar, yığma kagir teknikle inşa edilmiştir. Başlıca geçim kaynağı tarım ve hayvancılık olan Girelbelen Köyü halkı; ulaşım, altyapı, sağlık, eğitim hizmetlerinin yokluğu ve evlerin günümüz koşulları için uygun olmaması gibi sebeplerden dolayı, 1980- 1990 yılları arasında köyü tamamen terk ederek başka beldelere taşınmıştır. Boş kalmasına bağlı olarak yapılar ciddi ölçüde hasar görmüş ve yerleşimin sokak dokusu bozulmuş durumdadır. Tez çalışması toplam beş bölüm ve sonuç bölümünden oluşmaktadır. Tez çalışmasının ilk bölümünde; tezin amacı ve yöntemiyle birlikte hipotezleri anlatılmıştır. Çalışma esnasında kullanılan kaynaklar, fiziksel alan çalışmaları ve sözlü bilgi çalışmaları açıklanmıştır. İkinci bölümde, çalışma alanının yer aldığı Bodrum İlçesi'nin coğrafi, iklimsel, jeolojik ve sosyo-ekonomik özellikleri genel hatlarıyla ele alınmıştır. Yarımadanın tarihsel gelişimine ilişkin bilgiler verilmiş, barındırdığı kültürel varlıklar; Karya uygarlığı döneminden Osmanlı İmparatorluğu dönemine kadar kronolojik bir sıra ile aktarılmıştır. Üçüncü bölümde; Girelbelen Köyü'nün fiziksel, sosyal, tarihsel özellikleri ele alınmıştır. Tarihi boyunca ilişki içerisinde olduğu Dağbelen Köyü yerleşimi ile ilgili bilgiler verilmiştir. Köy ve yakın çevresiyle ilgili yasal düzenlemeler araştırılmış, içinde bulunduğu 1. derece arkeolojik sit alanı ve çevredeki arkeolojik kalıntılar hakkında bilgiler de verilmiştir. Çalışma alanında tespit edilen kültür varlığı niteliğindeki yapılarda belgelemeye yönelik ölçümler yapılmıştır. Bunun sonucunda analitik rölöveleri hazırlanmış, yapıların mimari özellikleri ve mevcut durumları analiz edilip, TÜBA kırsal mimarlık envanteri fişi doldurulmuştur. Yerleşimle ilgili mevcut durum tespitleri ve hasar analizleri yapılarak vaziyet planına işlenmiş, ortaya çıkan veriler grafiklerle anlatılmıştır. Girelbelen Köyü'nde ikamet etmiş kişilerle yapılan derinlemesine sözlü görüşmeler aracılığıyla köyün tarihsel gelişimine, sosyal ve kültürel dokusuna ilişkin bilgiler; yapılan anket çalışmalarıyla ise köyün sosyo-ekonomik yapısı ve köy halkının yapılarının geleceği hakkındaki görüşleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, Girelbelen Köyü'ndeki koruma sorunları; yasal statü sorunları, sosyo-ekonomik sorunlar, doğal çevre ile ilgili sorunlar, yerleşim ölçeğinde sorunlar, yapı ölçeğinde sorunlar, teknik uygulama sorunları olarak beş ana başlıkta ele alınmıştır. Beşinci bölümde ise belirlenen koruma sorunlarına yönelik öneriler açıklanmıştır. Çalışmanın amacı, nüfusunu yitirmiş Girelbelen Köyü'ndeki geleneksel kırsal mirasının korunarak gelecek nesillere aktarılmasına katkı sağlamak ve yarımadadaki diğer kırsal miras alanları için örnek oluşturmaktadır. Bu çalışma ile yerleşimin sahip olduğu kültürel ve mimari değerlerin öneminin, resmi kuruluşlar ve yerli halk tarafından kavranması için farkındalık yaratılması hedeflenmektedir.