The historical topography of a provincial Byzantine city in Thrace with special attention to the fortifications: Vize

Bu tez, güney Trakya'daki eski bir yerleşimle ilgili topo rafik bir çalışmayı içermektedir. Günümüzde Türkiye'de Kırklareli kentinin bir ilçesi olan Vize, sırasıyla İ. Ö. 3. yüzyıldan itibaren Trak krallarının merkezi, imparatorlar Trajan ve Hadrian döneminde gelişen bir Roma kenti, Geç Antik ve erken Hıristiyanlık dönemlerinde yeni yapılarla zenginleşen ve surları sonraki Bizans dönemlerinde düzenlenen veya onarılan önemli bir Bizans kenti idi. Özellikle 9. yüzyıldan itibaren artan Bulgar tehdidi sebebiyle bir garnizona dönüşen kent, yine 9. yüzyıla tarihlenen Hagia Sophia Kilisesi'nin de işaret etti i gibi varlı ını sürdürmeye devam etmiştir. 13. ve 14. yüzyıllardaki yo un kuşatmalar ve işgallerden sonra Bizye, son olarak 1453'te Osmanlı Imparatorlu u'na dahil olmuştur. Osmanlı yerleşimi genel olarak eski Bizans topo rafyasının üzerine kurulmuş ve konutlarla genişleyen bölge küçük ölçekli kalmıştır. 19. yüzyıl Rus-Osmanlı ve 20. yüzyıl başlarında gerçekleşen Balkan Savaşları'ndan sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin yeni yapıları yerleşimi güneyde ovaya doğru genişleterek, akropolisi küçük yerel evler ile Roma ve Bizans'ın hayaletlerine bırakmıştır. Klasik dönemden itibaren Vize'den bahseden birincil kaynaklar ve 19. yüzyıldan itibaren alanı ziyaret eden gezginler ve araştırmacıların epigrafik bulguları Vize'nin Trak, Roma ve Hıristiyan geçmişşine ışık tutmaktadır. Bu dönemde belgelenen epigrafik buluntuların ço u ne yazik ki kaybolmuştur. 20. yüzyılda bulunmuş en güncel üç yazıt ise Roma dönemi Vize'sinin kentsel statüsüne, I. S. 2 yüzyılda gerçekleşen sur inşaatına ve I. S. 8 yüzyılda Vize yakınlarında Bizans imparatorunun çıktı ı bir seferde yaptırdı ı köprüye işaret etmektedir. Son bulunan Bizans imparatorluk yazıtı da bugün kayıptır. Vize'nin topo rafyasına ışık tutan di er bir önemli unsur da nümizmatik buluntulardır. Jurukava'nın (1981) detaylı belgeledi i bazı sikke ve madalyonların üzerinde Hadrian ve II. Philip dönemine ait kent kapısı ve kentin kuşbakışı perspektif görünüşünde surlar, dokuz kule, iki kapı, tapınak ve bazı kamu yapıları göze çarpmaktadır. Surlarla ilgili ilk önemli belgelemeyi yapan arkeolog olan Çek-Bulgar Skorpil (1912), bir tarihlendirme vermemesine karşın detaylı bir tarifle beraber ilk defa surların foto raflarını yayınlamıştır. Vize modern anlamda arkeoloji ile 1936 yılında Mustafa Kemal Atatürk'ün iste i üzerine Türk Tarih Kurumu, Arif Müfid Mansel'i Trakya bölgesi için görevlendirmiş, Vize'de kazılar 1938 yılında başlamıştır. Vize'nin güneyindeki düzlüklerde kazılan höyükler de M. Ö. 1. yüzyıla tarihlendirilebilen Trak krallarına ait mezar odaları ve birçok de erli eşya bulunmuştur. Aynı dönemde Vize'nin içinde yapılan kazılarda Çömlektepe'de stylobatlı bir yapının temellerine, Kale ete inde de 2 .-3-yüzyıla tarihledikleri bir tapına ın kalıntılarına rastlamışlardır. Bu notlar dışında Vize içindeki kazılara ait elimizde hiçbir belge bulunmamaktadır. Vize'nin topo rafyasına ve surlarına ait şimdiye dek yapılmış tek detaylı sayılabilecek çalışma, Dirimtekin tarafından 1963 yılında makale olarak yayınlanmıştır. Dirimtekin bu çalışmada kuzeydeki Karakoçaktepe üzerinde bulunan kayaya oyulmuş kült mekanı ve Vize'nin surlarını tanıtmıştır. Surlar detaylıca tanımlanmış ve tarihlendirilmiştir. Dirimtekin makalesine ayrıca Vize'nin tarihi yapılarını gösteren şematik bir plan da eklemiştir. Bu plan, bu çalışmaya kadar yapılmış tek Vize planı olması açısından önem taşımaktadır. Eyice'nin 1969'de yayınlanan makalesinde, surlarla birlikte Vize'deki Hagia Sophia, sarnıç vb. di er tarihi yapılardan bahsedilmektedir. Vize'nin tarihine ve topo rafyasına dair en güncel detaylı kaynak Tabula Imperi Byzantini Do u Trakya Bandı'dır. Külzer ayrıca 2008'de Vize'nin detaylı tarihini Almanca bir makale olarak yayınlamıştır. Vize'nin içinde yakın dönemde yürütülen arkeolojik çalışmaların ilki Trakya Üniversitesi ile Kırklareli Müzesi işbirli inde, Çömlektepe ete inde bulunan Roma tiyatrosunda gerçekleşmiştir. Kazı, 1995- 96 yıllarının Kazı Sonuçları Toplantısı Raporlarında yayınlanmıştır. 1997 yılındaki Hagia Sophia Kilisesi temizleme kampanyasının metodolojisi, buluntuları ve sonuçları ile ilgili bilimsel bir yayın bulunmamaktadır. Hagia Sophia ile ilgili en güncel ve detaylı yayınlar ise 2003 ve 2004 yıllarında kilisede bir alan çalışması gerçekleştirilen Franz Alto Bauer ve Holger Klein tarafından yapılmıştır. Bu çalışmalar oldukça detaylı olmasına ragmen tamamlanamamıştır çünkü yapı 2006 yılında Edirne Vakıflar Bölge Müdürlü ü tarafından, bahsedilen çalışmadan tamamen ba ımsız olarak ve herhangi bir bilimsel prensip göz önünde bulundurulmadan restore edilip cami olarak ibadete açılmıştır. Yukarıda anlatıldı ı gibi yerleşimin arkeolojik önemi 20. yüzyıl başlarından itibaren bilinmesine ra men, akropolis üzerinde ne iyi belgelenmiş, sistematik bir kazı ne de kapsamlı topo rafik bir çalışma gerçekleştirilmiştir. Bu projede bu motivasyon ile yola çıkılmış, Roma döneminden Osmanlı'nın sonlarına kadar olan yerleşime ev sahipli i yapmış olan Vize Akropolis'i üzerinde 2011/ 2012 yaz dönemlerinde iki topo rafik alan çalışması gerçekleştirilmiştir. Alan çalışmasının ana amacı olarak, kent surları detaylı belgelenmiş ve bilgisayar ortamında bir topo rafik plan oluşturulmuştur. Surlar dışındaki tüm tarihi yapılar da bu plana işlenmiştir. Vize topo rafyasında her biri tarihi bir yerleşim olan üç önemli tepe bulunmaktadır. Bunlar sırasıyla Karakoçaktepe, Hisartepe ve Çömlektepe'dir. Vize'nin merkezini oluşturanlar üzerinde hala yerel konut yerleşiminin bulundu u ikinci derece arkeolojik sit alanı Hisartepe ve üzerinde yerleşim bulunmayan birince derece arkeolojik sit alanı Çömlektepe'dir. Çömlektepe'nin eteklerinde bulunan Roma tiyatrosu, tepe üzerinde dikkati çeken Roma dönemine ait ço unlukla mermer kalıntılar, tepenin konusunda bir inşaat sırasında ortaya çıkan lahit, çalışmamız sırasında rastladı ımız taş yapı ve Mansel'in notlarındaki stylobatlı yapı gibi buluntular bu tepenin bir Roma yerleşimi oldu una dair ipucu vermektedir. Ayrıca 1939 yılında bugünkü Cumhuriyet Meydanı'nda bir otel inşaatı sırasında ortaya çıkan zemin mozaikleri kentin güneydeki sınırları hakkında fikir vermektedir. Yunan araştırmacıların 19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren verdikleri topo rafik bilgiler de Roma kenti sınırlarına yönelik referanslar vermektedir. Bu metinlerde Cumhuriyet Meydanı, önemli yolların kesişti i ve zamanında bir tapına ın yer aldı ı agora/platza olarak adlandırılmakta ve bu alanda bulunan birçok Roma heykel parçasından bahsedilmektedir. Hisartepe, Çömlektepenin batısında ço unlukla Bizans dönemi surları ile çevrili daha yüksekçe bir tepedir. Bu tepede, surlar dışında, 9 .-10. yüzyıllara tarihlenen ve çok merkezi bir konumda bulunan Hagia Sophia Kilisesi ile birlikte erken Hıristiyanlık yapı kalıntıları, bir iç kale, kuzeyde tepenin ete inde bir su kulesi ve antik su kanal sistemi de bulunmaktadır. Yerleşimde erken ve geç dönem Bizans yapıları ile Osmanlı yapılarının da görülmesi, bu tepenin Roma kentinden sonra küçülen Bizans yerleşimi oldu unu göstermektedir. Bu tez dahilinde, Hisartepe'yi çevreleyen Vize surları malzeme, yapım tekni i ve mimari elemanlar tipolojisi gibi yöntemlerle kapsamlı bir şekilde incelenmiş, elde edilen sonuçlar Trakya bölgesinde Roma döneminde Vize'yi içeren yönetim birimi dahilindeki di er yerleşimlerle karşılaştırılmıştır. Do u yarısı yıkılmış olan surların tahmini hattı ve dönüşümü ile kentsel strüktürün de işimi, surların yapım evreleri ve alandaki di er yapı kalıntıları üzerinden tartışılmıştır. Vize surlarının yalnızca 0.9 km2'lik kuzey ve batı bölümü günümüze ulaşabilmiştir. Bu bölüm de sürekli bir hat çizmemekte, zaman zaman kopukluklara rastlanmaktadır. Do u kısmın hattı dahi bilinmemektedir. Ancak alanda yapılan gözlemlerde hat topo rafik verilere göre tahmini olarak aşa ı yukarı çizilebilmektedir. Buna göre surlar akropolis etrafında 1.2 km uzunlu unda bir elips oluşturmaktadır. Surlar teras surları ve ba ımsız surlar olmak üzere iki bölümden meydana gelmektedir. Teras surlarında üç adet beşgen burç, ba ımsız surlar üzerinde de bir adet U şeklinde burç bulunmaktadır. Tepenin en yüksek noktasında, dairesel bir burç kalıntısı ile ba ımsız kemerli bir kapı ile çesitli yıkılmış yapı kalıntıların olduğu bir iç kaleye rastlanır. Bu yapı grubunun sur hattına nasıl ba landı ı bilinmemektedir. Benzer dairesel ikinci bir burç da kuzeyde sur hattının dışında tepenin altındaki sukuleye hakim konumlanmaktadır. Yapım tekni i, tipoloji, arkeolojik veriler ve benzer örnek karşılaştırma yöntemleriyle, Vize surlarında altı dönem tespit edilmiştir. Sur yapım kitabesinden tespit etti imiz 2. yüzyıl Roma dönemine ait derzsiz büyük düzgün kireçtaşları surların kuzeyinde ve batıdaki küçük bir bölümünde göze çarpar. Kuzeydeki ba ımsız sur bölümü, hem topo rafik konumu hem yapım tekni i hem de tipoloji bakımından farklı bir döneme işaret eder ve 3 .-4. yüzyıllarda yapılmış olan bazı surlarla benzerlik gösterir. Üçüncü dönem, geç antik dönem surlarının almaşık tu la ve taş veya moloz duvar örgüsünün özelliklerini gösterir. Bu döneme ait sur parçası, kuzeyde, ilk dönemin devamında görülür. Erken Bizans'ta, Anastasios ve Jüstinianos dönemlerinde ortaya çıkan beşgen burçların yer aldı ı kuzeybatı teras surları, yüksek derzli ve devşirme kireç taşlı fakat belli bir sistemati i olan bir yapım tekni i sergilemektedir. Beşinci ve altıncı dönemler batı teras surlarında birbirinin devamı gibi gözüken bir hatta görülmektedir. Bu sur bölümü 7 .-9. yüzyıllarda görülen çok devşirme parçalı surlarla benzerlik göstermektedir. Hangisinin daha erken oldu unu söylemek zor olsa da farklılıkları görmek mümkündür. Güneydeki parça çok daha sistematik ve düzgün devşirme parçalarla örülmüş çok yüksek bir duvarken, kuzeydeki parça, kolon başlıkları ve gövdeleri gibi birçok mimari elemanın kullanıldı ı fakat daha az özenli bir duvar tekni i sergilemektedir. Içkale'de bulunan yapılar birbirinden farklı dönemlere aittir. Kemerli kapı büyük olasılıkla Roma döneminde yapılmış ve konum olarak daha kuzeybatıda yer alan bir içkalenin girişine işaret etmektedir. Yıkık yarı dairesel burç, 12 .-15. yüzyıllar arasına tarihlendirilebilecek bir yapım tekni ine sahip oldu undan, bu dönemlerde içkalenin küçülüp konumunun de işti ini gösterir. Ortalıkta da ılmış olan büyük sur kalıntıları, burayı çevreleyen çok dayanıklı bir savunma yapısının varlı ına işaret eder. Içkale'dekine çok benzer ikinci bir yarı dairesel burç da kuzeyde, sur hattı ile ba lantısı yıkıldı ı için ba ımsız bir şekilde konumlanmaktadır. Yapım tekni i ilk burçla aynıdır. Tepenin altında, dere yata ında oturan dörtgen çok kalın duvarlı yapıya bakan bir açıklı ı mevcuttur. Fakat bu iki yapı arasındaki ba lantı mevcut arazi koşullarında gözlemlenememiştir. Dere yata ında oturan yapı, alt katı sarnıç olan, girişi tepe tarafında daha yüksekte ve çok korunaklı inşa edilmiş, çatısı ve üst katları çökmüş, her katında penceremsi mazgal delikleri olan bir yapıdır. Erken Bizans döneminden itibaren özellikle Balkanlar'da sur hattının dışına ve bir sur kayna ının üzerine inşa edilen benzer su kulelerinin varlı ı bilinmektedir. Ayrıca, geç Bizans döneminde yine Balkanlar'da, altı sarnıç olan korunaklı ve çok katlı tek kuleler konut işlevi de görmüştür. Bu yapı da bu örnekler ba lamında de erlendirilmelidir. Vize, Trakya'da benzer co rafi konum ve tarihe sahip di er kentlerle ortak özellikler göstermektedir. Philippopolis, hem Trak yerleşimi olması, hem de benzer topo rafyası ve kentsel gelişimi ile Vize için önemli bir kenttir. Vize'nin Roma ve Bizans kentsel dokusunu ortaya çıkarmak, arkeolojik kazı yapmadan mümkün olmasa da, Trakya'daki di er kentlerle karşılaştırmak ve bölgesel ba lamda düşünmek gerekmektedir. Traklar'dan itibaren sürekli yerleşim yeri olan Vize, Osmanlı döneminde de akropolis üzerindeki varlı ını hem eski yapıların dönüştürülüp kullanılması ile hem de sur içinde ve dışında yeni yapıların yapılması ile sürdürmüştür. Alanda, hem Roma, hem Bizans hem de Osmanlı yapıları ne yazık ki bakımsız durumdadır. Surlar yıkılma tehlikesi altındadır. Vize'nin en kısa zamanda bilimsel ve şeffaf bir arkeolojik kazıya, daha sonra da bir kültürel miras yönetim planına ihtiyacı vardır. Bu tez, Vize'de gerçekleşebilecek bu projelere dikkat çekmek ve ışık tutmayı da amaçlanmaktadır.