Yüklenici firmalar için proje temin/teslim yaklaşımı seçimine yönelik bir enformasyon sistemi önerisi

YÜKLENİCİ FİRMALAR İÇİN PROJE TEMİN/TESLİM SİSTEMİ SEÇİMİNE YÖNELİK BİR ENFORMASYON SİSTEMİ ÖNERİSİ Gerçekleştirilen modern yapı ve mühendislik projelerinin kavram ve uygulama açısından karmaşık olan yapıları içinde karşılaşılan güçlüklerin üstesinden gelmek ve projeyi başarılı bir biçimde gerçekleştirmek için, uygun bir proje temin/teslim sistemi yaklaşımının seçimi günümüzde daha çok önem kazanmaktadır. Ülkelerin ekonomik ve sosyal gelişim süreçlerine bağlı olarak, inşaat sektöründe bu konuya ilişkin çeşitli yöntem, yaklaşım ve araçların kullanıldığı görülmektedir. Zaman, maliyet, fonksiyonellik ve kalite gibi temel kriterlere göre de var olan yöntemler değişmekte ve sürekli yeni alternatif yaklaşımlar geliştirilmektedir. Proje temin/teslim sistemi seçimi konusu, inşaat sektöründe mal sahibi ve yüklenici bakış açılarından ele alınabilecek bir konudur. Bu çalışmada her ne kadar yüklenici odaklı bir bakış açısı esas alınmışsa da alt yüklenici ve tedarikçilerle ilgili teslim kararları söz konusu olduğunda yüklenicinin konumunun malsahibi/işvereninkine benzediği de göz önünde tutulmalıdır. Proje ve müşteri/yüklenici özellikleri, örgütsel biçimlenmeler ve sözleşme düzenlemelerine göre şekillenen proje temin/teslim sistemi yaklaşımlarının her birinin farklı özellikleri, güçlü ve zayıf yönleri bulunmaktadır. Müşteri/Yüklenici tarafından, tüm sistemlerin fayda ve risklerinin bilinmesi her zaman mümkün değildir. Bu nedenle de proje temin/teslim sistemi seçim kararları, genellikle, geçmişş tecrübeler ve sezgilere dayanılarak verildiği için sübjektif olmakta ve kısıtlanmaktadır. Müşterinin/Yüklenicinin gereksinimini karşılayan en doğru proje temin/teslim sisteminin seçiminde halen sistematik bir bakış açısının uygulanmaması ve yapım projelerinin gerçekleştirilmesinde bir sistem yaklaşımının benimsenmemesi, başarılı bir performansın gösterilmesini engellemektedir. Oysa karar vericiler, tüm faktörleri ve mevcut proje temin/teslim sistemi tercihlerini tüm boyudan ile ele alıp, geçmişş tecrübelere dayalı bir değerlendirme ile o anki duruma en uygun proje temin/teslim sistemi kararını vermelidirler. Bu seçimi zorlaştıran en büyük problem ise, proje temin/teslim sistemine bağlı okrak proje başarısını etkileyen faktörlerin sistematik bir biçimde belirlenmiş olmaması, geçmişş tecrübelere dayanarak kıyaslama/karşılaştırma yapılacak doğru ve gerçekçi verilerin bulunmaması ve bu verileri sistematik bir biçimde kaydedip, organize edebilen ve çeşidi parametreler açısından analizini olanaklı kılan modellerin eksikliğidir. Proje boyunca girişimcinin /yüklenicinin alacağı en önemli kararlardan biri olan proje temin/teslim sisteminin seçimini kolaylaştırmak ve bu süreci sistematik, gerçekçi bir düzene oturtmak için, hem sektörde hem de akademik çevrede, proje temin/teslim sisteminin seçimine yönelik birçok yayın gerçekleştirilmiş, tartışmalar yapılmış ve yeni yaklaşımlar geliştirilmiştir. Geliştirilmiş olan modeller, teknik ve yaklaşımlar, konuyu farklı bakış açılarında ele almakta ve konuya farklı boyutta çözümler üretmektedirler. Literatürde bu konu ile ilgili teorik çalışmalar olduğu gibi, uygulamaya yönelik birçok bilgisayar destekli model de yer almaktadır. Bu çalışmalar arasında, proje temin/teslim sistemlerinin zayıf ve güçlü yanlarım belirlemeye yönelik yapılmış olan çalışmaların yanı sıra, proje temin/teslim sisteminin seçiminde göz önüne alınan parametreler ve bu parametrelerin ağırlıklarının belirlenmesine yönelik çalışmalar ile proje temin/teslim sisteminin seçimine yönelik model, yöntem ve yaklaşımların geliştirildiği çalışmalar da bulunmaktadır. Ancak, geliştirilen bu model ve yöntemlerin her birinin çeşitli eksiklikleri ve uygulama açısından güçlükleri bulunmaktadır. Modellerin bazıları, teorik açıdan yetersiz kalmakta; bazıları teoride güçlü olmalarına rağmen, uygulamada yeterince başarılı olamamakta; bazıları ise kullanımı uzun zaman alan karmaşık matematiksel hesaplamaları gerektirmektedir. Geliştirilmiş olan modellerin, sınırlı sayıda faktörü değerlendirmeye alması, veri tabanlarının mevcut seçim tercihlerinin sınırlandırılmış olması, geçmişş projelerde yaşanan tecrübelerin objektif olarak değerlendirme sürecine katılamaması, ve yapılabilecek hataların, sonuçların ve karşılaşılabilecek erken risklerin gösteriminde ve uyarımda başarısız olmaları gibi zayıflıkları bu duruma örnek gösterilebilir. Kavramsal ve nesnel boyuttaki yöntem ve modellerin bu tip yetersizlikleri modellerin anlaşılmasını ve uygulanmasını zorlaştırmakta ve kullanıcılar tarafından tercih edilmemelerine neden olmaktadır. Proje temin/teslim sisteminin seçimine yönelik geliştirilen modeller incelendiğinde, bu derece karmaşık bir problemin çözümüne yönelik olarak, tamamlanmış projelerin deneyimlerine ve verilerine dayanan anlaşılabilir ve pratik bir modelin varlığına IXihtiyaç duyulduğu anlaşılmaktadır. Bu modelin kavramsal boyutta bir yöntem ve yaklaşım olarak geliştirilip, parametreler belirlenerek, kurgulanan kavramsal modelin üzerine oturan nesnel boyutta bir ya2ikm modeli olarak geliştirilmesi bu çalışmanın ana hedefini oluşturmaktadır. Bu hedef doğrultusunda, proje başarısını şansa bırakmadan seçimi etkileyen faktörleri tanımlamaya olanak veren; proje temin/teslim sistemi seçim kriterlerini ve kriterler arası iç ilişkileri analiz edebilen; kolay anlaşılır ve kullanımı kolay bir kavramsal ve nesnel yapıya sahip; geçmişş tecrübelere ait verilerin sistematik bir veri tabanı düzeninde kaydedilmesini sağlayarak, bu verilerin analiz edilmesine olanak sağlayan; geçmişş tecrübelere dayalı olarak yapılan kıyaslamalarla içinde bulunulan duruma ilişkin operasyonel ve stratejik düzeyde kararlar alınmasına yardımcı olan bir karar destek sistemi yapısı özelliği göstererek sözleşme yönetim kalitesini geliştiren bir veri tabanı modeli oluşturulmuştur. Kavramsal boyutta tasarlanan bu model, MS Access 2000 yazılımı kullanılarak ilişkisel veri tabanı modeline dönüştürülmüş ve 'SYS-Sözleşme Yönetim Sistemi' isimli yazılım geliştirilmiştir. Geliştirilen modelin kavramsal ve nesnel boyutta sunduğu uygulanabilir, kolay anlaşılır yapısı ve benzer çalışmalarda görülen eksiklikleri gidermesi nedeniyle, uygulamada karşılaşılan bu soruna bir ölçüde çözüm getirebileceği düşünülmektedir. Modelin altyapısı, geçmişş proje verilerinden yararlanılması anlayışına dayandığı için, organizasyonel kalıplar ve bu örgütsel çözümlemeleri destekleyen bütünleşik enformasyon sistemi yapısına dayanmaktadır. 'Söyleşme Yönetimi Modülü'' kapsamında organize edilebilecek enformasyonun, geçmişş projelerdeki proje temin/teslim sistemleri açısından verilmiş çeşitli kararlar ile bunların etkilerini analiz etmek için ihtiyaç duyulan altyapıyı sağlayabileceği düşünülmektedir. Proje temin/teslim sistemine ilişkin kararların alınmasında çok sayıda parametrenin yer aldığı bu karmaşık karar sürecinde tek bir modelin sonuçlarına dayanmaktansa, problemi çeşitli yönleriyle ele alarak karan nihai kararı vericinin uzmanlık ve deneyimine bırakan ve bu şekilde bir sonuca ulaşmasına destek veren çeşitli modellerin birlikte kullanılmasının daha uygun bir yaklaşım olduğu görülmektedir. Geliştirilen model, sözleşme yönetimi kapsamında, stratejik düzeyde yanlış sözleşme kararlarının alınmasını önleyerek, ihale ve teklif süreçlerini kolaylaştırmak; operasyonel düzeyde oluşması muhtemel problem alanlarının önceden tahmin edilip, gerekli önlemlerin alınmasını sağlamak; sorunla karşılaşıldığında da gerekli kıyaslamaların yapılması ile uygun çözüm yolunun seçilmesine yardımcı olmak gibi birçok amaç için kullanılabilmektedir. Proje temin/teslim sisteminin sözleşme boyutunda taraflar arasında görülebilecek ihtilaflar ile bu ihtilaflara çözümler üretilmesi, hangi koşullarda hangi proje temin/teslim sistemleri seçilebileceği gibi kararların alınmasına da yardımcı olan bir modeldir. Doğru ve gerçekçi kararların doğru zamanda alınmasına olanak sağladığı için, süre ve maliyet kayıplarını da önleme açısından katkısı olacağı düşünülmektedir. xı