Kentler, büyük projeler ve değişim

Araştırmanın konusu, çağımızda yaşanan kentsel değişimin etkilerini incelemektir. Bu amaçla, ilk önce 'kentsel değişim' olgusu tanıtılacak, daha sonra da bu değişimin insan, kentsel sanat, mimarlık ve kent planlama ölçeklerinde yansımaları üzerinde durulacaktır. Varılmak istenen nokta, çalışmayı okuyan kişiyi, içinde bulunduğu mekan ve zaman konusunda düşünmeye ve kişisel saptamaktı doğrultusunda kenti için çözüm üretmeye sevketmektir. Çalışmanın ilk bölümü konuya bir giriş niteliğindedir. İçinde bulunduğumuz dönem, 'kentlerin değişim çağı' olarak adlandırılır ve bu durum da bizi, dünya yüzeyinde yeni bir jeolojik katmanın izlerini bırakacak önemde değişimlerin tanığı yapmaktadır. Beğeni, yöntem, teknik ve uygulama açısından eski ve yeninin bu kadar birbirine karıştığı bir çağ daha olmamıştır. Çünkü bu kadar hızlı bir gelişme sadece çağımıza özgüdür. Değişimlerin hızı, takip edilmelerini ve yarattıklara sorunlara çözüm üretilmesini imkansız hale getirmektedir. Bu belirsiz ve kontrolsüz süreç sonucunda, kent, yoğun, kalabalık ve kişisellikten yoksun bir yapıya bürünmektedir. Kentlerdeki tüm bu dönüşüm, üretim metotlarının değişimiyle de yakından ilgilidir. İlk sanayi devrimi, insanın fiziksel gücü ve el işçiliği yerine geçen makinalara, yani 'elinin uzantısı' oka aletlere geçiştir. Bu durum, tarihte kentlerin yapısında önemli değişiklikler yaratmıştır. Bugün ise, üretimin, bilgisayarlar ve farklı işlem düzeneklerine, yani beynin uzantısı olan aletlere aktarılması, kentlerin alışılagelen yapısının farklılaşmasında etkili olmuştur. Günümüzde tartışılan 'yapay zeka' kavramı ise, bilgisayarın insan aklının yerine geçip geçemeyeceği tartışmasıdır ki, gerçekleşmesi halinde, insan yaşantısında ve fiziksel çevresinde şu an kestiremediğimiz sonuçlara yol açacağı bir gerçektir. İkinci bölümde, kentsel değişimin karakteri iki temel başlık altında işlenmiştir. ULA. 1996'da tartışılan kentsel kavramlar arasından seçilen bu başlıklar MÜTASYON ve AKIŞLAR'dır. 1. Kentlerin değişimi olgusunun temelinde, kenti 'canlı bir organizma' olarak algılayan görüş yatmaktadır. Bu fikirden yola çıkılarak, tüm canlı organizmalara ait başka bir yapısall özellik gündeme gelir: Mütasyon adı verilen bu özellik, genetik malzemede yapılan herhangi basit bir değişimin, tüm organ veya canlıda kontrol edilemeyen bir değişime yol açmasıdır. Mütasyon, 'yapısall ve fiziksel olarak önüne geçilmez bir başkalaşım, sonu belirsiz bir 'şok half'dir. vu2. Bu tanım, içinde yaşadığımız kentsel kaosun da bir anlamda tarifidir. Artık her kentsel müdahale tüm bölgeyi, hatta kenti etkilemekte, bu müdahalelerin nitelik ve nicelik açısından kontrolsüzlüğü de kenti çözülmez bir problem haline getirmektedir. Bu durumda yapılması gereken ise, 'mütasyon tasarlamak'tır. öncelikle, çağımızda insan ve kent yaşantısmdaki sürekli başkalaşımın farkında olmak ve bu durumun mimarlığı da değiştireceğini kabul etmek gerekir. Mütasyon tasarlamak için, yapısall elemanlara katılan trafik, elektronik, iletişim, medya gibi daha soyut kavramların ve 'yef'in bilinciyle, kendini yönetme, yenileme ve ayarlama yetisine sahip, zaman içindeki olası değişimlere açık bir yapı oluşturulması gerekmektedir. Bir anlamda, kağıt üzerinde statik bir kent planlamanın artık mümkün olamayacağı açıktır. 2. 'Akışlar'ın temelinde ise 'hareket' olgusu vardır. Hareket, bir kentsel kavram olarak, 1950'li yıllarda, Avrupa'da Team 10, Amerika'da Louis Kahn tarafından incelenmiştir. Burada, ilk defa harekete göre form kazanan kentsel projeler görülür. (Berlin Haupstadt-Team 10, Philadelphia Kent Merkezi-Louis Kahn) O yıllarda sadece ulaşım ve trafik yoğunluğu bazında düşünülen bu olgu yerine günümüzde 'akış' terimi kullanılmaktadır. Bugün kentsel ortamda yaşanılan üretim/dağıtım/ iletişim ulaşım/ medya ve zamanın hızla geçişine bağlı olarak oluşan soyut bir akış ve ritim duygusu vardır. Bu durumda mimarlığın görevi, sürekli örtüşen ve birbirleriyle alışveriş ve iletişim içinde olan büyük bir ağ sisteminin akış ve işleyişini kolaylaştırmaktır. Bu yalnızca, klasik anlamda ulaşım ağı içinde bina-yol ilişkilerini iyi çözümlemek değil, o dizge içinde mimarinin plastik bir değere sahip olarak biçimlenmesini sağlamaktır. Üçüncü bölümde, kentsel değişimin insan ölçeğinde etkileri incelenmiştir. Günümüzde insanoğlunun kentsel yaşantıya bağlı olarak gösterdiği psikolojik tepkileri bilmek, ortam yaratma sanatı olan mimarlık ve kent planlamanın başarısı açısından çok önemlidir. Bu amaçla yapılan incelemeler S başlık altında toplanmıştır. 1. Modern kentte yaşam, farklı ortamlarda oynanan birçok rolden ve tekrarlanan parçalı hayat dilimlerinden oluşur. Bu ortam ve rol çeşitliliği insanın iç yaşantısını da parçalı bir hale sokar. Kentli, mekansal ve sosyal uzaklık kavramlarının yarattığı günlük değişimlerle ne kadar az yüklenirse, ilgili alanlardaki rollerini kişiliğine o kadar kolay entegre edebilir. Bu psikolojik yüklenmeyi arttırmamak için kent planlamada ev, iş, dinlenme, eğlenme gibi farklı işlevlerin birbirinden tamamen kopanlmaması gerekir. 2. Kent yaşamı inşam tüketimin baskın gücü ile tanıştırır. Kent ortamındaki fırsat eşitliği sonucu kazanamamak bir kişisel yetersizlik işareti olur. Teknolojik ilerleme ve çeşit bolluğu da eklenince, insan sürekli bir şeyler satın almaya çalışır. Tüketim olgusu, insan zihninde, kenti de tüketebileceği bir mal olarak görme gibi tehlikeli bir sonuç yaratır. Bunu engellemek için, kentte topluma ait ortak değerlerin korunması, vurgulanması hatta yeni değerler oluşturularak halkın kenti sahiplenmesi sağlanmalıdır. 3. Kent hayatı insana çok çeşitli sayıda sosyal ortam yaratır. Sosyal bilimciler kenti, bir ilişkiler yumağı olarak tanımlar. Ancak, bu ilişkilerin yoğunluğu doğru saptanmalıdır ve ilişki kurma bir zorunluluk haline gelmemelidir. vıuKent plancıları ve mimarlara bu konuda önemli sorumluluklar düşmektedir. Günlük hayatta insanlara istedikleri zaman ilişkilerden kaçabilecekleri ortamlar yaratılmalıdır. 4. Kentte yaşamın günlük hızı, sosyal dış etkiler ve bireyden beklentiler çok fazladır. Bu durumdan bunalan kişi, kendi özel alanına kaçma sinyalleri vermeye başlar. Kentli insanın bireyselliği, mimari anlamda, kişilerin evlerine eskisinden çok daha fazla önem vermeleri sonucunu yaratır. Bu denli kişisel bir mekan olan konutun tasarımı, farklı bir müşteri - mimar ilişkisi gerektirmektedir. Gelecekte ise, insanların işlerini evlerindeki bilgisayarlarla sürdürebileceği varsayımı gerçekleşirse, konutun önemi daha da artacaktır. 5. Kentte günlük hayat, insan zihninde her şeyin sürekli aynı şekilde tekrar ettiği hissini ve buna bağlı olarak mekanda ve zamanda kaybolmuştuk duygusunu uyandırır. Bu olumsuz etkiyi azaltmak için, kentsel dokuda simge niteliğinde yapılara başvurulabilir. Hatırlanacak yerler kadar hatırlanacak zamanlar yaratmak da geçerli bir çözümdür. Bu amaçla, eğlence ve kültür yapılarında insanlara alışılmışın dışında bir ortam veya program sunulabilir. Çalışmanın dördüncü bölümü, çağdaş yaşamda kentsel imge konusuna ayrılmıştır. Kent felsefesinde, Heidegger'in dil incelemesi yöntemi ile, insanın yapısı gereği 'bir yere ait olma' ihtiyacı içinde olduğu anlaşılır. Ancak, insanın temel ihtiyacım karşılayan 'yer' kavramı günümüzde değişime uğramaktadır. Artık, insanın bir yerde ikamet etmesi fikri, bir yerde kalması gereken süreyi doldurması ve başka bir yere gitmesi haline dönüşmüştür. Ulaşımın hızı ve iletişimin sonsuz olanakları sonucu zaman kavramı da alışılagelen sürekliliğini kaybetmiştir. Yaşanılan olaylar ve dışardan gelen etkiler birbirini izlemek yerine, örtüşerek bir birikime dönüşür. Günümüz kentinin yarattığı yegane imaj, hız, yerdeğiştirmeler, kayıp geçen görüntülerdir. Bu ortamda fark edilmek isteyen sanatın kaybedecek zamanı yoktur. Kentsel zaman faktöründeki bu daralma, tasarımda zamana ve hıza yetişebilecek başka kavramların devreye girmesine sebep olacaktır. Kentsel tasarımın her ölçeğinde ışık, renk, hız, ses, hareket ve değişkenlik gibi kavramlara başvurulması, kent yaşantısının fiziksel çevrenin oluşumundaki etkisini vurgular. Bu amaçla, önce kentsel sanat daha sonra da mimarlık ölçeğinde hareket, ışık, renkjansıma, yazı, akış, değişkenlik gibi kavramların birlikte veya ayrı ayrı kullanıldığı uygulama örnekleri incelenmiştir. Mimarlıkta, ankraj kavramıyla 'yer'e, 'paralak' kavramı ile de 'harekef'e referans vererek hareket, renk, ışık gibi kavramları yoğun olarak işleyen Steven Holl, günümüz mimarlığını bir imaj üretme olarak tanımlayan ve bu amaçla ışık, renk, görsel kaybolma ve soyutlama, cephede katmanlaşma ve hareket kavramlarına değinen Jean Nouvel ve kentsel algının mimari anlamda bir diğer yansıması olarak bina ölçeğinde büyüme konusuna dikkat çeken Rem Koolhaas'ın eserleri incelenmiştir. Bu mimarların yanında, konu ile ilgili olarak çeşitli tekil bina örnekleri de verilmiştir. Bu bölümün sonunda, çeşitli mimarların 1996'da Paris'te 'Kent: Avrupa'da Sanat ve mimari' sergisi kapsamında, kentsel değişimlerle ilgili düşüncelerine değinilmiştir. Ortaya çıkan sonuç, geleceğin kent mimarisinin, alışılan anlamda kütle- mekan ilişkisi kadar, özgün algısal değer arayışlarını da gerekli kılacağı yönündedir. üretildiği konusunda bilgi sahibi olmaktır Burada, seçilen kentsel müdahale örneklerinden her biri farklı bir çağdaş neden sonucu planlanmıştır. Lille-Euralille: Ulaşım teknolojisinin kenti tekrara tanımlayacak derecede etkili olabileceğinin somut bir göstergesidir. Hızlı demiryolu ağı TGVnin, Lüle üzerinden Manş Tüneli ile Londra'ya bağlanması konusunda İngiltere ve Fransa'nın aldıkları ortak karar sonucu, Lille'de Euralille adı verilen büyük bir alanın planlanmasına başlanmıştır. Yerleşim planını Rem Koolhaas ve O. M. A.'nın hazırladığı alanda, Lille-Europe TGV İstasyonu, alışveriş merkezi, büro yapılan, otel, kongre merkezi ve park düşünülmüştür. Burada, mimarlar eserlerini, hareketin gelip geçişini, yol ve demiryolu ağlarını esas alarak planlamışlardır. Berlin-Potsdam: H. Dünya Savaşı sonrası sosyal anlamda doğu-batı olarak ikiye ayrılan Berlin, 1961'de Berlin Duvan'nın inşası ile fiziksel olarak da ikiye ayrılmıştır. Bu dönemden önce kentin en canlı bölgesi olan Potsdam Meydanı da Duvar'in inşası ile terk edilmiştir. 1989'da Almanya'nın birleşmesi ve Duvar'ın yıkımıyla Potsdam Meydam'nın bu defa yeni ve güçlü Almanya'nın sembolü olarak düzenlenmesi ihtiyacı doğmuştur. Bu amaçla önce finansmanı getirecek yatırımcılar belirlenmiştir. Şirketler belli olunca, arazi buna göre parçalanmış ve tasarımcılar seçilmiştir. Bu işleyiş, günümüz dünyasında ekonominin belirleyici gücüne işarettir. Birçok ünlü mimarın tekil anlamda başarılı eserlerini içeren meydan bir kentsel planlama örneğinden çok mimarlık müzesini andırmaktadır. Barcelona: 1980'li yıllardan itibaren Barcelona'da başlayan kentsel yemlenme sürecinin temeli Franco döneminin bitip hızla demokratik sisteme geçilmesidir. Kente yeni bir kimlik kazandırmak amacıyla yapılan bu müdahalelerde izlenen yol diğer kentlerden farklıdır. Alışıldığı gibi kentsel şemadan tekil bina projelerine inerek, yani genelden özele doğru değil, tamamıyla tekil müdahalelerle bütün kente yayılan bir oluşum söz konusudur. Bu sistemde ortak karar, özellikle kamusal alanlara sembolik kentsel kimlik kazandırılması üzerinde yoğunlaşmıştır. Barcelona kentsel yenilenme çalışmaları için, 1992 Olimpiyat Oyunlan'nın etkisi sadece ivme kazandırıcı bir kuvvet olmaktan ibarettir. Olimpiyatlar için gerçekleştirilen spor alanları ve Nova Icaria Olimpiyat Köyü'nde aynı mantığın ve sistemin birer parçasıdır. Paris-Bercy ve Tolbiac: 1980'li yıllardan itibaren Paris'te süregelen kentsel müdahaleler, kentin Avrupa'nın kültür başkenti olarak düzenlenmesi çalışmalarını içerir. Paris'in değişen çehresinde en önemli etken, başbakan Francois Mitterand'in çabalarıdır. Kentin çeşitli bölgelerinde 'Grands Travaux' adı ile yapılan büyük müdahaleler arasında, bütün çevresini etkileyen tekil bina projeleri olduğu gibi, önemli kentsel planlamalar da vardır. Bu müdahalelerin hepsi, birer kentsel simge niteliğinde oluşumlardır. 'Büyük Projeler' kapsamında son ve en önemli uygulama, Ulusal Paris Kitaplığı ve onun bulunduğu çevre olan Tolbiac ve Bercy bölgelerini kapsayan bir kentsel düzenleme çalışmasıdır. Amaç, batıya doğru gelişen kentin doğusunda bir ağırlık merkezi oluşturarak kentsel dengeyi korumaktır. Rotterdam-Kop van Zuid: II. Dünya Savaşı'ndan tamamıyla yıkılmış bir kent olarak çıkan Rotterdam, 50 senelik bir yapım faaliyetine girmiştir. 1946 yılında hazırlanan kentsel plan doğrultusunda yürüyen çalışmalar sonucunda kent modern bir Avrupa kenti kimliğine bürünmüştür. 1985'te merkezin genişletilmesi ve anlamca zenginleştirilmesi amacıyla yeni bir plan hazırlanmıştır. Kuzeydeki kent merkezi, Rotterdam'ın güneyindeki liman bölgesinin taşınması ile oluşan terk edilmiş bölgeyeRotterdam'ın güneyindeki liman bölgesinin taşınması ile oluşan terk edilmiş bölgeye doğru uzanacaktır. Böylece, hem kuzey-güney dengesizliği ortadan kalkacak, hem de Maaş Nehri kenti bölücü bir eleman değil kentin merkezi haline gelecektir. Sonuç bölümünde ise, tüm bu incelemeler ışığında 'İstanbul için ne yapılabilir? sorusu gündeme getirilmektedir. Çeşitli kaynaklara ve kişisel saptamalara dayalı bazı çözüm önerileri de verilmiş olmasına rağmen amaç, herkesi yaşadığı kenti sorgulamaya ve kentteki aksaklıklar konusunda fikir üretmeye çağırmaktır. Bu sayede, okuyucunun ve dolayısıyla kentlinin zihninde, kendi yaşantısının iziyle oluşacak düşüncelere zemin hazırlanmıştır.