İstanbul'da bir kentleşme imkanı olarak yasal-yasadışı karşılaşmalar: Gökkafes

Kentleşme, uluslararası kentlerin varlığı ile yüzyıla damgasını vuracak önemli konular arasındadır. Sınırları ve ülkeleri tanımayan büyük metropoller birbirleriyle sürekli bir iletişim içerisinde olmakla birlikte aynı zamanda da yarış halindedirler. İşte bu kentlerden bir tanesi olan içinde yaşadığımız İstanbul'da bu kentleşme trendlerine ayak uydurmuş ve her geçen gün çehresini hızla değiştirmektedir. Bu dev kentler sivrilme yarışı içerisinde kendine has özellikleriyle öne çıkmakta ya da geride kalmaktadır. Zamana ayak uydurmak adına hızlı çıkışlar yapma ihtiyacında olan metropoller geçmişşleri ve altyapılarına yaslanarak geleceğe uzanmaya çalışmaktadır. Ancak yarış içindeki tüm kentleri aynı süreçler içerisinden geçiyormuş gibi varsayamayız. Tarihsel geçmişşinin ve altyapısının daha planlı olduğunu söyleyebileceğimiz batı kentleri bu hızlı dönüşüm süreçlerini daha güçlü göğüslemektedir denebilir. Geç modernleşmiş ülkelerdeki kentler için ise durum aynı değildir. Zaten kentleşme deneyimini baştan beri oldukça hızlı yaşayan bu kentler bu yarışın içine büyük altyapı problemleri ile girmiştir. Problemli kentsel örüntüler üzerine hızlıca yenilerini örmek ise gelecekte karşımıza bambaşka görüngüler olarak çıkacaktır. İstanbul da işte bu ikinci gruba daha çok uyan bir kenttir. Yeni kentsel politikalar ile birlikte karmaşık ve bir o kadar da hızlı ilerleyen bir sürecin içinde olan kent pek çok problem ve beraberinde dinamik barındırmaktadır. Bu alan mimarlık akademiyası için sınırsız bir araştırma alanıdır. Ancak bugünkü kentleşme eğilimlerini anlayabilmek ve sorunlara çözüm arayışlarına girebilmek için İstanbul'a özgü kentleşme dinamiklerini bakmak gerekir. İstanbul'un kendine özgü kentleşmesini anlayabilmek için bütünsel bir araştırmadansa belirli bir noktaya odaklanmış eleştirel bir çalışma yapmak gerekir. Bu tür çalışmalarda kentsel kırılmalar da önemli yer teşkil eden bir istisnai durum kentin çok önemli bir karakteristiğini ortaya çıkarır. Bu karakteristik ise kent hakkında derinlemesine fikir edinmede yardımcı olur. Bu çalışma için bu istisnai durum yasal-yasadışı karşılaşmalardır. İstanbul kentsel arenada tüm yasal ve yasadışı yapıların; hatta bazen hem yasal hem de yasadışı unsurları içinde barındıran yapıların bir arada barındığı bir oluştur. Tüm imar yasaları ve imar planlarının varlığına içinde barındırdığı yasadışı unsurlarıyla istisna özelliğini taşıyan bu yapılaşma eğilimi toplumun her tabakasının başvurduğu bir yöntem olarak sahneye çıkmaktadır. Çok büyük yatırım projelerinden, gecekondulara, hastanelerden, konutlara kadar neredeyse tüm yapılar bazen tamamıyla bazen de sadece bazı kısımlarıyla yasadışı yöntemlere başvurmaktadır. Bu yasadışı yöntemlerle yapılan inşai faliyetlerin daha sonra yönetim tarafından gerek imar aflarıyla gerekse yeni yönetmeliklerle yasal hale gelmesi ise sürecin kanıksanmasında etkin rol oynamaktadır. Bu yasal ve yasadışı süreçlerden geçen yapıların içinde kaldıkları bu oluşa yasal-yasadışı karşılaşmalar tanımı getirilmektedir. Bu oluş yasalar tarafından tanımlanamaz ve kapsanamaz olduğu için istisnai özelliğini korurken, toplumun çoğunluğu tarafından kullanılır hale gelmesi istisnanın kuraldan nasıl daha kurucu hale gelebildiğini gözler önüne sermektedir. Nitekim ufak bir literatür taramasıyla bu türden yapılaşmaların İstanbul kentleşmesinde nasıl büyük bir yer teşkil ettiği anlaşılmaktadır. Yasal-yasadışı karşılaşmaları ortaya çıkarmak için çalışma iki şekilde yürütülmüştür. Birinci yöntem kavramsal ve tarihsel çalışmalar, ikinci yöntem ise alan çalışmasıdır. Kavramsal çalışmalarda yasal-yasadışı karşılaşmaların çerçevesi çizilmiş ve tarihsel okumada ortaya çıkarılması için bazı yardımcı kavramlar öne çıkarılmıştır. Bu kavramların yardımıyla 1980 sonrası kentsel yönetim mekanizmalarına ve aktörlere yoğunlaşılmıştır. Bu kavramsal ortaya koyuşun bir örneklemesi olarak Dolmabahçe 2 No'lu parktaki benzer süreçlerden geçmişş yapılar hızlıca gözden geçirilmiş ve yine bu yapılardan biri olan Gökkafes yapısı tüm imar süreçleri, aktörleri ve topluma yansıma biçimleriyle derinlemesine irdelenmiştir.