Geleneksel İstanbul konutunda çıkma

'Geleneksel İstanbul Konutunda Çıkma' konulu bu çalışma, Türk evinin karakteristik bir öğesi olan çıkmayı ve onun İstanbul'da Bizans'tan Osmanlı Döneminin sonuna kadar geçen süre zarfındaki gelişimini, söz konusu dönemde evin gelişimine paralel olarak ele almayı amaçlamaktadır. Bu doğrultuda günümüze son derece kısıtlı örneğin ulaştığı XIX yüzyıl öncesi hakkında görsel ve yazılı kaynaklardan yararlanılmış; XIX ve XX. yüzyıllar için ise bu tür belgelerin yanı sıra günümüze ulaşan örneklerden bir kısmının gözlem, fotoğraf ve de mümkün olabildiği durumlarda ise rölöveleri ile tesbit edilmesi yoluna gidilerek konutun ye buna bağlı olarak çıkmanın niteliklerinin anlaşılmasına çalışılmıştır. En temel tanımıyla evin üst katlarının yapı yüzeyinden dışarı taşması olarak tariflenen çıkmanın çeşitli biçimlenişler ve tarih içerisinde farklılaşan kullanımına bağlı olarak değişik terimlerle ifade edildiği görülmektedir. Bunlardan şahnişinin, önceleri yapıya eklemlenen üzeri örtülü b/r tür açık balkonu, daha geç dönemlerde ise bu öğenin yapı bünyesine dahil edilmesi ile üç tarafı pencereli dik açılı çıkmayı tariflemede kullanıldığı düşünülmektedir. XV ve XVI. yüzyıl metinlerinde rastlanan gurfe teriminin ise tek katlı evlerin çatılarına eklenen bir tür çatı çardağı olması, ve bunların zamanla kapalı hacimlere dönüşmesi ve bazılarının sokağa taşma yapacak şekilde inşa edilmiş olması olası görülmektedir. XIX. yüzyıldan itibaren kullanılmaya başlanan cumba terimi ise gene aynı yüzyılda ortaya çıkan oda genişliğinden daha dar çıkma biçimini tarifler. Bu dönemde görülmeye başlanan, zeminden itibaren katlar boyunca devam eden çıkma ise rizalit terimi ile ifade edilmektedir. Çıkmalar genelde eğrisel biçimioroe gelişen sokak sokusuna rağmen üst katlarda dik açılı mekanlar oluşturma, yer kazanma, iç mekanın ışık ve görüş olanaklarım artırma ve de sokak ölçeğinde yayalar için korunaklı bir alan yaratma işlevlerini yerine getirirler. Aynı zamanda oda içerisinde özelleşmiş, prestijli bir oturma köşesi yaratırlar. Bu öğenin ortaya çıkışı konusunda çeşitli görüşler vardır. Bunlardan bir kısmı çıkmayı, genelde Türk evinin bir biçimlenme ilkesi olarak gördükleri alt kat -üst kat karşıtlığının bir sonucu olarak ele alır. Bu oluşumun kökenini ise Orta Asya yüksek ev geleneğine bağlar. Diğer bir bakış açısı tipolojik gelişim süreci içerisinde odaların bağımsız hareket etmeye başlamasını çıkmanın oluşum nedeni olarak görmektedir. Üçüncü ve son bir yaklaşım ise bu öğenin iç mekanda bir alt alan tanımlamasından yola çıkarak, bunun Şirvanlı sedirler gibi bir takım oturma elemanlarının yapı bünyesine dahil edilmesi sonucu ya da çıkmanın olanak tanıdığı ve hükümdar imgesi ile ilişkilendirilebilinen çevreye görsel egemenlik kurma fikrinin somutlaştırılması olarak ele almaktadır. iiGözlenebilen örnekler doğrultusunda çıkmayı birden fazla odanın birlikte hareket ettiği grup çıkmalar, oda genişliğinde çıkmalar ve de oda genişliğinden daha dar çıkmalar olmak üzere üç gruba ayırmak mümkündür. Bunlar yapım tekniği açısından da üzeri açık veya kaplanmış eğrisel ya da düz ahşap destekli, taş veya demir destekli, ahşap kasa konsollu, bindirme ahşap ya da ayaklar üzerine alınan çıkma olarak tasnif edilebilir. Biçimsel olarak ise dik açılı, gönye, eğrisel ve de köşeleri pahlı çıkmalar olarak ele almak mümkündür. Anadolu'ya bakıldığında, bölgelere göre farklılaşan mimariyle birlikte çıkmaların da değişik özellikler gösterdiği görülür. Güneydoğu Anadolu ve Kapadokya bölgelerinde fazla taşmayan, kimi zaman sağın taş ya da Kapadokya da bazen ahşap desteklerle yapılan çıkmalar görülür. Kuzeydoğu Anadolu Bölgesinde ise taşın ahşapla birlikte kullanıldığı, bol pencereli ve bazı alt bölgelerde çıkmanın ahşapla kaplandığı örneklere rastlanır. Bu çıkmalar ya döşeme kirişlerinin uzatılması ile konsol ya da ahşap payandalarla desteklenmiş olarak inşa edilmiştir. Doğu Karadeniz Bölgesinin ahşabın karkas ya da yığma olarak kullanıldığı örneklerinde ise çıkma bazen oda veya hayat, bazen de açık terasa eklenen köşk şeklindedir. Orta Anadolu kerpiç ev mimarisinde çıkmaların genelde sokağa yönlenen, bol pencereli, diziler halinde yer aldığı görülür. Geç dönemlerde ön bahçeye açılan simetrik düzenlere de rastlanır. Buraya kadar bahsedilen bölgelerde egemen tür oda çıkmalarıdır. Kuzeydoğu Anadolu Bölgesinde grup çıkmalara da sıklıkla rastlanır. Oda çıkmaları genellikle gönye ya da dik açılıdır. Geç dönemlerde, muhtemelen bir başkent etkisi olarak, oda genişliğinden daha dar çıkmaların ya da eğrisel ve pahlı biçimlerin uygulandığı da görülür. Ege Bölgesi kıyı kesiminde ise rastlanılan örnekler daha çok cumba türü çıkmalardır. Bunların ahşap veya taş malzemeden yapılmış, çoğunlukla ayrı bir çatısı olan, taş veya demir destekli uygulamalar olduğu söylenebilir. İç kesimlere gidildikçe geçiş bölgesi olarak adlandırılabilecek yörelerde, oda çıkmalarına da rastlanmaktadır. Anadolu kıyıları ile orta yayla arası bölgede yer alan konutlarda ise, çıkma, oda genişliğinde, sofa ya da diğer odaların yaptığı çıkmalardır. Bu örneklerde yapım tekniği olarak kirişlerin uzatılması ile desteksiz konsol, bindirme, eğrisel ya da düz payandalı veyahut da bu eğrisel payandaların üzerlerinin ahşap veya sıva ile kaplandığı örneklere rastlanır. İstanbul'a gelindiğinde, Bizans'ın, Roma etkisinin yoğun olarak hissedildiği erken dönemleri için, çıkmanın da Roma örneklerine paralel olarak soylu evlerinde yer almış olması mümkündür. Bu evlerin VI. yüzyıl sonlarında ortadan kalkmasından sonra da şehrin kalabalıklaşmasının bir sonucu olarak çıkmaların yer kazanmak ve güvenlik gibi nedenlerle tekrar kullanılmaya başlanmış olduğu düşünülmektedir. Ancak XV. yüzyılda şehrir görünümün' -onu alan belgelere dayanarak bu öğenin kent bütünü için yaygınlık kazanmış bir uygulama olduğunu söylemek de güçtür. Osmanlı Döneminin XV ve XVI. yüzyıl gibi erken devirlerinde şehrin konut yapısında büyük bir değişim gözlenmez, XV. yüzyılda evlerin çatılarına eklenen gurfeler ve Topkapı Sarayı Fatih Köşkü ile İbrahim Paşa Sarayı Divanhanesinin şahnişinleri çıkma yönünde bir takım oluşumlar olarak görülebilir. XVI. yüzyıl sonlarına doğru ise minyatürler çıkmanın daha geç dönemlerden bildiğimiz biçimine yakın bir şekilde, uygulanmaya başlandığını göstermektedir. Ayrıca bu minyatürlerde kapalı şahnişin olarak adlandırılabilecek örneklerin varlığı da göze çarpmaktadır. XVII ve XVIII. yüzyıllarda çıkmanın yaygınlaştığı ve çeşitlendiği gözlenir. Bu çıkmalar genellikle eğrisel payandalarla desteklenen ve de kimi zaman payandalarının üzerinin ahşapla kaplandığı oda bütününün hareketi ile oluşan çıkmalardır. Büyük konak ve yalıların cephelerinde bu çıkmaların ritmik diziler voluşturacak şekilde düzenlenmeye başlandığı da sörülür. Saray yapılarında ise şahnişinlerin bağımsız çatılarını terk ederek yapı bünyesine tamamen dahil olduğu örneklere rastlanmaktadır. XIX ve XX. yüzyıllar ev bütününde olduğu kadar çıkma konusunda da yeni biçimlerin ortaya çıktığı bir dönemdir. Bu tarihlerde kent dokusunu oluşturan orta ve küçük ölçekli konutlarda oda çıkmalarının yanı sıra cumbaların da uygulanmaya başlandığı görülür. Büyük ölçekli konutlarda yaygın kullanım oda çıkmalarıdır. Cumbanın ise karma bir düzen içerisinde yer aldığı uygulamalara rastlanır. Konak ve yalılarda, bu dönemde, zeminden başlayarak diğer katlar boyunca devam eden rizalitlerin yaygınlık kazandığı görülmektedir. Ayrıca daha sıradan konutlarda da üst katta başlayan çıkmanın katlar boyunca devam ettiği ya da mükerrer çıkma olarak tekrarlandığı görülür. Bu dönemde eğrisel ya da köşeleri pahlanmış biçimler sık rastlanan uygulamalardır. Çıkmalar genelde ahşap, ya da şehir içerisinde kagir inşaata geçilen bazı bölgelerde ise kagir olarak inşa edilmiştir. Cumbaların kagir yapıda ahşap olarak yapıldığı da görülür. Destekler ahşap yapılarda ahşap, kagirlerde ise taş veya dökme demirdir. Bu elemanların bitkisel motiflerle süslenerek yapının bezemesine katılması da sık ratlanan bir uygulamadır. XV