Çağdaş kabile konutlarının doğal yerel veriler bağlamında analizi

Du nyanın farklı bölgelerindeki araziler, binlerce yıldır, farklı kabilelere yerleşme imkanı sağlamıştır. Tez bağlamında, ku resel ölçekte son iki asırdır varlıklarıbelgelenen, toplamda 186 adet olmak u zere, kabile ku ltu rlerinin tek hu creli konut yapıları analiz edilmiştir. Kabile konutlarının formu, boyutu, kullanım şekli ve yerleşim planları, insan toplulukları arasında farklılık göstermektedir. Bu farklılığın, değişiklik gösteren arazi ve iklim koşulları ile farklılaşan yerel malzemedenkaynaklandığı du şu nu lmektedir. Tez omurgasının oluşturulma su recinde ilk olarak, ku tu phanelerden, piyasadan ve internetten vernaku ler mimari, geleneksel mimari, yerel mimari, kabile yapıları, ilkelyapı, kır yapıları, barınak, mimarlık tarihi, köy ve vernaku ler yerleşim alanlarındakikaynaklar derlenmiştir. Derlenen kaynaklardan kabile konutları hakkında bulunanfotoğraf, mimari çizim gibi görsel malzemeler ile bir dijital arşiv oluşturulmuştur. Aynı yapım sistemine sahip ve benzerformdaki kabile konutları sınıflandırılmıştır. Bu görsellerin bir kısmı, tezin dördu ncu bölu mu nde ait olduğu yapım sistemi ile ilgili incelemeye dahil edilmiş, diğer kısmı ise eklerde sunulmuştur. Her bir ku ltu ru n, coğrafi konumu ve açıklaması ilgili bölu meeklenmiştir. Antropoloji, maddesel ku ltu r, arkeoloji, jeomorfoloji, yerel yapı malzemesi, yereliklim, iklimin yapı u zerindeki etkileri, yapı formu, yapım sistemleri konularında ek ve destekleyici araştırmalar yapılmıştır. Farklı kaynaklardaki doğal yerel özelliklerinsınıflandırılması incelenmiştir. En rasyonel olduğu du şu nu len sınıflandırma sistemleri tercih edilmiştir. Özet bilgiler, tezin ilgili bölu mlerine, kabile yapılarına etkilerigözetilerek eklenmiştir. Gerekli göru ldu ğu durumda bu bölu mlerdeki sınıflandırmaya, orjinal kaynaklarda yer almayan tipler eklenmiştir. Kabile yapıları, iklime göreincelenirken, hem Koppen-Geiger, hem de EVAW'ın iklim sınıflandırmasından faydalanılmıştır. Yapı malzemesi ve arazi konusunda yapılan incelemelerde genellikle EVAW' danfaydalanılmıştır. Form ve yapım sistemine göre kabile yapıları sınıflandırıldıktan ve doğal yerel veriler bağlamında kabile yapıları analiz edildikten sonra, konutların yapım sisteminin belirlenmesinde kabilelerin yaşama biçiminin de etkisi olduğu anlaşılmıştır. Hipotezdeyapısall özellikler u zerinde antropolojik ögelerin etkili olmadığı vurgulansa da, kabilelerin yaşama biçimi ile ilgili olan ikinci bölu m teze eklenmiştir. Değerlendirme kısmında, holistik yaklaşımla kabilelerin yaşama biçimine, konutların yapım sistemine, yapım sistemi ile malzeme ilişkisine ve benzer formdaki yapılarınkıtalara dağılımına göre sayısal analizler yapılmış ve yorumlanmıştır. Yaşama biçimine göre kabile toplulukları, avcılık-toplayıcılık veya çobanlıkyapabilmekte ya da tarım ile uğraşabilmektedir. Avcı toplayıcı topluluklar, diğerlerine göre hem yaşama biçimi hem de yapıları en ilkel olan topluluklardır. Su ru halinde dolaşmaktadırlar. Genellikle gu nlu k veya birkaçgu nlu k kurdukları kamp alanlarında, hızlıca basit iskelet sistemli u zeri ot/yaprak kaplı, ku çu k boyutlu geçici yapılar inşa etmektedirler. Göçebe çoban topluluklar, hayvanlarını beslemek, balık gu zergahını takip etmek gibi amaçlarla genellikle sezonluk olarak, hayvanları ile birlikte yer değiştirmektedirler. Su kaynakları ve/veya bitki örtu su , bu toplulukların sezonluk yer değiştirmesinibelirleyen etkenlerdir. Bu toplulukların bir kısmı yapılarını yapılarını göç ettikleri yeretaşırken, diğer kısmı her gittiği yerde, o bölgenin yerel özelliklerine göre, yazlık ve kışlık olmak u zere, yapılarını inşa etmektedir. Yurt gibi iskelet sistemli yapılarsöku lmeksizin bu tu n halde taşınırken, kara çadır gibi gergi sistemli yapılar, söku lerektaşınmaktadır. Tarım toplulukları ise yapılarını kalıcı olarak inşa etmekte, ku ltu r devam ettiği su rece, yapılar ayakta kalmaktadır. Bu yapılar, tarım topluluğunun ku ltu ru ne göre ku çu kboyutlu tek aile konutları veya birkaç ailenin bir arada yaşadığı komu nal konut yapılarıolabilmektedir. Her u ç yaşama biçimine sahip kabile topluluklarında pek çok örnekte hayvanlar ile birlikte aynı konut yapısı içerisinde yaşandığı göru lmektedir. Binlerce yıllık tecru beye dayanan kabile ku ltu rlerinin u ru nu olarak konut yapıları, kabile topluluklarının yaşama biçimi ile birlikte yerel özelliklere, yani malzeme kullanımına, yerel iklime ve yerleşim arazisine göre incelenmiştir. Sıcaklık, soğukluk, nem, ru zgar, yağmur, kar, gu neş ışınımı ve gu nlu k/sezonluksıcaklık farkları gibi iklimsel özellikler, yapı formunun, yapının zemin ile kurduğuilişkinin, yapı kabuğunun geçirgenliği ve katmanlaşmasının belirlenmesinde, yapınınyarı açık veya kapalı olmasında etkilidir. İklimsel özellikler, yapı boyutlarının belirlenmesinde çok etkili değildir. Flora, fauna ve yer kabuğunun yapısı ile birlikte değerlendirilmesi gereken arazi, bu yu k ölçu de yapıların bir araya gelişinde, birbirleri ile etkileşiminde etkilidir. Kabileyapıları ku melenme, bitişme, çevrelenme, ayrıklaşma gibi farklı çeşitlerde bir arayagelebilmektedir. Araziye yerleşim gömu lu , yarı toprak altı, zemine bitişik veyayu kseltilmiş olabilmektedir. Gömu lu yerleşimlerde, yerleşim arazisi insan eliyle oyularakveya doğal oyuk haliyle kullanılmaktadır. Yapı formunun oluşturulması araziyioluşturan yapı malzemesine bağlıdır. Gömu lu sistemlerde yapı çıkararakoluşturulurken, tu m diğer yapım sistemlerinde yapı, araziye eklenmektedir. Yu kseltilmiş yapılar, tropikal orman ve tropikal kıyı bölgelerinde bulunmaktadır. Yarıtoprak altı yapıların tamamı kutupsal ve yarı kutupsal iklim bölgelerinde bulunmaktadır. En sık rastlanan zemine bitişik yapılar, farklı arazi tiplerinde ve farklı iklim bölgelerinde bulunabilmektedir. Malzeme çeşitlerine göre kabile yapılarının analizi yapıldığında, iskelet sistemlerinneredeyse tamamında taşıyıcı olarak ahşabın kullanıldığı, göçebe toplulukların iskelet sistemli veya gergi sistemli yapılarını genellikle hayvansal malzemeler ilekapladıkları, bitkisel malzemenin çoğunlukla çatı kaplama malzemesini oluşturduğu, yığma yapılarda taş, toprak ve kil, tuğla veya buz/kar blokları kullanıldıği göru lmektedir. Kabile yapılarında en çok kullanılan malzemelerin ahşap, toprak ve bitkisel malzemeler olduğu, taş, hayvansal malzeme ve kar/buz kullanımının daha seyrek olduğu ortaya çıkmaktadır. Çağdaş kabilelerin tek hu creli konut yapıları, taşıyıcı sistemine göre dört ana tipe ayrılmaktadır. Tez kapsamında incelenen yapılarınyarısından fazlası iskelet sisteme sahipken, neredeyse çeyreği yığma sistemlidir. Geri kalan kısım ise gergi veya oyuk sistemlidir. Sonuç olarak, doğal yerel verilere ek olarak, yaşama biçimi bağlamında benzerlik gösteren kabilelerin benzer taşıyıcı sistem ve forma sahip konut yapıları inşa ettikleri ortaya çıkmıştır. Ancak, doğal yerel verilerden biri olan arazinin, yerel malzemeninoluşmasını ve kabile topluluklarının yaşama biçimini etkileyerek, yapı formu ve taşıyıcı sistemini doğrudan değil dolaylı yoldan etkilediği anlaşılmıştır. Kabile konutuformu ve taşıyıcı sistemi u zerinde, u ç doğal yerel veriden en çok malzeme etkili olmaktadır.