Geleneksel Gaziantep evlerindeki avluların rolünün yerel veriler bağlamında değerlendirilmesi

Avlulu ev, insanın mimari mekan ile birlikte du nyada var olduğuna ilişkin apaçık bir imge sunmaktadır. Bu birliktelik bir tu r varoluşsal temelde yer alarak yaşamın anlamlandırılması gu ç bir boyutunda, aşkın bir varlık oluşturmaktadır. Tez çalışmasında, Gaziantep'teki geleneksel evlerdeki avluların yerel veriler bağlamında değerlendirilen rolu ve bu role bağlı olarak geliştirilen tipolojik bir sınıflama önerisi ile kente ve benzer doğal ve ku ltu rel niteliklere sahip yerlere ilişkin bu tu nsel bir yaklaşım biçimi ortaya konmaktadır. Birinci bölu m, tez çalışmasının genel çerçevesinin ifade edildiği girizgahın ardından, çalışmanın başlangıcında ortaya konan kavramların ve bu kavramlara bağlı soruların ele alındığı kısım ile devam etmektedir. Bu kısımda, mimari nesnenin anlamı ve mimarlığın fenomenolojik ve ontolojik kavranışları sorulaştırılmakta ve buna bağlı olarak, özneden bağımsız bir nesnenin anlamlı bir bu tu nlu k oluşturamayacağı sonucuna ulaşılmaktadır. Bu saptamanın ardından, bu tu nsellik kavramı bağlamında, kişisel bir meraktan yola çıkılarak avlulu evler ve Gaziantep'in çalışma kapsamında incelendiği belirtilmektedir. Çalışmanın amacının, kapsamının, yönteminin ve çalışmaya yön veren eserlerin yer aldığı literatu r çalışması bölu mu nu n ardından ikinci bölu me geçilmektedir. İkinci bölu mde, ilk bölu mde de değinilmekte olan temel kavramlar detaylı ve dizgesel bir biçimde ele alınmaktadır. Bu kavramlar yer, yerel veri ve avludur. Yer kavramı, mimari bu tu nselliğin anlaşılması konusunda kavramsal bir hareket noktası olarak belirlenmektedir. Diğer temel kavram olan yerel veri, yer kavramının dizgesel bir biçimde ele alınmasını sağlamakta ve çalışmanın yöntemsel kurgusunu oluşturmaktadır. Tu m varlığı doğal ve ku ltu rel kategorilerde ele almayı ileri su ren bir varoluşsal yaklaşımın yerel ölçekte uygulanışı, çalışmanın yöntemini kısaca ifade etmek için yeterli göru lmektedir. Temel kavramların sonuncusu olan avlu ise araştırma nesnesinin bu tu nsellik bağlamındaki kavranışının aktarıldığı bölu mdu r. Fenomenolojik du zeyde ele alınmakta olan iç ve dış ikiliğinin mekansal karşılığı olarak değerlendirilen avluların, dahil oldukları mimari nesnelerin tanımlayıcı ve belirleyici mekansal birimi olduğu ortaya konmaktadır. Üçu ncu bölu mde, geleneksel çevreler ve geleneksel çevrelerdeki avlulu evler, Gaziantep'e doğal ve ku ltu rel bağlamda yakın coğrafyalardan örneklerle birlikte ele alınmaktadır. Avlulu evlerin doğasına ilişkin temel niteliklerin belirlendiği bölu mu n ilk kısmı, geleneksel çevrelerdeki avlulu evlerin köken bakımından belirli bir ortaklığa sahip olmadıklarına ilişkin bir saptamayı içermektedir. Doğu Akdeniz, Roma, Hitit ve diğer Anadolu uygarlıklarında göru len avlulu ev geleneğinin tarihsel bağlamda ortaya konmasıyla Gaziantep'teki avlulu evlerin kökenine ilişkin panoramik bilgi sunulmaktadır. Avlulu evlerin doğal ve ku ltu rel bağlamda incelendiği bölu mlerde topoğrafya, iklim, su ile aile yapısı, mimari karakter ve mekandaki eylemler yerel veri alt kategorileri oluşturmaktadır. Bu kısımlarda avlulu evlerin ve avluların ev içindeki rolu nu n yerel verilerle karşılıklı bir ilişki içinde olduğu göru lmektedir. Ancak bazı durumlarda ku ltu rel du zeydeki geleneğin doğal çevreye ilişkin bağlamsallığı aştığı anlaşılmaktadır. Dördu ncu bölu mde, araştırma alanının ve nesnelerinin yerel veri bağlamında incelenmesi ve geleneksel Gaziantep evlerine ilişkin yeni bir sınıflandırma önerisi bulunmaktadır. Gaziantep'in doğal ve ku ltu rel verilerinin dizgesel bir biçimde ortaya konduğu bu bölu mde doğal veriler il du zeyinde, ku ltu rel veriler il merkezi du zeyinde ele alınmaktadır. Bu bölu mde ku ltu rel veri alt kategorilerine tarih, yönetim biçimi ve demografik yapı yeni kategoriler olarak eklenmiştir. Ku ltu rel bir veri olarak değerlendirilmesi olanaklı olan Gaziantep'teki avlulu evlerin, kentin du z ve eğimli topoğrafik yapıdaki bölgelerinin tamamındaki konut dokusunu oluşturduğu göru lmektedir. Akdeniz'in ılıman iklimi etkisi altında olmasına rağmen sıcak ve kurak karaktere sahip olan Gaziantep iklimi, avlulu evlerin bölgenin iklimsel karakterinebelirli bir du zeyde uygun olduğunu göstermektedir. Ev formunun yanı sıra yerleşimin biçiminin ve avludaki du zenlemelerin iklimsel etkisi ortaya konmaktadır. Kentsel alanın dışından kente su getiren livas sistemlerinin avlulu evlerdeki avlularda yer alan 'gane' adı verilen özel havuzlara bağlı olması avlulu evlerin ve avluların su ile kurduğu en kritik ilişki olarak değerlendirilmektedir. Ku ltu rel veri bağlamında, kentin tarihsel gelişiminin 2. yu zyıldaki Roma egemenliğinde başladığı ve 16. yu zyıldaki Osmanlı egemenliğine kadar savaşlar ve ayaklanmalar nedeniyle Gaziantep Kalesi'nin çeperindeki birkaç mahallenin dışında gelişim göstermediği anlaşılmaktadır. Her ne kadar Osmanlı döneminde de ayaklanmalar ve savaşlar yaşanmış olsa da kentin, 19. yu zyılın ortasından 20. yu zyılın başına kadarki su reç içinde ekonomik, sosyal ve fiziksel olarak gelişkin ve demografik olarak da çeşitlilik içinde olduğu göru lmektedir. Söz konusu dönemin, aynı zamanda, geleneksel Gaziantep evlerinin gu nu mu ze ulaşan örneklerinin u retildiği ve geleneksel yaşantının su rdu ğu dönem olduğu göru lmektedir. Bu dönemde, kentin sosyal yapısının temelini oluşturan ailelerin birkaç çekirdek aileyi içinde barındıran ve farklı kuşaklardaki bireylerin bir arada yaşadığı bir yapıda olduğu göru lmektedir. Kentteki Mu slu man, Hıristiyan ve Yahudi toplumların tu mu nde, ailelerin benzer bir yapıda olduğu anlaşılmaktadır. Buna bağlı olarak evlerinde, ailelerin çok kuşaklı ve çok bireyli yapısına uygun olarak biçimlendiği göru lmektedir. Ev içi kamusallığın du zenlendiği ve en u st du zeyde yaşandığı mekanlar olan avlular, buna göre, evlerin belirleyici mekansal birimleri olarak göru lmektedir. Evlerdegerçekleştirilen eylemler du zeyinde, avluların ev ekonomisinin yönetildiği ve evde kullanılmak u zere ortak u retimlerin yapıldığı mekanların başında geldiği anlaşılmaktadır. Dördu ncu bölu mde, son olarak, envanterde kayıtlı olan tescilli geleneksel Gaziantep evlerin incelenmesiyle oluşturulan bir sınıflandırma önerisi bulunmaktadır. Bu öneriye göre geleneksel Gaziantep evlerindeki temel mekanın avlular olduğu, diğer ku tlelerin, mekanların ve yapı elemanlarının avluya ve avludaki yaşama bağlı olarak du zenlendiği ortaya konmaktadır. Beşinci bölu mde, geleneksel Gaziantep evlerindeki avluların rolu nu n yerel veriler bağlamında değerlendirilmesiyle elde edilen bulgular yer almaktadır. Buna göre, avluların, geleneksel Gaziantep evlerinde ku ltu rel bir olgu olarak yaşamı du zenlediğive doğal çevreyle de uyumlu olduğu göru lmektedir. Çalışmanın sonucunda, belirli bir dönemde u retilmiş ve belirli toplumsal koşullarda kullanılmış olan geleneksel Gaziantep evlerinin 1920'lerden itibaren söz konusu koşulların değişmesiyle birlikte kullanılmadığı belirtilmektedir. Avlulu ev geleneğindeki bu kırılmanın ku ltu rel su rekliliğe zarar verdiği göru lmektedir. Ortaya çıkış, gelişim, u retim ve kullanım biçimleri saptanmış olan geleneksel Gaziantep evlerinden öğrenilenlerle yere ilişkin bilginin kazanımı ve buna bağlı olarak anlamlı bu tu nlu ğe ilişkin bir farkındalık yaratılması amaçlanmıştır. Ancak bunun da ötesinde avlulu evlerin, avlu çevresinde devinen varlığının kavranması ve barındırdığı özgu n mimari bilginin kullanılmasıyla çevrenin biçimlendirilmesinde başvurulacak bir kaynak olduğu da vurgulanmaktadır.