Mimaride yer: Yapının araziyle ilişkisinin kavramsallaştırılması (1980-2000)

Bu çalışmada 'inimaride yer' başlığı altında 'yapının araziyle ilişkisinin kavramsallaştırılması' konusu ele alınmıştır. Mimaride yer olgusunun nasıl bir kuramsal çerçeveye oturduğu ve mimari tasarım yaklaşımlarını ne seviyede etkileyebileceği sorgulanmıştır. Mimari, yer ile ilgili bir uygulama alanıdır. Ancak, yer, günümüz mimari söyleminde merkezi bir konuma sahip değildir. Mimari tasarımla ilişkili olarak, yer problemi üzerine soyut düşünce düzeyinde kuramsal altyapı oluşumu yeterli ve etkin olamamakta; biçimci mimarlık ve onun baskın söylemi tarafından büyük ölçüde gölgelenmektedir. O halde günümüzde yer üzerine ne düşünülmekte ve onunla ilgili uygulama problemlerine nasıl yaklaşılmaktadır? Bu çalışmanın asıl amacı mimari tasarımlara yönelik olarak yerle ilgili mevcut kuramsal altyapının uygun bir yöntemle değerlendirilmesi ve bu yolla elde edilecek bilginin sürekli geliştirilmesi için uygun bir teorik yapının oluşturulmasıdır. Bu çalışma başlıca iki kısım oluşmaktadır. İlk kısım yerin olası tanımlarının tartışıldığı teorik bir çerçeve oluşturmaktadır. Bölüm, mekan ve yer tanımlan üzerine analitik bir araştırmayla başlamakta; 20. yy. mimarlık teorilerinde konu üzerine üretilen ütopik tasarımlar, manifestolar ve kavramlarla devam etmektedir. Bu kavramlar, yeni kavramların oluşumu için esnek bir sözlük oluşturacak şekilde sıralanmıştır. Yeri katı ve sınırlı bir biçimde tanımlamak yerine, 'boyutsal bir yaklaşım' önerilmiştir. Birinci bölüm yerin tanımları ve boyutlarıyla ilgilidir. Batı kaynaklı felsefi yaklaşımlarda yer fikrinin büyük ölçüde mekan fikriyle gölgelendiği gözlenmektedir. Çoğu zaman, yer ve mekan aynı kabul edilmiş ve o şekilde ele alınmıştır. Bunun da ötesinde, yerin tanımı sadece konuma indirgenmiştir. Mekan konusunda bilimsel yaklaşımlar bu indirgemede büyük rol oynamıştır. Mekan, matematik ve fizik disiplinleri içinde daha da soyut bir anlam kazanmıştır. Felsefeciler, bu disiplinlerdeki gelişmelerle açılan yeni ufukların da etkisiyle soyut mekan fikriyle ilgilenmeye başlamıştır. Böylece, 'saf mekan' fikri 'hareket' fikrinin ortaya çıkışına kadar hakimiyetini sürdürmüştür. Mekandaki hareket fikri, varlık ve hareket üzerine diğer fikirleri de beraberinde getirmiştir. Bu fikirler insan varlığı ve onun çevreyle olan ilişkileriyle doğrudan bağlantılıdır. Doğu felsefelerinde yere karşı daha geleneksel bir yaklaşım fikri benimsenmiştir. Mekan, doğu düşüncesinde, mutlak bir güç kaynağıdır; bu anlamda cennete yakındır. Buna karşılık yer, varlığın temel yaşamsal özellikleriyle ilişkilidir ve toprağa yakındır. Felsefi yaklaşımlar yer fikrini değerlendirebilmek için değerli kaynaklar olsa da yeterli değildir. Yer, bir kavram olarak, oldukça zengin anlamlar taşımaktadır; coğrafi, mimari ve sosyal bileşenleri vardır. Yerle ilgilenirken antropoloji de, sosyolojide, coğrafyada ve diğer sosyal bilimlerde konuya nasıl yaklaşıldığını da incelemek gerekmektedir. Böyle bir çalışma yerin fiziksel ve kavramsal yönlerinin çevrede birbirinden ayrılamayacak şekilde bir arada bulunduğunu ortaya koymaktadır. 20. yy. mimarlık tarihi üzerine yapılan analitik bir çalışma yerin yazılı/çizili ve kavramsal olarak farklı yaklaşımlarla ele alındığını göstermektedir. Öncelikle, ütopik tasarımlar ve manifestolarda yer sunumlarına dair örnekler ele alınmış; bunlar, yeni yaklaşımların oluşumuna katkıda bulunabilecek potansiyel kaynaklar olarak değerlendirilmiştir. Bu 'idealler dünyası'nı izeleyen bölümde, mimari yaklaşımlarda yer ile ilgili kavramlara yer verilmiştir. 20. yy.'ın başında zamanın ideal sembolü 'inakine'dir. Endüstri devrimini izleyen teknik ve sosyal gelişimler mimarlığa yeni bir ruh getirmiştir. Buharlı makineler, uçaklar, otomobiller, vb. Bu yeni ruhun imajları olarak görülmüştür. Konut da bir makine olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, mimarlık dünyası yeni yapı malzemeleri ve yapım teknikleriyle tanışmıştır. Yapım tekniklerinin gelişimiyle yapı araziden daha bağımsız hale gelmiş, ayaklar üzerinde zeminden yükseltilmiştir. 'Serbest plan' fikri geliştirilmiştir. Makine kavramıyla beraber gelen serbest plan fikrinin baskısına karşı, doğal ve yapısall çevreye daha duyarlı yaklaşımlar da bulunmaktadır. Hem Batı'da hem de Doğu'da insan ve doğa kaynaklı düşüncelerden 'organik mimari' fikri geliştirilmiştir. 'Kimlik', 'oryantasyon', 'örüntü', 'anlam', 'bellek', 'bağlam', 'olay' ve 'simbiyoz' kavramlarının tümü yerin özelliklerini farklı bakış açılarından ortaya koymak için kullanılmaktadır. Bu kavramlar mimari tasarıma yönelik zengin bir sözlük olarak değerlendirilebilir; ayrıca, mimari tasarım sürecinde kullanılıp geliştirilebilir. Ancak, bunun ötesinde, mimari tasarımda kullanılan tekniklerin geliştirilmesi ve bu tür bir gelişim için de teorik bir temel oluşturulması gerekmektedir. Mimari tasarımda kullanılan teknikler mesleki kurallardan ve mimari disiplinin kendi geleneğinden alınmaktadır. Mimari proje, kağıt üzerinde veya bilgisayar dosyasında ideal olarak görülebilir, ancak, gerçekleştiğinde arazi ve yapının gerçekliğiyle ilgili olan o özel durum ön plana çıkar. Fikir, gerçekle çarpışır. Çoğu zaman, projenin gerçekleştirilmiş hali kağıt üzerindeki veya bilgisayar dosyasındaki idealleri gerçekleştiremez. Bu durumun oluşmasında tasarım sürecinde yerin özelliklerinin nasıl ele alınıp değerlendirildiği konusu esas sebep olarak görülmektedir. Bu yüzden, 'yerin boyutları' tasarım için hem teorik hem de pratik birer araç olarak önerilmektedir. vYerleri boyutlarıyla incelemek, herhangi bir çevresel ölçeğe, metrik ölçülere, vb. bağlı olmama olanağını sağlamaktadır. Bu da yerlerin 'öteki' yüzünü keşfetme olanağı sağlamaktadır. Yerin boyutları, yapı eyleminin gerek teorik gerekse uygulama seviyelerinde nasıl ele alınabileceği üzerine yeni fikirlerin geliştirilmesi için kullanılabilir. Yerin fiziksel ve kavramsal özellikleri, birlikte, yerin boyutlarını oluşturmaktadır. Doğal olarak bu boyutlar statik değildir. Yerin fiziksel ve kavramsal karakteristikleri sürekli değişim içinde olduğundan, boyutlar da zaman içinde değişime uğrar. Bu çalışmada yerin üç temel boyutu ortaya konulmuştur. Bunlar; Zemin, Zaman, Varlık ve deneyim boyutlarıdır. Bu boyutlar ayrı konular olarak değerlendirilebilse de birbirleriyle iç-ilişkilidir. Zemin, öncelikle, hem doğal hem de yapısall çevredeki sınır tanımıyla ilişkilidir. Arazi, sınır tanımlarıyla belirlenir ve yerleşimler için uygun bir alan haline gelir. Zaman içinde bu alan belli katmanlarla değişime uğrar. Böylece, zemin boyutunu ele almak, doğaldan başlayarak soyut katmanlara kadar tüm bu farklı seviyeleri ele almak anlamına gelmektedir. Fiziksel olayları tanımlarken zamanı kullanırız. Ancak sadece Batı fiziğinde zaman matematiksel bir çerçevenin parçasıdır. Oysa, geçmişş, şimdi ve gelecek kavramları matematiksel veya evrensel gibi görünmemektedir. Bu tür subjektif bir zaman yerle ilgilidir. Bu, yerin doğasıdır. Yerler, ulaşanların varlığı ve deneyimiyle anlamlandırılıp değerlendirilmektedir. Yerleri anlamak için insanların yerleri nasıl kullandıkları ve nasıl hareket ettiklerini anlamak gerekmektedir. Mimari bir bakış açısıyla, yer tanımları, minyatürler, farklı harita kaynakları, vb. yerlerin imajları ve sunumları için değerli kaynaklar olarak görülmektedir. Buna karşılık arazi planlamasına genel yaklaşımlar deneyimlerimizin ruhunu yansıtmayan planlar üretmektedir. Ancak, yer deneyimininin karmaşıklığını ve boyutlarını ortaya koyabilmenin bir yolu olmalıdır. Bu anlamda, 'deneyim planlama' bir çeşit mimari tasarım startejisi olarak görülebilir ve yerin ortaya konulan üç boyutu {zemin, zaman, varlık ve deneyini) tasarımın dinamik faktörleri olarak değerlendirilebilir. Bu çalışmanın ikinci kısmında, mimari tasarımda yerin boyutlarının hangi yollarla ele alınabileceği örneklenmiştir. Günümüz mimarlarından ikisinin mimari düşünceleri ve tasarım yaklaşımları analiz edilerek yer problemine farklı yaklaşımları yakından incelenmiştir. Tasarım sürecinin farklı açılardan tanımlanması mimari uygulamada yerin boyutlarının nasıl değerlendirildiğini göstermektedir. Yeri soyut değil boyutsal bir kavram olarak görmek, mimari tasarımda yeni fikirlerin geliştirilebilmesi için önemli bir potansiyel taşımaktadır. Böylece başlangıçta da hedeflendiği gibi, yer, mimari tartışmaların odağı haline gelmektedir ve mimari tasarımın oluşum kaynağı olarak değerlendirilebilir.