İlkokul fiziksel çevresinin çocuğun mekansal algısına ve davranışına etkisi: Kağıthane örneği

Çocuk ve fiziksel çevre ilişkisi çocuğun mekansal deneyimi, algısı ve davranışını kapsayan ve içerisinde sosyal, psikolojik, algısal ve kültürel etmenlerin de yer aldığı bir etkileşim alanıdır. Bu tez çalışması ise, çocuğun doğumundan sonra karşılaştığı ev ortamı ve sokak çevresinden sonra en çok vakit geçirdiği yerlerden olan ilkokul fiziksel çevresinin çocuğun mekansal algısını ve davranışını etkilediği görüşü temelinde oluşturulmuştur. Bu doğrultuda çalışmada ana araştırma sorusu olarak 'Farklı tipolojilere sahip ilkokul çevrelerinin mekansal ve fiziksel özelliklerinin çocuğun mekansal algısını ve davranışını nasıl etkilemektedir? olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda ilkokul binalarının bağlama özgü veriler ile tasarlanması ya da bağlama özgü verilerin dikkate alınmadan tasarlanmasının çocuğun mekansal algısına ve davranışına etkisinin neler olduğu, bu mekansal algıyı ve davranışı etkileyen fiziksel ve mekansal parametrelerin neler olduğu, çocuğun okulu nasıl ve ne düzeyde algıladığı temelinde oluşturulmuştur. Tez çalışmasının ikinci bölümünde, öncelikle incelenen yapılı çevrenin kullanıcısı olan çocuğun fiziksel, sosyal ve algısal-bilişsel gelişimine ve mekan algısına etki eden mekansal ve fiziksel özelliklerin neler olduğuna dair bir literatür araştırmasına yer verilmiştir. Sürekli bir gelişim sürecinin içerisinde olan çocuğun gelişimi, özellikle çocuğun bilişsel gelişimi, fiziksel çevresi ile doğrudan ilişkilidir. Piaget, Vygotsky, Bruner, Bronfenbrenner gibi kuramcıların farklı gelişim kuramları olmasına rağmen ortak kanı, gelişimin bir sıra düzeni içerisinde gerçekleştiği ve kalıtsal, ekonomik, sosyal, kültürel etkilerin yanında, fiziksel çevrenin de çocuğun bilişsel gelişimini etkilediği yönündedir. Çocuğun mekansal algısının gelişimi topolojik, projektif, metrik ve imgesel mekan özellikleri ile incelenerek davranış ilişkisi tartışılmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda tez kapsamında alan çalışmasının büyük bir kısmını oluşturan bilişsel haritalama yönteminin önemi ve özellikleri aktartılmıştır. Üçüncü bölümde çocuk gelişiminde önemli bir rol oynayan mekanlardan biri olan ilkokul eğitim kurumları ve fiziksel çevresleri incelenmiştir. Öncelikle ilkokulların tanımı, eğitimdeki rolü ve amaçları dünyadaki ve Türkiye'deki durumlarına yer verilmiştir. Dünyadaki ve Türkiye'deki ilkokul yapıları kent ve toplum ilişkisi, fiziksel ve mekansal özellikleri ile çocuğun mekansal deneyimi ve öğrenmesine yer verilmiştir. Bununla birlikte ilkokul eğitim kurumlarında olması gereken mekanlar, yapısall ve mekansal ihtiyaçlar, renk, doku, malzeme, ışık gibi fiziksel özellikler aktarılmıştır. Tez kapsamında alan çalışmasında incelenen okulların işlevsel ve mekansal eleştirisini kurgulayabilmek adına dünyadan ve Türkiye'den farklı tipolojilerdeki okullar belirtilen kapsamda incelenmiştir. Okullardaki ortak mekanlar ön planda tutularak kullanıcıları ile ilişkisine değinilmiştir. İlkokul yapıları sokak planlı, kampüs planlı ve karma olmak üzere üç kategoride ele alınarak Türkiye'deki tip proje anlayışına eleştirel bir bakış açısı geliştirilmeye çalışılmıştır. Tez çalışmasının dördüncü bölümünde, alan çalışması için seçilen ilkokulların bulunduğu İstanbul'un Kağıthane ilçesine dair bilgiler verilerek, farklı tipolojideki üç ilkokula ait mekansal ve fiziksel özellikler tanıtılmıştır. Alan çalışması kapsamında incelenen okullardan Ziyapaşa ve Nef İlkokulları Ortabayır mahallesinde, İsmail Erez İlkokul'u ise Hamidiye mahallesinde yer almaktadır. Bu okullar birbirine yakın mekansal ve boyutsal özellikleri içermeleri ve benzer sosyo-ekonomik çevre içerisinde yer almalarından dolayı seçilmiştir. Alan çalışması Ziyapaşa İO.'undan 30 kız ve 28 erkek çocuğun, Nef İO.'undan 31 kız ve 25 erkek çocuğun, İsmail Erez İO.'undan ise 33 kız ve 21 erkek çocuğun katılımı ile gerçekleştirilmiştir. Tez çalışması kapsamında yapılan alan çalışması nitel ve nicel araştırma yöntemleri ile birlikte kurgulanmıştır. Bununla birlikte alan çalışması literatür araştırması, gözlem, öğrencilerin çizimlerinden oluşan bilişsel haritaların analizi ve odak grup görüşmelerinden oluşturulmuştur. Bağlama özgü verilerle tasarlanan ve bağlama özgü verilerle tasarlanmayan ilkokul yapıları arasında çocukların mekansal algı düzeyleri açısından farklılıklar yaratacağı düşüncesi üzerine farklı düzeyde sosyal etkileşim alan kullanımı ve farklı düzeyde bilgi içeren bilişsel haritaların ortaya çıkacağı varsayımı ile alan çalışması kapsamında yapılan gözlemlerde çocukların okul içi ve dışı ortak mekanlarını nasıl ve ne amaçla kullandıkları gözlemlenmiştir. Çizimlerden elde edilen mekansal ve fiziksel detaylar ile çocukların okul içi ve dışı mekanlarına dair algılarındaki öncelikleri ve hafızalarında yer eden detayların keşfedilmesi amaçlanmıştır. Bununla birlikte yapılan odak grup görüşmelerinden elde edilen