İnşaat projelerinde uyuşmazlık çözüm yöntemi seçimi için çok kriterli karar verme modeli

Uyuşmazlık çözüm sürecinin kuramsal analizi ve çalışma kapsamında Türk inşaat sektöründen katılımcılarla gerçekleştirilen çalıştay, inşaat projelerinde uyuşmazlık çözüm yöntemi seçimi sürecinde problemler bulunduğunu ve karar verme modellerine gereksinme olduğunu ortaya koymuştur. Ancak, literatürde bu amaçla kullanılabilecek etkin modeller mevcut değildir. Bu eksikliği dikkate alarak, çalışma kapsamında (1) çelişkili kriterlerin bulunduğu karmaşık uyuşmazlık durumlarında çözüm üretebilen, (2) inşaat projelerinde sürekli değişen gereksinimleri değerlendirebilen, (3) uyuşmazlığın kullanıcı tarafından analitik olarak incelenmesine ve yapılandırılmasına imkan veren, (4) projelerin çeşitli aşama ve koşullarında kullanılabilen ve (5) proje yöneticileri için kavraması kolay ve kullanışlı bir karar verme modeli geliştirilmesi amaçlanmıştır. Modelin geliştirilmesi; kuramsal çalışmalarla modelde benimsenen yaklaşımın oluşturulması ve alan çalışmalarıyla model bileşenlerinin belirlenmesi olarak iki aşamada gerçekleştirilmiştir. Benimsenen yaklaşım tüm hukuk sistemlerinde geçerli evrensel bir yaklaşım olarak yapılandırılmış olmakla birlikte, model bileşenlerinin alan çalışmalarıyla belirlenmesi, modelin kullanılacağı hukuk sistemine özgü koşullara adapte edilmesini sağlamaktadır. Modelde benimsenen yaklaşımın oluşturulması aşamasında araştırma adımları; modelin hedefleri doğrultusunda karar verme metodunun seçimi, modelde kullanılacak analiz tekniğinin belirlenmesi, işleyişin kurgulanması ve alan çalışmalarının metodolojisinin tasarlanmasıdır. Karar verme modellerinde pek çok farklı karar verme metodu kullanılabilmektedir. Ele alınan probleme en uygun karar verme metodunun seçilebilmesi için, karar verme metotları kuramsal olarak analiz edilerek güçlü ve zayıf yönleri belirlenmiş ve yukarıda belirlenen hedefler için uygunlukları araştırılmıştır. Bu analiz sonucunda, çok-kriterli karar verme metodunun tanımlanan soruna en uygun yaklaşım olduğu saptanmıştır. Bu yaklaşım, maliyet temelli yaklaşımların tersine çok sayıda kriter kullanımına ve durum tabanlı çıkarsama yaklaşımlarının tersine kriterlere bağıl ağırlıklar atanmasına olanak vermektedir. Karar verme metodunun belirlenmesinin ardından, kullanıcı tarafından modele girilen bağıl kriter ağırlıkları ile fayda faktörlerinin ne şekilde işleneceğinin belirlenmesi amacıyla ÇKKV metodu ile birlikte kullanılabilen analiz teknikleri gerekli veri tipi, sonuçların tutarlılığı, parametre değerlerinin değişmesi karşısında sonuçların sağlamlığı, hesaplama kolaylığı ve kullanıcı ile sistem arasında gerekli etkileşim miktarı bakımlarından incelenmiş ve tez kapsamında geliştirilen modelde ağırlıklandırılmış toplam tekniğinin kullanılmasına karar verilmiştir. Modelde benimsenen yaklaşımın geliştirilmesinde üçüncü adım, işleyişin kurgulanmasıdır. Burada önemli noktalardan biri, belirlenen hedefler doğrultusunda modelin inşaat projelerinin çeşitli aşama ve koşullarında kullanılabilmesini sağlamaktır. Bu hedefin gerçekleştirilebilmesi için öncelikle, inşaat projelerinde uyuşmazlık çözüm yöntemi seçimi yapılma olasılığı bulunan aşama ve koşullar tanımlanmıştır. Modelin tüm aşama ve koşullarda kullanılabilmesi için sistematiğin modüler şekilde kurgulanmasına karar verilmiştir. Bu amaçla, her bir aşama ve koşulda değerlendirilmesi gereken kriter boyutları modüller halinde gruplanmıştır. Tanımlanan aşama ve koşulların, belirlenen modüller ve karar alternatifleri ile eşleştirilmesi sonucunda, kullanıcının içinde bulunduğu tüm durumlarda yararlanabileceği bir model elde edilmiştir. Model bileşenlerinin belirlenmesi aşamasındaki araştırma adımları ise; proje yöneticileri ile yapılan anket çalışması sonucunda seçim kriterlerinin saptanması, literatür araştırması ile alternatiflerin tanımlanması ve uzman hukukçularla yapılan alan çalışması ile fayda fonksiyonlarının tanımlanmasıdır. Alan çalışmaları kapsamında, uyuşmazlık çözüm yöntemi karar verme modelinin bileşenlerinin belirlenmesinin yanı sıra, Türk inşaat sektöründe uyuşmazlık çözümü konusunda mevcut durum ve pratiklerin belirlenmesine yönelik analizler de yapılmıştır. Anket çalışmasında, proje yöneticilerinin uyuşmazlık çözüm süreçleri ile ilgili deneyimlerini en doğru şekilde elde edebilmek amacıyla, incelenen elli proje devam etmekte veya yeni tamamlamış olan ve sözleşme bedeli 1 Milyon Dolar'dan büyük projeler içinden seçilmiştir. Örnekleme hatasını indirgemek amacıyla belirlenen özellikteki projelerin ana kütlesi Yapı Endüstri Merkezi'nden elde edilmiş ve örneklemin belirlenmesinde kota örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Kota örnekleme yönteminde, ana kütlede araştırmanın amacıyla ilgili olarak katmanlar oluşturulmaya ve her bir katmanın ana kütle içindeki oranının örnekleme yansıtılmasına çalışılır. Bu çalışmada, 'proje tipi' ve 'işveren tipi' katman hacimleri hesaplanmış ve örneklem buna göre belirlenmiştir. Böylece proje büyüklüğü, teslim sistemi, sözleşme tipi, proje tipi, proje süresi, yüklenici firmanın deneyimi, büyüklüğü, yüklenicilik faaliyetinde ortaklık bulunup bulunmaması, işveren tipi, projenin finansman yöntemi, projede kullanılan standart sözleşme, sözleşmede tanımlanmış olan uyuşmazlık çözüm yöntemi, proje yöneticisinin deneyimi, uyuşmazlık çözümü konusundaki bilgisi, üst yönetimin yenilikçi uygulamalara açıklığı gibi konularda farklı özellikler taşıyan elli adet proje ve proje yöneticisi ile meydana gelen uyuşmazlıklar ve yaşanılan uyuşmazlık çözüm süreçleri ile ilgili veriler en dolaysız biçimde elde edilmiştir. Anket çalışmasında görüşülen elli proje yöneticisinin yarısının işveren ve diğer yarısının yüklenici temsilcileri arasından seçilmiş olması sayesinde, bu yöneticilerin içinde bulundukları karşıt rollerin konuya bakış açılarını ne şekilde etkilediği de belirlenebilmiştir. Elde edilen veriler tanımlayıcı istatistik ve korelasyon yöntemleri değerlendirilmiş ve Türk inşaat sektöründe uyuşmazlık çözümü konusunda önemli bulgular ortaya konmuştur. Diğer taraftan uzman panelinde de uyuşmazlık çözüm yöntemi karar verme modelinin ilgili bileşenlerinin belirlenmesinin yanı sıra, Türk inşaat sektöründe uyuşmazlık çözüm süreçlerine hukukçuların bakış açısı ve değerlendirmeleri analiz edilmiştir. Bu çalışma için Türkiye çapında inşaat uyuşmazlıklarının çözümü ve alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemleri konusunda uzman hukukçularla çalışılmıştır. Alan çalışmalarıyla bileşenlerinin belirlenmesi sonucunda karar verme modeli tamamlanmıştır. Tez çalışmasının başında belirlenen hedefleri karşılayan bir model elde edilip edilmediğinin sınanması amacıyla, geliştirilen modelin doğrulama, geçerlilik ve duyarlılık analizleri yapılmıştır. Sonuçlar, çok kriterli karar verme metodu, ağırlıklandırılmış toplam tekniği ve modüler kurgu ile geliştirilip, anket çalışması ve uzman paneli ile bileşenleri belirlenen karar verme modelinin inşaat projelerinde uyuşmazlık çözüm yöntemi seçimi için uygun bir yaklaşım oluşturduğunu ortaya koymuştur. Son olarak, geliştirilen modelin Türk inşaat sektöründe uyuşmazlık çözümü ile ilgili ortaya konan bulgular ışığında, mevcut uyuşmazlık çözüm pratiklerini iyileştirme yolunda beklenen katkısı irdelenmiştir.