Konya bağ yerleşmeleri ve bağ kültürü

Anadolu'da tarih öncesi kültürlerden gelen tarımsal üretim gelenekleri ile, buraya gelen İslam dini ve yerleşik-yan göçebe yaşam etkisi altındaki Türk kültürünün kaynaşması ile bağ kültürü ve bağ yerleşmeleri oluşmuştur. Anadolu'da yaygın olarak yaşanan kış aylarında kentte, yaz aylarında yayla, bağ, vb. kırsal alanlarda yaşama geleneği, Konya'da XX. yüzyıl ortalarına kadar yerleşim özelliklerini ve geleneklerini koruyarak yaşamıştır. Konya bağ kültürü ve bağ yerleşmeleri, II. Dünya Savaşı'ndan sonra ülkede yaşanan, sanayileşme, kentleşme, siyaset, daha özgür yaşama yönelme, toplumun düşünce ve yaşam tarzındaki değişmeler sonucunda yok olma noktasına gelmiştir. Bu çalışmada, Konya için elde kalan son örnekler olarak Meram ve Sille Bağlan'nda yapılan incelemelerle Konya Bağlan'nın geleneksel yerleşme özellikleri ve kültürel yapısı ortaya konularak, konut tipolojisini çıkarma gibi endişelerden uzak, bağ- kültür-mekan ilişkisi araştırılmıştır. Ayrıca, birbirine koşut yaşanan kent ve bağ kültürünün yapılaşmaya etkisi olarak kent evi-bağ evi farklılığında ortaya çıkışı araştırılmıştır. Konya bağ yerleşmeleri ve bağ kültürü konuşu tarihi, doğal, kültürel, mimari yönleri olan bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Araştırmada bu konu yerleşmelerin tarihçesi, tarihi süreç içinde Konya bağ kültürünün gelişimi, günümüz Konya'sında, bağ yerleşmelerinin özellikleri örnekler verilerek açıklanmıştır. Bunun için Konya Seriye Sicilleri, kanunnameler, seyahatnameler, gazete, kitap vb. yerel kaynaklar ve Konya hakkında yapılan tez çalışmalarından faydalanılmıştır. Bağ evleri-kent evleri karşılaştırmaları yapılırken Türkiye'de ve özellikle Konya'da yapılmış geleneksel konut mimarisi hakkındaki ana kaynaklar araştırmaya yön vermiştir. Bağlar, Konya Tapu Müdürlüğü arşivindeki en eski belgelerine ulaşarak, rölöve, fotoğraf ile tespit edilmiş, gözlemlenmiş, bağ sahibi veya bağı iyi tanıyan yaşlı kişiler ile yapılan sözlü yerel tarih görüşmeleri ile bağın tarihçesi, içinde bulunduğu yörenin özellikleri, kullanımı, bağın yapısall, fonksiyonel ve sosyal açıdan değişimleri hakkında gerekli bilgi sahibi olunmuştur. Altı bölümden oluşan araştırmanın birinci bölümünde araştırma konusu tanıtılmış, araştırmanın amaç ve kapsamı anlatılmaktadır. Araştırma sırasında izlenen yöntem ve kullanılan kaynaklarla ilgili açıklamalar yapılmaktadır. İkinci bölümde, Konya'da bağcılığın oluşmasındaki nedenler, Konya'da Türkler'den önce oluşan tarım gelenekleri, Türklerle Konya'ya gelen yeni kültürün ve bağcılığın tarihçesi ile bağ kültürünün Konya'nın kent ve bağ yerleşmelerine etkisi, bağlardaki tarihi yapılar, su yollan gibi fiziksel özelliklere yer verilmektedir. Genel olarak bağların tarihinin anlatıldığı bu bölümde, Konya Seriye Sicilleri gibi kaynaklara dayanarak, bağların düzenlenme özellikleri, ölçü birimleri, sahipleri, ekonomiye katkısı gibi yönleri hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölüm, Konya'da bağ hayatından dolayı oluşan bağ kültürü, bağın bakımı, hasat, ürünlerin değerlendirilmesi, depolanması ve bağ kültürünün sosyal hayata yansıyan yönleri ele alınmaktadır. Daha sonra imece, bağ bozumu şenlikleri, müzikli utoplantılar, sema törenleri gibi sosyal olaylar hakkında bilgiler verilmektedir. Kökleri tarih öncesine dayanan kültürün, sanayileşme döneminden sonra değişmesinin bağ kültürüne ve dolayısıyla kent-bağ yerleşmelerinden konut ölçeğine kadar mekana yansımasının nedenleri verilmektedir. Dördüncü bölümde, Konya bağ yerleşmelerinin bugünkü durumu, günümüzde özgünlüğünü saklayabilmiş olan Meram ve Sille Bağlan'nın özellikleri, bugün yerleşim bakımından geçirdiği değişimler, bölgelerdeki korumaya yönelik çalışmalar hakkında araştırmalar yer almaktadır. Beşinci bölüm, Meram ve Sille Bağlan'ndan, seçilen bağ örnekleri, mimarisi ve kullanım özellikleri ile bunlardaki değişmeler hakkında bilgi verilen katalog bölümünden oluşmaktadır. Altıncı ve son bölümde, asırlardır süregelen Konya bağ yerleşmeleri ve bağ kültürünün oluşumu, gelişimi ve değişimi analiz edilmektedir. Bunun yanında, Konya Geleneksel Konut Mimarisi hakkındaki yayınlardan elde edilen bilgilerle, Konya evleri Ve bu çalışmada incelenen bağ evlerini farklılığı irdelenmektedir. Anadolu bağ yerleşmeleri ve bunların yapılaşma özellikleri karşılaştırılarak, birbirini tamamlayan kent ve bağ kültürü gibi bağ yerleşmeleri-kültürü ve kent yerleşmeleri- kültürünün bir bütünün parçalan olduğu sonucuna varılmaktadır. Ekler Bölümünde Konya'da yapılan yerel tarih görüşmeleri sonucunda elde edilen bağ kültürü ve geleneksel konut mimarisi hakkındaki yerel terminoloji ve anket sorulan verilmiştir.