Traditional housing architectural in İzmir (2cilt)

Batı Anadolu'da, Ege kıyılarının ortasında, geniş ve zengin ard bölgesinin merkezi konumundaki İzmir, çok önemli coğrafi ve stratejik konumuyla, tarih boyunca büyük bir şehir olarak varlığını sürdürmüştür. Tarihsel süreçte başlıca iki noktada yerleştiğinden Eski ve Yeni İzmir olmak üzere ikiye ayrılır. İlk yerleşim Bayraklı, Tepekute'deki yarımadada M. Ö.3000- M. Ö.330 yılları arasında olmuştur. Prehistorik, Aiol ve lon dönemlerini kapsayan yerleşimin alansal ve ticari bakımdan en önemli dönemi, M. Ö.650- 545 yıllan arasındadır. M. Ö.4. yüzyılda İskender ve komutanlarınca Pagos'a taşınmış, burada her bakımdan hızla gelişmiştir. Kent Hellenistik, Roma, Bizans, Beylikler, Osmanlı dönemlerinde ve günümüzde yayılarak bu merkezde kalmıştır. Modem kentin antik şehir üzerine yerleşmesi, tiyatro, stadyum, agora gibi büyük yapıların kalıntılarının evler altında kalmasına neden olmuştur. İzmir, Osmanlı döneminde İmparatorluğun ikinci önemli merkezidir. Çok önemli ticaret limanı sayesinde, özellikle 17. yüzyıldan başlayarak kente dünyanın her köşesinden pek çok gezgin, tüccar, iş adamı gelmiştir. Bu durum konut mimarisini de etkilemiş, aynı fiziksel çevre şartlarında çok farklı nitelikte evler ortaya çıkmıştır. Bunda 16. yüzyıl sonlarında Sakız'dan gelen tüccarlar yanı sıra, pek çok Avrupalı tüccar ve şirket yöneticisinin etkisi vardır. Konut mimarisini etkileyen pek çok faktör olmakla birlikte, İzrnir evlerinde sosyal yapı etkin faktör olarak rol oynamıştır. Bununla birlikte, açık mekan kullanımına olanak sağlayan ılıman iklim, kent yaşamını her zaman etkileyen deprem ve yangın afetleri konut biçimilenişinde önemli faktörlerdendir. Taş yığma yapının depreme dayanıksızlığı, buna karşın ahşap karkas sistemin de yangınlardan büyük ölçüde zarar görmesi, her iki afete karşı optimum çözüm olarak, belli bir yüksekliğe kadar taş, üstü ahşap yapıların yapılmasına neden olmuştur. İzmir'deki geleneksel konut mimarisi, başlıca üç grupta ele alınmaktadır: Geleneksel Türk Evleri. Anadolu'nun pek çok köşesi yanı sıra, geçmişşte Osmanlı İmparatorluğunun hükümranlığını sürdürdüğü Adalar ve Balkanlar'da da görülmektedir. İzmir'deki örnekler, dış sofalı, zemin katı yığma, üst katı ahşap karkas, çıkmalarla üçüncü boyutta plastik bir etkinin yaratıldığı evlerdir. Bulgaristan, Yunanistan, Özellikle Selanik ve Atina, Ege adalarındaki örneklerle büyük benzerlikler gösterirler. Organik sokak dokusu içerisinde, eğrisel parsellerde alt katta düzgün olmayan mekanlar, üstte çıkmalarla dikdörtgen odalara dönüştürülmüştür. Odalar, özerk birimlerdir. İçlerinde yüklükle gusulhane vardır. Servis mekanları genellikle bahçede olup, yapı ana kitlesinden koparılmıştır. Türk evleri, alt katta sokağa minumum açılımlı, dış mekan ve sokakla üst kattan çıkmalarla ilişki kurmuş, esas karakteriyle içe dönük, bahçe ve doğayla bütünleşmiş durumdadır. Levanten ve Rum Evleri, bitişik düzende, genellikle iki katlı, dar cepheli, Batı kültürü etkilerini yansıtan yapılardır. Plan ve cephe düzeni açısından birbirlerine çok benzer niteliktedir. Bu konutlar, Çanakkale, Selanik gibi Akdeniz iklimi görülen Ege kıyı kentlerinde 100- 120 yıl önce ortaya çıkan şehir evidir. Levanten evler, cephenin taş kaplama olması, zarif taş oymacılığı, silme, yatay ve düşey çıkıntılar gibi plastik elemanların varlığı yanı sıra, iki kat yüksekliğinde anıtsal girişler, üçgen alınlıklar ile de Sakız evleri ile benzerlikler göstermektedir. vKonutlar, genellikle bodrum, birinci ve ikinci kattan oluşur. Alt kat yığma, üst kat ahşap karkastır. Bodrum kat, bazı servis mekanlarını içermekten öte, alttan havalandırmaya yöneliktir. Giriş katı çoğunlukla yan hollü olup, yaşama mekanlarını kapsar. Servis mekanları, merdivenle karşı odanın yanında, bahçeyle bağlantılıdır. Üst katta merkezi dağılım holünden yatma işlevine yönelik odalara geçilmektedir. Odalar arasında geçiş vardır. Üst katta, genellikle cephe ortasında cumba vardır. Levanten evlerinin her iki kattan da dışla ilişkisi olmakla birlikte, emniyet nedeniyle alt katta demir kapı ve kanatlar tercih edilmiştir. Konutun bahçe cephesi, daha şeffaftır. Doğu-batı etkileşimi sonucu oluşan konutlar, her iki türdeki konutların bazı özelliklerini taşıyan yapılardır. Bunlar, ya Türk evleri ile Levanten konutların etkileşimi sonucu oluşmuş, ya da Levanten konutların kullanıcılarının yurttan ayrılmalan sonucu Türkler tarafından yerleşilmiş ve bazı eklerin yapılmış olduğu örneklerdir. Genellikle dikdörtgen planlı, iki katlı, doğrudan iç mekana girilen bu evlerde, odalar ve merdiven hole açılmaktadır. Üst katta, oda veya holle cumba bütünleşmiştir. Taşıyıcı sistem, yarı kargirdir. Cephede neoklasik süslemeler vardır. İzmir evlerinin belirgin özellikleri çıkma, bahçe, aynı cephe ve plan düzeni, hol, servis mekanlarının kısmi veya tümüyle ayırımıdır. Çalışmada İzmir evi olarak nitelendirilen bodrumlu ve iki katlı, cumbalı konutların simetrik veya asimetrik tiplerinin analizinin, kentteki Batı etkisindeki tüm ev tiplerini kapsadığı ortaya konmuştur. İzmiF'deki Türk evlerine ilişkin sonuçlar ise, kentte genelde Türk evlerinin karakteristik özelliklerini tümüyle taşıyan konutların az olduğu, cephe özellikleri ile Türk evi niteliği gösteren yapılarda, plan özellikleri açısından Levanten konutların etkilerinin görülmesidir. Etkileşim evleri ise, her XViki türdeki konutların bazı özelliklerini yansıtırlar. Genellikle cephe düzeni açısından Levanten, plan şeması ile Türk Evi niteliklerini taşırlar. Çalışmanın diğer bir yönünde, kentteki tarihi konutların yaşatılıp korunarak gelecek nesillere iletilmesini sağlamak açısından ilkesel önerilerin belirlenmesidir. Bu bakımdan İzmir'deki geleneksel konutların doku oluşturanlarına korumada öncelik tanınması, konutların toplu korumaya yönelik bir işlevle, tek yapı niteliğindeki örneklerin ise, yapı bünyesine uygun işlevlerle, gerekirse günün koşullarına uygun bazı değişiklik ve ekler yapılarak yaşatılması gereklidir. Araştırma, İzmir Türkyilmaz mahallesindeki 842 sokağın Gençlik Merkezi işlevini yanıtlayacak tarzda düzenlenmesini de içermektedir. Bu amaçla sokaktaki konutlar yanı sıra çevrenin de zemin kaplaması, aydınlatma, yeşil ve su ögeleriyle yeniden sağlıklaştırması önerilmektedir.