Tarihi çevrelerde afet risk yönetimi için bir model önerisi

Bu çalışma; tarihi çevreleri tehdit eden afet risklerinin azaltılabilmesi amacıyla bu çevrelere yönelik; afet öncesi hazırlık aşamasında, afet sonrası müdahale- aşamasında ve sonrasında iyileştirme aşamasında alınması gerekli önlemlerin, yasal, yönetsel düzenlemelerin, planlamaların ve bunları uygulayacak kuruluşlara yönelik eğitim, yetki ve uygulamaların tanımlandığı bir afet risk yönetim modeli hazırlamaktır. Tez kapsamında hazırlanan TAÇAY Tarihi Çevrelerde Afet Risk Yönetim Modeli, taşınmaz eserler ve bu yapıların yoğunluklu olarak bulunduğu tarihi çevreleri etkileyebilecek olan doğa ve insan kaynaklı risk faktörlerine karşı afet risk yönetiminin; zarar azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme aşamalarında devreye girmesi gereken sistemleri tanımlamıştır. Çalışma, altı kısımdan oluşmaktadır. İlk kısımda, dünya çapında ve ülkemiz özelinde istatistiki bilgiler derlenerek doğal ve insan kaynaklı tehlikeler ve etki dereceleri belirlenmiş, çalışmanın yoğunlaşacağı tehlike unsurları tespit edilmiştir. İkinci kısımda; Dünyada bu konuyla ilgili çalışmaların tarihsel gelişimi, risk alanlarını belirleme yöntemleri, yönetim programları ve şemaları, eğitim programları, tespit yöntemleri, veri tabanı oluşturma yöntemleri ve sistemleri araştırılmıştır. Bu çalışmalar örneklerle, kronolojik sıra ile anlatılmış, hangi olaylardan sonra ne gibi değişiklik ve düzenlemeler yapıldığı irdelenmiştir. Bu kısımda ayrıca Türkiye'de afet risk yönetiminin tarihsel gelişimi, bu konudaki yasal ve kurumsal düzenlemeler, eğitim çalışmaları, mevcut envanter sistemi ve bu konuda yapılan çalışmalar, kültür mirasının sigortalanması konuları, ayrıntılı olarak incelenmiştir. Üçüncü kısım, TAÇAY: Tarihi Çevrelerde Afet Risk Yönetimi Modeli önerisidir. TAÇAY, tarihi çevrelerde afet risk yönetimi için gereklilikler ve mevcut uygulamalardaki eksikler, yukarıda verilen çalışmaların da yardımıyla tespit edilerek tez kapsamında oluşturulmuştur. Tarihi çevrelerde afet risk yönetimi ile ilgili temel yaklaşımlar afet risk yönetim sistemi ve öneriler içermektedir. Bu model; Veri Yapılarının Oluşturulması, Risklerin Hesaplanması, Risklerin Yönetilmesi ve Doğrulama Duyarlılık Analizi Modüllerinden oluşmaktadır. Beşinci kısımda, Model TAÇAY, örnek olarak seçilen Zeyrek Dünya Mirası Koruma Alanı üzerinde denenmiş ve doğrulanmıştır. Model TAÇAY'ın yapısı gereği, bu alanda uygulanmasını ve afet risk yönetimini kolaylaştırabilecek bazı yasal ve yönetsel öneriler de getirilmiştir. Son kısımda ise çalışmanın sonuçları değerlendirilmiştir. Model TAÇAY; Tarihi Çevrelerde Afet Risk Yönetimi için gerekli mekanizmayı kurgulatmakta, bu mekanizmayı düzenli olarak test edip kullanıcılarına hem öğretmekte hem de geri bildirimlerle iyileştirip değişikliklere uyum sağlatmaktadır. Ayrıca önerdiği yöntemle afet öncesi hazırlık ve afet sırası ve sonrası evrelerde hızlı veri toplatıp risk ve hasar derecelendirmesini yaptırmaktadır. Afet Öncesi Hazırlık, Afet Sırası ve Afet Sonrası Müdahale ve sonrası dönemlerde tarihi çevrelere ve yapılara yönelik risklerin yönetilmesi için gerekli stratejik, taktik ve operasyonel unsurlar tasarlamıştır. Afet yönetimini tarihi çevreler ve yapılar açısından tüm aşamaları ile ele alan, bütüncül ve sistematik bir yaklaşım öneren, çeşitli bölgelerde uygulanabilecek esnek bir çerçeve içinde sunulan bir modeldir. Tarihi Çevrelerde incinebilirlik ve hasarların tespitinin farklı parametreler ve ölçütlere göre yapılması gerektiğini ortaya koyarak bunun için bir yöntem önermektedir. Türkiye açısından ele alınırsa; Model TAÇAY, tarihi çevre ve yapılara yönelik parçalı ve çok başlı yapılanmanın yerine; ulusal afet risk yönetimi sistemi içinde, ayrı bir sistem olarak işleyen ancak genel afet risk yönetimi sistemine entegre olmuş, bu sistemi oluşturan yapılar içinde eşgüdüm ve işbirliği içinde hareket eden bir mekanizma kurgusu önermektedir.