Orta Bizans'ın sekiz destekli kilise plan şemasının dönemin konstantinopolis mimarlığıyla ilişkileri

11. yüzyıl başında merkez vurgusunun güçlendiği ve kubbeye geçişte trompların kullanıldığı 'sekiz destekli' kilise plan şemasının neredeyse birdenbire ortaya çıkışı ve sonraki yüzyıllarda da nispeten sınırlı bir coğrafyada tekrar ediliyor oluşu, Bizans mimarlığı üzerine çalışan araştırmacıları bu tasarımın kökenini sorgulamaya itmiştir. Pek çok verinin, plan şemasının dönemin Konstantinopolis mimarlığıyla ilişkili olduğunu işaret etmesine karşın, başkent ve yakın çevresinde 'sekiz destekli' şemaya uygun hiçbir yapı günümüze ulaşamamıştır. Bununla birlikte, 11. yüzyılda sözü edilen coğrafyada inşa edilen dört yapıda, 'sekiz destekli' kiliselerde kullanılan tasarım prensiplerinin, mekansal düzenlemelerin ve strüktürel özelliklerin uygulamalarının izini sürmek mümkündür. Bu çalışma, plan şemasının kökeniyle ilgili devam eden tartışmaları bir kenara bırakarak, tasarımın ortaya çıktığı dönemde başkentteki benzer uygulamaları, ele alınan dört kilise üzerinden incelemektedir. İncelenen yapılardan ilk ikisi Samatya'daki Theotokos Peribleptos ve Mangana'daki Hagios Georgios Manastır Kiliseleri'dir. İki yapının da altyapı kalıntıları günümüze ulaşmış ve belgelenmiştir. Tez çalışması kapsamında birincil kaynaklar ve arkeolojik veri bir arada kullanılarak, adı geçen yapıların 'sekiz destekli' kiliselerle ilişkisi değerlendirilmektedir. İki yapının da 11. yüzyılın ilk yarısında inşa edilen Konstantinopolis'teki büyük ölçekli imparatorluk yatırımları olmaları, plan şemasının ortaya çıkışında başkentin etkisini vurgulamaktadır. Ele alınan diğer iki yapı ise plan şemasının, 11. yüzyılın ikinci yarısında Konstantinopolis'in yakın çevresindeki uygulamalarını işaret etmektedir. Bunlardan ilki Heybeliada'daki Panagia Kamariotissa Kilisesi'dir. Günümüze, görece iyi bir durumda ulaşmış olmasına rağmen, askeri alan içinde yer alıyor oluşu yapının ulaşılabilirliğini büyük oranda kısıtlamaktadır. Tetrakonkhos plan şemasında inşa edilen yapının kubbe ayaklarına diyagonal akslarda yerleşen eğrisel nişler, kubbe kasnağının altında sekizgen bir geometrinin oluşmasına neden olmaktadır. Bu nedenle yapı, bilinen en eski 'pseudo sekiz destekli' kilise olarak anılmakta ve tez kapsamında incelenen tasarımın bir çeşitlemesinin, başkentin yakın çevresindeki bir uygulamasını ortaya koymaktadır. Son olarak, günümüze ulaşamayan Hagios Spyridon Kilisesi hakkındaki mevcut veriler, yapının 'basit sekiz destekli' şemaya uygun olarak tasarlandığını işaret etmektedir. Ayrıca yapının iç mekan düzenlemesinde görülen bir takım özellikler, plan şemasının bilinen ilk örneği olan Sakız Adası'ndaki Nea Moni Katholikonu'yla da ortaklık göstermektedir. Bu durumda, iki yapının doğrudan ya da muhtemelen başkentte yer alan başka bir yapı aracılığıyla dolaylı olarak ilişki için olduğu öne sürülebilmektedir. Sonuç olarak, sözü edilen dört yapının 'sekiz destekli' kiliselerin mimarisiyle ilişkili olarak yeniden ele alınması, Konstantinopolis ve yakın çevresinde faaliyet gösteren yapı ustalarının ve mimarların, plan şemasında uygulanan mekansal ve inşai bilgilere aşina olduklarını düşündürmektedir. Bununla birlikte çalışmanın ortaya koyduğu sonuçlar, günümüze hiçbir örneğinin ulaşmamış olmasına karşın 11. yüzyıl Konstantinopolis'inde 'sekiz destekli' şemanın uygulamalarının varlığını, hatta plan şemasının ortaya çıkışında dönemin başkent mimarlığının etkisini işaret etmektedir.