Haliç tersanelerinin tasarım potansiyellerinin inşası

Haliç Tersaneleri; izleri Bizans'a kadar uzanan, Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi denizcilik tarihinin farklı katmanlarını barındıran, değişen ve gelişen gemi üretim teknolojilerinin bir arada bulunduğu yegane noktadır. Haliç'in Boğaz'la kesiştiği bölgede bulunan tersane; coğrafi, tarihi, endüstriyel ve kültürel miras değerleri ile İstanbul için önemli bir yere sahiptir. Tersane; gemi üretimi, yan üretim, idari yapıları ve sosyal alanlarıyla kendi içinde bir kent parçası olmuştur. 1980'lerden sonra çeşitli sebeplerle atıl kalan alan, kent merkezinde erişilemeyen metruk bir alan haline gelmiştir. Günümüzde değişen kent dinamiklerinin etkisiyle Haliç Tersanelerinin, tarihinden bu yana ilk kez kamuya açık bir alan haline getirilmesi düşünülmektedir. Bu anlamda kente entegre edilmesi düşünülen alanın sahip olduğu yapı stoğu, açık alan potansiyeli ve kıyı çizgisinin uzunluğu; İstanbul'a sahip olduğu ama unutulmuş birçok kamusal değeri de hediye etmeye adaydır. 2013 yılından itibaren Haliç Tersanelerinin geleceği, kamuoyunda gündemi işgal eden bir konu haline gelmiştir: Haliç Yat Limanı ve Kompleksi Projesi ihalesinin yarattığı tartışmalarla birlikte 2013 yılından 2016 yılına uzanan süreçte üzerine yapılan konferanslar, yazılan metinler ve son olarak 2016 yılı Venedik Bienali için hazırlanan 'Darzana' projesiyle kamuoyu, atıl duran tersanenin tekrar farkına varmaya başlamıştır. Siyasi erkin alanın dönüşümünde kamu yararından daha çok özel sektör ve sermayeden yana tavır koyması, bu alanın kıymetinin ve bu kıymetin altında olduğu tehdidin kentli tarafından ayırdına varılmasını sağlamıştır. Alan, kamunun koşulsuz faydalanabileceği bir yer olabilecekken, salt özel sermayenin ekonomik getiri beklentileri doğrultusunda yeniden düzenlenme ve dolayısıyla özgün değerlerini kaybetme riski altındadır. Önerilen 'yap-işlet-devret' modeli ise alan üzerinde söz sahibi olabilecek kentlinin beklentileri ve gereksinimlerinin göz ardı edilmesinin ilk adımı olmuştur. Böylece kamu yararının ve kamuya açık tartışmaların göz ardı edildiği, ekonomik getiri beklentisinin ön plana çıktığı, kullanıcılarının denetlemesine kapalı olan problemli bir dönüşüm modeli ortaya çıkmıştır. Bu süreçte çok kritik kimi çalışmalar göz ardı edilmiştir. Atlanan önemli bir aşama, potansiyel kullanıcıların ve uzmanların görüşlerinin toplanması ve etkin bir biçimde tasarım sürecine dahil edilmesidir. Bu çalışma da yanlış ilerleyen süreçte eksik olan çalışmaları tamamlayarak dönüşüm modelini ve sürecini tartışmaya açmayı hedeflemektedir. Nitekim mimarlık; tasarlamak, yapmak ve inşa etmekten önce araştırmak, anlamak, benimsemek, incelemek işidir. Öte yandan bir yerin ruhunu kağıt üzerindeki imler, işaretler, çizgiler vb. şeyler değil, kullanıcının oraya atfettiği anlamlar oluşturur. Dolayısıyla bir alan kağıt üzerinde projelendirilmeden önce alanla ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmalıdır. Bahsedilen çalışmalar, tezin içinde üç aşamada yapılmıştır: Alanı anlamak, benzer dönüşüm örneklerini anlamak, pozisyonları ve potansiyel kullanıcısının beklentisini anlamak. Tezin 'Haliç Tersanelerinin Tasarım Potansiyellerinin İnşası' bölümünde ise alana dair öneri getirmeden; alandan öğrenilenler, dönüşümlerden öğrenilenler ve farklı pozisyonlar tarafından dillendirilen beklentiler değerlendirilerek Haliç Tersaneleri gibi kent hafızasında yer etmiş endüstri alanlarının tasarım sürecindeki farklı tasarım girdileri okuyucuya sunulmuştur. Bu anlamda çalışma, salt Haliç Tersaneleri için değil; benzer bağlama, konuma, ölçeğe, programa ve tarihe sahip alanlar için de kaynak ve ön hazırlık olma niteliğindedir.