Kullanıcı odaklı tasarım için bulanık AHS ile bir model önerisi: Poliklinikler üzerinden bir değerlendirme

Hızla değişen bilgi ve değer sistemleri, gün geçtikçe bireyi, kişiselleştirmeyi ve kullanıcıyı daha da önemli kılmaktadır. 20. yüzyılın ikinci yarısından günümüze, mimari tasarım sürecinde kullanıcının varlığı tartışılmaya başlamış ve bu yaklaşımla kullanıcı katılımına dair çeşitli arayışlar gözlenmiştir. Günümüzde etkisini iyice arttıran kullanıcı odaklı tasarım nedeniyle artık geleneksel tasarım yaklaşımları ile mimari tasarım üretmek, mimarlık için yetersiz kalmaktadır. Kullanıcıları memnun edecek bir yapılı çevrenin oluşturulmasında yeni tasarım yöntemlerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu noktada özellikle farklı kullanıcı tiplerine sahip mimari tipolojilerde, kullanıcı odaklı tasarım yapmak oldukça büyük bir zorluk yaratmaktadır. Farklı istek ve ihtiyaçlara sahip kullanıcıların, bütün subjektif isteklerini göz önünde bulunduracak objektif bir sistemin yokluğu nedeni ile mimarlar çoğu zaman inisiyatif kullanmak zorunda kalmaktadırlar. Bu da özellikle kullanıcı tipleri farklılık gösteren yoğun kullanımlı binalarda yapım sonrası düzeltme uygulamalarını beraberinde getirmektedir. Çalışmanın ana hedefi, kullanıcıların öznel isteklerini nesnel verilere dönüştürebilecek bu sayede tasarımcıya kullanıcı odaklı bir tasarım için en iyi çözümü üretmesinde yol gösterici olacak bir kullanıcı odaklı tasarım modeli geliştirilmesidir. Bu geliştirilen model sayesinde yüksek kullanıcı yoğunluğuna sahip, kullanıcı tipi büyük ölçüde farklılık gösteren tipolojilerde bile yol gösterici bir araç elde etmek hedeflenmektedir. Bahsi geçen karmaşık tipolojilerden biri hastanelerdir. Hastanede kullanıcı memnuniyeti verilen sağlık hizmetlerinin kalitesi kadar, sağlık yapılarının tasarımından da etkilenmektedir. Hastanelerin mimari organizasyonu, hastanede kat edilen mesafeler ve hastane mekanları arasında geçirilen süre, kullanıcı memnuniyetini etkileyen başlıca faktörlerdir. Bu nedenle oluşturulan model hastaneler üzerinden bir alan çalışması test edilmiş ve sonuçları yorumlanmıştır. Çalışmanın etkilerini daha net okuyabilmek ve farklı kullanıcı profillerine ulaşabilmek adına, hastanenin her türlü kullanıcısına ev sahipliği yapan ve günün her saati yoğun kullanıma sahip poliklinik bölümü üzerinden inceleme yapılmıştır. Böyle bir model ile, - Henüz tasarlanmamış yapılar için kullanıcı odaklı tasarıma yönelik bir araştırma yöntemi geliştirerek, mekansal organizasyonu bu yönde düzenlenecek binalar tasarlanmasına temel oluşturmak,- Tasarlanmış yapıların test edilmesini sağlayarak, onları kullanıcı odaklı tasarım doğrultusunda iyileştirebilecek öneriler ortaya koyabilen bir model yaratmak amaçlanmaktadır. Bu sayede ister uygulanmış, isterse tasarlanma aşamasında olsun, tüm yapıların mekansal organizasyon ilişkilerinin yeniden gözden geçirilerek iyileştirilebilmesini sağlayacak bir yol gösterici yöntem yaratmak hedeflenmektedir. Çalışmada farklı özelliklere sahip bölgelerde konumlanmış farklı tip ve kullanım yoğunluğuna sahip 2 hastanenin poliklinik birimleri ve bu birimlerin tanı birimleri, laboratuvarlar, giriş holleri ve hasta kabul birimleri ile ilişkisinin üzerine yoğunlaşılmıştır. Farklı bölgelerde konumlanmış farklı plan tipi ve benzer kullanım yoğunluğuna sahip olarak seçilen hastanelerin hepsinde poliklinik bölümleri ile tedavi ve tanı ünitelerinin aynı bina içinde konumlanmış olması ön şarttır. Hastaneler, mekan hakkında ön bilgisi olan ve olmayan farklı tipte birçok kullanıcı barındırmaktadır. Çalışma farklı kullanıcı tiplerinin isteklerini yorumlayacak bir model ortaya koymayı amaçlasa da, çalışma kapsamında tüm hastane kullanıcı evrenini kullanmak yerine, çalışmaya sadece hastane hakkında ön bilgisi olup olmaması durumunu ayırmaksızın hasta ve hasta yakınları dahil edilmiştir. Bu sayede hastanede yön bulması nispeten daha kolay olan ve sürekli orda bulunmasından ötürü bazı noktaları artık görmezden gelmesi mümkün olan tüm hastane çalışanları çalışmanın dışında bırakılarak, hastaneye belirli beklentiler içinde gelen hasta ve hasta yakını kitlesi ile daha eleştirel sonuçlar elde edebilmek amaçlanmıştır. Uygulama esnasında kullanılacak parametreler literatür araştırması sonucu yön bulmayı etkileyen mekansal organizasyon, mesafe ve süre olarak belirlenmiştir. Bu kriterler Bulanık AHS yöntemi ile değerlendirilmiştir. Mühendislik konularında sıklıkla kullanılan bir yöntem olmasına rağmen, mimarlık araştırmalarında fazla kullanılmayan Bulanık AHS yönteminin bu çalışma ile mimarlık alanındaki araştırmalar için örnek teşkil etmesi hedeflenmiştir. Bulanık AHS 'de 0-1 arasındaki değerlerin dikkate alınmasının, özellikle subjektif yargılarda çok kıymetli olması nedeni ile, mimarlık alanına katkı sağlayacağı düşünülmüştür. Mimari tasarım sürecinde karar vermeye yardımcı bir bulanık çok ölçütlü karar verme yönteminin geliştirilmesinin amaçlandığı bu çalışma beş ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, bu çalışmanın gerçekleşmesinin arkasında yatan motivasyonel faktörleri, çalışmanın önemini, amaçlarını ve çalışmada izlenen yaklaşımı içermektedir. İkinci bölümde, kullanıcı odaklı tasarım, yön bulma ve hastane poliklinikleri incelenmiştir. Üçüncü bölümde, Bulanık AHS yaklaşımı incelenerek, teze olan katkısı açıklanmıştır. Dördüncü bölümde, geliştirilen kuramsal yöntemin uygulanabilirliği ve potansiyellerinin belirlenmesi sürecinde izlenen araştırma yöntemi sunulmuştur. Bu bölüm 2 aşamalı bir alan çalışmasından oluşmaktadır. 1. Aşama: Belirlenen hastanelerde modelin uygulanması ve belirlenen kriterlere göre hastanelerin her birinin ağırlıklı performans değerinin elde edilmesinden oluşur. Bu aşamada izlenen adımlar genel hatları ile aşağıdaki gibidir: - Tasarım konusunda belirlenen amaçları karşılamada etkili olan kriterlerin belirlenmesi, - Belirlenen kriterlerin hiyerarşik organizasyonunun oluşturulması,- Anket çalışması üzerinden tüm kriterlerin birbiri üzerindeki önem derecelerinin belirlenmesi, - Her bir alternatifin belirlenen her bir kritere göre değerlendirilmesi,- Hastane alternatiflerinin ağırlıklı performans değerlerinin elde edilmesi.2. Aşama: Belirlenen performans değerlerine göre farklı kullanıcı yoğunluğu ve plan tipine sahip poliklinik bölümlerinin tasarımlarının yorumlanması. Son bölümde ise çalışmanın genel sonuçları özetlenmiş ve gelecek çalışmalar için önerilerde bulunulmuştur. Bu çalışma sonucu elde edilen verilere göre:Model en uygun alternatifi birçok kriter arasından seçmede başarılıdır. Araştırmada model, farklı iki plan şemasının pozitif ve negatif yönlerini ortaya koymuştur. Başka araştırmalar için model, kriterleri değiştirilip veya arttırılıp, kullanıcı odaklı tasarımlar için tasarımcılara yardımcı olacak niteliktedir.-Model subjektif verileri objektif verilere dönüştürmede başarılıdır. Bu sayede mimarlık gibi, problem çözümünün çoğu zaman tasarımcının insiyatifine kaldığı tasarım ortamlarında, öznel isteklerin optimum çözümlere dönüştürülebilmesine imkan sağlamıştır. Bir anlamda model, sezgisel yetkinliğe henüz ulaşmamış mimarlar için bir yol gösterici niteliğindedir.-Model problemin temel sebebini tespitte başarılıdır. Gerek henüz tasarlanmamış binaların test sürecinde, gerekse tasarlanmış binaların iyileştirme sürecinde model kullanılarak binaların revizyonuna imkan sağlayarak, öngörüleriyle yapım ve onarım maliyetinde olumlu etkilere sebep olacak potansiyeldedir. - Model basit bir Excel programı ile uygulanıştır. Gelecek araştırmalar için bir altlık niteliğinde olup kolaylıkla bir programlamaya dönüştürülebilir.