Kentsel mekanda yürünebilirlik olgusu: Moda ve Bahariye aksları

Kentsel mekanda yürünebilirlik, yürüme mesafesinde yaşanılabilir çevrelerin oluşturulmasını kapsayan bir çalışmadır. Yürünebilirlik olgusu kentsel mekanda insan varlığını odağına alan bir kavramdır. Kentsel mekanda insan varlığı, insanın kamusal alanda kendi habitatının bir parçası olarak yaşayabildiği ve evine izole olmak durumunda kalmaması anlamına gelmektedir. Yürünebilirlik olgusu, insanların sadece sokaktaki varlığı değil, aynı zamanda yürüme mesafesinde insanların bütün ihtiyaçlarını giderebilmeleriyle de ilişkilidir. Kentlilerin ihtiyaçlarını karşılayabilmeleri, kentsel örüntülerin ne ölçüde yaşanabilir olduğunu göstermektedir. Yaşanılabilir çevrelerin oluşturulması için kentsel mekanın insana yönelik olması gerekmektedir. Modern kent planlama anlayışı tekil kullanıma sahip kentsel bölgeler oluşturmuş ve kentlerin ölçeklerini büyütmüşütür. Ölçeği büyüyen kentlerde bir noktadan diğerine ulaşmak giderek zor bir halmış ve otomobiller kentleri dönüştüren hakim güç haline gelmiştir. Otomobilin varlığı insanların yaşam biçimlerini derinden etkilemiş, kentleri yeniden şekillendiren önemli bir dönüştürücü güç haline gelmiştir. Kentlerin bu değişimi, sokakları otomobilin hakimiyetine bırakmıştır. Motorlu taşıtların sokaklarda baskın güç haline gelmesi sokağın 'yol' olarak adlandırılmasına neden olmuştur. Otomobilin hakimiyetindeki sokaklar insanlar için tehlikeli bir hal alırken, kent meydanları ve açık alanlar da otoparklara dönüşmüştür. Otomobil, toplu taşımadan daha hızlı bir şekilde topluma ulaşmış ve vazgeçilmez bir konuma gelmiştir. Motorlu taşıtlara bağlı olarak artan hareketlilik, kentlerin çeperlerinde uydukentleri var eden itici güç olmuştur. Kentlerin çeperlerinde gelişen uydu kentler, kentlerin saçaklanmasına ve hiç olmadığı kadar genişlemesine neden olmuştur. Bu süreç içinde kent merkezleri iş bölgeleri olarak görülürken, otobanların inşasıyla gelişen uydu kentler de 'yaşanılacak yer' olarak görülmüştür. Kentlerin genişlemesi, çeperlerindeki toprağın kaybedilmesine neden olurken, bu kayıp ekolojik dengeleri her geçen gün daha da bozmaktadır. Kentsel mekanın verimli kullanılmaması yürüme mesafesindeki kentsel yaşam biçiminin önündeki büyük engeldir. Yürünebilirlik olgusu, toplumsal ve mekansal ayrışma, kentlerin saçaklanması, insan hareketliliğinin azalması, güvenlik, erişilebilirlik ve ekolojik dengelerin bozulması, vb. sorunların arasında insan ve çevresi arasındaki ilişkinin gelişmesini ön plana çıkaran kentsel yaşam biçimini hedefler. Kentsel mekanın yürünebilirliği, yürüme mesafesinde yaşanabilir yerleşimler ve sürdürülebilir kentsel örüntülerin oluşması için önemli bir kavramdır. Yürüme davranışının insan hayatında genellenebilecek bir yeri bulunmaktadır. İnsan binlerce yıldır eylemlerini yürüyerek yapmaktadır. İnsan farklı zaman ve amaçlarla, farklı yürüme biçimleri geliştirmiştir. Kentlerde son yüzyıla kadar hakim ulaşım biçimi yürümektir. Otomobilin kentsel gerçekliğin bir parçası haline gelmesi kentlerin yürünebilirliğini olumsuz etkilemekte ve insan hareketliliğini azaltmaktadır. İnsanın kendi hareket derecesi sağlığını olumlu veya olumsuz etkileyebilecek bir kriterdir. İnsanın kendi hareketsizliği başta obezite ve kalp rahatsızlıkları gibi birçok hastalığa ve rahatsızlığa neden olmaktadır. İnsanın yürümeyi kendi hayat biçimi haline getirmesi bu hastalıkları önlemektedir. Yürümeyi hayat tarzının bir parçası haline getirmek, kendi hareketliliğine bağlı ulaşım yöntemi geliştirmek ile mümkün olur. Bisiklet kullanmak bu ulaşım araçları arasındaki en çevreci ve insan sağlığını geliştirenidir. Teknolojik gelişmeler insanın kendi hareketliliği azalmaktadır. Bunlardan en önemlileri ulaşım sistemindeki değişimler olmuştur, ancak günümüzde internet teknolojisi, insanın kendi evinden çıkmadan bütün hayatını evinin içinde izole yaşayarak geçirebilmesini mümkün kılmaktadır. İnsan ancak kamusal alan üzerinde sosyal yaşantısını sürdürebilir. Kendi sokakları üzerinde daha fazla vakit geçiren kentliler etraflarını daha iyi tanır ve sosyal örüntünün bir parçası haline gelirler. Yürünebilir sokak örüntüleri insanların kentsel mekan üzerinde daha fazla vakit geçirebilmelerine olanak tanır. Kentsel mekan üzerinde gündelik hayat pratiklerini devam ettiren kentliler mekan ile olan ilişkilerini güçlendirirler ve mekanı her gün yeniden üretirler. Yürünebilirlik olgusu insanın mekan ve sosyal çevresiyle olan ilişkisini kuvvetlendirir. Yürünebilir örüntülerin oluşturulması için kentsel mekanın niteliklerinin optimum seviyelerde olması gerekir. Optimum seviyeler, insan, iklim ve coğrafya gibi faktörlere göre değişkenlik göstermektedir. Canlı bir kentsel yaşamın oluşabilmesi için sokakların otomobillerden çok insanlara hizmet etmesi gerekir. Kentsel örüntülerin ölçeklerinin insan ölçeğinde olması sokak üzerinde mekan hissi oluşmasında ve kentlilerin sokaklarda aidiyet hissi oluşturmasında önemli bir rol oynamaktadır. Canlı sokak örüntülerinin oluşması için kentsel mekanın belirli bir yoğunluğa ve fonksiyon çeşitliliğine sahip olması gerekir. kentlilerin rekreatif eylemlerini gerçekleştirebilmeleri için mahalle ölçeğinde her bölgenin belirli bir büyüklükte açık mekana sahip olması gerekir. Kentsel örüntülerin ölçeklerinin büyümesi sokak ağının erişilebilirliğini düşürmekte ve kentlilerin sokaklarda yürümeyi tercih etmemelerine neden olmaktadır. Kentlerin ulaşım sistemlerinin insanın kendi hareketliliğinin bir parçası olması veya yürünebilirliğe katkısı olan toplu taşıma sistemlerinin önceliğinde olması gerekir. Güvenli sokaklar ve yavaş trafik yayaları yürümeye teşvik eder. Sokakların üzerindeki peyzaj ögeleri, donatıların düzeni, kullanılan malzeme ve yolun eğimi gibi faktörler yayaların sokak üzerindeki konfor koşullarını belirlemektedir. Kentsel mekanın karakteri ve kent hafızası, yapılı çevrenin çekiciliğini arttırarak insanların bu mekanı deneyimlemek istemesini sağlar. Kentsel mekanın bu bahsedilen nitelikleri, insanı odağına aldığı sürece yaşanabilir kentsel örüntüler üretir. Bu araştırma kapsamında yürünebilirlik olgusu ve yürümenin insanın hayatındaki yeri sorgulanmıştır. Yürünebilirlik tanımı kapsamında kentsel mekanın nitelikleri ölçek, yoğunluk, açık mekan, erişilebilirlik, ulaşım sistemi, çeşitlilik, güvenlik, konfor ve bağlam olarak belirlenmiştir. Bu nitelikler yürünebilirliği etkilediği ölçüde açıklanmıştır. Yürünebilirlik olgusu doğrultusunda ve bu niteliklerin araştırılması doğrultusunda Kadıköy Moda Yarımadası alan çalışması olarak belirlenmiştir. Çalışma alanı belirlenirken Kadıköy Moda'nın İstanbul kentinin insan ölçeğinde formunu koruyan ve yürünebilir çevrelerin araştırılması açısından önemli bir örüntü olması kriterleri ön planda tutulmuştur. Çalışma alanı üzerinde Moda ve Bahariye aksları belirlenmiş ve bu akslar yürünebilirliğin nitelikleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. Belirlenen iki aks üzerinde sekiz nokta belirlenmiş ve yürünebilirliği etkileyen kriterler bu noktalar üzerinden incelenmiştir. Araştırmanın yöntemi, alanda uygulanan kişisel gözlem, haritalama ve kesit okuma teknikleri ile yapılan tespitlere ve değerlendirmelere dayanmaktadır. Plan ve kesit okumaları, belirlenmiş noktaları fotoğraflama tekniği ve periyodik yaya sayımı, haritalama ve gözlem tekniklerini oluşturan yöntemlerdir. Bu teknikler doğrultusunda incelenen çalışma kentsel mekanın nitelikleri bağlamında mekanın kullanımına dair veriler üretmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda yürünebilirliği etkileyen kriterlerin birbirleri ile ilişkisi ortaya çıkarılmıştır. Belirlenmiş bu kriterler doğrultusunda alan çalışmasının sunduğu veriler yürünebilir mekanın aynı zamanda yaşanabilir kentsel örüntüler oluşmasında büyük rol oynadığı göstermektedir. Kentsel mekanı oluşturan yapılı çevrenin nitelikleri mekanın kullanım biçimini tanımlamaktadır. Bu çalışma kapsamında belirlenmiş her bir kriterin yapılı çevre üzerinde gösterdiği farklılıklar mekanın kullanımına yansımaktadır. Mekanın kullanımını ve yapılı çevrenin biçimlenişini en çok etkileyen kriter ölçek, daha sonra erişilebilirlik olmuştur. bunun yanında en çok etkilenen kriter bağlam ve sonrasında konfor olmuştur. Bu çalışmada yürünebilir kentsel örüntülerin yürüme mesafesinde yaşanabilir çevreler oluşturduğu ve mekanın nitelikleri ile mekanın kullanımı arasındaki ilişki üzerinde durulmaktadır. Bu çalışma sonucunda yürünebilirliğin yaşanabilir çevreler oluşturmada önemli bir kavram olduğu ortaya konmuştur. Yürünebilir çevrelerin yürüme mesafesinde ve izole olmadan kentlilerin bütün ihtiyaçlarını karşılayabilen çevreler olduğu saptanmıştır. Yürünebilirliği etkileyen kriterlerin farklılaşmaları sonucunda mekanın kullanımında da farklılıklar olduğu saptanmıştır. Yukarıda bahsedilen bütün bu kriterlerin her biri birbiriyle ilişkili olduğu için hepsinin optimum seviyelerde olması gerekmektedir. Optimum seviyeler yere, toplumsal yapıya ve mekana göre farklılıklar göstermektedir. Bu kriterlerden bir veya birkaçının eksikliği yoğun ve canlı kentsel yaşantıyı azaltacak, tekinsiz mekanlar oluşmasına neden olacaktır. Yürünebilirlik olgusu doğrultusunda tasarlanan ya da gelişen mekanlar daha yaşanabilir ve kentlilerin kendi evleri gibi veya evlerinin birer uzantısı gibi benimsedikleri mekanlar oluşturmaktadır.