Arnavutluk, Berat şehri, Gorica mahallesi'ndeki geleneksel konutların mimari özellikleri ve koruma sorunları üzerine bir araştırma

Arnavutluk'ta en eski ve önemli şehirlerden biri olan Berat'ın geçmişşi MÖ 4. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Ülkenin orta güneyinde yer alan şehir 2400 yıllık geçmişşi ile İliryalılar, Bizans, ve Osmanlı hakimiyetinde farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır. Bu durum şehre tarihi, mimari ve kültürel anlamda çeşitlilik kazandırmıştır. Kale, Mangalem ve Gorica tarihi mahalleleri ise kültürel ve mimari mirasının yoğun olarak bulunduğu alanlardır. Gorica Mahallesi, Osumi Nehri'nin güneyinde yer alan tek yerleşim alanıdır. 4. yüzyılda inşa edilen Gorica Kalesi'nin kalıntıları, 18. yüzyılda Ahmet Kurt Paşa'nın yaptırdığı taş köprü, iki kilise ve geleneksel konutlar mahallenin özgün mimari dokusunu oluşturmaktadır. Çoğunlukla 18 .-19. yüzyıllar arasında inşa edilen konutlar mahallenin ana mimari yapı grubudur. 19. yüzyılda sosyo-ekonomik kaynaklı nedenler ve özellikle 1851 depremi konutların plan ve cephe biçimlenişi ile yapım tekniği ve malzemelerinde değişikliklere neden olmuştur. Tez çalışması kapsamında Gorica Mahallesi'ndeki tescilli 144 yapı incelenmiş ve 15 konut detaylı olarak belgelenmiştir. 8 bölümden oluşan yüksek lisans tezinde Gorica Mahallesi ve geleneksel konutlar bütüncül bir yaklaşımla irdelenmeye çalışılmıştır. Birinci bölümde tez ile ilgili literatür özetine yer verilmiş, çalışmanın amacı ve yöntemi anlatılmıştır. İkinci bölümde ise genel olarak Berat'ın coğrafi durumu, tarihsel gelişimi, sosyal ve ekonomik yapısı değerlendirilmiştir. Bu bölümde bir bütün olarak ele alınan Berat'ın kronolojik olarak kuruluşundan günümüze kadar değişen durumu aktarılmıştır. Üçüncü bölümde Berat'ın kentsel gelişimi ele alınmıştır. Antikite döneminden modernleşmeye kadar kentleşme süreci genel hatlarıyla anlatılmış, tarihi mahalleler hakkında ise daha ayrıntılı bilgilere yer verilmiştir. Kale ve Mangalem mahalleleri ile İslami Ortaçağ Merkezi'nde yer alan bazı önemli yapıların tanıtıcı bilgileri tablo şeklinde sunulmuş, Gorica Mahalle'sindeki anıtsal yapılar hakkında ise kısa bilgilendirme yapılmıştır. Dördüncü bölümde çalışma sahası olan Gorica Mahallesi'ndeki tüm yapılar için mimari doku analizleri hazırlanmıştır. Bir bütün olarak değerlendirilen kentsel sit alanı geleneksel / yeni yapı, kat adedi, işlev, özgünlük durumu, strüktürel durumu, yapım sistemi ve malzeme ile tescil durumu yedi başlık altında irdelenmiştir. Beşinci bölümde ise Gorica Mahallesi'ndeki geleneksel konutlarının mimari özellikleri değerlendirilmiştir. Detaylı incelenen 15 konut bağlamında yapı-parsel-sokak ilişkileri, plan, cephe tipolojisi, yapı elemanları, yapım tekniği ile malzemeler görsel ve çizimlerle desteklenerek anlatılmıştır. Gorica konutlarında görülen koruma sorunları doğal, sosyal, ekonomik, siyasi ve kullanıcı kaynaklı koruma sorunları olarak çevre ve tek yapı ölçeğinde tezin altıncı bölümünde değerlendirilmiştir. Yedinci bölümde ise mahallede bulunan geleneksel mimarinin korunması için koruma yaklaşım önerileri geliştirilmiştir. Bütüncül bir anlayış izlenerek, altıncı bölümündeki koruma sorunlarına yönelik çözümler üretilmeye çalışılmıştır. Sekizinci ve son bölümde ise çalışmanın bütünü ile ilgili genel bir değerlendirme yapılmış tezin hedefi vurgulanmıştır.