Cihangir Mahallesi ve Art Deco

1925 Paris fuarı ile ilk örneklerini vermeye başlayan Art Deco üslubu Avrupa'da olduğu gibi Amerika'da da çok kısa bir süre içerisinde etkisini göstermeye başlamıştır. 1930'lu yıllarda konut, gökdelen, kamusal yapılar, mobilya, aksesuar, moda, grafik gibi birçok alanda yaygınlaşan üslup, önceki dönemlerden beslenerek kendinden sonra gelecek olan sanat akımlarına öncü niteliğinde olmuştur. Amerika ve Avrupa ile eş zamanlı olarak Türkiye'de, özellikle de İstanbul'da var olmaya başlayan üslubun, o dönemin varsıl aileleri tarafından ülkeye getirilmesine vesile olduğu düşünülmektedir. Özellikle, sahne sanatlarının ilgisin çekmiş olan üslup, kısa zaman içerisinde film dekorlarında ve tiyatro sahnelerinde kullanılmaya başlanmıştır. Kısa zamanda Türkiye'de de sanatın birçok dalında örnekler vermeye başlayan Art Deco, konut tasarımlarına da etki etmiştir. İstanbul'un o dönem üst tabaka ailelerinin yaşadığı Ayazpaşa, Şişli, Nişantaşı, Talimhane, Suadiye, Erenköy ve Kalamış gibi birçok semtinde, Art Deco üslubunda yapılan konutların çoğu, çeşitli nedenlerden dolayı günümüzde yok olmuşlardır. Günümüze değin ayakta kalabilen yapılar genellikle Nişantaşı, Şişli ve Cihangir bölgelerinde bulunmaktadır. Art Deco'nun Avrupa ve Amerika'da yaygınlaşmaya başladığı dönemde Türkiye'de, özellikle İstanbul'da örneklerin görülmeye başlaması oldukça ilginçtir. Geç Osmanlı dönemi boyunca, Avrupai sanat ve akımların Türkiye'ye belli bir gecikmeyle gelmiş olmasına rağmen, Art Deco üslubu, Türkiye'de batı ile eş zamanlı olarak etkisini hissettirmeyi başarmıştır. Üslubun bu denli çabuk yayılmasının birçok nedeni bulunmaktadır. Özellikle Amerika ve Avupa'da yaşamış olan Türk zenginler, ülkeye geri döndüklerinde, orada görmüş oldukları hayat tarzlarını burada da sürdürmeye devam etmişlerdir. Ayrıca, 1930'lu yıllarda opera ve tiyatrolar, Avrupa'da olduğu gibi Türkiye'de de yakından takip edilmektedir. Sergilenen sahne sanatlarının da üslubun Türkiye'de yaygınlaşmasında oldukça büyük etkisi bulunmaktadır. Tez kapsamında Cihangir Bölgesi'nde bulunan konutlar üzerinden inceleme yapılmıştır. Özellikle cepheleri ile ele alınan konutlar, aynı zamanda Cihangir Mahallesi'nin geçmişşten günümüze dek süregelen sosyal yaşamı göz önünde bulundurularak incelenmiştir. Art Deco üslubunun Türkiye, özellikle de İstanbul şehrinde incelemesi yapılırken, Cihangir Mahallesi çalışma aracı olarak ele alınmıştır. Cihangir, bugüne değin farklı sosyal hayatı ile birçok kişiye ev sahipliği yapmış, birçok din, dil ve ırkı içerisinde barındırmıştır. Bu nedenle, Art Deco üslubunun Türkiye'deki temsiliyeti araştırılırken, Cihangir Mahallesi, sosyal hayatı ve mahalle sakinlerinin çeşitliliği nedeni ile tez çalışması sırasında önemli bir kriter olarak yer almaktadır. Avrupa ve Amerika'da yer alan örnekler, Cihangir Mahallesi'nde Art Deco üslubu özellikleri taşıdığı düşünülen konut yapıları ile karşılaştırılmış, üslubun o dönem Cihangir yapıları ile ne derece özdeşleştirildiği, konutların üslubun ana özelliklerini ne kadar temsil ettiği ile ilgili incelemelerde bulunulmuştur. Binaların tipolojik özellikleri veya cephelerin yapısall özellikleri üzerinde durulmamış, cephe motiflerinin ve bina formlarının Amerika ve Avrupa'daki örnekler göz önünde bulundurulduğunda aradaki benzerlik ve farklılıklar incelenmiştir. Giriş Bölümü, çalışmanın amacı ve kapsamı, literatür araştırması ve çalışma yöntemi olarak üç ana başlıktan oluşmuştur. İlk bölümde tez çalışmasının amacı, incelenen bölgelerin sınırları ve incelenen tarih aralığı aktarılmıştır. Literatür araştırması başlığı altında ise, Art Deco üslubu ile ilgili mevcut tez ve makale incelemeleri detaylı bir şekilde aktarılmıştır. Çalışma yöntemi bölümünde tez çalışması süresi boyunca kullanılan kaynaklar, yararlanılan kütüphaneler, belediyeler ve arşivler aktarılmıştır. Tezin İkinci Bölümü yedi başlıktan oluşmaktadır. 19. yy Avrupa'da sanat ortamı incelemesi ile başlayan bölüm daha sonra Art Deco üslubu genel özellikleri anlatılarak devam etmiş ve Fransa'da 1925 yılında gerçekleştirilen ''Exposition International des Arts Decoratifs et Industriels Modernes'' fuarında sergilenen yapılarla iç mekan ve mobilya örnekleri detaylı şekilde ele alınarak aktarılmıştır. Avrupa'da olduğu kadar Amerika'da da hızla yayılan üslup, Amerika'da Art Deco üslubu yansımaları başlığı altında incelenmiştir. Üslubun Amerika'ya nasıl geldiği, Amerikan toplumuna hangi yollar ile tanıtıldığı ile ilgili detaylı bilgiler verilmiştir. Amerika'da Art Deco üslubunun yansımalarının en çok görüldüğü sektör ise kuşkusuz Hollywood film sektörüdür. Bu dönemde çekilen filmler üslubun ülke geneline yayılmasında büyük rol oynamıştır. Söz konusu etkiyi anlatmak amacıyla bu bölümde dönemin ünlü yönetmeni Gibbons'ın sahnelerinden örnekler verilmiştir. Art Deco üslubu konut tasarımı genel çerçeve itibari ile incelenmiş ve ardından üslubun mobilya tasarımlarına yer verilmiştir. Bölümün son başlığını ise, tezin önemli bir parçası olan Art Deco üslubunun Türkiye'ye girişi oluşturmuş, üslubun Türkiye içerisindeki ilk yılları ve örnekleri aktarılmıştır. Detaylı olarak incelenen bu bölümde, üslubun Türkiye'de kimler sayesinde ve hangi yollarla popüler olduğu araştırılmıştır. Art Deco üslubunun yaygın olduğu yıllarda İstanbul'daki ilk örneklerine yer verilmiştir. Yalnızca konut ile sınırlı kalınmayıp, sahne dekor çalışmaları ve vitray çalışmalarından da kısaca bahsedilmiştir. Tez çalışmasının üçüncü bölümü üç ana başlıktan oluşmaktadır. Çalışma, Cihangir Mahallesi konutları üzerinden yapılan araştırmayı kapsadığı için ilk başlık altında Cihangir Mahallesi'nin tarihsel gelişimi ile ilgili genel bilgi verilmesi amaçlanmıştır. Cihangir Mahallesi'nin oluşumu, sosyal hayata etki etmiş birçok büyük yangın ve mahalleye ait birçok tarihsel bilgi bu bölümde aktarılmıştır. İkinci başlıkta ise Cihangir Mahallesi'nin sosyal özellikleri, mahallede yaşayan kişilerin günlük yaşantıları ve bugüne kadar olan yolculuğu detaylı şekilde incelenmiş olup, bölüm Art Deco'nun Cihangir Mahallesi'ne ne şekilde ve hangi dönemlerde etki ettiği ile ilgili bilgiler, farklı kaynakların görüşlerine yer verilerek sonlandırılmıştır. Tez çalışmasının omurgasını oluşturan son başlıkta ise Art Deco üslubunun, Cihangir Mahallesi'nde detaylı araştırma yapılarak fotoğraflanan konutlara yansıması ve bu konutların üslubu temsiliyeti incelenmiştir. Konutlar, motif, malzeme ve formları ile incelenmiş olup, yapısall özelliklerine çok fazla değinilmemiştir. Bu bölümde Amerika ve Avrupa'da seçilen mimari yapı örneklerinden de karşılaştırma yapma amacı ile yararlanılmıştır. Bu yapılar aynı zamanda aktarılmak istenen konutları destekleyici örnek niteliğinde sunulmuştur. Avrupa ve Amerika'dan verilen örneklerin büyük bir kısmı kamusal binalar, tiyatro ve opera binaları olup, konut ve gökdelen örneklerinden de yararlanılmıştır. Özellikle Amerika'da yer alan gökdelenlerin üslup özellikleri de tez kapsamında detaylı bir şekilde incelenmiş olup, malzeme, motif ve form bakımından Cihangir Mahallesi'nde yer alan konutların karşılaştırılması sırasında sıkça yararlanılmıştır. Art Deco üslubunun, Cihangir Mahallesi'nde bulunan konutlar üzerindeki belirleyici etkisi ve konutların üslubu temsiliyet derecesi de yine bu bölümde yapılan çalışmalar sonucunda ortaya çıkmıştır. Sonuç bölümünde tez çalışmasının amacı tekrar ele alınmış, çalışmalar sonucunda varılan noktalar, ulaşılabilen bilgiler ışığında detaylı bir biçimde aktarılmıştır.