Mimarlıkta sembolizm ve simgesel anlam

Sembolizm, insanın kendini ifade etmek, düşünce ve hissiyatlarını somutlaştırabilmek için kullandığı en önemli yöntemlerden biridir. Evrenselleşmiş sessiz bir konuşma lisanı olan sembol, genelde dinsel, felsefi ve estetik açıdan yorum yapıp duygu ve düşünceleri yansıtan bir sistemdir. Farklı dönem ve kültürlerde, farklı unsurları simgelemek üzere çeşitli eleman ve tasarım yöntemleri kullanılmıştır. Bu bağlamda, en sık kullanılan sembollerden olan sayı ve geometri unsurlarıyla geliştirilen semboller, önemli simgesel anlamlar içermektedir. Sayılar, taşıdıkları gizli ve soyut manalarla sembolizmin en iyi ifade şekillerindendir. Sayıbilimi, doğanın birliğini algılama ve kavramanın en iyi yoludur. Sayılar, varlıkların esası ve tüm bilimlerin temelidir. Sayı sembolizmi ise, neredeyse tarih kadar eskidir ve en eski örneklerine Eski Mısır ve Babil'de bile rastlarız. Birçok felsefeciye göre, dünyanın yaradılışı sayılara dayanır. Bazı mezheplerde de sayıların dünyanın yaradılışının sırrı olduğuna ve Allah'ın dünyayı geometriyi kullanarak yarattığına inanırlar ve şekillerin ve dolayısıyla geometrinin sayılara göre ortaya çıktığına inanmaktadırlar. Bu bakımdan, simgesel bakışın gelişimini etkileyen temel öğelerden diğeri de geometridir. Geometri bir tasarım aracı olarak, insan ve doğa dahil olmak üzere, tüm varlıkları etkilemektedir. Tüm varlıklar, simetri ve benzerlik kuralları gibi matematik kuralları ve geometri vasıtasıyla değerlendirilebilen formlar şeklindedir. Aslında şekiller, alanların sınırlarını belirlemekle oluşur. Bu sınırlar ise, sayılar vasıtasıyla belirlenir. Sayı ve şekillerin dışında sembolik anlamlara sahip olan ve insanın varoluşundan beri doğayla ilişkisi nedeniyle birçok din ve kültürde önem taşıyan diğer semboller doğa, hayvanlar ve bitkilerdir. Bu öğeler de yıllarca insanların çeşitli sanat eserlerinde simgesel bakışını etkileyip gelişmesine neden olmuştur. Geçmişte, doğa tüm yönleriyle insan için kutsal ve gizemli bir öze sahipti. Günümüzde ise doğa biçimleri her kültür için farklı önem ve değere sahiptir. Güneş, ağaç, deniz, orman, vs. çeşitli bölge ve kültürlerde bulunan ve felsefi ifadesi ve biçimlendirmesi sanatçı ve mimar için önemli bir esin kaynağı olan simgelerdir. İnsanoğlu bu sembolleri en açık şekilde ifade edip bakış açısını nesillerce farklı kültürlerdeki insanlara aktarabilmek amaçlı, farklı sanat eserlerinden yararlanmıştır ve çevresinde bulunan kaynakları da kendini ifade etme doğrultusunda kullanmayı amaçlamıştır. İlkçağ insanları mağara duvarlarına yaptıkları resimlerle varlıklarını göstermeye çalışmıştır. O dönemden günümüze kadar yüzyıllar geçmesine rağmen bu sembol ve işaretlerle arasındaki bağlantıyı kesmeyerek değişik iletişim sistemleri geliştirmiştir. Bu işaretler zamanla nesnelerin görselleştirilmesi ile zenginleşip tüm kültürlerde ortak anlamlar oluşturan sembolik ifadelere dönüşmüştür. Bu bakış açısı zamanla gelişip mimariye de yansımıştır. Mimari, mimarın sanatını sergilediği bir arenadır ve mimar sanatını yansıtmak ve düşüncelerini ifade etmek için çeşitli sembollerden yararlanmıştır. Diğer sanat dallarında olduğu gibi, mimaride de sayı ve geometri sembolik anlamda etkin bir şekilde kullanılmıştır. Bu yöntemler, gizli veya bariz şekilde yapılarda kullanılıp belirli anlamlar yüklenmiştir. Böylece sembollerin özellikle dini mimari tasarımında önemli bir rol oynadığı ortaya koyulmuştur. Dini yapılarda, ister maddi ister sembolik bakımdan insan ve Tanrı arasındaki bağlantıyı kurmak hedeflenmiştir. Sembolizmin sanat ve mimari konusundaki geçmişşi çok eskiye dayansa da, zaman içinde bu anlayışın değişmesine neden olmuştur. Buna rağmen, simgesel anlamın ifade ve etkisi günümüzde de birçok eserde görülebilmektedir. Bu çalışmada sembolizmin temelini oluşturan ve özellikle eski dönemlerde sıkça kullanılan sayı ve geometrinin sembolik anlamda mimari üzerindeki etkisi üzerinde durulmuştur. Ayrıca bu sembollerin kaynak ve oluşum şekilleri ve içerdikleri anlamlar incelenerek, farklı sanatlar üzerindeki etkisi değerlendirilmiştir. Daha sonra ise, bu simgelerin farklı mimari akımlarındaki önemi incelenip bu öğelerin yapıların biçimlenişi üzerindeki etkisi örneklerle desteklenmiştir.