Türkiye'deki mimari proje yarışmalarının değerlendirme süreçlerinde nesnellik/öznellik dengesi

Mimari proje yarışmaları, geçmişşten bugüne dek varlığını sürdürmüş tasarım müsabakalarıdır. Belirli bir alanda, belirli bir niyete dair tasarımların birden çok katılımcı mimar tarafından ortaya konarak, belirlenmiş yetkililer tarafından değerlendirilmesi ile kazananların seçildiği, rekabete dayalı organizasyonlardır. Eiffel Kulesi, Pompidou Merkezi, Sydney Opera Binası, Ankara Sergi Evi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yerleşkesi, Türkiye Noterler Birliği Binası gibi uluslararası ve ulusal anlamda öneme sahip birçok yapı grubu, yarışma yolu ile elde edilmiştir. Mimari proje yarışmaları, tek yapı ölçeğinden kentsel tasarıma, planlama ölçeğine değin, yapılı çevrenin oluşumunda etkili olan mimari projeleri elde etmede, inşaat sektöründe genellikle görülen doğrudan teklif ya da ihale usulü metotlarına alternatif bir yöntem olarak kabul edilebilir. Mimari açıdan nitelikli yapılar elde etmeye yönelik seçicilik sağlarken, mimarlık ortamının gelişimi ve olgunlaşması açısından da büyük önem taşımaktadır. Yarışmalar, toplum ile mimarlığı bir araya getirmede çoğulcu ve paylaşımcı bir yöntem olarak görünmektedir. Olumlu yönlerinin ortak kabulü ile birlikte mimari proje yarışmaları, 20. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren mimarlık ortamında, özellikle değerlendirme süreçleri ile tartışma konusu haline gelmiş ve güncelliğini korumuştur. Mimari değerlendirmenin niteliği, yöntemi, kriterleri, süresi, nesnellik/öznellik dengesi gibi hususlar halen her yarışma sonrasında ulusal mimarlık gündemini meşgul eden eleştiri ve sorgulamalara ortam yaratmaktadır. Değerlendirme, kavram olarak bir özne tarafından herhangi bir nesnenin özüne, önemine, niceliğine veya niteliğine dair yargıda bulunma eylemi olarak ifade edilebilmektedir. Yargıda bulunulurken ölçüt olarak kabul edilen olgular ise değer olarak adlandırılabilir. Değer, bir nesnenin iyi olma ölçütüdür. Tarih boyunca özellikle felsefe temelinde değer kavramı irdelenmiş, Platon, Kant, Scheler, Hartmann gibi farklı dönemlerin düşünce insanları bu konuda fikir ve savlar ortaya koymuşlardır. Özne nesne ilişkisinde temelde, değer nesneyi, değerlendirme ise özneyi işaret eder. Yine de, hem öznel hem de nesnel değerlerin varlığı mümkün olduğu gibi, değerlendirme eyleminin de hem nesnel hem de öznel olabileceğini söylemek mümkündür. Çalışma, değer ve değerlendirme kavramlarının mimarlıktaki karşılıklarını irdeler. 2010 2017 yılları arasında Türkiye'de düzenlenen açık, tek kademeli, kültür ve sosyal merkez yapısı mimari proje yarışmalarının değerlendirme aşamalarını mercek altına alarak, değerlendirme yöntemlerini, değer kriterlerini, objektifliği ve nesnellik-öznellik dengesini analizler yardımı ile sorgulamayı hedefler. Çalışma için yapılan araştırma ve incelemeler, kuramsal okumalara, kavramsal tartışmalara, resmi geçerliliği olan dokümanlara, bireysel görüşmelere ve var olan bilimsel değerlendirme metotlarına dayanmaktadır. Bu içerik ve yaklaşımla hazırlanan çalışma 6 ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, çalışma alanının ve konusunun kısa tanımlanmasından sonra, motivasyon sebebi ve çalışma ile ulaşılması hedeflenen amaçlar, son olarak da çalışmanın kapsamı ile birlikte izlenen yol ve yöntemler belirtilmiştir. İkinci bölümde, konunun anlaşılırlığı ve sınırlarının net algılanabilmesi niyetiyle kuramsal bir çerçeve oluşturulmaya çalışılmıştır. 'Değer' ve 'değerlendirme' kavramlarının, pek çok örnek kişi ve düşünce aracılığı ile açıklanmasına, 'mimari değer' ve 'mimari değerlendirme' konularının ayrıntılı bir şekilde işlenmesine gayret gösterilmiştir. Nesnel-öznel değerlendirme yolları sorgulanmış ve bilimsel yapı yarar-değer analizleri örneklenmiştir. Üçüncü bölümde, mimari proje yarışmaları ve içerikleri irdelenmiştir. Dünya ve Türkiye tarihinde önemli kabul edilen yarışma örnekleri, yarışma düzenlenme biçimleri ve genel organizasyonları işlenmiştir. Dördüncü bölümde, yarışmaların değerlendirme aşamalarına yoğunlaşılmıştır. Değerlendirmenin yarışmalar içerisindeki yeri ve önemi, değerlendirmenin etkilendiği/etkilediği durumlar, değerlendirme yöntemleri, değer kriterleri, değerlendirmenin öznelnesnel dengesi hakkında kuramsal ve güncel veriler aktarılmıştır. Beşinci bölümde yarışma analizleri ve birebir görüşmelerden kesitler yer almaktadır. Önce, görüşülmek ve incelenmek üzere seçilen mimarların ve yarışmaların tercih şekli, altyapısı ve inceleme yöntemleri aktarılmıştır. Daha sonrasında, söz konusu proje yarışmaları tek tek resmi jüri raporları ışığında çözümlenmeye çalışılmıştır. Jüri raporlarından saptamalar yapılmaya çalışılan odak projeler, ödül ve mansiyon alanlar olarak belirlenmiştir. Söz konusu yarışmalarda jüri üyesi olarak bulunan mimarlar ile yapılan görüşmelerden elde edilen bilgi ve gözlemler ile bu çözümlemeler sentezlenerek, yarışmadaki proje değerlendirmelerine dair kapsamlı çıkarımlarda bulunulmaya çalışılmıştır. Değerlendirmelerdeki ortak ve ayrışan noktalar işlenerek genel bir çerçeve çizilmeye gayret edilmiştir. Son bölümde, çalışmanın içeriği ve sonuçları irdelenmiş, daha sonraki çalışmalar için bir tartışma zemini oluşturulmaya çalışılmıştır. Türkiye'de 2010 2017 yılları arasında düzenlenen kültür ve sosyal merkez yapısı elde etmeye yönelik tek kademeli, açık yarışmaların değerlendirme aşamalarında yargıda bulunma şekli, değerlendirme yöntemi, süresi ve kayda alma biçiminin hem nesnel hem de öznel ağırlık taşıdığı gözlemlenmiştir. Değerlendirmelerin, nesnel ve öznel faktörleri, durumları iç içe barındırdığı saptanmıştır. Değerlendirmelerin sadece fevri beğenilerin ötesinde bilinçli ve sağlıklı bir yargı mekanizması olabilmesi için, mimari değerlerin, değerlendirme yönteminin ve değerlendirme kaydının öneminin ve tutarlılığının altı çizilmiştir.