Varolan tasarım dilleri ve yeni tasarım dilleri bağlamında biçim gramerleri analizi

Form ve kompozisyon çalışmalarında kabul görmüş bir paradigma olan biçim-gramerleri mimarlıkta, sanatın çeşitli dallarında ve bilgisayar destekli tasarımda geçmişş ve çağdaş çeşitli tasarım stillerini/dillerini temsil etmek ve anlamak için dikkate değer bir başarı ile kullanılmaktadır. Bir süreden beri formalizmin yeni ve orjinal tasarım dilleri yaratmak konusunda kullanımına yönelik deneysel çalışmalar da süregelmektedir. Tezin birinci bölümünde bu formalizmin kısa bir tanıtımı yapılmaktadır. İkinci bölümde tezin konusunu oluşturan biçim-gramerlerinin çıkış noktası olan üretim- sistemi-formalizmleri ve bu formalizmlerin temelinde var olan genel strüktür, bu strüktürün kavranmasının hem var olan üretim-sistemlerini anlamak hem de yeni üretim-sistemlerini geliştirebilmek için faydalı olacağı kabulüyle, kısaca gözden geçirilmektedir. Böylece biçim-gramerlerinin bu formalizmler içindeki konumu netleştirilebilmektedir. Üçüncü bölümde, ilk olarak biçim-gramerlerinin temel elemanı olan şekil ve şeklin temsili ve şekil üzerinde tanımlanabilen olasılı işlemler gözden geçirilmektedir. Formalizmin bileşenleri sıralanmakta ve standart biçim-grameri-formalizminin işleyişi tanıtılmaktadır. Yine bu bölüm içerisinde biçim-gramerlerinin amaçlarının neler olduğu ve hangi alanlarda kullanıldığı tartışılmakta, konu farklı disiplinlerden örneklerle desteklenmektedir. Standart biçim-grameri-formalizmi 1970'lerden günümüze kadar çok farklı alanlarda kullanılmakla birlikte, temelde kapsamaya çalıştığı tasarım alanı ile birebir örtüşemediği görülmektedir. Formalizmin tasarımın yapısına daha yakınlaştırılması amacıyla son dönemlerde, gramerin parametrize edilmesi, rengin veya bir başka niteliğin formalizm içine katılması gibi, birçok çaba sarf edilmektedir. Tezin dördüncü bölümünde bu çabalar gözden geçirilmekte ve formalizme, formalizmi gerçek tasarım sürecine ve yaratıcılığa yakınlaştırmak bağlanımda yapılan katkılar tartışılmaktadır. Beşinci bölümde, biçim-gramerlerinin kullanım alanlarına ve bazı kısıtlamalara dayandırılan sınıflandırmalar gözden geçirilmektedir. Kullanım alanlarına göre yapılan sınıflandırma çerçevesinde, literatürden toplanan örnekler Ek-A'da belli başlı nitelikleri ile ele alınmaktadır. Kuşkusuz bugüne kadar, Türkiye'de ve dünyada, biçim-grameri-formalizmini konu alan birçok yayın, tez ve araştırma projesi gerçekleştirilmiştir. Tez kapsamında ise tüm bu örneklere ulaşmadaki zorluk ve seçim kriterlerinde söz konusu olabilecek belirsizlik nedeniyle bu örneklem grubu literatürde yayınlanmış 29 örnekle sınırlandınlmıştır. Biçim-gramerleri örneklerinin büyük bir çoğunluğunu elle gerçekleştirilen örnekler oluşturmakla birlikte formalizmin daha efektif kullanılmasını sağlayacağı savunulan, ve biçim-gramerinin bir bilgisayar programı içinde kodlanması şeklinde kısaca tanımlanabilecek, biçim-grameri-yorumlayıcıları ise altıncı bölümün konusunu oluşturmaktadır. Yedinci bölümde biçim-gramerlerinin temelinde var olan üretici mekanizmalar kavramı mimarideki stil ve tip kavranılan ile ilişkilendirilmektedir. Stiller, biçim-gramerleri olarak adlandırılan kurala dayalı kompozisyonel sistemler anlamında tanımlanmakta, stil ve tipe ait tarihten günümüze kadar geliştirilmiş teoriler, üretici-mekanizmalar kısaca gözden geçirilmektedir. Bu bölüm bilgisayar destekli tasarımda tip kavramının ele alınması ile son bulmaktadır. Sekizinci bölümde, tezin genelinde teorik ve pratik alanda gerçekleştirilen ve ilk yedi bölümde belli sınıflandırmalar çerçevesinde sunulan değerlendirmeler ışığı altında formalizmin yeterli ve yetersiz olduğu noktalar sıralanmaktadır. Bu bağlamda konu yaratıcılık anlamında ele alınmakta ve formalizmin bugünkü kullanım alanlarına ve yaratıcı tasarım pratiğindeki potansiyel kullanımına yönelik kısa bir değerlendirme yapılmaktadır. Tezin son bölümünü oluşturan dokuzuncu bölümün temel tartışma konusu biçim-grameri- formalizminin yaratıcı olup olamayacağı konusundadır. Biçim-grameri çalışma alanında yaratıcılık farklı alanlarda söz konusu olmaktadır. Şu anki uygulamaların genelinde yaratıcılık sonuç üründe olmaktan çok sürecin kendisindedir. Böyle bir süreç sonucunda gerçek tasarım sürecinde olduğu gibi ürünün kendisi de yaratıcı olabilir mi? Biçim-grameri- formalizmi bugün geldiği noktada işin mekanik yönüyle ilgili birçok problemini çözmüş görünmektedir. Bu haliyle eğitimde, tasarım stüdyolarında ve çeşitli tasarım dillerinin analizinde kullanımı söz konusu olabilmektedir ve bugüne kadar konunun bu alanlarda faydalı kullanımını destekleyen birçok çalışma gerçekleştirilmiştir. Sistemin, şu an tıkanmış olarak gözüktüğü noktada bir atılım yapabilmesi için mimar ile çalışabilmesi, gerçek yaratıcı tasarım süreci içinde kullanılabilir hale getirilmesi gerekmektedir. Bu bölümde, tez içeriğinde geniş bir spekturum içinde analiz edilen biçim-grameri-formalizmi bugün geldiği noktada tespit edilen problem noktaları bağlamında değerlendirilerek, gerçek tasarımla biçim-grameri-formalizminin ürettiği sonuçlar arasındaki boşluğu dolduracak gelişmelerin çerçevesi çizilmekte, ve formalizmin yaratıcı tasarım sürecine yardımcı bir araç olması amacını güden gelecekteki çalışmalara yön verecek yapısall öneriler ortaya konulmaktadır.