İnşaat sektöründe ara işgücü: Kalfalar

Çağımızda teknoloji hızla gelişmekte ve değişikliğe uğramaktadır. Gerek gelişmiş gerekse Türkiye ekonomisi gibi gelişmekte olan tüm ekonomilerde teknolojideki yeniliklerin çok kısa bir süre içerisinde üretim sürecine uygulanıp oradan da sanayiye aktarılması hedeflenmektedir. inşaat sektörü taşıdığı özelliklerden ötürü tüm ekonomilerde stratejik bir role sahiptir. Yapı teknolojisi sürekli yenilenen ve gelişen bir teknoloji olduğu için barındırdığı işgücünün de bu sürekli gelişmeye ayak uyduracak nitelikte olması gerekmektedir. Ancak hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde inşaat endüstrisinin kırsal kesimden şehre gelen ve kalifiye olmayan işgücü için bir geçiş rolü oynadığı bilinmektedir. Sektörde kalifiye yönetici kadro ve düz işçi yanında, kalifiye ara işgücü sıkıntısıyla da karşı karşıya kalınmaktadır. Bu çalışma, inşaat sektöründe çalışanlara işgücünün yapısının araştırılması ve hem sosyal, hem de yasal çerçeve açısından ideal olarak olması gerekenle uygulamada gerçekleşen arasındaki farkların saptanarak; sorunlu noktalara ışık tutulup çözüm önerileri sunulması amacıyla yapılmıştır. Yapılan literatür çalışması sonunda öncelikle inşaat sektörünün yapısı ve istihdam ettiği işgücünün nitelikleri hakkında bir önbilgi sunulmuştur. Daha sonra, inşaat sektöründeki işgücünün çok önemli bir kolu olanlara işgücünün yapısının daha iyi anlaşılması amacıyla ara işgücüne yönelik tanımlara yer verilmiştir. Ara işgücü, üst düzeyde olup yönetici durumundaki meslek elemanları ile uygulayıcı üretim elemanları arasındaki kademe olarak tanımlanmakta ve aday çırak, çırak, kalfa, usta, usta öğretici, sürveyan ve taşeron kalfa gibi farklı kademedeki işgücünü kapsamaktadır. Bu ara işgücü elemanları hakkında tanımlar verildikten sonra, ara işgücüne yönelik sorunların tespit edilmesi için, inşaat sektöründeki işgücüne ve ara işgücüne yönelik geçmişşte yapılmış olan ve problemli noktaları ortaya koyan çeşitli araştırmalar sunulmuştur. inşaat sektöründeki işgücü, genelde kendinden önce bu işe başlayanlarla beraber çalışmanın kazandırdığı bilgi ve beceri dışında ek bir eğitim almadıkları için, mesleki açıdan eksik kalmanın yanında, sosyal ve hukuki hakları konusunda da eksik kalmakta, bu da hem işçi hem de işveren açısından dezavantaj yaratmaktadır. Bu nedenle inşaat sektöründeki ara işgücünün yapısı incelenirken, işgücüne ve ara işgücüne yönelik yasal çerçevenin yapısının ve kapsamının da incelenmesi gerekli görülmüştür. Öncelikle yasal çerçeve ile ilgili tanımlar verilmiş, daha sonra ara işgücüne yönelik iş Kanunu, Borçlar Kanunu, 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu, Yapı işlerinde işçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü, İmar Kanunu, 3457 Sayılı Sınai Müesseselerde ve Maden Ocaklarında Mesleki Kurslar Açılmasına Dair Kanun, 2089 Sayılı Çırak, Kalfa ve Ustalık Kanunu ile 3308 Sayılı Çıraklık ve Mesleki Eğitim Kanunu ilgili maddeleri 3.2. Ara İşgücüne Yönelik Yasal Çerçeve bölümünde sunulmuştur. 506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu incelenirken, sektördeki işyeri ve çalışan sigortalı işçi sayıları ile ilgili veriler sunulmuştur. Sektördeki işgücünün işçi-usta-kalfa gibi herhangi bir ayrım yapılmadan Sosyal Sigortalar Kurumu'na bildirilmesi nedeniyle sigortalılara işgücüne yönelik net bir rakam elde edilememektedir. Sektörde mevsimlik işçi alımının yüksek olması ve işe kısa süreli giriş-çıkışlar nedeniyle herhangi bir sosyal güvenlik kurumuna bağlı olmadan çalışan işgücünün oranının da yüksek olduğu bir gerçektir. Yasal çerçeve bölümünde son olarak Fransız Hukuku. Alman Hukuku, İsviçre Hukuku gibi yabancı hukuk sistemlerindeki işgücüne ve ara işgücüne yönelik uygulamalar sunulmuş ve Türk hukuk sistemi ile aralarında görülen benzerlikler ve farklar ortaya konulmuştur. Ara işgücüne yönelik tanımlar ve yasal çerçeveden sonra, ara işgücünün yapısının anlaşılması amacıyla ara işgücüne yönelik eğitimin de incelenmesi gerekli görülmüştür. 4. Ara işgücü Eğitimi bölümünde mesleki ve teknik eğitimle ilgili geçmişşten günümüze dek süren gelişim evresi sunulmuş, daha sonra da günümüzdeki uygulamalardan bahsedilmiştir. Teknik Eğitim, herhangi bir sanat, üretim ve öğretim etkinliği için başvurulması gereken beceri, işlem ya da yol olarak tanımlanır. Mesleki ve teknik eğitim ise, Öğrencileri çeşitli program ve okullarda hem bir mesleğe hem hayata hem de yükseköğrenime hazırlayan eğitimdir. İnşaat sektöründe ara işgücü eğitimi tarih boyunca farklılıklar göstermiştir. Bu nedenle ara. işgücüne yönelik eğitim, Cumhuriyet dönemi öncesi teknik eğitim ve Cumhuriyet döneminde teknik eğitim olmak üzere iki ana başlık altında incelenmiştir. Cumhuriyet dönemi öncesi babadan oğula devredilen ve baba mesleğini sürdürme biçiminde başlatılan sanat öğrenimi, Anadolu'nun Türkleşmeye başlamasından sonra Lonca Teşkilatı tarafından sürdürülmüştür. Eğitim sistemi, yamak-çırak-kalfa-usta sıralamasına oturmaktadır. Günümüzde uygulanan modern çıraklık eğitimine benzemektedir. Sanayi İnkılabı ile Avrupa'da insan gücünün yerini ucuz işletme maliyetli makinalar almış, Osmanlı Devleti'nin sanayide ihtiyaç duyulan yetişmiş insan gücü ihtiyacını eski eğitim sistemi ile karşılamakta yetersiz kalması nedeniyle yeni bir eğitim sistemine geçilmesi şart olmuştur. Cumhuriyet döneminde dış dünyaya ayak uydurabilmek için nitelikli eleman ihtiyacı artmış, örgün eğitim kurumları açılmış ancak zamanla yaygın eğitim kurumları da gerekli görülmüştür. Örgün eğitim, kişilerin iş ve meslek kollarında çalışmaya başlamadan önce okul ya da okul niteliği taşıyan yerlerde özel bilgiler bakımından yetişmelerini sağlamak amacıyla yasalara göre düzenlenen eğitimdir ve okul öncesi eğitim, temel eğitim, ortaöğretim ve yükseköğretim kurumlarını kapsamaktadır. Yaygın eğitim ise örgün eğitim olanaklarından hiç yararlanmamış olanlarla gittikleri okullardan erken ayrılanlara ya da örgün eğitim kurumlarında okumakta olanlara ve meslek dallarında daha yeterli duruma gelmek isteyenlere uygulanan eğitimdir. Örgün eğitim ile yaygın eğitim arasındaki en büyük fark şudur: Örgün eğitimde öğrencilerin haftanın dört gününü okulda teorik eğitime bir günü pratik eğitime ayırmaktayken; yaygın eğitimde haftanın dört günü bir işyerinde çalışan öğrenci, haftanın belli bir gününde bir yaygın eğitim kurumunda ders görmektedir. IXYaygın eğitimde mesleki ve teknik eğitimin kademeleri aday çıraklık dönemi programı, çıraklık dönemi programı, kalfalık dönemi programı, ustalık dönemi programı ve usta öğreticilik eğitimidir. Türk ara işgücü eğitiminin tarihçesi ve günümüzdeki uygulamalar incelendikten sonra, dünyadaki ara işgücüne yönelik eğitim sistemleri incelenmiş; Amerika Birleşik Devletleri, Federal Almanya, Fransa, İngiltere, Japonya ve diğer Avrupa ülkelerindeki çıraklık eğitim sistemleri açıklandıktanmış ve Türk eğitim sistemi ile aralarındaki benzerlikler ve farklar ortaya konulmuştur. Son bölümde ara işgücünün çok önemli bir bireyi olan kalfalar üzerinde yoğunlaşan bir alan çalışmasına yer verilmiştir. Kalfalar üzerinde yoğunlaşılmasının sebebi, kalfanın çırak ve usta gibi işin uygulamasını değil, koordinasyonunu ve yönetimini üstlenmesi, mimar ve mühendisten sonra gelen yetkili merci olmasıdır. Ara işgücü içinde yönetici ve kontrol edici eleman pozisyonu nedeniyle çok daha fazla sorumluluk üstlenmekte ve bu sorumluluğa bağlı olarak sorunlarının da arttığı düşünülmektedir. Bu amaçla yapılan alan çalışmasında uygulama alanı olarak istanbul ilinin seçilmesinin nedeni, istanbul'un özellikle işgücü göçünün en fazla olduğu illerden bir oluşudur. Bilindiği gibi inşaat sektörü, göçmen konumunda olan işgücünün yoğun olarak çalıştığı sektörlerin başında gelmektedir. Ancak kalfaların bu tablo içindeki yeri belirsizdir. Dolayısıyla istanbul'un örnek il olarak seçilmesi ile bu belirsizliğin, bir örneklem kapsamında da olsa, giderilmesine çalışılmıştır. Çalışmada geliştirilen anket formu, özel sektörde ve kamu sektöründe çalışmakta olan 50 kalfa ile yüz yüze görüşme tekniği kullanılarak yapılmış ve değerlendirilmiştir. Alan çalışması neticesinde elde edilen veriler, literatür bölümünde sunulan yasal çerçeve ve eğitim bölümlerinde bahsedilen verilerle karşılaştırılmış ve sorunlar ortaya konduktan sonra bu sorunlara yönelik çeşitli öneriler sunularak çalışma tamamlanmıştır.