Eminönü Bahçekapı'da Hacı Bekir Han restorasyon projesi

Bu çalışmada; İstanbul İli Fatih İlçesi, Şeyh Mehmet Geylani Mahallesi, Hamidiye Sokak'ta 70 Pafta, 969 Ada 7, 8, 9 ve 76 (eski 10 ve 11) parsellerde yer alan Hacı Bekir Han yapısının mevcut durumunun belgelenmesi, tarihsel gelişim süreçlerinin araştırılması, yapının gelecek nesillere korunarak aktarılmasını temel alan restorasyon projesinin hazırlanması hedeflenmiştir. Hacı Bekir Han mevcut halinde tek yapı gibi kullanılmakta olan, farklı dönem yapılarının katmanlaşmasıyla bugüne ulaşmış yapılar bütünüdür. 7. yy öncesine tarihlenen kule ve sur kalıntısı, 18. yy'a tarihlenen yapı ve bölümler, son olarak 1921- 22 tarihlerinde inşa edilmiş kısımlarıyla farklı yapım sistemlerini ve malzemeleri bünyesinde bulundurmaktadır. 1918 yıllarında Hacı Bekir Lokumları'nın sahiplerinden Ali Muhiddin Bey'in annesi Reşide Melek Hanım tarafından yapıların satın alındığı, satın alma belgeleri sayesinde bilinmektedir. Fakat yapıların mimarlarına dair bilgiye ulaşılamamıştır. Yapının Hamidiye Caddesi'ne bakan cephesi 1922 yılında inşa edilmiştir. Dönemin güçlü akımlarından olan I. Ulusal Mimari üslubunun karakteristik özelliklerini taşımaktadır. Yapının bu döneme tarihlenen kısımları betonarme yapım sistemi ile inşa edilmiştir. 18. yy ve öncesine tarihlenen kısımlar tuğla-taş kargir yığma yapım tekniği ile inşa edilmş olup, Klasik Osmanlı mimarisinin mekansal özelliklerini taşımaktadır. 7. yy öncesine tarihlenen kule ve sur kalıntısı tuğla-taş kargir yığma yapım tekniği ile inşa edilmş olup, erken Bizans dönemi özelliklerini taşımaktadır. Yapı faklı yüzyıllara ait katmanları ile zengin bir mimariye sahiptir. 1982 yılına kadar imalathane olarak kullanılması sebebiyle üretim teknolojisine dair donatıları bulunmaktadır. Kentsel sit alanı içinde yer alan tarihi yapı, uzun yıllardır atıl bırakılmış ve belgeleme çalışmaları yapılmamıştır. Tarihi değere sahip yapının koruma sorunları açıkça görülmektedir. Belgelenerek korunması için tez konusu olarak seçilmiştir. Yapının parsel numaralandırma şekli ve mülkiyeti kendi içinde özel durumlar bulundurmaktadır. 7 parsel yapının zemin kattaki bir bölümünü, 8 parsel 7 parselin üzerindeki katların mülkiyet haklarını içermektedir. Ayrıca 9 numaralı parseldeki yapı zemin katta IV. Vakıf Han'ın içinden kullanılmakta, birinci kat ve üzerindeki katlarda Hacı Bekir Han'ın içine dahil olmaktadır. Bu sebeple yapı zemin katta 7 ve 76 numaralı parsellere yerleşmektedir, yaklaşık 243 m2'lik bir oturuma sahiptir. Birinci katta 8, 9 ve 76 parsellere genişleyen kullanım alanı 330 m2'ye ulaşmaktadır. Yapım tekniği bakımından incelendiğinde 7, 9 ve 76 parseller kargir yığma, 8 numaralı parsel betonarme yapım sistemi ile inşa edilmiştir. 9 numaralı parselin sonradan eklenmiş ikinci katı da betonarme sistem ile yapılmıştır. Yapının 76 parsel üzerine inşa edilmiş kısmının; Haliç Surları'nın bir parçası olan kulelerden biri olduğu düşünülmektedir. Eski kadastral paftalarda 7 numaralı parselin kuzey duvarının sur duvarı olduğu belirtilmiştir. Duvar kalınlığı yaklaşık 360 cm olan Haliç Sur kalıntısının devamındaki dikdörtgen plan şemasına sahip yapının duvar kalınlıklarının 180- 310 cm arası değişmesi, yapılan kazılarda yapının temellerine ulaşılamamış olması, tarihsel süreçte bu alanda eski bir liman olduğu bilgileri ile birleştirilerek Haliç Surlarının bir parçası olan kule olduğu saptaması yapılmıştır. Zemin kat ve birinci katın iki ayrı girişi bulunmaktadır. Giriş kapısı geniş bir mekana açılmaktadır, L şeklinde bir koridordan geçilerek arka kısımdaki mekanlara ulaşılmaktadır. Birinci kata zemin kattaki bir diğer kapıdan girildikten sonra L şeklindeki merdivenden çıkılarak ulaşılmaktadır. Plan şeması bu katta L şeklindedir. Koridor mekanların arasından ilerlemekte, mekanlar sağda ve solda konumlanmaktadır. Koridorun bitiminde ana merdiven kovası bulunmaktadır. Üst katlara erişim bu merdiven ile sağlanmaktadır. İkinci kat, birinci katla benzer şekilde L şeklinde plan şemasına sahiptir. Yapı bu katta çok fazla niteliksiz ek aldığı için mekanlar arası ilişkiler karmaşık, plan şemasının anlaşılması zordur. Üçüncü kat ve dördüncü kat dikdörtgen plan şemasına sahip olup, daha sade ve anlaşılır mekansal kurguya sahiptir ve çok fazla ek almamışlardır. Çatı katının plan şeması anlaşılır olmakla birlikte sonradan eklendiği için niteliksiz yapı malzemeleri ve yapım tekniği ile inşa edilmiştir. Yapının farklı dönem eklenmiş kısımları arasındaki bağlantılar kot farklarından dolayı mekanlar arası merdivenler ile sağlanmaktadır. Yapının içindeki basamaklanmalar, yapının kullanımını ve anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Yapının kuzeydoğu cephesi bulunduğu yapı adasının avlusuna bakmaktadır. Yapının bu kısmı 7. yy öncesine tarihlenen kule olarak tespit edilmiştir, tuğla-taş kargir yapım tekniği ile inşa edilmiştir. Kuzeydoğu cephesi zaman içerisinde niteliksiz onarımlara ve mühahalelere maruz kalmıştır. Bu onarım ve müdahalelerin geri alınması yapının hem korunması hem de özgünlüğü açısından önemlidir. Yapının çatısındaki baca açıklıkları 1982 sonrası atıl kaldığı dönemde, zamanla özelliklerinin kaybetmiş ve iklim etkilerine açık hale gelmesine sebep olmuştur. Yağmur ve karasularının kolayca iç mekanlara erişebildiği bu açıklıklar yapının sürekli neme maruz kalmasına yol açmıştır. Ayrıca yapı malzemelerinde, betonarme strüktürde yıpranmalara sebep olmuş olması muhtemeldir. Yapının uzmanlar tarafından strüktürel olarak incelenmesi, proje süreçlerinde önemli olacaktır. Han'ın anlaşılması için, geçirdiği tarihsel süreçler önemlidir. Bu sebeple ulaşılabilen bütün kaynaklar, fotoğraf arşivleri dikkatli bir şekilde taranmış, yapı ile ilgili bilgi verebilecek izler takip edilmeye çalışılmıştır. Yapının tarihsel verilerinin anlaşılmasında eski haritalar, fotoğraflar ve belgeler çok önemli katkılar sağlamıştır. Fakat toplanan bilgiler yapının iç mekanlarına dair bilgi içermemektedir. Bu sebeple yapılan çalışmalarda karşılaşılan sorulardan bazılarının cevaplarına ulaşılamamış, sonraki çalışmalarda geliştirilmek üzere belirli bir olgunluğa ulaştırılmıştır. Dönem analizleri yapının anlaşılmasına önemli katkı sağlamış, yapılacak önerilerin önünü açmıştır. Restorasyon önerisinde yapının mümkün olduğunca az müdahale ile yapının katmanlarının anlaşılabilir ve ayrıştırılabilir hale gelmesi istenmiştir. Önerilen yeni işlev; yapıya bu doğrultuda katkı sağlaması ve koruma prensibiyle çelişmemesine özen gösterilerek belirlenmiştir. Yapının 18. yy'a tarihlenen kısımları ile 20. yy'a tarihlenen kısımlarında belirgin bir ayrışma yaratılarak, öncelikle iki dönemin kendi içerisinde mekansal olarak kavranması istenmiştir. Sur kalıntıları açığa çıkarılarak; arkeolojik verilerin elde edilmesi ve sur ile yapılaşmanın ilişkisinin geçmişşten günümüze nasıl kurgulandığının görünür kılınması hedeflenmiştir. Bu fikirsel alt yapı doğrultusunda 18. yy'a tarihlenen kısımların; 'lokum üretim müzesi' olarak kendini sergilemesi, 20. yy'a tarihlenen kısımların 'inutfak sanatları okulu' olarak yeniden işlevlendirilmesi, eski üretime dair donatıların yerinde korunması müze işleviyle birlikte geçmişş kullanımını yansıtan işlevle sürdürülmesi amaçlanmıştır. Yapıdaki en büyük koruma sorunu yapının atıl bırakılmasıyla birlikte gelen bakımsızlık ve tahribatlardır. Bu sebeple yapının en kısa sürede restorasyon çalışmalarına başlanması kayıpların daha da büyümemesi açısından önemlidir. Yapının korunması ve gelecek nesillere kültür mirası olarak aktarılabilmesi adına, tespit edilen bozulmaların; temizleme, sağlamlaştırma, bütünleme yöntemleri ile onarılması gerekmektedir. Yapının onarım çalışmaları tamamlandıktan sonra yapının korunmasına katkı sağlayacak yeni işlevler ile kullanımı, düzenli bakım ve onarımlar ile ileride büyük müdahalelere gerek kalmayacak özenin gösterilmesi önerilmektedir.