Hastane binalarında kronolojik açıdan erişilebilirliğin gelişimi ve mekan dizimi yöntemi ile iki örnek üzerinden inceleme

Hastane binalarının kullanım amacı, mimari yapısı, kentle ilişkisi; teknolojiye ve toplumsal olaylara bağlı olarak sürekli değişmiştir. Günümüzde hastane binalarının 'iyileştirici gücü' ön plana çıkmış olup; insan-çevre etkileşimi, insan odaklı tasarım, kullanıcı katılımı, kalite kavramları gündeme gelmiştir ve tüm kavramları kapsayabilen 'iyileştiren hastane anlayışı' ortaya çıkmıştır. Hastane binalarının özellikle vaziyet planı kararları ve giriş kotu planlarının mekansal kalitesi, hastane erişilebilirliği konusunda olumlu değişimlere uğramıştır. Değişimlerin etkisiyle, hastane binalarının giriş kotlarının mekan kalitesi, erişilebilirlik açısından artmıştır. Karmaşık fonksiyonlu binalar olan hastane binalarında, kronolojik olarak erişilebilirliğin gelişimini tespit etmek, hastane binalarını giriş kotları-kent ilişkisi kapsamında ele almak ve 'hastanelerin giriş kotlarındaki erişilebilirlik nedir? sorusuna yanıt arayacak şekilde sınırlandırmak, tezin ana amacını oluşturmaktadır. Tez kapsamında erişilebilirlik dışsal ve içsel erişebilirlik olarak ikiye ayrılmıştır. Dışsal erişebilirlik, hastaneye erişimi tariflemekte iken, içsel erişebilirlik hastane içindeki erişimi tariflemektedir. Mekansal olarak okunabilirliğin yüksek olması, daha kolay yol-yön bulmayı ve erişilebilirliğin daha yüksek olmasını sağlamaktadır. Yapının yer seçimi ise, hastane binasının ulaşım ağı ile ilişkisini belirleyeceğinden dışsal erişebilirliği etkilemektedir. Hastane ile ulaşım ağının güçlü ilişkisi dışsal erişebilirliğin yüksek olmasını sağlamaktadır. Erişilebilirlik, aynı zamanda iyileştiren hastane kalitesinin ölçütlerinden biridir. Tez kapsamında dışsal erişebilirlik sınırlılığında analizler yapılmış olup, analizler sonucu iç mekana dair ana sirkülasyonun okunabilmesi ile içsel erişebilirliğe dair de plan tipi özelinde çıkarım yapılabilmiştir. Hastane binalarının giriş kotlarının kent ile kurduğu ilişki kapsamında dışsal erişebilirliğin artmasının, iyileştiren hastane mekan kalitesini arttıracağı ve iyileştiren mimariye katkı sağlayacağı düşünülmektedir.1. Bölümde; iyileştiren mimari ve erişilebilirlik ana başlıklarının altında okunabilirlik, yön bulma ve mekan dizimi ile ilgili literatür araştırmasına yer verilmiştir. Literatür araştırması sonucunda, mekansal olarak okunabilirliği yüksek ve yön bulmanın kolay olduğu mekanların erişilebilirliğinin yüksek olduğu çıkarımı yapılmıştır. 2. Bölümde; hastanelerin kavram ve yapı tiplerinde meydana gelen değişimler, kentsel bir olay olarak ele alınarak, belirlenen dört zaman aralığında incelenmiştir: 1. Endüstri kenti öncesi hastane algısı: ilk hastane yapılarından endüstri devrimine kadarki süreci kapsamaktadır. 2. Endüstri kenti ve hastane: Endüstri devriminden itibaren, hızlı kentleşmenin gözlemlendiği 18. ve 19. yy'ları kapsamaktadır. 3. Modern kent ve hastane: Hastanenin tıbbi bir kurum olarak ele alındığı, hızlı kentleşme sonucunda planlamanın gündeme geldiği ve önem kazandığı 20. yy'ı kapsamaktadır. 4. Refah kenti ve hastane: 20. yy'ın son çeyreğinden itibaren başlayan, günümüzde de devam eden zaman aralığıdır. Sağlık ve hasta kavramlarının değişmesiyle, iyileşmede sosyal ve psikolojik faktörlere dikkat çekilmiş, toplumsal bilinç ve duyarlılık oluşturulmaya başlanmıştır. Hasta merkezli katılım, kanıta dayalı tasarım ve kullanıcı katılımının ön planda olduğu iyileştiren hastane anlayışı ortaya çıkmıştır. Hastanelerin kent içinde yer alıp, kamusal nitelik kazanmaları ve danışma/bilgilenme amaçlı olarak kentlinin kullanımına açık hale gelmeleri, iyileştiren hastane anlayışında dışsal erişebilirliğin yüksek olmasının önemini vurgulamıştır. İncelenen zaman aralıklarında oluşan/ele alınan sorunların hastane bina tiplerinde ve yerleşim kararlarında değişimlere neden olduğu tespit edilmiştir. Sorunları çözme girişimleri zamanla çevre koşullarının, plan kararlarının, sirkülasyon mesafelerinin önemine dikkat çekmiştir ve hastanın bireysel ihtiyaçlarının, çevre ile etkileşimin, erişilebilirliğin yüksek oluşunun ön planda tutulduğu bir mekan anlayışı olan 'iyileştiren hastane anlayışı'nın oluşmasına zemin hazırlamıştır.3. Bölümde; erişilebilirlik, okunabilirlik, yön bulma kavramları ele alınmıştır. Kavramların birbirleriyle ilişkisi ve mekan dizimi yönteminin erişilebilirlik, okunabilirlik, yön bulma ile ilişkisi üzerinde durulmuştur. Araştırma sonucunda; okunabilirliği yüksek olan mekanlarda yön bulmanın kolay olduğu ve mekanların erişilebilirliğinin yüksek olduğu çıkarımı yapılmıştır. Mekan dizimi yönteminin kullanıldığı programlarda yapılabilen görünürlük analizlerinde bağlantısallık, bütünleşme ve derinlik değeri analizleri ile mekanın erişilebilirliği, dolayısıyla okunabilirliği ve yön bulmaya dair çıkarımlar yapılır. Görünürlük analizlerinin bağlantısallık ve bütünleşme değerlerinin yüksek olması ve adım derinliği değerinin düşük olmasına bağlı olarak o mekanın erişilebilirliğinin yüksek olduğu çıkarımı yapılabilmektedir. Ayrıca Türkiye'de hastaneler ile ilgili yayınlanan yönetmelik, genelge ve kılavuzlar belirlenmiştir. Özel Hastaneler Yönetmeliği, Türkiye Sağlık Yapıları Asgari Tasarım Standartları 2010 Yılı Kılavuzu, Mevcut ve Yeni Yapılacak Sağlık Tesislerinde Uyulması Gereken Asgari Teknik Standartlar, İstanbul İmar Yönetmeliği ve Sağlık Kurumlarında Özürlü Bireyler İçin Ulaşılabilirlik Temel Bilgiler Rehberi incelenmiş olup, dışsal erişebilirlik konusunu ilgilendiren maddeler tespit edilmiştir. Tespit edilen maddeler üç ana başlık altında toplanmıştır; 1 -hastane yer seçimine yönelik maddeler, 2 -hastane giriş çıkış noktalarına yönelik maddeler, 3- engellilere yönelik maddeler. Erişilebilirliğin yüksek olmasını sağlamak için mekansal okunabilirlik ve yol-yön bulmanın kolay olmasını önerecek ya da denetleyecek maddelerin eksik olduğu tespiti yapılmıştır. 4. Bölümde; tez kapsamında erişilebilirlik analizleri, hastane giriş kotlarında çevre ve kent ile kurulan ilişki kapsamında erişilebilirliği sorgulamaya yönelik olarak dışsal erişebilirlik sınırlılığında ele alınmıştır. Dışsal erişebilirliği incelemek amacıyla, ilk olarak ulaşım ağından hastane arazi sınırına kadar olan kısım içim ulaşım analizi yapılmıştır, daha sonra vaziyet planı kararları incelenerek hastane binasının giriş-çıkış noktaları belirlenmiştir. Medipol Mega Hastanesi ve Memorial Bahçelievler Hastanesi'nin giriş noktalarının bulunduğu giriş kotlarında mekan dizimi yöntemi kullanılarak, DepthmapX programı yardımıyla görünürlük analizleri yapılmıştır. Görünürlük analizleri; hastane bina çeperi ile hastane arazi sınırı arasında kalan dış mekan/meydan ve giriş noktaları referans alınarak yapıldığından dışsal erişebilirlik sınırlılığındadır. Yapılan görünürlük analizleri sonucunda; hastane giriş kotlarının kent ile entegrasyonunun sağlanabilmesi için dışsal erişebilirlik, okunabilirlik ve yön bulmaya dair bulgular elde edilmiştir. Görünürlük analizlerinin bağlantısallık, bütünleşme ve adım derinliği değerlerine göre, Medipol Mega Hastanesi ve Memorial Bahçelievler Hastanesi'nde ana giriş ve acil giriş noktalarından alınan verilere göre kıyaslama yapılmıştır. Analiz verilerine göre; yer seçimi, arazi kullanım şekli ve giriş noktalarıyla entegre olmuş meydan tasarımına sahip Medipol Mega Hastanesi'nin; kavşak noktasında yer alan, meydan tasarımına sahip olmayan Memorial Bahçelievler Hastanesi'ne göre dışsal erişebilirliğinin daha yüksek olduğu bulgusuna ulaşılmıştır.5. Bölümde; literatür araştırması sonucunda; erişilebilirliğin günümüzde de bir sorun olarak güncelliğini koruduğu görülmüştür. Tarihsel süreçte; hastane personelinin, hastanelerdeki uzun koridorlar ve mekanlar arası ilişkilerin zayıf olması nedeniyle zaman ve enerji kaybı yaşamasıyla ortaya çıkan hastanelerde erişilebilirlik sorunu; günümüzde iyileştiren hastane anlayışıyla birlikte iyileştiren hastane kalite ölçütlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Erişilebilirliğin düşük olmasının, hastalar üzerinde strese neden olmasıyla iyileştirmeyi geciktirdiği, hastane personeli üzerinde de gereksiz zaman ve enerji kaybına neden olduğu, bilimsel araştırmalar ile kanıtlanmıştır. İyileştiren hastane anlayışı ile birlikte insanlar artık sadece bilgilenmek ve danışmak için de hastaneye gitmeye başlamıştır; böylelikle hastane giriş kotu kullanımı, hastane binalarının giriş kotu-kent entegrasyonu ve dışsal erişebilirlik önem kazanmıştır. Türkiye'de hastane binaları ile ilgili yayınlanan yönetmelik, genelge ve kılavuzlar dışsal erişebilirlik açısından incelendiğinde; hastane binalarının giriş noktalarının bulunduğu giriş kotlarında, dışsal erişebilirliği belirleyebilmemizi sağlayacak, erişilebilirliğin yüksek olmasını sağlamak için mekansal okunabilirlik ve yol-yön bulmanın kolay olmasını önerecek ya da denetleyecek maddelere rastlanmamıştır. Yönetmelik maddelerinde dışsal erişebilirlik ile ilgili eksikliğin; yer seçimi, arazi kullanım şekli, dış mekan/meydan tasarımına yönelik bilgilerin/önerilerin yer almamasından kaynaklandığı bulgusuna ulaşılmıştır. Medipol Mega Hastanesi ve Memorial Bahçelievler Hastanesi için yapılan ulaşım ağı analizi ile; hastanenin konumlandırıldığı yerin ulaşım ağı ile ilişkisinin güçlü olmasının dışsal erişebilirliğin yüksek olmasını sağladığı bulgusuna ulaşılmıştır. Medipol Mega Hastanesi ve Memorial Bahçelievler Hastanesi'nin giriş kotlarında DepthmapX programı ile yapılan görünürlük analizleri sonucunda; dışsal erişebilirlik için arazi yer seçimi, arazi kullanım şekli, dış mekan/meydan tasarımının önemli olduğu bulgusuna ulaşılmıştır. Hastane giriş noktaları ile bütünleşmiş iyi bir meydan tasarımının dışsal erişebilirliği arttırdığı görülmüştür. İçsel erişebilirlik için ise, plan tipi kararlarının önemli olduğu; eksenel plan tipinin radyal plan tipine göre daha erişilebilir mekanlar yarattığı bulgusuna ulaşılmıştır.