Sertifikalı ofis binalarının kullanım süreci sürdürülebilirliklerinin değerlendirmesine bir çerçeve yaklaşımı

Henüz 2000'li yıllara gelmeden, mevcut doğal kaynakların dünya nüfus artış hızı karşısında yetersiz kaldığı ve kaynakların özensiz kullanımının dünya nüfusunun yaşamını tehlikeye attığı belirlenmiştir. Bu bulgular ışığında, çevre ile ilgili problemlerin ulusal bir sorun olmadığı, aksine tüm canlıları ilgilendirdiği vurgulanmış ve küresel anlamda sürdürülebilir kalkınma çabalarının geliştirilmesi gerektiğine karar verilmiştir. Öte yandan, çevresel sorunların başlıca kaynaklarından birinin inşaat aktiviteleri olduğu belirlenmiş ve inşaat endüstrisinin olumsuz çevresel etkilerini hızla azaltarak sürdürülebilir çözümler geliştirmesi gerektiği ortaya çıkmıştır. İnşaat atıklarının uygun yollarla uzaklaştırılması, çevreye zararlı maddeler içeren yapı malzemelerinin üretilmemesi, yapım ve yıkım süreçlerinde oluşan atıkların mümkün olduğunca geri dönüştürülmesi, binalarda enerji kayıplarını engelleyecek çözümler aranması gibi pek çok uygulamanın yanında, inşaat endüstrisinin sürdürülebilirlik konusunda attığı en önemli adımlardan biri, binaların çevresel niteliklerine göre değerlendirilip etiketlendiği sürdürülebilir bina değerlendirme sistemlerinin geliştirilmesidir. İngiltere ve Amerika'nın öncülüğünde başlayıp zamanla tüm dünyaya yayılan sürdürülebilirlik sertifikası sistemleri, uzman kurum ve kuruluşlar tarafından belirlenen çevresel ölçütler doğrultusunda, yapım projelerinin tasarım ve üretim süreçlerindeki çevresel etkilerini incelemekte ve bu incelemeler odağında binaları sınıflandırmaktadır. Uygulanmaya başlandığı 1990'lardan bu yana sertifika sistemleri giderek daha fazla tercih edilen uygulamalar haline gelmekte, özellikle ticari yapı projelerinde birer prestij unsuru olarak görülmektedir. Öyle ki, yapılan araştırmalar ileriki dönemlerde özellikle sürdürülebilir ticari yapı projelerinin sayısında ciddi artış olacağını öngörmektedir. Çevresel anlamda olumsuz etkileri en aza indirilmiş olan bu tip yapı projelerinin sayısındaki artışa rağmen, inşaat endüstrisinin çevreye verdiği zararı henüz hedeflenen seviyede azaltamamış olması, sürdürülebilir bina değerlendirme sistemleri ve değerlendirme süreçlerinin yeniden gözden geçirilmesinin gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Son dönemlerde yapılan araştırmalara bakıldığında, sertifika sahibi binaların tasarım ve yapım süreçlerindeki çevresel nitelikleri ile ilgili herhangi bir sorun olmadığı, ancak binaların kullanım süreçleri için benzer bir yorumun yapılamayacağı görülmektedir. Bu çalışmaların çoğu, binaların elde ettiği sertifikaların, onların kullanım süreçlerinin de çevre duyarlılığı odağında devam edeceği anlamına gelmediğini, inşaat endüstrisinin çevresel niteliğini iyileştirmek için binalardaki kullanıcıların çevre odaklı davranışlarının dikkate alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de binaların çevresel niteliklerinin değerlendirilmesi ve Türkiye'deki yapı projelerinin çevresel odakta tasarlanıp üretilmesi için çalışmalar yürüten bir çatı kuruluş bulunmaktadır. Bu kuruluş, var olan sertifika sistemlerini değerlendirerek ülkemiz koşul ve yönetmeliklerine uygun yerel bir sistem geliştirmiş olmasına karşın, bu sistem henüz kısıtlı bir alanda hizmet verebilmekte ve binaların kullanım süreci değerlendirmesi konusunda eksikler içermektedir. Bu çalışma, Türkiye için hazırlanan sertifika sisteminin, binaların çevresel niteliklerini değerlendirme sürecinde eksik kaldığı kullanım sürecinin değerlendirme sistemine dahil edilmesi için bir çerçeve yaklaşım geliştirilmesine katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Çalışma kapsamında, geleneksel ve sertifika sahibi ofis binalarında çalışan bireyler ile gerçekleştirilen anket çalışması ile elde edilen veriler ışığında ortaya çıkan bulgular, bireylerin çevre odaklı davranışlarının oluşmasında etkili olan etmenleri incelemiş ve bu etmenlerin binaların sürdürülebilir özellikleri ile olan ilişkisine odaklanmıştır. Çevre odaklı davranışların; çevresel değerler, sürdürülebilirlik inançları ve sürdürülebilirlik konusundaki farkındalık ile bağlantılı olduğu yönündeki öngörüyle yola çıkan bu çalışmada, her iki bina türünde çalışan toplam 103 katılımcının anket sorularına verdikleri cevaplar SPSS ve AMOS programları ile istatistiksel açıdan değerlendirilmiştir. Analizler sonucunda, bireylerin sürdürülebilirlik konusundaki inançları ve farkındalıklarının, çevre odaklı davranışların oluşmasında doğrudan ilişkili olmasının yanı sıra, sertifika sahibi binada çalışan bireylerin, binalarının sahip olduğu sürdürülebilir nitelikler hakkında farkındalıklarının daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen en ilginç sonuç, çevre odaklı davranışlar göz önünde bulundurulduğunda, geleneksel bina çalışanlarının sertifikalı bina çalışanlarına kıyasla daha çevreci davranışlar sergilediğinin görülmesidir. Beklentilerin aksi yönünde çıkan bu sonucun, sürdürülebilir binalar hakkında bireylerin zihninde oluşabilecek yanlış izlenimlerden kaynaklanıyor olabileceği düşünülmektedir. Sürdürülebilir binalara yönelik toplumun bilinç seviyesini yükseltmek ve bireylerin davranışlarını çevresel odakta yönlendirebilmek için, mimari yapıları bir araç olarak görmenin olumlu sonuçlar verebileceği düşünülmektedir. Ayrıca, kullanıcıların binaların çevresel nitelikleri üzerindeki etkisinin daha iyi kavranması ve çevre sorunlarına karşı bireysel düzeyde alınacak önlemlerin öneminin vurgulanması adına, daha kapsayıcı değerlendirme süreçlerine sahip bir sertifika sisteminin geliştirilmesi ve değerlendirme süreçlerinde kullanıcıların sorumluluk alacağı çeşitli uygulamaların gerekli olabileceği vurgulanmaktadır.