ISO 19650 compliant project information protocol proposal for collaborative working and BIM execution

İnşaat endüstrisi dijital bir dönüşüm süreci içerisindedir. Müteahhitlerden, tasarımcılara ve üretim alanında faaliyet gösteren firmalara kadar endüstriye katkı sağlayan birçok aktör, dijitalleşmeyle beraber gelen yeni teknolojilerin hayata geçmesi ile oldukça pozitif sonuçlar elde edebilmekte ve daha verimli çalışma yöntemlerine adapte olabilmektedir. İnovasyon kültürü açısından değerlendirildiğinde zayıf olarak görülebilecek olan bir sektörde, bugüne gelindiğinde görülen yeniliğe adaptasyon çabası ve hızla gelişen dijitalleşme rekabeti oldukça dikkat çekicidir. İnşaat sektörü dünyadaki en geniş sektörlerden birisi olmakla beraber aynı zamanda verimlilik olarak da dünyadaki en düşük ortalama verimlilik oranına sahip sektörlerin de başını çekmektedir. Teknoloji adaptasyonu ve dijitalleşmeyle gelen verimlilik, kayda değer oranlarda artan pozitif üretkenlik de aslında sektördeki değişime olan bu ilginin temel nedenlerinden biridir. İşverenler, farklı sektörlerdeki yeniliklerin de hızlı bir şekilde yayılması ve gelişen teknolojinin kolaylıkla takip edilebilmesi ile taleplerinde daha belirgin, daha zorlu ve daha yüksek verimlilik arayan şartlar ortaya koymakta, mühendislik ve yapım firmalarını bu zorlu şartlar altında gelişen rekabet ortamı ile teknolojik yenilikleri benimsemeye mecbur kılmaktadırlar. Gün geçtikte hızlanan bir ivme ile inşaat dünyası fizikselden dijitale doğru yer değiştirmektedir. Yapı Bilgi Modellemesi, sektörün hangi yönde ilerlediğini bize anlatan, tarafların daha verimli ve işbirlikçi bir çalışma ortamı içerisinde çalışmasına olanak oluşturan, emek, hammadde ve zaman israfını azaltma hususunda önemli fayda sağlayan gelişmelerden bir tanesidir. Ayrıca BIM; şirketlerin bilgi birikimi yapmasına imkan sağlayan, ve bu sayede hem teknik bilgi birikiminin artmasına hem de alt ve üst yapı tesislerinin operasyonel sureçleri dahil tüm yaşam döngüleri boyunca daha verimli işletilmelerine yardımcı olan bir araçtır. İsraf ve verimsizlikle mücadele konusunda, inşaat sektöründe yeni bir sayfa açılmasına ışık tutan bu buluş, doğal olarak sektör genelinde büyük bir ilgi ile benimsenmeye devam etmektedir. Günümüzde oldukça popüler olan birçok teknolojik yeniliğin inşaat endüstrisinde kullanışlı bir yer edinebilmesi için de yine BIM'in kullanımı bir zorunluluk halini almıştır. Bu yeniliklere sanal zeka, makine öğrenmesi, nesnelerin interneti, saha sensörleri ve giyilebilir teknoloji, sanal ve artırılmış gerçeklik ve benzeri teknolojiler örnek olarak verilebilir. Tüm bu ileri teknoloji araçlarının, çesitli inşaat faaliyetlerinde potansiyel kullanım alanları mevcuttur ve özellikle BIM süreci ile yönetimi kolaylaştırılan dijital bilginin mevcudiyeti bu araçların kullanımını mümkün kılmaktadır. Dijital bilginin kullanımı arttıkça, sektörün teknolojik gelişmelere adaptasyonu da hızlanmaktadır. BIM süreçleri ve dijital veri kullanımı, aynı zamanda bu uygulamaların hukuki olarak düzenlenmesi ihtiyacını da beraberinde doğurmaktadır. İnşaat dünyasında mevcut süregelen geleneksel iş yapma yöntemleri dijital bilginin üretim, kullanım ve alışverişinin hukuki olarak yönetilebilmesi için gerekli olan temel olgulara haiz bulunmamaktadır. Günümüzde yaygın olarak kullanılmakta olan çesitli standart sözleşme formlarını yayınlayan kurum ve organizasyonlar, üretim faaliyetlerinin idaresini sağlayan sözleşme formlarının yanı sıra, dijital bilginin kullanımından doğan bu sözleşmesel düzenleme ihtiyaçlarına cevaben dijital bilgi kullanımını da yasal çerçeve içerisinde yönetebilmek için çesitli yöntemler benimsemektedirler. Kullanılan çesitli yöntemlerden en yaygın olanları, inşaat sözleşmelerini çesitli sözleşme ekleri ve bunlara yardımcı teknik dokümantasyon ile desteklemek şeklinde uygulanmaktadır. Dijital bilginin yönetimi hususunda proje anlaşmalarında sağlanan hukuki çerçeveler, sözleşmelere eklenen ve çeşitli ek hükümler içeren belgeler ile oluşturulmaktadır. BIM protokolü bu amaçla en sık uygulamaya koyulan standart form tipleri için kullanılan uluslarası bir tabirdir. BIM protokolleri; sözleşmeye ek olarak anlaşılan bir doküman olup içerisinde taraflara özgü yükümlülükleri, fikri mülkiyet haklarını ve bilgi kullanımı ile alakalı mükellefiyetleri açıklayan hükümler yer alır. BIM protokolü ayrıca bilgi gereksinimleri, iş ve uygulama planları, risk değerlendirmeleri, teslim planları ve benzeri teknik dokümanlar ile desteklenir. Bu çalışma ile; inşaat işlerinde proje bilgi yönetimi sürecinin geliştirilmesine, ve bu yolla taraflar arasında daha etkin ve işbirlikçi bir çalışma ortamının oluşturulmasına katkı sağlamak amaçlanmaktadır. Bu bağlamda, gerekli bilgi yönetimi hükümlerini içeren ve inşaat anlaşmalarına sözleşmedeki olarak dahil edilebilecek, yeni uluslarası ISO 19650 standartlarına uygun bir Proje Bilgi Protokolü ortaya koyulmuştur. Bu protokolün anlaşmalara dahli ile partiler arasındaki sorumlulukların daha keskin çizgilerle ayrılması ve yasal sınırların daha belirgin bir şekilde çizilmesi hedeflenmektedir. Bu şekilde yönetilen bir projede taraflar arasında daha iyi bir iletişimin sağlanması, israf ve zaiyatin daha büyük mertebelerde önüne geçilmesi, daha verimli ve daha kolektif bir calışma sisteminin kurulması ve bu sayede üretimin kalitesinin de artırılması hedeflenmektedir. Yukarıda bahsedilen hedeflerin gerçekleştirilebilmesi için öncelikle çalısmaya kapsamlı bir literatür taraması ile başlanmıştır. Halihazırda geçtiğimiz 2018 yılının sonlarında yayınlanan ISO 19650 standartlarının oldukça yeni olması ve mevzubahis dijital bilgi yönetimi ve BIM konularının gelişen teknoloji ve sürekli değişen örnek uygulama yöntemleri ile konsolide bir gelişim göstermesi sebeplerinden ötürü literatürde yer alan yayınların birçogu güncelliğini kısa sürede yitirmektedir. Bu sebeple yapılan literatür taramasında, konu özelinde temel değişimlerin yolunu açan bir takım çalışmalar haricinde genel olarak yalnızca son yıllarda ortaya koyulan çalışmalara yer verilmiştir. Yapılan tarama sonucunda derlenen veriler, bu çalışmaya hem bir başlangiç noktası hem de karşılaştırmalar için referans noktası olarak kullanılmıştır. Teslim safhasındaki bilgi yönetimi süreci, ISO 19650- 2 kapsamında ele alındığı üzere, bilgi üretimi ve teslimi üzerinde genel bir bakiş açısı oluşturmak adına incelenmiş ve literatür bölümünde özetlenmiştir. Bilgi yönetimi sürecinde yer alan ön değerlendirme, ihale, mobilizasyon, bilgi üretimi, bilgi teslimi, onay ve projenin sonlandırılması iç süreçlerinde yer alan tüm aktiviteler hakkında bilgi verilmiş ve bu sayede okuyucunun süreç hakkında bir anlayış kazanması sağlanmaya çalışılmıştır. Bilgi yönetim sürecinin ardından proje bilgi protokolü kavramı, literatürde yer alan çeşitli yayınlar yardımıyla ortaya konulmuştur. ISO 19650- 2 kapsamında yer alan protokol gereklilikleri açıklanmış ve bunun yanı sıra etkili bir BIM sürecinin sağlanabilmesi için önem arz eden faktörler, etkili bir yönetime olanak sağlaması hedeflenen bilgi protokolünün tanımlanmasında rol oynaması amacıyla ortaya koyulmuştur. Protokol tanımının peşinden dünya genelinde mevcut BIM adaptasyonu ve bilginin dijitalleşmesi hususunda gelinen noktayı anlamak ve içinde bulunulan durumun tahayyülünü güçlendirmek adına ceşitli örnekler verilmiştir. Bu sayede dünyada inşaat dünyasının BIM anlayışının idrak edilmesi ve çalışmanın takip eden bölümlerinde göz önünde bulundurulması amaçlanmıştır. Proje tesliminde bilgi yönetimi süreci ve proje bilgi protokolü tanıtıldıktan ve dünya genelinde inşaat sektörünün BIM ve dijital veri adaptasyonu incelendikten sonra, son yıllarda standart inşaat sözleşme formlarında veya bu formların benimsediği BIM protokollerinde, dijital veri ve BIM'in nasıl değerlendirildiği ve bilgi yönetimine ne gibi hükümler ile yasal sınırlar çizildiği incelenmiştir. Günümüzde pek çok BIM protokolü örneği mevcuttur. Bunların bazıları, şirketlerin belirli projeler özelinde hazırlamış olduğu, ve bu kapsamdaki hususları ele aldıkları protokollerdir. Bazıları ise çeşitli kurumların yayınlamış olduğu ve tüm inşaat projelerine uygun şekilde düzenlenebilmesi amaçlanmış esnek standart formlardır. Bu çalışma kapsamında, en yaygın şekilde kullanılan iki standart BIM protokol formu, CIC BIM Protokolü ve AIA'in E203- 2013 Yapı Bilgi Modellemesi ve Dijital Veri Eki incelenmiştir. E203- 2013 bir tip sözleşmedeki olup, BIM ve diğer dijital veri konularını ayrı ayrı ele alan iki adet protokol hazırlanmasını öngörmektedir. CIC BIM Protokolü (2. Sürüm, 2018) ise bu çalışma için temel referans olarak kabul edilmiştir. Son olarak literatürde yer alan bir başka çalışma içerisinde ele alınmış olan, BIM'in projelerde uygulaması ile ortaya çıkan hukuki riskler ve sektörde kabul görmüş olan çeşitli legal formlar ve bu formların mevzubahis riskleri ele alış ve önleme stratejileri arasından derlenerek önerilen örnek uygulama stratejileri bu bölüm kapsamında paylaşılmıştır. Bu stratejiler her bir risk bazında CIC BIM Protokolü ile kıyaslanmış ve sonuçları bu protokolün referans olarak seçimine destekleyici bulgu olarak sunulmuştur. Literatür çalışmasının ardından çalışmanın teorik altyapısı üçüncü bölümde anlatılmıştır. Burada öncelikle çalışma içerisinde yer alan ve yeni ISO 19650 standartlarının yayınlanmasıyla ortaya çıkmış olan yeni tanımlar açıklanmıştır. Ardından calışmanın sonucunda hedeflenen dokümanın kapsam ve içeriği özetlenmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde ise, proje bilgi protokolünün içeriği, yapısı ve hükümleri detaylı olarak ortaya atılmıştır. Bilgi yönetimini sağlamak amaçlı hazırlanan bu hükümler; yapılan çalışma sonucunda derlenen literatür bulguları ve kişisel uzman görüşmeleri ile savunulmuştur. Bu doğrultuda, çalışma için temel referans kabul edilen CIC BIM Protokolünün koşulları ve ekleri ele alınmış ve bu koşullar ile ekler ISO 19650 standartları, literatür bulguları ve BIM süreçleri içerisinde tecrübe sahibi olan uzman profesyöneller ile yapılan kişisel mülakatların ışığında tekrar düzenlenmiştir. Elde edilen sonuçlar çerçevesinde hazırlanan yeni koşullar CIC BIM Protokolünün ilgili koşulları ile karşılaştırmalı olarak kıyaslanmıştır. Değerlendirme bölümünde önerilen proje bilgi protokolü iki farklı kıstas çerçevesinde incelenmiştir. Öncelikle protokol, literatür taraması esnasında sunulan ve BIM kullanımı ile ortaya çıkan hukuki risklerin önlenmesi hususunda değerlendirilmiş ve bir başka çalışma kapsamında, farklı legal formların benimsediği stratejilerden derlenmiş olan örnek uygulama stratejileri ile kıyalanmış ve bu risklerin önlenmesi hususunda yeterli potansiyeli taşıdığı ortaya koyulmuştur. Ardından, yine literatür taramasının bir parçası olarak derlenmiş olan BIM uygulamaları ve işbirlikçi çalışmaya engel teşkil eden çeşitli faktörlerin ortadan kaldırılmasına yönelik potansiyeli, bu faktörler kapsamında yapılan değerlendirme ile ortaya koyulmuştur. Bulunan sonuçlar önerilen ISO 19650 uyumlu proje bilgi protokolünün birçok mevzubahis hususun önlenmesinde, direkt veya dolaylı şekillerde, önemli katkılarının olabileceğini ortaya koymaktadır. Sonuç bölümünde çalışmanın sonuçları özetlenmiş ve ileriye dönük değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmanın, bu sürecin devamında nasıl geliştirilmeye devam edilebileceği ve bu calışmanın farklı çalışmalara nasıl katkıda bulunabileceği değerlendirilmiş ve bu kapsamda üretilen fikirler sunularak çalışma tamamlanmıştır.