Süleymaniye Molla Hüsrev Mahallesi ahşap konak koruma projesi

Süleymaniye semti, Süleymaniye Camii ve çevresi etrafında gelişen organik formlu sokakların oluşturduğu mahalleleri, anıtsal yapıları, 19. yüzyıl yaşamını ve kültürünü yansıtan geleneksel Türk evleri ile tarih boyunca şehrin bütün işlevlerinin bir arada yer aldığı bölge olmuştur. Zamanla değişen sosyo-ekonomik ve kültürel yapı, düzensiz kentleşmenin yol açtığı olumsuzluklar, yetkililerin kısıtlayıcı-caydırıcı önlemler almakta yetersiz kalması, yerel ve merkezi yönetimlerin sorunları bütüncül çözümlemelerden çok, kentsel ve tek yapı boyutunda tartışmaları, bölge dokusunun kaybolmasına yol açarak bölgenin çöküntü alanı olmasını hızlandırmıştır. Bu bağlamda geleneksel Türk evleri ve onların gelişmiş örnekleri olan konaklarda, değişen yaşam biçimi ve bakımsızlık nedeniyle yıpranma, yok olma sürecine girmiştir. Tez çalışmasına konu olan 566 ada 1 parselde yer alan yapı, Süleymaniye Molla Hüsrev Mahallesi, Kayserili Ahmet Paşa ve Kirazlı Mescit Sokakları'nın kesiştiği köşede yer almaktadır. Kent konağı olarak adlandırdığımız yapı, 19. yy sonu Ampir üslupta yapılmış olup; yapım sistemi, plan şeması, mimari elemanları ile bir dönemin yaşamını, değer yargılarını, kültürünü ortaya koyan bir belge olarak ayakta durmaya çalışmaktadır. Bu çalışmada yapının kültürel miras olarak gelecek kuşaklara aktarılması, sürdürülebilirliği ve özgünlük değerlerinin korunmasına katkı sağlanması hedeflenmiştir. Yapılacak uygulamaların hem kuramsal hem de bilimsel olarak, ulusal ve uluslararası koruma ilkelerine uygun olması için projeler hazırlanmıştır. Tezin birinci bölümünde çalışmanın amacı ve yöntemi ortaya konmuştur. İkinci bölümde yapının içinde bulunduğu Süleymaniye Bölgesi'nin konumu, sınırları ve önemi anlatılmış, bununla birlikte bölgenin tarihsel süreç içindeki gelişimi aktarılmıştır. Süleymaniye bölgesinde yapılan çalışmalar bu bölümde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ahşap sivil mimari örneklerinin yoğunlukta olduğu 566 adanın geçirdiği süreçler harita ve belgeler yardımıyla incelenmiştir. Ahşap konağın konumu ve tarihi anlatılmıştır. Sonrasında yapının mevcut durumu incelenerek yapının plan, cephe özellikleri, yapım tekniği ve malzeme özellikleri hakkında bilgi verilmiştir. Bozulmalar tespit edilip sınıflandırılmıştır. Dördüncü bölüm, yapının ilk tasarımındaki durumunu açıklamak için arşiv kayıtlarından, yapı üzerindeki izlerden, yapıya, yerleşmeye ait çizim, fotoğraf gibi belgelerden yararlanılarak hazırlanan restitüsyon çalışmasının anlatıldığı bölümdür. Beşinci bölüm, yapıdaki bozulmaların durdurulabilmesi, aksaklıklarının giderilmesi için gerekli müdahalelerin belirlendiği bölümdür. Bu bölümde yapıya sürdürülebilirlik ilkesi bağlamında kullanımına ilişkin sosyal içerikli bir işlevin verilmesi aktarılmıştır. Altıncı bölümde çalışmanın sonucu ve öneriler ile tez sonlandırılmıştır. Süleymaniye Bölgesi 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar yönetiminin üst kademe kurum ve şahıslarının yerleşim alanı olması itibari ile topografik konumuna uygun gelişimini sürdürmüştür. Bu dönemde kültür seviyesi ve ekonomik düzey yüksektir. Bölgedeki doku, bahçe içinde yer alan, büyük ve gösterişli konaklardan oluşmaktadır. 19. yüzyılın ortalarında Batı'dan etkileşimle birlikte anıtsal yapılar yerini kışlalar, okullar ve yönetim binalarına bırakmıştır. 20. yüzyılın başlarında bölgede rejim değişikliği ile saygın kişiler yapılarını terk etmeye başlamış, ticaretin şekil değiştirmesiyle nüfus artmıştır. Bu dönemde büyük konaklar yerlerini bitişik nizamlı sıra evlere ve köşklere bırakmıştır. Artan nüfus yoğunluğu beraberinde apartmanlaşmayı getirmiş, mevcut iki-üç katlı yapıların yerine çok katlı, niteliksiz binalar yapılmıştır. Mevcut yapıların bir kısmı bu dönemde atölye, imalathane olarak kullanılmıştır. Cumhuriyet döneminde yeni yolların açılması gündeme gelmiştir. Atatürk Bulvarı'nın açılmasıyla birçok yapı adası ortadan kaldırılmıştır. Bölgenin güneyindeki adalara imalatçılar ve manifaturacıların yerleşmesiyle, geleneksel doku bozulmuş, bölge iş merkezi alanına dönüşmüştür. O dönemde birçok aile ferdinin bir arada yaşadığı konaklar, çekirdek aile anlayışının gelişmesiyle fonksiyonlarını yitirmeye başlamıştır. Sosyo-ekonomik ve kültürel yapının değişimiyle binalar bakımsız bırakılmış ve terk edilmişlerdir. 1950'li yıllardan itibaren hızlı kentleşme sonucu yıkıma uğrayan eski eserlerin korunması çabaları başlamıştır. Bu amaçla 1951 yılında GEEAYK kurulmuştur. 1950- 1960 yılları arasında İstanbul'u imar etmek ve tarihi anıtları ortaya çıkarmak adına çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. 1960- 1980 yılları aralığında mevzuat açısından bir kısım ilerlemeler olmuştur. 1974 ve 1977 yıllarında üniversite öğrencileri tarafından bölgede belgeleme çalışmaları yapılmıştır. 1979 yılında İstanbul Belediyesi bünyesinde, Kültür Bakanlığı işbirliği, UNESCO ve UNDP desteğiyle 'İstanbul Tarihi Alanlarını Koruma' çalışmaları başlatılmış, Süleymaniye bölgesi öncelikli konular içinde yer almıştır. 1985 yılında UNESCO'nun İstanbul'un Tarihi Yarımada'da önerilen yerlerinden biri olarak 'Dünya Mirası Alanı' olmuştur. ICOMOS, ICCROM ve Avrupa Konseyi'nin yoğun çabaları sonucu koruma çalışmaları hız kazanmıştır. O dönemde sorunlu uygulamalar sebebiyle UNESCO tarafından uyarı alınmıştır. 2006 yılında Süleymaniye Bölgesi'nde yıpranan tarihi ve kültürel taşınmaz varlıkların yenilenerek korunması ve yaşatılarak kullanılması amacı ile büyük bir alan 'Süleymaniye Yenileme Alanı' olarak ilan edilmiştir. Bölgede satın aldığı mülkleri projelendiren şirketin tarihi çevreye olan yaklaşımları tartışılmakta ve eleştirilere sebep olmaktadır. UNESCO Dünya Mirası Komitesi'nin uyarıları ve tavsiyeleri neticesinde 'İstanbul Tarihi Yarımada Yönetim Planı' hazırlanmıştır. Tez çalışmasına konu olan ahşap konak, Süleymaniye semtinin özel dokusunda hala ayakta kalabilmiş, geleneksel ahşap yapım tekniği ve süslemeleriyle 19. yy sonu güzel örneklerindendir. Ancak uygulamada karşılaşılan sorunlar sebebiyle bir koruma uygulaması yapılmamıştır. Yapının daha kapsamlı ve bütüncül çözümlerle korunması, yaşatılması ve sürekliliğinin sağlanması önem taşımaktadır. 1800 yılları sonunda inşa edildiği tahmin edilen yapı, bir bodrum kat, yüksek zemin kat ve iki normal kattan oluşmaktadır. Mimari ve dekorasyonda Ampir üslup kullanılmıştır. Yapının cephelerinde sadelik ön plandadır. Pencere dizilerinin sıklığı, düzeni ve boyutlarının kattan kata ölçülü biçimde uyarlanması, pencere önlerine kafeslerin yapılması da dönemin Ampir üslubunun özelliklerindendir. Günümüzde konağın üst katları boştur. Zemin ve bodrum katları ticarethane işlevi ile kiraya verilmiştir. Üst kısımlarda hiçbir bakım ve onarımın yapılmamış olması, yapının özgün mimari detaylarının bozulmasına ve yok olmasına sebep olmuştur. Yapının rölövesi hazırlanmış, malzeme ve hasar tespiti işlenmiş, müdahale yöntem ve teknikleri çizimlerle anlatılmıştır. Restitüsyon önerileri geliştirilirken kütüphanelerde kaynaklar taranmış, tarihsel, sözel araştırmalar yapılmış, eski haritalar, eski fotoğraflar incelenmiş, alanda yer alan diğer yapı detaylarına bakılmış, yapıdaki mevcut izler araştırılmıştır. Restorasyon kararlarında, yapının özgün biçimleriyle korunması, gelecek kuşaklara aktarılması ve çağdaş konfor koşullarına ulaşması yönünde öneriler geliştirilmiştir. Müdahale kararlarının ICOMOS tarafından yayınlanan 'Ahşap Tarihi Yapıların Korunması İçin İlkeler' bildirisine uygun olmasına dikkat edilmiştir. Tüm çalışmalar sonucunda koruma önerileri geliştirilmiş ve genel bir değerlendirme yapılarak çalışma sonuçlandırılmıştır.