İslami ibadet yapılarının Osmanlı Dönemi kentsel mekanı içindeki konumu: İzmir örneği ve günümüz yapısına yansımalar

Kişi, doğal çevre içinde, kendi barınağını yaptığı ilk çağlardan beri yapay bir ortamda -mekanda- yaşar. Doğal bir ortamın parçası olabileceği gibi, en basit anlamda, insan tarafından sınırlanan 'uzay parçası' olarak tanımlayabileceğimiz 'mekan'ın bir diğer ve en tartışılan yönü 'algı'- dır. Mekan somut bir takım elemanlardan oluşmakla beraber, algı olarak adlandırdığımız- soyut kavramın mekana ait değerlerin belirlenmesinde değişken bir parametre olduğu kuşkusuzdur. Konumuz, kişinin her anını geçirdiği, yaşaması için gerekli olan eylemleri sürdürdüğü, yaşamının ayrılmaz bir parçası olan 'mekan' olgusunun dinsel karakter taşıyan kesiminin kent dokusu içinde nasıl bir oluşum geçirdiği ve ağırlıklı olarak 'İslami dini yapılarla' ne tür bir etkileşim içinde olduğudur. Tezin ilk bölümünde 'Kentsel Mekan Nedir? sorusuna yanıt aranmaya çalışılmıştır. Toplumların geçirdiği tarihsel devinim içinde oluşagelen kentsel yaşam biçimleri ve bunların yansıması olan kentsel mekanlar, bu değişkenlerden paylarını alarak karşımıza çıkmaktadırlar. Kentsel mekan olarak nitelediğimiz olgu, doğal, fiziksel, sosyo-ekonomik, sosyo-kültürel ve diğer faktörlerin de etkisiyle farklı biçimler de oluşmaktadır. Bazı etkenler, bir mekanın ortaya çıkmasında birincil faktör niteliği taşır. İkinci bölümde kentsel mekanın oluşmasında egemen olan etkenler incelenmiştir. Bu etkenlerin matematiksel bir temele oturtulamayacağı ve parametrelerin farklı ve değişken olması nedeni ile konu olduğunca objektif bir bakış açısı ile ele alınmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde varlığı ve yaşatılması bilinci çoğu toplumlarda henüz yeşermiş ve olgunlaşmaya başlamış olan 'tarihi çevre 11 olgusu işlenmiştir. Marazi bir geçmişş özlemi -nos talji- olarak saptırılan tarihi çevre olgusu artık bilimsel bir baza oturtulmuş, varlığı ve yaşatılmasına özenle bakılan bir konu durumuna gelmiştir. Tarihi çevre, beraberinde 'koruma' olgusunu da gündeme getirmektedir. Tarihi çevre ve koruma olguları birbirini bütünleyen, biri olmadan diğerinin düşünülemeyeceği iki bütünleşik konu oluşturmaktadır. Dördüncü bölümde konuya ışık tutacağı düşüncesinden yola çıkılarak Osmanlı kent dokusu ve Osmanlı kent dokusunun o luşmasmda rol oynayan sosyal, ekonomik ve kültürel etkenler incelenmiştir. Bugün üzerinde yaşadığımız topraklarda, ilk kent ve kentsoylu oluşumu Osmanlı imparatorluğu zamanında başlamıştır. Anadolu ve Büyük Selçuklular zamanında da, kuşkusuz yerleşim merkezleri oluşmuştur. Ancak bugün içinde yaşadığımız kentlerin ilk tohumları, hızla göçebelikten yerleşikliğe geçen Osmanlılar zamanında başlamıştır. Beşinci bölümde, dokuyu bir büyüteç altında inceleme gereği duyularak bu oluşmuş ağ içindeki daha özel yapıların oluşturdukları 'mekanlar' ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Din, toplumlarda ortak eylemleri sürdüren bir kurum olduğu ve sosyal yapıyı büyük ölçüde etkilediği için tüm diğer 7 faktörlerin yanında ayrı bir önem taşımaktadır. Din, kuralları az çok belli bir kurum olduğundan toplumlarda, ortaya koyduğu ürünler göreceli olarak daha belirginleşmiş olmaktadır. Örneğin, islami bir dini yapıda -mescit ya da camide- mihrabın veya minarenin yer alacakları konumlar bellidir. Bir cami avlusunda şadırvan ya da musalla taşının nerede olacağı hemen hemen bilinen verilerdir. Diğer fonksiyonel kent yapılarında da belirleyici veriler olmakla birlikte bu denli net değildir. Bu bölümde, dini kuruluşların oluşumu ve mekan oluşturmadaki etkinliklerinin yanı sıra, islami dini yapıların oluşumunu, bu yapıların oluşturdukları mekanların kent mekanının bir parçası olarak Batı'da görülen dinsel mekanlarla karşılaştırılması konusunun işlenilmesi amaçlanmıştır. Yedinci bölümde Osmanlı kentleri arasında İzmir'in yeri a raş t ırılmıştır. İzmir, diğer Osmanlı kentlerine nazaran farklı bir yapı göstermesi nedeni ile uzun süre araştırmacıların ilgi' noktası olmuştur. Sekizinci bölümde, tezin ana teması olan, 'Mekan, İzmir, Dinsel Olgu' üçlüsünün girişim yapması, İzmir kentindeki İslami dini yapıların kentsel mekanın oluşmasındaki etkinlikleri, bir diğer deyişle işlevi açıklanmıştır. Dokuzuncu bölümde, İzmir kentinde tarihi çekirdek olarak nitelendirilebilecek bölgede kalan İslami dini yapılardan örnekler seçilerek, bu yapıların özgün ve yaşanan kent mekanı içindeki konum ve durumlarına açıklık getirilme amaçlanmıştır. 8 Onuncu bölümde, yakın çevresinde tarihsel-kentsel doku içeren cami ve mescidlerin, yaşayan kent mekanları olarak kazanılması amacı ile izlenebilecek yöntem konusunda bir öneri şeması sunulmuştur. Daha sonra, bu çalışmanın ortaya koyduğu sonuçlar özetlenmeye çalışılmıştır. Mekan oluşumunu sağlayan faktörler, çevresel etkenler ve özellikle dinin de yer aldığı sosyal kavramlar, tarihsel süreç içinde insan denilen karmaşık olgu ile de harmanlanarak konuya bir başka boyut getirmektedirler. Bu boyutun, 'islami Dini Yapılardan Camilerin Tarihsel Dokusunun Korun masındaki İşlevi' başlığı altında ek olarak sunulması uygun bulunmuştur. Ayrıca, bu çalışmaya tamamlayıcı yönde katkısının bulunacağı düşüncesi ile bir kısım doküman 'Ek' olarak çalışma kapsamına alınmıştır.