Dar gelirliler için toplu konut üretiminde mimari tasarım süreci ve kullanıcının rolü üzerine bir model önerisi Van kenti örneği

'Konut' meselesi özellikle 20. yüzyıldan bu yana, gerek küresel gerekse de yerel ölçekte tartışılan bir olgudur. Zira bu yüzyıl ile birlikte 'barınma' ve 'konut' kavramları tarihsel süreç içerisinde alışılmış formların dışına çıkarak, 'konut'un anlamı ve üretim biçimi değişime uğramıştır. Özellikle nüfus artışına bağlı olarak gelişen toplumsal, ekonomik, siyasal dinamiklerle birlikte tekil olarak üretilen konutlar, yerlerini kitlesel üretime bırakmış ve dönüşümün izleri fiziksel çevrede ve toplumsal yaşamda yansımalarını bulmuştur. Dönüşümün gerçekleşmesindeki önemli mesleklerden birisi de mimarlıktır. 20. yüzyıl ile birlikte mimarlık alanının; organizasyon, tasarlama, üretim ve sunum biçimlerinin toplumsal değişim ve dönüşümlerden etkilendiğinden söz edilebilir. Bu çalışmada da, gelişen dönüşüm süreçlerine odaklanarak toplu konut tasarımı için çağdaş koşulları karşılayan, yeni, katılımcı bir öneri amaçlanmaktadır. Kentlerin çok yönlü etkenlere bağlı olarak yaşadıkları değişimde, yapılaşma süreçlerinin bilimsel araştırmaların ışığında sağlıklı yönlendirilmesi mimarlık açısından bir sorumluluk olarak görülmektedir. Bu çalışmada araştırma odak noktası olarak seçilen kent, yoğun dönüşümün yaşandığı Van kentidir. Van kent tarihinde bazı kırılma noktaları üzerinden bir okuma yapılacak olursa; son yüzyıllık süreçte kentin değişiminde radikal strüktürel bir değişimin olmadığı, değişimin genellikle gündelik pratikler üzerinden gelişen bir olgu olduğu söylenebilir. Ancak, 2011 depremleri sonrasında özellikle TOKİ'nin müdahalesi ile Van kentinde hem yapısall hem de toplumsal bir değişim sürecinin yaşandığı izlenmektedir. Bu süreçte kent yeniden planlanmış, yeni yerleşim birimleri oluşturulmuş ve binlerce yeni konut üretilerek kent sakinleri bu yeni konut alanlarına yerleştirilmişlerdir. Tezin amacı, günümüz 'toplu konut' yerleşimlerini TOKİ'nin Van kentinde inşa ettiği binlerce konut birimi üzerinden irdeleyerek kitlesel konut üretiminde tasarım süreci ve kullanıcının rolü ve ilişkisi üzerine araştırmalara dayalı bir öneri yapmaktır. 'Kullanıcı', 'katılım', 'inimari tasarım' vb. kavramların günümüz dünyasında ve mimarlık alanında güncel tartışma konuları olduğundan yola çıkılarak bu kavramların bilimsel yöntemlerle yeniden irdelenmesi yönünde, üretilen TOKİ konutlarının verimli bir araştırma alanı olabileceği düşünülmektedir. Tez çalışmasında mimarlık pratiğinin, tasarımdan, uygulamaya kadar tüm süreçlerinde katılımcı yöntemler için geliştirilecek yeni yaklaşımların, uygulamaların önemi vurgulanmaktadır. Ayrıca toplu konut üretiminin fiziksel, ekonomik, sosyal-politik ve kültürel boyutları tartışılırken, diğer taraftan da Van kenti TOKİ konutları pilot alanında, toplu konut üretiminde kullanıcı katılımlı ve çok paydaşlı bir model önerisi geliştirilmektedir. Önerilen modelin temeli, dünyada ve Türkiye'de 19. yüzyıldan başlayan ve günümüzde halen devam eden toplu konut üretim süreçlerinin analizi ile TOKİ'nin Van kentinde inşa ettiği toplu konutlarda gerçekleştirilen alan çalışmasının değerlendirilmesine dayanmaktadır. Kullanıcının katılımını öne çıkaran bir süreç organizasyonu olarak sunulan modelin, gerek dar gelirliler için toplu konut üretiminde, gerekse bu alanda yapılacak diğer çalışmalarda yol gösterici olması ve katkı sağlaması amaçlanmaktadır.