Meydan

Bu tez, bir kent tarihinde kendine yer bulması zor olan bir takım olayları, kişileri, durumları ve bunların aralarındaki ilişkileri ortaya sererek, onların -görünürdekinden farklı olarak- kentleşmeyi ve kentle ilgili tartışmaları nasıl etkilediğini keşfetmek amacıyla yapılmış bir çalışma. Çalışmanın çıkış noktası, kentin içiçe geçmişş bir hikayeler ağı olması ve bu hikayelerin her seferinde anlatıcısına ve dinleyicisine göre değişiyor olmasıdır. Tezin çalışma alanı Beyazıt Meydanı'dır, ancak ortaya çıkan metin Beyazıt Meydanı'ndan çok daha geniş kapsamlı bir tartışmanın önünü açar ve Türkiye'de kamusal alana dair yaklaşım ve durumları açığa serer. 1960'ların sonuna kadar hem gündelik hayatın hem de kentleşme ile ilgili tartışmaların merkezinde yer alan bu alanın, bugün artık üzerinde pek durulmuyor olması ve meydanın tarihinin genel olarak Türkiye'deki kentsel alanlara dair yapılagelmiş tartışmaları içeriyor olması, bu meydanın çalışma alanı olarak seçilmesinin sebeplerindendir. Çalışmanın yöntemini belirleyen üç temel yaklaşım vardır. Birincisi, yapılan arşiv araştırmasının yorumlanıp kurgulanması için, başka bir kent anlatısının, Delirious New York'un yazarının yöntemini ödünç almak: Hayalet yazarlık yoluyla, kent tarihinde kaydedilmemiş, üzerine düşünülmemiş, ifade edilmemiş olanın açığa çıkmasını sağlamak. Hayalet yazar, aslında hayatlarını yaşarken gözlem yapma fırsatı olmayan ünlüler için, onların yerine olup bitenleri kaydeden ve ifade eden kişiye verilen ad; Rem Koolhaas Manhattan'ın hayalet yazarı olduğunu söylediği eserinde, büyük bir kent için küçük şeyler üzerinden bir manifesto inşa ediyor. Çalışmayı biçimlendiren ikinci yaklaşım da burada ortaya çıkıyor: Küçük, gündelik, sıradan ve önemsiz olanın büyük anlatıların inşa edilmesindeki rolü. Bu tarif, Koolhaas'ın da ilham kaynağı olan Barthes ve onun özellikle Çağdaş Söylenler'i yazarken kullandığı yöntemi işaret ediyor ve bu tezin yöntemini de doğrudan etkiliyor. İkinci yaklaşım arşiv araştırması sonucunda çıkan malzemenin metnin içindeki rolüne dayanır. Bu araştırma, mimarların kişisel arşivlerinden, gazetelerdeki köşe yazıları ve okur mektuplarına, resmi belgelerden, şahsi dilekçelere her türlü yazılı ve görsel malzemeye eşit ilgi gösterilen kapsamlı bir literatür taramasını içerir. Üçüncüsü ise, tezin kurgusu ile ilgili. Herhangi bir kent tarihindeki gibi kronolojik bir kurgu yerine, farklı dönemlerde ve ideolojilerdeki söylem ve icraatların arasındaki, daha önce kurulmamış ilişkiler ağı bu tezin kurgusunu oluşturur. Kurgu, üç kavram etrafında şekillenir. Bu kavramlar -büyüklük, boşluk ve müellif- aynı zamanda tezin bölümlerini de oluşturur. Birinci bölüm, büyüklük kavramı üzerinedir ancak kavram yalnızca niceliksel olarak ele alınmamıştır. Bu bölümde kamusal alan tartışmalarında küçük, tekil, bireysel ve gündelik olandan uzaklaşılıp, resmi, toplu, anıtsal, yüce ve militer olanın önemsenmesi ve yüceltilmesine dair tutumun açığa çıkarılması amaçlanır. İkinci bölüm 'Boşluk', genel olarak kamusal alanın şimdiki zamandaki haliyle olan meselemizi açığa çıkarır. Geçmiş, yitip gittiği için sevimli ve kıymetli olup özlenirken; gelecek ise umut vaad ettiği için el üstünde tutulurken, kamusal alanın şimdiki zamandaki hali bir memnuniyetsizliğin, tahammülsüzlüğün, bitmek bilmeyen bir arayışın kaynağıdır. Bu arayışın yanıtı her nasılsa, çoğu zaman boşluk olmuştur; farklı dönemlerdeki ve ideolojilerdeki idarecilerin ortak hevesi boşluktur. Onların meydanı boşaltma çabalarının ve mimar ve plancıların yeniden doldurmak için yaptığı tasarımların ve ikisi arasındaki gerilimin incelendiği bu bölümde, yalnızca meydan değil, genel olarak kentsel alanların biçimlenmesinde boşaltma eyleminin katkısı incelenir. Üçüncü bölümde ise bir kamusal alan üzerinden mimarların birbiriyle, toplumla, bürokrasiyle ve kentle olan ilişkileri incelenir. Beyazıt Meydanı için proje yapmış Sedad Hakkı Eldem ve Turgut Cansever başta olmak üzere, mimarlar, projeleri ve söylemleri bu bölümün içeriğini oluşturur. Müelliflerin mesleki pratikleri kadar, kişisel yönlerinin de ele alındığı bu bölümde, ardı ardına yarım kalan meydan projelerinin arkasında yatan süreçlerde mimarların rolü tartışılır. Çalışmanın sonucunda tezin kurgusunu oluşturan argüman sınanmış olur: Farklı ideolojilere ait kutuplaşmalardan mütevellit gibi görünen kamusal alan tartışmalarının görünenin aksine, en azından Beyazıt Meydanı örneğinde, kenti biçimlendirmeye çalışan anlayışların, fikirler ortak olmasa da, çok benzer olduğu ortaya çıkar. Bu anlayışların ortak noktaları, büyüklük ve boşluğa dair yaklaşımlarıdır. Son tahlilde, kağıt üzerindeki tartışmalarda güdük ve sessiz kalan gündelik hayat ve kamusal alan, pratikte büyüklük ve boşluğa karşı gösterdikleri dirençle büyür ve gelişir.