Tur-i Sina Kilisesi Koruma Projesi

Tez kapsamında, İstanbul ili, Fatih ilçesi, Balat semti, Tahta Minare mahallesi, Köprübaşı mevkiinde konumlanan Tur-i Sina Kilisesi incelenmiştir. Kilise, manastır yapıları ile birlikte, Balat İskele Caddesi ve Mürsel Paşa Caddesi arasındaki yeşil bantta yer almaktadır. Tezin amacı, önemli bir kültürel değer olan Tur-i Sina Kilisesi'nin tarihi ve mimari özelliklerini araştırarak, korunması için öneriler geliştirmek ve yapının özgün değerleri ile gelecek nesillere ulaşmasını sağlamaktır. Geçmişi on dördüncü yüzyılın ilk yarısına kadar uzanan Tur-i Sina Kilisesi, İstanbul'daki Rum Ortodoks yapılarından biridir. Kilise, Mısır'daki Sina Başpiskoposluğu'na ve Aziz Katherina Manastırı'na bağlıdır. Aziz Katherina Ortodoks Manastırı, üç büyük semavi din için büyük önem taşıyan ve özgün işlevini korumayı sürdüren en eski Hıristiyan manastırıdır. Tez çalışması, Tur-i Sina Kilisesi'nin bulunduğu çevrenin özelliklerini, kilise mimarisi ve Rum Ortodoks kiliseleri hakkındaki araştırmaları, kilisenin günümüzdeki durumunun ayrıntılı betimlenmesini, rölövesini, restitüsyon ve restorasyon projelerini içermektedir. Tez çalışmasına, kilise ile ilgili krokilerin hazırlanması, yapının yerinde ölçülmesi ve rölövesinin çizilmesi ile başlanmıştır. Kilisede ölçüm yapmak için Vakıflar İstanbul 1. Bölge Müdürlüğü'nden izin alınmıştır. Eserin günümüzdeki durumunun belgelenmesi, sistematik bir şekilde çekilen fotoğaflarla desteklenmiştir. Kaynak araştırması kapsamında, İTÜ Mimarlık Fakültesi Kütüphanesi, İTÜ Mustafa İnan Kütüphanesi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, İstanbul IV. Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü, İstanbul Yenileme Alanları Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Müdürlüğü, Vakıflar İstanbul 1. Bölge Müdürlüğü, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Harita Müdürlüğü, Fatih Belediyesi İmar ve Şehircilik Müdürlüğü, Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi arşivleri taranmış; söz konusu arşivlerde bulunan, kilise ve yakın çevresini ilgilendiren yazılı ve görsel kaynaklar incelenmiştir. Tez çalışması yedi ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde, tezin amacı, kapsamı ve çeşitli aşamalarda kullanılan çalışma yöntemleri anlatılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde, Balat semtinin adı, konumu ve tarihi gelişimi incelenmiştir. Semtin tarihi gelişimi, Bizans döneminde ve Fetih sonrasında olmak üzere farklı başlıklarda irdelenmiştir. Semtin günümüzdeki dokusunun oluşmasında büyük etkileri olan Balat yangınları ve bitişik düzendeki ahşap yapıların çoğunlukta olduğu semtte yangınlara karşı alınan önlemler araştırılmıştır. Haliç'in güney kesiminde yer alan Balat kıyılarındaki ticari ve sosyal yaşam incelenerek, Balat sahil şeridinin tarihi boyunca geçirdiği değişimler tespit edilmiştir. Eski haritalar ve çizimler ile güncel haritalar karşılaştırılarak; kıyıdaki dolgular belirlenmiştir. XX. yüzyılın başından günümüze, hazırlanan Haliç projeleri ve bu projelerin Balat'ı nasıl etkiledikleri açıklanmış; semtin fiziksel ve sosyal yapısındaki değişimler tespit edilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, kilise mimarisine ve Rum Ortodoks kiliselerinin mimari özelliklerine değinilmiştir. Kiliselerin mekansal düzenleri, cephe düzenleri, malzeme, yapım tekniği ve strüktür özellikleri, litürjik ögeleri ve ek yapıları incelenmiş; Tur-i Sina Kilisesi'nin bu özelliklerden hangilerini taşıdığı belirtilmiştir. Fetih sonrasında Osmanlı yönetimine giren Rum Ortodoks toplumunun sosyal ve dinsel yaşamları, kilise yapım ve onarım hakları araştırılmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde, Tur-i Sina Kilisesi'nin mevcut durumuna ilişkin ayrıntılı tanımı yapılmıştır. Kilisenin konumu ve çevresinin özellikleri, tarihçesi, kitabeleri, mülkiyet durumu ve koruma statüsü irdelenmiştir. Kilisedeki kitabeler yardımıyla, yapıda gerçekleşen onarımlar hakkında bilgi edinilmiştir. Kilisenin mimari özellikleri, sırasıyla; plan özellikleri, iç mekan özellikleri, cephe özellikleri, malzeme, yapım tekniği ve strüktür özellikleri, yapıda tespit edilen bozulmalar ve nedenleri adlı başlıklar altında incelenmiştir. Çalışmanın beşinci bölümünde, restitüsyon sorunları, restitüsyona yardımcı veriler ve geliştirilen restitüsyon önerileri açıklanmıştır. Restitüsyon çalışmaları yapılırken, yapı üzerinde okunabilen değişimler yorumlanarak, kilisedeki özgün bölümler tespit edilmiştir. Restitüsyon önerileri, analojik veriler, özgün belgeler, tarihi haritalar, eski çizimler ve eski fotoğraflar esas alınarak geliştirilmiştir. Restitüsyon çalışmalarında, kıyı şeridi ve Tur-i Sina yapı topluluğunun yakın çevresindeki yapılarla ilgili düzenlemeler, Alman Mavileri (1913- 1914 İstanbul haritaları) ve Pervititch haritaları (1929) referans alınarak yapılmıştır. Pervititch haritalarında, narteksin ahşap strüktürlü ve her iki cephesinde de girişleri olduğu belirlenmiştir; bu bilgiler ışığında restitüsyon projesindeki narteks, ahşap strüktürlü ve iki girişli bir mekan olarak önerilmiştir. Pervititch haritaları, eski fotoğraflar ve kilisenin mevcut durumundaki izler incelenerek, yapının güneydoğu cephesinde iki adet giriş olduğu tespit edilmiştir. Restitüsyon çalışmalarında, kilisenin yakın çevresindeki toprak zemin uygun seviyeye indirilerek, güneydoğudaki kapılardan giriş verilmiştir. 1986 yılına ait avlu fotoğraflarında ve çizimlerde, avludaki taş merdivenin sahanlığı üzerinde ahşap çan kulesi görülmektedir. Söz konusu veriler doğrultusunda, restitüsyon projesinde avluda çan kulesinin yer alması uygun görülmüştür. Bunların yanı sıra, kilisenin iç mekanındaki özgün düzen ve malzemeler belirlenmiş, bu tespitler restitüsyon projesinde yer almışlardır. Çalışmanın altıncı bölümünde, Tur-i Sina Kilisesi'nin gelecek nesillere güvenle aktarılmasını sağlamak üzere hazırlanan restorasyon projesi açıklanmıştır. Restorasyon projesi hazırlanırken, restitüsyon verileri ışığında yapı ve yakın çevresinin sosyal ve kültürel gereksinimleri göz önünde bulundurulmuştur. Tur-i Sina Kilisesi özgün işlevini sürdürmektedir. Kilisenin kalabalık bir cemaatinin olduğu tespit edilmiştir. Restorasyon çalışmalarında, anıtın özgün kimliği ile yaşatılması, tarihi ve estetik değerlerinin korunması önerilmiştir. Kilise ile aynı avluyu paylaşan, özgün işlevleri kütüphane ve misafirhane olan manastır yapıları, günümüzde konut olarak kullanılmaktadırlar. Restorasyon projesinde, söz konusu yapıların kütüphane ve sergi alanı olarak kullanılmaları önerilmiştir. Kullanıcıların uygun olmayan müdahaleleri ve bakımsızlık nedeniyle, günümüzde harap durumda olan yapılarda ciddi strüktürel hasarlar tespit edilmiştir. Hasarların ilerlememeleri, ciddi tehlike oluşturmamaları için acilen önlem alınması gerekmektedir. Restorasyon önerilerinin ilk aşamasını, kilise ve yakın çevresindeki arazi kotlarının düzenlenmesi ile avluya ve kiliseye girişlerin uygun seviyeye getirilmesi oluşturmaktadır. Balat sahil şeridinin doldurulması ve Bedrettin Dalan'ın belediye başkanlığı yaptığı dönemde Balat İskele Caddesi'nin açılması ile toprak kotu zamanla yükselmiştir. Kilisenin güneydoğu cephesindeki girişlerin kullanılmaları, ancak arazi kotlarının düzenlenmeleriyle mümkündür. Kilise ve manastır yapılarının bulunduğu avluya girişlerin kontrollü duruma getirilmeleri için, restorasyon projesinde, anıtların yakın çevresi merdiven ve rampalarla yeniden düzenlenmiştir. Restorasyon çalışmalarında, kilisedeki bozulmaların durdurulması ve yapının uygun olmayan eklerden arındırılması için önerilen müdahaleler tanımlanmıştır. Onarıma ilişkin müdahaleler, sırasıyla; temizleme, sağlamlaştırma, bütünleme, yenileme-yeniden yapma ve çağdaş donanımlarla destekleme olarak adlandırılmıştır. Restorasyon projesinde, özgün olmayan narteksin kaldırılması ve narteksin ahşap strüktürlü olarak yeniden inşa edilmesi önerilmiştir. Kapıların ve pencerelerin kullanımlarını engelleyen dolguların, döşemelerdeki uygun olmayan kaplamaların, cephelerdeki ve iç mekan duvarlarındaki uygun olmayan sıva ve boyaların kaldırılmaları uygun görülmüştür. Restitüsyon verileri doğrultusunda, avludaki çan kulesi ile kilisede eksik olan tüm ahşap kapı ve pencere doğramalarının ve özgün olmayan demir parmaklıkların yeniden yapılmaları uygun görülmüştür. Kilisenin mevcut durumunda çatısını örten Marsilya kiremitlerin kaldırılması ve çatının alaturka kiremitlerle yeniden örtülmesi önerilmiştir. Restorasyon çalışmaları, ısıtma, aydınlatma ve tuvalet ile ilgili önerileri de içermektedir. Sonuç bölümünde, kilisenin çevre için anlamı ve önemi belirtilmiş; Tur-i Sina yapı topluluğunun bir bütün olarak korunmasının gerekliliği üzerinde durulmuştur. Tüm araştırmalar ve analitik belgeleme çalışmaları doğrultusunda elde edilen veriler değerlendirilerek, anıtın yaşayan çevre ile bütünleşmesi için önerilen uygulamalar açıklanmıştır. Kilisenin ve yakın çevresinin canlanması, Balat semtinin tarihi dokusu ile uyumlu olarak korunması, yapı topluluğunun birlikte ele alınması ile mümkündür. Balat'taki Tur-i Sina Kilisesi, sahile yakın ve ulaşıma elverişli bir konuma sahiptir. Anıtın mümkün olan en kısa sürede onarılması ve manastır yapıları ile birlikte güvenli bir şekilde korunması gerekmektedir. İ