Karatepe-Aslantaş arkeolojik alanındaki koruma ve restorasyon uygulamalarının İtalyan Arşiv Belgeleri ışığında değerlendirilmesi

Günümüzde Osmaniye İli Kadirli İlçesi sınırları içerisinde yer alan ve M. Ö. 8. yüzyılda Danuna halkının yöneticisi 'Azatiwata' tarafından inşa ettirilmiş bir Geç Hitit kalesi olan Karatepe-Aslantaş, yaklaşık 50 seneye yayılan koruma ve restorasyon geçmişşi ile ülkemizdeki koruma uygulamaları içerisinde özel bir yere sahiptir. 1952 yılında başlatılan ve 2000'li yılların başlarına kadar devam eden bu çalışmalar kapsamında Türkiye şartlarında pek çok açıdan öncü nitelikteki uygulama hayata geçirilmiş, yerel halkın ve yöneticilerin de sürece dahil edildiği kolektif bir anlayış hakim olmuştur. Çalışmaların yürütücülüğünü yapan Prof. Dr. Halet Çambel'in kişisel özelliklerinin de etkisiyle 'destansı' bir görünüm alan bu çok boyutlu koruma hikayesi, bugüne kadar çeşitli yönleriyle ele alınmıştır. Uygulamalarla ilgili teknik detayların açık bir şekilde aktarıldığı bilimsel yayınların yanı sıra, çalışmaların sosyal ve insani boyutlarına yönelik çok sayıda söyleşi, belgesel ve yayın da bulunmaktadır. Bununla birlikte, Karatepe-Aslantaş'taki koruma uygulamalarının anlaşılabilmesine yardım eden bu yayınların varlığı, uygulamaların koruma disiplini açısından tam anlamıyla değerlendirilebildiğini söylemek için yeterli değildir. Özellikle, çalışmaların başlatıldığı 1950'lerde Roma Merkezi Restorasyon Enstitü ile kurulan işbirliği sonucunda ortaya konulan koruma yaklaşımının hak ettiği şekilde ele alınmamış olması, dikkat çekici eksikliklerden biri olarak not edilmiştir. Benzer şekilde, tez çalışmasının başında incelenen alanla ilgili yıllık kazı raporları, çalışmaların bazı temel fakat gözden uzak kalabilecek detaylarını açığa çıkarmış, Karatepe-Aslantaş uygulamalarının bir bütün halinde ve koruma bakış açısıyla değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymuştur. Bunun yanı sıra, alanda ortaya çıkarılan bazalt eserlerde gerçekleştirilen çok aşamalı restorasyon uygulamalarına yönelik kapsamlı bir incelemenin, eserlerin gerçek anlamda korunabilmeleri adına son derece önemli olduğu anlaşılmıştır. Bu değerlendirmeler ışığında tezin ana konusu, Karatepe-Aslantaş Arkeolojik Alanı'nda değişik dönemlerde gerçekleştirilen ve birbirinden farklı özellikteki uygulamaları barındıran bu çok boyutlu koruma projesinin teknik bir bakış açısıyla, koruma disiplini ve tarihi bağlamında ele alınması olmuştur. Bunun yanı sıra, yürütülen koruma faaliyetlerinin bürokratik ve sosyal boyutlarına da belirli bölümlerde değinilmiştir. Bu noktada, 1950'li yıllardaki ilk dönem uygulamalarını gerçekleştiren Roma Merkezi Restorasyon Enstitüsü Arşivi'nde bulunan belgeler, bu dönemdeki çalışmalara dair önemli bilgiler sunmanın yanında, ilerleyen yıllarda gerçekleştirilen uygulamalara da ışık tutarak tez kapsamında bağlayıcı bir omurgaya dönüşmüştür. Belirlenen bu amaç doğrultusunda öncelikli olarak, koruma uygulamalarının başladığı ve koruma yaklaşımının belirlenip bazalt mimari elemanların üzerinde ilk uygulamaların yapıldığı 1952- 56 dönemi çalışmaları incelenmiştir. Sanat tarihçisi ve restorasyon kucramısı Cesare Brandi'nin, kuruluşuna öncülük ettiği Roma Merkezi Restorasyon Enstitüsü'nün uzmanları ile birlikte gerçekleştirdiği bu uygulamaların teknik detayları, hem bu enstitünün arşivinde bulunan belgeler yardımıyla hem de Karetepe-Aslantaş ile ilgili yapılan bilimsel yayınlardan derlenerek ortaya konmuştur. Yine bu arşivde bulunan resmi yazışmaların sürekli bir okuması ile kurulan işbirliğinin bürokratik aşamalarına da ışık tutulmuştur. Ardından, bu ilk uygulama dönemini takip eden süreçte alanda yapılan diğer çalışmalar da koruma disiplini açısından değerlendirilmiştir. Koruma çatılarının inşası ile başlayıp, 2000'li yılların başlarında bir Ziyaretçi Merkezi'nin yapımı ile sonlanan bu süreçte, Karatepe-Aslantaş'ın bir açık hava müzesine dönüşümü anlatılmıştır. 1987'de yeniden başlayan taş restorasyonları ile 2000'lerin başındaki son dönem uygulamaları, tez çalışmasının amaçları doğrultusunda daha detaylı olarak ele alınmıştır. Kronolojik olarak yapılan bu süreç tarifinin ardından, bazalt mimari elemanlar üzerinde farklı dönemlerde yapılan restorasyon uygulamaları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Yerinde yapılan belgeleme ve tespitleri temel alan, arşiv belgeleri ve bilimsel yayınlarla desteklenen bir metodoloji geliştirilerek, bu bazalt elemanlar üzerinde farklı dönemlerde gerçekleştirilen uygulamalar kronolojik olarak haritalanmış, malzeme analizleri yapılmış ve bir restorasyon tarihi kaydı tutulmuştur. Taş restorasyonlarına yönelik üretilen bu analizlerin, gelecekteki muhtemel müdahalaler sırasında fayda sağlaması ve başka arkeolojik alanlar için de uygulanabilir bir metodolojinin ortaya konması amaçlanmıştır. Alanda yapılan mimari belgeleme çalışması ile birlikte, Türkiye'nin ilk brüt beton mimari örneklerinden biri olan Karatepe-Aslantaş koruma çatılarının güncel durum tespiti yapılmış ve bu yapıların arkeolojik kalıntılarla kurduğu ilişki ortaya konmuştur. Roma Merkezi Restorasyon Enstitüsü Arşivi'nde bulunan belgeler yardımıyla, bu çatıların tüm tasarım süreci ayrıntılarıyla ele alınmıştır. Tezin son bölümünde ise, yukarıda bahsedilen belgeleme çalışmaları ve 50 senelik koruma geçmişşinin sunduğu veriler ışığında, genel anlamda açık hava müzesini, özel olarak ise koruma çatılarını ve bazalt eserleri ilgilendiren güncel koruma sorunları ve tehdit unsurları tespit edilmiş, geleceğe yönelik koruma önerilerinde bulunulmuştur.