Ortak ilgi, ortak yer ve topluluk ilişkisinin toplu yaşam pratikleri üzerinden tartışılması

Kentlerin yapılı çevrelerinin büyük bir çoğunluğu barınma işlevli yapılardan meydana gelir. Kentsel arsanın değerliliği, kent merkezlerinde ikamet etmeye dair fazlaca talep, yeryüzüne daha az müdahale, daha çok güneş ışığı gibi bazen açık bazen örtülü birçok amaçla barınma birimleri bir araya gelerek toplu yaşanılan bu yapıları oluşturur. Böylelikle kent içinde yan yana, alt alta, üst üste olacak şekilde bir yaşama hali sunulmuş olur. Her ne kadar birbirlerine oldukça yakın olsalar da barınılan birim çoğunlukla özel ve içe dönük olma durumuyla eşleşir. Birimlerin bir araya gelerek oluşturdukları toplu yaşanılan yerin karakteriyse onları bir araya getiren motivasyonla ilişkilenir. Motivasyon, birimlerin bir araya geliş biçimlerini tarifleyen bir bileşendir. Bu sebeple birimlerin oluşturduğu çevrede topluluk durumunun incelenişinde onun izinin sürülmesi gerekmektedir. Çalışma kapsamında öncelikle topluluk kavramının tanımı, topluluk hissini yaratan bileşenler aktarılacaktır. Topluluk durumunu var eden ortak ilgi ve ortak yer konuları üzerinde durulacaktır. Bir arada yaşanılan çevrelerde barınma olgusunun bütüncül bir ekosistemin ayrıştırılamaz bir bileşeni olarak sisteme dahil olduğu modern dönem öncesine ait iki farklı yerel yerleşim örneği ile barınma olgusunun hedeflenen ekosistemin tamamlayıcısı olduğu, modern dönemde kurgulanmış iki farklı toplu yaşama modeli incelenecektir. Bu örnekler üzerinden barınma mekanlarını bir araya getiren ortak ilginin ortak yerin üretimindeki etkisi aktarılmaya çalışılacaktır. Ortak ilginin barınma mekanlarının örgütlenişlerine ve topluluk durumunun çıktısına dahil oluşları irdelenecektir. En nihayetinde, ikinci bölümde kurulmuş olan ortak ilgi-ortak yer-topluluk ilişkisi ekseninde günümüzdeki toplu yaşama durumu İstanbul üzerinden ele alınacaktır. Günümüzde toplu yaşama hali modern öncesine ait yerel örneklerden ve modern döneme ait formüle edilmiş toplu yaşam modellerinden farklı olarak kentin bütünündense kent içinde yan yana, alt alta, üst üste ikamet edilen konutlara referans verir hale gelmiştir. Barınma birimlerini kent içindeki konutları oluşturacak şekilde bir araya getiren, onların örgütlenişlerine dahil olan ortak ilgilerin ne oldukları sorusunun cevabı bulanık bir haldedir. Ancak ortak yerdeki topluluk durumunun ele alınabilmesi için bulanık haldeki ortak ilgilerin izinin sürülmesi gerekmektedir. Mekanın oluşumu toplumun kendisinden, onun içinde bulunduğu sosyal, kültürel, ekonomik ortamdan ve onun beklentilerinden bağımsız değildir. Dolayısıyla konut özelindeki ortak ilgileri de toplumun kendisinde aramak, barınma birimlerinin örgütlenişleri ile meydana gelen ortak yerin ortak ilgi-ortak yer-topluluk ilişkisi eksenindeki incelenişinde kayıp olan ortak ilgi parçasının tamamlanmasını sağlayacaktır. Bugün Türkiye'de kent içinde iki tip konut üretimi ön plana çıkmaktadır. Bunlardan ilki olan küçük üretimin çıktısı, barınma birimlerinin apartman bloğu şeklindeki örgütlenişleridir. Büyük üretimin çıktısıysa çoklu konut blokları, bilindik adlandırmalarıyla siteler şeklindeki örgütlenme biçimidir. Çalışma bu iki üretim biçiminin İstanbul kenti içindeki çıktıları üzerinden toplu yaşanılan ortak yerdeki topluluk durumunu ortak ilgi-ortak yer-topluluk ekseninde incelemeyi hedefler. Türkiye'deki birçok kentin olduğu gibi İstanbul'un da bugünkü kimliğini var eden apartman blokları, aşina hale gelen toplu yaşama hallerinden biridir. Her ne kadar bugün ilk akla gelen konut türlerinden birisi olsa da kente sonradan dahil olmuştur. Apartman bloğu şeklindeki örgütlenme biçiminin kente dahil oluş sürecini izlemek, onun bu denli benimsenmiş oluşundaki ortak ilginin izini sürebilmeyi sağlayacaktır. Dahası, ortak ilginin barınma mekanlarını bir araya getirerek ortak olan yeri yaratma biçimi ve ürettiği çevre üzerinden topluluk durumu tartışılabilecektir. Bu sebeple apartmanın ve onun ürettiği yaşama halinin kent içinde görünür olmaya başladığı 19. yy İstanbul'undan konut üretiminde aşina olunan haline geldiği 1980'lere kadar devam eden aralık ortak ilgiye dokunabilecek noktalarıyla sosyal, ekonomik, kültürel bazı dinamiklerin yer yer dahil olduğu bir geçmişş anlatısı içinde ele alınacaktır. Böylelikle toplumun kendisinden köken alan süreçten süzülen ortak ilginin, ortak yerin üretilme biçimini tarifleyişi somutlaştırılacaktır. Elbette ki apartman bloklarını oluşturacak şekilde barınma mekanlarını bir araya getiren o günkü motivasyonların bir kısmı zamanla yok olmuş, apartman bloğu üretimi bugün alışılmış olunan konuta referans verir hale gelmiştir. Ancak onun benimsenişinde rol oynayan ortak ilgiler, bugün hala o zamanki plan organizasyonuyla benzer şekilde üretilen ortak yerin yaratımına dahil olmasından ve mekan organizasyonunu şekillendirmesinden dolayı küçük üretimin çıktısı olan apartman bloğu üzerinden topluluk durumunun incelenişinde önemli bir bileşendir. Ortak ilgi-ortak yer arasındaki ilişki kurulduktan sonraysa apartman bloğu topluluk ekseninde ele alınabilecektir. Kentin muhtelif yerlerinde görünür olmaya başlayan ve her geçen gün sayıları artan büyük üretimin çıktıları da toplu yaşama hallerinden diğeridir. Ancak ortak kullanıma tabi bir çevre etrafında toplu yaşama halinin ve onun yerleştiği kentsel bağlamla ilişkilenme biçiminin tekil apartman bloklarından farklı olarak yeni bir topluluk durumu tarifliyor oluşu ve bu durumun üretiminin talep ediliyor oluşu, çoklu konut bloklarının da çalışmanın kapsamındaki barınma mekanlarının bir araya geliş motivasyonu ve oluşan çevrenin topluluk durumu üzerinden incelenişine dahil edilmesini gerektirir. Barınma birimlerini ortak bir çevre oluşturacak şekilde örgütleyen motivasyon ya da başka bir ifadeyle ortak ilgi, ortak yerin topluluk durumu özelindeki niteliğini etkileyecektir. Yine aynı şekilde çoklu konut bloklarının üretilmesini sağlayan ortak ilginin izini sürmek, ortak yerin oluşumunu ve yaratılan çevredeki topluluk tartışmasını da yürütebilmeyi mümkün kılacaktır.