Bizans dönemi kent morfolojisinin incelenmesine yönelik bir yöntem önerisi

Bizans kentinin tarihi, imparatorluğun sosyal ve ekonomik tarihinin açıklanabilmesi için önemlidir. Teorik bir konu olarak, Erken Bizans Dönemi'nden 1453'te imparatorluğun yıkılmasına kadar geçen zamanda Bizans kentinin fiziki süreci, son derece kapsamlı ve karmaşıktır. Bu dönemde yaklaşık 11 yüzyıl boyunca her bir farklı olayda sonuçları farklılaşan dinamik bir değişim gerçekleşmiştir. Bu doğrultuda kentlerin tarihi, kurumlarının ve sosyal yapılarının evrimi, mimarlık ve kent planlamasının gelişimi ilgi konusu olmuştur. Bizans Dönemi kentlerine yönelik araştırmalara genel olarak bakıldığında, monografik incelemelerin yoğunlukta olduğu; araştırmalar kapsamında bir yandan toplumsal, siyasi, iktisadi ve kültürel tarihe, diğer yandan anıtlara, mimari yapıtlara ağırlık verildiği görülmektedir. Buna karşın 'Bizans kenti' kavramının irdelenmesine ya da kent strüktürünün ve kentsel alanların analizine yönelik çalışmaların ülkemizdeki akademik ortamda sınırlı sayıda kalması bu konudaki araştırma boşluğuna işaret etmektedir. Bu çalışmanın amacı, Bizans Dönemi kentlerinin fiziki evrim sürecini araştırmak ve Bizans kent morfolojisinin bazı sorunsallarını açıklığa kavuşturmaktır. Tez kapsamında kent morfolojisinin 'kentsel formun onu meydana getiren unsurların zaman içerisinde uğradıkları tarihsel dönüşüm ve değişimin ortaya koyulması ile anlaşılabileceği' ilkesi temel alınarak Bizans kentinin varlığını sürdürdüğü süreç boyunca geçirdiği dönüşüm ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Ele alınan Bizans kentlerinin analiz yöntemi üç başlık altında toplanmıştır: 1. Kazılar sonucu ortaya çıkarılmış veya ayakta kalan binaların analizi ile üretilen kanıtların incelenmesi, 2. Çeşitli dönemlerde kentsel dokunun yeniden inşasının incelenmesi, 3. Uygun olan yerlerde, bulgular ve yazılı bilgileri içeren karşılıklı yorumlama. Bu çalışmada Bizans Dönemi kentlerinin fiziki evrim sürecinin incelenmesi amacıyla Anadolu'nun Batı ve Güney Batı bölgelerinde yer alan 30 kent (Ainos, Aizanoi, Amorium, Ankyra, Aphrodisias, Arykanda, Assos, Elaiussa Sebaste, Ephesos, Herakleia, Hierapolis, İasos, Kaunos, Knidos, Ksanthos-Letoon, Laodikeia, Menderes Magnesiası, Nikaia, Medeia, Miletos, Myra-Andriake, Olympos, Patara, Pergamon, Priene, Rhodiapolis, Sagalassos, Sardes, Side, Tralleis) araştırılmıştır. Kentlerin seçiminde köklü bir tarihsellik, yoğun nüfus, üretken ve yoğun yerleşim ve arkeolojik raporların varlığı etken olmuştur. Tez kapsamında öncelikle Bizans kentlerinin büyük ölçüde üzerinde konumlandığı Roma Dönemi kent morfolojisi ele alınmış, ardından Bizans kent tarihi, kentlerdeki kırılma noktalarına göre sınıflandırılarak aktarılmış, ayrıca Bizans kenti üzerine çalışma yapan araştırmacıların görüşleri doğrultusunda kentsel süreklilik sorunsalına değinilmiştir. Değerlendirme ve sonuç bölümlerinde katkı sağlayacağı düşüncesinden hareketle Bizans Dönemi kentsel dinamikleri tanımlanmıştır. Ele alınan 30 kent üzerinden kentsel alanlar/işlevler incelenmiştir. Tüm verilerden yola çıkarak Bizans kentinin tarihsel süreç bakımından fiziki evrim süreci ve Bizans kentsel alanlarının dönüşümü üzerine çıkarımlar yapılmıştır. Sonuç olarak Antik Dönem kentsel kullanımların devam ettiği veya dönüştüğü görülmekle birlikte özellikle Hristiyanlığın etkisiyle yeni dinsel alanların ortaya çıktığı ve sürekli istilalara karşı savunma odaklı yaklaşımların geliştirildiği gözlemlenmiştir. Bizans kentinin, Roma Dönemi'nin ardından bazı işlevleri devam ederken bazıları dönüşmüş, biçim değiştirmiş ve yeni işlevlere evrilmiş, 7. yüzyıl ile birlikte ise işlevleri parçalanmış ve kent gerektiğinde küçülmüş ve periferik alanlara kaymıştır. Kent, büyük ölçekli bir yerleşimden küçük ölçekli bir yerleşime, açık bir organizasyondan kapalı bir organizasyona ve kamusal odaklı bir yaklaşımdan özel odaklı bir yaklaşıma doğru değişim ve dönüşüm geçirmiştir. Dolayısıyla Bizans kentinin 1000 yıllık süreçte bir şekilde varlığını sürdürmüş olduğu söylenebilir.