Trakya'da Roma ve Bizans dönemi yerleşmeleri, anıtları, erken cumhuriyet döneminde koruma ve restorasyon modaliteleri üzerine bir araştırma (1923-1950)

Trakya bölgesi Avrupa ve Asya arasındaki geçiş yolları üzerinde bulunması nedeniyle tarihi boyunca çeşitli uygarlıkların kurulduğu topraklar olmuştur. Roma İmparatorluğu'nun Trakya bölgesini tam hakimiyeti altına almasıyla bölgede merkezi bir yapı oluşmuş, özellikle Yeni Roma'nın imparatorluğun yeni başkenti olarak kurulmasıyla, bölgenin önemi daha da artmıştır. Bugün Türkiye sınırları içinde bulunan Doğu Trakya bölgesi, bu önemini 14. yüzyılda Osmanlıların Balkan topraklarını fethi ve ardından Osmanlı İmparatorluğu'nun uzun tarihi boyunca korumaya devam etmiştir. Türkiye Trakyası'nda Roma ve Bizans dönemi yerleşim ve anıtları ile koruma durumlarının tespitini amaçlayan bu çalışmada, öncelikle bölgedeki yerleşimler incelenmiş, genellikle yerleşim birimlerinde tüm kültür katmanlarının gözlemlenmesi sonucunda, yerleşimlerin kurulmasından Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne kadar bu yerleşimlerin tarihleri ele alınmış, böylece yerleşimlerin tarihlerinin bir bütünlük içinde anlaşılması amaçlanmıştır. Bölgenin tarihi, bölgede yer alan imparatorluk yolları, Roma ve Bizans dönemi kentlerinin genel özellikleri de çalışmaya dahil edilmiştir. Bu yerleşim ve anıtların tespiti yapıldıktan sonra dönem eserlerinin, Trakya'da imar faaliyetlerinin ivme kazandığı 1950'li yıllara kadar olan koruma durumları incelenmiştir. Bu amaçla, 1923- 1950 yılları arasında ülkede var olan eski eser anlayışı, yasalar ve uygulamalarla birlikte ele alınmış, böylece erken Cumhuriyet döneminde genelde eski esere özelde Roma-Bizans dönemi eserlerine bakış tahlil edilmeye çalışılmıştır. Ardından, Trakya bölgesindeki uygulamalar incelenmiş, bu amaçla Vakıflar Bölge Müdürlüğü, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Trakya Umumi Müfettişliği, Halkevleri ve Türk Tarih Kurumu yoluyla devletin bu dönem eserlerine bakışı değerlendirilmiştir. Çalışmada Trakya bölgesinde, Roma ve Bizans dönemine ait toplam 59 anıt tespit edilmiştir. Bu eserlerden 19'u Edirne ili, 15'i Kırklareli ili, 25'i Tekirdağ ili sınırları içinde bulunmaktadır. Toplam 59 adet yapıdan 36'sının tamamen yok olduğu, 20'sinin kalıntılarının bulunduğu görülmüştür. Bu eserlerin yalnızca 3'ü ayakta olup bu yapılar cami (2) ve türbeye (1) çevrilmiş kiliselerdir. Kalıntıları bulunan ve ayakta olan toplam 23 adet Roma-Bizans dönemi eserinin 7'si tescilli eserdir. Tescilli eserlerin sur kalıntıları (4), cami (2) ve türbe (1) olduğu tespit edilmiştir. Elde edilen veriler ışığında, 1923- 1950 yılları arasında devletin ülkedeki eski eserlerin envanterini hazırlama girişimi, bu amaçla kurulan çeşitli kurumlar aracılığıyla ülke çapında tarihi eser bilincini oluşturma ve yaygınlaştırma çabaları, merkezi idarenin bu yönde yasal çerçeveyi genişletme ve uygulama konusunda yerel idareleri sürekli uyarması, Roma-Bizans dönemi eserlerinin ülkenin arkeolojik ve tarihi mirası olarak kabul edilmesi, söz konusu eserlerin korunması yolunda olumlu adımlar olarak tespit edilmiştir. Devletin yukarıdaki amaçlarla kurduğu ya da kurulmasına öncülük ettiği kurumların Trakya'da Roma-Bizans dönemi eserlerine yönelik uygulamaları incelendiğindeyse, olumsuz bir tablo ortaya çıkmaktadır. Nitekim 1923- 1950 yılları arasında bu kurumlardan yalnızca Vakıflar Bölge Müdürlüğü'nün ve E. E. M. G. M.'nin 1 adet yapı tescil ettiği, 1 adet yapı onardığı tespit edilmiştir. Ekonomik olanaksızlıklar, ülke genelinde olduğu gibi Trakya bölgesinde de gözlemlenen korumadan çok yerleşimlerin imarına verilen ağırlık, merkezi idare-yerel yönetimler arasında görülen koordinasyonsuzluk, tarihi eser bilincinin yaratılması ve yaygınlaştırılması girişimlerinin yetersiz kalması, bu eserlerin büyük oranda yok olması sonucunu doğurmuştur.