İstanbul'da Balyan ailesi tarafından yapılan dini yapılarda cephe biçimlenmesi ve mimari elemanlar

Osmanlı İmparatorluğu'nda, mimarlık alanında modernleşme süreci 18. yüzyıldan itibaren mimari ortama yeni yapı tipleri ve yeni üslupların katılması ile birlikte başlamış ve 19. yüzyılda Tanzimat Fermanı'nın ilanı ile beraber etkilerini sürdürmüştür. Tanzimat sonrası Hassa Mimarlar Ocağı'nın yapı üretiminin yanı sıra yabancı ve gayrimüslim mimarların yaptıkları yapılarla mimariye batılı tarzda biçimler ve üsluplar katılmıştır. Kent mekanına katılan yeni yapı tipleri olan kışlalar, karakollar, fabrikalar, garlar vb. yapıların iç ve dış cephelerinde Avrupa'da aynı yüzyılda hakim olan seçmeci üslupların kullanımı yaygınlık kazanmıştır. İstanbul'da yapı cephelerinde Yunan, Roma, Gotik, Rönesans, Barok, Rokoko, Ampir üslupları ayrı ayrı veya bir arada yeniden yorumlanarak kullanılmış ve İstanbul'daki mimarlık ortamına yeni bir görünüm kazandırmıştır. Bunun yanı sıra Klasik Osmanlı Mimarisi'ndeki tipolojisini değiştirmeden iki yüzyılı aşkın sürdürülen Osmanlı dini mimarisi de batılılaşma sürecindeki bu yeni üsluplardan etkilenmiştir. Batılı Üslupları bir arada kullanma becerisi ve cepheleri yeniden yorumladığı yapıları ile İstanbul'a yeni bir görünüm kazandıran önemli isimlerden biri de Ermeni kökenli Balyan Ailesi üyeleridir. Balyan Ailesi üyeleri ürettikleri yapılarında farklı üslupların öğelerini ve elemanlarını harmanlayarak seçmeci üslupta cepheler ortaya çıkarmıştır. Yapmış oldukları camileri Osmanlı yönetim kademelerine yapmalarından ötürü, siyasi gücü temsil edecek yapılar yapmaları gerekliliğinden, cami dış cephelerini oldukça bezemeli ve gösterişli kılarken, Ermeni Cemaati için yapılan ibadet yapıları olan kiliselerin cephelerini yalın ve sade tutmuşlardır. Bu çalışma kapsamında Balyan Ailesi'ne atfedilen tüm yapılar kısaca tarihsel özellikleri ve cephelerinde kullanılan üsluplar bağlamında incelenmiştir. Dini yapılar olan camiler ve kiliselerin cephe düzenlemeleri ve bezeme öğeleri ise tezin ana konusu olarak detaylı ele alınmıştır. Bu çerçeve içerisinde incelenen camiler kronolojik olarak sırasıyla; Nusretiye Camii, Küçük Mecidiye Camii, Büyük Mecidiye Camii, Dolmabahçe Camii, Teşvikiye Camii, Sa'dabad Camii ve Pertevniyal Valide Sultan Camii'dir. Kiliseler ise; Kumkapı Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Kumkapı Surp Vorvots Vorodman Kilisesi, Ortaköy Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Galatasaray Surp Yerrortutyun Kilisesi, Beşiktaş Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Kuruçeşme Yerevman Surp Haç Kilisesidir. Dört bölümden oluşan tezin ilk bölümünde konunun seçilmesindeki amaç belirtilmiş, araştırmanın kapsamı ve araştırma yöntemi anlatılmıştır. Tezin ikinci bölümünde ise araştırma kapsamında incelenen camilerin ve kiliselerin ait olduğu modernleşme dönemi ile beraber İstanbul'da gerçekleşen değişimler irdelenmiştir. Üçüncü bölümde Balyan Ailesi ve ailenin fertleri olan Merametçi Bali Kalfa, Krikor Amira Balyan, Senekerim Balyan, Garabed Amira Balyan, Niğoğos Balyan, Sarkis Balyan, Agop Balyan, Simon Balyan, Levon Balyan'ın hayatlarından, mimari faaliyetlerinden ve eğitim hayatlarından bahsedilmiştir. Aynı bölümde, Balyan Ailesi'nin yapmış olduğu tüm yapıların tarihçeleri kısaca ele alınmış ve yapıların cephelerinin üslup özelliklerinden bahsedilmiştir. Tezin ana araştırma konusu olan dördüncü bölümde ise Balyan Ailesi'nin yapmış olduğu dini yapılar olan camiler ve kiliselerin tarihsel değişimleri, mimarları, yapıların mimari özellikleri incelenmiştir. Araştırma kapsamında incelenen dini yapıların dış cephe özellikleri cephe düzeni, mimari elemanlar ve bezeme ögeleri başlıklarıyla analitik olarak incelenmiştir. Cephelerin yatay ve düşey akslarla tanımlanabilir olması analiz yöntemini belirlemiştir. Camilerin subasman hizasından kubbe kasnağına kadar bölümleri mimari analize konu edilmiş olup, subasman yüzeyleri ve kubbe kasnağı ayrıca ele alınmıştır. Benzer inceleme yöntemi kiliseler içinde uygulanmıştır. Tezin sonuç bölümünde ise araştırma kapsamında varılan sonuçlar ortaya konmuş; cami ve kiliselerin kendi yapı kategorileri içerisinde benzer dış cephe biçimi ve bezeme elemanlarına sahip olduğu ancak Balyan Ailesi'nin her yapıda benzer elemanları farklı bir kompozisyonla birleştirerek kullandığı sonucuna varılmıştır. İncelenen camiler ve kiliselerin cephelerindeki bezeme öğeleri tespit edilerek bezeme sözlüğü oluşturulmaya çalışılmıştır.