Sinasos yöresel mimarisi ve 19. yy batılılaşma hareketlerinin konut mimarisine etkileri

Sinasos, Kapadokya Bölgesi'nde, Ürgüp'ün 6 km. Güneyinde bulunan, 1924 yılında Lozan Mübadele Antlaşması'nın uygulanmasından önce yoğun olarak Rum nüfusun ikamet ettiği bir yerleşim bölgesidir. Bu tez, tarih içinde Kapadokya ve Sinasos'u ele almakta ve 19. yy.'da sosyal alanda yapılan çeşitli düzenlemeler, gayrimüslimlere tanınan haklar ve Batı etkisiyle Osmanlı İmparatorluğu topraklarında gerçekleşen değişimlerin, Sinasos'a olan etkilerini konut ölçeğinde araştırmaktadır. Sinasos'un konumu ve sosyo-kültürel özelliklerinden yola çıkarak, bölgede bulunan kentsel ve mimari öğelerin ışığında, özellikle 19. yy.'da görülen gelişme ve bunun mimari sonuçlarını ele almak amaçlanmaktadır. Tez, Sinasos'un sosyal ve mekansal oluşumunda konumunun önemini tarihiyle beraber ele almaktadır. Sinasos önemli askeri ve ticari güzergahların birleştiği bir bölgede bulunması sebebiyle, bilindiği kadarıyla Hititler döneminden bu yana yerleşim birimi olmuştur. Çevredeki kaya oyma kiliselerden de anlaşılacağı gibi, Kapadokya'da Hristiyanlığın yayılması sürecinden beri yerli halk Ortodoks'tur ve bu 1 924 Lozan Mübadele Antlaşması sonucunda Sinasos'daki Rum Ortodoks nüfusun Yunanistan'a gitmesine kadar sürmüştür. Sinasos'un özellikli konumu, Rum Ortodoks Cemiyetleri içinde önemli bir yere sahip olması, dolayısıyla kasabada oluşan teşkilatların, kent bilincinin oluşmasına ve kentsel öğelerin ortaya çıkmasına yaptığı katkıdan kaynaklanmaktadır. 19. yy. üzerine yapılan araştırmalarda Tanzimat Fermanı ile gayrimüslimlere tanınan haklar dolayısıyla bu kesimin Batı etkisindeki ticaretteki etkin rolleri vurgulanmakta, 19. yy.'da Ermeni ve Rum nüfusun Batı ile ilişkileri ve yönlendirici rolleri üzerinde durulmaktadır. 19. yy.'da, özellikle başkentteki yenilik ve değişim atmosferinden, yılın önemli bir bölümünde İstanbul'da çalışan yahut İstanbul'a taşınmış ancak her yaz Sinasos'a giden Sinasoslular da kaçınılmaz olarak etkilenmişlerdir. Tezde, çoğunluğu tüccar olan, İstanbul'da etkin bir loncaları da bulunan gayrimüslim nüfusun, 19. yy.'da ve 20. yy. başında, küçük bir kasaba olan Sinasos'un çehresini değiştiren yoğun yapım etkinlikleri ele alınmıştır. Tez, Sinasos'taki gelişmeyi anlayabilmek için önce bu gelişmeleri oluşturan ortamı ortaya koyar. İmparatorluk genelinde kentsel düzen ve mimari üsluplarda görülen değişiklikler, batılılaşma ve modernleşme çabalarının bu ortama etkisi üzerinde durmaktadır. Ayrıca, Anadolu'nun diğer kentlerinden farklı olarak, bir Rum cemaatin ve örgütlerinin bulunduğu Sinasos'ta Rum Ortodoks Kültürü'nü yaşatma çabaları ve bu doğrultudaki uygulamalar sosyal teşkilatlar ve kentin mimari görüntüsünün de etkili olması ele alınmıştır. Sinasos'taki mevcut yapılar ve 1924 yılında yapılmış yerleşim planında, çeşitli kamu teşkilatlarına ve halka hizmet eden kamu yapılarının yoğunluğu kentte etkin bir kamu teşkilatının varlığını gösterir. Eğitim kurumlarının varlığı ve dönemin en ileri eğitim sisteminin uygulanması, Ortodoks Rum cemaatinin tüm ülkede uyguladığısistemin bir parçası ve eğitime verilen önemin bir sonucudur. Şu an yalnızca fotoğrafları bulunan Erkekler Okulu, Kapadokya'nın gözde eğitim kurumlarından biri oluşuyla çeşitli kaynaklarda yer almaktadır. Sinasos, Kapadokya Bölgesi yöresel konut mimarisi içinde değerlendirilen taş mimarisinin egemen olduğu bir yerleşimdir. Topografya, kent genelinde Anadolu Kent Dokusu'nun en önemli öğelerinden olan organik dokunun oluşmasını sağlamıştır. Bölgeye özgü, avlu, eyvan, çıkma, cephe düzeni, bezeme gibi özellikleri bünyesinde barındırır. Bozulmamış yapısı, farklı dönemlere ait geleneksel konutları ve diğer özgün yapılarıyla bir kent görünümü sergiler. Sinasos'un diğer bir karakteristik özelliği, kentte dar parsellerde yapılan, yaslı olduğu yamaçta kaya oyma birimleri bulunan, bazen iki katlı, küçük, tek bir yapı şeklinde olan, birbiriyle içice geçmişş geleneksel konutların yanında, ölçekleri ve şehir içindeki algılanış biçimleriyle bunlardan tamamen farklı olan yığma konutların yarattığı tezattır. Tezde bu doğrultuda yapılan incelemelerle, Sinasos'ta yerel öğeler, konut tasarımında geçerli olan yöntemler ve taş mimarisinin özellikleri ortaya konmaktadır. Bu özgünlüğü oluşturan Rum cemaatinin yapısı, bu cemaati etkileyen sosyal değişimler, sosyal değişimlerin sonucunda girişilen yapım etkinliği incelenmekte, mekan geleneğinin bu etkenler sonucunda uğradığı değişiklikleri ortaya koymak amaçlanmaktadır. XI