Conservation of a modern rural heritage place: Early Republican Period model village of Samutlu, Ankara

Kırsalın iyileştirilmesi ve fiziki çevresinin geliştirilmesi kaygısı Geç Osmanlı Döneminde kendisini göstermeye başlamıştır. Bu dönemde, ülkeye kaybedilen topraklardan yapılan kitlesel göçler sonucunda ortaya çıkan iskan sorunu, bu kaygının planlı bir iskan politikasına dönüşmesini sağlamıştır. Bu durum Erken Cumhuriyet Döneminde farklı bir boyut kazanarak devam etmiş ve planlı kırsal yerleşimlerin kurulması yeni Cumhuriyetin kıra yönelik vizyonun gerçekleşmesi, mevcut kırsal yaşam koşullarının iyileştirilmesi ve kırın sosyal, kültürel, ekonomik ve mimari olarak modernleşmesi için önemli bir araç haline gelmiştir. Bu çalışma, yeni kurulan cumhuriyetin bu bağlamda önemli gelişmelerinden biri olan 'örnek köy' projelerine odaklanmaktadır. Ülkedeki yerleşim alanlarının ağırlıkla kırsal yerleşimlerden oluştuğu Erken Cumhuriyet Döneminde, modernleşmenin doğrudan bu kırsal yerleşimlerin mimari, sosyo-kültürel ve ekonomik açıdan gelişmesiyle başarılacağı fikri kırsal yaşamın ve yapılı çevresinin düzenlenmesi ve geliştirilmesi için örnek köy projelerinin geliştirilmesine olanak sağlamıştır. Bu yerleşimlerin birçoğu bugün yok olmuş ve geriye kalanlarsa belgelenmemiş, tescillenmemiş ya da bir koruma sürecine dahil olmamıştır. Samutlu, bu ideallerle bu dönemde kurulmuş olan ve dokusunu belirli ölçüde koruyarak günümüze ulaşan kırsal yerleşimlerden biridir. Yerleşim dairesel plan düzeni ve karakteristik taş evleriyle önceki deneyimlerden farklılaşmaktadır. Samutlu, 1931 yılında, Bulgaristan'dan gelmiş olan göçmen aileleri yerleştirmek için bir örnek köy olarak kurulmuştur ve Ankara-Eskişehir demiryolu hattında, kentin batı ucunda, Kurtuluş Savaşı ile ilgili tarihi bağları olan bir bölgede yer almaktadır. Kuruluş sırasında ailelere taş evler, tarım arazileri, tohum, çift hayvanları ve tarım araçları dağıtılmıştır. Bu yolla, planlı bir yapılı çevreye sahip, tarımsal kaynakları ile yerleşimcilere gelir kaynağı sunarken, ekonomiye katkı sağlamalarının amaçlandığı dolayısıyla kendi kendine yetebilen bir yerleşim kurulması amaçlanmıştır. Erken Cumhuriyet Dönemi'nde bir örnek köy olarak kurulan Samutlu, kırsal kimliğini ve yerleşim düzenini uzunca bir süre korumuş fakat zamanla, çeşitli etkiler nedeniyle kırsal karakterini koruyarak bugün Temelli olarak bilinen kentsel bir alanın ortasında kalmıştır. Bugün bu Erken Cumhuriyet Dönemi örnek köyü kimliğini ve fiziksel varlığını kaybetme riskiyle karşı karşıyadır. Bu çalışmayla amaçlanan Erken Cumhuriyet Dönemine ait kültürel belleğin önemli bir parçası olan bu yerleşimin tanınması, anlaşılması ve bağlamıyla birlikte korunmasına katkı sağlamaktır. Bu çalışma kapsamında yerleşimin ilk kurulduğu dönemki, zamanla dönüşen ve bugünkü mimari ve sosyo-kültürel özellikleri arşiv ve kaynak taramaları, arazi çalışmaları, yerel halkla yapılan görüşmeler ve bunların belgelenmesi yoluyla incelenmiş ve tespit edilmiştir. Kendine özgü dairesel plan şemasının bugün okunabilir olması, taş evlerinin özgün özellikleriyle bugün hala ayakta olması, göçmen ailelerin yerle bağının hala devam ediyor olması Samutlu'yu bütün bu özellikleriyle bütüncül bir biçimde korunması gereken önemli bir modern kırsal yerleşim alanı yapmaktadır. Bu yerleşimin ilk planlanmasından başlayarak günümüze kadar olan süreçteki mimari, sosyokültürel ve ekonomik dönüşümünün incelenmesi, bir modern kırsal miras alanı olarak değerinin tanımlanması ve bir koruma yaklaşımının getirilmesi bu çalışmanın genel çerçevesini oluşturmaktadır.