Sokak pazarının poetikası: Geçici yapının zamansallığı üzerine fenomenolojik bir inceleme

Meydandaki katedralden, plajdaki şemsiyelere, içinde yaşadığımız fiziksel çevrede yerleştiğimiz, 'yer-edindiğimiz' mekanlar, çok farklı zamansallıkların da doğal parçalarıdır. Kimi zaman sadece bakıp görerek benimsediğimiz belleğimizde yer eden silüetten ibaret imgeler, kimi zaman da metropolün giderek daha da katmanlaşan karmaşasının gündelik unsurlarıdır. Sokak pazarı bu unsurlardan biri olarak, kentsel fiziksel çevre içinde son derece güçlü bir yer kuran ve kentin belleğine çakılı olan bir yapı olarak temelde geçici bir yapı, bir programlanmış bir organizmadır. Bu noktada, denilebilir ki, çalışmanın ana ekseni, özellikle jenerik algının ardında, büyük ve tekil mekan imgesinin ötesine geçen, içinde yaşadığımız fiziksel çevrenin mekan kırıntıları üzerinedir. Gündelik yaşam pratikleri ile biriken deneyimin ve yapı ölçeğinden, nesne ölçeğine doğru incelen zaman/mekan algımızın imkan ve doğasını araştıracak, bir sokak pazarının sunduğu yer imgesinin ardında, gündelik ve geçici yapının zamansallığına odaklanacaktır. Çalışmanın uzamı, pazar olgusunu bir strüktürel yapı olarak görmek yerine onu tüm veçheleri ile görmek, fenomenolojik bir incelemenin nesnesi yapmaktır. Çalışma sokak pazarının fenomenolojik özleri üzerinde ilerleyen bir anlatı olarak yer alacaktır. Sokak pazarını, sokak pazarı yapan bazı özler paranteze alınarak pazarın kentsel fiziksel çevre içinde bir 'yer' ve bir zaman/mekan adası olarak kent belleğie nasıl yerleştiği incelenecektir. Sokak pazarı olgusu, pazarın örtü, tezgah, geçiş ve seyyar olmak üzere dört temel fenomenolojik özlere dair belirgin niteliği üzerinde incelenir. İnceleme ele alınan sokak pazarının herhangi biryanına ait fotografik imgeler ve bahsedilen özler çerçevesinde ele alınan diyagramatik çizimler üretir. Bu şekilde sokak pazarına dair algı, poetik ve çağrışımsal ifadeler ile örülü bir anlatıdan oluşan matris/anlatı izleği üzerinde hareket eder. Bu incelemenin hedefi, bir olgu olarak 'sokak pazarı'nın fenomenolojik bir çözümlemesini yapmak, geçici yapının zamansallığı üzerinde kamusal mekanda, yerleşme olgusunun fenomenolojik özler parantezinde bir serimini yapmaya çalışmaktır. Çalışma aynı zamanda, fenomenolojik özler parantezindeki çözümleme ile kentte geçici yapının doğası, imkanları ve zamansallığı üzerine bir tartışma denemesidir. Giriş bölümünde, gündelik yaşam pratiklerinin mekanın kırıntıları ile içiçe geçmişş doğasını ve sokak pazarı örneği üzerinden geçici yapının doğası, imkanları ve zamansallığına dair bir açılış olarak ele alınır. İkinci bölümde, zamansallığın fenomenolojisine dair özellikle Husserl ve Merleau-Ponty düşüncesi üzeinden kavramsal bir izlek oluşturulur. Geçici yapının zamansallığına dair fenomenolojik çözümlemenin temel kavramları, 'şimdi- bulunuş alanı' ve 'ufuk' ile kullanılan yöntem ve araçlar için bir temel aranmaktadır. Bu bölüm aynı zamanda, bu izleğin Bachelard'ın poetik imge fenomenolojisi de diyebileceğimiz bakışı ile zamansallığa dair temel felsefi nosyonları buluşuran bir bölüm olarak ele alınmış ve ardından gelecek bölümlerde bu yöntemle çalışılacak geçici yapının mimarisine ve dördüncü bölümde ele alınacak olan sokak pazarının poetikası için kavramsal bir hazırlık olarak düşünülmüştür. Üçüncü bölümde ise, geçici yapının mimarisini tarihsel bir süreçte görmek denenmiş, yirminci yüzyıl modernliğini başlangıç olarak alarak özellikle metropolde geçici yapının mimarisi ve onun bilgi alanına değinilmiştir. Dördüncü bölümde, sokak pazarının poetikası, bir diyagram, çizim ve fotoğraf seti kullanılarak ele alınır. Örtü, tezgah, geçiş ve seyyar özleri bir anlatı bağlamında serimlenir. Pazar bir gündelik yaşam pratiği ve kent hafızasının çok önemli bir parçası olarak çözümlenmesi hedeflenmektedir. Diyagram ve çizimlerde özler gözünden sokak pazarının içiçe geçmişş yapısı serimlenir. Bu çerçevede, Sokak Pazarının Poetikası, geçici yapının zamansallığını, sokak pazarının kendine özgü yapısı özelinde diyagramlar, çizimler ve fotoğrafik bir set üzerinde inceler ve fiziksel çevre içinde yer üretiminin doğasına, geçici yapının strüktürel varlığının ötesine geçen ve gücünü gündelik pratikler ve stratejilerden alan imkanlarına odaklanarak bu yapıyı bize sunduğu olgusal bütünlük içinde görmeye çalışır. Aristoteles, Poetika'da anlatının yapısı üzerine bölüm sekizde şöyle der: 'Anlatının birliği, kimilerinin sandığı gibi tek bir kahramanın çevresinde dönerek sağlanmaz çünkü tek bir insanın yaşamında bir çok, giderek sonsuz sayıda olay meydana gelir ve bunlar bir birlik oluşturmaz; tıpkı bir insanın girişeceği çok sayıda eylemin tek bir eylem oluşturmayacağı gibi' Sokak pazarının kurduğu Certeau'nun deyişi ile 'kentsel anlatı'da, Aristoteles'in kurgulanmış bir öykü için ifade ettiği biçimiyle ifade ettiği bütüncül bir birlik anlatısı oluşmaz. Sokak pazarı, bu anlamda gündelik gereklerin çoğu zaman vasat çözümlerle sürdürülegeldiği gündelik hayat pratiklerin ve taktiklerinin katmanlı yapı ve jestlerle iç içe geçtiği bir anlatı ormanıdır. Pazar bir olgu olarak bize göründüğü biçimiyle her gün farklı bir içerik ve bağlamla bile kurulsa içinde saklı bir genetik varoluşun görünümüdür. Bu görünümün sistemli bir bakışla fenomenolojik olarak kavranışı bize kente dair bir iç bilgiyi sunar. Sokak pazarı dünden bugüne kentte doğal bir refleksin gündelik hayata sızışları ile var olur. Bu anlamda, çağlar boyunca bir kentsel organizma ve düzen olarak ayakta kalmış ve gündelik hayatın ilksel gereklerinin kentte zemin kotunda müşterek mekanın içinde kendine rutin bir yer bulabilmiş bir görünümüdür. Sokak pazarının gücü kurduğu geçici yapının zamansallığı ile birlikte düşünülür, pazar hafif ama ağır yapısı sayesinde yer kuran ve kentin belleğine işleyen bir olgudur.