Samsun Kavak - Sıralı köyünün kırsal mimarlık mirası bağlamında değerlendirilmesi

Samsun İli, Kavak İlçe merkezi ve civar köylerinde tespit edilen özgün kırsal mimari dokular incelenmiştir. İncelenen kırsal yerleşimlerden olan Sıralı Köyü, Kavak İlçesi'ne bağlı 86 kırsal yerleşimden biridir. 2012 yılında yürürlüğe giren Büyükşehir Yasası ile kırsal yerleşim durumunda olan köyler, mahalleye çevrilmiştir. Resmi olarak 'mahalle' statüsünde bulunan Sıralı, köy yerleşimi özelliğini taşıdığından tez kapsamında 'köy' olarak tanımlanmıştır. Sıralı Köyü özgün mimari unsurları barındırması ve günümüzde büyük ölçüde mimari kimliğini koruması nedeniyle 'kültür mirası' açısından incelemeye değer bulunmuştur. Günümüzde kırsal yerleşmeler terk edilme ve yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bunun en önemli nedeni kırsal alanların nüfusunu yitirmesi olarak gösterilebilir. Ayrıca ulusal literatürde kırsal yerleşmelerle ilgili yeteri kadar çalışma ve öneri yapılmamıştır. Sıralı Köyü başta olmak üzere, kırsal mimari özellikleri taşıyan Kavak merkezinde bulunan mahalleler ve civar kırsal yerleşim alanlarını mimari açıdan ele alan bu çalışmada, özgün mimari dokularda tespiti yapılan geleneksel yapıların saptanarak belgelenmesi amaçlanmıştır. Belgelenen kültür varlıklarının özgün olarak gelecek nesillere aktarımında, mirasın korunması yöntemsel olarak tanımlanmaya çalışılmıştır. Birinci bölümde; tezin amacı ve kapsamıyla birlikte çalışmanın yöntemi de anlatılmıştır. Çalışmada yararlanılan kaynaklar açıklanmıştır. İkinci bölümde; kırsal mimarlık kavramından bahsedilmiştir. Kırsal alanların koruma kavramı ele alınmış, konu ile alakalı ülkemiz ve dünyadaki gelişim sürecinden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde; Sıralı Köyü ve bağlı bulunduğu Kavak İlçesi'nin coğrafi özellikleri ve tarihsel gelişimi anlatılmıştır. Dördüncü bölümde; Kavak merkezindeki kültür varlıkları ile birlikte hem kırsal yerleşim izleri taşıyan merkez hem de civar kırsal yerleşmelerin mimari dokusundaki geleneksel yapılar tespit edilerek incelenmek suretiyle Sıralı Köyü'nün mimari analizine veri teşkil etmesi amaçlanmıştır. İncelenen bu yapıların Türkiye Bilimler Akademisi kırsal mimarlık envanter fişleri de doldurulmuştur. Beşinci bölümde; Sıralı Köyü'nün geleneksel mimari dokusunun analizleri yapılmıştır. Köyün fiziksel gelişimi, yerleşim özellikleri ve kırsal doku öğelerinden bahsedilmiştir. Köy yerleşimindeki yapıların birbirleriyle kurduğu ilişki incelenmiştir. Korunması gerekli yapılara bakıldığında; konutların yanı sıra, bu konutların etrafında planlanıp yapılan ve kırsal yaşamın bir gereği olan ahır, ambar, fırın, samanlık gibi yapıların varlığı da tespit edilerek incelenmiştir. Köyün geleneksel mimari dokusunu oluşturan yapıların plan, cephe, malzeme ve yapım teknikleri detaylı bir şekilde incelenmiş ve Türkiye Bilimler Akademisi kırsal mimarlık envanter fişleri doldurulmuştur. Altıncı bölümde; Sıralı Köyü, kırsal doku özelliği gösteren kavak merkez mahalleleri ve civar köylerdeki geleneksel mimari dokunun bozulma tür ve nedenleri tespit edilerek koruma sorunları detaylı irdelenmiştir. Yedinci bölümde; Sıralı Köyü özelinde yapı ölçeğinde ve çevre ölçeğinde koruma önerileri getirilmiştir. Bu öneriler bölgedeki diğer köyler için de uygulanabilecektir. Sekizinci bölümde; tezin bütününe yönelik sonuç ve değerlendirmeler yapılmıştır.