Tarih öncesi kazı yerlerinin koruma, restorasyon, sergileme sorunu ve çözüme yönelik bir uygulama Kırklareli-Aşağı Pınar örneği

Bu çalışmanın esasını, kültür tarihi açısından önemli olmasına karşın, görsel çekiciliği olmayan tarih öncesi dönemlere ait yapı kalıntılarının korunması ve sergilenebilir duruma getirilmesi ile ilgili sorunlara çözüm aranması oluşturmaktadır. Tarih öncesi dönem yapılan, daha sonraki dönemlere göre daha dayanıksız malzemeler ile yapıldıkları için, günümüze oldukça kötü durumda ulaşmışlardır. Bu nedenle de bunların korunması kadar, restitüsyonu ve konunun uzmanı olmayan geniş kitlelerin algılayabileceği duruma getirilmesi güçtür. Bu çalışma kapsamında, Trakya'da, Kırklareli il merkezinin çok yakınında bulunan ve MÖ. 5200- 4200 yıllan araşma tarihlenen, Aşağı Pınar kaza çalışmalan ile ortaya çıkan yapı kalıntılan ele alınmış, koruma, yorum, canlandırma ve sergileme için bir model oluşturulmasına çalışılmıştır. Aşağı Pınar kazılan ile ortaya çıkan yapılann esasının ahşap olduğu, dalörgü tekniğinde sepet gibigörülen ahşap iskeletin, kerpiç topanlan ya da killi toprak ile kaplanmasıyla, duvarların oluşturulduğu anlaşılmıştır. Bu yapılardan günümüze, daha çok ahşap direklerin toprağa açılmış çukur şeklindeki yuvalan ya da yangın geçirmiş olan örneklerde, tuğlalaşmış kerpiç topanlan, sıva izleri, taban, ocak ve fırınlar kalmıştır. Ortaya çıkan kalıntılar, kazı süreci içinde ayrıntılı olarak belgelenmiş ve kısmen sertleştirilerek, yerinde korunmasına çalışılmıştır. Bazı yapılar ise, belgelendikten sonra toprakla örtülerek, geçici bir koruma altına alınmıştır. Ancak karşılaşılan esas önemli sorun bu yapılann restitüsyonu olmuştur. Bu sorunun çözümü için:. Kazı ile ortaya çıkan her türlü yapı izi ele alınmıştır. Yangın geçirmiş yapılarda, dalörgü sistemi kapladığı için bunların izlerim taşıyan, yangın sırasmda tuğlalaşarak sertleşen, ancak dağınık durumda bulunan kerpiç topanlannın üzerlerindeki izler ele alınmıştır. Bu izler değerlendirilerek, yapılann bugün elde olmayan üst kısımlan ve yapım sistemlerinin anlaşılmasına çalışılmıştır. Güneydoğu Avrupa'da, Aşağı Pınar ile çağdaş olan diğer buluntu yerlerindeki yapılar ve bunlar ile ilgili olarak yapılmış olan restitüsyon denemeleri karşılaştırma malzemesi olarak kullanılmıştır. Aşağı Pınar ile yaklaşık olarak aynı döneme ait olan ve Güneydoğu Avrupa kazılarında ele geçen ev maketleri, o dönemin yapı sistemi açısından ele alınmıştır. O dönem evlerinin minyatür modelleri olan bu maketler, özellikle çatı, pencere açıklıklan ve evlerin iç bölümlerini anlamak açısından çok yararlı olmuştur. Kırklareli'nin dağlık kesimlerindeki köylerde halen uygulanmakta olan ve 'iğmeli yapılar' olarak tanımlanan ahşap direkli dalörgü sivil mimarlık örnekleri, gene XV11karşılaştırma amaçlı olarak ele alınmıştır. Daha önce ayrıntılı bir biçimde hiç belgelenmemiş olan bu yapıların, kazı ile ortaya çıkan yapılar ile yalandan benzeştiği, ancak kendi içlerinde de geniş bir çeşitlemesi olduğu görülmüştür,. Kazı alanında yerel bir ustaya, iğmeli yapı inşa ettirilerek, bu tür yapıların inşa süreci incelenmiş ve belgelenmiştir.. Kazı ile ortaya çıkan kalıntıların niteliğinin daha iyi anlaşılması amacı ile, gene Kırklareli'nin dağlık kesimlerinde, örnek olarak seçilen bazı köylerin yerleşme dokuları ele alınmış, mekan kullanımları, doluluk boşluk oranlan incelenmiştir. Bu ön çalışmalar ile elde edilen verilere göre, Aşağı Pınar 5, 4, 3, ve 2. yapı tabakalarında görülen yapılar ile ilgili restitüsyon denemelerine gidilmiştir. Çalışmanın son aşaması ise bu bilgilerin geniş kitlelere, anlaşılabilir ve çekici gelecek bir biçimde aktarılmasına yönelik bir açık hava müzesi düzenlemesi ile ilgilidir. Bu amaçla;. Yapı kalıntılarının en iyi korunmuş olduğu Aşağı Pınar güney kaza alanındaki 30x40 m'lik bir alanın üstünün, olabildiğince hafif, ancak doğa koşullarından etkilenmeyecek bir çatı ile örtülmesi projelendirilmiştir. Bu örtünün aynı zamanda kazı alanının görünümünü bozmayacak bir nitelikte olmasına çalışılmıştır. Üstü örtülen bu alanın, dıştan dalörgü bir yapıyla çevrelenerek gizlenmesine ve girişin de bu yapının içindeki bir rampa ile sağlanmasına karar verilmiştir. Bu şekilde höyüğün içine yavaş bir geçiş verilerek 'zaman tüneli' etkisi yaratılmasına çalışılmıştır. Kapalı alanın içinde, bir örnek dışında, özgün yapı kalıntıları üstleri örtülerek korunacak, bu koruyucu örtünün üstüne modelleri yapılarak sergilenecektir.. Aşağı Pınar Höyüğü'nde, kazı çalışması bitmiş olan kısımda, o dönemin tekniklerine uygun, iğmeli dalörgü yapılardan oluşan bir model köy yapılacaktır. 11 yapıdan oluşan bu model köyde, her yapı, Neolitik Dönem'in bir işlevinin sergilenmesine ayrılacak, o dönemin yaşantısının tanıtılmasında, kazıda çıkan özgün nesneler değil, bunlara uygun olarak yapılmış model örnekler kullanılacaktır. Bu şekilde gelen ziyaretçinin de bu aletlere dokunması, onları kullanması sağlanacak, ziyaretçinin pasif bir seyirci olmasına değil, aktif olarak gördüğü nesneler aracılığıyla tarih öncesi dönem kültürüyle özdeşleşebilmesine çalışılacaktır.. Kazı alanının hemen yanında, gene Kırklareli köy mimarisine uygun olarak inşa edilen binalardan oluşan bir birim oluşturulacaktır. Burada servis binaları ile gelen bilimsel grupların kalabileceği bir konukevi yer alacaktır.. Arkeoloji, etnoloji ve mimarlık tarihi öğrencilerine yönelik deneysel uygulama çalışmalarının yapılabileceği bir alan ayrılacaktır. Burada, örneğin çanak-çömlek, taş aletlerin ya da kerpiç, dalörgü binaların yapımı gibi uygulama örnekleri gerçekleştirilebilir. Sonuç olarak bu tezle, Avrupa'da çok daha az kalıntıya dayanarak gerçekleştirilen katılımcı açık hava müzeleri türünde, ülkemiz koşul ve kalıntılarına uygun bir model geliştirilmesine çalışılmış, bunun yam sıra günümüzden 7 bin yıl öncesine ait ve daha çok arkeologların ilgilendiği bir yapı türü, mimari açıdan, uygulamaya yönelik olarak ele alınmıştır. XV1U