Eşzamanlı mühendislik ilkelerinin inşaat proje sisteminde uygulanmasına yönelik bir model

Bu çalışmada inşaat objelerinin yaşam çemberinde rol alan tüm aktörlerin objeyle ilgili istek ve beklentilerini karşılayan bir proje geliştirmek ve böylece mal sahibinin amaçlarına ulaşabilmesini sağlamak amacıyla, imalat sektöründe uygulanmakta olan eş zamanlı mühendislik yaklaşımı çerçevesinde söz konusu aktörleri formel olarak bir araya getiren alternatif bir proje teslim yöntemindeki tasarım süreciyle ilgili problemlerin çözümüne yönelik temel ilkelerin belirlenmesi hedeflenmiştir. Birinci bölümde literatürdeki kaynaklardan yararlanarak tasarım kararlarının inşaat objelerinin tüm yaşam çemberi üzerinde etkili olduğu sergilenmiş; inşaat projelerindeki maliyet, süre ve kalite sapmalarını, proje katılımcıları arasındaki çatışmaları ve objenin kullanılması şurasında doğan sorunları azaltmak için, objenin yaşam çemberinde rol alan tüm aktörlerin tasarım sürecine katılarak isteklerini ifade etmelerinin, bu isteklerin karşılıklı ödünleşmelerle optimize edilmesinin, tasarımın bu optimizasyon süreci sonunda elde edilen hedef değerleri karşılayacak şekilde geliştirilmesinin ve bunun için tüm yaşam çemberi aktörlerinin tasarım sürecinde formel olarak bir araya getirilmesinin gerekli olduğu ortaya konulmuştur. Buna bağlı olarak çalışmada çözüm getirilmesi hedeflenen problem tanımlanmış, çalışmanın amacı ve çalışmada izlenecek yöntem açıklanmıştır. İkinci bölümde, inşaat proje sistemi analiz edilmiş, amacı, süreci, temel katılımcıları, bu katılımcıların süreçte rol almalarını sağlayan katılımcı seçme yöntemleri ve sözleşme tipleri açıklanmış, katılımcılar arasındaki ilişkileri ortaya koyan alternatif proje teslim yöntemleri bağlamında sistemin dinamikleri incelenmiştir. Daha sonra literatürdeki kaynaklardan yararlanarak inşaat proje sistemindeki kritik başarı faktörleri ortaya konulmuş ve mevcut proje teslim yöntemleri bu kriterler açısından irdelenerek inşaat proje sisteminin problemleri saptanmıştır. Elde edilen sonuçlar, inşaat objelerinin yaşam çemberinde rol alan tüm aktörlerin projenin erken aşamalarında bir araya gelerek istek ve ihtiyaçlarını ortaya koymaları, söz konusu isteklerin optimize edilmesiyle bu aktörlerin tümünün mutabık kaldıkları bir hedef değerler setinin oluşturulması ve inşaat objesinin bu hedef değerleri karşılayacak şekilde geliştirilmesi, yani tasarlanması ve inşa edilmesi gerektiğini, ancak mevcut proje teslim yöntemlerinin objenin kullanım aşamasında rol alan kullanıcıların, işletmecilerin, objenin varlığından etkilenen çevre birimlerinin ve alt yüklenicilerin formel olarak tasarım sürecine katılmalarına yönelik düzenlemeler içermediğini, bu bakımdan birinci bölümde tanımlanan problemin çözümünde yetersiz kaldıklarını göstermektedir. Üçüncü bölümde eş zamanlı mühendislik yaklaşımı incelenmiş, amacı, süreci, temel katılımcıları ve katılımcılar arasındaki ilişkiler açıklanmış, literatürdeki kaynaklardan iyararlanarak bu yaklaşımın sağladığı avantajlar, uygulama problemleri ve temel ilkeleri ortaya konulmuştur. Dördüncü bölümde, eş zamanlı mühendislik ilkelerinin inşaat proje sisteminde uygulanmasını hedefleyen literatür taramasına yer verilmiş, bu konudaki önemli çalışmalar özetlenmiştir. Beşinci bölümde, inşaat proje sistemi eş zamanlı mühendislik ilkeleri açından analiz edilmiş, bu analiz sırasında literatür taraması kapsamından açıklanan çalışmalardan yararlanarak, eş zamanlı mühendislik ilkelerinin inşaat proje sisteminde uygulanmasını etkileyen faktörler ve problem alanları bakımından bir senteze ulaşmaya çalışılmıştır. Bu analizden elde edilen bulgulara göre eş zamanlı mühendislik ilkeleri mal sahibi, mal sahibi temsilcisi, tasarımcılar ve yapımcılara ek olarak kullanıcı, işletmeci ve objenin varlığından etkilenen çevreyi temsil eden aktörlerin tasarım sürecine katılmasını zorunlu kılmakta, bunun sonucunda projenin katılımcı profili ve buna bağlı olarak organizasyon strüktürü değişmekte ve alternatif bir proje teslim yöntemi ortaya çıkmaktadır. Tasarımcıyla yapımcıyı aynı organizasyonda bir araya getirerek ortak çalışma ve işbirliği yapmalarını kolaylaştıran tasarım/yapım yöntemi eş zamanlı mühendislik ilkelerinin inşaat projelerinde uygulanması bakımından elverişli bir başlangıç noktası oluşturmakta, ancak bu yöntemin mal sahibi, kullanıcı, işletmeci, alt yüklenici ve çevre aktörlerinin sürece maksimum katılımını sağlayacak şekilde yeniden düzenlenmesi ya da bu koşullan sağlayan yeni yöntemlerin geliştirilmesi gerekmektedir. Altıncı bölümde eş zamanlı mühendislik ilkeleri çerçevesinde inşaat objesinin tüm yaşam çemberi aktörlerini erken aşamalarda bir araya getirerek isteklerini ifade etmelerini, bu isteklerin optimize edilmesini ve tasarımın bu optimizasyon süreci sonunda elde edilen hedef değerler doğrultusunda geliştirilmesini sağlamak üzere geliştirilen İnşaat Proje Sisteminde Eşzamanlı Mühendislik modeli sunulmaktadır. Bu model alternatif bir proje teslim yöntemi olarak tasarım öncesi, tasarım, yapım ve yapım sonrası/teslim aşamalarını içermektedir, ancak bu çalışmada modelin tasarım öncesi ve tasarım aşamaları ele alınmış, yapım ve yapım sonrası/teslim aşamaları kapsam dışı tutulmuştur. Bu bölümde IPS-EM modelinin amacı, temel katılımcıları, sözleşme yapısı, süreci, katılımcıların süreçteki temel yükümlülükleri ve karşılıklı ilişkileri açıklanmaktadır. IPS-EM modelinin geliştirilmesinde beşinci bölümde elde edilen bulgulardan hareket edilmiş ve mal sahibinin, tasarımcıyla yapımcının ortak çalışma ve işbirliği yapmasını kolaylaştıran tasarım/yapım yöntemine benzer şekilde tasarım ve yapım işlerini gerçekleştirecek bir konsorsiyumla birinci aşaması ön tasarım, ikinci aşaması ise kesin tasannı+yapım işlerini içeren iki aşamalı bir sözleşme yapması uygun bulunmuştur. Bu konsorsiyumun tasarım/yapım yöntemindekinden farklı olan yönü, tasarımcı ve yapımcıya ek olarak tasarıma işletilebilirlik, bakılabilirlik ve onarılabilirlik girdisi sağlayacak bir işletme uzmanını içermesidir. Modelde eş zamanlı mühendislik ilkelerinin gereği olarak tasarım sürecine katılmaları gereken alt tasarımcı ve alt yüklenici birimlerin bu konsorsiyumla sözleşme yapmakta, diğer yanda kullanıcı ve çevre temsilcilerinin katılımı mal sahibi tarafından sağlanmaktadır. Beşinci bölümdeki analizden elde edilen bulgular, katılımcı organizasyonların eş zamanlı mühendisliğe hazır olma düzeylerinin test edilmesinin ve çalışanların eş zamanlı mühendislik ve bu yaklaşımda kullanacakları araçlar konusunda eğitilmeleri gerektiğini ortaya koymuştur. Bu nedenle IPS-EM modelinde mal sahibinin bu görevleri yerine getirmek üzere bir eş zamanlı mühendislik uzmanı görevlendirmesi öngörülmüştür. Modelin tasarım öncesi aşaması eş zamanlı mühendislik uzmanı seçimi, konsorsiyum seçimi, hazırlık çalışmaları ve çoğul disiplinli ekibin oluşturulması faaliyetlerini içermektedir. Sözü edilen çoğul disiplinli ekip mal sahibi, kullanıcı temsilcileri, çevre temsilcileri, mal sahibi temsilcisi, eş zamanlı mühendislik uzmanı, ana tasarımcılar, ana yapımcılar, alt tasarımcılar ve alt yüklenicilerden oluşan grubu ifade etmektedir. Modelin tasarım aşaması ön tasarım, paralel çalışmanın organize edilmesi ve kesin tasarım çalışmalarını kapsamaktadır. IPS-EM modelinin yürürlüğe konulabilmesi için öncelikle yapım ve yapım sonrası/teslim aşamalarının araştırılması, katılımcıların bu aşamalardaki yükümlülüklerinin belirlenmesi, bundan başka projede değişiklik yapma koşullan, geçici ve kesin kabul esasları, ödeme şekli, teminatlar ve sigortalar, işin durdurulması ve/veya sözleşmenin feshine ilişkin hükümler ve anlaşmazlıkların çözümü gibi yapım işleri genel şartnamelerinde betimlenen konuların ele alınması gerekmektedir. Bu konulara açıklık getirilmesi, sistemin dinamiklerine uygun standart sözleşme dokümanlarının geliştirilmesinde önemli bir adım oluşturacaktır. Modelin işlerlik kazanabilmesi için atılması gereken bir diğer adım, sertifika programlan, yüksek lisans eğitimi, vb. vasıtasıyla eş zamanlı mühendislik uzmanlarının yetiştirilmesidir. Yukarıda söz edilen önlemlerin alınması sonucunda modelin hayata geçirilebilmesi mümkün olacak, böylece mal sahipleri, katılımcı firmalar, kullanıcılar ve kamu önemli faydalar elde edebileceklerdir. xıv