Edirne Garı

Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kadar olan dönemin sonunda, değişimlerin mimarlık ortamındaki yansıması olarak karşımıza çıkan I. Milli Mimari Akımı eserlerinden Edirne Garı, bizi çok yönlü araştırma yapmaya itmektedir. Bu akım, temelde Osmanlı toplumunun Batılılaşma süreci ile bunu takip ederek gelişen düşüncenin etkileşimi altındadır. Tanzimat'la başlayan değişimler ise öncelikli olarak fiziki çevrede kendini göstermiştir. Temelde fiziki çevrenin değişmesi kültürel ve ekonomik olarak toplumun ihtiyaç ve isteklerinden kaynaklanmaktadır. Bu da hem iç etkenlerden hem de dış etkileşimlerden yön bulmaktadır. Bu nedenle Son Dönem Osmanlı Mimarlığı'nın ve bunu ortaya çıkaran nedenlerin çok iyi tanımlanıp belirlenmesi gerekmektedir. Osmanlı toplumunun 'Batılılaşma' kaynağı pek tabiidir ki, Avrupa'da, 18. yüzyılda başlayan ve 19. yüzyılda da devam eden Endüstrileşme ile Fransız Devrimi olmuştur. Topraklarının büyük ve önemli bir bölümü Avrupa'da olan Osmanlı İmparatorluğu, etnik çeşitliliği ile hem iyi pazar olanaktan sunuyor; coğrafi konumu ise buna fazlasıyla imkan tanıyordu. Osmanlı Mimarlığı ise, yükseliş döneminde Hassa Mimarlar Ocağı ile en yüksek noktasına ulaşmıştı. Bu etkinin azalması ve 1699 Karlofça Antlaşması sonucundaki toprak kayıpları ile de İmparatorluğun batıyla olan ilişkileri karşılıklı olarak artmıştır. Avrupa ülkelerinin Osmanlı İmparatorluğu üzerinde kurmayı başardığı ticaret politikasının kültür ve sanat yaşamına da yansıdığı bir gerçektir. Özellikle İngiltere, Fransa ve Almanya ile kurulan ticari ilişkiler sonucunda, Fransa'dan ve bir onun kadar da Almanya'dan kültürel olarak da etkilenilmiştir. Lale Devri'nin yaşandığı 1720- 21 yıllarında Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi'nin Paris'e gönderilmesi, Osmanlı Mimarlığı'nın batıya açılışı olarak kabul edilmektedir. Lale Devri, çeşme ve sebillerle, köşk ve kasır gibi yapılar ve bezemelerindeki çeşitlilikle son bulmuştur. Ardından geç 18. yüzyıl mimarlığı ile Barok yapılar inşaa edilmiş ve süslemede Rokoko'nun etkileri baskın görülmüştür. 19. yüzyıl başlarında, III. Selim Devri'nde ise kışla, okul, köşk ve kasır inşaatı ile fiziksel çevrede fazlasıyla etkileyici ve belirleyici binalar tasarlanarak uygulanmıştır. 1839 yılı Tanzimat Fermam ile de Batılılaşma adına yapılan hareketlerin fikir, sanat ve felsefe alanında da olgunlaşmasına olanak sağlanmıştır. Yapıların ve çevrelerinin oluşumunda düzenli ve sistemli bir gelişmenin izlenmesi adına birçok kural, yasa getirilerek bir yönetmelik şeklinde de yine bu dönemde düzenlemeler oluşturulmuştur. Gerçekten de Tanzimat'tan, 1908 yılında ilan edilen II. Meşrutiyet'e kadar birçok kent merkezinde çoğu yabancı mimarlar tarafından mimari etkileri yüksek binalar inşa edilmiştir. Bunun yanında mimarlık alanındaki eğitim hizmetlerinin de uzunca bir süre göz ardı edildiği de açıktır. Teknik okullarda eğitim için hizmet veren kişiler de çoğunlukla yabancılar idi. Türk mimarlar ise Fransa'da veya Almanya'daki teknik okullarda yetişiyorlardı. Bunun sonucu Mühendishane-i Berri Hümayun ve Sanayi-i Nefise Mektebi'ne gelinceye kadar ciddi ve düzenli bir mimari eğitim kurumunun olmaması da normal karşılanmalıdır. I. Milli Mimari Akımı, diğer taraftan ise Klasik Osmanlı Mimarlığı'nın batı kökenli bir biçimleme anlayışı ile değişmesine neden olan gelişmeye tepki olarak doğmuştur. Aynı zamanda Fransız Devrimi ile gelişen ulusçuluk düşüncesinin de etkisiyle ve Tanzimat'la doğan Türkçülük akımının bir ürünü olarak da ortaya çıkmıştır. II. Meşrutiyet sonrasında toplumun sosyal, ekonomik ve kültürel alandaki özelliklerinin bir araya toplandığı alan mimarlık olarak karşımıza çıkar. 1910 yılında örneklerini veren bu akım 1930 yılma kadar etkinliğini sürdürmüştür. Dünyadaki gelişmelere de açık olan bu ortam, bir anlamda da ulusal bilincin yaratılması gerekliliğini gözler önüne sermiştir. I. Milli Mimari Akımı'na bağlı mimarlar, gerçekten geçmişş mimarlık eserleri üzerine eğiliyor ve onları yeni bir anlamda değerlendirmeye çalışıyorlardı. Döneme ait binalarda, yoğun cephe çalışmaları, farklı çatılı kütlelerin simetri anlayışına hizmeti ile kubbeli kulelerle zenginleştirilmesi, bina yüzeylerine girinti ve çıkıntılarla hareketlilik verilmesi, yüzey bezemesinde kullanılan kabartma şekilli motifler ve çini panolarla da desteklenmesi ve Osmanlı ve Selçuklu desenlerinin kullanılmasıyla yapılmıştır. Sivri kemerler, sivri kemerli üst pencereler ile taş süslemeleri de I. Milli Mimari Akımı'nın canlandırma öğeleri olmuşlardır. I. Milli Mimarlık Dönemi akademisyen mimarlarından biri ise Kemalettin Bey'dir (1870-1927). Kemalettin Bey, dönemine ilişkin geliştirmek istediği mimarlık anlayışına paralel bir eğitim ortamı bulmuş ve bu akıma örnek birçok yapı üretebilmiştir. Şu ana kadar bahsedilen tüm gelişmeler ışığında Osmanlı İmparatorluğu'nun Batılılaşma süreci içerisinde en iyi politikası olarak niteleyebileceğimiz bir gelişme de demiryollarının yapımı ve yaygınlaştırılması konusudur. Demiryollarının gelişimi yabancı imtiyazlarla sağlanmış, Türkiye'de yapılan ilk demiryolu 1856- 66 yıllarında bir İngiliz Şirketi tarafından İzmir-Aydın arasında inşa edilmiştir. Daha sonra İstanbul'dan Edirne yolu ile Balkanları aşan ve Avrupa hatlarıyla birleşen Rumeli Demiryolları'nın yapımı, Osmanlı'nın hem siyasi hem de ticari hesaplarında önemli kazanç olarak görülmüştü. Balkanlar'daki hareketliliğin kontrol altına alınması yanında, dış pazarlarla olan ilişkilerin geliştirilmesi adına etkin rol oynaması beklenen Rumeli Demiryolları'nın yapımı, ekonomik nedenlerden dolayı yabancı sermayeye verilmiştir. 1869 yılında imtiyazı Baron Hirsch'e verilen Rumeli Demiryoilan'nın merkez hattını oluşturan İstanbul-Edirne-Sarımbey hattı ise 1873 yılında açılmıştır. Mimar Kemalettin Bey'in Selanik, Filibe ve Sofya'dan sonra Rumeli Demiryolları için tasarladığı gar binalarından sonuncusu olarak karşımıza çıkan 'Edirne Garı'nın bu çalışma ile ele alınması; bugüne kadar bu binanın literatürlerde rastlanılmayan spesifik bir bina olması açısından da önem taşımaktadır. I. Milli Mimari Akımı özelliklerini tümüyle taşıyan gar binası, dönemindeki yapılar arasında üslupsal sadeliği ile de dikkatleri üzerine çeker. Yine tasarım anlayışında simetri ve bina kütlelerindeki hareketlilik yanında Osmanlı tarzı kubbeli kulelerin ana aksı xıkuvvetlendirmesi ve binaya nitelik kazandıran öge haline gelmesi, bu dönemin kaçınılmaz etkilerindendir. Ayrıca Edirne Garı üslup değerlendirmesi yapılarak tipolojik yönden de incelenmiştir. Dönemin diğer binaları arasındaki Sirkeci İle Haydarpaşa Garları'nm da neo-Ottoman tarzdan pek de uzak olmadıkları gerçeği ortaya çıkar. Zira, Sirkeci Gan'nın mimarı Jasmund' un öğrencisi olan Kemalettin Bey'in hocasından etkilendiği yadsınamaz bir gerçektir. Otto Ritter-Helmuth Cuno'nun tasarlamış oldukları Haydarpaşa Garı ise, batı eklektisizmine en iyi örneklerden biri olarak karşımıza çıkar. Son olarak Paris'deki, Victor Laloux'nun tasarladığı endüstrileşme etkilerinin algılanabildiği d'Orsay Garı ile de bir gar binasının bilinen tasarım kriterleri dışında yapısall açıdan farklılığı da ele alınarak karşılaştırılmıştır. Böyle bir ortamda yaratılmaya çalışılan tamamen estetik, şekilci ve bireysel bir tepki olarak ortaya çıkan 'I. Milli Mimari Akımı' tarih de yerini almıştır. Ancak bu şekilci tutum, batı seçmeciliğine ve Osmanlı tutumuna karşı yaratılan tepki olarak da amacına ulaşmış ve döneminin özelliklerini oluşturmuştur. Osmanlı dünyası ile Avmpa ortamının değerlendirilerek geniş bir perspektifte bakılmaya çalışılan Edirne Garı, pürist bir yaklaşımı da içermektedir. I. Mİlli Mimarlık Dönemi'nin mimari anlayışlarım dile getiren ve pek de tanınmamış olmasına rağmen 'Edirne Garı' özgünlüğünü ve orjinalliğini yitirmeden daha yıllarca ayakta kalabilsin ki, tarihin birer simgesi olma özelliğini korumaya devam edebilsin...