Batı tesirine kadar Osmanlı mimarisinde estetik kriterler

Klasik Osmanlı mimarlığının estetik kriterlerini saptayabilmek için, önce estetiğin konularını belirtmek ve sonra da estetik değerlendirmenin nasıl yapılabileceği sorusunu cevaplandırmak gerekmektedir. Estetik, felsefeden bağımsız bir disiplin haline geldiği XVIII. yüzyıldan günümüze araştırma alanlarını değiştirmiş ve genişletmiştir. Önceleri 'güzel' kavramını açıklamaya çalışan estetik, bugün sanatın bilimi haline gelmiştir. Günümüz estetiğinin belli başlı konusu; sanatın etkinliği, sanat-toplum ilişkileridir. Dolayısı ile yaratıcılık, biçim-öz ilişkisi, algılama olgusu estetiğin inceleme alanı içine girmiştir. Sanat yapıtının amacı bir düşünceyi sanatsal bir dille aktarmaktır. Öz, biçim aracılığı ile aktarılır. Öz-biçim ilişkisi sanatın başta gelen bir sorunudur. Biçim kendi için var olursa 'sanat için sanat' yapılmış olur. öz önde görülür, biçim yeterli olmazsa, yapıt sanatsal değerini yitirir. -III-Sanat yapıtının tam anlamı ile var olması için, anlaşılabilir, kavranabilir olması gerekir. Sanat yapıtı, mesajı veren yani sanatçı ile, mesajı alan yani özne arasındaki bağı kurar. Algılama olgusu sezgisel, zihinsel, öznel, kültürel yönleri olan karmaşık bir olgudur. Ancak öznenin durumuna bağlı olduğu kadar biçimin de durumuna bağlıdır. Bir toplum ya da toplum kesiminin belli bir zaman dilimi içinde benimsediği sanat anlayışı ortak özellikleri olan biçimleri ve bunlar da estetik kriterleri oluşturur. Ancak estetik kriter dural değildir, çeşitli etkenler altında. değişir.. Ayrıca her sanat dalının estetik kriterleri kendi özgüllüklerine bağımlıdır. Her sanat dalı için geçerli tek bir estetik kriter saptamak olası değildir. Mimarlığı diğer sanatlardan ayıran belli başlı iki nedenden biri, mimarlık ürününün belli bir kullanım gereğini yerine getirmesi amacı ile yapılması; ikinci nedeni ise, mimarlık ürününün var olabilmesi için gereken tekniğin mühendislik disiplinine girmesidir. Buna karşın mimarlığın hiçbir dönemde estetik endişelerden soyutlanarak ele alınmadığı da bir gerçektir. Tasarımcı soyut olan düşünceyi biçimle somutlaştırır. Özne ise biçimi algılayarak özü kavramak, anlamak durumundadır. Ne var ki, mimarlık ürünü bir kerede algılanamaz, özne, içten ve dıştan parçalar halinde algıladıklarını, zihinde bütünleştirerek yapı hakkında bir -IV-imge oluşturmak zorundadır. Çeşitli bakış noktalarından algılanan biçim parçalarının biribiri ile uyumlu olması ya da olmaması, o biçimi yöneten düzenin yalın ya da karmaşık olması algılama olgusunun gerçekleşme oranında rol oynar. Mimarlıkta estetik kriterler mimarlığın özgüllüğün den kaynaklanır. Taşıyıcı sistemi olmayan mimarlık yapıtı yoktur. Strüktürün biçimi etkileyişi farklı görüşlerle ele alınabilir ve her görüş yeni bir kriter oluşturur. Mimarlık ürününün belli bir işlevi olması biçimlenmeyi etkiler. Hem işlev kavramının kapsamı, hem işlevin biçimlenmedeki rolünün farklı yorumlanması farklı kriterlerin geçerliliğine neden olabilir. Mimarlığın dili diyebileceğimiz geometrinin kullanılışı, mimarlık öğelerinin bütün içinde ve biribirlerine göre aldıkları yer, boyutlandırılmaları farklı anlam taşıyan biçimleri oluşturur. Biçimin düzenli ya da rastlantısal olması, simetrik ya da asimetrik olması, dengeli olması ya da olmaması, biçime farklı anlamlar yükler. Bu nedenle de biçimin düzeni için verilen kararlar estetik kriterlere girer. Mimarlık öğelerinin anlatımına plastik sanatların katılması ya da katılmaması ve katılma şekli de çağlar boyu farklı estetik kriterlerle değerlendirilmiştir. Genelde mimarlık için belirlenen estetik kriterler Osmanlı klasik mimarlığı kamu yapılarına uygulandığındabelli saptamalar yapılabilir. Osmanlı mimarlığında strüktür öğeleri temel görevlerinin yanı sıra estetik amaçla da kullanılırlar. Taşıyıcı sistemin parçalarının strüktürel ilişkisinden görsel etkide yararlanılır. Ancak belli bir strüktür öğesinin kullanılış şekli kurallarla kısıtlanmamıştır. Yük dağılımına ters düşmemek koşulu ile farklı düzlemeler denenmiştir. Osmanlı mimarlığı bir kitle ve mekan mimarlığıdır, iki boyutlu öğeler estetik ektide ikincildir. Osmanlı mimarlığı elemanter geometriye bağlıdır. Her alanda denge temel ilkelerinden biridir. Osmanlı mimarlığında simgesel değerler biçimlendirmeyi etkiler. Örtü içte ve dışta bir anlatım aracı ve estetik öğedir. Bezeme yapıda yer alır, mimarlık anlatımına katılır.. Ancak ne iç mekanda ne kitlede yapının geometrisini etkilemez. Bezeme mimarlığa bağımlıdır. Malzemede anlatım araçlarından biridir. Sonuç olarak görülür ki, Osmanlı mimarlığı kamu yapılarında belli biçim tekrarları ve geometrik düzenleri ile bir 'kamu yapısı imgesi' oluşturur. Kamu yapıları içinde de camiye özel bir yer verdiğini rahat algılanabilen bir biçim dili ile aktarır. Geometrik düzeni karar- -VI-lılık, denge ve güven duygularını uyarır. Biçimlendirme ilkeleri, geometriyi kullanışı, işlev yorumu açısından bakılacak olursa Osmanlı klasik dönem mimarlığının estetik kriterleri çağımıza yabancı değildir. Bu nedenle evrensel ve özgün bir mimarlık üretmekte yol gösterici olabilir.-VII-