Burdur Yüreğil Köyü kültür varlıkları ve koruma sorunlarının irdelenmesi

Kırsal mimarlık mirası günümüzde dünyanın pek çok yerinde hızla bozulmakta olup; sosyal, ekonomik, fiziksel ve yasal sorunlarına uluslararası bir çaba ve farklı disiplinlerin ortaklığıyla çözüm aranmaktadır. Kaybolmakta olan bu mirasın belgelenmesi, sorunlarının ortaya konması ve bu sorunlar için bütüncül öneriler geliştirilmesi halkın ortak değerleri ve birikiminin gün yüzüne çıkmasını, korunmasını ve geçmişşe ışık tutarken geleceğin de aydınlatılmasını sağlayacaktır. Çalışma kapsamında Burdur İli, Bucak İlçesi'nde bulunan Yüreğil Köyü ele alınmıştır. Bulunduğu çevreyle ilişkisini analiz edebilmek ve daha geniş bir ölçekte değerlendirme yapabilmek için öncelikle Burdur kırsalı belli başlıklarda incelenmiştir. Coğrafi ve iklimsel özellikleri, sosyo-ekonomik ve kültürel özellikleri, tarihsel gelişimi ve yapısall özellikleri bakımından Burdur kırsalının nitelikleri ve mevcut durumu ortaya konmuştur. Burdur kırsalı incelendikten sonra Yüreğil Köyü özelinde detaylı bir inceleme yapılmıştır. Literatür araştırmasında, Burdur kırsalıyla ilgili yapılan çalışmaların daha çok jeoloji, arkeoloji, ziraat, biyoloji gibi disiplinlerde ve sınırlı sayıda olduğu görülmüştür. Doğrudan Yüreğil Köyü ya da çevresi hakkında ise hiçbir akademik çalışma yapılmadığı anlaşılmıştır. 2017- 2019 yılları arasında köy düzenli olarak ziyaret edilip fotoğraflanmış, alan çalışması ve drone çekimi ile köyün kadastral haritası güncellenmiş, Harita Genel Müdürlüğü'nden eski yıllara ait hava fotoğrafları temin edilmiş, köyün bütün yapıları numaralandırılıp listelenerek farklı başlıklarda özellikleri irdelenmiş, seçilen yapılar geleneksel yöntemlerle ölçülerek ölçekli çizime aktarılmış ve farklı yaş ve meslek gruplarından, köyde düzenli yaşayan ya da köye gidip gelen Yüreğillilerle çok sayıda yüz yüze görüşme gerçekleştirilmiştir. Yüreğil Köyü Torosların Katrancık Dağı eteklerinde yer alan tipik bir Yörük-Türkmen yerleşimidir. Göller Yöresi'nde bulunan köyün çevresinde geçmişş yıllarda pek çok göl ve bataklık bulunurken, sulak alanlar zaman içinde kurumuş ya da devlet politikasıyla kurutularak tarım arazisi olarak köylülere dağıtılmıştır. Karasal iklimin hakim olduğu Burdur genelinin aksine Antalya-Burdur sınırında bulunan köyde daha yumuşak bir iklim hakimdir. Maki, çam, meşe ve ardıç doğal bitki örtüsü olup çok çeşitli meyve ağaçları da vardır. Köy, yurtdışına, çevre il ve ilçelere göç vermiş; nüfusu yıllar içinde azalmıştır. 2018 yılında nüfusu 422 olup, yaş ortalaması oldukça yüksektir. Köyde yaşayan anaokulu ve ilkokul çağındaki az sayıda çocuk taşımalı eğitim ile komşu köy Ürkütlü'ye götürülmektedir. Son yıllarda emeklilerin sıcak mevsimlerde köye dönmesiyle köyde belli aylarda daha canlı günler yaşanmaktadır. Köyün başlıca geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Buğday-arpa, tütün, haşhaş ve üzüm başta olmak üzere geniş bir yelpazede kaliteli ve bol ürün yetiştirilirken günümüzde tarımsal faaliyetlerle uğraşanların sayısı azalmıştır. Hayvancılık da tarımsal faaliyetler gibi geçmişşteki önemini yitirmiştir. Eskiden her evde manda, at, eşek, inek, gibi birkaç farklı çeşitte hayvan bulunurken günümüzde hayvancılık daha az aile tarafından, tek tipte ama çok sayıda hayvanla yapılmaktadır ve süt üretip satma ya da hayvanları satma üzerinden temellenen bir iş koluna dönmüştür. Köyün sırtını yasladığı dağdaki yaylalarda yapılan geleneksel keçi yetiştiriciliği de bitmiş ve bunlara bağlı olarak geleneksel yağ, peynir, yoğurt yapma süreçleri ve dokumacılık yok olma noktasına gelmiştir. Köyün sosyo-ekonomik yapısındaki dönüşüm, verdiği yoğun göç ve değişen dünyanın dinamikleri günlük ritüeller ve özel günlere ait geleneklerin de değişimine yol açmıştır. Çalışma kapsamında fiziksel çevrenin, orada sürdürülen hayatın ayrılmaz bir parçası olduğu ve kültür varlıklarının somut değerlerle sınırlı olmadığı düşünülerek bir kısmı sürdürülen bir kısmı ise yok olan adetler kayıt altına alınmıştır. Ayrıca yazılı olmayıp nesilden nesile aktarılan yapı ustalığı ve zanaatkarlık da da yapı kültürüyle ilgili birikim ve değerler olarak adlandırılmış ve çalışmada yer bulmuştur. Yüreğil Köyü ve çevre köylerin zengin bir tarihçesi olduğu anlaşılmıştır. Bir Pisidia kenti olan Kretepolis'in Yüreğil Köyü'nde yer aldığı düşünülmektedir. Köyün yakın çevresinde de çok sayıda tescilli ve tescil edilmeyi bekleyen yerleşim izi ve höyük bulunmaktadır. Ürkütlü'de yer alan Komama Antik Kenti ve Şeref Höyük ile Komama'nın yazlık yerleşimi olduğu düşünülen Kestel'deki Kodrula Antik Kenti bunlar arasında en iyi bilinenlerdir. Hristiyanlık öncesi Pisidia'nın ruhani merkezi olan Komama'da yaşayanlar kendi inanç ve geleneklerini korumak için Hristiyan otoriteye karşı ilk isyanı başlatmıştır. İsyanlar bununla sınırlı kalmamış, 1500 yıl sonra aynı noktada Osmanlı otoritesine karşı Anadolu'nun en büyük isyanlarından olan Şahkulu Baba Tekeli İsyanı ortaya çıkmış, geniş bir alanda etki gösterip uzun süre bastırılamamıştır. Günümüzde Yörük-Türkmen yerleşimi olarak bilinen köyün adının Oğuzların Yüregir Boyu'ndan geldiğine inanılmaktadır. 16. yüzyılda Yüreğil adlı 44 yerleşim varken günümüze dokuz tanesinin geldiği görülmektedir. Bu yer adları Yüreğil, Yüreğir, Üregil gibi farklı şekillerde söylenmektedir. Halk arasında anlatılan bir başka söylenceye göre ise köyün ilk kurulduğu yer köyün batısında yer alan Büğdüz denen bölgededir ve 19. yüzyılın başlarında köy, gür ormanları sebebiyle Güre-gir denen bölgeye kaymıştır. Büğdüz'deki eski yerleşime ait olduğu düşünülen taşlar ve bir su sarnıcı tarlaların arasında görülebilmektedir. Köyün yapısall özellikleri yerleşim dokusu ve mimari özellikleri bağlamında incelenmiştir. Geleneksel yerleşim Katrancık Dağı'nın eteklerinde 1,5 km çaplı bir alandadır. Geçmişte yapıların çoğunlukla eğimli bir topoğrafya üzerinde yer aldığı ve köyün çevresindeki düz alanların tarım arazisi olarak kullanıldığı bilinmektedir. Zamanla yerleşim iki ana aksta genişleyerek 2,5 km çaplı bir alana yayılmış ve yeni yapılaşma tarım arazilerinin üzerinde gelişmiştir. Yazı adlı köy meydanı, harman yerleri ve yaylalar köylünün ortak değeridir. Köyde konutlar dışında ahır, samanlık, dükkan, depo, ambar, cami, okul, sağlık evi, köy konağı ve odalar vardır. Yüreğil Köyü'nde mevcut durumu anlayıp değerlendirebilmek için 11 farklı başlıkta analiz yapılmıştır. Alan çalışmasında yapılan listeleme ve tespitler, drone çekimi, eski hava fotoğrafları ve köylülerle yapılan görüşmelerin yardımıyla kadastral harita güncellenmiş, üzerine çevresel değerler ve elde edilen veriler işlenmiş ve analiz sonuçları tablolaştırılarak grafik anlatıma dönüştürülmüştür. Bir bahçe içinde aynı haneye dahil olan konut, ahır, samanlık, depo gibi birimler tek bir grup olarak değerlendirilmiş ve 138 geleneksel tipte, 121 yeni tipte yapı grubu olduğu anlaşılmıştır. Geleneksel evler için bir katalog oluşturulmuştur. Ayrıca alanın kırsal yapısı göz önünde bulundurularak, analizlere dahil edilmese de 33 harabe, 56 sera ve 17 örtülü samanlık haritalara işlenmiştir. Konutlar köyde en çok rastlanan yapı grubu olması ve köyün karakterini belirlemesi sebebiyle plan ve cephe, yapım yöntemi ve malzeme özelinde daha detaylı incelenmiştir. Çoğunlukla bir avlu ya da bahçe içinde, iki katlı, zemin katı ahır ya da samanlık, üst katı ise yaşam alanı olan konutlar dış sofalı plan tipinde olup, oldukça sade ve işlevsel bir kurguya sahiptir. Cepheyi köşkü adı verilen çıkmalar ve ahşap geçitle ulaşılan hela hareketlendirir. Malzemeler çevreden kolay temin edilebilen taş, kerpiç ve ahşaptır. Ahşap malzemenin çoğunlukla köyün arkasındaki ormandan getirildiği ve ana taşıyıcılar için ardıç türlerinin kullanıldığı bilinmektedir. Cins tayini için farklı konutlardan alınan altı ahşap örneği İBB KUDEB Laboratuvarları'nda analiz edilmiş ve ardıç oldukları teyit edilmiştir. Yapıların ahşap dikme, hatıl ve kirişlerle desteklenerek zemin katta yığma moloz taş ile, üst katta yığma kerpiç tuğla ile inşa edildiği görülmüştür. Dikmelerin pozisyonuna göre yapım yöntemi üç farklı tipe ayrılmaktadır; dikmeler beden duvarının iç yüzünde, beden duvarının içine gömülü ya da beden duvarlarının dış yüzünde olmaktadır. Özgün çatı örtüsü olan düz dam çok az yapıda korunabilmiştir. Çalışma kapsamında geleneksel Yüreğil konut mimarisinin özelliklerini ortaya koyabilecek üç örnek seçilmiş, geleneksel rölöve teknikleriyle ölçülmüş ve ölçekli çizime aktarılmıştır. Bu örnekler müdahale görmesine rağmen özgün plan şemasını koruyabilmiş, malzeme ve yapım tekniklerinin okunduğu ve ocak, ıraf, delik, bacabaşı, yüklük gibi yöreye özgü detayların mevcut olduğu evlerdir. Son olarak Yüreğil Köyü'nün koruma sorunları ortaya konmuş ve öneriler geliştirilmiştir. Tespit edilen sorunların birçoğunun farklı kırsal alanlarda da karşılaşılan problemler olduğu görülerek ulusal ve uluslararası düzeyde yapılan çalışmalar incelenmiştir. Nüfusu yıllar içinde azalan köyde sosyo-ekonomik hayatın bel kemiği olan tarım, hayvancılık ve dokumacılık önemini yitirmiştir. Buna bağlı olarak geleneksel yaşayışa ait değerlerin çoğu sürdürülememiş ve yeni nesillere aktarılamamıştır. Eğitim ve sağlık hizmetleri ile kültürel olanaklara ulaşımın zorluğu köy hayatının bir diğer sorunudur. Köyde yeni yapılaşmanın tarım arazilerini işgal etmesi, açık besi ahırlarının geleneksel dokuyu bozması, içme suyu ve sulama suyu teminindeki sıkıntılar, çöp, kanalizasyon, kirlilik ve koku problemi köy ölçeğindeki başlıca problemlerdir. Yapı ölçeğinde ise geleneksel yapıların terk edilmesine ve işlevsiz kalarak kullanılmamasına bağlı problemler, bakım ve kullanım zorlukları, uygunsuz onarım ve ekler ile dokuya uyumlu olmayan yeni yapılaşma en çok karşılaşılan problemlerdir. Yüreğil Köyü ve benzer özellikleri taşıyan çevre köylerin kırsal sit değeri taşımasına rağmen ihmal edilmiş olması, kültürel ve doğal değerleri için herhangi bir tescil çalışması yapılmamış olması ve çevredeki arkeolojik yerleşimlerden bir kısmının tescil edilmiş olmasına rağmen korunamaması ise önemli yasal sorunlardandır. Karşılaşılan sorunların çok yönlü ve birbiriyle bağlantılı olması, getirilecek önerilerin de bütüncül bir yaklaşımla ele alınması gerektiğini göstermektedir. Kamu kurum ve kuruluşları, farklı disiplinlerden uzmanlar, akademi, meslek odaları ve kamuoyunun karar alma ve uygulama süreçlerine dahil olacağı önerilerle, yörede birbirinden bağımsız olarak ele alınamayacak olan kırsal kalkınma ile kültürel ve doğal mirasın korunması hedeflenmiştir.