Nur-u Osmaniye Camii'nin deprem performansının belirlenmesi ve koruma önerileri

İstanbul Tarihi Yarımada'da Çemberlitaş bölgesinde Kapalı Çarşı'nın hemen yanında konumlanmış, aynı isimli külliyenin en önemli yapısı olan Nur-u Osmaniye Camii, 18. yüzyıldaki dönüşümün simgesi olarak Osmanlı mimarlık tarihi açısından özgün mimarisi ve teknik özellikleriyle önemli bir eserdir. Caminin inşaatı 1748 yılında I. Mahmud tarafından başlatılmış, 1755 yılında kardeşi III. Osman tarafından tamamlanmıştır. Nur-u Osmaniye, 18. yüzyılda artan Batı etkisiyle İstanbul'da yaygınlaşmaya başlayan Barok sanatın dini mimariyle ilk defa buluştuğu eser olarak bu yeni akımın Osmanlı gelenek ve birikimiyle harmanlanmasıyla ortaya çıktığından Osmanlı Baroğu olarak da nitelendirilmiş özgün bir yapıdır. Camideki oval avlu, çokgen mihrap nişi ve cephelerdeki yoğun bezemeler öne çıkan Barok özelliklerindendir. Nur-u Osmaniye Camii, sadece mimarlık ve sanat tarihi açısından değil, Osmanlı mimarlık ve inşaat teknolojisi açısından da özel bir yapıdır. Camide kullanılan ahşap kazık ve ızgaralı temel sistemi, temel ile üst yapı arasında bulunan geniş kesitli duvarlardan oluşan altyapı bölümü ile üst yapıda kullanılan yapım tekniği ve demir kuşaklama sistemiyle Osmanlı mimarlık ve inşaat teknolojisinin 18. yüzyılda ulaştığı ileri seviyeyi temsil etmektedir. Yapıyı önemli hale getiren hususlardan bir diğeri de inşaatı sırasında bina katibi Ahmed Efendi tarafından kaleme alınan Tarih-i Cami-i Şerif-i Nur-u Osmani isimli risaledir. Söz konusu Risale sayesinde yapının inşaat safhaları ayrıntılı olarak bilinebilmektedir. Yapı, inşa edildiği günden bu yana pek çok yıkıcı depreme maruz kalmıştır. İstanbul Tarihi Yarımada'da bulunan büyük tarihi camilerin çoğu bu depremlerde çeşitli derecelerde hasarlar almasına rağmen Nur-u Osmaniye Camii'nde söz konusu depremlerde kayda geçen belirgin bir hasara rastlanmamaktadır. Çalışma kapsamında yapı üzerinde gerçekleştirilen incelemeler de söz konusu hasarsızlık durumunu teyit etmektedir. Bu tez kapsamında yapılan çalışmalar on iki bölümde değerlendirilmiştir. İlk bölümde, tezin amacı, kapsam ve yöntemi ele alınmış, ayrıca yapı hakkındaki mevcut çalışmalar incelenmiştir. Bu bölümde ayrıca, önceki çalışmaları da dikkate alarak, tezin alanda ve yapıyla ilgili mimarlık-mühendislik ara kesitinde katkı vermeyi hedeflediği hususlar açıklanmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde, caminin inşa edildiği 18. yy ortamında, Osmanlı mimarlığına genel bir bakışla birlikte, genel hatlarıyla Barok üslup ve Osmanlı Baroğu incelenmiş, ardından külliyeye kısaca değinilerek sonrasında caminin mimari mekan kurgusu, cephe düzeni ve bezeme unsurları üzerinde durulmuştur. Caminin tasarımı ve yapım süreci, Ahmed Efendi tarafından yazılan Risale ekseninde, diğer tarihi kaynaklardan da faydalanılarak hafriyat, alt ve üst yapı inşaatı ile açılış töreni çerçevesinde üçüncü bölümde irdelenmiştir. Yapıda kullanılan malzemelerden olan doğal taş, tuğla, harç, ahşap ve demir ise dördüncü bölümde ele alınmış, söz konusu malzemelerin tanımları yapılarak yapıda hangi konumlarda kullanıldığı araştırılmıştır. Beşinci bölüm, yapının taşıyıcı sistem özelliklerinin ele alındığı kısımları kapsamaktadır. Bu bölümde, yapının taşıyıcı sistem kurgusu, taşıyıcı sistem elemanları ve yapım teknikleri incelenmiştir. Her bir taşıyıcı sistem elemanının ayrıntılı olarak ele alındığı bu bölümde, camide kullanılan yapım tekniklerinin geçmişş dönemlerdeki kökeni ve gelişimi de irdelenmiştir. Ayrıca bu bölümde Barok üslubun taşıyıcı elemanlar üzerindeki etkileri genel olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın altıncı bölümünde yapının yaşadığı depremler ile geçirdiği onarımlar ele alınmıştır. Bu bölümde, yapının inşa edilme sürecinden itibaren yaşadığı önemli depremlerdeki davranışı tarihi kaynaklar üzerinden değerlendirilmiştir. Ayrıca yapının geçmişş dönem onarımları tarihi belgeler ve yapı üzerinde gerçekleştirilen gözlemler üzerinden irdelenmiştir. Tez kapsamında yapıdan alınan malzeme numuneleri üzerinde yürütülen laboratuvar deneyleri yedinci bölümde ele alınmıştır. Bu kapsamda gerçekleştirilen laboratuvar araştırmalarında, malzemelerin fiziki, kimyevi, petrografik ve mekanik özellikleri belirlenmiştir. Yapı üzerinde gerçekleştirilen operasyonel modal analiz deneyleri ise sekizinci bölümün konusudur. Bu kapsamda yapıda gerçekleştirilen iki ayrı deneyin yapılışı ve sonuçları üzerinde durulmuştur. Söz konusu deneylerde serbest titreşim durumuna ait ölçümler esas alınarak, yapının dinamik parametreleri elde edilmiştir. İlk deneyde elde edilen veriler üzerinde yapılan sayısal analizlerle yapının hakim titreşim frekansları, Fourier ve güç spektrumlarından faydalanılarak belirlenmiştir. İkinci deneyde ise kaydedilen verileri analiz ederek temsili model üzerinde simülasyon yapabilen bir yazılımdan faydalanılmıştır. Yapının söz konusu yazılım marifetiyle oluşturulan basit modeli üzerinde, cihazların bulunduğu ilgili noktaların tanımlanması ve kayıtların analiziyle mod şekilleri tespit edilmiştir. Çalışmanın dokuzuncu bölümünde, tez kapsamında hazırlanan sonlu eleman modeli üzerinde gerçekleştirilen 3 boyutlu statik ve dinamik analizlerle yapının düşey ve yatay yükler etkisindeki davranışı araştırılmıştır. Söz konusu analizlerde kullanılan sonlu eleman modeli, yapı deneylerinden elde edilen verilere göre kalibre edilerek kullanılmıştır. Onuncu bölümde ise tez kapsamında önceki bölümlerde gerçekleştirilen inceleme, araştırma deney ve analizlerden elde edilen sonuçlar bir arada değerlendirilmiş ve yapının deprem performansı irdelenmiştir. On birinci bölümde, mimari özellikleri kadar teknik özellikleriyle de öne çıkan eserin korunması ve gelecek nesillere özgün nitelikleri korunarak aktarılabilmesi için uluslararası yaklaşımlar ve koruma ilkeleri çerçevesinde öneriler geliştirilmiştir. On ikinci ve son bölümde ise tez kapsamında elde edilen sonuçlar bir arada verilmiştir. Osmanlı mimarlık ve inşaat teknolojisi açısından ender nitelikte bir eser olan Nur-u Osmaniye Camii, mimarlık ve mühendislik arakesitinde, mimari, malzeme ve yapım tekniği ile düşey ve yatay yükler etkisindeki davranışı açısından gözlem, araştırma ve deney ve analizlerle irdelenmiştir. Çalışma, izlenen yaklaşım ve yöntemler bakımından, benzer tarihi yapıların korunması için uygun yaklaşımların geliştirilmesine katkıda bulunmak ve yol gösterici bir kaynak olmak amacındadır.