Arşiv belgeleri ışığında Teşvikiye Camisi'nin oluşum ve gelişimi

ARŞİV BELGELERİ IŞIĞINDA TEŞVİKİYE CAMİSİ'NİN OLUŞUM VE GELİŞİMİCanan AKKAYAMimarlık Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi Tez Danışmanı: Prof. Dr. Nur URFALIOĞLUTeşvikiye Camii, Tanzimat Dönemi'nin önemli camilerinden biridir. Teşvikiye Camii ve çevresi ile ilgili kaynaklar incelendiğinde; ortaya çıkan belgelerin ve yapılan araştırmaların, yeni bir çalışmaya yansımadığı anlaşılmaktadır. Çalışmamız kapsamında; Teşvikiye Camisi'nin, 19. yüzyılda İstanbul'da yapılan selatin camileri içindeki yeri belirlenmeye çalışılmış, tarih aralığı 19. yüzyıl ve 19. yüzyılda İstanbul'da yapılan selatin camileri ile sınırlanmıştır. Teşvikiye Camisi'nin Sultan Abdülmecit tarafından selatin camisi olarak kullanılması bu sınırlamada önemli bir nedendir. Cami; Sultan Abdülhamid döneminde de önemini kaybetmemiş, zaman zaman Cuma selamlıkları için kullanılmıştır. Bu caminin konu olarak seçilme nedenlerinden ilki, 19. yüzyıl camileri içinde en çok sivil referanslar barındıran cami olmasıdır. Son cemaat bölümünün büyüklüğü ve giriş portiğinin mimari referansları nedeniyle diğer camilerden ayrılır. Sultan III. Selim ile başlayıp Sultan II. Abdülhamid dönemine uzanan süreçte, caminin; çevresinin gelişimi ile ilişkisi ayrıca dikkat çekicidir. Cami ve çevresinin gelişimi incelendiğinde, Teşvikiye Camisi; Teşvikiye semtinin oluşumunda öncü etkiye sahiptir. Teşvikiye Semti'nin gelişimi, çevresindeki mahallelerin oluşum nedenlerinden biridir. Günümüz mahalle sınırları değerlendirildiğinde, Teşvikiye Camisi'nin; Nişantaşı, Maçka, Meşrutiyet ve Şişli mahallelerinin var olma sürecinde etkin öneme sahip olduğu söylenebilir. Cami ile çevresinin etkileşimi; ilk mescidin nişan taşları yakınında inşasından (1794-95/18. yy. sonu), caminin son halini aldığı 1891- 92 (19. yy. sonu) onarımına kadar incelenmiştir. Bu etkileşim; 19. yüzyıl İstanbul'unun mekansal değişiminden ayrılamayacağından, 19. yüzyıl İstanbul'una dair nedenler cami ve çevresi ile ilişkilendirilmiştir. Saltanat desteği, Teşvikiye Semti'nin Osmanlı Başkenti İstanbul ile bağlantısını doğrudan ve hızlı hale getirir. 18. Yüzyıldan sonra, Osmanlı saltanat ve maiyeti; Tarihi Yarımada'dan çıkıp Galata-Pera bölgesindeki Teşvikiye Semti'nde kendisine yer bulur. Osmanlı Sarayı'nın önce Dolmabahçe sonra Yıldız'a taşınması bu yer seçiminde etkin öneme sahiptir. Teşvikiye Camisi, önce Dolmabahçe Sarayı sonra Yıldız Sarayı'na hizmet veren bir selatin camisidir. Osmanlı Sarayı'nın Dolmabahçe Vadisi'ne taşınması ile bu vadide, bir imparatorluk imajı kurgulanmıştır. Bu imajın, 19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin kimlik tanımıyla yakından ilişkisi dikkat çekicidir.19. yüzyıla gelindiğinde, Teşvikiye Camisi; Osmanlı Başkenti'nde kurgulanan imparatorluk imajının bir parçasıdır. Dolmabahçe Vadisi'ni içine alan kıyı şeridi boyunca bakıldığında, Teşvikiye Camisi'nin konumunun; Dolmabahçe ve Ortaköy camileri ile ilgisi fark edilir. Bu kıyı boyunca uzanan saraylar ve bu saraylara hizmet veren camiler değerlendirildiğinde; Teşvikiye Camisi'nin barındırdığı aynılık ve farklılıklar dikkatle incelenebilir. Teşvikiye Camisi (1853-54), Dolmabahçe (1853-54) ve Ortaköy (1854-55) camileri ile eş zamanlıdır. Bu camilerin üslup özellikleri, son cemaat bölümü ve harim büyüklükleriyle değerlendirildiğinde; günümüz Teşvikiye Camisi'nin daha geç zamanlı olduğu söylenebilir. Bu söylem, ilgili araştırmalar ile desteklenmiştir.