Taksim-Maçka yeşil alanının değişim sürecine eleştirel bir bakış

Bu araştırma kapsamında Taksim-Maçka yeşil alanına ilişkin değişim süreci, İstanbul'da kentsel planlama ve mimari yapılaşma bağlanımda alınan kararlar ve bu kararların uygulanması açısından bir örnek olarak incelenmiştir. İstanbul geneline bakıldığında bu bölge, zaman içinde geleneksel dokunun dışında bir yapılaşma sürecine sahip olmuştur. Bu araştırmada İstanbul genelinde örneği az olan bu tür bir planlı oluşumun, çeşitli etkilerle tekrar biçimlenmesi ve kentsel gündemi etkilemesi ele alınmıştır. Bölgenin bugün sahip olduğu yapısall doku, kent planlama ve yapılaşma sürecine yönelik dış etkenlerin gücünü göstermektedir. Bu dış etkenlerin en önemlisi ise politik etkenlerdir. Politik ideolojiler, oluşumundan itibaren bölgenin kent içindeki konumu ile beraber yapıların biçimlenmesine etki eden kavramsal yapıyı belirlemişlerdir. Söz konusu bölgede bu politik etkinin somut örnekleri tarih içinde gerçekleşmiştir. Araştırma beş ana bölümden oluşmaktadır; BAŞLANGIÇ bölümünde Taksim-Maçka yeşil alanının oluşumu, tarihsel değişim süreci ile yapılaşmanın başlangıcı incelenmektedir. Araştırma kapsamında planlama öncesi tarihsel oluşum süreci, l6. yy'dan itibaren ; planlama ile başlayan tarihsel değişim süreci ise ilk planlama çalışmasının yapıldığı 1836'dan, 1939 senesinde Lütfi Kırdar tarafından kısmen de olsa bölgenin yapılaşmaya açılmasına kadar ele alınmaktadır. Bölgenin tarihsel gelişim sürecinde; Beşiktaş sahilsarayları içindeki Bayıldım ve Cirit Köşkleri, Dolmabahçe Sarayı ve saraya ait Dolmabahçe Camisi, Gazhane, Saray ahırları ve Tiyatro gibi binalar ile bölgedeki kışla ve diğer askeri binalar, Taksim Kışlası, Maçka Kışlası, Taşkışla, Gümüşsüyü Kışlası ve Hastanesi, Harbiye Binaları, Maçka Silahhanesi, Taksim Belediye Bahçesi ve diğer düzenlemeler incelenmektedir. GERÇEKLEŞTİRME bölümünde Taksim-Maçka yeşil alanı içindeki ilk planlı yapılaşma süreci yer almaktadır. Bu yapılaşmanın altyapısını oluşturan kararlar ve yasalardan bahsedilmekte, 1939 senesinde Lütfi Kırdar'ın belediye başkanlığı ile başlayan planlama ve binaların yapım süreçleri ele alınmaktadır. Prost planında öngörülen HNo'lu parka ilişkin planlama sürecinin yönetimsel boyutu ve planlama kriterleri ile süreçle ilgili eleştiriler de uygulama ve karar ilişkilerinin anlaşılabilmesi için sunulmaktadır. Bu bölümde Cumhuriyet Meydanı, İnönü Gezisi, Taksim Belediye Bahçesi ve Belediye Gazinosu, Tenis Eskrim ve Dağcılık Kulübü, Radyoevi, Opera Binası, Açıkhava Tiyatrosu, Spor ve Sergi Sarayı, İnönü Stadyumu, Taşlık Parkı ve Kahvesi ve bu mekanları bağlayan yeni yollar ile diğer düzenlemeler incelenmektedir. İLK MÜDAHALELER bölümünde Lütfi Kırdar'ın belediye başkanlığının sona erdiği 1949 senesinden itibaren, Taksim-Maçka yeşil alanı içinde ortaya çıkan yapısall değişmeler ve bu ortamı hazırlayan yönetimsel kararlar yer almaktadır. Bu bölüm, planlı gerçekleşme dönemi ile bozulma dönemi arasında bir geçiş niteliği taşımaktadır. Hk müdahaleler başlığı altında, İstanbul geneli için uygulanan ve bu alanı da etkileyen kanun ve planlar, lokal olarak bu bölgede yeşil alanın bütünlüğünü bozma yönünde alınan yönetimsel kararlar ile bu süreçte yapılan Hilton Oteli, İstanbul Kültür Sarayı-Atatürk Kültür Merkezi, Divan Oteli, Sheraton Oteli, Harbiye Orduevi, Atatürk Kitaplığı ile düzenlenen Taksim Meydanı ve Taksim Gezisi incelenmektedir. BOZULMA bölümünde 1983'den bugüne Boğaziçi genelinde alman bazı kararlar ve çıkarılan yasalar açıklanarak; bu kararlar etkisiyle Taksim-İnönü Gezisi'nden Ü. No'lu parka uzanan yeşil bölgenin yakın geçmişşteki ve halen süregelen değişimi incelenmektedir. Bu bölümde Taşkışk, Maçka Kışlası, Spor ve Sergi Sarayı gibi eski binalardaki fonksiyon tartışmalarının yanı sıra, özellikle Turizm Teşvik Yasası sonucu yapımına izin verilen Boğaziçi Oteli, Taksim Uluslararası Ticaret ve İş Merkezi, Büyük Sürmeli Park Oteli ve Ticaret Merkezi, Hyatt Oteli, Cemal Reşit Rey Konser salonu gibi binaların yapım süreçleri yer almaktadır. Bu süreç içerisinde yeniden biçimlenen Taksim Gezi Parkı ve Maçka Demokrasi Parkının mevcut durumu da sunulmaktadır. GELECEK bölümünde mevcut yapılaşmaya ilişkin yeni kararlar ve önerilerle birlikte eleştirilere yer verilmektedir. Taksim-Maçka yeşil alanı için geleceğe yönelik kararların ve planların fazla olmaması, yönetim, kamuoyu ve meslek çevreleri tarafından İstanbul'un geleceğine yönelik yapıcı bir gelişme ortamının oluşturulamadığını göstermektedir. Bu durum, eğitim ve toplumsal bilinçle ilgilidir. Bütün bu bilgiler ışığında oluşturulan eleştiri ortamı, Türkiye'de mimarlık ve şehirciliğin 21. yy'da içinde bulunacağı değişim sürecine yöneliktir. Bu süreç içinde farklı disiplinler arası etkileşim, uzmanlaşma ve stratejik planlama ön planda bulunmaktadır. Bu araştırma İstanbul'daki yapılaşma sürecini etkileyen faktörlere bir örnekle ışık tutmakta ve genel bir eleştiri ortamı için verileri sağlamaya çalışmaktadır.