Çoklu duyumsal algılamanın mekansal okunurluğa etkisi: Eğitim yapılarında kampüs içi erişim üzerine bir örnek çalışma

Mekansal erişim tüm bireyler için günlük hayatın en temel aktivitelerindendir. Çünkü insanlar gün boyunca bulundukları çevrede bir alandan diğerine ulaşım amacıyla hareket ederler. Bu hareket iç mekanda odalar arası olabilir veya dış mekanda ülkeler arası da gerçekleşebilir. Erişim süresince amaç mevcut lokasyondan hedef lokasyona ulaşmaktır. Bu erişim kişinin aşina olduğu mekanlarda meydana gelebileceği gibi, yeni çevrelerde de sağlanabilir. Bu durumda erişim süreçleri için ortak olan amaç yön bulma görevinin sağlıklı şekilde tamamlanabilmesidir. Bu sebeple mekansal erişilebilirliğin mimari tasarım desteği ile artırılması da oldukça önemlidir. Erişim süreçlerine çevrenin fiziksel yapısından mekanın okunaklılığına kadar birçok mimari faktörün etkisi bulunmaktadır. Tez kapsamında mekansal okunaklılık kavramı ele alınmıştır. Bu kavramın gerekliliği erişilebilirlik kavramı ile ilişkisi üzerinden incelenmiş olup, mekansal okunaklılığa etki eden faktörler yön bulma kuramı çerçevesinde araştırılmıştır. Tez çalışması, çoklu duyumsal algılamanın yön bulma süreçlerine etkisini gün yüzüne çıkarararak tüm duyulara yönelik çevre tasarımları yapıldığında mekansal okunaklılığın ve haliyle erişilebilirliğin olumlu yönde artırılabileceğini önermektir. Çevre, insanlar tarafından sürekli deneyimlenmektedir. Kişi çevresini duyu organları aracılığı ile algılar. Algıladığı bu veriler ile çevreye ait biliş haritası oluşturan birey, yön bulma eylemi esnasında bu biliş haritasından faydalanmaktadır. Tez kapsamında birinci bölümde tezin amacı, kapsamı, araştırma sorusu ve yöntemi açıklanmıştır. İkinci bölümde ise, erişilebilirlik kavramı ile mekansal okunaklılık kavramı incelenmiş ve bu kavramların yön bulma kuramı ile ilişkisi açıklanmıştır. Daha sonrasında yön bulma süreçleri ele alınmış ve süreçlere etki eden faktörler geçmişş çalışmalardan hareketle tespit edilmiştir. Tespit edilen bu faktörler, çevresel ve bireysel faktörler olmak üzere iki ana başlık altında toplanmıştır. Son olarak bu bölümde çalışma alanı olarak neden kampüslerin seçildiği açıklanmıştır. Eğitim, toplumun yapısını şekillendiren öncelikli kriterlerdendir. Bu sebeple eğitim mekanları da toplumun şekillenmesinde önemli bir yere sahiptir. Günümüzde birçok üniversite öğrencilerine kampüslerde eğitim imkanı sunmaktadır. Kampüsler; farklı eğitim binalarının, ortak yaşam alanlarının, sosyal etkinlik alanlarının vb. bir arada bulunduğu yerleşkelerdir. Aynı zamanda kampüsleri, öğrenciler, akademisyenler ve idari personel gibi farklı kesimden bireyler ortak olarak kullanmaktadırlar. Gerek mekansal gerekse kullanıcı kitlesinde bulunan bu çeşitlilik de kampüslerde erişilebilirlik problemini gün yüzüne çıkarmaktadır. Bu durumun sonucunda kampüslerdeki güvenli erişilebilirliğin artırılması önemli hale gelmektedir. Tez çalışması kampüslerdeki erişilebilirliği olumlu yönde artırmak amacıyla çoklu duyumsal algılamanın kampüs içi mekansal okunurluluğa etkisini incelemektedir. Tez kapsamında alan çalışması için İTÜ Ayazağa Kampüsü tercih edilmiştir. İçerisinde yurtların ve lojmanların bulunması sebebi ile birçok farklı kullanıcı grubuna ev sahipliği yapan İTÜ - Ayazağa Kampüsü, 24 saat boyunca kullanılır durumdadır. Göz dışındaki diğer duyuların da algılama sürecine dahil edilmesi amacı ile hava karardığında da birçok birey tarafından kullanılan kampüste, planlanan alan çalışması ile çoklu duyumsal algılamanın tasarımdaki önemi araştırılmıştır. Araştırma yöntemi olarak; literatür taraması, gözlem, birebir görüşmeler ve 20 kişilik ile 120 kişilik olmak üzere iki farklı anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Çalışma sonucunda elde edilen bulgular yapılan literatür çalışmasına göre değerlendirilmiştir. Alan çalışmasının detayları 3. Bölümde paylaşılmıştır. Alan çalışması sonucunda elde edilen bulgular değerlendirildiğinde, İTÜ Ayazağa kampüsü çoklu duyumsal algılamaya yönelik mimari tasarım ile desteklenmediği halde, kullanıcıların çevrelerini göz dışındaki duyuları ile de algıladıkları ve kısmen de olsa bu duyulardan elde ettikleri veriler doğrultusunda yön bulma süreçlerini şekillendirdikleri gözlemlenmiştir. Bu elde edilen sonuç da tezin çoklu duyumsal algılamanın mimari tasarım yoluyla desteklendiğinde çevrenin mekansal okunaklılığın artacağı yönündeki hipotezini desteklemiştir. Yapılan alan çalışması ve bulguların literatüre göre değerlendirmesi sonucunda elde edilen bu yargılar tezin 4. Bölümü olan sonuç bölümünde tartışılmış olup gelecek çalışmalar için öneriler sunulmuştur. Sonuç olarak, tasarım süreçlerinde çoğunlukla göz ardı edilen erişilebilirlik kavramı günlük hayatta oldukça önemli bir yere sahiptir. Tüm bireylerin yapılı çevrede daha kolay erişim sağlaması demek, engelli bireylerin de kamusal alanları daha rahat ve sık kullanması demektir. Bu durumun sonucu olarak, birbirinden farklı bireyler kamusal alanlarda bir araya daha sık gelebilirler. Böylece, insanlar farklılıkları daha kolay ve hoşgörü içerisinde kabul edebilirler. Bu durum erişilebilirlik kavramının toplumsal birlik için de ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Yapılı çevrelerin eirşilebilirliklerinin artırılması için, erişilebilirlik süreçlerine etkisi bulunan fiziksel çevrelerin iyileştirilmesi gerekmektedir. Mekansal okunaklılık ise bu fiziki şartlar arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Mekansal okunaklılık olumlu yönde artırıldığında bu durumun erişilebilirliğe de olumlu katkısı bulunmaktadır. Mekansal okunaklılığa etki eden faktörler incelendiğindeyse, kişilerin çevrelerini tüm duyuları ile algıladıkları ve bu duyulardan elde ettikleri veriler ile mekana ait imge oluşturdukları tespit edilmiştir. Bu durumda yapılı çevreler göz dahil birden çok duyuya hitap eder şekilde tasarlandığında, bireyler çevreden daha fazla veri algılayacaklardır. Bu da bireylerin mekana ait imgesini detaylandırarak güçlendirecek ve kişiler yapılı çevrede erişimlerini daha sağlıklı ve güvenli şekilde sağlayacaklardır.