İnşaat sektöründe örgütsel iş güvenliği kültürü ve bilinçli farkındalık üzerine bir çalışma

Güvenli çalışma ortamının sağlanması iş hayatının en önemli sorunlarından biridir. İş sağlığı ve güvenliğine verilen önem gün geçtikçe artsa da her yıl inşaat sektöründe binlerce iş kazası meydana gelmeye devam etmektedir. Çalışma ortamının güvenlik açısından uygun hale getirilmesi, organizasyonlarda güvenlik kültürünün oluşturulmasına bağlıdır. Çernobil felaketinin ardından güvenlik kültürü iş yerinde kazaları azaltmak için kuruluşlar tarafından kritik bir konsept olarak tespit edilmiştir. Güvenlik kültürünü; genel olarak bir organizasyonda iş güvenliği konusunda paylaşılan inançlar, değerler, algılar ve geleneklerin bir bütünü olarak tanımlamak mümkündür. İş kazaları bireylere, ailelerine ve topluma zarar verdiği gibi ülke ekonomisini ve geleceğini de olumsuz yönde etkilemektedir. Son yıllarda, kazaların ana nedenlerinin teknik başarısızlıklardan ziyade örgütsel, yönetsel ve insan faktörleri olduğu tespit edilmiş ve yapılan çalışmalarda güvenlik kültürü ve güvenlik performansı kavramlarına odaklanılmıştır. Türkiye'de farklı sektörlerde bu konuda yapılmış çalışmalar bulunmaktadır. İnşaat sektörü Türkiye'de ve Dünya'da ekonomide sahip olduğu payı ile en önemli sektörlerden biridir. Lokomatif sektör olması sebebi ile bu sektörde yaşanan gelişmeler alt sektörleri ve bağlantılı olduğu sektörleri de etkilemektedir. İnşaat sektörü, inşaat işçilerinin ciddi tehlikelere maruz kalabilecek birçok faaliyette bulunduğu yüksek tehlikeli bir endüstridir. İşgücü, malzeme, ekipman, yapım yöntemlerinin farklılığı, projelerin ve işgücünün süreksizliği; alt yüklenicilerin kullanımı gibi sektörün kendine has özellikleri belirsizliğin ve kaza riskinin artmasına sebep olmaktadır. Bu sebeple inşaat sektöründe bu konuda yapılacak çalışmalar iş kazalarının önlenmesinde önem teşkil etmektedir. Organizasyonlarda güvenlik kültürü, çalışanların güvenlik davranışlarını etkileyen en önemli faktörlerden biridir. İnsan kaynaklı kazaların bir organizasyon yapısı içerisinde gerçekleşmesi sebebi ile örgütsel düzeydeki faktörler bireysel güvenlik performansını doğrudan etkilemektedir. Genel güvenlik performansı, çalışanların, müşterilerin, kamuoyunun ve çevrenin, sağlık ve güvenliğini arttırmak için bireylerin neredeyse tüm işlerde sergilediği eylemler veya davranışlar olarak tanımlanmaktadır. Güvenlik performansının ölçülmesi organizasyonların iş güvenliği yönetiminde hedeflerine ulaşmasında en önemli etkenlerden biridir. Çalışanların davranışlarını etkileyen diğer önemli bir faktör ise bilinçli farkındalık kavramıdır. Bilinçli farkındalık; kişinin dikkatini anda var olan içsel ve dışsal süreçlere odaklaması şeklinde tanımlanabilecek bir psikolojik kavramdır. Farkındalık kavramı kökenlerini, bilinçli dikkatin ve farkındalığın aktif bir şekilde yetiştirildiği Budizm ve diğer geleneklerden almaktadır. Her ne kadar doğal olarak çevremizi olduğu gibi yaşadığımızı düşünsek de, çoğu zaman dikkatimizi geçmişş ve geleceğe yöneltiriz ve algılamamız dikkat sınırımızla sınırlıdır. Genellikle yargısız bir şekilde, şu an içinde olup bitenlere karşı dikkatli olma, olduğu gibi görebilme ve bunun farkında olma durumu olarak tanımlanmaktadır. Bilinçli farkındalık, her bireyde değişen bir özellik olup, ayrıca öğrenilebilir ve geliştirilebilir bir yetenektir. İnşaat işlerinin ve inşaat sahasının içerdiği riskler ve tehlikeler nedeni ile çalışanların güvenli davranışlarının ortaya çıkmasında bireylerin dikkatlerini içinde bulundukları ana odaklamaları önem taşımaktadır. Bu çalışmada ele alınan farkındalık kavramının, kaza olaylarının azaltılmasında, insan hatalarının anlaşılmasında ve dolayısıyla daha güvenli iş uygulamalarında önemli bir role sahip olduğu söylenebilir. Bu sebeple bireyler arasındaki ilişkilerin sürdürülmesi, inşaat işçileri arasındaki etkileşimi kolaylaştırması ve verimliliği arttırması açısından, herhangi bir inşaat projesinin başarısını etkileyen faktörlerden biri olarak öngörülebilir. Çalışmada güvenlik kültürü, güvenlik performansı ve farkındalık kavramları teorik olarak açıklanmış inşaat sektöründe bireylerin güvenlik kültürü algısı ve bilinçli farkındalığın davranışlara olan etkisini ölçmek için inşaat sektöründe çeşitli hizmet grubu çalışan 136 kişi ile 70 maddeden oluşan bir anket çalışması yapılmıştır. Anket uygulamasından elde edilen veriler SPSS 21.0 programı kullanılarak analiz edilmiştir. Örgütsel güvenlik kültürü, bireysel tutum, grup normları, yönetim tutumu ve işyeri baskısı gibi dört alt bileşen ile gözlemlenmiştir. Kişisel güvenlik davranışları, kendinden bildirilen ifadelerle gözlemlenen ihlal ve hata bileşenlerini içermektedir. Bireylerin bilinçli farkındalık göstergelerinin ölçümünde ise Brown ve Ryan (2003) tarafından geliştirilen 15 maddelik Bilinçli Farkındalık Ölçeği'nin Türkçe'ye uyarlanmış modeli kullanılmıştır. Çalışma sonucunda yapılan analizlere göre; örgütsel güvenlik kültürü faktörleri içinde kişisel güvenlik davranışı üzerinde en etkili faktörün iş yerinde baskı faktörü olduğu görülmektedir. İşyerindeki baskı ile niyet arasında ise istatistiksel anlamda bir ilişki bulunmamıştır. Türk kültürü, eylemlerinin sonuçlarına değil, bireylerin niyetlerine odaklanmaktadır. Niyet kavramı, Türk ulusal kültüründe batı kültürüne nazaran farklı ve daha güçlü anlamlar taşımaktadır. İş yerinde baskı faktörü en çok ihlal faktörü ve hatalı davranış faktörleri üzerinde etkili bulunmuştur. Öte yandan, grup normları ile yönetim tutumu arasındaki korelasyon da yüksek bulunmuştur. Bilinçli farkındalık ölçeği ile bireyin tutumu göstergesi arasında pozitif iş yerinde baskı göstergesi, ihlal göstergesi ve hatalı davranış göstergesi arasında negatif anlamlı ilişki bulunmuştur. Bireysel farkındalık ölçeği ile güvenlik davranışı ve güvenlik kültürü boyutu olan işyeri baskısı bileşenleri arasında negatif anlamlı ilişki bulunması çalışmada test edilen hipotezleri doğrulamaktadır. Yapılan analizler sonucunda elde edilen bulgular, farkındalığın, fiziksel çalışma ortamından etkilenen ve güvenli davranış üzerinde pozitif etkisi olan bireysel bir özellik olarak anlaşılabileceği görüşünü desteklemektedir (Klockner, 2013). Bu çalışmada ele alınan farkındalık kavramının, kaza olaylarının azaltılmasında, insan hatalarının anlaşılmasında ve dolayısıyla daha güvenli iş uygulamalarında önemli bir role sahip olduğu söylenebilir. Bu anlamda inşaat çalışanlarının bilinçli farkındalıklarının geliştirilmesine yönelik çalışmaların inşaat kazalarının önlenmesine katkı sağlayacağı tespit edilmiştir. İnşaat sektöründe alınan önlemlere rağmen her yıl binlerce kaza meydana gelmeye devam etmektedir. Bu çalışma ile inşaat kazalarının önlenmesinde farklı bir yaklaşım sunularak bilinçli farkındalık kavramının bireylerin davranışları üzerindeki etkisini vurgulamaktadır.