Rebii Gorbon: Mimarlık ve seramik arasında bir kariyer

20. yüzyıl, Türkiye'de mimarlık mesleğinin profesyonelleşmesinin yanı sıra, mimarların kariyerlerinin meslek pratiğinin farklı alanlarına yoğunlaşarak çeşitlenmesiyle farklı meslek güzergahlarının oluşmasına tanıklık eder. Bu çerçevede hem mimari hem de sanatsal ve endüstriyel seramiğin tasarım ve üretim alanlarında öne çıkan faaliyetleri ile Rebii Gorbon'un meslek hayatı, dönemi içerisinde dikkat çekici bir örnek oluşturur. Ancak Gorbon'un çok yönlü kariyeri ve üretimleri, son dönemde yıkımıyla gündeme gelen Karaköy Yolcu Salonu dışında büyük oranda bilinmezliklerle yüklüdür. Bu çalışma Gorbon'un meslek hayatını arşiv ve literatür araştırmalarının yanı sıra ailesi, meslektaşları ve öğrencileriyle yapılan sözlü tarih çalışmalarına dayanarak kurmayı, mimarlık ve mimari seramik alanındaki çalışmalarını üretildikleri dönemler bağlamında tartışmayı hedeflemektedir. Rebii Gorbon Güzel Sanatlar Akademisi 1934 yılı mezunlarındandır. Kariyerinin ilk yıllarında katıldığı mimari yarışmalarda çeşitli dereceler alan Gorbon, mimari üretimlerini 1960'ların ortalarına kadar tasarımcı, uygulayıcı ve yüklenici gibi değişen rollerle gerçekleştirir. Gorbon'un mimarlığı, 1950'lerin sonlarından başlayarak farklı güzergahlara referans vermeye, eğitimin yanı sıra endüstriyel tasarım ve üretimle kesiştiği arayüzler oluşturmaya başlar. Yapılı çevrenin üretimi alanındaki mesleki pratiklerine, yüzyıl ortalarında akademisyenlik ve seramik üreticiliği gibi farklı roller eklemlenir. Mimarın mesleki yaşamındaki tüm bu etkinlik alanları birbirinden ayrı, kronolojik bir izlek tariflemez; aksine birbiriyle bağlantılı ve kesişen süreçlerdir. Özel mimarlık bürolarının yaygın olmadığı, mimarların büyük çoğunluğunun çeşitli bürokratik kimlikler altında faaliyet yürüttüğü bir dönemde Rebii Gorbon serbest mimarlık kariyerini seçmiştir. Yapı üretimiyle doğrudan ilişkili olduğu bu sürece bakıldığında, günümüzdeki tasarım ve uygulama süreçlerini ayrıştıran genel eğiliminin aksine, Gorbon'un inşa etme eylemi ile oldukça iç içe olan bir mimar portresi çizdiğini söylemek mümkündür. Rebii Gorbon'un öğrencilik yıllarında başlayan ve mesleki yaşamında ciddi bir dönüşüm yaratan seramiğe ilgisi özellikle 1950'lerde yoğunlaşmıştır. Bu dönemdeki kişisel üretimleri, ilerleyen yıllarda birkaç kişinin çalıştığı küçük çaplı bir işletmeye dönüşmüştür. 1958'de Sınai Kalkınma Bankası'nın desteğiyle Levent'te kurulan ve ana faaliyeti sanat ve sofra seramiği üretimi olan Gorbon Seramik Fabrikası, 1963'te ortakları arasında Sınai Kalkınma Bankası'nın da bulunduğu Gorbon-Işıl Seramik A. Ş.'ye dönüşmüş ve seramik karo üretimine başlamıştır. Gorbon Seramik artan talebe kıyasla oldukça az sayıda firmanın faaliyet gösterdiği ve kalite problemlerinin gündemde olduğu bir ortamda üretim yapmaya başlamış, bu açıdan sektörün gelişiminde öncü bir rol üstlenmiştir. Endüstriyel ve sanatsal seramik tasarımının ara kesitinde konumlanan Gorbon Seramik, seramik tasarımına yatırım yapan ilk firmalardan biri olmuştur. Gorbon Işıl'daki üretimlerin yanı sıra Rebii Gorbon, 1962 yılında İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Yüksek Mimarlık Bölümü'nde Keşif ve Meslek Bilgisi öğretmeni olarak görev yapmaya başlamıştır. 1970 tarihinde profesör unvanı alan Gorbon, Akademi'deki öğretim üyeliği görevini 1979'daki emekliliğine kadar sürdürmüştür. Yapılı çevrenin inşası alanında uzun yıllar boyunca edindiği deneyimi aktardığı Akademi'deki eğitimci rolü, Gorbon'un kariyerinde sektörün profesyonelleşmesine yönelik bir başka eylem alanı tariflemektedir. Gorbon'un meslek hayatı, farklı zaman aralıklarında farklı alanlara yoğunlaşır ve mesleğin farklı güzergahlarına referans verir. Rebii Gorbon mimarlık meslek alanındaki örgütlenme ve profesyonelleşme çabalarına tanıklık eden bir dönemde, kendine özgü ve dinamik bir kariyer kurgulamıştır. Gorbon, yapılı çevrenin inşası alanındaki üretim ilişkileri bağlamında diğer aktörlerle çeşitli biçimlerde iletişim kuran, aynı zamanda yeni üretim biçimleri kurgulayan bir meslek profesyoneli portresi çizer. Mimari üretim alanında Erken Cumhuriyet Dönemi'nden başlayarak, oldukça uzun denebilecek bir süre boyunca farklı rollerle aktif olur. Aynı zamanda Türkiye'de seramik tasarım tarihi, seramiğin mimari yapılarla ilişkisi ve dönemin yapı malzemeleri sektörünün gelişiminde önemli bir aktördür. Türkiye modern mimarlığının üretken ve çok yönlü mimarlarından biri olan Rebii Gorbon'un kariyerindeki serbest mimar, eğitimci, sanatsal ve yapısall seramik üreticisi rolleri aynı zamanda döneminin özgün dinamiklerini anlamayı olanaklı kılmaktadır. Gorbon'un mimari tasarımlarındaki modern dil, Akademi'de Egli öncülüğünde gerçekleşen eğitim reformunun izlerini taşımaktadır. Mimarlık kariyerinde üstlendiği farklı roller, dönemin yapı üretim pratiklerini, aktörlerin ilişkilerini ve yeni mimarlık yapma biçimlerini yansıtması yönüyle önemlidir. 1950'li yıllarda ülkedeki kısıtlı yapı malzemesi endüstrisi Gorbon'un yapısall seramik üretimine zemin oluşturmuştur. Yine dönemin mimarlık ürünü ile sanatsal üretim birliktelikleri, mimarın seramik alanındaki çalışmalarına yön vermiştir. 1960'lı yıllarda Güzel Sanatlar Akademisi'nde meslek profesyonellerinin eğitimci olarak görevlendirilmesi tercihi, Gorbon'un kariyerinin son dönemlerinde mezunlarından biri olduğu kurumda Meslek Bilgisi dersi hocalığı yapmasına olanak tanımıştır. Mimarlık tarihi yazımında ön planda olan mimar ve yapılara yönelik ilginin dışında kalmış olan Rebii Gorbon'un büyük ölçüde bilinmeyen, çok yönlü kariyerinin bütüncül biçimde ortaya konması, 20. yüzyılda mimarlık mesleğinin farklı izleklerine ve dönemin mimarlık ortamına dair bir perspektif sunmaktadır.