Konut ve çevresindeki mekansal oluşumlar kültür etkeni; Türkmenistan

Bir barınak olmanın ötesinde, kültürel, ekonomik ve toplumsal pek çok boyutu olan konut, kişinin içinde yaşadığı toplumun ve kendi kişiliğinin özelliklerini taşımaktadır. Değişen sosyo-ekonomik ve kültürel koşullar, yaşanan çevrelerin değişimini de beraberinde getirmektedir. Özellikle günlük hayatın büyük bir bölümünün geçtiği ve insan yaşamı ile çok yakın ilişkiler içerisinde bulunan konut ve konut yakın çevresi, bu değişikliklerin en iyi gözlemlendiği mekanlardır. Bu çalışmada Türkmenistan'da konut mekanının zaman içinde, sosyal ve ekonomik koşullara bağlı olarak nasıl bir dönüşüm geçirdiği ve diğer yaygın coğrafyada yerleşmiş olan Türk toplumlarındaki yaşama biçimleri ile ne tür bir ilişkisi olduğu araştırılmıştır. Saha çalışması, Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat kentinde gerçekleştirilmiştir. Türkmenistan'da yaklaşık bir asır süren Sovyet egemenliğinin etkisi göz ardı edilemez. Bu nedenle; çalışmada 19. yüzyılın sonundan bugüne kadarki toplumsal, kültürel değişim ve yaşama biçimindeki farklılaşmalar irdelenmiştir. Türkmenistan'da konut mekanı ve kullanımı bugünkü durumuna gelene kadar önemli bir değişim geçirmiştir. 19. yüzyılın sonunda, 1917'de yönetim biçimi değişmiş, Sovyetler Birliği kurulmuş ve Türkmenistan bu yapı içinde yer almıştır. Türkmenistan'da Sovyet Dönemini yansıtan önemli olgulardan biri ülkenin ağırlık merkezinin kentlere doğru kayması, sanayi yatırımları nedeniyle tarım ve hayvancılıktan başka yeni bir işçi sınıfının doğuşudur. Sovyet döneminde bürokrasinin modernleşip genişlemesi sonucu, kent halkının büyük kısmı ücretli veya aylıklı hale gelmiştir. Bu dönemde Sovyetler, Orta Asya'da 'çağdaş barınma ve yaşama modelleri' sunmaya başlamıştır. Böylelikle VIIbaşlayan yerleşik hayat ile Batılı yaşama biçimleri, kısmen benimsenmiş ve kimi yerde geleneksel biçimlerin yerini almıştır. Bu dönemde rejim yapısına paralel olarak mekansal yapıda da köklü değişimler yaşanmıştır. Sovyet Sosyalist-Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin 'Projelendirme ve İnşaat Yapımında Aşırılıkların Kaldırılmasına İlişkin Kararı' konut yapılarında izlenmesi gereken yolu göstermiştir. Bu kararla 'tasarruf' mimarlığın işlevsel ve teknik sorunları ile ilgili konularda bir dönüm noktası olmuştur. Her bir aileye ayrı konforlu konut temin edilmesi hedefi ise tip proje yapımını, düşük alanlı konut üretimini ve düşük kalitede inşaat malzemesi kullanımını beraberinde getirmiştir. 1992'de Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrası başlayan bağımsızlık döneminde ülkenin her alanında Devlet Başkanı Saparmurat Niyazov'un imzası vardır. Konut mimarisi, S. Türkmenbaşı'nın ilgi odağı konumuna gelmiştir. Konut yapılarında tip proje uygulaması kaldırılmış, yapıların projelendirilmesi ile ilgili uluslararası standartlara uygun yeni kanunlar uygulamaya konulmuştur. Pahalı ve uzun ömürlü olan inşaat malzemeleri ile ilgili var olan mevcut sınırlamalar kaldırılmış, söz konusu malzeme ve ürünlerin kullanımına ilişkin yeni kararlar uygulamaya konulmuştur. Devlet Başkanı'nın kararı doğrultusunda yeni planlanan konutlarda kişi başına düşen yaşam alanı 25 m2'ye çıkartılmıştır. (Bu rakam Sovyet Döneminde kişi başı 9 m2 olarak uygulanmakta idi.) Bağımsızlık sonrası konut sahibi olabilmek ise Sovyet Döneminde uygulandığı gibi tüm ailelere eşit şekilde değil, ancak gelir seviyesi iyi olan ailelerin yeni konut satın alabilmesi şeklinde uygulanmaktadır. Buna paralel olarak Sovyet Döneminde pek rastlanmayan gecekondulaşma bağımsızlık sonrası Türkmenistan'da kendini göstermeye başlamıştır. Türkmenistan'da konut kültürü, çoğu yönden Batılı örneklere benzer gözükse de hala sıkı sıkı korunan bazı gelenekler terk edilemeyen alışkanlıklar vardır. Hem Batılı hem de geleneksel biçimler kimi zaman aynen korunarak yan yana kimi zaman da değiştirilerek, hatta bozularak kullanılmaktadır. Ortak geçmişşe sahip Türk ve Türkmen toplumları arasında konut kullanımına ilişkin kültürel bazı ortak noktalar olduğu gözlemlenmiştir. Orta Asya kökenli her iki ulusun da günümüz konut yaşamında göçebe kültürün izlerini taşıdığı VIIIsöylenebilir. Ancak bu benzerliğin Türkiye'nin kırsal kesiminde daha belirgin olduğu gözlemlenmiştir. Konut içinde, geleneksel yaşam alışkanlıklarının sıklıkla sürdürüldüğü, Batı'dan etkilenerek evin içine yerleştirilen eşyanın gerçekte kullanılmadığı, konuk için ayrıldığı, bu anlamda çevrede yaşayan Ruslarla aralarında konut içi kullanımı, temizlik anlayışı, oturma, yatma, yeme-içme, konuk kabul etme gibi konularda önemli farklılıklar olduğu gözlenmiştir. Sonuç olarak; Türkmenistan'da günümüz konut kültürü, iç mekan biçimlenmesi ve donatılarının, batılı ve geleneksel formların her ikisine de benzer ve her ikisinden de farklı yönleri ile kendine özgü bir kompozisyon oluşturduğudur. Geleneksel toplumdan, modern topluma geçiş henüz tamamlanamamıştır. Ama uzun bir yol kat edilmiştir. Konut iç mekan ve donatılarındaki değişim bu modernleşmenin sonucu olduğu gibi aynı zamanda önemli bir ölçütüdür. IX