Türkiye'de inşaat ve yıkıntı atıkları yönetim sisteminin mevcut durumunun değerlendirilmesi

Bu tez çalışmasında, inşaat yapım ve yıkım uygulamaları sebebiyle artış gösteren inşaat ve yıkıntı atıklarının yönetim sistemlerinin ve ülkemizdeki yönetim işleyişinin mevcut durumu incelenmiş, eksikleri tespit edilmiş ve sonuç olarak mevcut geri dönüşüm sisteminin geliştirilmesine yönelik öneriler sunulmuştur. Sanayi devrimi ile birlikte üretimin artması, beraberinde atık artışını da getirmiştir. Bunun sonucu olarak 19. yüzyıldan itibaren atık yönetimi önem kazanmıştır. Teknolojik gelişmeler ile beraber atık çeşitliliği artmıştır. Bunun yanı sıra teknolojinin gelişmesi yeni bertaraf yöntemleri ortaya çıkarmıştır. İnşaat ve yıkıntı atıklarının oluşumu da nüfus artışı ve hızlı kentleşmenin sonucu olarak artış göstermiş, sürekli yaşanan teknolojik gelişmeler ve zamanla değişen yapı elemanları ile inşaat ve yıkıntı atıklarının artışı kontrol edilemez hale gelmiştir. İnşaat ve yıkıntı atıklarının önlenemez artışı, doğal kaynakların sınırlı olması sebebi ile inşaat faaliyetleri sonucu oluşan atıkların değerlendirilmesi önem kazanmış ve inşaat ve yıkıntı atıkları yönetim sistemleri bir ihtiyaç haline gelmiştir. İnşaat ve yıkıntı atıkları yönetimi son yıllarda tüm dünyada üstünde durulması ve stratejiler geliştirilmesi gereken bir konu haline gelmiştir. Literatür çalışmalarından elde edilen bilgilere göre, inşaat ve yıkıntı atıkları literatürde tehlikesiz ve tehlikeli atıklar olmak üzere iki grupta ele alınmıştır. Tehlikesiz inşaat ve yıkım atıkları insan sağlığını doğrudan tehdit etmeyen atıklar, tehlikeli inşaat ve yıkım atıkları ise genellikle kimyasal ürünler olup, kanserojen olarak tanımlanmış atıklardır. Tehlikesiz atıkların yüksek miktarlardaki oluşumu sebebi ile yaşanan depolama problemleri, tehlikeli atıkların yeterince denetlenmemesi ve doğru bertaraf edilmemesi sonucu yaşanan çevre kirlilikleri gibi problemler özellikle gelişmekte olan ülkelerde çeşitli sıkıntılara yol açmaktadır. Literatürde tanımlanan atık yönetimi hiyerarşisinde atık yönetimi; azaltma/önleme, yeniden kullanım, geri dönüşüm, geri kazanım ve bertaraf yöntemleri olarak tanımlanmıştır. Ülkemizde de inşaat ve yıkıntı atıklarının yönetim uygulamaları bu yöntemler arasındaki en verimsiz atık yönetimi olarak tanımlanan atık bertarafı, yani atıkların depolanması üzerine kurulmuştur. Konunun yönetmeliklerde ele alınışı atıkların nihai depolama ile yönetiminin son bulduğu yönündedir. İnşaat ve yıkıntı atıkları da geri dönüşüm potansiyelleri yüksek olan atıklardır ve geri kazanımları ile hem çevresel hem de ekonomik anlamda olumlu getirileri vardır. Gelişmiş ülkelerde oluşan her bir atık türü için özelleşmiş tesisler bulunmasına rağmen ülkemizde inşaat ve yıkıntı atıkları geri dönüşümü/kazanımı için yapılan tesis yatırımları sınırlı sayıdadır. Ülkemizde, inşaat ve yıkım atıklarının yönetiminde; atıkların oluşmasından, toplanmasına, taşınmasına, depolanmasına, geri dönüştürülmesine ve geri dönüştürülmüş malzemenin kullanımına kadar geçen süreçte birçok kişi, kurum ve kuruluş görev yapmaktadır. İnşaat ve yıkıntı atıkları yönetimi sürecine dahil olan birimler iki gruba ayrılmıştır: Sistemi oluşturan/denetleyen birimler; bakanlık, il müdürlükleri, il ve ilçe belediyeleri, denetleme firmaları, Uygulayıcı birimler; yıkım firmaları, geri dönüşüm tesisleri, Kentsel dönüşüm çalışmalarının çok süratli bir şekilde devam ettiği bu günlerde inşaat ve yıkıntı atıklarının kontrolü çok önem kazanmıştır. Bu çalışmanın amacı; büyümekte olan inşaat sektöründe oluşan atıkların artışının gerektirdiği atık yönetimi sisteminin kurulması ve verimli işletilebilmesi için yapılması gerekenlerin belirlenmesidir. Çalışma kapsamında sürece dahil olan her birim ile iletişime geçilerek mevcut durum ve gelecek senaryoları hakkında bilgi almak amacıyla görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmeler ve yapılan analizler doğrultusunda Türkiye'de inşaat ve yıkıntı atıkları yönetim sisteminde yönetmelik, uygulama ve denetim süreçlerindeki olumlu ve olumsuz durumlar tespit edilmiş, bu sistemin gerek uygulamalarda gerekse denetimde daha verimli işleyebilmesi için önerilerde bulunulmuştur. Sağlıklı ve sürdürülebilir bir çevre oluşturulması amacı ile ülkemizde inşaat ve yıkıntı atıkları yönetim sisteminin kurulması ve sisteme düzenli bir işleyiş kazandırılması çok önemlidir.