Mimarlık yarışmaları için çoklu faktörlere göre entropi tabanlı bir tasarım değerlendirme modeli

Mimari yarışmalar, mimarlara tasarım fikirlerini sunma ve tasarım problemlerine yenilikçi çözümler sunarak ödüllendirilme şansı vermektedir. Mimari yarışmalarda farklı tecrübeye sahip katılımcıların eşit şartlarda yarıştığı bir rekabet ortamı oluşturmaya çalışmaktadır. Bu rekabet ortamı, yarışmaya katılan mimarları projelerinin teknik ve estetik niteliklerini artırmaya teşvik etmektedir. Mimari yarışmaların önemli bir parçası olan şartname, mimari yarışmaların genel çerçevesini çizmesine ve yarışma kurallarını belirleyerek katılımcıları belli bir oranda yönlendirmesine rağmen, tasarlanması beklenen binaların içerdiği karmaşık ilişkileri tanımlamakta yetersiz kalmaktadır. Yazılı bir doküman olan şartnamelerin muğlaklıklar içermesi ve tasarım problemlerini net biçimde tanımlamaması, yarışmaya katılan mimarların şartnameyi yorumlayarak tasarımlarını özgürce şekillendirmesini sağlamaktadır. Şartname yarışmanın genel çerçevesini çizen ve yarışma süreci içerisinde değişmeyen bir doküman olmasına rağmen yarışmacıların tasarımlarını, jürilerin ise değerlendirmelerini sadece şartnameye bağlı kalarak gerçekleştirmediği görülmektedir. Mimari yarışmaların genel yapısına bakıldığında, şartname değerlendirme sürecine objektiflik katarken, jüri üyelerinin kişisel tecrübe ve yaklaşımlarına bağlı değerlendirmeleri ise sürece sübjektiflik katmaktadır. Yarışmalarda değerlendirmeler genellikle projelerin nitelikleri üzerinden yapılmaktadır. Yarışmalarda projelerin niteliklerinin değerlendirilmesine çok sayıda ölçüt etki etmektedir. Şartnamede yazılı olarak verilen ölçütlerin yanı sıra jüri değerlendirmesi esnasında jüri üyeleri tarafından belirlenen ve kendi aralarında ilişki kuran çok sayıda ölçüt ortaya çıkmaktadır. Çok sayıdaki ölçüt hem tasarım hem de değerlendirme süreçlerinde birbirlerine göre farklı önem derecesine sahip olarak rol oynamaktadır. Örneğin, binanın plan düzlemindeki doluluk-boşluk dengesi ve işlevsel dağılımı gibi ölçütler binanın tasarım sürecinde mimarlar tarafından irdelenirken, jüri tarafından da tasarımların nitelikleri değerlendirilirken göz önünde bulundurulmaktadır. Ele alınan bu iki ölçütün tasarım ve değerlendirme aşamalarındaki önem sıralaması ve ağırlıkları ise sabit olmayıp tasarımcıların veya jürilerin yaklaşımlarına göre farklılaşabilmektedir. Değerlendirme süreci yarışmaların temel dayanaklarından biri olan rekabet ortamının zedelenmemesi ve mimari yarışmalara olan güvenin kaybolmaması için önem taşımaktadır. Yarışma sürecinin aşamaları ve projeleri tarafsız biçimde değerlendirecek jürinin atanması mimari yarışmalarda adaletin sağlanması için gerçekleştirilen eylemler olmasına rağmen, mimari yarışmaların değerlendirme süreçlerinde bir takım problemlerle karşılaşılabilmektedir. Mimari yarışmalarda projelerin değerlendirilmesi aşamasında; yarışma prosedürlerine uyulmaması, farklı düzeyde yöneticilerin jüri değerlendirmesine müdahale etmesi, jürinin kapalı kimlikli projenin kimliğini tahmin ederek değerlendirme yapması, jürinin sınırlı sayıda ölçüt üzerinden puanlama yapması ve önemli olabilecek diğer ölçütleri sürece katmaması, jüri üyelerinin kendileriyle aynı okuldan mezun olan kişilerin projelerini seçmeye çaba göstermesi gibi sayısı çoğalabilecek çeşitli problemlerle karşılaşılmaktadır. Tez kapsamında sübjektif bir süreç olan jüri değerlendirmesinin sonuçları objektif ve hesaplamalı bir yöntem yardımıyla analiz edilmiştir. Tez kapsamında, yarışma projelerinin ölçülebilir fiziksel özellikleri üzerinden hesaplamalara dayanan objektif değerlendirme yöntemleriyle elde edilen sonuçlar ile aynı projenin sübjektif yapıdaki jüri değerlendirmesine bağlı sonuçlarının ilişkisini sorgulayan bir model geliştirilmiştir. Bu bağlamda, yarışmalara katılan projelerin fiziksel özellikleri üzerinden objektif ve muğlak olmayan sonuçlar elde etmek için entropi yöntemi kullanılmıştır. Entropi kavramı üzerine fizik, biyoloji, ekoloji, ekonomi, dilbilimi, sanat ve mimarlık alanlarında teorik ve uygulamalı çalışmalar yapılmıştır. Özellikle, mimarlık alanında binaların ölçülebilen çeşitli fiziksel özelliklerine bağlı olarak hesaplanan entropi değerlerinin düzeyleri ile binaların insanlar üzerinde yarattığı beğeni ve tercih gibi sübjektif etkiler arasındaki ilişkiyi araştıran ve çeşitli korelasyonlar bulan birçok çalışma bulunmaktadır. Mimarlık alanında entropi ölçümü yapan çalışmaların detaylı biçimde incelenmesi sonucunda çalışmalarda karşılaşılan bir takım eksiklikler tespit edilmiştir. Literatürdeki önceki çalışmaların form ve program olarak karmaşıklık düzeyi yüksek olan mimarlık ürünlerini incelemediği, binaların tek bir fiziksel özelliğine bağlı olarak entropi ölçümü yaptığı, birden çok fiziksel özelliğin entropi değerini aynı anda ölçen çalışmaların ise ölçülen entropi değerlerini birbirinden bağımsız olarak değerlendirdiği görülmüştür. Bu nedenle tez kapsamında karmaşık ilişkiler barındıran ve çok sayıda farklılaşmış fiziksel özelliklere sahip mimari yapıların entropi ölçümü yapılmıştır. Tez çalışmasında ayrıca çok sayıda faktöre bağlı olarak hesaplanan entropi değerleri bir arada ilişkili olarak ele alacak bir yöntem geliştirilmiştir. LEGO modellerine benzer şekilde tekrar eden parçalardan oluşan ve içerisinde işlevsel çeşitliliği barındıran belediye binaları entropi ölçümü yapılacak mimari tipoloji olarak seçilmiştir. Çok sayıda sonuçlanmış belediye binası mimari proje yarışmasının olması incelenecek proje arşivinin geniş olmasını sağlamıştır. Tez kapsamında 2015 yılından 2017 yılına kadar Türkiye'de düzenlenmiş ve sonuçlanmış 7 belediye binası mimari proje yarışmasında ödül alan 42 proje incelenmiştir. Tez kapsamında geliştirilen entropi ölçüm yöntemleriyle; doluluk-boşluk, kontur, biçim, işlevsel dağılım, uzamsal ilişki ve mekansal akış olmak üzere 6 tekil faktöre göre entropi hesapları yapılmıştır. Tüm faktörlerin projenin değerlendirme sürecine aynı anda fakat farklı ağırlıklarla etki ettiği varsayımıyla faktörlerin ağırlık katsayıları olduğu öngörülmüştür. Çok sayıda faktöre göre hesaplanan entropi değerlerinin doğrudan toplanması ile elde edilecek Genel Entropi değerinin, ancak faktörler arasında hiçbir ilişki olmadığı durumlarda geçerli olacağı kabul edilmiştir. Tez kapsamında faktörlerin birbirleriyle ilişki kurduğu göz önünde bulundurularak çok sayıda faktörün ağırlık katsayılarıyla çarpılarak toplanması sonucunda projelerin Ağırlıklı Genel Entropi değerleri hesaplanmıştır. Literatürdeki çalışmaların sonuçlarına göre binaların entropi değerleri ile yarattığı olumlu sübjektif etkiler arasından Ters U grafiğinde tanımlanabilecek türden bir ilişki bulunmaktadır. Ters U grafiğindeki ilişkiye göre belirlenen değer aralığında en ortalama entropi değeri kişiler üzerinde en olumlu sübjektif etkiyi yaratmaktadır. Literatürdeki çalışmalara benzer şekilde tez çalışmasında da yarışmalarda ödül alan projelerinin hesaplanan Ağırlıklı Genel Entropi değerleri ile projelerin jüri değerlendirmesi sonucunda elde ettikleri başarı arasında Ters U türünden bir ilişki olduğu varsayılmıştır. Tez kapsamında binaların tekil faktörlere göre entropi değerleri hesaplanmıştır. Ağırlıklı Genel Entropi değerlerinin hesaplanabilmesi için faktörlerin ağırlık katsayılarının bulunması gerekmektedir. Bu noktada, projelerin Ağırlıklı Genel Entropi değerlerinin Ters U grafiğinde yarışmada elde ettikleri başarılara göre uygun noktalara gelmesini sağlayacak ağırlıklar Çok Hedefli Genetik Algoritmalar yardımıyla hesaplanmıştır. Ağırlıklı Genel Entropi değerleri ve ağırlıklar hem yarışmaları tek tek ele alarak 6 adet proje üzerinden hem de tüm yarışmaları aynı anda optimizasyona tabi tutarak 42 proje üzerinden hesaplanmıştır. Tez çalışmasının sonucunda tek yarışmaya ve 7 yarışmaya göre hesaplanan faktör ağırlıklarana bağlı olarak bulunan Ağırlıklı Genel Entropi değerlerine göre projeler Ters U grafiğine dizilmiş ve dizilimlerin yarışma sonuçlarına olan benzerliği ve yakınlığı incelenmiştir. Sonuç bölümünde ise çalışmanın hedeflerine ne düzeyde ulaştığı irdelenmiş, ayrıca modelin hangi alanlarda uygulanabileceği ve nasıl geliştirilebileceği konusunda öngörülere yer verilmiştir.