19. yüzyıldan günümüze İstanbul'da fransız okul yapıları

Fransız kültürü ve dilinin öğretildiği Fransız okullarının 19. yy'ın ikinci yarısından itibaren, karşılaştıkları hoşgörü ortamı nedeniyle sayıları hızla artmış ve Osmanlı topraklarında eğitim faaliyetlerini başarıyla sürdürmüşlerdir. Osmanlı kültürünün Fransız kültüründen etkilenmesinde, Fransız okullarının önemli payı bulunmaktadır. Fransızcanın, siyasi ve kültürel yönden kuvvetli olduğu yıllarda inşa edilen bu okullar, kuruldukları dönemden itibaren Fransa'nın politik gücüyle desteklenmişler; sahip oldukları yüksek eğitim kalitesi nedeniyle yoğun talep görmüşlerdir. Fransa'nın kapitülasyonlarla kazandığı 'himaye etme' yetkisi, Fransa'yı Osmanlı topraklarında yaşayan Katolik Hıristiyan toplulukların koruyanı yaparken; aynı zamanda diğer Avrupa milletlerine göre ayrıcalıklı bir konuma getirmektedir. 16. yy ve 17. yy'da, çeşitli aralıklarla yenilenen kapitülasyonlar sonucunda; ayırım yapmadan tüm Katolik din adamlarını gözetme görevini üstlenen Fransa'nın, Fransız Devrimi sırasında bu görevi ortadan kalkmış olsa da Paris antlaşmasıyla (1802) yeniden yürürlüğe girerken; sonrasında imzalanan Berlin antlaşmasıyla (1878) edinilen haklarının korunacağının garantisi verilmektedir. Fransa'nın sahip olduğu imtiyazlar okul açma konusunda onu diğer milletlere nazaran avantajlı konuma getirirken; okulların inşa edildiği yıllarda Osmanlı eğitim sisteminin yetersiz olmasına bağlı, devlet okullarının yabancı okullarla rekabet etme seviyesinde olmaması nedeniyle; Fransız okulları bulundukları semtlerdeki Latin ailelerin olduğu kadar, yerli halkın da yoğun ilgisiyle karşılaşmışlardır. Bu ilginin bir diğer sebebi, dönemin kabul gören dili Fransızca'ya halkın rağbet etmesi olmalıdır. Müslüman öğrencilerin Fransız okullarına girebilmesi 19. yy'ın sonlarını bulurken; mezuniyet sonrası edinilen başarılar bu okullara karşı Müslüman halkın hissettiği şüphelerin giderilmesini sağlamıştır. Okulların mezunları arasından yetişen ülkenin başarılı siyaset, edebiyat ve sanatçıları, okullarda yürütülen kaliteli eğitim programının sonuçlarıdır. Kurucularının Katolik din adamları olması, Fransız okullarının 'misyoner okulu' olarak anılmasına sebep olmaktadır. 1904 yılında Fransa'da kabul edilen yasayla, dini cemaatlerin eğitim faaliyetlerinin Fransa'da yasaklanması sonucunda, çalışmalarını ülke dışında sürdüren Katolik cemaatlerin Osmanlı topraklarında açtıkları okulların Fransa tarafından desteklenmesi ilginçtir. Okulların hemen hepsi Fransız Büyükelçisi'nden her sene para yardımı almakta ve her türlü sorunu için yardım talep etmektedir. Diğer yandan, cemaatlerinin Katolik Kilisesi'ne bağlı olmalarından dolayı okullar Vatikan tarafından da desteklenmişlerdir. Tanzimat döneminde başlayan ve Islahat Fermanı (1856) ile devam eden reform hareketleri, yabancıların Osmanlı topraklarında okul inşa etmelerini ve eğitim faaliyetlerine katılmalarını kolaylaştırmaktadır. Bunun devamında, Fransız okullarının yanı sıra diğer yabancı okulları da ilgilendiren bazı yasal düzenlemeler kabul edilmiştir. Buna göre: okulların ruhsat alabilmesi için gereken şartlar, ithal edilen okul eşyasının vergi muafiyeti, okulların tamiri, yeniden inşası veya genişletilmelerine yönelik yapılacak başvuru şartları, okulun mülkiyet hakkı, okulda görevli din adamlarının kıyafeti, ve okuldaki dini sembollerin yasaklanması gibi okulların fiziki ve idari şartlarına dair konulara değinilmektedir. Diğer yandan, Lozan Antlaşması'nda (1923) Fransa'nın özellikle Fransız okullarının geleceği konusunu gündeme getirmesi; okullar konusunun Fransa'nın dış siyasetinin parçası olmasının yanı sıra; Fransız dili ve kültürünün öğrenilmesine verdikleri önemi göstermektedir. Çalışmanın temelini oluşturan okullar, BOA ve yurtdışı arşiv belgelerinde adı geçen, okul yapısı olarak inşa edilen, binası ayakta olan veya olmayan, hakkında mimari bilgiye ulaşılabilmiş 21 Fransız okul yapısıdır. Söz konusu eğitim kurumlarının barındığı yapıların mimari kimliklerinin belirlenmesi amacıyla, güncel konum ve kullanımı, bulundukları bölgede kurulma nedenleri ve çevre yapılarla ilişkisinden bahsedilmektedir. Okulların eğitim programı ve öğrenci sayıları gibi bilgiler göz önüne alındığında, bulundukları dönemde gördükleri ilgi ve kültür etkileşimine sağladıkları katkılar anlaşılmaktadır. Okulların plan ve cephe düzenleri yanında; eğitim ve ortak yaşam mekanları hakkında araştırma yapılmış; tarihi haritalar ve arşiv belgelerinden yararlanılarak mimarileri hakkında ipuçları aranmıştır. Yapısı günümüze ulaşan ve ziyaret imkanı olan okul yapılarında, tarihi dokuya ait izler aranırken; okul yapısının güncel durumundan bahsedilmektedir. Okulların inşasında veya tamirinde görevli bazı yabancı mimar ve müteahhit adı bilinirken ; çoğu okulda bu konuda hiçbir bilgiye ulaşılamamıştır. Yabancı mimarlardan Emile Faracci, Cingria ve Antoine Perpignani'nin yanı sıra; müteahhit Angelo Gallerini, Fransız okullarının inşaat ve tadilat projelerinde görev almış isimlerdir. Mimari kimlik bilgisine ulaşılamayan Baudeau ve Alexander dışında ; bulunan mimar isimlerinin çoğunlukla İtalyan asıllı olması ; 19. yy'da İstanbul'da yürütülen mimarlık faaliyetlerinde İtalyanların önemli konumda olduğunu göstermektedir. Nitekim, Perpignani, Fransız Elçiliği'nin mimarı olarak da çalışmıştır. Çalışmanın ikinci kısmında, 19. yy'da Fransız eğitim kurumları ve yapıları başlığı altında, Fransız eğitim tarihi ve 19. yy Fransız okul mimarisinin özellikleri yer almaktadır. Fransız okullarında 19. yy'da uygulanan bazı eğitim yöntemlerinin, mimariyi etkilediği görülmektedir. Fransız okul mimarisinin açıklandığı bölümünde, plan ve cephe düzenleri, bazı derslik ve iç mekan düzenlemeleri, okul tefrişinden örnekler ve açık alanlarla ilgili bilgiler bulunmaktadır. Bu bilgiler, tezin değerlendirme kısmında 19. yy'da İstanbul'daki Fransız okullarının, Fransa'da yapılan Fransız okullarıyla benzerliklerinin var olup olmadığının anlaşılmasında önemlidir. Çalışmanın üçüncü kısmında, Fransa'nın kapitülasyonlar yoluyla diğer milletlere nazaran elde ettiği ayrıcalıklı konum ile yabancı okulları ilgilendiren bazı önemli yasa ve düzenlemeler yer almaktadır. Osmanlı İmparatorluğu dönemi ve Cumhuriyet döneminde iki dönem, kapsayan bu bölüm; okul arazisinin elde edilmesi, okul kurma, işletme, okul yapısının inşa edilmesi ve yapıda değişiklik yapma konularını içermektedir. Osmanlı İmparatorluğu dönemindeki yasal düzenlemeler: Gülhane Hatt-ı Hümayunu (1839), Islahat Fermanı (1856), Osmanlı'da ilk defa yabancı okulların kontrolü ve denetlenmesine ilişkin düzenlemeler getiren Maarif-i Umumiye Nizamnamesi (1869), Kanun-i Esasi (1876), Fransız Devleti ile imzalanan 1901 ve 1913 antlaşmaları, 1914 yılı talimatnamesi ve 1915'te kabul edilen Özel okullar talimatnamesi (1915) vardır. Cumhuriyet dönemi yasal düzenlemeleri kısmında: Lozan Antlaşması (1923), Tevhid-i Tedrisat Kanunu (1924), 1924 yılı genelgesi, 1931 yılı yasası, dini kıyafetlere ilişkin kanun (1935), Tapu Kanunu (1935) ve Yabancı Okullar Yönergesi (1935) bulunmaktadır. Çalışmanın gövdesini oluşturan kısımda, Fransız sefaretine bağlı, İstanbul'da faaliyet gösteren Fransız eğitim kurumlarından, Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde adı geçen ya da geçmeyen, eğitim amaçlı inşa edildiği düşünülen hakkında bilgiye ulaşılmış okul yapılarının mimarlık tarihi bağlamında özellikleri incelenmektedir. İstanbul'daki Fransız okullarının, birçok açıdan 19. yy Fransız okul mimarisinin özelliklerini taşıdığı görülmektedir. Çoğunlukla Neo-Rönesansı andıran Avrupa mimarisinden izlerin görüldüğü cephe düzenleri, birçok okulda kendini tekrar etmektedir. Okulların mimari üsluplarının birbirine benzemesinde, yakın dönemlerde inşa edilmiş olmalarının etkili olduğu düşünülebilir. Bir iki okul yapısı dışında, genel olarak dekoratif motiflerin çok bulunmadığı cephe düzenlerine rastlanılmaktadır. Plan ve cephe düzenlerindeki benzerlikler, okul mekanlarının kullanımıyla ilgili ortaklıklar ve okul mobilyalarla ilgili edinilen bilgiler, İstanbul'daki Fransız okullarının mimarisinin birçok yönden, 19. yy Fransız okul mimarisinden etkilendiğini göstermektedir. Genellikle azınlıkların yoğun yaşadığı semtlerde inşa edilen Fransız okul yapılarının; kimi zaman bir kilisenin yakınında olduğu, kimi zaman ise bir yapı kompleksi içerisinde yer aldığı görülmektedir. Birer Katolik misyon cemaati okulu olduklarından, çoğunlukla içerisinde bir okul şapeli bulunurken; kimi okullarda fırın, atölye ve meyve-sebze bahçesi gibi bölümlerin olması; okulların kendi kendine yeten bir sistemin içerisinde oluştuğunu göstermektedir. Avrupa yakasında Pera/Galata ve Şişli; Anadolu yakasında Kadıköy çevresinde yoğunlaşan okul sayıları, dönemin İstanbul'unun mevcut gayrimüslim yerleşimi hakkında da bilgi vermektedir. Okul yapılarının konumlarının seçiminde, 19. yy'da ticaret faaliyetlerinin yürütüldüğü bölgelerin tercih edilmesinin yanı sıra, ulaşım imkanlarının kolaylığına bakılarak da bir seçim yapıldığı düşünülebilir. 19. yy İstanbul'unda yeri olan Fransız okul yapılarının, gerek kültürel; gerek mimari açıdan, İstanbul kent dokusuna ve mimarisine katkıları olduğu açıktır. Fransız okulları güçlü bir eğitim programına sahip olduklarını mimarileri ile de söylemişlerdir. Fransız kültürü ve bilimsel yaklaşımının İstanbul'da yayılmasına bir ölçüde katkıda bulunan bu okulların sadece içerik olarak değil, mimarileri için de ithal edilmiş bir beğeniden bahsedilebilir.