Sanal, sanal kültür ve mimarlık

'Sanal', iletişim teknolojilerinin en çok kullandığı kavramlardan biridir. Böyle olmasına rağmen üzerinde çok az düşünülen veya çok net tanımlamalara varılamadığı için atlanan bir kavramdır. Biz bu bilim kapsamında öncelikle sanal kavramının anlamını ortaya koyacağız. Daha sonra bilgisayarlar tarafından yaratılan sanal uzayı ve onu yarattığı kültürü ve bunların mimarlıkla olan ilişkilerini inceleyeceğiz. Sanal kelimesinin anlamı Türkçe sözlükte; gerçekte yeri olmayan ve yalnız zihinde tasarlanan, farazi, tahmini olarak verilmektedir. Bu tanımlamada olduğu gibi 'sanal ' genel olarak gerçekte yeri olmayan ve çoğunlukla da gerçeğin karşıtı olarak gösterilmektedir. Oysa sanal gerçeğin değil, hakikinin karşıtıdır. Gerçek, objelerin hakikilerini algılayarak birey tarafından oluşturulan bir tanımlamadır. Gerçeğin farklı bir katmanı olan sanal, var olanı ama somut olmayanı tanımlar. Sanallık bir soyutlama, genelleme veya öncül bir durum değildir. Bireyi özelden genel götürmez. Olasılıkları artırır, henüz açıklanmamış teknikleri harekete geçirir ve onları kesin olmayan bir plan düzleminde bir araya getirir. Sanalın içinde barındırdığı potansiyeller ve kuvvetler ki; bunlar verilerden, formlardan, strüktürlerden ve düşünce olasılıklarından farklıdırlar, bireyi etkileyerek, bir bütün olarak asla elde edemeyeceği organizasyonlar, üzerinde ayrıntılı bir biçimde çalışmasını sağlarlar. Sanal daha iyi anlamak, kavramak, yeniden üretmek için yapılan, içerisinde gizilgüçler bulunan bir zihinsel gezidir. Farklı bilim dallan ve bilim adamları sanal kavramını farklı şekillerde tanımlamaktadır. Baudrillard sanal gerçekliği, bu yüzyılın yarattığı sahte bir gerçeklik ifadesi, işaretler ve modellerle tasarlanan bir duruş, olarak kabul eder. Buna karşılık, Paul Virillio sanallığın, gibi görünme, simülasyon olmadığını, potansiyel içeren bir gerçeklik olduğunu söyler. Sanal, potansiyel bir var olma durumudur. Dolayısı ile simülasyon gerekli değildir ama sanal gerçeklik kendini simülasyonla birleştirmiştir ve onunla sunmaktadır. Sanal kavramını felsefeciler ve sosyologlar farklı şekillerde tanımlarken, arayüz tasarımcıları, sanalı, bilgisayar ve kablolar aracılığı ile bilgisayar ekranında yaratılmış üç boyutlu dünyanın simülasyonu olarak kabul etmektedir. Arayüzler, dijital dili bireyin anlayabileceği bir dile, bireyin kendi algısına göre yarattığı veriyi dijital dile çeviren bir tercüman görevindedir. Arayüzler dijital ortamda hakikisi olmayan ilişkilerin, nesnelerin algılanmasını ve yaratılmasını sağlar. Bir potansiyel barındıran sanal, başkaları ile iletişim içine girmek, böylece var olduğunu göstermek, paylaşılmak ve çoğalmak ister. Sanal olanın başkaları ile iletişime girebilmesi için bir iletişim aracına ihtiyacı vardır. Sanal şeyler başkaları ile imgesel olarak iletişime girerler. Yazı, resim, imajlar bu süreçte kullandığı en önemli araçlarıdır. İmgesel olarak başkaları iletişime giren sanal şeyler gerçekleştirme sürecine girdiklerinde asla bütün olarak hakikileşemezler, indirgenerek hakikileşirler. Bilgisayarların yarattığı sanal dünyanın ilk adımlarını 1968 yılında Doug Engelbart tarafından geliştiren teknoloji ile atılmıştır. Bu teknoloji, bilgisayarı bir evren, bilgiyi de onun içinde yer alan bir nesne olarak tanımlamıştır. Bilgisayarın bir bilgi uzayıolarak tanımlanmasından sonra farklı bilgisayarlar kablolar aracılıyla bağlanarak sanal uzay oluşturulmuştur. Sanal uzay bazı yönlerden fiziksel dünyaya benzerken, bazı yönlerden de fiziksel dünyadan tamamen farklı özellikler gösterir. Yoğun, hetorojen yapısı ile metropolere benzeyen sanal uzay, tamamen antimekansal bir uzaydır. Sanal uzayın en önemli özelliği insan vücudunun yer almamasıdır. Birey, insan vücudunun ve fiziksel dünyanın tüm sınırlarından koparak bir kod, bir bilgi olarak sanal uzaya girer. Gerçek dünyanın şekillenmesinde insan aklı ve vücudu birlikte hareket eder. Sanal uzayı insanın aklı şekillendirmektedir. Sanal uzay vücudsuz deneyimlerin yaşandığı bir evrendir. Sanal uzayın yarattığı kültür, vücudsuz bireylerin yarattığı bilginin üretilmesi, saklanması, sunulması, iletilmesi üzerine kurulur. Sanal kültürlerle bilginin tanımı ve özellikleri değişmiştir. Bu da bilgi ile eğlenci arasındaki arayüzün çökmesine neden olmuştur. Bilgisayarlar ve onların yarattığı sanal uzay, modernizmden sonra mimarlık alanındaki en büyük ilerlemedir. Fakat mimarlık ve sanal arasındaki ilişkiyi sadece dijital ortamda yaratılan ve oradan fiziksel dünyaya yansıyan bir ilişki olarak tanımlamak eksik olacaktır. Mimarlık, sanal olan ile gerçekliği kesiştirerek nesneyi var etmeye çalışan bir kurgudur. Dolayısı ile sanal, her zaman mimari tasarım sürecinin bir parçası olmuştur. Sanal, mimari tasarım sürecinde daha önceden sorulmamış soruları ortaya çıkaran bir olgudur. Bu karakterinden dolayı kendisini sanal ile birleştiren mimarlık, mimarlığa farklı bir bakış açısı ile bakar ve henüz sorulmamış soruları mimarlığın içine sokar. Bunlar için çözümler üretir. Böyle bir mimarlık bir anlamda ütopik bir mimaridir. Mimari düşünce her zaman ürün olarak binaya dönüşmez. Yazı ve çizgi olarak da insanlarla iletişime geçer. Bu tür bir iletişimde önemli bir üretim şeklidir. Bugün modern binalarda gördüğümüz sistemlerinin birçoğunun ana fikri yalnız yazı ve çizgi olarak ifade edilmiş sanal projelerden çıkmıştır. Sanal uzay ve olanakları bütün bilimleri bir başkalaşım sürecine sokmuştur. Bu sürecin sonucu olarak mimarlık alanında yeni ve farklı düşünceler ortaya çıkmıştır. Aynı anda hem araçsal hem de mekansal olmak gibi paradoksal bir pencereye sahip olan bilgisayarın, mimarlık alanına girişiyle beraber tasarımcının, tasarım yöntemleri, mekanın yapısı ilgili bildiği bilgileri tekrar gözden geçirip, yeniden tanımlaması gerekmektedir. Bilgisayar tasarımcılara mimari tasarım için bir mekan yaratmıştır. Bu mekanın kendine has karakterleri vardır ve bunlarmimari tasarım sürecini değiştirmiştir. Sanal uzayla birlikte sadece tasarım süreci değil, mimari ürünün kendisi için seçtiği yaşama alanı da değişmiştir. Sıvı mimarlık gibi yaklaşımlar, kendileri için sanal uzayı yaşama alanı olarak seçmiştir. Sıvı mimarlık sanal uzayda tanımlanan ve orada yaşanan bir mimardir. Binaya dönüşmek eğiliminde değildir. Sanal uzayın sunduğu olanaklardan dolayı değişen toplumun, farklılaşan insanın mimarisi olmayı amaçlayan Hiperyüzey mimarlığı sıvı mimarlıkla benzer özellikler gösterir. Sanal uzay ve onun sunduğu olanakları mimari strüktürün içine viyerleştirir. Birçok mimarinin kendini inşa edilmekten soyutladığı bu dönemde inşa edilmek, fiziksel olana dönmek kaygısı taşır. Son olarak şunu söyleyebiliriz ki; sanal değişimi, dönüşümü, farklılaşmayı yaratan bir potansiyeldir. Kendi sanal kavramı ile birleştiren ve sunan bilgisayarlar ve iletişim hatları tarafından yaratılmış sanal uzayda potansiyeller barındırmaktadır. Bu potansiyeller birey ve toplum hayatında ve de mimarlıkta köklü değişimlere neden olmuştur ve olacaktır.