İşitsel peyzajda ses çevresi memnuniyet düzeyinin bulanık mantık ile tahmin edilmesi: Diyarbakır Suriçi uygulaması

Kullanıcıların, bulundukları açık ya da kapalı mekanlardaki akustik konforlarının sağlanması için en önemli koşullardan biri, mekanların rahatsızlık verici olan ve istenmeyen seslerden arındırılmasıdır. Yasal uygulamalarda gürültü, sadece toplamsal düzeye bağlı olarak ifade edilmektedir. Ancak araştırmalarda insanların gürültüden etkilenme durumlarının beklenenlerle örtüşmediği ortaya konmuştur. Bu nedenle kentsel akustik konforda 'soundscape' yaklaşımı ortaya çıkmıştır. 'Soundscape - işitsel peyzaj' terimi 'bir alanda/mekanda oluşan sesler' olarak tanımlanmaktadır. Bu terim ilk olarak şehirlerin akustik özelliklerini belirtmek için kullanılmış, daha sonra 'peyzajın işitsel özellikleri' olarak somutlaştırılmıştır. Başlangıçta müzik ve akustik ekoloji çalışmalarında ilk işitsel peyzaj konsepti ile karşılaşılmış, daha sonrasında çok hızlı bir şekilde diğer disiplinlerde de yaygınlaşmıştır. İşitsel peyzaj ile ilgili özellikle son on beş yıl içerisinde dünya genelinde birçok önemli proje ve çalışma gerçekleştirilmiştir. Küçük alanlardan, büyük kentlere, kapalı, yarı-kapalı mekanlardan kentsel açık alanlara kadar farklı ülkelerde, farklı kültürlerde oldukça kapsamlı veriler elde edilmiştir. Günümüzdeki işitsel peyzaj araştırmalarında gürültü kontrolü politikalardan, çok disiplinli yaklaşımlara doğru bir paradigma değişimi görülmektedir. Çevresel sesler bir gürültü olarak değil, bir kaynak olarak mekansal planlama ve tasarım sürecinin bileşeni şeklinde ele alınmaktadır. İşitsel peyzajın anlamını sorgulayarak başlayan çalışmalarda, araştırmalar sadece fiziksel ölçümlerle sınırlı kalmamakta, aynı zamanda ülkeler ve kültürler arasındaki işitsel peyzaj çeşitliliğini de hesaba katan bir işbirliğini beraberinde getirmektedir. Kentsel mekanlarda işitsel peyzajı fiziksel, sosyal, kültürel, psikolojik, mimari ve bunlar gibi birçok etkenler ile birlikte çok yönlü ve bütüncül değerlendirmek gerekmektedir. Olumsuz ses kaynakları kadar olumlu ses kaynaklarını da göz önüne alarak çalışmalar yürütülmelidir. Böylelikle işitsel peyzajın insan algısı üzerine çeşitli disiplinlerden elde edilen yöntemleri birleştirerek farklı bir bakış açısı geliştirilebilecektir. Konu ile ilgili araştırmalar çok çeşitli akademik disiplinler tarafından geliştirilip, zaman içerisinde birçok farklı yöntemler uygulanmıştır. Ancak işitsel peyzaj çalışmaları ile ilgili bilimsel ve pratik yönlendirmelerin hızlı ve sistematik bir şekilde sağlanması gerekmektedir. Bu nedenledir ki son yıllarda farklı yöntemler geliştirilerek çeşitlendirilmiş, özellikle de bilgisayar simülasyon ve yapay zeka tekniklerinin çalışmalarda kullanıldığı gözlemlenmiştir. Bu noktadan yola çıkarak tez çalışmasında, işitsel peyzaj yaklaşımıyla kentsel mekanlarda kullanıcıların ses çevresi memnuniyet düzeylerini belirlemede uzun zaman alan aşamaların daha hızlı ve sistemli bir şekilde ilerlemesine olanak sağlayacak bir tahmin modelinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Belirlenen amaç kapsamında aşağıda belirtilen bölümler üzerinden çalışma yürütülmüştür. Birinci bölümde, çalışmanın amaç ve kapsamı açıklanıp, hedefler ortaya konmuştur. Literatürde işitsel peyzaj kavramı kullanılarak gerçekleştirilen çalışmaların değerlendirmeleri yapılmıştır. Türkiye'de yapılmış işitsel peyzaj çalışmaları ayrıca incelenmiştir. İkinci bölümde, işitsel peyzaj kavramı ve işitsel peyzaj çalışmalarında kullanılan akustik parametreler irdelenmiştir. Akustik parametrelerden nesnel, öznel parametreler ile özellikle kullanıcıların öznel algılarının değerlendirmelerinde kullanılan ses kalitesi parametreleri açıklanmıştır. Üçüncü bölümde, oluşturulan modelin kuramsal yapısı açıklanmıştır. Yapay zeka kavramı, hedefleri ve teknikleri tanımlanıp, bu tekniklerden çalışmada kullanılan 'Bulanık Mantık-BM' genel yapısı detaylandırılmıştır. Dördüncü bölümde, kullanıcıların kentsel mekanlarda ses çevresi memnuniyet düzeylerinin tahmin edilmesine yönelik yapay zeka tekniklerinden BM ile bir tahmin modeli geliştirilmiştir. Modelin kurgulanması aşamasında alan ve laboratuvar çalışmalarında elde edilen veriler kullanılmıştır. Diyarbakır kentini sosyal, kültürel ve tarihsel yönden oldukça iyi temsil eden Suriçi bölgesinde alan çalışması yapılmıştır. Ses yürüyüşü yöntemi ile çalışma alanında iki kulaklı ses kayıtları gerçekleştirilmiştir. Yapılan ses kayıtlarından ses kalitesi metriklerinin nicel verileri hesaplanmıştır. Laboratuvar ortamında ses kayıtları katılımcılara dinletilerek jüri testi uygulanmış ve analizlerinin istatistiksel değerlendirmeleri yapılmıştır. Ses kalitesi metrikleri ile jüri testine katılan katılımcıların ses çevresi memnuniyet düzeyleri arasındaki korelasyonlar belirlenmiştir. Ayrıca jüri testlerinin sonuçları ve ses kayıtlarına ait ses kalitesi metriklerine ait nicel veriler kullanılarak çoklu regresyon yöntemiyle Ses Kalitesi İndeksi oluşturulmuştur. Literatür araştırmalarından da bilindiği üzere işitsel peyzaj çalışmalarında kullanıcıların ve mekanların özelliklerinin yansıtıldığı çalışmalar daha başarılı sonuçlar vermektedir. Bu nedenle de çalışmada SQI gibi sadece nicel verilerin değil, aynı zamanda deneyimlerin aktarılmasına da olanak sağlayan BM ile bir model geliştirilmiştir. Modelin giriş kısmı için bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken belirlenmiştir. Bu çalışmada modelin bağımsız değişkenleri ses kalitesi metriklerinden gürlük, keskinlik ve kabalık metrikleridir. Kullanıcıların kentsel mekanlar için ses çevresi memnuniyet düzeyi ise bağımlı değişken olarak belirlemiştir. Model için 27 kural yazılarak bulanık kural tabanı oluşturulmuş ve çıkış elde edilmiştir. Beşinci bölümde, oluşturulan modelin uygulaması ve sınaması alan çalışmasıyla gerçekleştirilmiştir. Ses kalitesi metriklerinden elde edilen SQI ve nicel verilerle birlikte kullanıcı ve mekan özelliklerinin yansıtıldığı kurallarla oluşturulan BM modeli, Diyarbakır Suriçi bölgesinde uygulanmıştır. Alanda gerçekleştirilen anket çalışmasıyla eş zamanlı yapılan iki kulaklı ses kayıtları ile çalışmanın sınaması gerçekleştirilmiştir. Kentsel mekanlarda kullanıcıların ses çevresi memnuniyet düzeyi ile SQI ve BM ile oluşturulan modelin doğruluğu, alan çalışmasından elde edilen bulgularla sınanmıştır. Ayrıca kullanıcıların memnuniyet düzeylerini etkileyebilecek çeşitli parametreler de çalışma kapsamında değerlendirilmiştir. Altıncı bölümde, yapılan tez çalışmasının sonuçları ve ileriye yönelik araştırmalar için öneriler sunulmuştur. Bu tez çalışmasında BM ile oluşturulan modelin SQI'ye oranla daha iyi sonuçlar verdiği deneyimlenmiştir. BM modeli ile istatiksel hesaplama yöntemlerine farklı bir alternatif oluşturulmuştur. Bu model yardımıyla sözel kavramlardan sayısal sonuca varılabilmiştir. Sadece nicel verilere değil, deneyimlerin aktarılmasına da olanak tanıyan tahmin modeli, nicel ve nitel metriklerin çeşitlendirilmesine esneklik tanımakta ve geri dönüşümler ile geliştirilebilmektedir. Farklı kentsel mekanların özellikleri modele yansıtılabildiğinden, oluşturulan bu model farklı özelliklere sahip mekanlar için de kullanılabilecektir. Bu model önerisi kentsel mekanlarda işitsel peyzaj değerlendirmelerinin daha hızlı ve sistemli bir şekilde ilerlemesine olanak sağlayacaktır. İşitsel peyzaj kavramının yaygınlaşmasını ve yeni modellemelerle geliştirilmesini hedefleyen bu çalışma süresince, Diyarbakır'ın işitsel peyzajları ve özellikli ses kaynakları belgelenmiş, Diyarbakır kent kimliğinin önemli işitsel verilerinin arşivlenmesi sağlanmıştır. Bu tür işitsel peyzaj çalışmaları, kullanıcı beklentilerinin karşılandığı, özgün ve kimlikli mekanların oluşmasına da katkı sağlayacaktır.