Kadıköy çarşı bölgesinin kentsel analizi ve sıhhileştirme önerileri

istanbul'un Anadolu yakasında, Boğaz'in Marmara Denizi'ne açıldığı güney kesiminde yer alan Kadıköy, ilk çağlardan itibaren kesintisiz bir biçimde iskan görmüş ve çeşitli uygarlıklara sahne olmuş bir liman bölgesidir. 1453 tarihinde İstanbul'un alınması, çoğunluğu Rum balıkçılardan oluşan küçük bir köy niteliğindeki bölgenin gelişimi üzerinde etkili olmuştur. Ancak Kadıköy'ün merkezi niteliğindeki bugünkü Çarşı kesiminin fiziksel yapısının oluşumuna zemin hazırlayan esas gelişme, 17. yy. başlarında Osman Ağa Camisi'nin inşa edilmesiyle başlamış ve bölgedeki ilk Türk mahalleleri, bu caminin etrafında gelişmiştir. 18. yy. başlarında Fenerbahçe ile birlikte seçkin bir sayfiye yeri olan Kadıköy'de, başta Moda yerleşimi olmak üzere bahçe içinde konaklar ve sahil kesiminde yalılar inşa edilmeye başlanmıştır. Kadıköy'ün merkezi konumundaki Çarşı bölgesi de bu değişimin bir parçası olarak, konut kullanımlarının yanı sıra ticari faaliyetlerin de ön plana çıktığı bir alan haline dönüşmüştür. 19. yy. ortalarına dek mütevazi bir yerleşim olmayı sürdüren Kadıköy, bu dönemlerde pek çok gezgin tarafından ziyaret edilmiş, ancak gezginlerin bölge ile ilgili anlatımlarında önemli ölçüde yer verdikleri cumbalı, kafesli ahşap evlerin hemen hepsi çeşitli tarihlerde çıkan yangınlarla ortadan kalkmışlardır. Kadıköy Çarşısı'nın geniş caddeleri, sokakları ve meydanları ile gerek bitişik nizam tek ve sıraev karakterindeki kagir yapılan, gerekse de bahçe içinde büyük ahşap konaklarıyla 20. yy. başlarına kadar süregelen ve bugün de belli bir ölçüde varlığını koruyan fiziksel yapısı, bu dönemlerden itibaren oluşmaya başlamıştır. Söz konusu bölgeye, Levanten ve gayrimüslimlerin yoğun olarak yerleşmesi, beraberinde farklı bir beğeni ve yaşam kültürünün etkisiyle biçimlenen bir fiziksel yapının oluşumuna neden olmuştur. Zaman içinde artan nüfus ve gelişen endüstrinin sonucu açılan yeni ticaret alanları, Kadıköy'ü giderek bir sayfiye yeri olmaktan çıkarmıştır. Ticaret ve hizmet sektörlerinin özellikle Kadıköy merkezinin çevresine doğru yayılma eğilimi göstermesi ve bunun yanı sıra Levanten ve gayrimüslimlerin bölgeyi terk etmeye başlaması, Kadıköy Çarşı Bölgesi'ni çevresindeki diğer yerleşim alanlarıyla beraber oldukça olumsuz yönde etkilemiştir.1940'Iara kadar gerek sokak ve cadde oluşumları, gerekse de 19. yy'ın ikinci yansına tarihlenen nitelikli kagir yapılarıyla özgün dokusunu önemli ölçüde koruyan bölge, söz konusu tarihlerden itibaren belli bir dönemin izlerini taşıyan geleneksel yapılarını hızla kaybetmeye başlamış ve burada, bölgenin mimari dokusuna tümüyle ters bir yapılaşma anlayışı kendini göstermeye başlamıştır. Özellikle tez konusu kapsamında incelenen Kadıköy Çarşı bölgesi, bu anlayış çerçevesinde tarihi dokusu içerisinde yer yer çok katlı yapıların yükseldiği ve bölgenin özgün mimari örneklerinin, işleve uygunluk ya da onarım adı altında yok edildiği bir alan haline dönüşmüştür. Bu gözlemlerin ışığı altında, söz konusu bölgenin geçmişşten günümüze dek getirdiği ticari kimliğiyle biçimlenen fiziksel yapısının incelenip, analiz edilmesi ve sosyal ve ekonomik açıdan günümüzün değişen gereksinimlerine cevap verecek bir yapıya kavuşturulması için geliştirilecek önerilerle korunarak, gelecek nesillere aktarılması temel amacı oluşturmaktadır. Bu tez çalışmasının 1. bölümünde, Kadıköy Tarihi Çarşısı' mn tez konusu olarak seçilmesinin nedenleri ve bölgenin mevcut geleneksel dokusunun korunmasına yönelik amaç ve hedefler ele alınmıştır. 2. bölümde Kadıköy'ün fiziksel tanımı yapılmıştır. 3. bölümde ise Çarşı bölgesinin tarihi süreç içindeki yeri ve önemi ile, ilk çağlardan günümüze kadar çeşitli tarihsel dönemlerde geçirdiği değişimler üzerinde durulmuştur. 4. bölümde, Çarşı bölgesi ayrıntılı olarak ele alınmış ve Çarşı İçi yerleşmesinin tarihsel süreç içindeki sosyal ve fiziksel gelişimi irdelenerek, önemli yapılan tanıtılmıştır. Çarşı bölgesindeki geleneksel ticaret + konut yapılannın cephe özellikleri açısından aynntılı analizlerinin yapıldığı ve cephe sıhhileştirme önerilerine temel oluşturacak tipolojilerin yer aldığı 5. Bölümde, aynca yapılann plan özellikleri ve yapım tekniklerine yönelik gözlem ve araştırmalara da yer verilmiştir. 6. bölümde, Çarşı bölgesinin mevcut durumu ile 20. yy. başına tarihlenen haritalannın, gerek sokak ve cadde nitelikleri, gerekse de yapı adalan açısından karşılaştırmalı analizleri yapılmış, yaklaşık 80 yıl içinde bölgede meydana gelen değişimlerin saptanmasına çalışılmıştır. Bu amaçla, söz konusu tarihi haritalardan Topoğraf J. Pervititch'in hazırlamış olduğu sigorta haritalan temel alınarak, mevcut durumu gösteren haritalarla çakıştınlmış ve bölgede oluşan değişimler aynntılı olarak incelenmiştir. Kadıköy Tarihi Çarşı bölgesinin mevcut durumunu ortaya koyan analiz çalışmaları, gözlemler ve eski haritalarla yapılan karşılaştırmalı analitik etüdler sonucunda ortaya çıkan bölgesel sorunlan ve nedenleri 7. bölümün konusunu oluşturmuştur. 8. bölümde, Çarşı bölgesinin sıhhileştirilmesine yönelik çözüm önerileri ve bunlann gerçekleştirilebilmesi için geliştirilecek yöntemler açıklanmış ve nihayet sonuç bölümünde de, genel bir değerlendirme yapılarak, tez çalışması tamamlanmıştır. XI