Mekansal aidiyet ve yabancılaşma bağlamında Zeyrek konut çevresinin irdelenmesi

İnsanlık tarihinin en önemli sorunsallarından bir tanesi yabancılaşmadır. Yabancılaşma kavramı nesne ve özne veya özne ve özne arasındaki kopukluktan kaynaklanır. Yani yabancılaşma temel olarak kopukluk ve ayrım temellidir. Aidiyet kavramı ise ilişkisellik olarak tanımlanmaktadır. Dolayısıyla iki kavram birbirinin zıttıdır ve birbirinden beslenmektedir. Aidiyet ve mekan, birbiri içerisine geçmişş iki kavramdır. Bu iki kavramdan ayrıksı olarak düşünülemeyecek olan ise toplumbilim, yani sosyolojidir. Sosyoloji içerisinde barındırdığı toplumsal dinamikler ile şekillenerek, kent kavramının en büyük girdilerinden biri olmuştur. Bir diğer girdi ise mekandır. Dolayısıyla; yabancılaşma olgusu, bu kavramlar çerçevesinde incelenebilir. Çalışmanın, başlıca sorunsalı ve sebebi yabancılaşma kavramıdır. Kent ve yabancılaşma ilişkisi içerisinde sosyolojik, antropolojik ve politik etmenler barındırmaktadır. Aynı şekilde mekan kavramı da bahsedilen etmenler ile şekillenmektedir. Çalışmada; bu bakış ile mekan, aidiyet ve yabancılaşma üçlemesi arasındaki ilişkiler incelenmektedir. Öncelikle, aidiyet kavramına bakış açısını açıklamak amacıyla teorik incelemeler yapılmıştır. Mekan aidiyeti teorileri ile tezin teorisi birleştirilerek kavramsal tavır vurgulanmıştır. Aidiyet olgusu, mekanın barındırdığı sosyolojik, fenomenolojik ve düşünsel ögeler eklenerek irdelenmiştir. Bunlar; ben ve biz ile ben ve onlar kavramlarıdır. Ben ve biz ediminden ben ve onlar edimine geçiş; ilintili olma durumundan yabancı olma duruma geçişi anlatmaktadır. Çalışmada; aidiyet ve mekanın ben ve biz ediminden, ben ve onlar edimine geçişindeki rolü tartışılmıştır. Teorik alt yapıdaki bir başka etmen; egemenlik alanı, savunulan alan, kendileme ve mahremiyet gibi sosyo-mekansal davranış teorileridir. Bahsedilen sosyo-mekansal davranışların mekan aidiyeti üzerindeki etkileri, literatür taraması sonucu açığa çıkartılmıştır. Tüm bu çalışma, aidiyet yoksunluğunun ve yabancılaşma olgusunun en çok görüldüğü il olan İstanbul içerisinde yapılan alan çalışması ile incelenmiştir. Alan çalışması İstanbul'un Zeyrek mahallesinde yapılmıştır. Zeyrek, kültürel ve tarihsel zenginliğe sahip olan bir mahalledir. Ayrıca sosyolojik anlamda kapalı ve açık topluluk modelleri arasında kalmış bir yapıya sahiptir. Dolayısıyla; mekansal oluşumları ve aidiyet olguları da çeşitlilik göstermektedir. Bu sebeple aidiyet, mekan ve yabancılaşma durumlarını inceleme anlamında verimli bir örneklem alanı teşkil etmektedir. Zeyrek tarihsel anlamda önemli bir geçmişşe sahip olduğundan Dünya Miras Alanı'dır. Bu sebeple, özellikle restorasyon ve mimarlık tarihi kürsülerinin, Zeyrek özelinde çokça çalışmaları bulunmaktadır. Fakat Zeyrek Mahallesi, çalışmada ele alınan kavramlar çerçevesinde daha önce incelenmemiştir. Bu sebeple, tez için yapılan alan çalışması önem arz etmektedir. Zeyrek için yapılan çalışmalar esnasında mahalle; tarihsel, sosyo-demografik, sosyo-ekonomik, sosyo-kültürel ve mekansal olmak üzere 5 katmana ayrılmıştır. Bu katmanların her birinde mahallenin farklı değişkenleri ortaya çıkartılmıştır. Mahallenin katman katman ayrılarak açıklanmasının sebebi, Zeyrek'in kentsel işleyişinin de bu şekilde olmasıdır. Her katman özerk olarak çalışmakta, diğer katmanlarla ilişkilenmektedir. Zeyrek; 1950 lerde göç ile gelen Doğu kökenli bir kitleden oluşmaktadır. Kitle zaman içerisinde bölgenin yereli olmuştur. Zeyrek'te bulunan Kadınlar Pazarı ise, bahsedilen halkın kültürel etmenlerini dışa vurduğu bir kültürel sergi işlevine sahiptir. Alan içerisinde bölgeleme yapıldığında; kültürel sergi bölgesi, tarihi bölge, yeşil bölge, konut bölgesi ve otomotiv bölgesi ortaya çıkmıştır. Yapılan çalışmalar sonucu kültürel sergi bölgesinin, alanın birincil odak noktası olduğu görülmüştür. Dolayısıyla; gündelik yaşamın şekillenmesinde kültürel etmenlerin, tarihsel etmenlerden üstün olduğu görülmüştür. Bu durum tezde, Heidegger'in (2008) anın üstünlüğüne dayanan, onlar alanı kavramı ile açıklanmıştır. Alan çalışması üç bölümden oluşmaktadır. Bunlardan ilki gözlem, ikincisi görüşme, üçüncüsü ise bilişsel haritalamadır. Gözlem bölümü bulguları, alan araştırması esnasında çeşitli diyagramlar ile çalışmaya işlenmiştir. Görüşme bölümü ise Zeyrek'te yaşayan 40 kişi ile yapılan görüşme verilerinden oluşmaktadır. Bu veriler ile ilgili SPSS programı yardımı ile frekans analizleri yapılarak alanın sosyo-mekansal karakteri ortaya çıkartılmıştır. Bir sonraki adım ise bilişsel haritalama olmuştur. Örneklem grubuna çizdirilen bilişsel haritalar sayesinde alanın bilişsel odak, nirengi, sınır ve eşik/geçitleri ortaya çıkartılmıştır. Böylelikle mahallelinin bilincindeki Zeyrek modeli öğrenilerek aidiyet ile bağlantı kurulmuştur. Gözlem, görüşme ve bilişsel haritalama yöntemlerinin bulgularından birçok bağıntı ortaya çıkmıştır. Tezin savını destekleyen bağıntı ise aidiyet ile başka kavramı arasındaki ilişki olmuştur. Bu ilişki, sosyo-mekansal davranışların yalnızca aidiyet üzerinde değil aynı zamanda yabancılaşma üzerindeki etkisini de göstermektedir. Böylelikle; mekan aidiyeti ve yabancılaşma arasındaki bağı kurularak, çalışmanın hipotezinin doğruluğu test edilmiştir. Tezin birincil savı, statikliğin ve aşkın aidiyetin başka olgusunu dışlayarak sosyal dönüşüme izin vermeyeceği ve bu durumun yabancılaşmaya yol açacağıdır. Sonuç kısmında, bu durumun gerçeklenmesi, Zeyrek üzerinden tartışılmıştır.