Yapı üretim süreçlerinde risk faktörlerinin aktör ağ teorisi ile değerlendirilmesi

Yapı üretim süreçlerinde projeyi istenen kalite, süre ve kaynaklarla tamamlamak amaçlanır. Dünya'da yapı üretim trendlerinin değişmesi akabinde küreselleşme sürecinde Türkiye'de de yapı üretim algısı değişmiştir. Özellikle son 10 yılda ülkemizde inşaat sektörünün yükselişi ve karmaşık hal alışı çok aktörlü bu süreçte her aktörün kendi çıkarını kollaması, riskleri de beraberinde getirir; çatışma ve anlaşmazlıklara neden olur. Bu risk etmenlerinin incelenmesi, süreçte yaşanan çatışma ve anlaşmazlıkların minimumda tutulmasını sağlar. Metropollerde yapıya müsait imar alanı stoğunun azalması ile asıl amacın barınma olduğu yapılar, teknolojinin gelişip farklı malzemelerin kullanılabilmesi ile tek katlı yapılardan yüksek yapılara evrilmiştir. Bunun yanı sıra İstanbul gibi büyük kentlerde yaşanan trafik sorunu nedeni ile tek bir mekanda pek çok işlevi barındıran karma kullanımlı yapı biçimleri yaygın hale gelmiştir. 2000'li yıllarda alım gücünün artması ve yapının kullanım değerinden ziyade meta değerine sahip olması, o yapıda bulunmanın prestijli olduğu düşüncesi ve günün getirdiği yaşam tarzı ile karma kullanımlı yapılar tercih edilir olmuştur. Mekan algısının sosyal ve ekonomik etkilerle şekillenmesi ile yapılar da birçok fonksiyonu bir arada barındırır hale gelmiştir. Bu yeni yapı tarzı yapı üretim süreçlerini de karmaşık hale getirmiştir. Ofis, konut, eğlence alanları, spor alanları, parklar, eğitim alanları, otel gibi pek çok farklı fonksiyonu bir arada barındıran karma kullanımlı yapılar proje ölçeğini büyültürken, yapı üretim süreçleri uzamış ve karmaşıklaşmıştır. Farklı işlevli mekanların aynı projede ele alınmasından dolayı alanın gerektirdiği uzmanlığa göre pek çok farklı aktör süreçte rol alır. Bu bağlamda pek çok iş kalemi, malzeme, makine, standart, sözleşme, şartname hem aktörler arasındaki ilişkiyi belirleyecektir, hem de iş yapım biçimini etkileyecektir. Bu çok aktörlü ilişkiler çeşitli şekillerde ele alınabilirken, bu ilişkiler aslında bu aktörler tarafından belirlenen sözleşmelere dayalıdır. Kullanılan çok sayıdaki malzeme kalitesi ile ilgili standartlar da yine bu aktörler tarafından belirlenirken, tüm bu katılımcıların sayısının artması projenin büyümesi ile doğru orantılıdır ve günümüz yapı biçimleri de hayli karmaşıklaşmış hale gelmiştir. Dolayısıyla süreç pek çok sorun ve belirsizlik ile karşı karşıya kalırken, bu durum yapı üretimi bağlamında risk olarak ele alınabilir. Bu riskler özellikle işin kalitesini, yapım biçimini, teslim süresini, kullanılacak ürünleri ve görevli aktörleri, maliyetini etkiler. Çok katılımcılı yapı üretim süreçlerinde bu katılımcılar arası kurulan türlü ilişkiler inşaat sektöründe sıklıkla incelense de, sosyal bilimler alanında kullanılan bir metodoloji olan Aktör Ağ Teorisi ile ele alınabilir. Böylece Actor-Network Theory'nin özü olan çok farklı katılımcının belli bir amaçla bir araya gelmesi ve bu katılımcılar arasındaki çeşitli ilişkilerin ortaya konulması fikri ile AAT yapı üretimi süreçlerinde ele alınabilir. Yapı üretim süreçlerinde yaşanan bir takım sorunlar aktörler arasında kurulan ilişkilerden kaynaklanır ve bu ilişkiler bir takım faktörlerden etkilenerek biçimlenir. Bu çalışmanın amacı, tüm bu paydaşlar arasındaki ilişkiyi ortaya koyup, problemleri ve olası olumsuz risk faktörlerini ilişkiler bağlamında görünür kılmaktır. Her proje farklı katılımcılar barındırıp, farklı koşullarda süreceğinden kendine özgü riskleri barındırır. Her farklı projede aynı aktörler yer alsa bile, hazırlanan sözleşmeler, kullanılacak malzemeler, yapının yer aldığı bölge farklı olduğundan aktörler arası iş ilişkileri de değişecektir. Kullandığımız metodoloji ile her farklı katılımcının kurduğu ilişki görünür kılınarak paydaşlar arası yaşanabilecek problemler ve risk unsurları da görünür hale gelir. Böylece her projeye özgü ilişki haritası hazırlanabilir, farklı ilişki biçimleri gösterilebilir, sürecin sosyal ilişkiler dışında materyal yönünün de ele alınmasıyla aktörler arası ilişkilerin anlamlandırılıp hangi aktörün ne kuvvette ne tür etki bıraktığı anlaşılıp, süreç boyunca oluşacak riskler önceden ortaya konulur. Bu metodolojinin dünyada değişen yapı üretim yöntemlerinin karmaşıklaşan iş kalemleri ve çok aktörlü oluş bağlamında riskli üretim süreçlerini her projeye özgü biçimde ele alması ile Actor-Network Theory'nin yapı üretimi bağlamında kullanılması çalışmanın özgün yanıdır. Bu bağlamda çok aktörlü, karma kullanımlı bir yapı olup, büyük ölçekli ve sık sık revizeler gerektiren bir proje olmasından dolayı dinamik aşamalara sahip İstanbul Finans Merkezi-BDDK Hizmet Binası Projesi araştırma konusu olarak ele alınmıştır. Alan çalışması sırasında yapım sürecinde aktif rol alan aktörlerle görüşmeler yapılıp sürece dair yaklaşımlar, kararları etkileyen etmenler ve genel gidişat hakkında bilgi alınmış; proje, projeye dair veriler ve yazılı belgeler incelenmiştir. Ardından yapı üretim sürecinde kullanılan araçların, kullanıcı isteklerinin, aktörler tarafından hazırlanan sözleşmelerin ve yasalar gibi pek çok risk faktörünün yapım süreci boyunca ilişkileri değiştirip biçimlendirmesi açısından ortaya konabileceği kurulan ilişki ağı ile ortaya konulmuştur. Hayli karmaşık aşamalara sahip olan bu çaplı büyük yapı üretimi projelerinde risk unsurunun Aktör Ağ Teorisi yardımı ile kurulan ilişki ağları yardımı ile görünür kılınması hedeflenilmiştir. AAT çalışmalarının ülkemizde yapı üretimi bağlamında teoriden öte gidemeyişi nedeniyle konu hakkındaki boşluğun doldurulması hedefiyle bu çalışmanın diğer kaynaklara öncülük etmesi amaçlanmıştır. Bu bağlamda tez dahilinde 1. Bölümde literatür çalışması, çalışma amacı ve çalışmanın kurgusundan bahsedilmiştir. Literatür araştırmasında yapı üretimi bağlamında risk konusu ve Aktör Ağ Teorisi hakkında yayımlanmış makale, kitap, dergi ve tezler dahilindeki teorik bilgiler incelenmiş, bu kaynaklar yardımı ile çalışmanın kuramsal alt yapısı oluşturulmuştur. Çalışmanın 2. Bölümünde risk konusu yapı üretimi bağlamında ele alınmış, risk kavramı ve risk faktörleri incelenen literatür yardımı ile irdelenmiştir. Buna göre her yapı üretim sürecinin kendine özgü riskleri barındırması ile riske dair önceden bir tahmin yapılmasının güçlüğü ortaya konularak her katılımcının ele alınabildiği bir metodoloji olan Aktör Ağ Teorisinden yararlanılıp risk faktörlerinin ilişkiler üzerinden okunması düşüncesine varılmıştır. çalışmanın 3. Bölümü Aktör Ağ Teorisi'ni hem teorik olarak irdelenmiş, hem de yapı üretimi bağlamında ele almıştır. Bu noktada öncelikle Aktör Ağ Teorisi'nin çoklu-karmaşık süreçleri incelemesi ile yapı üretimi bağlamında da uygulanabilir bir metodoloji olabileceği düşüncesi ele alınmıştır. Bu doğrultuda esas amacımız Aktör-Ağının tüm katılımcılarının hem kendi arasındaki hem de aktör ağı ile olan ilişkiyi ortaya koymak olmuştur. Çalışmanın 4. Bölümü yapılan alan çalışması hakkındadır. İUFM BDDK Hizmet Binası'nın çalışma konusu olarak seçildiği bu bölüm bilgilerin edinim süreci ve izlenilen yöntem hakkında bilgiler içerirken, BDDK Hizmet Binası yatırım aşaması ve yapım aşaması hakkında anlatımları barındırır. Ayrıca bu bölüm Aktör Ağ Teorisi'nin teorik bilgiler ışığında pratiğe taşınmasını yorumlayarak, örnek bir projede yer alan potansiyel risk faktörleri aktör ve aktan varlıkların sistematik bir biçimde tablolanıp, vektörler yardımı ile önce Kara-kutu akabinde Aktör Ağı kurulumu safhalarını ortaya koyar.