Erken Cumhuriyet Dönemi'nde Ankara kenti mekansal dönüşümlerinin Ankara Romanı üzerinden değerlendirilmesi

Milletlerin kültürel geçmişşlerini yansıtan tüm diğer kültür ve sanat dallan gibi, mimarlık da, içinde geliştiği dönemin politik, sosyal, ekonomik, kültürel yapısı ve toplumun egemen düşünceleri ile karşılıklı etkileşimi sonucunda ve bu altyapıya bağlı olarak gelişir. Mimarlık eylemi, tarih boyunca, toplumun kültürel yapışım, ekonomik ve teknolojik olanaklarım, içinde oluştuğu çağın düşünce dünyasının bilim, sanat ve toplumsal olaylara bakışını yansıtan önemli bir araç olmuştur. Erken Cumhuriyet Döneminde Türk mimarlığmda yaşanan değişimlerin, belirlenen alan sınırlandırmaları ve çeşitli yöntemlerle incelenmesi söz konusu olduğunda; mimarinin yaşadığı ortamla direkt ilişkisi göz önüne alınarak, yapılacak çalışmaya, belirlenecek olan tarih süreci içerisinde, mevcut olan toplumsal, kültürel ve ekonomik yapının incelenmesiyle başlamanın doğru olacağı kabul edilebilir. Hazırlanan tez çalışmasında Erken Cumhuriyet Döneminde Ankara kentinde yaşanan mekansal dönüşümler, dönemin önemli fikir ve sanat adamı Yakup Kadri Karaosmanoğlu tarafından yazılmış (1934), 'Ankara' adlı roman üzerinden değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında, yazarın edebi metinlerinden yararlanılarak Erken Cumhuriyet yıllarının sosyal, kültürel ve ekonomik yapısı araştırılmış, Ankara kentinin toplumsal, kentsel ve mimari yapısı, dönem özellikleri göz önüne alınarak incelenmiş ve ulaşılan bilgiler, roman üzerinden örneklenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde, hazırlanan tez çalışması, problemin tanımı, çalışmanın amacı ve çalışmanın kapsam ve yöntemi alt başlıkları altında, bir giriş bölümüyle açıklanmıştır. İkinci bölümde, Erken Cumhuriyet Döneminde, Türkiye'de batılılaşma/modernleşme hareketleri incelenmiştir. Batılılaşma, bu yıllarda, Osmanlı'da olduğu gibi belli kurumların ve teknolojinin alınıp, uyarlanması olarak değil, batılı bir dünya görüşünün topluma kazandırılması amacını taşımaktadır. Cumhuriyet ideolojisi içinde bir dönüm noktası niteliğini taşıyan 1930'lu yıllarda tam bir batılılaşma hedefi belirlenmiş, yeni Cumhuriyet'in sloganı ödünsüz bir batılılaşma programı çerçevesinde, 'muasır medeniyet seviyesini yakalamak' olarak kabul edilmiştir. Kendilerini modernleşmenin taşıyıcı gücü ilan eden Cumhuriyet'in 'modernleştirici intelligentsia' lan, aydın kesimin öncülüğünde, 'halk için halka rağmen' anlayışıyla toplumsal reformlar gerçekleştirilmiş, geleneksel bir toplum modernleştirilmeye çalışılmıştır. Bu yıllarda batılılaşma, çoğu zaman modernleşme, çağdaşlaşma ile eş anlamlı olarak kullanılmışsa da, gerçekte farklı bir anlam taşımaktadır. İkinci bölümün ilk kısmında, dönemin batılılaşma ve modernleşme kavramları açıklanmış ve Cumhuriyet Döneminin modernleşme projesi incelenmiştir. İkinci bölümünde ise, batılılaşma, modernleşme hareketlerinin kültürel boyutu araştırılmıştır. Batılı sanatçıların ithali ve Avrupa biçirrüerinin Osmanlı imparatorluğu'nda yerleşmeye başlamasının ardından, Erken Cumhuriyet yıllarında batılılaşma ve ulus devleti kurma gibi kavramlar arasında gelişen modernleşme süreci, bu yılların mimari yaklaşımlarında da ikili bir görünümün ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Bir yandan toplumsal tarihe bağımlılık, diğer yandan da batının modernist ideolojileri, dönemin Türk mimarlığım şekillendirmektedir. Batılılaşma/modernleşme haraketlerinin bu bölümde incelenen bir diğer kültürel boyutunda, toplumun sosyo-kültürel yapısını ve geçirdiği değişimleri yansıtan romanlardır. Erken Cumhuriyet Dönemi romanlarında, karakterler genellikle batılılaşmayla gelen bir yaşam tarzına sahiptirler. Buna rağmen aşağı yukarı bütün romanlarda, açıkça veya üstü kapalı olarak ' alafrangalık' eleştirileri yapılmaktadır. Yazarlar eserlerinde toplumsal olaylar, kişiler ile beraber, kent, mimari ve özellikle barınma kültüründe yaşanan dönüşümü sık sık işlerler. Üçüncü bölümde, belirtilen dönemin önemli fikir ve sanat adamlarından olan ve eserlerinde, Tanzimat Devrinden, Cumhuriyet Dönemine kadar, Türk milletinin çeşitli tarih devirlerindeki yaşamını canlandıran, batılılaşma/modernleşme kavramlarını kişiler ve mekanlar üzerinden, açıkça veya dolaylı olarak işleyen Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun eserlerinde ve 'Ankara' romanında batılılaşmaIV haraketinin yansımaları incelenmiş, roman karakterleri ve romanı oluşturan bölümler kısaca tamtılmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde, roman esas alınarak, belirlenen dönemdeki Ankara kentinin toplumsal, fiziksel, mimari özellikleri çeşitli kaynaklar araştırılarak incelenmiştir. İçinde bulunulan dönemde yaşanan politik, sosyal, ekonomik, sanatsal, ideolojik ve toplumsal dönüşümlerin, mimari ürünün işlev ve biçimine olan önemli etkisi düşünüldüğünde, Erken Cumhuriyet Dönemi Ankara kentinin mekansal dönüşümünün incelendiği bir çalışmada, onun alt yapışım oluşturan toplumsal, ekonomik ve kültürel yapının incelenmesi de kaçınılmaz olmaktadır. Bu bölümün ilk kısmında, roman paralelinde belirlenen üç ayrı dönemde kentin toplumsal yapısı araştırılmıştır. Yazar, seçilen romanda Milli Mücadele yıllarının ve Erken Cumhuriyet Dönemi Ankara'sının toplumsal yapışım, roman karakterleri üzerinden irdeler. Devrimlerin, yeniliği idol olarak alan, halkın dışında yaşayan yeni toplumsal sınıfın tahlil ve eleştirilerim yapar, ikinci bölümde, kentin fiziksel yapısmda yaşanan dönüşüm ve kent planlama politikaları üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise hizmet, sanayi, kamu ve konut yapılarında yaşanan değişim, dönemin mimari ideolojisi de incelenerek açıklanmış, kentin önemli yapılan incelenmiştir. Yapılan çalışmanın temel kaynağım oluşturan, 'Ankara' romanı, kentin modernleşmeyle tanıştığı süreçteki, üç tarihsel kesiti konu alan, üç ana bölümden oluşur. Romanın birinci bölümü, geleneksel dokudaki eski Ankara'da, Kurtuluş Savaşı yıllarında geçer. İkinci bölümde, devrim Ankara'sı anlatılır. Modernleşmenin yeni yüzü Yenişehir'de geçen olayların arkasında yazar, devrimi ve yaşanan dönüşümü eleştirir. Yazarın ütopyasını yansıtan son bölümde ise 1933 yılı Ankara'sı, yazarın düşlerindeki biçimiyle betimlenir. Olaylar idealize edilmiş bir kentte geçer. Modern mimarlık Erken Cumhuriyet Döneminde, batılılaşmanın en önemli göstergelerinden biri olarak görülmüştür. Mimarlıkta yaşanan değişim, politik radikalizmin bir simgesi niteliğindedir. Çalışmanın bu bölümünde, belirlenen tarih sürecinde, ülke genelinde yaşanan mimari hareketlilik incelenerek, batılılaşma/modernleşme ideolojisinin mekansal boyutu ortaya koyulmuştur. Çeşitli bilimsel kaynaklardan yararlanılarak edinilen bilgiler ve romandan çıkarılan veriler karşılıklı değerlendirilmiş, yapılan alıntılarla örneklendirilmiştir. Dönem özelliklerini yansıtan önemli, edebi bir eser olarak belirlenen Ankara romanı ile, Ankara kenti mekansal dönüşümü araştırılmıştır. Sonuç bölümü olan, beşinci bölümde ise, bu tez çalışması ile elde edilen sonuçlar açıklanmıştır. Mekansal yapıda yaşanan dönüşümün incelendiği mimari bir çalışmada, edebi bir eserden faydalanılarak, farklı perspektifler elde etmenin mümkün olduğu vurgulanmıştır.