Batı Anadolu kırsal yerleşmelerinde 1970 sonrası inşa edilmiş nitelikli konut örneklerinde yerel veri kullanımı

Bu çalışmada, konut tasarımında 'yer' kavramının nasıl ele alınması gerektiği araştırılmaktadır. Yer, mimari tasarım için temel bir veri kaynağı oluşturan ve tez kapsamında doğal ve kültürel olmak üzere iki ana başlık altında sınıflandırılan bir takım belirleyici unsurlar içerir. Bu sınıflandırmada, iklim, topoğrafya, yeraltı ve yerüstü kaynaklar doğal veriler olarak ele alınırken, aile ve gelenek yapısı, dini inanış ve yaşam tarzı, üretim biçimi ve ekonomik etmenler ve yerel kalıp dili de yere ait kültürel veriler olarak değerlendirilmiştir. Mimari üründen elde edilen estetik düzey ve anlamsal zenginlik, bu yerel verileri değerlendirerek ve bağlama duyarlı olarak yaratılmış tasarımın bir sonucudur. Öyle ki; mimarlık yapıtı anlamını, bulunduğu yerden almaktadır. Özellikle 20. yy'da, modernizmin getirdiği olanaklar, gelişen teknoloji ve dolayısıyla üretim biçimleri ile birlikte, tüm dünyayı etkisi altına alan bir küresel mimarlık dili baş göstermiştir. Oluşan bu küresel mimarlık dili ile kentsel bağlamından beslenmeyen, yapıldığı coğrafyanın yerel özelliklerine değinmeyen mimari yapılaşmalar oluşmuştur. Evrensel modellerin yerelliği gölgede bırakmasını mümkün kılan modernizmin bir ayırt edici özelliği de konut, ikamet ve yerleşme biçimleri üzerinde, kültürel alışkanlıklardan ve yaşama biçimlerinden çok ekonomik ve politik gelişmelerin izinin bulunmasıdır (Bilgin, 1996). Modern mimarlığın rasyonalist ve purist ilkeleri, kendini tarihten ve bağlamdan soyutlaması, uluslararası gelişen mimari bir dil ile mimarlığın bütün coğrafyalar üzerinde benzer çözümler ve biçimler yaratması, zamanla eleştirilmeye başlanmış ve modern karşıtı eleştiriler cereyan etmiştir. Modern sonrası ilk kapsamlı eleştiriyi yapan Team 10, mimarlığı doğal ve fiziksel çevreyle, kültürel ve tarihsel geçmişşle ilişkilendirmek gerektiği üzerinde durmuştur. Postmodernizm, modern mimarlığın ortaya koymaya çalıştığı rasyonel ve uluslararası mimarlığa bir tepki olarak doğmuş, modern mimarlıkta dışlanan tarihsel öğeler, postmodern mimarinin biçimlenmesinde öncü olmuşlardır. Geleneğin ve kültürün yeniden keşfine ve kentsel belleğe değinen postmodern mimari, simgesel değerler ile ön plana çıkmıştır. Ancak sergilenen tavır ile tarih ve gelenekler umarsızca kullanılmış ve 'kitsch' kavramı doğmuştur. Diğer taraftan yer kavramının algısı da değişmiş ve yine 2. Bölümde değinildiği üzere birden fazla bölgeselcilik anlayışı gelişmiştir. Bu anlayışlardan biri olan eleştirel bölgeselcilik, ne teknoloji ne de göndermeler düzeyinde hiçbir şeye kapalı kalmadan çağdaş, yer-yönelimli kültürün geliştirilmesi için çaba harcar. Bu yönüyle, eleştirel bölgeselcilik bu çalışmanın ilkesel bakış açısını destekleyen önemli bir kavramdır. Türkiye'de konuta dair çözülmesi gereken birçok sorun vardır. Bu sorunlardan biri mimarların büyük çoğunluğunun mimarlık denemeyecek kalıplaşmış, birbirinin aynı özellikte, çevreye ve kültüre dair hiçbir veriyi değerlendirmeyen projeler üretmeleridir. Çok az sayıda mimar konut projeleri üretirken mimarlığın kendisi ve projenin bağlamına dair kaygılar taşımaktadır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulumundan bu yana mimari alandaki tarihsel spektrum incelendiğinde mimarlıkta bölgeselciliğin, 1930'larla birlikte başladığını, ancak gerçek anlamda bir tarih bilincinin 1970'lerden sonra uyandığını ifade edebiliriz. Çünkü 1970'lere gelindiğinde, tüm dünyada, toplumların geçmişşte oluşturdukları kültür ürünlerinin korunması, yaşatılması ve gelecek nesillere miras olarak aktarılması, onlarla birlikte uyumlu yeni mimari çevrelerin yaratılması düşünceleri yeniden gündeme gelmiştir. Sorunun temelinde birçok toplumda ortaya çıkan kimliksiz, kişiliksiz, geçmişşin birikimlerinden soyutlanmış ve özellikle de sürekliliği olmayan kültürel oluşumun mimari çevreye çarpık bir biçimde yansıması yatmaktadır (Şener, 1990). Dolayısıyla bu yıllar yerelliğin ulusallıktan öte olduğunun anlaşıldığı yıllardır. Mimarlıkta 1970 sonrası dönemi, her şeyden çok bir çeşitlilik ve arayış dönemi olarak algılanmalıdır (Güzer, 1996). Bu bakımdan tez çalışmasında 1970 yılından sonra inşa edilen konut projeleri ele alınmıştır. Tez kapsamında işlenen kuramsal çerçeve ile ilişkilenen çağdaş mimarilerin örneklenmesinde, özgün dokusunu günümüze kadar muhafaza edebilmiş, doğal ve kültürel verileri ile günümüzde çağdaş yapıları yönlendirmiş Batı Anadolu coğrafyası kırsal yerleşmeleri çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Bu çalışmanın temelini oluşturan çağdaş konut mimarisinde yerel veri kullanımı, yaratıldığı çağın ve çevrenin sunduğu teknik, malzeme ve bilgi birikimi ile kullanıcısının ihtiyaçlarına göre biçimlenen; yaşam tarzını, toplumsal ilişkilerini, inanış ve geleneklerini en yalın biçimde ortaya koyan mimariyi oluşturmayı amaçlar. Bundan yola çıkarak nitelikli konutlarda yerel veri kullanımının değerlendirilmesi konulu bu tez çalışması, çağdaş konutta yerel veri kullanımını değerlendirebilmek adına bir nitelik belirlemiştir. Bu nitelik; Yerel verileri akılcı bir şekilde değerlendirme, Bulunduğu çevreye saygılı yaklaşımı ile bağlamla diyalog kurabilme, Konut kültürüne getirdiği yenilikçi bakış açısı ile geleneksel ve çağdaşı buluşturabilme, Ve bu yönleri takdir edilerek ulusal/uluslararası bir ödüle hak kazanmış olma, Veya Türkiye'deki mimarlık seçkilerine girmeye hak kazanmış olma özellikleri ile tanımlanmıştır. Bu bağlamda, Batı Anadolu coğrafyasında yer alan ve inşa edilme tarihlerine göre sıralanan dokuz adet konut projesi, malzeme, konstrüksiyon, plastik ifade, işlev ve işlevler arası ilişkiler bakımından analiz edilmiştir. Doğal ve kültürel verilerin mekana somut ve soyut aktarımları irdelenmiştir. Sonuç olarak bu projelerin hangi yerel verileri nasıl değerlendirdikleri ve yerel veri kullanımlarının konuta kattığı anlamlar ayrı ayrı ve karşılaştırmalı olarak tablolar halinde ifade edilmiştir.