Geç Osmanlı döneminde bir misyoner yerleşkesi: Merzifon Anadolu koleji

Geç Osmanlı Döneminde Anadolu'da etkinliği artan misyoner faaliyetlerinin beraberinde ortaya çıkan yapılaşma, inşa edildiği yerleşimi hem kentsel hem de mimari ölçekte etkileyen bir unsurdur. Bu unsur yaşamsal ve sosyal ihtiyaçların giderilmesi anlamında rol oynamıştır. Tez çalışması bu etkileşimin 1882- 1921 yıllları arasında faaliyet göstermiş olan Merzifon Anadolu Koleji örneği üzerinden incelenmesini konu almaktadır. Merzifon Anadolu Koleji resmen 8 Eylül 1886 tarihinde kolej olarak kapılarını açmıştır. Ancak American Board of Commissioners for Foreign Missions misyonerleri 1850 yılında Merzifon'a ziyaretler gerçekleştirmeye başlamıştır. Bu ziyaretler esnasında tanıştıkları ve kendilerini oldukça olumlu karşılayan yöre halkının da desteğiyle burada bir eğitim kurumu kurmaya karar vermişlerdir. Bu sürecin başlangıcını oluşturan Bebek İlahiyat Okulu'nun Merzifon'a taşınmasının ardından, önce bir kız mektebi ve ardından bir lise kurulmuş ve bu lisenin verdiği ilk mezunlarla birlikte kolej evresine geçilmiştir. ABCFM'nin katkısı, Amerika'dan yapılan bağışlar, yerel bağışlar ve öğrencilerin aidatları ile bir yapı topluluğu haline gelen Anadolu Koleji'ne zamanla daha büyük bir ilahiyat okulu, sağırlar okulu, eski ve yeni hastane, kütüphane, müze, kendine yardım atölyeleri, müzik ve diğer kulüp etkinlikleri yapıları, spor alanları, öğretmen lojmanları gibi yapılar eklenerek yerleşke kapsamlı bir yaşam alanı haline gelmiştir. Ayrıca, söz konusu alanın kullanımı yalnızca öğrenci ve öğretmenlerle sınırlı kalmamıştır. Hastanenin hem Hristiyan hem Müslüman halka hizmet vermesi, demiryolu inşaatında çalışmak üzere yerel halka verilen İngilizce eğitimler, atölyelerde üretilen çok sayıda ve çeşitte ürünün yerel halka sunulması, müzeye dışarıdan ziyaretçi kabulü gibi durumlar kolejin halkla derin ve iyi ilişkiler kurmasını sağlarken kampüs alanının Merzifon halkının kullanımına da belli oranda açmıştır. Kolej mezunlarından birinin kurduğu matbaa ve sinema da Kolej'in çevre ile ilişki kurmasına katkıda bulunan etkenlerdendir. Kolej ilk olarak I. Dünya Savaşı sırasında kapanmış ve yapılarından bir kısmı hastane olarak kullanılmıştır. 1924 yılında tamamen kapanması sonrasında ise muhtelif kamu kurumlarına ve 8. Kolordu'ya tahsis edilerek fiziksel varlığını kısmen sürdürmüştür. Günümüzde yapıların bir kısmı ayaktadır, bir kısmı ise yıkılmış veya harabe haldedir. Hastane binası olarak kullanılan yapı günümüzde restore edilmiştir ve Merzifon Fen Lisesi olarak kullanılmaktadır. Okulun kapanması ve Amerikalı misyonerlerin Merzifon'dan ayrılmasından sonra Kız Hayat Mektebi ismiyle eğitime devam eden okulun North Hall binası ise atıl durumdadır. Halen Merzifon Belediyesi'ne ait olan bu yapının restorasyonu devam etmekte olup bir müzeye dönüştürülmesi çalışması sürmektedir. Ayakta olan yapılardan bir başkası ise bugün Amasya Meslek Yüksekokulu'na ait idari bina olup iç mekanının büyük ölçüde aslına yakın bir durumda olduğu düşünülmektedir. Bu ana yapılar dışında öğretmenlere ait lojmanlar yerleşke çevresinde özellikle Kolejaltı Caddesi civarında bulunmaktadır. Öğretmen lojmanlarından ikisinin belediye tarafından restorasyonu gerçekleştirilmiş, bir diğerininki planlanmıştır. İki lojman binası ise özel mülktür. Tez çalışması belirtilen amaçlar doğrultusunda öncelikle bu yerleşkenin mimari tasarım ve yapım sürecini belgelemeyi hedeflemektedir. Özellikle birincil kaynaklara dayanan bu belgeleme ile söz konusu süreçte yer alan aktörler ve süreci biçimlendiren dinamiklerin anlaşılmasına, ikinci olarak ise yerleşkenin mimari karakteri ve bu dinamiklerin ilişkisinin anlaşılmasına çalışılmıştır. Merzifon Anadolu Koleji'ne dair daha önce yapılmış çalışmalar eğitim sistemi ve tarihi, misyonerlik faaliyetleri, bu faaliyetlerin bölgenin siyasi, kültürel, dini ve toplumsal yapısında yarattığı değişiklikler, kolejin yerel halk ile ilişkisi ve politik ortama etkileri üzerine yoğunlaşmıştır. Bu çalışmaların bazılarında yer yer bütçe konuları içerisinde inşa faaliyetlerine ayrılan pay veya inşaat izinlerine dair bilgiler yer almakla birlikte okulun tüm yapılarının mimari gelişimi ve tarihi üzerine odaklanılmamış, okulun fiziksel çevresi, mekansal özellikleri ve çevresi ile kurduğu sosyal ilişki incelenmemiştir. Tez çalışması, literatürdeki bu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.