Batum Burunbaşı Mevkii'nde Aziziye şehrinin kuruluşu, mimarisi ve Osmanlı Dönemi yapıları (1864-1878)

Kafkasya; asırlar boyu ev sahipliği yaptığı farklı milletlerden aldığı kültürel mirası, hala uhdesinde saklayan bir bölgedir. Din, dil ve demografik yapıdaki çeşitlilik; Kafkasya'nın bütününe hakim olduğu gibi, bölgeye dahil olan ülkelerin her birinde görülebilmektedir. Güney Kafkasya'da yer alan Gürcistan da; ilk bakışta Gürcülerin yurdu olarak tanımlanmasına rağmen, hem topraklarında yaşayan farklı milletlerden, hem de komşu coğrafyalardan etkilenen kültür mozaiğiyle, önemli bir çeşitlilik örneğidir. Ülke genelinde bu etkileşimin en yoğun olduğu bölgelerin başında ise, bugün özerk bir cumhuriyet olan Acara gelmektedir. Türkiye ile sınır komşusu olan Acara bölgesinin geçmişşinde uzun bir Osmanlı hakimiyetinin varlığı; Türkiye ile genelde kültürel, özelde mimari miras ortaklığını arttırmaktadır. Acara Özerk Cumhuriyeti'nin yönetim merkezi olan Batum ise, bu ortaklıkta bir adım öne çıkmaktadır. Karadeniz'in en iyi limanlarından birinin bulunduğu ve adı da derin liman anlamına gelen kelimelerden türemiş olan Batum şehrinin, uzun ve zengin tarihi dikkat çekicidir. Rusya ve İran hakimiyetinin de görüldüğü tarihsel süreçte; 1508 yılında başlayıp 370 yıl boyunca devam eden Osmanlı dönemi, şüphesiz, en önemli parçalardan biridir. Batum'daki uzun Osmanlı hakimiyetinin son yüzyılı, çok yönlü bir araştırmanın kapılarını aralayacak veriler sunmaktadır. Çünkü Osmanlı Devleti için 19. yüzyıl, önemli değişimleri içeren bir geçiş sürecini hatırlatmaktadır. Artan bir ivmeyle devam eden yükselişin durmasıyla, sahip olunan güç gitgide zayıflamış ve mevcut idari sistemin işlevselliği azalmıştır. Yaşanan gerileme döneminde, düşüşü durduramasa da yavaşlatabilen, idari, siyasi ve ekonomik reformlar yapılmıştır. Tanzimat ve Islahat Fermanları ile çeşitli alanlarda çıkartılan nizamnameler, diğer birçok alanda olduğu gibi, imar faaliyetlerini de etkilemiştir. Bir yandan Tanzimat'ın ilanı sonrasında yapılan Avrupa temelli düzenlemeler tasarımları etkilerken, diğer yandan ekonomik sıkıntılar inşaat hacmini ve planlamalarını kısıtlamıştır. Hem düzenlemelerin hem de maddi güçteki düşüşün had safhada olduğu bir süreçte, Batum'un Burunbaşı Mevkii'nde kurulan Aziziye şehrinde, bu dönemin adeta somut bir resmi olarak kayıtlara geçmişştir. Söz konusu reformlardan önce yerleşmiş olan ve Aziziye'nin kuruluş döneminde de varlığını sürdüren eski Batum kasabası ile yeni şehrin birlikteliği ise, farklı anlayışların mimari yansımalarını eş zamanlı olarak gözlemleme imkanı sunması açısından son derece önemlidir. Bu iki yerleşim yeri arasında, şehirleşme algısındaki değişim noktasını belirleyen fiziksel bir sınır çizgisi bulunmaktadır. Eski Batum kasabasının bitişiğindeki boş ve ziraate elverişli olmayan alanda, halkın ihtiyaçlarının karşılanması ve ticaret hacminin arttırılması amacıyla, dönemin padişahı Sultan Abdülaziz'e ithafen Aziziye ismi verilerek teşkil edilen yeni şehir, genel özellikleri ve yapısı itibariyle bir Tanzimat Dönemi şehri portresi çizmektedir. Bu bağlamda, öncelikle İstanbul'da uygulanan düzenlemelerin Batum'a daha geç bir dönemde ulaştığı söylenebilir. Yeni sistemin geliştirildiği, daha düzenli bir şekilde uygulandığı ve dolayısıyla mimariyi de farklı bir biçimde şekillendirdiği 19. yüzyılın son dönemlerinde, bölge artık Osmanlı topraklarına dahil olmadığından, reform sürecinin ancak bir bölümü şehir yapısında izlenebilmektedir. Planlanmasına 1864 yılında başlanan ve yeni usul gereği ızgara planlı olarak düzenlenen Aziziye'de, her bir parsel dörtgen şekilde çizilerek taksim edimiş ve yine reformların bir sonucu olarak, parseller arasındaki mesafeler de önceden belirlenmiştir. Ayrıca, şehir kurulmadan önce idari, askeri ve dini yapıların konumları ile bina oturum alanları da tespit edilmiştir. Tanzimat Dönemi'nde ortaya çıkmış olan, hükümet konağı ve telgrafhane gibi yeni yapı tipi örneklerinin yanı sıra, şehir ölçeğindeki hükümet meydanı gibi düzenlemelerin Aziziye'de de hayata geçirildiği görülmektedir. Yapılan planlama doğrultusunda, hem toplumsal hem de mimari açıdan farklı bir önem arz eden Aziziye Camii ile hükümet konağı ve hapishanesinin inşasıyla başlayan yeni şehrin imar faaliyetleri, devlet yöneticileri ve halk tarafından hızlı bir şekilde devam ettirilmiştir. Böylece Batum şehri, yatay düzlemde önemli bir büyüme göstermiştir. Bu çalışmalar, 1878 yılında yaşanan 93 Harbi'yle birlikte, Batum'un Rus hakimiyetine girmesine kadar sürmüştür. Yapılan çalışmada, Batum'da teşkil edilen bu yeni şehrin planlama süreci ve kuruluşu ile mimari yapıları ele alınmıştır. Öncelikle, Aziziye şehir planında derin izleri olan Tanzimat Dönemi mimarisinin ana hatlarına ilişkin bir çerçeve çizilmeye çalışılmıştır. Dönemde hakim olan algının ortaya konmadan, yeni şehrin temelini oluşturan prensiplerin anlaşılması mümkün olmayacağından, benzer özellikleri taşıyan Selanik şehri üzerinden de kısa bir örnekleme yapılmıştır. Büyük resmin özeti niteliğinde bir bakış sunulduktan sonra, şehrin sınırları belirlenerek 'Burunbaşı Mevkii' olarak anılan bölge araştırma kapsamına alınmış ve burada inşa edilen yapılar tiplerine göre ayrılarak tespit edilmiştir. Şehrin planlama aşamaları ortaya konarak, bölgenin kuruluştan önceki ve sonraki durumu da tahlil edilmiştir. Sonuç olarak; resmi, idari ve dini yapılar ile sahil, eğitim, su ve sağlık yapılarından oluşan toplam 20 yapı örneği belgelenmiştir. Bazı sivil mimari örnekler ile ticari yapılar da bu bağlamda incelenmiştir. Araştırma süresince; ağırlıklı olarak İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde yer alan belgelerden yararlanılmış; kısmi olarak Rus ve Gürcü kaynaklara yer verilmişse de, bunlar dil yetersizliği sebebiyle kısıtlı ölçüde kullanılmıştır. Yapıların tespitinde; kartpostallar ve çeşitli görseller, önemli birer kaynak olmuştur. Yakın bölgelerde ve aynı dönemde yapılmış bir takım yapılarında, yeterli bilgiye ulaşılamamış yapılar için referans olmak üzere eklenmiştir. Öte yandan, Rusya, Gürcistan ve Acara'daki arşivlerde yapılacak bir araştırmanın, konuyu bir adım daha ileriye götürebileceği muhakkaktır. Çalışma kapsamında incelenen mimari öğelerin, şehirdeki tüm yapıları kapsamadığı açıktır. Bu bağlamda; bazı noktalarda elde edilen bilgiler üzerinden oluşturulan yorumların ve tahminlerin, kesin bilgiler olarak sunulmamak kaydıyla, çalışmaya eklendiği de ifade edilmelidir. Fakat ortaya konan örneklerin, şehrin mimari yapısının ana hatlarıyla anlaşılabilmesi adına yeterli veri sunduğunu söylemek mümkündür. Tarihin bir dönemine ışık tutan bu geç dönem Osmanlı şehri, bugünkü Batum şehir merkezinin büyük bir bölümünün temellerini oluşturması açısından, ayrı bir önem taşımaktadır. Kurulduğu dönemde yapılan şehir planındaki sokak akslarının bir kısmı, hala Batum planında görülebilir durumdadır. Fakat ne yazık ki, harap haldeki bir hamam dışında, Aziziye'den geriye kalan tek iz budur. Batum'un Osmanlı hakimiyetinden çıkmasıyla başlayan yıkım, 21. yüzyılda sürdürülen politikalarla devam etmiş; Sovyet döneminin sert ve yok edici tutumu, yapıların kayda değer bir bölümünü ortadan kaldırmıştır. Böylece şehrin silueti tümüyle Osmanlı'dan, diğer bir ifadeyle geçmişşinden arındırılmıştır. Aziziye'de inşa edilmiş tüm yapılar, benzersiz birer mimari eser olmasa da, bütün bir şehri tarih sayfalarından dahi silmek için elbette bir gerekçe değildir. Bugün Batum'da benimsenmiş olan bakış açısının, tarihi yapılardan ziyade modern ve gösterişli bir mimariye önem veren bir çerçevede gelişmiş olması, üzücü bir gerçektir. Osmanlı'dan sonra, Rus dönemine ait bazı önemli yapıların yıkılmış olması da, bu anlayışın bir sonucudur. Bu sebepledir ki, bugün Batum'da yapılacak bir şehir turunda, burada derin bir tarihin yattığını düşündürecek bir ipucuna rastlanamamaktadır. Hazırlanan bu çalışma ve arka planındaki uzun araştırma sürecinin birincil amacı, Batum'un bugün için görünmez olan bu şehir katmanının gün yüzüne çıkartılmasıdır. Bu kapsamda tespit edilen yapılar ve şehir planlama anlayışıyla, Batum'un 19. yüzyıldaki mimari portresinin bir özeti sunulmaya çalışılmıştır. Ayrıca; Batum'un kayıp haldeki Osmanlı şehri kimliği bir örnek olarak ortaya konarak, kaybolan mimarlık miraslarına bu vesileyle bir kez daha dikkat çekilmesi hedeflenmiştir. Yapılan araştırmanın, dönemsel ortak özellikler taşıyan başka şehirlerle birlikte yapılabilecek, karşılaştırmalı yeni çalışmalara mütevazi bir katkı olarak görülebileceği de vurgulanmalıdır. Tanzimat Dönemi Osmanlı taşrasının mimarlık tarihine ilişkin yapılmış olan çalışmaların sınırlılığı da göz önüne alındığında, konunun çekiciliği ve önemi bir kat daha artmaktadır. Son olarak; kültürel zenginliğine rağmen, mimarlık tarihi açısından yine yeterince araştırılmamış olan, özelde Batum ve Gürcistan ile genelde Kafkasya bölgesinde yürütülecek yeni çalışmalara bir kapı aralanması, sarf edilen bu somut emeğin diğer bir amacı olarak dile getirilmelidir.