Investigation of lime mortar characteristics for the conservation of the Ottoman baths in Seferihisar-Urla region

oz Kireç harçları, tarihi yapılarda taş, tuğla gibi yapı malzemelerini bir arada tutan bağlayıcı malzemelerdendir. Harçların fiziksel ve mekanik özellikleri ile hammadde kompozisyonları yapıların strüktürel davranışlarında etkilidir. Kireç harçlarının hammadde özellikleri ve üretim teknolojileri, yapılarda kullanıldıkları strüktürel elemanlara göre farklı özellikler gösterebilir. Bundan dolayı bu harçlar, tarihi yapıların strüktürel özelliklerinin değerlendirilmesinde önemli bir yere sahiptir. Ayrıca, kireç harçlarının özelliklerinin belirlenmesi, tarihi yapıların korunması çalışmalarında kullanılacak olan onarım harçlarının hazırlanması açısından son derece önemlidir. Bu çalışmada, İzmir'e yakın yerleşmelerde bulunan Seferihisar-Urla bölgesindeki bazı Osmanlı dönemi hamamlarının kubbe ve duvarlarında kullanılan kireç harçlarının özellikleri, bu tarihi yapıların korunması amacına yönelik olarak incelenmiştir. Harçların özelliklerinin, kullanıldıkları duvar ve kubbelerin strüktürel özellikleri ile ilişkisini ele alan bir yaklaşım ile incelenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda, yapılardan toplanan harç örnekleri laboratuvar çalışmaları kapsamında incelenmiştir. Harçların temel fiziksel ve mekanik özellikleri, hammadde kompozisyonları, harçlarda kullanılan agregaların puzolanik aktiviteleri, harçlardaki çözünen tuzlar, harçların mineralojik ve kimyasal özellikleri, mikro yapıları ve hidrolik özellikleri belirlenmiştir. Ayrıca, kubbelerde kullanılan tuğlaların temel fiziksel ve puzolanik aktiviteleri, kubbelerin strüktürel dayanımlarının sağlanmasındaki etkisini değerlendirmek amacı ile belirlenmiştir. Hamamların duvar ve kubbelerinde kullanılan harçlar, kireç harçlarıdır. Duvar harçlarındaki kireç oranlan, kubbe harçlarındaki kireç oranlarından biraz yüksektir. Harçlarda kullanılan agregaların farklı özellikler gösterdiği tespit edilmiştir. Her bir harç örneğinde kullanılan agregalar, benzer tane büyüklüğü dağılımı göstermektedirler. Harçlardaki ince taneli agregalar, iri taneli agregalar ile benzer mineralojik ve kimyasal kompozisyona sahiptirler. Buna karşılık, ince taneli agregalar, yüksek oranlarda amorf malzeme, silisyum dioksit ve alüminyum oksit içerdikleri için iri taneli agregalardan daha yüksek puzolanik özelliğe sahiptirler. Harçlarda bağlayıcı malzeme olarak saf kireç ve yüksek oranlarda silisyum içeren kireç kullanılmıştır. Puzolanik agrega ve yüksek oranlarda silisyum içeren kireç kullanımından dolayı kubbelerde kullanılan kireç harçlarının tümü ve duvarlarda kullanılan kireç harçlarının bazıları hidrolik kireç vıharçlarıdır. Bu harçlardaki puzolanik agregalar ile kireç birbirleri ile iyi bir şekilde bağlanmaktadır. Kubbelerde kullanılan hidrolik kireç harçları, duvarlarda kullanılan hidrolik olmayan kireç harçlarından daha yüksek mekanik özelliklere sahiptirler. Kubbe ve duvar harçlarında gözlenen bu farklılık, alt ve üst yapı elemanlarının farklı strüktürel davranışına bağlı olarak bilinçli bir şekilde üretilen harç yapım tekniği ile açıklanabilir. Kubbelerde kullanılan tuğlalar düşük puzolanik özelliğe sahip olmalarına rağmen kireç harçları ile iyi bir şekilde bağlanmaktadır. Bu durum, kubbelerin strüktürel dayanımlarının sağlanmasında etkilidir. Bu sonuçlar, hamamlardaki kireç harçlarının kullanıldıkları yapı elemanlarının özelliklerine göre bilinçli bir şekilde üretildiği ve bunun Seferihisar-Urla bölgesinde yer alan hamam yapılarına özgü geleneksel bir harç yapım tekniği olduğunu göstermektedir. Birinci bölümde çalışmanın konusu, amacı, kapsamı ve metodu belirtilmiştir. İkinci bölümde, kireç harçlarının genel özellikleri ve üretim aşamaları verilmiştir. Üçüncü bölümde, harç örneklerinin yapılardan toplanması ve deneysel çalışmalardan oluşan çalışma metodu tanımlanmıştır. Dördüncü bölümde, deneysel çalışmaların sonuçlan değerlendirilmiş ve bunlar literatürde yer alan benzer çalışmaların sonuçlan kapsamında tartışılmıştır. Beşinci bölümde, çalışmadan elde edilen başlıca sonuçlara yer verilmiştir.