Hatay Musa Dağı kırsal yerleşimleri ve geleneksel konutların korunması için öneriler

Hatay ilinin batısında yer alan Akdeniz'i güneydoğu-kuzeybatı yönünde sınırlayan Musa Dağı, Amanos dağ silsilesinin güney bitimini oluşturmaktadır. Musa Dağı; Çakrak Tepe, Saman Dağ ve Kel Dağı ile birlikte Samandağ ilçe merkezinin sınırlarını oluşturmaktadır. Zirvesi deniz seviyesinden 1280 m yükseklikte olan dağ, geniş orman arazisi ve su kaynaklarına sahiptir. Bu sayede tarih boyunca pek çok uygarlığa ve topluluğa ev sahipliği yapmıştır. Dağ yamaçlarında, doğal yollarla oluşmuş ya da insan eliyle oluşturulmuş çok sayıda mağaranın varlığı bilinmektedir. Antik liman kenti Seleukeia Pieria'nın üst şehir yerleşimi de Musa Dağı eteklerindedir. Günümüzde ise Musa Dağ üzerinde pek çok kırsal yerleşim yeri bulunmaktadır. Yerleşim yerlerinin içerisinde ve çevresinde teraslandırma yapılarak, zorlu arazi koşullarının üstesinden gelinmiştir. Tez kapsamında Musa Dağı üzerinde yer alan ve ortak bir mimari kültüre sahip birbirine komşu altı köy seçilmiştir. Köyler sırasıyla Kapısuyu, Hıdırbey, Vakıflı, Yoğunoluk, Eriklikuyu ve Batıayaz'dır. 6360 sayılı On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması ile Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile köy ve beldeler mahalleye dönüştürülmüştür. Tez kapsamında ele alınan Musa Dağı yerleşimleri, bu yasal değişikliğe karşın köy kimliğini koruduğundan çalışma içerisinde 'köy' olarak adlandırılmıştır.20. yüzyılda Hatay çevresinde yaşanan büyük göç hareketliliği, tez kapsamına alınan altı köyü de önemli ölçüde etkilemiştir. Musa Dağı köylerinde yaşayan Ermeni halkı, 1915 yılında alınan tehcir kararı ile köylerden ayrılmıştır. 1919 yılında başlayan Fransız egemenliği sonrasında Musa Dağlılar ile farklı coğrafyalardan gelen Ermeniler köylere yerleştirilmiştir. 1939'a kadar bölge yeniden canlanmıştır. Yazılı ve sözlü kaynaklar ile bazı binaların üzerinde bulunan inşaat tarihini belgeleyen taşlardan, bu 20 yıllık süreçte bölgede pek çok konut inşa edildiği anlaşılmaktadır. 1939 yılında Hatay'ın Türkiye'ye katılmasıyla birlikte Ermeni nüfusun büyük çoğunluğu köylerden ayrılmıştır. Kalan Ermeniler Vakıflı Köyü'nde yaşamaya devam etmiştir. Diğer beş köye, yakın bölgelerde yaşayan köylüler yerleştirilmiştir. Yapılan çalışmada, Musa Dağı üzerinde bulunan komşu altı köy 2016- 2018 yılları boyunca düzenli bir şekilde incelenmiştir. Aralıklarla fotoğraflanmış ve Samandağ Belediye'sinden elde edilen halihazır haritalar gerek görülen yerlerde güncellenmiştir. Köylerin toplamında kültür varlığı değeri taşıyan 228 adet konut tespit edilmiştir. Tespit edilen konutlar korunmuşluk derecelerine göre renklendirilmiş ve vaziyet planlarına işlenmiştir. Özgünlüğünü büyük ölçüde koruduğu tespit edilen ve kültür varlığı değeri taşıyan 15 adet konut 1/200 ölçeğinde çizilmiştir. Altı köy için, Türkiye Bilimler Akademisi tarafından hazırlanmış kırsal mimarlık envanter fişleri doldurulmuştur. Kültür varlığı değeri taşıyan diğer konutlar, dini ve kamusal yapılar ile zeytinyağı işlikleri için TÜBA kırsal mimarlık envanter fişinin birinci bölümü kullanılmıştır. Kaynak araştırmalarında, bölge hakkında yazılan kitaplar ve hazırlanan tezlerden faydalanılmıştır. Musa Dağı sakinleriyle sözlü çalışmalar yapılmıştır. Bölgenin tarihi ile ilgili bilgilerin yanı sıra, konutların kullanımları ile ilgili çeşitli detaylara ulaşılmıştır. Yapı malzemelerinin yerel adları açıklamaları ile birlikte 'yerel mimari terimler' başlığıyla çalışmaya eklenmiştir. Kültür varlığı değeri taşıyan konutların yapım sistemi, yapı ögeleri ve konut mimarisinin genel özellikleri incelenmiştir. Çalışma kapsamında rölövesi hazırlanan 15 konutun mekansal işlev analizi hazırlanmıştır. Köylerde rastlanan cephe ve plan tipleri açıklanmıştır. Musa Dağı köylerinin koruma sorunları ekonomik ve toplumsal sorunlar, çevreye ilişkin sorunlar, yerleşme ölçeğinde sorunlar, yapı ölçeğinde sorunlar, teknik uygulama sorunları ve yasal sorunlar olmak üzere altı başlıkta incelenmiştir. Bölge genelinde koruma ile ilgili bir çalışma yapılmamıştır. Köylerin ekonomik ve toplumsal imkanları kısıtlı olduğundan, genç nüfus köyde yaşamayı tercih etmemektedir. Ülke genelinde olduğu gibi, bölgede de tarımsal üretimin hacmi hızla azalmaktadır. Böylece tarım terasları ile çevrili Musa Dağı'nda da üretim azalmakta, tarım kültürü yok olmaktadır. Konutlar ise, güncel ihtiyaçları karşılayamaması gerekçesiyle betonarme ek almakta ya da terk edilmektedir. Günümüzde geleneksel konutların onarımları için gerekli malzemeye ulaşım da kısıtlıdır. Onarımları yapabilecek usta bulmak bir hayli güçleşmiştir. 6 Haziran 2018 yılında Resmi Gazete'de yayınlanan 'İmar Barışı' hatalı bir biçimde algılanarak 2018- 2019 yılında Musa Dağı genelinde, özellikle çalışma kapsamına alınan altı köyde çok sayıda kaçak yapı inşa edilmiştir. Koruma anlayışı ekonomik ve toplumsal öneriler, çevreye ilişkin öneriler, yerleşme ölçeğinde öneriler, teknik uygulamaya yönelik öneriler ve yasal önerilere olmak üzere altı adımda oluşturulmuştur. Köylerin ve konutların korunması için en önemli adım, bölge halkına koruma anlayışı kazandırmak olmalıdır. Köylerin her biri kırsal sit olarak tescil edilmelidir. Farklı disiplinlerden uzmanlar ile üst ölçekte bir koruma planı oluşturulmalıdır. Köylerin ekoturizm potansiyelleri değerlendirilerek, alternatif rotalar ve aktiviteler belirlenmiştir. Köylerin her biri için birer kooperatif kurulması önerilmektedir. Tüm kooperatifler ise bir üst yönetime bağlanmalıdır. Böylece köylüler için üretim ve satış fırsatları yaratılacaktır. Köylerde tespit edilen birbirinden farklı plan tipolojilerine sahip üç konut için üçer öneri hazırlanmıştır. Birinci öneride üç konutun otel ya da pansiyon olarak kullanım olanağı değerlendirilmiştir. İkinci öneride konutların kooperatifler için dernek binası ve atölye olarak kullanlıması üzerinde durulmuştur. Üçüncü öneride ise konutların restoran ve gastronomi evi olarak kullanım olanakları incelenmiştir. Konutların onarım ve bakımları için usta yetiştirme programlarının hazırlanmasının önemi vurgulanmıştır.