The effect of the presence of the architect actor in the occupation process on the social and spatial consequences of the action

Araştırmanın giriş bölümünde işgal eyleminin sebepleri, tarihi ve terminolojisine değinilmiştir. Bu bağlamda işgal süreci, motivasyonu, problemin çözümü ve sonuç bölümlerinden oluşmaktadır. İlk olarak 1970 lerde Avrupa'da erişilebilir konut ihtiyacını karşılamak için bir alanın ''adaptive re-use veya self-build yöntemi ile işgal edildiği görülmüştür. İlk olarak ihtiyaca yönelik olarak başlayan işgaller zamanla örgütlü hale gelmiş ve belirli bir otoritenin yokluğunda belirli sorunlara çözüm bulma amacını gütmüştür. İşgal sebeplerini çözmek için ikinci aşamada sürece aktörler dahil olmaktadır. Bu aktörler mimar, katılımcı ve topluluk olarak görünmektedir. Katılımcı, süreçte her zaman görünür iken topluluk ve mimarın varlığı farklılık göstermektedir. Aktörlerin varlığına göre ise çözülen problemin sonuçları şekillenmektedir. Bu sonuçlar mekansal ve sosyal olabilmektedir. İşgal, terminolojisi itibari ile temel olarak bir kent boşluğunun illegal yollarla ele geçirilmesi olarak tanımlanmaktadır. İşgal eyleminin sebeplerini oluşturan motivasyonlar erişilebilir konut amaçlı işgal, sosyal alan yaratma amaçlı işgal ve politik görünürlük amaçlı işgal olarak karşımıza çıkmaktadır. İşgalin eyleminin politik bir yanı olduğunu savunan görüşlerin yanında, politik amaçtan bağımsız olarak ihtiyacı karşılamaya yönelik eylemlerin de işgal literatürüne dahil edilebileceğini öngören görüşler bulunmaktadır. Bu bağlamda, işgal eyleminin temel motivasyonunun, otoritenin mevcut olmadığı ve / veya mevcut soruna çözüm üretemediği herhangi bir ölçekte sürecin kazanımlarını en üst düzeye çıkarmak için mimarların, kullanıcının ve topluluk aktörlerinin konumlandırılması olduğu söylenebilir. Çalışmanın giriş bölümünün diğer değindiği noktalar çalışmanın amacı ve metodolojisidir. Bu araştırma, işgalin sürekliliğini, problemin çözümünü ve toplu üretim ilişkilerine katkısını sağlamak amacıyla mimarın işgal türlerine göre konumlandırılmasını tanımlamayı amaçlamaktadır. Çalışmada işgal eyleminin sürecinin anlaşılması ve başta mimar aktörü olmak üzere aktörlerin süreçte konumlanışının işgalin sosyal ve mekansal sonuçlarına etkisinin anlaşılması hedeflenmiştir. Bu bağlamda çalışma metodu temel olarak dört bölüme ayrılmıştır. İlk bölümde işgal eyleminin literatürü araştırılmıştır. Bu bölümde ilk olarak işgal eyleminin terminolojisi ve ilgili terminolojiler araştırılmıştır. İşgal süreci ile alakalı olarak occupation, squat, adaptive re-use, self-build vs gibi terimler incelenir iken, alakalı olarak görülen ve ayrı bir başlık altında incelenen ''katılım'' konusu üzerinde durulmaya değer görülmüştür. Bu bağlamda katılım konusunun tarihi ve günümüzdeki karşılığı da araştırılmıştır. Bu bölümde daha sonra işgal eyleminin dünyadaki tarihi araştırılmış ve daha sonra işgal eyleminin ortaya çıkış sebepleri ile kapitalizm ve mülkiyet kavramları ile ilişkisine değinilmiştir. İşgal eyleminin ortaya çıkış sürecine ve mülkiyet ilişkilerine etki eden kent hakkı gibi kavramlar da yine bu bölümde ele alınmıştır. Çalışmanın ilk bölümü olan literatür araştırmasında son olarak işgal eyleminin Türkiye'deki tarihi ve karşılığı ele alınmış ve dünyadaki tarihi ile birlikte zaman çizelgesi ile özetlenmiştir. Çalışma metodunun ikici bölümü dünyadan ve Türkiye'den işgal örnekleri ile ilgili verileri derleyip özetlemeyi içermektedir. Bu noktada ilk önce bir önceki bölümde yapılan araştırmalar neticesinde işgal olarak tanımlanabilecek alanlar belirlenmiş ve bu alanlarla ilgili veriler derlenerek özet halinde sunulmuştur. Bu noktada işgal alanlarının seçilme kriterlerinden bahsetmekte yarar görülmektedir. Dünyadaki örnekler seçilirken öncelikli olarak veri toplama aşamasında erişilebilir olması ve işgal sürecinin bir noktada önem arz etmesi dikkate alınmıştır. Türkiye'den örnekler seçilirken ise dünya örnekleri kriterlerine ek olarak, işgal vaka örneklerinin kısıtlı olması sebebi ile bu terminolojiye en yakın örneklerin seçilmesine özen gösterilmiştir. Derlenen veriler görseller ile birlikte özetler halinde iki bölüm olarak hazırlanmış ve bir sonraki bölüm için sunulmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümü bir önceki bölümde elde edilen vaka alanı örneklerinin mekansal ve sosyal karşılıklarını toplu halde görmek ve analiz etmek için tablolamayı içermektedir. Bu bölümde bir önceki bölümde çıkarılan özetlerin işgal sürecindeki karşılığı hazırlanmıştır. Bu bağlamda, her bir vaka için işgal eyleminin künyesi yanında sebebi, çözümü ve sonucu toplu olarak görülebilmektedir. Bu tablolar üzerinden değerlendirmenin daha kolay olması adına ilk olarak mimar aktörünün olduğu ve olmadığı örnekler lejantlandırılmıştır. Daha sonra işgalin legal olarak durduğu nokta ve motivasyonu ayrı ayrı işaretlenmiştir. Bu işaretlemeler ve vaka alanlarının topluca görülmesinin neticesinde bu bölümle ilgili değerlendirme sunulmuştur. Metodolojinin üçüncü bölümü için yapılan araştırmaya göre mimar aktörünün sürecin mekansal kalitesini ve buna bağlı olarak sürekliliğini önemli ölçüde etkilediği fakat görünürlüğü noktasında daha arka planda kaldığı görülmüştür. Çalışma metodunun dördüncü ve son bölümünde ise bir önceki bölümde yapılan tablolamalar neticesinde seçilen iki alanın detaylı incelemesi yapılmıştır. Bu alanlar seçilirken dikkat edilen unsurlar bir adet dünyadan, bir adet ise Türkiye'den seçilen örneklerde işgal motivasyonunun ve legal olarak durduğu noktanın benzer olmasıdır. İki örnekte de mimar aktörü yer almış fakat süreçte konumlanışları farklılık göstermiştir. Seçilen İspanya örneği literatür taraması ve veri toplama ile detaylandırılırken, Türkiye örneği (1 Mayıs Mahallesi) için literatür taramasının yanında mahalle sakinleri ve işgal sürecinin tanıkları ile birebir görüşme yapma imkanı da bulunmuştur. Detaylı olarak iki vaka alanının incelenmesinin sonucunda ise mimar aktörünün süreçte tek başına lider olarak davranabildiği gibi, mahalle dayanışmasının içinde yer alabildiği de görülmüştür. Mimarın dayanışma aktörünün bir bileşenini oluşturduğu 1 Mayıs Mahallesi örneğinde sürecin görünürlüğüne de dolaylı yoldan etkisi olduğu görülmüştür. Metodolojinin son bölümünün değerlendirmesi ise mimarın işgal eyleminin sonucunu mekansal ve sosyal olarak etkilediği yönündedir. Bu bağlamda mimar mekan kalitesini artırmanın yanında buna bağlı olarak sürecin sürekliliğine katkı koymuştur. Bu bölümde ek olarak mimar aktörünün sürecin görünürlüğünü de dolaylı olarak etkileyebileceği görülmüştür. Dünyadan ve Türkiye'den vaka alanları ile ilgili literatür araştırması ile verilerin toplanması, bu verilerin özet halinde sunulmasından sonra; dünyadan 30, Türkiye'den 10 adet incelenen vaka alanlarının süreç ve sonuçlarının tablolaştırılarak bunların değerlendirilmesi gerçekleştirilmiştir. Daha sonra bu tablolardan elde edilen veriler ile iki vaka alanı detaylı olarak incelenmiş, sahada görüşmeler yapılmış ve bu çalışmadan elde edilen sonuçlar değerlendirme olarak sunulmasının yanında tablo ile özetlenmiştir. Bu değerlendirme neticesinde çalışma sürecinin başında mimar ve kullanıcı olarak tanımlanan aktörlerin çalışma sonucunda farklılaştığı görülmektedir. Mimar, katılımcı ve topluluklar olarak görülen işgal aktörleri sürece etkileri itibari ile farklı noktalarda durmaktadırlar. Üzerinde durulan mimar aktörü işgal sürecini belirgin olarak iki şekilde etkilemektedir: mekan kalitesi ve süreklilik. Mimarın bulunduğu vakalarda sürecin planlı bir şekilde ilerlediği, işgal edilen boşlukların daha etkili değerlendirildiği görülmektedir. Bu, mekan kalitesinin ve standartlarının yüksek olmasına yol açmaktadır. İkinci olarak mimar toplulukların olmadığı vakalarda süreci yöneten aktör olarak görünmekte ve sürecin planlanmasına bağlı olarak işgalin sürekliliğine pozitif etki etmektedir. Tahliye durumunda işgal mimar varlığında tekrar planlanabilmekte ve başka bir konumda sürdürülebilmektedir. Mimar aktörü süreçte tek başına yönlendirici rolünde görünebildiği gibi topluluk aktörü ile birlikte hareket ettiği örnekler de görünmektedir. Bu durumda işgalin ölçeğine ve görünürlüğüne de dolaylı olarak katkı koymaktadır.