Mimarlık pratiğinde yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunu ve tasarım yapım proje teslimat sistemi

Günümüzde en büyük sektörlerden biri olan inşaat sektörüne bakıldığında mimarın yapı üretim sürecinde yeteri kadar söz sahibi olmadığı ve buna bağlı olarak yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunları yaşadığı görülmektedir. Bu sorunların, mimarın yapı üretim sürecinin yapım kısmında yeteri kadar yer almamasından kaynaklı olduğu düşüncesi giderek yaygınlaşmaktadır. Yapı üretiminin tarihsel sürecine bakıldığında başlarda tasarım ve yapım aşamalarından tek kişinin sorumlu olduğu, ayrışmanın Rönesans ile başladığı görülmektedir. Sanayi devrimiyle birlikte sürece yeni malzemeler, yeni uzmanlıklar dahil olmuş ve bu ayrışma daha da belirgin hale gelmiştir. Bunu teknoloji devrimi ve dijital teknoloji devrimi izlemiştir. 21. yy'a gelindiğinde artık belirli ölçekteki projeler için bir araya gelen uzmanlar ve farklı disiplinler; aynı proje üzerinde, farklı yerlerden, tek bir dosya üzerinde, eş zamanlı olarak çalışabilmektedirler. Tasarım ve yapımın ayrışma süreci içerisinde mimar, giderek yapı üretim sürecinin tasarım kısmında yer almakta, yapım kısmını üstlen-e-memektedir. Bu da zamanla mimarın yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunları yaşamasına neden olmaktadır. Uzmanlık sayısının arttığı ve artmaya devam ettiği bu dönemde mimarın 'orkestra şefi' olarak süreçteki rolünü yeniden tanımlaması, hem iş sahiplerinin, hem sektörün hem de kullanıcıların faydasına olacaktır. Mimar, tüm uzmanlıkların koordinasyonunu sağlamalı, bu şekilde tasarım ve yapım aşamalarında iradesini ortaya koymalıdır. Aksi taktirde mimar, son dönemde örneğinin çokça görüldüğü şekilde sürecin sürüklenen bir parçası haline gelecektir ve bu durum insanlığın yaşam kalitesine olumsuz bir şekilde yansımaya devam edecektir. Günümüzdeki iş sahiplerinin; yapı üretimi hakkında bilgi ve görgüsünün yeterli olmaması mimarı ve mimarlığı önemsememesi, hatta mimarı birlikte çalıştığı bir uzman olarak görüp ona güvenmek yerine, yapıya dair kendi düşüncelerini ve heveslerini somutlaştırabilecek bir aracı olarak görmesi yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarının başka bir boyutudur. İş sahipleri, çoğunlukla mimarı karşı taraf olarak görmekte ve onların çalışma alanına müdahale edecek şekilde davranabilmektedirler. Sorunları tanımlamak yerine çözümleri bulmaya çalışma çabası bu müdahalelerin arasında öne çıkmaktadır. İş sahipleri ellerindeki işin 'baş mimarı' olma isteğinden genellikle kendilerini alamamaktadırlar. Türkiye'deki mimarlık pratiğine bakıldığında, dünya geneline paralel şekilde, mimarın yaşadığı yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarının giderek arttığı görülmektedir. Devletin tasarıma ve tasarımcıya gereken önemi vermediği Türkiye'deki mevcut yapı stoğuna bakıldığında tasarıma önem verilerek yapılmış yapıların, düzenlemelerin sayısının oldukça az olduğu görülmektedir. Toplumun çoğu, mimarın ne iş yaptığını bilmemektedir. Mimarlık alanında toplumsal bir bilinç yoktur. Mimara dolayısıyla da mimarın yaptığı işe verilmeyen değer, mekanlar üzerinden toplumun tüm bireylerini etkileyerek yaşamı zorlaştırmaktadır. Yapı üretim sürecinde, mimarın yapım alanındaki rolü yok denecek kadar az olması bir yana dursun tasarım kısmında da konumunu her ne kadar devam ettiriyor gibi görünse de yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunları bu alanda da devam etmektedir. Mimarlar, yapı üretim sürecinde işin değersizleşen bir aktörü haline gelmekte, giderek taşeron derecesine indirgenmektedir. Proje teslimat sistemlerinin yükselen değeri haline gelen tasarım yapım proje teslimat sistemi, bu konuda mimara önemli bir fırsat sunmaktadır. Mimar bu fırsatı görüp değerlendirmek durumundadır. Mimarın, tarihsel süreçte olduğu gibi, yapı üretim sürecinde baş aktör olma konumunu koruması, işin yapım kısmını da üstlenmesi gerekliliği, bunu tasarım yapım proje teslimat sistemi üzerinden yapabileceği, böylelikle yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarını giderebileceği bu tezin savunduğu temel düşüncedir. Dokuz bölümden oluşan tez çalışmasının birinci bölümünde genel bir tanıtım yazısından sonra çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemi belirtilmiştir. İkinci bölümde, yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarının neler olduğu ve konu ile ilgili tanımlar üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde, iş süreci hakkında genel bilgi verilmiş, genel olarak kullanılan proje teslimat sistemleri incelenmiştir. Bu teslimat sistemlerinin, yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarına etkisi veya katkısı bağlamında karşılaştırmalar yapılmıştır. Dördüncü bölümde, tasarım yapım proje teslimat sisteminin tarihi hakkında bilgi verilerek tasarım ve yapımın ayrışma süreci değerlendirilmiştir. Beşinci bölümde, tasarım yapım firmasının nasıl kurulacağı incelenmiştir. Altıncı bölümde, tasarım yapım proje teslimat sisteminin işleyişi araştırılmış, bir tasarım yapım proje teslimat sisteminin strüktürel ve operasyonel varyasyonları incelenmiş, yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarını çözmesi konusuna katkısı araştırılmıştır. Çeşitli strüktürel varyasyonlarla yapılmış tasarım yapım projeleri, teknik çizimler ve fotoğraflar kullanılarak örneklenmiştir. Yedinci bölümde ise Türkiye'de mimarlık pratiği tarihçesine, mevzuatın mimarlık pratiği ve çalışma düzenine etkisine ve mimarlık pratiğinde karşılaşılan yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarına değinilmiş, yaşanan hikayelerle örneklendirilmiştir. Günümüzde iş sahibi kimliği, işlerin verilme şekli, iş sahibi-mimar ilişkisi ve mimarın günümüze kadar olan tarihsel süreçteki konumu incelenmiştir. Sekizinci bölümde, mimarlık büroları ve yapı yönetim firmasıyla yapılan kişisel görüşmelerle ve tasarım yapım proje teslimat sistemi ile yapıldığı saptanan örnek projeler ile konu yerel ölçekte ortaya konulmuştur. Dokuzuncu ve son bölümde, bölüm sonlarında yazılan sonuçlar değerlendirilmiş, tasarım yapım proje teslimat sisteminin, mimarın yapı üretim sürecinde yaşadığı yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarına ne şekilde çözüm oluşturabileceği ile ilgili yapılan öngörülerin, röportajlarla ne ölçüde desteklendiği ortaya konulmuş, yapılabilirlik ve itibarsızlaşma sorunlarına çözümlerin neler olabileceği ile ilgili görüşler açıklanmış ve önerilerde bulunulmuştur.