Anadolu'da Selçuklu dönemi yerleşme sistemi ve kent model i

Jüri Prof. Dr. Zekiye YENEN Prof. Dr. Sevgi AKTÜRE Prof. Dr. Haşim KARPUZ Prof. Dr. Fulin BÖLEN Prof. Dr. Füsun ALİOĞLU ÖZET Bu tez çalışmasının amacı; Türklerin Selçuklu Devleti'nin kurulması ile Anadolu yerleşim zincirine katıldığı XL-XDI. yüzyıllarda, Orta Asya ve İran coğrafyasından taşıdıkları ya da aktardıkları yerleşim kültürü geleneklerinin, Anadolu coğrafyası üzerindeki yerleşme kültürü ile birlikte ortaya koyduğu mekansal yansımaları irdelemektir. Burada mekansal yansımalar kavramı ile anlatılmak istenen Selçuklu döneminde Anadolu'da örgütlenen savunma, üretim-dağıtım ve yerleşme sistemlerinin kentsel mekan organizasyonları üzerindeki etkileridir. Selçuklu döneminde Anadolu'daki yerleşim kültürünün ortaya konabilmesi için, araştırmanın kaynak ve metodolojisine dönük olarak, özgün tarihi kaynakların kullanımı ve yazılı kaynaklara mekan boyutunun kazandırılması gerektiği düşünülmüştür. Bu çerçevede döneme ilişkin yazılı kaynakların ve arkeolojik ya da mimari yapı kalıntılarına dayalı haritaların kullanımı ile Selçuklu dönemi yerleşme sistemi ve kentsel mekan organizasyonlarının tanımlanabileceği öngörülmüştür. Araştırmanın zaman dizgisi; Selçuklu dönemi yerleşme sisteminin arka planım oluşturan Anadolu Selçuklu Devleti siyasal-yönetsel egemenlik düzeninin Anadolu yerleşme sistemini biçimlendirmeye başladığı XI. yüzyıl başı ile Selçuklu egemenlik düzeninin sona erdiği ve çok parçalı siyasal yapılanmalar dönemi olarak tanımlanan Türk Beyliklerinin oluşmaya başladığı XII. yüzyıl başı arasındaki dönem olarak tanımlanmıştır. Yukarıda tanımlanan zaman aralığı uyarınca araştırmanın mekansal çerçevesi tarihi coğrafya, siyasal-yönetsel ve sosyal-kültürel yapılanmalar ve devralınan yerleşim mirası boyutunda Türkleşme-İslamlaşma sürecinin Türk yönü egemen olarak yayıldığı coğrafya olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda Selçuklu egemenlik döneminde Anadolu coğrafyasının güneydoğu yöreleri, temelde Arap-İslam kültürel etki alam içinde değerlendirildiğinden, araştırmanın mekansal çerçevesi dışında bırakılmıştır. Selçuklu döneminin değişken siyasal-askeri koşullan ve dinamik sosyal-kültürel yapılanmaları boyutunda Türklerin Anadolu coğrafyasındaki yerleşim sürecinin ortaya konabilmesi için öncelikle kaynak ve yöntem tartışmalarının yapılması gerekmektedir. Bu doğrultuda dönemin özgün tarihi kaynaklarının 11 tanımlanması ve araştırmada kullanılacak yöntemin belirlenmesi gerekmiştir. Dolayısıyla tez çalışmasının birinci bölümü zaman ve mekan boyutunda Selçuklu dönenimin özgün sosyal-kültürel-ekonomik ve siyasal-yönetsel koşullarında mekansal ve tarihsel çerçevenin tanımlanmasına ve Anadolu'da Selçuklu dönemi yerleşme sistemine ilişkin kaynaklar ve yöntem tartışmalarının irdelenmesine ayrılmıştır. Bu araştırma kapsamında, Selçuklu döneminde Anadolu coğrafyasında örgütlenen kent modellerinin, kuramsal arka planları boyutunda, eş zamanlı olarak gerçekleşen İslam kenti. Sanayi öncesi kenti. Ortaçağ batı kenti, ve Haçlı kenti modellerinden etkilendiği ya da bu modellerin Selçuklu mekan organizasyonlarının biçimlenmesinde etkili olduğu düşünülmüştür. Buradan hareketle, araştırmanın ikinci bölümü eş zamanlı kuramsal yaklaşımların/modellerin çözümlemesi adı allında Selçuklu dönemi kentsel mekan organizasyonlarını etkileyen/biçimlendiren ve eş zamanlı olarak gerçekleşen kent modellerinin incelenmesine ayrılmıştır. Türklerin Orta Asya ve İran coğrafyasından yaklaşık iki yüzyıl süren göçleri sonunda, Anadolu'ya taşıdıkları/aktardıkları kentleşme deneyimleri ile Anadolu coğrafyasında karşılaştıkları ve devraldıkları kent kültürünün, Anadolu'da Selçuklu dönemi kentsel mekan organizasyonları üzerindeki etkilerinin araştırılması boyutunda araştırmanın üçüncü bölümü: I. Anadolu coğrafyasının devralınan tarihsel yerleşim mirası ya da kökenleri kapsamında Türk öncesi Roma- Yunan kökenli Doğu Roma/Bizans kent kültürünün tanımlanması, II. Anadolu coğrafyasına taşınan ya da aktarılan kültürel miras boyutunda, Türklerin Anadolu öncesi Orta Asya ve İran kent kültürlerinin ortaya konmasına ayrılmıştır. Araştırmanın dördüncü bölümü: Selçukluların devraldığı ve geçmişş yerleşim kültürü deneyimlerini aktardıkları Anadolu coğrafyasında organize ettikleri yerleşme sisteminin bileşenleri olarak tanımlanan savunma ve üretim-dağıtım sistemleri ile yerleşme ve toprak kullanım sistem ve politikalarının açıklanmasına ayrılmıştır. Araştırmanın Selçuklu dönemi kent modeli olarak adlandırılan son bölümünde ise Selçuklu döneminde Türk-İslam yerleşim süreci kapsamında örgütlendiği öngörülen Anadolu-Türk kentlerinin mekansal ve demografik çözümlemelerinden harekede yerleşim tipolojisi ve modeli ile mekansal organizasyonlarım biçimlendiren unsurlar açıklanmıştır.