Kapalı site fiziksel çevresinin, çocukların mekan algısına etkisi: Maltepe Adalife ve White city örneği

Kentte yaşayan çocuklar, yetişkin bireylerden farklı olarak, belirli sınırlar dahilinde kentsel çevreyi kullanırlar. Çocukların en çok vakit geçirdiği fiziksel çevre, ağırlıklı olarak konut ve onun yakın çevresidir. Bu sebeple, konut dokularındaki çeşitlenmeler çocukların oyun çevrelerinin de farklılaşmasına sebep olmaktadır. Günümüz metropol kentlerinde giderek yaygınlaşan kapalı site yerleşimleri ise çocuklar için belirgin bir oyun çevresi haline gelmiştir. İstanbul kentinde de giderek çoğalan kapalı site tipolojisini; çocuk kullanıcılar özelinde değerlendirmek çalışmanın hedefini oluşturmaktadır. Bu doğrultuda amaç; kapalı site fiziksel çevresinin çocukların mekan algısına ve oyun davranışına etkisini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda; çocuk gelişimi, mekan algısı gelişimi, çocuk - çevre ilişkisi, çocuk oyun davranışı ve kapalı site yerleşimlerini kapsayan literatür araştırmasına ek olarak; İstanbul Maltepe ilçesinde yer alan iki adet kapalı sitede alan çalışması gerçekleştirilmiştir. Kentte yaşayan çocukların oyun çevresi genellikle yaşadıkları konut etrafında şekillenmektedir. İstanbul özelinde bakıldığında, çok çeşitli yerleşim biçimleri ve konut gruplarının mevcut olduğu görülmektedir. 1980'li yıllara kadar apartmanlardan oluşan mahalle dokusu ön plandadır ve mahallenin sokağı, arsası, park alanı, apartman bahçesi gibi mekanlar çocukların oyun çevresini oluştururken; günümüze gelindiğinde mahalle dokusuna ilave olarak, fiziksel ve sosyal yapısı ile birbirinden farklılaşan yeni konut biçimleri de ortaya çıkmıştır. Konut tipolojisindeki çeşitliliğin artması ve gündelik pratiklerdeki değişimler sebebiyle, çocuklar için yeni oyun çevreleri oluşmuştur. Bunların içinde kapalı siteler tezin çalışma alanını oluşturmaktadır. İstanbul'da özellikle son 20 yılda hızlı biçimde artan güvenlikli sitelerin çocuklara nasıl bir oyun çevresi sunduğu, çocukta mekan algısının gelişimini nasıl etkilediği araştırmanın kapsamını oluşturmaktadır. Bu bağlamda ana araştırma sorusu; 'kapalı site fiziksel çevresi, çocukların mekan algısı ve oyun davranışını nasıl etkilemektedir? biçiminde düşünülmüştür. Tezin ikinci bölümünde çocukların gelişim sürecinin, mekan algısı gelişimlerinin ve oyun davranışlarının incelendiği literatür araştırmasına yer verilmektedir. Burada ortaya konulan kuramsal yapı, alan çalışmasında odaklanılan çocuk grubuna dair belirli bir çerçeve oluşturmaktadır. Çocukların gelişim sürecinde karşılaştıkları sosyal ve fiziksel çevre onların bilişsel, fiziksel ve algısal gelişimini etkilemektedir. Bu doğrultuda, çocukların bilişsel gelişim süreçlerini anlamak için bilişsel gelişim toerilerine değinilmektedir. Çocuklardaki mekan algısının gelişimi, yaşadıkları çevrenin özellikleri ile ilişkilidir ve resimlerindeki mekan parametreleri üzerinden ölçülebilmektedir. Topoloji, projektif, metrik ve imajinatif mekan parametreleri bu bölümde incelenmekte ve alan çalışmasında bu parametreler üzerinden çocukların resimleri analiz edilmektedir. Aynı zamanda çocuk oyun ilişkisi, çocuk davranışı, çocuk ve konut çevresi, davranış haritalama konularında literatür araştırması yapılarak, alan çalışmasındaki sistematik gözlem yöntemine kaynaklık eden kuramsal çerçeve ortaya konmaktadır. Üçüncü bölümünde, metropol kentler için oldukça yeni olan 'kapalı siteler' hakkında literatür araştırmasına yer verilmektedir. Kapalı siteler metropol kentler için oldukça yeni bir konudur. Önceleri yüksek gelir gruplarına ya da ünlü kimselere hitap eden, kentin dışında, bahçeli konutlar biçiminde ya da kentin merkezinde rezidans biçiminde üretilmekteyken; günümüzde çok çeşitli yerlerde, biçimlerde, farklı ekonomik ve sosyal sınıflara hitap edebilecek çeşitlilikte üretildikleri ve uydu kent biçiminden mahalle ölçeğine kadar yaygınlaşan bir konut tipolojisi haline geldikleri görülmektedir. Son yıllarda özellikle orta sınıf aileler tarafından daha fazla talep görür hale gelen kapalı siteler; sağladıkları konfor, güvenlik, sosyal imkanlar nedeniyle tercih edilmektedir. İstanbul kentinde mahalle içlerinde bile bu kadar yaygınlık göstermelerinin temelde kentsel alanlara olan güvensizliğin ve kamusal alanların yetersizliğinin bir göstergesi olduğu düşünülmektedir. Ebeveynler hem kendileri için hem de çocukları için güvenli ve ulaşılabilir sosyal alanları satın alarak edinmektedir. Sosyal bilimler bağlamında bakıldığında kapalı siteler sırtını kente dönen yapılarıyla güvensizliği arttıran bir yapılaşma biçimi olmakta ve kentsel ayrışmayı tetiklemekte olduğu düşünülmektedir. Kapalı siteler, mimarlık disiplini içinde hem mimari tasarım hem sosyal boyutu ile ele alınarak tartışılmaktadır. Tüm bu bağlamlar içinde kapalı sitenin çocuklar için neler vadettiği, çocuklar için özgürleştirici mi, yoksa kısıtlayıcı mı olduğu, çocuklara nasıl bir oyun çevresi sunduğu gibi sorular bu tezin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Bu güvenlikli yerleşimlerin, çocukların özgürce oyun oynayabildikleri ve arkadaş edinebildikleri yegane alan oldukları düşünülmekte ve bu sebep nedeniyle mimarlık ve kentsel tasarım bağlamında bir vaka olarak önemsenmektedir. Dördüncü bölümde ise, kapalı sitede yapılan alan çalışması bulgularına yer verilmektedir. İstanbul Maltepe'de yer alan, mahalle ölçeğinde sayılabilecek iki adet kapalı sitede alan çalışması gerçekleştirilmiştir. Bu iki kapalı sitede yaşayan 6-12 yaş grubu 40 çocuk ile görüşme ve resim çalışması yapılmış ve elde edilenbulgular ile çocukların bilişsel haritaları ve mekan algısı düzeyleri ortaya konmuştur. Aynı zamanda 6 hafta boyunca iki sitede de sistematik gözlem yapılarak, hem okul öncesi hem okul çağı çocuklarının oyun davranışları gözlemlenmiş, çocukların oyun davranış haritaları oluşturulmuştur. Alan çalışması ile elde edilen bulgular, literatür araştırmasında ortaya konan bilgiler ile desteklenerek çalışma sonlandırılmıştır. Alan çalışması bulguları sadece çocukların mekan algısına ve oyun davranışına değil; kapalı sitelerin işleyişine, fiziksel niteliğine, ölçeğine, çocuk kullanıcılar ile ilişkisine ve çocuklara sunduğu olanaklara ilişkin de bir inceleme olmuştur.