Ulusal kimlik ve bellek tasarımı: Üsküp 2014 Projesi'ne eleştirel bir bakış

Neolitik dönemden itibaren yerleşim yeri olarak kullanıldığı bilinen Üsküp; tarih içerisinde Paeonia, Dardani, Roma, Bizans ve Osmanlı gibi devletlerin yönetiminde bulunmuştur. 1912 Balkan Harbi ardından Osmanlı Devletinin bölgeden çekilmesiyle Bulgaristan Krallığı, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı, Yugoslavya Krallığı ve Nazi Almanya'sının yönetimine geçen kent; 1945 yılında kurulan Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti'ni oluşturan ülkelerden biri olan Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti'nin başkenti olmuştur. 1991 yılında yaşanan dağılma ile federasyon yapısını kaybeden Yugoslavya'nın ardından Makedonya Cumhuriyeti'nin de başkenti olan Üsküp birçok etnik gruptan kentliye ev sahipliği yapmaktadır.15. Yüzyıla kadar bir kale kenti olan Üsküp, Osmanlı yönetiminde kale çevresinde konumlanan camiler, imaretler ve mahalleler ile kale dışına genişlemiştir. 19. Yüzyılın son çeyreğinde etkisi gözlenen Tanzimat Reformları ile kentte önemli dini, askeri ve sanat yapılarını içeren imar faaliyetleri yaşandığı görülmektedir. 1912 ile 1945 yılları arasında savaşlar, yönetim değişiklikleri ve göçler kentin demografik yapısında ve mimari dokusunda önemli değişikliklere sebep olmuştur. 1945 ile 1963 yılları arasında ise kentin yapılanmış çevresinde hem Osmanlı hem de Modernizm etkileri vardır. 1963 yılında yaşanan Büyük Üsküp Depremi sonrası neredeyse tamamen yıkılan kentin milli mimarlar tarafından, çağdaş tasarımlar ile yeniden inşasına imkan tanıyan master plan mimar Kenzo Tange tarafından hazırlanmıştır. 1965 yılında tamamlanan master plan ile sosyalist dönemin karakteristik mimarisi olan Brütalizm etkisi kent dokusuna hakim olmuştur. Devam eden süreçte ise Üsküp 2014 adlı bir proje ile belirlenen bölgedeki yapılara geçmişşin biçimlerini kopyalayan neoklasik müdahaleler neticesinde anakronistik bir yaşam alanı ortaya konmuştur. Dönemin kamu yöneticileri tarafından geliştirilen Üsküp 2014 Projesi'nin gerçekleştirilmesi için kamu kaynakları kullanılmış ancak, kentin demografik yapısında önemli yoğunluğa sahip olan etnik grupların görüşleri göz ardı edilmiştir. Makedon ulus kimliğinin tarihsel bağlantısını gösteren 73 heykel ve anıtın proje alanında konumlandırılmış olmasına karşın, 2018 yılında imzalanan Prespa Antlaşması ile Makedonya Cumhuriyeti'nin adı Kuzey Makedonya Cumhuriyeti olarak değiştirilmiş ve tarihi Makedonya mirasının Yunanistan ile paylaşılması kabul edilmiştir. Bu çalışmanın amacı, Üsküp 2014 Projesi ile hedeflenen ulusal kimlik ve bellek tasarımının 2014 yılı sonrasında yaşanan siyasi ve sosyal gelişmeler ile değerlendirilerek mimarlık disiplinin bu amaçlar doğrultusunda üstlendiği rolün ortaya konulmasıdır. Bu amaç doğrultusunda Üsküp 2014 Projesi'nin çalışıldığı alanda yaşanan değişim nicel veriler ile ortaya konularak eleştirel bir bakış açısıyla incelenmiştir. Kent dokusuna yapılan etnik güdümlü müdahalelerin kentli belleğinde yer edinme ve kabul görme durumunu projeye yöneltilen tepkiler de göz önünde bulundurularak ortaya konmuştur. Bununla beraber Üsküp kentinin Kenzo Tange tarafından hazırlanılan 1965 Master Planı ve Üsküp 2014 Projesi kapsamında geçirdiği büyük değişimlerin kentli belleği ve projelerin kabul görmesi açılarından karşılaştırılmıştır.