Anadolu'daki Roma Dönemi sütunlu caddeleri

Bu çalışmanın amacı Anadolu'daki Roma dönemi sütunlu caddelerinin, Suriye'deki örneklerle karşılaştırmalı değerlendirmesini yapmaktır. Sütunlu caddeler Roma şehir planlamasının önemli unsurlarından biridir. Bu sebeple sütunlu cadde mimarisini incelemeden önce, Roma şehir mimarisine kısaca değinilmiştir. Roma şehir planlaması, sosyal ve politik yapının bir yansımasıdır, bunun yanı sıra mimari, imparatorluk öncesinde, Yunan ve Helen kültürleri ile etkileşim sonucunda gelişmiştir. Kuruluş aşamasında Etrüsk ve Yunan koloni şehirleri ile olan temas, şehir plancılığının ilk adımını oluşturmaktadır. Genişleme sonucu ele geçirilen Suriye ve Anadolu'da ise Helenistik krallıkların şehir mimarisi etkili olmuştur. İkinci bölümde Etrüsk, Yunan ve Helenistik dönem şehir planlama özellikleri konu edilmiştir. İtalya'da kurulan Yunan kolonileri erken dönem şehirlerinden daha düzenli bir yaprya sahiptirler. Çünkü eski şehirler, süreç içinde topografyaya uygun olarak gelişmişler, ancak koloni şehirleri baştan planlanarak inşa edilmişlerdir. Bu şehirlerde erken dönem şehirlerinden farklı olarak kamu yapılan için bırakılan alan da daha tanımlıdır. Henüz yeterli kazı yapılamadığı için Etrüsk mimarisi hakkında geniş bilgi bulunmamakla beraber, erken dönem şehirlerinin, Yunan şehirleri gibi düzensiz bir yapıya sahip olduğu bilinmektedir. Ancak kurdukları kolonilerde, geniş ve birbirini dik kesen arterler bırakılarak oluşturulmuş bir ızgara sistem tespit edilmiştir. Roma Devleti genişlemeye başladığı zaman, ele geçirdiği bölgelerde öncelikle askeri denetimi sağlamak için garnizon kolonileri kurmuştur. Yunan şehir devletlerinden farklı olarak Roma, merkezi yönetimle idare edildiği için, kolonilerde standartlaşmış bir planlamaya gidilmiştir. Oysa Yunan kolonilerinin birbirleri ile olan mimari benzerlikleri planlama gerekliliklerinden ve aynı kültürün parçası olmalarından kaynaklanmaktadır. İlk kurulan Roma kolonilerinde askeri ulaşımı kolaylaştırmak için, geniş ana arterler bırakılmıştır. Standartlaşma sonucu dikdörtgen ve surlarla çevrili yerleşim bu arterlerle eşit olarak bölünmüş ve tüm konut, asker ve kamu alanları tanımlanmıştır. Daha sonraki dönemlerde kurulan kolonilerde mevcut bir şehir üzerinde yerleşilse bile, aynı standartlaşmanın etkileri hissedilmektedir. Roma döneminin tüm eyaletlerde yaşanan altın çağı, imparatorluk döneminin başlaması ile eş zamanlıdır. İlk imparator Augustus ile başlayan Pax Romana, yani tüm eyaletlerde sağlanan banş, ticaret yollarının denetim altına alınmasına ve ticaretin gelişmesine olanak sağlamıştır. Özellikle MS I. ve II. yüzyıllarda tüm şehirlerde yaşanan ekonomik refah, şehir mimarisini ve sosyal yaşamı etkilemiştir. Bu dönemde çeşitli festival, oyun ve yarışmalar düzenlenmeye başlanmış, bununla birlikte farklı yapı türleri ortaya çıkmıştır. Sütunlu caddeler de bu dönemde inşa edilmeye başlanmış, anıtsal mimarisi ve tüm şehir boyunca uzanan portik cepheleri ile imparatorluk simgesi olmuştur. Roma İmparatorluğu'nun Anadolu ve Suriye'deki etkisi özellikle Hadrian dönemi mimarisinde görülmektedir. Hadrian, Yunan kültürüne ilgisi ve tüm eyaletlerin Roma'nın parçası olduğu fikri ile imparatorluğu süresince Yunanistan, Anadolu ve Suriye'ye ziyaretlerde bulunmuştur. Bu ziyaretlerinde de yapılaşmayı teşvik etmiş, tüm şehirlerde Roma Devleti'nin görkeminin mimariye yansımasını amaçlamıştır. Bu sebeple onuruna şehirlerde pek çok yapı inşa edilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde sütunlu caddelerin genel mimari özellikleri açıklanmaya çalışılmıştır. Avrupa'da sınırlı sayıda olmakla birlikte, imparatorluğun tüm eyaletlerinde sütunlu cadde örneklerine rastlamak mümkündür. Ancak Suriye ile coğrafi ve ticari açıdan tarih boyunca ilişkide olduğu Anadolu'da, çok sayıda görkemli örnekleri bulunmaktadır. Bu sebeple tezin araştırma alam bu bölgelerle sınırlı tutulmuştur. Bu bölgelerden seçilen örnekler ise dördüncü bölümde yer almaktadır. Suriye, tarih boyunca zengin kaynaklan ve tarım potansiyeli olan Mezopotamya'ya yakınlığı ve deniz ticaretini sağlayan Akdeniz'deki limanlan ile önemli ticari yolların kesişiminde yer almıştır. Bu sebeple Roma için ekonomik önemi olan bir eyalet olmuştur. Burada kurulan kolonilerin askeri niteliğinin bulunması yanı sıra, ticari önemi dolayısı ile şehirler gelişmiş ve ticaret merkezleri haline gelmiştir. Verilen örneklerde de görüldüğü gibi yerli kültür dini yapılarla kısıtlı kalmış, tüm yapılaşma Roma standartlarına uygun gerçekleştirilmiştir. Bunun bir diğer sebebi, bölgeyi yöneten valilerin de Roma'ya olan hayranlıklan ve bölgeyi Romanize etmeyi amaçlamalandır. Suriye'deki Roma dönemi şehirleri bir ya da iki ana aks üzerine kuruludur. Ayrıca ana aksları dik kesen ve birbirine paralel ikincil ana akslar tüm önemli yapılan birbirine bağlar. Tüm şehri boydan boya kat eden bu akslarda sütunlu caddeler inşa edilmiştir. Forum, hamam, çarşı, tapınak ve tiyatrolar bu caddeler üzerinde yer alır. Cadde kesişimlerinde inşa edilen tetrapylonlar caddenin sürekli giden portik cephelerinin getirebileceği yeknesaklığı kırar ve yönlenmeyi sağlar. Önemli yapı girişlerinde ya da cadde sonlarında zafer takları bulunmaktadır. Ayrıca bazı şehirlerde, cadde üzerinde perspektifi güçlendiren piazzalar inşa edilmiştir. Bu örneklerde de görüldüğü gibi şehirler, sütunlu caddelerin sınırlandırdığı ya da biçimlendirdiği tüm kamu ve dini yapılan ile bir bütün içinde tasarlanmıştır. Sütunlu caddeler bu tasarımın bütünlüğünün en büyük göstergesidir. Anadolu, Helenistik dönemde çeşitli krallıklarca yönetilmiş, Roma Devleti ise MS I. yüzyıldan itibaren bölgede bütünlüğü sağlamıştır. Anadolu'da kurulan kolonilerde çoğunlukla mevcut yerleşimler kullanılmış ve eski yerleşim alanlarına çokfazla müdahale edilmemiştir. Anadolu'da uygulanan sütunlu caddelerin Suriye'dekilerle ortak özellikleri olarak; önemli kamu ve dini yapıların caddeler üzerinde yer alması, tüm caddelerin portikleri ve portiklerin arkasında dükkanların bulunması sayılabilir. Bazı örneklerde cadde için mevcut ana aks kullanılmış, bazılarında ise Helenistik dönem merkezi bırakılarak yeni bir merkez ve yeni bir ana cadde inşa edilmiştir. Anadolu'daki sütunlu caddelerin boyut ve konum açısından Suriye'dekilerden daha farklı olmasının sebeplerinden biri şehirlerin topografyalarının getirdiği zorluklardır. Aynca Suriye ve Anadolu'daki şehirler arasındaki iklimsel ve kültürel farklılıklar da sütunlu cadde mimarisindeki farklılaşmaya sebep olmuş olabilir. Dağlık bölgelerde Denilebilir ki, yukanda bahsedilen sebeplerden dolayı, Anadolu sütunlu caddelerde özgün tasarımların gerçekleştirildiği bir merkez olmuştur.