Türk yapı malzemesi sektörü için yaşam döngüsü etki değerlendirmesine yönelik bir model önerisi

Yapı malzemelerinin, yaşam döngüleri içinde çevreye zarar veren önemli etkileri vardır. Bu etkilerin değerlendirilmesi malzemelerin çevreye olan zararlarının azaltılmasını ve çevreye duyarlı ürünlerin seçilmesini sağlamaktadır. Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi, yapı malzemelerinin ve yapıların tüm yaşam döngüsü içinde sebep olduğu çevresel etkilerin değerlendirilmesinde yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Yaşam Döngüsü Etki Değerlendirmesi, yaşam döngüsü envanterini esas alan çeşitli çevresel etkilerin değerlendirilmesi amacıyla kullanılan YDD yönteminin bir evresidir. Çevresel etki kategorilerinin, tanımlama modellerinin ve kategori göstergelerinin seçilmesi, envanter sonuçlarının düzenlenmesi, kategori gösterge sonuçlarının hesaplanması, normalleştirme, gruplandırma ve ağırlıklandırma adımlarından oluşan YDED; bileşenlerindeki belirsizliklerinden, modeller arasındaki yaklaşım farklılıklarından dolayı YDD yönteminin en zayıf fakat en önemli bölümlerindendir. YDED modellerinde, çevresel etkilerin değerlendirilmesinde ve bu etkilerin önem derecesinin belirlenmesinde yerel faktörler etkili olmaktadır. Bu nedenle çoğu ülke kendi çevresel durumunu değerlendirmeyi amaçlayan YDED modelleri oluşturmaktadır. Bu modellerin yanı sıra Amerika, İngiltere, Avustralya gibi bazı ülkelerde yapı malzemelerinin çevresel etkilerini değerlendiren YDD araçları oluşturularak, bu araçların bir evresi olan YDED modelleri geliştirilmiştir. Bu modellerdeki önemli farklılıklardan biri tanımlama adımında, çevresel etkilerin nicel olarak değerlendirildiği noktalardır. Buna göre, modeller orta nokta yaklaşım modelleri, son nokta yaklaşım modelleri ve her iki yaklaşımı birleştiren modeller olarak sınıflandırılmaktadır. YDED modelleri aynı zamanda seçilen çevresel etki kategorisi ya da kategorileri; seçilen tanımlama modeli ve kategori göstergeleri; normalleştirme referans değerleri; ağırlıklandırmada seçilen yöntemler ve katsayılar açısından da farklılaşmaktadır. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde bu çalışmalar sınırlı bir seviyede kalmaktadır. Bazı araştırmalar yapı malzemelerinin YDD'sine yöneliktir. Bu çalışmalarda YDED evresi için Athena, Gabi ve SimaPro gibi YDD araçlarındaki YDED modelleri kullanılmaktadır. Ancak, bu çalışmalarda Türkiye'ye özgü sonuçlar yansıtılmamaktadır. Bu nedenle, bu çalışma da Türkiye'de üretilen yapı malzemelerinin tüm yaşam döngüsünü ele alan bir YDED modelinin geliştirilmesi amaçlanmış, ISO 14040 standartlarını esas alan orta nokta yaklaşım modeli önerilmiştir. Türkiye'deki çevresel konular, EN 15804 standardı ve mevcut YDED modellerinde çoğunlukla kullanılan etki kategorileri dikkate alınarak yapı malzemelerinin sebep olduğu 11 çevresel etki kategorisi seçilmiştir. Bu seçilenlerden yedi etki kategorisi için, EN 15804 standardı esas alınarak tanımlama modelleri ve kategori göstergeleri seçilmiştir. Geri kalan 4 etki kategorisi için Türkiye'ye özgü veriler esas alınarak tanımlama modelleri ve kategori göstergeleri belirlenmiştir. Bu etki kategorileriyle ilgili ağırlıklandırma katsayıları, panel yöntemi kullanılarak belirlenmiştir. Ağırlıklandırma sonucunda, seçilen 11 çevresel etki kategorisi Türkiye için yüksek riskli, orta riskli ve düşük riskli çevre sorunları olarak gruplandırılmıştır. Normalleştirme referans değeri olarak bir Türk vatandaşının sebep olduğu çevresel etki önerilmiştir. YDED evresi için toplam çevresel performansın hesaplandığı bir bağıntı önerilerek modelin faydaları, kısıtlamaları ve modelde karşılaşılan zorluklar açıklanmıştır. Model genleştirilmiş polistren köpük malzemesi üzerinde denenmiş ve modelin sonuçları diğer YDED modelleri ile karşılaştırılmıştır. Son olarak, Türk yapı malzemesi sektörü için gelecekte yapılacak YDD çalışmalarına yönelik öneriler getirilmiştir. Bu modelin yapım sektöründe sürdürülebilir yapı malzemelerinin seçilmesinde ve elde edilmesinde referans olabileceği düşünülmektedir.