Geleneksel yapı malzemesi olan lökünün yalıtım özelliğinin araştırılması

Su her ne kadar yaşam kaynağı olsa da, yapılarda kontrol altında tutulmadığında ciddi tahribata yol açabilmektedir. Yapıları suyun yıkıcı etkisinden korumak için tarih boyunca çeşitli su yalıtım malzemeleri kullanılmıştır. Geleneksel bir su yalıtım malzemesi olan lökün, Osmanlı döneminde genelde su yolları yapıların yalıtımında ve özellikle toprak künklerin bağlantı noktalarında kullanılmıştır. Günümüzde artık kullanılmayan lökün, sönmemiş kireç, bezir yağı ve keten elyafının karışımından oluşmaktadır. Yapılan kapsamlı literatür araştırması sonucu, lökünün yapım tekniği ilgili farklı tarifler bulunmuştur. Sadece 1952 baskılı 'sanat ansiklopedisi' inde lökünün tarifi ve yapım tekniği net bir şekilde verilmiştir. Buna göre lökün sönmemiş kireç, bezir yağı, pamuk ve keten liflerinden oluşmaktadır. Lökünün yalıtım özelliklerini daha iyi anlayabilmek için uygulamalı deney yapılmaya karar verildi. Deneyde kullanılacak malzemenin hepsi piyasadan satın alındı ancak geçmeli toprak künkleri temin etmek artık üretimin olmadığı için çök zor oldu. Tarifte kullanılan bezir yağı piyasada Türk nevi ve İngiliz nevi olmak üzere iki tip olarak satılmaktadır. Lökün yapımında kullanılan malzemelerin özellikle bezir yağın lökün üretiminde etkilerini anlamak için ön deneyler yapıldı. Nisan 2018'de yapılan ön deneylerde Türk nevi ve İngiliz nevi bezir yağları ve sönmemiş kireç kullanarak lifsiz-ince lökün ve lifsiz-kalın lökün üretildi. Üretilen iki farklı lökün 4x4x 16 cm prizmatik kalıplara dökülerek kurumaya bırakıldı. Aynı zamanda İngiliz nevi bezir yağı ve sönmemiş kireç karışımına ham pamuk eklenerek lifli-ince lökün yapıldı ve kalıplanarak kurumaya bırakıldı. Dört ay boyunca yapılan gözlem sonucu, İngiliz nevi bezir yağlı karışımlarda daha birinci haftadan havadaki su buharı ile reaksiyona girip şişerek deforme oldukları kaydedildi. Diğer yandan Türk nevi bezir yağı içeren deney örneğinde 4 ay zaman geçmesine rağmen herhangi bir bozulma ve deformasyon tespit edilmedi. Ön deneylerden çıkan sonuca dayanarak, lökün yapımında Türk nevi bezir yağı kullanmaya karar verildi. Deneyde kullanılacak künklerin suya karşı geçirimsiz olmadıklarından dolayı künklerin, birbirlerine geçen bağlantı kısımları hariç, iç yüzeyleri suya duyarsız epoksi yapıştırıcı uygulanarak su geçirimsiz hale getirildi. Künkler aynı epoksi malzemesi kullanılarak dikey şekilde seramik levha üzerine yapıştırıldılar. Deneyde kullanılan keten lifleri giyotin makas kullanılarak 1-2 cm uzunluğunda parçalara kıyıldı. Tarife uygun sönmemiş kireç, Türk nevi bezir yağı ve ham pamuk karışımına, ayrı bir kapta hazırlanan kıyılmış keten lifi ve Türk nevi bezir yağı karışımı eklenerek yoğuruldu. Keten lifleri topakların lökünün içinde homojen bir şekilde dağılmaları için her gün 1 saat boyunca balyoz ile dövüldü. Üretilen lökün, hazırlanan künklerin bağlantı noktalarına uygulandı. İkili ve üçlü dik düzenek halinde hazırlanan deney künkleri tamamen suyla dolduruldu ve iki hafta boyunca gözlemlendi. Su seviyesi her gün kontrol edilip ve su basıncının sabit kalması için her gün su takviyesi yaparak su seviyesi sabit tutulmuştur. İki haftalık yapılan gözlem sonucu, 12'inci gün bir bağlantı noktasında ve ertesi gün tüm bağlantı noktalarında künklerin çatladığı ve su seviyesinin oluşan çatlaklardan dolayı kadar azalması kaydedildi. Lökün deki sönmemiş kireç su ile reaksiyona girdiğinde şişerek hacim kazanarak etrafına basınç uyguluyor. Deneyde kullanılan künklerin şömine bacalarında kullanılmak üzere üretildiğinden ve et kalınlığının az olmasından dolayı lökünün şişerek oluşturduğu basınca dayanamayıp çatlamışlardır. Lökünün su karşısında şişmesi derzleri kapatarak yalıtım sağladığı tespit edilmiştir ancak uygulandığı noktada oluşan basıncı karşı dayanıklı olması gerekmektedir. Geleneksek su isale sistemlerinde kullanılan toprak künklerin et kalınlıkların yüksek olma sebebi de budur. Lökünün bileşenleri mineral ve organik olduğundan dolayı tamamen doğa dostudur ve çevreye herhangi bir olumsuz etkisi bulunmamaktadır ve %100 sürdürülebilir bir yapı malzemesidir. Bu özelliklerinden dolayı lökün, günümüzde yaygın olarak kullanılan modern kimyasal su yalıtım malzemeleri için bir alternatif olarak görünebilir.