Yapı bilgi modellemesi uygulama planının yapı bilgi modellemesi yazılımı kullanılabilirliğine etkileri

Uluslararası adı ile Building Information Modeling, ülkemizdeki adı ile Yapı Bilgi Modellemesi, yapı sektöründeki verimlilik arayışı sonucunda, yazılım teknolojilerinin sağladığı altyapı ile oluşmuş bir yöntemdir. YBM metodunda, yapının tasarım, yapım, yönetim ve yıkım aşamaları, bir dijital model veya model grubu ile bir süreç halinde yönetilmektedir. Teknik tanımı ile YBM, 3 boyutlu, parametrik ve nesne tabanlı modeller kullanarak, bir yapının yaşam döngüsü boyunca, projesine ait, birbiriyle uyumlu, koordineli ve ilişkili her tür bilginin yaratılması ve kullanılması sürecidir. YBM bir program ya da ürün değil, bir yaklaşımdır. Projenin tüm ana süreçlerinde etkin olarak kullanılabilen sistem, işveren, tasarımcı, müşavir, yüklenici, alt yüklenici ve tedarikçiler arasındaki bilgi alışverişinin kalitesini ve hızını arttırarak, son kullanıcılar için en uygun ürünün ortaya çıkmasını sağlamaktadır. Sistem, üç boyutlu sayısal modelleme yapısıyla görsel bir modelin çok ötesine geçerek, yapının imalatı ile ilgili tüm bilgileri içeren, sürekli geliştirilebilen çok fonksiyonlu bir yönetim ve bilgi paylaşım aracı görevi görmektedir. YBM metodunun avantajlarının ana kaynağını, projedeki bileşenlere atanan sınırsız parametreler içerisine girilen veriler oluşturmaktadır. Fakat bileşenlere girilebilecek potansiyel verilerin gerekliliğini oluşturacak ihtiyaçların bilgisi, zaman ve işgücü kaybını önlemek için, modelin oluşturulmasına başlanmadan önce belirlenmelidir. Bu sebeple, YBM yaklaşımının en kritik noktasını, bu modelin nasıl uygulanacağının belirlendiği YBM Uygulama Planı oluşturmaktadır. YBM Uygulama Planı, YBM yaklaşımı ile üretilecek projenin tanımına, kapsamına, özel risklerine, hedeflerine, modelleme stratejisine-kurallarına, kaynaklarına, teknolojik altyapı gereksinimlerine, paydaşlarına, ekiplerine ait bilgi ve kararları içeren veriler bütünüdür. Bu planda verilen-verilmeyen kararlar, YBM araçlarının ve modellerinin yararlarını doğrudan etkilemektedir. YBM'nin kullanımının yaygınlaşması ile birlikte, devletler, üniversiteler, standart enstitüleri, meslek odaları gibi birimler, yöntemin gelişmesi için çalışmalar yapmaktadır. Bu çalışmalar doğrultusunda oluşturulan standartlar ve protokoller ise Mimarlık, Endüstri ve İnşaat sektörünün paydaşları tarafından, proje süreçlerinin planlanmasında kullanılmaktadır. Yapı sektörü otoriteleri tarafından hazırlanan BIM Uygulama Planı örnekleri, içerik yönünden farklılıklar barındırmaktadır. Çalışmada BIM Uygulama Planı örnekleri incelenirlen, bu farklılıkların incelenmesi ve değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada incelenen BIM Uygulama Planları, içerikleri yönünden ele alınmışlardır. Planların birbirleri ile karşılaştırılabilmesi ve değerlendirilebilmesi için ihtiyaç duyulan içerik kategorileri: proje referans bilgileri, proje hedefleri ve BIM amaçları, BIM süreci tasarımı, teslim stratejileri ve anlaşmaları, BIM kapsam tanımları, organizasyonel roller ve sorumluluklar, iletişim prosedürleri, teknoloji altyapı ihtiyaçları ve model kalite kontrol prosedürleri olacak şekilde belirlenmiştir. Bu kategoriler altındaki verilere sahip olup olmama durumu üzerinden incelenecek olan BIM Uygulama Planlarının bulunması için; üniversiteler, enstitüler, devletler gibi yapı sektörü otoritelerince hazırlanmış ve yayınlanmış olan BIM Uygulama Planı örnekleri araştırılmıştır. Bu araştırma ile MIT, Harvard University, Princeton University, Penn State University gibi üniversitelerce hazırlanmış planlar; Amerika Birleşik Devletleri Ordusu Mühendisleri Birliği, Singapur Ulusal Kalkınma Bakanlığı, Yeni Zelanda İşletme, İnovasyon ve İstihdam Bakanlığı gibi kurumların kendi ülkeleri için kurdukları çalışma birimlerince hazırlanmış devlet destekli planlar; Birleşik Krallık Mimarlık Mühendislik Yapı Endüstrisi Komitesi, Yapı Proje Bilgi Komitesi gibi komitelerce tanımlanmış planlar incelemeye alınmıştır. Bu kurum ve kuruluşların oluşturduğu 9 adet plan örneğinin içerikleri, ilk adımda belirlenen kategorilerce veri barındırma durumuna göre karşılaştırılmıştır. BIM uygulama planının, BIM yazılımı kullanılabilirliği ile ilişkisi için, kullanılabilirlik kavramı açıklanmıştır. Kullanılabilirliğin, BIM yazılımları üzerinden ölçümü sırasında kullanılacak parametrelerin tanımları yapılmıştır. Kullanılabilirlik üzerine çalışmaları ile bilinen Jakob Nielsen'in kullanılabilirlik tanımındaki test parametreleri olan; öğrenilebilirlik, verimlilik, hatırlanabilirlik, hatalar ve memnuniyet, tezdeki vakanın yazılım kullanılabilirliği ölçümlerinde kullanılmıştır. Tezin ikinci bölümündeki BIM Uygulama Planı incelemeleri ve üçüncü bölümündeki kullanılabilirlik araştırmalarından sonra, dördüncü bölümde, vaka incelemesi yapılmıştır. İkinci bölümden elde edilen BIM uygulama planı içerik kategorilerine göre, vakaya ait BIM uygulama planı içeriğinin doluluğu ile; üçüncü bölümden elde edilen kullanılabilirlik parametrelerine göre üretilmiş sorulara büyük ölçekli bir karma kullanım projesinin üretim sürecinde görev almış yazılım kullanıcılarının verdiği cevaplar incelenmiştir. Vakanın BIM Uygulama Planı içeriği kategoriler yönünden incelendiğinde, planda proje referans bilgileri, proje hedefleri ve BIM amaçları, organizasyonel roller ve sorumluluklar, model kalite kontrol prosedürleri kısımlarının bulunduğu; BIM süreci tasarımı, teslim stratejileri ve anlaşmaları, BIM kapsam tanımları kısımlarının bulunmadığı; iletişim prosedürleri, teknoloji altyapı ihtiyaçları kısımlarının ise kısmen bulunduğu tespit edilmiştir. Vakada kullanılan BIM yazılımı (Revit 2014), kullanıcılar tarafından, fikir birliği ile vaka özelinde kullanılabilir bulunduğu tespit edilmiştir. Bu sonuca oransal olarak bakıldığında, (-1 ile -0.33 arası olumsuz, -0.33 ile +0.33 arası kararsız, +0.33 ile +1 arası olumlu kullanılabilirliğin +0,41 değeri ile kararsıza yakın fakat olumlu durumdadır. Sonucu kararsıza doğru çeken etmenler incelendiğinde, kullanılabilirlik parametrelerinden sonuca olumsuz etkiyenler memnuniyet (0.71), verimlilik (0.51), hatırlanabilirlik (0.45), öğrenilebilirlik (0.32) ve hatalar (0.07) şeklindedir. Kullanılabilirliği en çok düşüren etmen olan hatalar kısmında kullanıcılardan alınan serbest cevaplardaki problemlere bakıldığında, yaşanan sıkıntıların, tespit edilen BIM Uygulama Planı içerik eksikleri ile doğrudan bağıntısı olduğu belirlenmiştir. Plandaki içerik eksiklerinin yazılımın verimliliği ile ilişkileri de saptanırken, hatırlanabilirlik ve öğrenilebilirlik konusunda içeriğe dair herhangi bir bağıntı kurulamadığı için, bu parametrelere dair eğitim konusu ile ilgili içerik önerisi geliştirilmiştir. Sonuç olarak, BIM Uygulama Planı içerisinde eksiklik barındıran konuların, BIM yazılımının kullanılabilirliğini düşüren etmenlerin oluşum sebebi olduğu görülmüştür. BIM yazılımlarından elde edilecek faydayı en yüksek seviyede tutmak için, hazırlanan BIM Uygulama Planı dokümanında, yapı sektörü otoritelerinin ortak bir paydada buluştuğu içeriklere yer verilmesi gereklidir.