Otobiyografik bellekte mekanın kurulumu ve mekansal durumlar: Sinematografik ve edebi üretimler üzerinden bir inceleme

Mekanları nasıl hatırlarız? Deneyimlediğimiz mekanların bellekte ne şekilde bizimle var olmayı sürdürdüğü mekan algısı ve mekan deneyimi üzerine neler söyler? Bu tez çalışması, fiziksel mekanın deneyime katkı sağladığı düşünülen bazı bileşenlerinin mekana ait belleğin kurulmasına etkilerini araştırarak bellek ve mekan ilişkisini ve bu ilişki bağlamında mekan deneyimini tartışmayı hedefler. Bellek, kişinin geçmişş deneyimlerinin, öğrenilmiş bilgilerin, alışkanlıkların, geçmişşe dair olguların saklandığı bütündür. Bu bütünde bilgiler, birbirleriyle kurdukları bağlantılarla oluşturdukları örüntüler halinde saklanırlar. Her an yeni eklenen bilgilerle bu bütünün durmaksızın yeniden kurulduğu bilinmektedir. Her yeni deneyimin belleği yeniden kurmasının yanı sıra, bellek de geçmişş deneyimlerin bilgileriyle eşleştirdiklerini algılatmasıyla şimdideki deneyimi şekillendirir. Deneyimin bilgisinin belleğe zaman ve mekan ile ilişkili şekilde kodlandığı, hatta mekan bilgisinin hatırlamaya olumlu etkileri olduğu keşfiyle mekanlar, hatırlamayı güçlendirmek üzere geliştirilen, Antik Çağ'dan günümüze uzanan tekniklerin odağı olmuşturlar. Belleğin mekanla olan ilişkisi, deneyimlerde oldukça güçlü kurulmasının yanı sıra belleğin farklı işleyişlerinde de mevcuttur; evimizin olduğu sokağa düşünmeden dönmemizi mümkün kılan bellek türü olan motor becerilerde de belleğin mekanla ilişkisini görmek mümkündür. Mekanların belleğe nasıl kodlandığını ve hatırlandığını 'inekansal durumlar' adı verilen fiziksel mekanın bazı bileşenleri yardımıyla inceleyecek olan bu tez çalışması, geçmişş deneyimin bilgisinin ve benlikle ilgili onu çevreleyen bilgilerin saklandığı otobiyografik belleğin işleyişi ve nitelikleri odağında yürütülecektir. Geçmiş deneyimlerle edinilmiş bilgilerle oluşagelmiş kişinin eşsiz belleğinin algı yoluyla şimdiye taşındığı ve şimdiyi şekillendirdiği biliniyorsa; o halde kişinin yaşıyor, konuşuyor, tasarlıyor veya üretiyor olduklarının geçmişşinde karşılaştıklarının, yaşadıklarının, öğrendiklerinin bellekteki temsillerinden bağımsız olamayacaklarını düşünmek olasıdır. Bu sav, her üretimi kişinin benliğinin uzantısı olarak ürettiği otobiyografik işler olarak görmektedir. Üretimlerin kişinin özgün ve eşsiz belleğinden bağımsız olamayışı, mimari tasarım süreçleri ve mimarlık eğitimi için de önemli bir bağlam teşkil etmektedir. Bir kişi ve bir mekanın karşılaşması diyebileceğimiz her mekan deneyimi özgün ve eşsizdir; hem mekanın hem kişinin barındırdığı sayısız unsurun bir andaki veya bir süredeki durumları deneyimi tekrarlanamaz kılar. Mekanın zaman katmanları görünen veya görünmeyen fiziksel unsurlar, nesneler, başka kişiler gibi değişkenlere sahipken, kişinin zaman katmanları durmaksızın yeniden kurulan belleğiyle şekillenen algısı, duygular, düşünceler, hisler ve eylemler gibi değişkenlere sahiptir. Dolayısıyla mekan deneyimi, bir kişinin bir zaman katmanı ile bir mekanın bir zaman katmanının karşılaşması olarak görülebilir. Deneyimin barındırdığı deneyimin kendisiyle ilgili veya ilgisiz tüm unsurları, bellekteki mevcut bilgilerle bağlantı kurarak örüntülere dahil olabilmeyi, yani bellekte kalıcı olabilmeyi mümkün kılar. Bellekteki bilgilerin geri çağırılması, diğer bir deyişle hatırlanması ise yine bu örüntülerdeki unsurların bağlantılarına ulaşılması yoluyla istemli ve istemsiz şekilde olur. Dolayısıyla deneyimin barındırdığı unsurlar, hatırlamanın pratiğini oluşturur. Nesneler, kişiler, olaylar, kokular, sesler, düşünceler gibi deneyimin özgün ve eşsiz oluşunu mümkün kılan ve deneyimi özelleştiren kişi veya mekan kaynaklı birçok unsur olabilir. Bu tez çalışmasında fiziksel mekanın yapı elemanlarının yarattığı potansiyellerin deneyimi özelleştirdiği durumlar araştırılacak, bunların deneyime ve dolayısıyla mekana ait belleğin kurulmasına olan etkileri incelenecektir. Fiziksel mekanın yapı bileşenlerinden kapı, pencere, koridor ve merdiven bu çalışmada mekana ait belleğin kurulmasına etkilerinin inceleneceği mekansal durumlardır. Bu yapı bileşenlerinin mekanın dışarıyla ve diğer mekanlarla ilişkilerini kuran ve böylelikle yapılarında hareketi barındıran mekansal durumlar olmaları nedeniyle, mekan deneyimine sağladıkları katkıların bellek ve mekan ilişkisine ait verileri barındıracağı düşünülmektedir. Bununla beraber, mekanların sıklıkla rastlanan bileşenleri olmaları sayesinde, ancak bellekteki mevcut bilgilerle bağlantı kurabilen bilgilerin kalıcı belleğin parçası olduğu bu işleyişte, bu bileşenlere dair mevcuttaki bilgilerin çokluğu, yeni bilgilerin mevcut bilgilerle bağlantı kurabilme ihtimalinin de artmasına, yani hatırlamayı güçlendirmeye işaret eder. Sözü edilen mekansal durumların otobiyografik bellekte mekanın kurulumuna farklı nitelikte etkilerinin oldukları önermesi üzerine kurulan tez çalışmasında, bellek ve mekansal durumlar hakkında sunulacak literatür araştırmaları ve fikir ve önermeler sonrasında tüm bunlar seçilen sinematografik ve edebi işler üzerinden yapılacak incelemeler yoluyla tartışılacaktır. Otobiyografik üretimler olmaları ve sinema ve edebiyatın sağladıkları benzer ve farklı niteliklerle güçlü birer bellek temsilleri olarak karşımıza çıkmaları nedeniyle filmlerin ve edebi işlerin sübjektif ve değişken oluşun zorluklarını barındıran konuyu tartışmaya olanak tanıyacakları düşünülmektedir. Seçilen sinema ve edebiyat işlerinin incelenmesinde mekan deneyiminin mekansal durumlar sayesinde özelleşmesinin mekanların belleğe kodlanmasında ve hatırlanmasında nasıl roller oynadığı aranacaktır. Çalışma kapsamında incelenecek iki üretim Michel Gondry yönetmenliğindeki Eternal Sunshine Of The Spotless Mind (2004) filmi ve Virginia Woolf'un çocukluk anılarını yazdığı otobiyografik denemesi A Sketch Of The Past (1985) metnidir.