Değişen üretim-tüketim ilişkileri bağlamında alışveriş merkezlerinin anlamsal ve mekansal dönüşümüne eleştirel bir bakış

19. yüzyıl ortalarından, 20. yüzyılın ikinci yansına kadar olan süreçte, araçsal akılcı düşünce çerçevesinde örgütlenen kapitalist sistem, üretim düzenini sistematikleştirirken, bireyi de üreten bir araç konumuna indirgemiştir. Üretim aktivİtesinin an ve an planlandığı bir süreçte çalışan bireyin gündelik hayatında, benzer bir biçimde koordine ve kontrol edilmiştir. Bu bürokratik katılıkların sonucunda, birey için gündelik yaşamda tesadüflere ve kendiliğindenliğe yer kalmamıştır; bir başka deyişle, aşırı akılcılaşmış ortam içinde bireyler kendilerini kaçıp kurtulmanın mümkün olmadığı bir demir kafeste hisseder hale gelmişlerdir. Bu aşırı sistematikleştirilmiş yaşam sonucunda 'dış dünyanın büyüsü' bozulmuştur. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren, Modern dünyanın bu bürokratik katılıklarına olan tepkiler artar; Postmodernizm bireyi bu demir kafesten kurtaracak yeni bir yaşam tarzı olarak önerilir. Postmodern dünya içinde, Modern dünyanın katılıklarına yer yok gibi görünse de, araçsal akılcı düşünce farklı bir şekilde varlığım sürdürür. Bu gereklidir; çünkü kapitalist sistemin devamı üretim-tüketim ilişkilerinin ve gündelik hayatından ve an koordine edilmesiyle ancak mümkün olabilir. Dolayısıyla, artık 'demir kafes'in yerini, 'neon bir kafes' almıştır. Buna ek olarak, 'insanın araçlaştırılması' süreci Postmodern dünya da devam etmiş; 20. yüzyılın ortalarına kadar olan süreçteki Modern dünyada 'üreten bir araç' durumunda iken, 20. yüzyılın ikinci yarısından sonraki dönemde 'tüketen bir araç' haline gelmiştir. Bu süreçte, bireyler tüketim yoluyla yapay hazlar oluşturup, xıvkendilerini yeniden büyülemeye çalışan bir dünya düzeni içinde yaşamlarını sürdürürler. Yaşanılan bu neon kafes içerisinde, yeniden büyülenmenin adresi de tüketim mekanlarıdır. Tüketim mekanlarında çeşitli mekan düzenleme stratejileri, mimari öğeler ve hazır öğeler kullanılarak, yapay bir hayal dünyası yaratılır. Bu yapay hayal dünyasına gelen insanlar tüketme eyleminin ve tüketim mekanının cazibesi karşısında yeniden büyülenir. Bu çalışmada, 20. yy ikinci yansı ve 21 yy. ilk yarısındaki dönemde değişen üretim-tüketim ilişkileri bağlamında alışveriş merkezlerinin anlamsal ve mekansal dönüşümü incelenmiştir. Bu incelemenin amacı, son bir yüzyıl içinde kapitalizmin kültürel mantığına göre şekillenen insan, toplum ve mekan arasındaki ilişkilerin analiz edilmesidir. Bu analiz, Roland Barthes'in 'anlatının işlemsel düzenlemesi' metodu kullanılarak yapılmıştır. Bu metodun kullanılabilmesi için çalışmada, son bir yüzyıllık süreç içinde değişen insan, toplum ve mekan ilişkileri bir anlatı olarak ele alınmıştır. Bu anlatının çözümlenebilmesi için, anlatıyı oluşturan temel kod olarak 'araçlaştırma' kavramı belirlenmiştir. İnsanın ve mekanın araçlaştırılması kavramları ise 'zamanın örgütlenmesi', 'mekanikleşme', 'kontrol' ve 'kimlik seçme' gibi anahtar kavramlar ile açıklanmıştır. Bu anahtar kavramlar yardımıyla, alışveriş merkezlerinin mimarilerinin tasarım sürecinde nasıl şekillendiği ve anlamlarının kullanım sürecinde nasıl değiştiği tartışılmıştır. Çalışmanın son bölümünde ise, yukarıda belirtilen analiz sonucunda elde edilen bulgular Türkiye'den seçilen alışveriş merkezleri örnekleri üzerinde değerlendirilmiştir. XV