Anıt eserlerin restorasyon proje ve uygulamalarında karşılaşılan sorunlar

Zengin bir tarihi mirasa sahip olan Türkiye, uzun yıllar boyunca üretilen taşınır ve taşınmaz kültür varlıklarının çarpıcı örneklerinin görülebileceği önemli ülkeler arasındadır. Topraklarımız farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış ve çok eski çağlardan itibaren farklı mimari tarzların izlerini barındırmıştır. Bu geniş mimari birikim, hayatın bütünü üzerindeki etkisini, anıt eserlerle çarpıcı bir şekilde ziyaretçilerine sunmaktadır. Kültür varlıklarımızın gelecek kuşaklara aktarılması ve sahip olduğumuz değerlerin kamuoyuna tanıtılması bu anlamda büyük önem arz etmektedir. Ülkemizdeki zenginliğin dünyaya tanıtıldığı belirli alan ve yapılar, UNESCO'nun dünya miras listesinde yer almakta ve bu listeye yenileri eklenmektedir. Kültür varlıklarının korunmasında farklı disiplinlerde çalışan meslek gruplarının, tüm yapıları kapsayan müdahale biçimlerini belirleyen ilkelere göre hareket etmesi büyük önem taşımaktadır. Özellikle 'taşınmaz kültür varlıklarına dair koruma projelerini hazırlayan ve uygulayan mimarlar, denetleyen ve onaylayan kamu görevlileri, akademisyenler ve sivil toplum örgütleri' eserlerin gelecek kuşaklara aktarımında etkin rol almaktadır. Bu çerçevede yapıların özgünlüğünü koruyabilmek için projelendirme ve uygulama aşamalarının bilinçli bir şekilde yürütülmesi, düzenli bakım ve onarım ile yapıların ayakta kalması esas kabul edilmektedir. Bu tezde anıt eserlerin projelendirilmesi, restorasyon uygulamaları ve resmi süreçlerde karşılaşılan sorunların tespiti, analizi ve çözüm önerileri ele alınmıştır. Kültür varlığı niteliğindeki bir anıtın korunmasından bahsetmeden önce, günümüzdeki koruma anlayışına kadar geçen süreci bilmek faydalıdır. Bu amaçla öncelikle koruma kavramı ve ülkemizde koruma düşüncesinin gelişimi incelenmiştir. Ayrıca anıt eser kavramı ve koruma, mevzuatımızdaki hususlar ve uluslararası sözleşmeler çerçevesinde irdelenmiştir. Anıt eserlerin proje ve uygulama aşamasında izlenmesi gereken koruma kriterleri cari ilke kararları esas alınarak incelenmiştir. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de anıt eserlerin projelerini onaylayan, uygulama aşamalarını denetleyen kurumlar mevcuttur. Ülkemizde mülkiyetin kime ait olduğuna bakılmaksızın, taşınmaz kültür varlıklarının korunmasını sağlamak, gerekli tedbirleri almak, aldırmak, denetimini yapmak ya da ilgili kamu ve kuruluşları ile belediyelere yaptırmak görevi Kültür ve Turizm Bakanlığı'na verilmiştir. Bu kapsamda anıt eserlerin projelerini onaylamak yine aynı bakanlığın sorumluluğundadır. Özellikle en fazla anıt eser mülkiyetine sahip Vakıflar Genel Müdürlüğü de koruma uygulamalarında ön plana çıkmaktadır. Çalışma kapsamında bahsi geçen kurumlarla birlikte, yerel yönetimler, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı, Milli Saraylar, Milli Savunma Bakanlığı gibi anıt eserlere sahip kurumların proje ve uygulama aşamasında mevcut mevzuat çerçevesindeki faaliyetleri aktarılmıştır. Anıt eserlerin bakım, onarım ve korunmasının sağlanması için ilk önce projelendirme aşamasının doğru ve eksiksiz olarak tamamlanması gerekmektedir. Ancak bu projelendirme aşamasında, ilgili kurumların mevzuatı, kısıtlı süreler, koruma mevzuatındaki eksiklikler, yapıya ilişkin verilerin toplanmasında yaşanan zorluklar ve teknik ekiple alakalı sorunlar süreci zorlaştırmaktadır. Özellikle projelerin onaylandığı koruma bölge kurullarının yapısından kaynaklanan sorunlar, proje sürecini olduğu gibi uygulama sürecini ve niteliğini etkileyen bir hale de gelebilmektedir. Bu çerçevede anıt eserlerin rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinde yaşanan sorunlar, ilgili kurumlar ve mevzuat çerçevesinde irdelenerek sorunlar ortaya konmuştur. Ülkemizdeki restorasyon uygulamalarında genel olarak ihale sistemi, koruma mevzuatının uygulamaya yönelik tarafındaki eksiklikler, rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri ve raporlarından kaynaklı sorunların uygulama aşamasına yansıması, müelliflik ve mesleki denetim sorunları ile işlevlendirmeden kaynaklı sorunlarla karşılaşılmaktadır. Ayrıca uygulama aşamasında nitelikli malzeme ve işgücüne ulaşmakta da zorluklar yaşanmaktadır. Çalışma kapsamında anıt eserlerin proje ve uygulama aşamasında karşılaşılan sorunlar Nusretiye Camii örneğinde ele alınmış ve bu çerçevede yapının proje ve uygulama süreçleri irdelenmiştir. Tezin son bölümünde koruma mevzuatı, kurumlar, proje ve uygulama aşamasına dair tespit edilen sorunlar değerlendirilmiş ve bu sorunların çözümüne yönelik öneriler sunulmuştur.