Türkiye İnşaat Sektöründe Risk Yönetimi Olgunluğu Üzerine Değerlendirme

İnşaat sektörü, küresel ve yerel ölçekte, içsel ve dışsal niteliklerinden dolayı yüksek risk barındıran bir sektördür. Riskler, proje hedeflerini dolaylı veya dolaysız etkilemektedir. Bu durum, risk yönetimini inşaat sektörü için önemli kılmaktadır. Ancak, literatürde dikkat çekilmesine rağmen, inşaat sektörü hala risklerden dolayı yetersiz uygulamalar ve zayıf proje performansı sorunu ile karşı karşıyadır. Proje risk yönetimi konusundaki gelişmeler doğrultusunda, inşaat sektörü için proje risk yönetimi çalışmaları türetilmektedir. Bu risk yönetimi uygulamaları, hali hazırda uygulanan risk yönetiminin olgunluğu konusuna dikkat çekmektedir. İnşaat projeleri için risk yönetimi ve risk yönetimi olgunluğu konuları gelişime açıktır. Bu çalışma, Türkiye inşaat sektörü örneklemi üzerinden inşaat projelerindeki risk yönetimi yeterliliğini değerlendirerek, bu alanda yapılacak gelecek çalışmalara altlık niteliği taşımaktadır. Tez çalışması, risk kavramı, proje yönetimi ve inşaat sektöründe risk yönetimi, risk yönetimi olgunluk konularında literatür taramalarını ve bu doğrultu da hazırlanan anket çalışması yoluyla yapılan Türkiye inşaat sektörü proje risk yönetimi olgunluk değerlendirmelerini içerir. Çalışmanın nihai amacı, risk yönetimi olgunluğu konusunda gelişme alanları tanımlamak ve gelecek çalışmalara yön vermektir. Risk için, tarih boyunca farklı insan grupları, farklı disiplinler ve farklı coğrafyalar için farklı tanımlar getirilmiştir. Risk ve yoğun ilişkili bir kavram olan belirsizlik, riskin ölçülebilir olması farkı ile birbirinden ayrılmaktadır. İnşaat sektörü için, çeşitli bilgiler kullanılarak belirsizlik durumları riske çevrilmektedir. Bu sebeple, sektör ile risk kavramı belirsizlik teriminden daha çok ilgilidir. Projeler için riskler, içsel ve dışsal çevrede, küresel ve yerel ölçeklerde sınıflandırılabilir. Projeler, tek sefere özgü yapısı ile ekonomik ve politik ortamlardan, teknolojik değişimlerden etkilenen karasız bir ortama sahiptir. Bu karasızlık her proje için risk faktörlerini doğurur. Bu sebeple, birçok proje risk yönetimi araştırmaları yapılmış, farklı metodolojiler ortaya konmuştur. Bu farklı metodolojiler, detaylarda birbirinden ayrılsa da, temelde risk yönetim süreçlerine odaklanmış, riski kayıt altında tutmayı, kontrol etmeyi ve risk karşısındaki kayıpları azaltmayı hedefleyen ortak bir paydaya sahiplerdir. Etkin ve verimli bir risk yönetimi uygulayabilmek için, doğru ve sistematik bir metodolojiye sahip olmak önemlidir. Öyle ki, projenin başarısı veya başarısızlığı, büyük ölçüde risklerin etkin ve verimli yönetilmesine bağlıdır. Bu nedenlerle risk yönetimi, proje yönetiminin ana işlevlerinden biri olarak ortaya çıkmaktadır. İnşaat projeleri, yüksek teknoloji gerektiren, uzun yıllara yayılan, farklı uzmanlık alanlarını içeren, ekonomik ve politik değişikliklerden hızlı etkilenen, fiziksel koşullara açık niteliklerinden dolayı yüksek riskli bir sektördür. İnşaat projeleri için risk, meydana gelen bir olayın olumsuz sonuç doğurma olasılığı olarak tanımlanabilir. İnşaatta karşılaşılan en önemli risk, projenin süre, maliyet ve kalite hedeflerini karşılamadaki başarısızlıktır. Risk yönetimi, inşaat sektörünün önemli bir alanıdır ve uluslararası çapta en son araştırmalar ile daha fazla önem kazanmaktadır. Literatürde dikkat çekmesine rağmen, inşaat projelerinde risk yönetimi, bir proje yönetim işlevi olarak yeterlilik konusunda eksiklerle doludur. Proje risk yönetimi çalışmalarının inşaat projelerine uyarlanması, inşaat projeleri için özel metotların üretilmesi bu eksikleri gidermedeki araçlardır. İnşaat projeleri için kullanılan en dikkate değer yöntemler, Proje Yöneticileri Derneği desteğiyle 1997 yılında yayınlanan Proje Risk Analizi ve Yönetimi, 1998 yıllında İnşaat Mühendisler Enstitüsü tarafından geliştirilen Projeler için Risk Yönetimi ve Analizi, Proje Yönetim Enstitüsü tarafından son sürümü 2017 yılında yayınlanan Proje Yönetimi Bilgi Birikimi Kılavuzu yöntemlerinden oluşmaktadır. Bu yöntemler, modellerin yapısında, aşamaların sayısı, detay seviyesi ve proje yaşam döngüsünün kapsamında ufak farklılıklar içerse de, referans çerçeveleri benzer özelliklere ve ortak hedeflere sahiptir. Proje yönetim metodoloji süreçleri içerisinde birçok farklı araç ve teknik ile desteklenmektedir. Bu araçlar çoğunlukla süreç aşamalarına yönelik olmakla beraber, tüm süreci destekleyen entegre sistem çalışmaları kısıtlıdır. Literatürde kavramsal olarak çok sayıda çalışma bulunsa da, risk yönetim paradigmaları, risk yönetim sürecini tam olarak destekleyen sistemlerden ziyade metodolojiler ve bunları aşama odaklı destekleyen araçlardan oluşmaktadır. Projeler için risk yönetim yöntemi kadar uygulan yöntemin etkinliği ve yeterliliği de önemlidir. İnşaat sektörünün proje risk yönetim metodolojisinin pratikteki sonuçları, eldeki yöntemin yetkin kullanımını daha da önemli kılmaktadır. Bu doğrultuda; risk yönetimi metodolojisinin yanı sıra, bu yönetimin pratiğiyle ilgili olarak rehberlik edebilecek modeller önerilmektedir. Olgunluk modelleri bu rehber modeller arasında yer almaktadır. Uygulanan risk yönetiminin yeterli, yetersiz veya kayıtsız olup olmadığını belirleyen, bir kurumun risk kültürü, risk süreçleri, risk alt yapısı, topluluğun risk bilgisi ve becerileri gibi risk yönetimine katkıda bulunan birçok faktör vardır. Yönetim olgunluk değerlendirmesi, üç temel süreç iyileştirme eyleminin tanımlanmasını ve planlanmasını sağlar; öngörülebilirliğin iyileştirilmesi, kontrolün iyileştirilmesi, verimliliğin iyileştirilmesi. Risk yönetimi olgunluk modellerinin genel olarak, risk yönetim performanslarını iyileştirmek için, uygun önlemleri alabilmek amacıyla, risk yönetim yetenekleri ve gelecekteki risk yönetim uygulamalarına yönelik güçlü ve zayıf yönleri anlamalarına etkin bir şekilde yardımcı olacağı düşünülmektedir. Literatürde bu amaç ile oluşturulmuş çeşitli risk yönetimi olgunluk modelleri bulunmaktadır. Kullanım alanları değişse de, çoğu model temel olarak benzer bir yapıya sahiptir. Bu yapı, olgunluk kriterlerini içeren ölçütler ve değerlendirme sonucu ulaşılan olgunluk seviyelerinden oluşmaktadır. İnşaat sektörü için risk yönetim olgunluk literatürü oldukça kısıtlıdır. En dikkat çekenler, Risk yönetim olgunluk modeli (RM3), Risk yönetim olgunluk sistemi, İnşaat projelerine uyarlanmış risk yönetimi olgunluk modelleridir. RM3, literatürdeki çeşitli modellerin özellik ve fonksiyonları incelenip, inşaat sektörü için en uygun nitelikler ve olgunluk seviyeleri belirlenerek türetilmiştir. RMMS, büyük ölçekli inşaat projelerindeki risk yönetim belirsizliklerini, ortadan kaldırma veya azaltmak için sistem bilimi teorisi ve proje risk yönetimi olgunluğu ile ilgili önceki çalışmalara dayanarak oluşturulmuş bir prototiptir. İnşaat projelerine uyarlanmış model ise, geçmişş modellerden inşaat sektörü için geliştirilmiştir; farklı nitelikler için farklı olgunluk seviyeleri olabileceğini belirtir. Tutarlı bir olgunluk seviyesinden ziyade bu farklara odaklanan bir modeldir. Tez çalışması kapsamında hazırlanan anket ile Türkiye inşaat sektöründeki proje risk yönetimi olgunluğu değerlendirilmiştir. Amaç, risk yönetim olgunluğunu etkileyen alanlar konusunda tespitler yapmaktır. Türkiye Müteahhitler Birliğine üye, büyük ölçekli iş hacmine sahip 7 yüklenici inşaat firmasının yöneticileri ile yüz yüze görüşülerek anket uygulaması gerçekleştirilmiştir. Anket, yönetici bilgileri, firma bilgileri ve firmanın genel risk yönetim bilgilerini sorgulayan yapılandırılmamış sorulardan ve risk yönetimi olgunluk değerlendirmesini içeren yapılandırılmış sorulardan oluşmaktadır. Risk yönetim olgunluk değerlendirmesi için yeni bir risk yönetim olgunluk modeli türetilmiştir. Yeni İnşaat Risk Yönetim Olgunluk Modeli, literatür taramasında elde edilen inşaat sektörü risk yönetim olgunluk modellerine dayanmaktadır. Yeni model, yönetim, kültür, yetenek, süreç, uygulama niteliklerinde dört seviyede değerlendirme yapmaktadır. Anket kapsamında uygulanan Yeni İnşaat Risk Yönetimi Olgunluk Modeli sonuçlarına göre firmaların ortalama risk yönetimi olgunluğu seviye- 3 çıkmıştır. Anket bulguları, firma profili ve firma risk yönetim profilinin firmanın risk yönetim olgunluğuna etkisini SPSS programında ölçerek değerlendirmiştir. Yüz yüze görüşmelerde edinilen izlenim ve istatistiksel olarak elde edilen ölçümler doğrultusunda bazı sonuçlar çıkarılmıştır. Bu sonuçlar şu şekildedir: Firmalar risk yönetim çalışmalarını, sistematik, standart ve entegre bir şekilden ziyade, risk yönetim sürecine yönelik uygulamalar olarak gerçekleştirmektedir. Firmalar risk yönetimi konusunda yaygın olarak geçmişş deneyimlere başvurmaktadır. Risk yönetiminde olgunluk değerleri yüksek olan firmalar, geçmişş deneyimlerini, bireysel ölçekten firma ölçeğine taşıyarak, risk değerlendirme ve risk aksiyonlarını da içeren risk- fırsat takip tabloları ile kayıt altında tutma çabasındadır. Firma profile oluşturan firma yaşı, firma personel sayısı, firma projeleri toplam inşaat alanı, risk yönetim olgunluğunu pozitif yönde etkilemektedir. Firma profilini oluşturan bir başka unsur, firmanın faaliyet alanıdır. Farklı faaliyet alanına sahip firmaların, risk yönetim olgunluk değerleri farklılaşmamaktadır. Firma risk yönetim profilini oluşturan standart risk yönetim yöntemi kullanımı, risklere karşı sözleşmesel araç kullanımı, risklere karşı müdahale yöntemi kullanımı, risk yönetim uzmanı bulundurma durumu, risk yönetimi olgunluğunu pozitif yönde etkilemektedir. Firma risk yönetim profili kapsamında değerlendirilen bir başka unsur, firmaların risk sınıfı önceliklendirmeleridir. Farklı öncelikli risk sınıfına sahip firmaların, risk yönetim olgunluk değerleri farklılaşmamaktadır. Sonuç olarak, Türkiye inşaat sektöründe risk yönetimi olgunluğu firma profillerinin ve firmaların genel risk yönetim profillerinin etkisi altındadır. Sektörel ölçekte ilerleme için firma ölçeğindeki gelişmelerin gerekliliği kaçınılmazdır. Firmaların faaliyet yılları, büyüklükleri onların hem risk portföylerinin oluşturmakta hem de risk deneyimlerini artırmaktadır. Bu açıdan firmaların profilleri risk yönetim olgunluğu üzerinde dolaylı ve dolaysız olarak iki açıdan etkide bulunmaktadır. Firmaların risk yönetim uygulamaları, risk yönetim sürecinde kullandıkları araçlar, risk yönetim için uzmanlaşmaları ise direk olarak risk yönetim olgunluğu üzerinde etkiye sahiptir. Firmaların risk yönetim olgunluklarını geliştirmek için bu alanlara bakılarak, ilerleme için stratejiler geliştirilebilir.