Beyoğlu, Cezayir Çıkmazı ve çevresi kentsel yenileme alanı: Tarihsel gelişim ve koruma önerileri

Beyoğlu, Vavassore'ye ait 1520 tarihli gravürde 'Vigne di Pera' ismiyle ve çitlerle çevrili bahçeli evlerin görüldüğü bir bölge olarak tasvir edilmiştir. Alanın 19. yüzyılda, batılı tarzda inşa edilmiş yüksek katlı, kargir apartmanların bulunduğu bir bölgeye dönüşmesi süreci 17. yüzyılda elçiliklerin bu alana yerleşmesiyle birlikte başlamıştır. Beyoğlu Kentsel Sit Alanı sınırları içinde bulunan çalışma bölgesinin kentsel yenileme alanı ilan edilmiş olması ile birlikte dönüşüm sürecinde, alanda olabilecek kimlik ve doku kaybından endişe duyulması, alanın tez konusu olarak seçilmesinde başlıca etken olmuştur. Olası kayıplar yaşanmadan bölgenin güncel durumunun belgelenmesi ve tarihsel süreç içindeki değişimin gözlenmesi, elde edilen sonuçlar çerçevesinde bölgenin geleceğine dair koruma önerileri üretilmesi amaçlanmıştır. Çalışmanın merkezini oluşturan 'Cezayir Çıkmazı ve Çevresi Kentsel Yenileme Alanı' çevresinden bağımsız değerlendirilemeyeceğinden, çevresindeki komşu yapı adaları ile birlikte ele alınmıştır. 323, 324, 492 ve 493 numaralı yapı adalarından meydana gelen 'Cezayir Çıkmazı ve Çevresi Kentsel Yenileme Alanı'nda 52 adet; kentsel yenileme alanının komşu yapı adalarını oluşturan 317, 325, 329, 490 ve 508 numaralı yapı adalarında 138 adet olmak üzere, çalışma alanında toplam 190 adet kültür varlığı bulunmaktadır. %96'sında yapı, kalan bölümünde ise boş arsalar, çeşmeler, hazire, park, trafo ve tuvalet yer alan 287 adet parsel toplam 302 öğeden meydana gelmektedir. Tüm bölgeyi kapsayan güncel analizler ve araştırmalar sonucunda; bölgedeki öğelerin %79'unun tamamen kullanıldığı, %83'ünün şahıslara ait olduğu ve % 65'inin tescilli olduğu tespit edilmiştir. Tescilli 196 adet öğenin %51'inin işlevsel özgünlüğü devam etmektedir. Çalışma alanında bulunan 293 adet yapının %61'inin strüktür sistemi kargir, %70'inin strüktür durumu iyi durumdadır. Yapıların alt ve üst katlarında yer alan işlevler farklılık göstermektedir. %41'inin zemin katında ticaret işlevi bulunurken üst katların %58'i konut işlevine sahiptir. Kültür varlığı olarak tespit edilmiş yapıların durumunun belgelenmesi amacıyla, yapılara ait envanter fişleri oluşturulmuştur. Kentsel yenileme alanı ilan edilen bölgedeki 52 adet kültür varlığının, Pervititch ve Suat Nirven haritalarındaki durumu ile günümüzdeki durumu karşılaştırılarak, bölge daha detaylı olarak ele alınmıştır. Özgün işlevlerin çoğunlukla devam ettiği gözlenen bölgede; İstiklal Caddesi üzerindeki ve Cezayir Sokağı'nın iki yanında bulunan yapıların çoğunun tamamen ticaret işlevine sahip olduğu; Yeni Çarşı, Boğazkesen, Bostan Başı ve Çukurcuma caddelerinde bulunanların konut + ticaret; Bostaniçi Çeşme, Tercüman ve Selatin Odaları Çıkmazı sokaklarında bulunan yapıların ise genellikle konut işlevine sahip olduğu görülmektedir. Konut ve ticaret işlevinin hakim olduğu bölgede; dini ve kültürel yapılar, konsolosluklar, çeşmeler, oteller ve eğitim yapıları da yer almaktadır. Konsolosluk yapıları işlevsel yoğunluk açısından küçük bir orana sahip olsa da, bölgede bulunan İtalya, Fransa, Hollanda ve Rusya Konsolosluklarına ait parsellerin çalışma alanının yaklaşık üçte birine karşılık geldiği tespit edilmiştir. Bölgede bulunan başlıca dini yapılar; Tomtom Kaptan ve Bostaniçi camileri; Terra Sancta Şapeli, Saint Louis Hollanda Kilisesi ve Maria Draperis Kilisesi; eğitim yapıları; Pierre Loti İlköğretim Okulu ve Beyoğlu Anadolu Lisesi ; çeşmeler ise Bostaniçi Camii, Tomtom ve Ömer Ağa çeşmeleridir. 2010 yılında Beyoğlu Belediyesi tarafından onaylanan Beyoğlu Kentsel Sit Alanı Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı, 2013 yılında, İstanbul 10'uncu İdare Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Beyoğlu Belediyesi Plan Proje Müdürlüğü yetkilileri, tez çalışma alanını kapsayan bölgeye ait alınan kararların yeni hazırlanan projede de benzer şekilde bulunacağını ifade etmişlerdir. Tez kapsamında, Beyoğlu Kentsel Sit Alanı Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı için öneriler bölümünde iptal edilen plan göz önünde bulundurularak değerlendirme yapılmıştır. 2004 yılında 'Fransız Sokağı' projesi kapsamında konut bölgesi olan alandaki yapıların neredeyse tüm katları, kafe ve restorana dönüştürülmüş, ancak açılan lüks restoranlar, sanat galerileri ve dükkanlar, beklenen ilgiyi görmemiştir. Çevresinden bağımsız olarak ele alınan projenin, hedefine ulaşmadığı gözlenmektedir. Buna karşılık, Beyoğlu Kentsel Sit Alanı Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı, Cezayir Sokağı'nın yer aldığı iki yapı adasında bulunan tüm yapılar için ticaret + hizmet + turizm işlevlerini önermektedir. Bu tez kapsamında, bölgedeki güncel problemler ve tarihsel süreç göz önünde bulundurularak, alandaki binaların zemin katlarının ticaret, üst katlarının ise konut olarak kullanılması önerilmiştir. Bölge ile ilgili planların yanı sıra, güncel analizler sonucunda; strüktür ve korunmuşluk durumu kötü ya da orta olarak değerlendirilen; ilave katları bulunan; işlevsel özgünlüğü devam etmeyen yapılar bulunduğu tespit edilmiştir. Belirlenen sorunlara yönelik koruma önerileri; basit onarım; kapsamlı onarım; rekonstrüksiyon ve işlev değişikliği olarak geliştirilmiştir. Tez çalışması sonucunda, tespit edilen işlevsel ve yapısall sorunlara bir çözüm bulmak amacıyla geliştirilen koruma önerileri ile birlikte, bölgenin yaşatılarak korunması hedeflenmektedir.