Turgut Cansever ve Henri Lefebvre'in mekan felsefeleri üzerine sorgulama: Yaşanan mimari ve yaşanan mekan

'Turgut Cansever ve Henri Lefebvre'in Mekan Felsefeleri Üzerine Sorgulama: Yaşanan Mimari ve Yaşanan Mekan' başlıklı bu tez Turgut Cansever ve Henri Lefebvre'in mekan üzerine düşüncelerini inceleme, bu iki düşünürün yaklaşımlarının benzer kavram kümeleri etrafında mekansal analizlerini yapma amacını taşımaktadır. Bir başka ifadeyle, farklı kültür ve ideolojileri benimsemiş bu iki kişinin mekan konusu ile ilgili söylemlerinin anlam boyutunda sorgulanmasıdır. İlk olarak literatür çalışması çerçevesinde mimar Turgut Cansever'in hayatına, yazılı eserlerine, hakkında yapılmış çalışmalara değinilirken mimari projelerine yer verilmektedir. Benzer şekilde, bu bölümde farklı bir kültür çerçevesinde yaşamış olan sosyal bilimci Henri Lefebvre'in hayatı ve yazılı eserleri incelenmektedir. İkinci bölümde Turgut Cansever'in mimarlığının anlamsal çerçevesini oluşturan, mekanı-mimariyi tanımlayan kavramlar, onun söylemleri üzerinden işleniyorken diğer taraftan Henri Lefebvre'in düşünsel evreninin temelini oluşturan felsefi yaklaşımları mekan çerçevesinde, üçlü mekan okuması bağlamında irdelenmektedir. Üçüncü bölümde, bahsi geçen kişilerin söylemleri mekan başlığı çatısında onları 'yaşanan mimari' ve 'yaşanan mekan' yaklaşımları ile benzer bir kavram dünyasında buluşturduğundan mekana dair tutumlarının, birbirlerinin felsefi kümesine dahil edilerek incelenmesi söz konusudur. Lefebvre'in mekan üzerine geliştirdiği evrenden doğan 'yaşanan mekan' söylemi çerçevesinde Cansever'in mimari evreninde karşılık bulan 'yaşanan mimari' çıkarımının hangi noktalarda nasıl bir kesişmeye uğradığı sorgulanmıştır. Bu sorgulamada öncelikle 'şehir' kavramı üzerinden ilerleyerek, Cansever ve Lefebvre'in söylemlerinin taşıdığı benzerliklerin Cansever'in şehir örneklemeleri çerçevesinde ele alınması yöntemiyle iki düşünürün ifadelerinin karşılaştırılarak ortaya konulduğu bir değerlendirme söz konusudur. Bu değerlendirme Cansever ve Lefebvre'in mekan felsefelerinde anlamsal açıdan benzerlik taşıyan 'topografya', 'bedensellik', 'toplumsallık' ve 'tarihsellik' alt kavramlarından faydalanılarak 'yaşanan mimari' ve 'yaşanan mekan' söylemleri, Cansever'in şehir örnekleri üzerinden okunmuştur. Lefebvre'in evreninde 'yaşanan mekan' varoluş olarak canlılığı, hareketliliği ile sürekli dönüşerek ve dönüştürerek üreten ve üretilen olması durumundadır. Mekanın en temelde insan ve bedenle başlaması, bedendeki ritmik hareketlerin mekanının dinamizmini vurgulayarak şehrin dinamizminin mekansal olarak varoluşunu açıklamaktadır. Benzer bir şekilde Cansever felsefesi incelendiğinde 'yaşanan mimari' konusunun, mekanı kapsayan her şey olduğu ve mekanın oluşun, varlığın, eylemin meydana geldiği yer olduğu görülür. Varlığın delillerinin insan algısında olduğuna inanan yaklaşıma göre yaratılan her şeyi kendi iç yolculuğuna dahil etmek, mekanı insan çerçevesinde sorgulamaktır. Bu yaklaşım ile hareket halindeki insanın her adımında görülen ve birbirine eklemlenen farklı şeylerin var olmasıyla şehri oluşturan farklı meydanlarla, köşelerle ve sokaklarla karşılaştığı görülür. Cansever felsefesine göre 'yaşanan mimari' insanın etkileşim sağladığı, insan ürünü çevrenin bize sunduğu tüm bu kıvrım ve hareketlerin kendi varoluşları ile bir arada olmasına yönelik şehir kavramı etrafında incelenmektedir. Cansever'in şehir önerileriyle 'yaşanan mimari' ve Lefebvre'in zihinsel söylem kümesinde yarattığı 'yaşanan mekan'ın kesişimine yönelik benzerlikleri, 'topografya', 'bedensellik', 'toplumsallık' ve 'tarihsellik' çerçevesinde bir değerlendirme ile incelenmektedir. Çalışmanın bu bölümü için seçilmiş olan şehir önerileri şu şekilde sıralanır: Batıkent Yeni Şehir ve Konut Projesi (Ankara,1980), Sivas Kaleardı Mahallesi Projesi (Sivas, 1998) ve Ballıkuyumcu Toplu Konut Alanı Projesi (Ankara, 2001). Cansever'in şehir önerilerinin ardından, inşası tamamlanmış 6 farklı yapısı üzerinde 'yaşanan mimari' ve 'yaşanan mekan kavramlarının' buluşturması yapılmıştır. Bu buluşturmada çalışmayı somutlaştırabilmek adına yapıların 'topografya', 'bedensellik', 'toplumsallık' ve 'tarihsellik' kavramları çerçevesinde incelenmesi söz konusudur. Cansever'in seçilmiş olan 6 yapısı birbirinden farklı işlevde ve inşası tamamlanmış yapılar olup şu şekilde sıralanır: 'Türk Tarih Kurumu' (Ankara, 1951 -1967), 'Karatepe Açık Hava Müzesi' (Adana, 1954 -1961), 'Ertegün Evi Restorasyonu' (Muğla, 1971 -1973), 'Demir Tatil Köyü' (Muğla, 1983) ve 'Sualtı Arkeoloji Enstitüsü' (Muğla, 1983), 'Karakaş Camisi Projesi' (Antalya, 1992 -2003). Cansever ve Lefebvre'in söylemleri üzerinden üretilen bu alt kavramlar her bir proje için ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Böylelikle Turgut Cansever ve Henri Lefebvre'in mekan üzerine geliştirdikleri felsefi birikimin kapsamlıca bir arada okuması sağlanmıştır. Çalışmanın son bölümünde Turgut Cansever ve Henri Lefebvre'in dünyanın farklı yerlerinde yaşayarak farklı kültürleri benimsemiş iki önemli 20. yy. mimarı ve sosyal bilimcisi olmalarına değinilmiştir. Barındırdıkları farklılıklar göz önünde bulundurulunca inanç, tarihsel koşulları değerlendirme ve bireysel duyarlılıkları çerçevesinde ürettikleri mekan ve mimariye ilişkin tüm söylemlerin, ayrı ayrı bütüncül bir yaklaşım biçimi taşıdığı saptanmıştır. Cansever ve Lefebvre'in yaklaşımlarıyla mekansal ifadede belirgin olarak öne çıkan 'yaşanan mimari' ve 'yaşanan mekan' söylemleri irdelendiğinde, mekanın varoluşsal olarak canlı, dinamik olup sürekliliği ile anlamsal boyutta benzer bir arka plana dayandığı görülmektedir. Mekan üzerine geliştirdikleri benzer tavırın irdelenişi, Cansever'in şehir önerileri ve inşası tamamlanmış yapıları üzerinden devam ettirildiğinde, 'topografya', 'bedensellik', 'toplumsallık' ve 'tarihsellik' alt kavramlarından, Cansever ve Lefebvre'in düşünce ve mekan konularındaki çok yönlü ilişkilerinde ortak bir zeminde buluşturulan araştırma ürünü yaratabilmek için faydalanıldığı söylenilebilir.