Konut bölgelerinin oluşumunda sanayi yapılarının etkisi; SEKA Dalaman örneği

Cumhuriyetin ilanından sonra Türkiye, içinden çıktığı savaşların etkisinden kurtulmak ve ekonomisini düzeltmek üzere önemli girişimlerde bulundu. Bu girişimler arasında, 1930 lu yılların başlarında uygulamaya konan devletçi politikalar ülkenin sanayileşmesinde oldukça önemliydi. 1930 lu yılların devletçi iktisadi politikaları, kaynakları yurt içinden temin edilebilen üretim mallarının yine yurt içinde üretilmesine dayanan 'ithal ikamesi' prensibini benimsemişti. Bu ilke ile imal edilecek olan ürünlerden biri de kağıttı. 1936 yılında devletçi politikaların bir sonucu olarak, Sümerbank bünyesinde ülkenin ilk kağıt fabrikası kuruldu. İlerleyen yıllarda sürekli olarak artan kağıt ihtiyacını karşılamak amacıyla yeni tesisler kurulmaya devam etti. Türkiye de yıllar içinde değişen ekonomik politikalar kağıt sektörünü de doğrudan etkilemiştir. 1955 yılında kağıt sanayinin Sümerbank tan ayrılarak SEKA kurumuna dönüşmesi yine bu politikaların sonuçlarından biriydi. Böylelikle 1955 yılından sonra kağıt sanayi özerk bir kimlik kazandı. 1960 lı yıllara gelindiğinde ise 27 Mayıs ihtilalinden sonra Türkiye de karma bir ekonomi modeli benimsendi ve ülke kalkınması beş yıllık programlara bağlandı. Bu dönemde, Kamu İktisadi Teşebbüsleri ülkenin kalkınması için çok önemli kuruluşlar olarak görülüyor ve ciddi yatırımlar yapma görevi bu kurumlara veriliyordu. SEKA nın ilk defa İzmit dışında, Anadolu da bir fabrika kurması bu döneme denk düşmektedir. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı ile SEKA ya Anadolu nun üç faklı bölgesinde fabrika kurma görevi verildi. Bu fabrikalardan biri de ilk plan döneminin en büyük yatırımlarından olan SEKA Dalaman Fabrikasıydı. Dalaman Fabrikasının kurulduğu bölge olan Muğla ili coğrafik olarak etrafı sarp dağlarla çevrili, izole bir bölgedir. Geçmişte bu bölgeye ulaşmak oldukça zordu. Ticaret antik zamanlardan beri denizyolu ile yapılmaktaydı. Denizyolu ticaretinde de Rodos Adası çok önemli bir yer teşkil ediyordu. Bölgede ithalat ve ihracat Rodos Adası üzerinden yapılmaktaydı. Ancak Birinci Dünya Savaşı ndan sonra bu durum değişti. Ticaret hatlarında karayollarının önemi arttı. Cumhuriyetten sonra bölge ulaşımında önemli gelişmeler yaşandı ancak 1950 li yıllara kadar taşımacılıkta hayvan kullanılmaya devam etti. Bölgenin ekonomik yapısı ise çok büyük orandatarım, hayvancılık ve ormancılık gibi toprağa dayalı mesleklerden oluşuyordu. Dalaman Ovası nın ekonomik yapısı da Muğla nın genelinde olduğu gibi tarıma dayalıydı. 1960 lı yıllarda ovada yaygın olarak pamuk, buğday, susam vb. ürünler ekilmekteydi. Bu yıllarda ovadaki yapılar ise oldukça derme çatma durumdaydı. Yapıların büyük bölümü özensiz yöntemlerle inşa edilen bir ve iki katlı binalardan oluşuyordu. Yalnızca ticaretin yapıldığı küçük merkezlerde ya da bazı cadde üstlerinde iyi durumda denebilecek ahşap evlere rastlanıyordu. 1967 yılında fabrikanın temelinin atılmasından itibaren bölgede hızlı bir nüfus artışı meydana geldi. Bu nüfus artışından özellikle Bezkese Mahallesi, Karaçalı Mahallesi ve Ortaca Merkez Mahallesi etkilendi. Nüfus artışıyla beraber bölgede hızlı bir yapılaşma süreci başladı. Fabrikadan önce birer köy niteliğinde olan bu yerleşim yerleri giderek gelişti ve kentleşti. Ardından bu yerleşim yerleri, Dalaman ve Ortaca olmak üzere, Dalaman Ovası ndaki iki ilçeyi oluşturdu. Fabrika ile beraber bölgenin altyapı konuları hızla geliştirildi. Daha önce evlerinin çoğunda su bile olmayan yerleşim yerlerine fabrika binası ile elektrik sağlanmaya başlandı. Su problemi gibi altyapı konuları da hızla çözüldü. Birinci Kalkınma Planı ile beraber yollarda da önemli düzenlemeler yapıldı. Dalaman Çayı üzerine yeni bir köprü inşa edildi ve Muğla-Fethiye güzergahı değiştirilerek kısaltıldı. Bu sayede hem ulaşım rahatladı hem de bölgede üretilen mahsullerin nakliyesi kolaylaşmış oldu. Fabrikanın kurulması ve bölgedeki altyapı konularının gelişmesi nüfusun artmasını sağlayan en önemli etkiler oldu. Artan nüfusla beraber fabrikaya yakın yerleşim yerlerinde hızlı bir yapılaşma süreci yaşandı. Fabrikanın yıllar içindeki gelişimi ve istihdam kapasitelerindeki artışlar, bölgede devamlı bir nüfus artışı ve yapılaşmaya sebep oldu. Bölgedeki mahallelerin yıllar içindeki fiziki gelişimleri fabrikadan etkilenerek yön buldu. Fabrika çalışanlarının konut edinme yöntemleri de mahallelerin fiziksel yapısını belirleyen etkenlerden biri oldu. Fabrikanın kurulması ile bölgeye göç eden çalışanların çoğu kendi müstakil konutlarını inşa edebildi. Bir kısmı ise kooperatifler kurarak konut sahibi oldu. Çalışmada, yukarıda bahsedilen süreçler SEKA Dalaman Fabrikası ana ekseninde detaylı olarak incelenmiştir. Tezin birinci bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı ve araştırma yöntemleri açıklanmıştır. İkinci bölümde, Dalaman Fabrikasının kurulmasını hazırlayan olayların anlaşılması adına Türkiye iktisat tarihi ve SEKA nın geçmişşi ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Ardından fabrikanın kurulduğu bölge olan Muğla yöresi ve Dalaman Ovası nın tarihi, bölgenin fabrika kurulmadan önceki yapısının anlaşılması için, çalışmanın ikinci bölümü kapsamında verilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde ise ikinci bölümde elde edilen bulgular ışığında fabrikayerleşkesinin gelişimi ve çevresine etkileri haritalar yardımıyla kronolojik olarak incelenmiştir. Dördüncü bölüm olan sonuç bölümünde de öncelikle SEKA nın ve Dalaman fabrikasının ülke iktisadi politikalarından ne şekilde etkilendiği açıklanmıştır. Ardından fabrika çevresindeki yerleşim yerlerinin ne yönde ve hangi etkiler altında geliştikleri detaylı olarak aktarılmıştır.