Alternatif gıda üretim pratikleri üzerinden mekan üretimine bir bakış: İstanbul örneği

Günümüzde daha çok kar elde etmek üzere kurgulanan sistemde üretim pratikleri doğal olandan ve insandan kopmuş, ekonomik büyüme adına doğal olmayan, insan sağlığına zararlı yöntemler, uygulamalar benimsenmiştir. Tezde konu edilen alternatif gıda üretim pratikleri, kent içinde bu bağlamda süregelen üretim sistemine alternatif yöntemler önermekte, bunu bir düş, bir ütopya olmaktan çıkarmakta, dayanışma mekanları üreterek öncesinde bir düş ve ütopya olarak nitelendirilenleri görünür kılmaktadır. İşte tam da bu noktada mekana bakmanın gerekliliği ön plana çıkmaktadır. Mekan da tıpkı gıda üretiminde olduğu gibi bir meta halini almış, kapitalist üretim dinamiklerini devam ettiren bir araç haline gelmiş, iktidarların baskı mekanizması olarak kullanılmış, yaşantıdan ve insandan kopmuştur. Böyle bir ortamda başka bir mekan üretimi nasıl mümkün olabilmektedir? Bu noktada çalışmanın ana motivasyonu olan, başka bir mekan ve mimarlığın olasılıklarını keşfetme düşüncesi ortaya çıkmakta, alternatif gıda üretim pratiklerine mekansal olarak bakmanın yaşantıyı öncüleyen bir mekan üretimine altlık oluşturabileceği, aynı zamanda hiyerarşisiz bir tasarlama pratiği için de potansiyelli olabileceği düşünülmektedir. Böylece çalışmanın ana sorusu olarak tanımlanabilecek alternatif gıda üretim pratikleri başka bir mekan üretimi/tasarlama pratiği bağlamında ne gibi potansiyeller üretir sorusu açığa çıkmaktadır. Tez çalışması, soruya doğrudan bir cevap bulmaktan çok, yaşantının ve mekana süreç olarak bakmanın tasarlama pratiğinde ve mekanda değiştirdiklerini anlamaya çalışmayı hedeflemektedir. Bu çerçevede, tez çalışmasının giriş bölümünden sonra gelen ve kavramsal çerçeveyi oluşturan ikinci bölümünde öncelikle mekan üretiminde otoriter tutumlar olarak kabul edilen örnekler incelenmiş, bu tutumlara karşı, başka bir mekan üretimine ve yaşantı ile kurulan mekanlara olanak sağlayacak, mekana süreç olarak bakma yöntemi önerilmiştir. Sürecin kullanıcı ile kurgulandığı ve kullanıcının mekan üretiminde geleneksel yöntemlere alternatif ürettiği vurgulanmıştır. Kullanıcı ile mekanın üretimi aynı zamanda 'mekan üreticisi' olarak görülen mimarın otoritesini de sorgulatmakta, dolayısıyla mimarın kullanıcı ile ilişkili bir konumda yer aldığı örneklerin de başka bir mekan üretimi bağlamında potansiyelli olduğu düşünülmektedir. Böylece başka bir mekan üretimi için kullanıcı ve kullanıcıya alan açan mimar önemli aktörler olarak ortaya çıkmaktadır. Tez çalışmasında mekanı süreç olarak tanımlayan Lefebvre'in başka bir mekan üretimi için potansiyelli görülen farklılık mekanları açıklaması kavramsal altyapıyı oluşturmaktadır. Lefebvre, mekanı statik bir nesne olarak algılamak yerine bir süreç olarak açıkladığından ve bu süreci toplumsal bir üretim olarak gördüğünden ilgili mekan literatürü içinden tercih edilmektedir. Lefebvre'in açıklaması katı, dokunulmaz, kendi kendine var olabilen bir mekan anlayışından yaşantı ile şekillenen bir mekan anlayışına geçişe olanak sağlamakta, yaşantı ile şekillenen mekan aynı zamanda tasarlama pratiği içindeki hiyerarşik kurguyu kırmak için de potansiyelli bir altlık oluşturmaktadır. Aynı zamanda kent ve mimarlık içindeki hiyerarşik kurgulanışa karşı bir direniş potansiyeli de barındırmaktadır. Başka bir mekan üretiminin, içeriden ve dışarıdan olmak üzere, tasarlama ve gerçekleştirme yöntemlerinin değişimi ile oluşturulabileceği düşünülmektedir. Bu sebeple Lefebvre tarafından farklılık mekanlarını oluşturmak için önerilen kavram setine kullanıcı ve kullanıcıya bağlı olarak mimar çerçevesi ile bakılmaktadır. Bu çerçevede kullanıcı, mekan üretiminin tasarlama pratiği içindeki özgürleştirici aktörü olarak görülmektedir. Böylece tezin kavramsal seti açığa çıkmaktadır. Bu set; dayanışmacı üretim ilişkileri, eş zamanlı üretim ve kullanım ihtiyaç/arzu ve hayal gücü, kullanım, işgal ve sahiplenmedir. Her bir kavram seti diğer kavram setleri ile ilişkili içerikler taşımakta, bu sebeple akslar kesin bir ayrım yapma aracı olarak görülmemekte, üçüncü bölümdeki örneklemleri inceleme kolaylığı sağlaması hedeflenmektedir. Örneklemler incelenirken iki ayrı aktör kurgusu ile inceleme yapılmakta, öncelikle kullanıcı-kullanıcı, kullanıcı-mekan ilişkilerine bakılmakta, daha sonra kullanıcının özgürleştirebileceği bir aktör olarak mimarın yöntemleri de incelenmektedir. Böylece kavram seti ile kurulan, aktör ve eylemlerden oluşan iki katmanlı yapı açığa çıkmaktadır. Üçüncü bölümde alternatif mekansallıklar oluşturduğu düşünülen ve İstanbul'da faaliyet gösteren alternatif gıda üretim pratikleri içinden Piyalepaşa Kent Bostanı, Kuçe Yemek Kolektifi ve Çatı Çiftliği çalışma kapsamında incelenmek üzere seçilmiştir. Seçilen örneklemler ile ilgili yerinde gözlem, kullanıcılar-katılımcılar ile görüşme yöntemleri uygulanmış, önce örneklemin özellikleri ortaya koyulmuş daha sonra örneklem ikinci bölümde kurgulanan ve süreç olarak mekanı anlamaya olanak sağlayan kavramsal akslar ile incelenmiştir. Örneklemleri incelerken fotoğraf üzerinden yaşantıyı anlamaya olanak sağlayacak, her bir renk ile kavramsal aksların eşleştirildiği bir çizim yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntemin geleneksel mimari temsilden farklılaşması özellikle tercih edilmiş, farklılaşan mekan oluşturma yöntemlerini görselleştirmesi önemsenmiştir. Yapılan incelemeler sonrasında her örneklemin kendine özgü direniş yöntemi, yaşantısı, organizasyon biçimi keşfedilmiş, karşılaştırmalı bir okumaya olanak sağlayabilmek için bulgular diyagramlaştırılmıştır. Sonuç olarak, tez kapsamında incelenen örneklerin kentte bir direniş ürettiği veya alternatif bir yöntem sunduğu söylenebilmektedir. Piyalepaşa Kent Bostanı şehirdeki inşaat faaliyetlerine karşı direniş üreten bir mekan iken, Kuçe Yemek Kolektifi şehirdeki mutenalaştırmaya karşı bir direniş üretmekte, Çatı Çiftliği ise şehirdeki bina yoğunluğuna karşı bir alternatif sunmaktadır. Her bir pratiğin kendine özgü bir organizasyon biçimi vardır, hepsi eşit derecede hiyerarşisiz ve katılımcı örgütlenmeler, mekanlar üretmemektedir. İncelenen örneklemlerin hepsinde mekan üretiminin eylemler ile gerçekleştirildiği görülebilmektedir, eylemlerin incelenmesi mekanın bir süreç olarak okunmasına olanak sağlamakta aynı zamanda mekana süreç olarak bakılması eylemleri görünür kılmaktadır. Bu döngüsel durum mekanın ve eylemlerin birbirini beslediği sonucunu oluşturmaktadır. Böylece mekan oluşturmak için yaşantının ürettiği potansiyelleri tartışmak mümkün olmaktadır.