Türkiye İş Bankası mimarlığı ve Çelik Alatur'un çalışmaları

Mustafa Kemal tarafından 1924 yılında milli ekonomiyi tesis etme, iştirakleriyle sınai ve ticari canlanmayı sağlama gayesiyle kurulan Türkiye İş Bankası, erken dönemlerinden itibaren modern bir kurum olarak kurumsal kimliğine ve görsel temsiline özen göstermiştir. Kuruluşunu takip eden beş sene içerisinde Guilo Mongeri'ye Genel Müdürlük binasını ısmarlamış, devamında İzmir ve Edremit şubelerinde yine Mongeri'yle çalışmıştır. 1937 yılında yönetim önemli noktalardaki şubeler için etüdler yapılması ve bina yaptırılması kararı almış, birkaç sene içinde bu amaçla ve şubelerin restore edilmesi kapsamında Arif Hikmet Holtay ile çalışılmaya başlanmıştır. Bu yıllarda Holtay'ın ve bankaya bağlı Emlak Müdürlüğü'nün çalışmalarının yanında artan şube arzını sağlayabilmek için çok sayıda mimari proje yarışması da açılmış ya da banka dışından Muhlis Türkmen, Halit Femir gibi mimarlarla proje bazlı iş yapılmıştır. Tasarrufa özendirme amaçlı ikramiye çekilişleri piyango evleri uygulamasıyla devam etmiş, bunun için Abidin Mortaş'la çalışılmıştır. 1960'lı yıllardan itibaren yoğun şube inşa faaliyeti tamamen İnşaat ve Emlak Dairesi Başkanlığı tarafından yürütülmüştür. Bu dönemde piyango evleri uygulaması ikramiye apartmanlarına dönüşmüş, apartmanlar Kadri Erkman ve Lemi Varnalı gibi İnşaat ve Emlak Dairesi mimarlarınca tasarlanmıştır. Kar amacı gütmeyen, toplumsal fayda gözetilen kolektif yaşam pratikleri kapsamında dinlenme tesisleri ve sosyal tesisler, lojman binaları inşa edilmiştir. Büyüklüğü ve biçimsel tercihlerinin yanında, projesinin kurum içerisinden yarışma yoluyla elde edilmesiyle de önemli bir yapı olan IV. Genel Müdürlük binası 1977 senesinde hizmete girmiştir. IV. Genel Müdürlük Binası'nın inşa edilmesinden kısa sayılabilecek bir süre sonra piyasaya yakın olmak amacıyla yönetim merkezinin İstanbul'a nakli tartışılmış, V. Genel Müdürlük Kuleleri'nin 2000 yılında hizmete girmesiyle bu amaç gerçekleştrilmiştir. Kurumsal kimliğin mimari alanda oluşturulmasına bakıldığında ilk 25 sene Milli Mimari Rönesansı ve Kübik Mimari üsluplarının temsilcileriyle çalışılmıştır. İlerleyen dönemde bankanın Arif Hikmet Holtay'la anlaşması, şube mimarisinde bir tasarım dili bütünlüğünün oluşmasında ilk bilinçli adım olarak görülmelidir. 1944 yılından itibaren hızla yeni özel bankaların kurulması sonucu oluşan rekabetle beraber TİB'in şube sayısı ilerleyen 15 sene içinde 5 kat artmış, bu artış 1990'lı yıllara kadar devam etmiştir. Artan hareketlilik bankada yeni bir örgütlenme biçimini ve yeni birimleri gerekli kılmış, 1947 yılında gerektiğinde inşaat işleri ile de ilgilenecek bir organizasyon müdürlüğü, 1953 yılında Emlak Müdürlüğü kurulmuştur. Yönetim Kurulu da bankanın azami ölçüde kendi mülkiyetindeki binalara yerleşmesi kararını almış, 1950'li yıllardan itibaren bu politika gözetilmiştir. 1960- 1980 yılları arasında fiziksel olarak büyümeye devam eden bankanın mimari temsilinde üslup bütünlüğü ve iç dekorasyon gibi konular yönetim kurulunda tartışılmıştır. Yapılan uygulamalarda bir dil birliği oluşsa da, farklı uygulamalar bu üslup bütünlüğünün teamüllere göre sağlandığını göstermektedir. 1960'lı yıllarda etkin bir biçimde çalışmaya başlayan İnşaat ve Emlak Dairesi Başkanlığı, dış cephe ve iç mekan tasarımında üslup birliği oluşturulması yönünde önemli bir aygıttır. 1990'lı yıllardan itibaren kademeli olarak nitelikli küçülme politikası yürüten TİB, yeni teknolojilerin kullanımıyla müşterilerini insansız bankacılığa yöneltmeye başlamıştır. 1980'lerin sonunda uluslararası bir ofisle çalışılarak genel kurumsal kimlik çalışması yapılmış, bunu 1990'ların sonunda İEDB tarafından gerçekleştirilen şube yapıları tasarım kriterleri çalışması izlemiş ve mimari üretimde tek tipleşme başlamıştır. Kolektif pratiklere dayalı uygulamalar yaptığı yıllarda TİB'in dinlenme tesisleri, lojmanlar gibi, bir banka için ikincil üretim sayılabilecek bir alanda, 1964- 1980 yılları aralığında İEDB bünyesinde çalışmış olan Mimar Çelik Alatur'un uzmanlığına başvurduğu görülmektedir. Aynı zamanda bir banka mimarı olarak Alatur kaçınılmaz olarak çok sayıda şube yapısı, büro binası gerçekleştirmiştir. Alatur 1930 yılında Ayvalık'ta doğmuş; Rudolf Belling, Sabahattin Eyüboğlu, Paul Bonatz, Kemal Ahmet Aru gibi isimlerden dersler aldığı İstanbul Teknik Üniversitesi'nden 1954 yılında Yüksek Mühendis-Mimar ünvanıyla mezun olmuştur. Sonrasında eğitimine ve kariyerine Fransa'da devam eden Alatur, 1957'de l'Institut d'Urbanisme de l'Universite de Paris'de bir sene şehircilik eğitimine devam etmiş, devamındaki bir sene boyunca Paris'te SETAP ve Atelier LWD bürolarında mimari çalışmaları sürdürmüştür. Burada Gine'de kurulan bir boksit madeni ve alüminyum işleme tesisleri için inşa edilen yerleşim yerinde çok katlı konut blokları ve Le Havre'da inşa edilen, Fransa'nın savaş sonrası ilk müze binası olan Musee d'Art Moderne Andre Malraux projesinde çalışmıştır. Müze yapısında ofisin Jean Prouve ile işbirliğinde olması Alatur'a, Prouve'yi yakından inceleme fırsatı vermiş ve genç mimarın profesyonel çizgisini oluşturmasında etkili olmuştur. Alatur 1958'den itibaren beş sene boyunca, Ecole Speciale d'Architecture'de ders veren Robert Biset'nin mimarlık bürosunda çalışmıştır. Robert Biset, Grand Prix de Rome sahibi olması sebebiyle Fransa'nın güney Var Departmanı'nın Kamusal Yapılar ve Milli Saraylar Sorumlu Mimarı görevindedir. Bu nedenle ofiste Çelik Alatur daha çok Cote d'Azur'de, Var, St. Tropez, Koriska gibi şehirlerde projeler gerçekleştirmiş, mesleki çalışmalarını özellikle Akdeniz coğrafyasında mimari üretime odaklayarak bu bölgelere teknik geziler yapmıştır. Ayrıca HLM, Logeco, turizm bölgeleri gibi toplu konut, sosyal konut, kıyı şeridi düzenlemesi uygulamalarını ve tartışmalarını gözlemleyen, bunları etüd eden Alatur böylece mimari perspektifini oluşturmuştur. İlk olarak çalışmaya desinatör kadrosunda ve proje bazlı çalışan Alatur, Biset atölyesinde kendine kalıcı bir yer edinmiş, sorumluluklar üstlenmiştir. 1963 senesinin sonunda ailevi sebeplerle Türkiye'ye dönen Alatur TİB'de çalışmaya başlamış, 1980 senesinde emekli olmuş ve 2000'li yılların sonlarına kadar aktif olarak serbest mimarlık yapmıştır. Çelik Alatur İEDB bünyesinde TİB ve Dışbank, Şişecam gibi iştirakleri için pek çok proje gerçekleştirmiş, uygulamış ve emekliliğinden sonra da serbest mimar olarak aynı kurumlarla çalışmalarına devam etmiştir. Bunun dışında talep üzerine bankanın Munzam Sandık Vakfı için iş hanı projesi yaptığı, banka çalışanlarının kurduğu yapı kooperatifleri için yazlık siteler ve yine banka içinden yöneticilerin haricen sipariş ettiği yazlık evler projelendirdiği görülmektedir. Alatur'un mesleki eğilimleri ve tecrübesi, bankanın bu yıllarda çalışanları için inşa ettiği dinlenme tesisleri ile kesişerek istisnai bir profil oluşturmaktadır. Mimar bu alanda Yelkenkaya Dinlenme Tesisleri, Dışbank Manavgat Eğitim ve Dinlenme Tesisleri, Şişecam Mersin Mezitli Sosyal Tesisleri ve Lojmanları, Şişecam Pendik Sosyal Tesisleri ve Anamur Dinlenme Tesisleri projelerini hazırlamış, bunlardan bir kısmı uygulanmıştır. Bunun dışında mimar pek çok banka şubesi yapısı ve banka hizmet binası projelendirmiş, ayrıca bankanın mülkiyetindeki gayrimenkuller için senede bir defa kıyı bölgelerinde gezi düzenleyip raporlar hazırlamıştır. Alatur Türkiye yıllarında banka dışından da iş almış, Namık Yolga Evi, Başak Sigorta Dinlenme Tesisleri projeleri Arkitekt dergisinde yayınlanmıştır. Çelik Alatur'un kişisel arşivinde yapılan çalışmada mimarın yazlık site ve yazlık konut projeleri yaptığı, Suudi Arabistan'ın başkenti Riyad'da da konutlar tasarladığı görülmektedir. Mimarın eğitim hayatı ve yardımcı mimar olarak çalışmalarından, müellifi olduğu Yelkenkaya Dinlenme Tesisleri'ne, oradan Emirgan'da yenilediği kendi evine kadar mimari üretimi ve düşünceleri, projeleri üzerinden takip edilebilmektedir. Çalışmada TİB kurumsal tarihi ve inşa ettiği yapıları, arşiv belgelerine dayanan literatür üzerinden ve bankanın dergisi olan İş Dergisi'nden takip edilerek incelenmiş, bankanın kurumsal kimliğinin mimari temsili ve dönemin uygulamalarına bağlı olarak takip ettiği kolektif pratikler irdelenmiştir. Çelik Alatur'la görüşmeler yapılmış, kişisel arşivinde çalışılmış, böylece TİB üzerinden ortaya konan temalar mimar üzerinden de araştırılmıştır. 1957- 1964 yılları aralığında eğitim hayatı ve çalışmaları Fransa'da yapılan araştırmayla ve ilgili Fransızca litertürün taranmasıyla incelenmiştir. Türkiye'de ise mimarın çeşitli dergilerde yayımlanmış yapıları tespit edilmiştir. Sonuç olarak Çelik Alatur'un TİB için ürettiği ve uyguladığı projeler tartışaılarak mimarın kurum içerisindeki önemi ortaya konmuştur.