Flexible learning spaces: Insights from use patterns in public primary schools

Eğitim alanı, pedagojik yaklaşımlarda farklılaşan paradigmalar ve teknolojideki ilerlemeler ile birlikte değişmektedir. Okul yapıları, eğitim sistemlerinin temel mimari ürünleridir. Etkin iletişim, işbirliği, etkileşim, gelişen öğrenci merkezli pedagojik yaklaşımlara uyum sağlama nedenleriyle ortaya çıkan mekansal ihtiyaçlar; okul tasarımlarının çağdaş gereksinimleri karşılamak için değişime ve dönüşüme hazır olmasını gerektirir. Ayrıca, okul yapılarının sosyal çevrelerinin getirdiği talepleri, kullanıcıların fiziksel veya psikolojik ihtiyaçlarını, işlevsel eskimeyi, demografik ve ekonomik faktörleri ve sürdürülebilirlikle ilgili endişeleri karşılaması da beklenmektedir. Öğrenme mekanlarında tercih edilen bir özellik olarak esneklik; yapılı çevrenin değişimleri nasıl karşılayacağı ve öğrenmeyi destekleyeceği yönünde yenilikçi fikirlerin ortaya koyduğu mimari açıdan belirgin bir yanıt olmuştur. Konuya ilişkin literatür ve pratikteki uygulamalar, esnekliğin öğrenme mekanı tasarımı bağlamında farklı yorumlamaları ve uygulamaları olduğunu göstermektedir. Bununla beraber, öğrenme süreçlerinden başarılı sonuçlar elde edilmesi için, mekansal tasarımın pedagojik yöntemlerle ve eğitim etkinlikleriyle örtüşmesi gerekir. Bu nedenle, belirli bir eğitim sistemine ait kurumlar açısından esnek bir tasarım yaklaşımının tartışılması ve tutarlı stratejilerin geliştirilmesi için o sistemin eğitim kültürünün, pedagojik yöntemlerinin ve kullanıcı gereksinimlerinin anlaşılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Tez çalışması geniş anlamıyla, Türkiye'de okul mimarisi bağlamında esnekliği ve ilgili kavramları ele almaktadır. Çalışmada, eğitimcilerin okullardaki temel mekansal gereksinimler hakkındaki görüşlerinin alınması ve eğitim uygulamaları ile fiziksel mekanın tasarımı arasındaki ilişkilerin incelenmesi ile tasarım süreçlerinde yararlanılabilecek esneklik stratejilerinin oluşturulması amaçlanmıştır. Kullanım biçimlerini anlamak ve tip proje yaklaşımıyla üretilen mevcut okul binası stokundaki öncelikli sorunları belirlemek için keşifçi bir araştırma yaklaşımını izleyen iki aşamalı bir saha çalışması yürütülmüştür. Saha çalışması kapsamında İstanbul ili Bayrampaşa'da bulunan on beş devlet ilkokulu ziyaret edilmiştir. Saha çalışmasının ilk aşaması, öğretmenlerle, eğitim etkinlikleri ve öğrenme ortamları arasındaki ilişkileri ortaya çıkarmak için gerçekleştirilen anketi içerir. Elde edilen verilerin analizi doğrultusunda, öğretmenlerin bakış açılarıyla okul tasarımıyla ilgili en belirgin konular belirlenmiştir. Öğrenme alanlarının farklı eğitim faaliyetlerinin değişen ihtiyaçlarını karşılayabilme kabiliyeti, çeşitli konulara özgü alanlara ihtiyaç duyulması, hem iç hem de dış mekanın çocukların fiziksel aktiviteleri ve oyun ihtiyaçlarını karşılayıcı biçimde zenginleştirilmesi söz konusu konulardan en belirgin olanlarıdır. İkinci aşama, sahadaki gözlemler yoluyla okullardaki fonksiyonel değişikliklerin belirlenmesini ve mevcut durumun tasarımcı bakış açısından değerlendirilmesi ve karşılaştırma yapılabilmesi için okul projelerinin gözden geçirilmesini içerir. İkinci kısımdan elde edilen bulgular, okullardaki değişikliklerin, öğretmenlerin eğitim faaliyetlerini desteklemek için vurguladığı mekansal çeşitlilik ihtiyacına karşıt bir şekilde gerçekleştirildiğini göstermiştir. Ayrıca, işlevsel değişikliklerin, çok sayıda öğrenciyi barındıracak standart derslik sayısının arttırılmasına yönelik kaygılar etrafında geliştiği gözlemlenmiştir. Dış mekanların öğrenme süreçlerine katkıları ve erişilebilir alanların miktarları bakımından verimli şekilde kullanılmadığı görülmüştür. Okullardaki kalabalık durumu karşılamak için alternatif mekansal çözümlerin araştırılması gereksinimi çalışmanın her iki bölümünün sonucunda da ortaya konan ortak bir endişe olduğu görülmüştür. Konuyla ilgili teorik çalışma ve saha çalışması sonucunda ortaya çıkan bulguların yorumlanması, Türkiye'deki devlet ilkokul yapılarında esnek tasarım özelliklerinin nasıl ele alınabileceği konusundaki fikirlerin oluşturulması için birlikte değerlendirilmiştir. Tezin sonuç ürünü olarak, ilköğretim okullarında iç mekanın organizasyonu ve dış mekan kullanımı açısından esneklik yaklaşımının uygulanması doğrultusunda bir dizi pratik tasarım stratejisi ortaya konulmuştur.