İnşaat sektöründe teknik müşavirlik ve yapıda kalite kontrolü

Yapılar ve binalar ilk çağlardan beri insan hayatını daha konforlu hale getirmekte, insanları barındırmakta ve çevreden gelebilecek tehlikelere karşı korumaktadırlar. Bir insanın ömrünün büyük bir bölümü yine insanlar tararından inşa edilen binalarda ve yapılarda geçmektedir. Böyle olunca da insanların güvenliği, konforu ve sağhğı için inşa edilen bina ve yapıların hiçbir koşulda insan hayatım tehlikeye atmamaları gerekmektedir. Ancak 1999 yılında meydana gelen Kocaeli ve Bolu depremleri ve bunların öncesindeki doğal afetler dikkate alındığında Türk toplumunun doğal afetlerin kendilerinden çok, doğal afetler sonucunda zarar gören ya da yıkılan binalardan ve yapılardan dolayı büyük kayıplar verdiği görülmektedir. Bu durumda, Türkiye'deki yapı denetiminde bu denli çok eksiklikler ve hatalar olduğu ortaya çıkmışken yapı denetimindeki sorumlulukların ve sorumluların artık kesin bir biçimde ortaya konması gerekmektedir. Dünyada kullanılmakta olan yapı denetim sistemleri incelendiğinde birçok ülkede yapı denetim faaliyetlerinin gerek özel gerekse devlete bağlı olarak çalışan Teknik Müşavirler tarafından yürütüldüğü görülmektedir. Bu tezin ikinci bölümünde de anlatıldığı gibi teknik müşavirlik, hizmet sektörlerine göre oluşturulan müşavirlik türlerinden biridir. Müşavirlik, profesyonel yardıma ihtiyaç duyan bir kişi, kurum ya da kuruluşa yardım talep ettiği alanda eğitim, mesleki bilgi ve tecrübeye sahip bir uzman tarafından fikir veya talep ettiği takdirde hem fikir hem de uygulama yardımı verilmesidir. Uzmanlık alanlarının bu kadar geniş bir çerçevede olması sonucunda da birçok farklı şekilde müşavirlik türleri oluşturulmaktadır. Yine ikinci bölüm kapsamında müşavirlerin sahip oldukları mesleki, beşeri ve eğitimle ilgili vasıflar ele alınmıştır. Bunun yam sıra müşavirlerin sahip oldukları vasıflar, verdikleri hizmetler, müşteri problemlerine yaklaşımları ve önerdikleri çözümler, hizmet verme yöntemleri ve daha birçok diğer konuyla danışmanlardan ve proje yöneticilerinden ayrıldıkları noktalar ortaya konmuştur. IXTeknik müşavirler ve teknik müşavirliğin Sanayi devriminde doğuşu ve o tarihten bu yana geçirdiği değişimler ve gelişimler teknik müşavirleri 3 ayrı kuşakta (1. Kuşak teknik müşavirler, 2. Kuşak teknik müşavirler, 3. Kuşak teknik müşavirler) inceleyerek bu tezde anlatılmıştır. Bu gelişimden yola çıkılarak geçmişşten günümüze teknik müşavirlik vasıfları Hstelenmiştir. ABD ve Türkiye'de bir mimarın ya da mühendisin teknik müşavir olarak hizmet verebilmesi için sahip olması gereken vasıflar ve geçirmesi gereken süreçler Türkiye'de en az 12 yıl hizmet, Amerika'da bu süreler alman teknik eğitime göre değişmektedir) yine ikinci bölüm kapsamında anlatılmıştır. Ayrıca FİDİC ve TMMMB tarafından resmen kabul edilen ve onaylanan teknik müşavirlik hizmetleri ve bu hizmetlerin kapsamı anlatılmıştır. Teknik müşavirin müşterisi ile ilişkisi her şeyden önce karşılıklı güven, saygı ve işbirliğine dayanmalıdır. Bu noktadan yola çıkılarak ikinci bölümde bir teknik müşavir - müşteri ilişkisi kapsamında yaşananlar ilk karşılaşma, görüşmeler, sözleşme ve raporlar başlıkları altında tek tek incelenmiştir. Bununla birlikte bir müşavir müşteri sözleşmesinde mutlaka yer alması gereken konular nitelenmiş ve kullanılabilecek rapor türleri ve bunların içerikleri anlatılmıştır. Türkiye'de teknik müşavirlik ile ilgili çalışmalar 1950'li yıllarda ülkede alt yapı ile ilgili faaliyetlerde yabancı müşavirlik ve müteahhitlik firmalarının görev alması ve Türk mühendis ve mimarların bu müşavirlik ve müteahhitlik firmalarında çalışmaya başlamaları ile başlamıştır. Ama ne yazık ki Türk teknik müşavirliği 1950'lerden bugüne Türk müteahhitliğinin gösterdiği gelişimi gösterememiştir. Türkiye'de teknik müşavirlik 1980 yılında TMMMB'nin kurulmasıyla yeniden canlanışa geçmişş ve son 10 yılda bu canlanış artarak devam etmiştir. TMMMB 'müşavir mühendislik ve mimarlık kavramının önemini ilgili kurumlara ve topluma anlatmak, müşavirlik hizmetlerinin ilerlemesine ve gelişmesine çalışmak, uluslararası uygulamaları ülkemize taşımada öncülük ederek bu konuda en yüksek uluslararası örgütsel ve teknolojik seviyeye erişmek ' amacıyla yola çıkmış ve 1987'de FİDİC'e üye olup FİDİC'in hazırladığı sözleşme taslaklarını, teknik şartnamelerini, profesyonel sorumluluk sigortası, vb... birçok yardımcı materyali Türkçe'ye çevirip Türk teknik müşavirlerinin hizmetine sunarak, sektörle ilgili uluslararası konferanslara katılarak, seminerler düzenleyerek, sektörle ilgili komiteler ve araştırma grupları oluşturarak, vb... birçok faaliyetle Türk teknik müşavirlerini Batılı meslektaşlarıyla aynı seviyeye getirmeye çalışmıştır. TMMMB'nin bu amaçla gerçekleştirdiği faaliyetler halen devam etmektedir. Tezin üçüncü bölümde ise yapı denetiminin üç ana faktörü olan kalite, maliyet ve zaman etkenlerinin birbirlerini nasıl etkiledikleri ortaya konmuştur. Bunun yam sıra kalite disiplininde son dönemlerde gerçekleşen değişimler ve gelişimlerin, inşaat firmalarının ihalelerde işi alma şanslarını, müşteri problemine yaklaşımlarım ve bunlarla ilgili çözüm önerilerini, inşaat sahalarında kullandıkları standartlar ve yöntemleri ve firmanın kendi organizasyon yapışım etkilediği ve çağın kalite gereklerine uygun bir hale getirilmesini sağladığı anlatılmıştır. Kalitenin, bir inşaat projesinin proje konseptinin oluşması ile başlayıp yapının kullanımına geçilmesi ile sona eren aşamalarındaki etkileri 'domino taşları dizilişi' benzetmesi ile ifade edilmiş ve kalite ile ilgili çalışmalara ve önlemlere projenin ne kadar erken aşamasında başlanırsa ilerideki safhalarda o kadar az kalite problemi yaşanacağı göz önüne konmuştur. Bunun devamında inşaattaki kalite yönetimi, bu yönetimin bir ürünü olan kalite kontrol sistemi ve bu sistemin planlama, yürütme ve kontrol aşamaları tek tek ele alınmış ve incelenmiştir. Uluslararası ve ulusal standart ve kodların kalite kontrolündeki yeri, bu standartlar ve kodların yardımı ile oluşturulan bir projenin inşaat aşamasında kaliteye ve kalite kontrol faaliyetlerine getireceği kazanımlar ve kalite kontrol raporlarında söz konusu standart ve kodların nasıl değerlendirildiği anlatılmıştır. ABD örneği ele alınarak inşaatla ilgili standart ve kodların içerdikleri konular ve bunları hazırlayan organizasyon, kurum ve kuruluşlar incelenmiştir. İnşaat süreci boyunca gerek inşaat sahasında devamlı görev alarak gerek sahada dönem dönem inceleme gezileri yaparak gerekse sadece malzeme temin ederek hizmet veren ve sahada kendi sorumlulukları altında kullanılan her türlü ekipman, malzeme, sistem ve elemanın sözleşme şartlarına, sözleşmede referans gösterilen şartname, standart ve kodlara uygunluğunu sağlamak ve kontrol etmekle yükümlü olan teknik personelin kalite kontrolü gereğince sahada üstlendikleri diğer görevler, sorumluluklar ve yönetimleri altmda yapılan inşaat işlerindeki kalite kontrolleri üçüncü bölüm kapsamında anlatılan bir diğer konudur. Yapı denetinıinin ve bunun bir parçası olan kalite kontrolünün değişmez görevlileri olan saha denetçileri ve bunların verdiği ve bir teknik müşavirlik hizmeti olan saha denetimi hizmeti, saha denetçilerinin denetim faaliyeti çerçevesinde sahada üstelendikleri görevler ve sorumluluklar ve hiçbir şekilde yapmamaları gereken faaliyetler tezin dördüncü bölümü kapsamında anlatılmıştır. Bunların yam sıra saha denetçilerinin sahip oldukları teknik ve beşeri vasıflar ve hangi yönleriyle diğer teknik müşavirlerden ayrıldıkları ortaya konmuştur. Yine denetçilerin denetim görevleri çerçevesinde devamlı iletişim içinde oldukları tasarım grubu personeli, inşaat yöneticisi ve diğer yüklenicilerle ilişkilerindeki karşılıklı görev ve sorumluluklar anlatılarak denetçilerin kalite kontrolünde ne kadar önemli bir yere sahip oldukları göz önüne konmuştur. Bir saha denetçisinin işi gereğince sahada gerçekleşen her türlü inşaat işinin kimlerin sorumluluğu ve denetimi altmda gerçekleşmesi gerektiğini bilmesi gerekmektedir. Böylece işin doğru zamanda, doğru kişi gözetiminde, doğru koşullarda ve doğru malzeme ve ekipman kullanılarak gerçekleştirildiğini denetleyip onaylayabilmededir. Bu noktadan hareketle inşaat işlerinin, kimlerin kontrolü altmda ve hangi kontroller çerçevesinde gerçekleştirilmesi gerektiğini anlatan ve bunu bir kontrol listesi şeklinde denetçinin kullammma sunan bir el kitabı saha denetçisi için eşsiz bir kaynak olacaktır. ABD'de BNI yayıncılığın Building News XIbölümü tarafindan Amerika'da inşaat sektöründe söz sahibi kişilerin oluşturduğu geniş kapsamlı bir komitenin yardımı ile hazırlanan İnşaat Kontrolü Elkitabının, bu tür bir el kitabının Türkiye'de hazırlanabilmesi için iyi bir örnek teşkil edeceği düşüncesi ile bu tez kapsamında incelenmesine de bu noktadan hareketle karar verilmiştir. Dördüncü bölümün ikinci kısmında İnşaat Kontrolü Elkitabı'nın inşaat sahasında görev alan teknik personelle oluşturduğu kontrol grupları, inşaat işlerini gruplayış şekli, inşaat işleri ile ilgili hazırladığı kontrol sayfalarının yapısı, inşaatla ilgili standartların kontrol üstesinde nasıl yer aldığı, vb... detayları incelenerek bir denetimsel kitabının nasıl şekillenebileceği göz önüne konmaya çalışılmıştır. Bu tez kapsamında yapı denetimi ve kalite kontrolündeki sorumluluklar ve sorumlular ortaya konmaya çalışılmıştır. Çalışma sonunda elde edilen veriler ışığında da yapı denetiminde en büyük sorumluluğun ve görevin, görevi aynı zamanda diğer teknik personelin kalite kontrol sistemi gereğince yerine getirdikleri faaliyetleri de kontrol etmek olan saha denetçisine yani bir teknik müşavire düştüğü görülmektedir. Bunun yam sıra kalite kontrolünün sağlıklı ve verimli koşullarda gerçekleşebilmesi için inşaatla ilgili her faaliyet, malzeme, eleman, vb... için standartlar, kodlar ve şartnameler hazırlanması gerektiği ortaya çıkmıştır. Tezin beşinci ve son bölümünde de açıklandığı gibi yapı denetiminin bu çok önemli iki ana unsurunun Türkiye'deki koşulları dünyadakilerle karşılaştığında Türkiye'de yapı denetiminin neden bu kadar eksik ve zayıf kaldığı ortaya çıkmaktadır. Dünyadaki teknik müşavirler bugün ikinci bölüm kapsamında sıralanmış tüm müşavirlik hizmetlerini gerçekleştirecek ortamları ve fırsatları gerek kendi iç pazarlarında gerekse dünya pazarında bulabilirken Türkiye'deki meslektaşları hala kendi kimliklerini ve hizmetlerini Türk inşaat sektörüne kabul ettirmeye çalışmaktadırlar. Bunun yanında özellikle ABD örneğinde görüldüğü gibi inşaatla ilgili standartlar ve kodlar birçok organizasyon, enstitü, birlik, vb... kurum tarafindan her birinin uzmanlık alanına göre ayrı ayrı hazırlanırken Türkiye'de sadece TSE gerek inşaatla gerekse diğer sektörlerle ilgili standartları hazırlamak ve onaylamakla yetkili olan tek kurumdur. Böylelikle hem hazırlanması gereken standartlar hazırlanamamakta hem de hazırlananlar da Batıdakiler kadar kapsamlı olamamaktadırlar. Türkiye'de, geçmişş afetlerde yaşanan acıların bir daha tekrarlanmaması için öncelikle inşaat sahasında görev alan diğer teknik personelle birlikte teknik müşavirlere de yapı denetimi ve kalite kontrolünde görev vermek ve BNI'in hazırladığı gibi bir denetimsel kitabı oluşturabilmek ve bunun kullanılabilirliğini sağlayabilmek için yapı denetimi ve kalite kontrolü için gerekli tüm kodlan ve standartları bir an önce hazırlamak gerekmektedir.