Kadıköy Moda semtinin tarihi ve kentsel sit olarak tanımlanması ve korunması için öneriler

Moda, eski çağlardan Cumhuriyet Dönemi'ne kadar yerleşim alanı olan Kadıköy'u n 19. yu zyılın ikinci yarısından itibaren kentleşen bir semtidir. Antik Çağ'da 'Kalkhedon' olarak isimlendirilen Kadıköy'u n Moda Burnu ve civarında kurulmuş bir yerleşim olduğu bilinmektedir. Bizans ve Osmanlı Dönemi'nde kentsel özellikleri azalarak bir köy yerleşmesi göru nu mu alan Kadıköy, bağlı olduğu İstanbul'a fiziksel uzaklığı nedeniyle 19. yu zyıla kadar bir sayfiye yerleşmesi olarak kalmıştır. Antik Çağ'da Kalkhedon'un merkezi bir bölu mu olduğu du şu nu len gu nu mu z Moda semti de impratorluklar dönemi boyunca yerleşim yeri olarak tercih edilmemiştir. 18. yu zyıl sonunda Osmanlı ileri gelenlerinin bağ ve bahçelerinin yer aldığı bir alan göru nu mu ndedir. Tanzimat Dönemi sonrası Osmanlı Devleti'ndeki Batılılaşma hareketleri, kendini özellikle kentsel alan ve mimari etkinliklerde göstermiştir. Kozmopolit bir başkent olan İstanbul'da Beyoğlu, Galata gibi semtlerin ve Boğaziçi köylerinin hızla geliştiği, kentsel du zen ve mimari yapım sistemlerinde Avrupa kentlerinin örnek alındığı bir döneme girilmiştir. Dönemin siyasi, mali ve ku ltu rel dinamiklerinin yanı sıra Kadıköy ve Moda'nın kentleşmesinde en bu yu k etken ulaşım olmuştur. 19. yu zyılın ikinci yarısında başlayan vapur seferleri ve yu zyıl sonunda Haydarpaşa İzmit demiryolunun hizmete girmesi Anadolu Yakası'nı İstanbul'a bağlamıştır. Levanten Ailelerin Moda Burnu'na yerleşmeleri; Rum, Ermeni ve Osmanlı seçkinleriyle bir arada su rdu kleri Batılı yaşam tarzı; bugu nku Moda'nın kentsel, mimari ve ku ltu rel mirasının temelini oluşturmuştur. Cumhuriyet Dönemi'nin ilk yıllarında da modern sayfiye kenti karakterini su rdu ren Moda'nın nu fusu ve yapı stoğu 1950 1960 döneminden sonra bu yu k ölçu de değişmiştir. Cumhuriyet Dönemi'nde Moda, geçirdiği tu m değişime rağmen sosyal yapısı, denizle ilişkisi ve modern kent donatılarıyla İstanbul'un seçkin semtlerinden biri olmayı su rdu rmu ştu r. Bugu ne kadar Moda'daki ku ltu r varlıklarını korumaya yönelik hazırlanan akademik çalışmalar, tek yapı ölçeğinde belgeleme ve korumaya yönelik hazırlamıştır. Bu çalışmalar; Mahmut Muhtar Paşa Köşku , Sarıca Köşku ve Antipa'nın Köşku gibi 19. yu zyıl sonu, 20. yu zyıl başında inşa edilmiş özgu n konut örneklerine yoğunlaşmıştır. Yu zyıl başından gu nu mu ze ulaşan özgu n konut örneklerinin, kagir ve ahşap sıra evlerin, anıtsal yapıların ve okulların tek yapı ölçeğinde koruma altında olduğu Moda; bu tu nsel bir koruma yaklaşımıyla ele alınıp değerlendirilmemiştir. Kentsel mirasına 20. yu zyıl modern konut mimarisinden özgu n örnekleri de ekleyen semt, kentteki tu m yoğunluk ve hızlı yapılaşmaya rağmen tarihi ve ku ltu rel değerini yitirmemiştir. Moda'nın tarihi ve kentsel değerini ortaya koyabilmek için 20. yu zyılın ilk yarısındau retilen sigorta haritaları, 1940 1966 tarihleri arasında çekilmiş hava fotoğrafları, saha gözlemleri, sözlu ve yazılı tarih çalışmaları karşılaştırılarak bir envanter çalışması yapılmıştır. Kadıköy'u n diğer tarihi semtlerinden farklı olarak henu z sit konumunda olmayan Moda'nın tarihi ve kentsel mirası, yakın dönem modern mimarlık mirasıyla birlikte ortaya konarak, geleceğine ilişkin koruma ilkeleri değerlendirilmiştir. Bu çok katmanlı mirası gelecek kuşaklara en iyi şekilde aktarabilmak için gerekli çalışmaların modern çağın kentsel koruma teknikleri ışığında yapılması u mit edilmektedir.