Mimarlıkta seçkinlik sıradanlık ilişkisi ve temsil mekanizmaları

Mimarlık, farklı dönemlerde inşa eylemindeni sanata, kültür nesnesinden tüketim nesnesine hiçbiri reddedilemeyecek farklı alanlarla ilişkili olarak tanımlanmış ve bu tanımların her biri ayrı çalışmalara konu olmuşlardır. Bu tez çalışmasında mimarlık, bir inşa ya da kültür nesnesi ya da bir sanat eseri olmasının beraberinde ve ötesinde, barındırdığı tüm anlamlarla bir temsil alanı olarak ele alınmakta ve mimarlığa ait her araştırma bu temsil alanı üzerinden yapılmaktadır. Mimarlığın temsil biçimleri de mimarlığın nasıl tanımlandığıyla ilişkili olarak değişmektedir. Bir mimari nesne olarak yapı, biçimsel ve/veya teknik özellikleri ile estetik alanda bir temsil biçimi oluşturduğu gibi, yenilik ve teknoloji alanında da temsil edilebilir. Benzer şekilde, mimarlık kültürel üretim biçimlerinden biri olarak ele alındığında, insan ve çevre ilişkisinin temsiline de dönüşebilmektedir. Tüm bu temsil biçimleri bütünü mesleki alanda olduğu kadar toplumsal alanda da bir mimarlık anlayışı oluşturmakta ve mimarlığın sosyal temsilini kurmaktadırlar. Bu sosyal temsilin aktörleri olarak mimarlar ise, icra ettikleri mesleğin temsili ile birlikte bir meslek insanı olarak kendi sosyal temsillerini de kurarlar. Tezin temel söylemlerinden biri, hem mimarlığın hem de mimarların sosyal temsilinin büyük harf M ile Mimarlık olarak tanımlanan seçkin alan üzerine kurulu olduğudur. Sosyal temsilde seçkin ve gösterişli bir alana karşılık gelen mimarlığın gündelik hayatta karşılık bulduğu sıradanlık ise çoğunlukla araştırma dışı bırakılmış, mimarlığın bilgisi diğerleri arasında seçkinleşen yapı ve kişiler üzerine kurulmuştur. Tezin amacı ise bu seçkin temsil alanında sıradan olma halini sorunsallaştırmak ve mimarlıkta sıradanlığın yeri ve temsil biçimlerini araştırmaktır. Bu kapsamda öncelikle bir kavram olarak sıradan ve sıradanlık incelenmiş, düşünce ve sanat alanında sıradanlığın tanım ve temsil biçimleri araştırılmıştır. Sanatın gündelik hayata ait bir olgu ve üretim biçimiyken, kimi akım, kurum ve aktörlerce seçkinleştirilmesi, mimarlığın sosyal temsilinde sıradanlığın alanını aramak ve tartışmak için ayrıca yön verici olmuştur. Bu araştırmalar göstermiştir ki sıradan; seçkin, yaratıcı ya da deha olanın karşıtı olarak ele alınabildiği gibi, elitist yaklaşımlara karşı bir araç olarak da kullanılmıştır. Özellikle avangart sanat ile sıradan olanın sanat eseri olarak temsil edilmesi, seçkinlik ve sıradanlık arasındaki ilişkide ilk kırılmayı yaratmış ve temsil ve söylem ile kurulan seçkinlik ve sıradanlık kavramları birbirini yıkarken birbirine dönüşebilen, tanım sınırları muğlak kavramlar olarak yeniden ele alınmışlardır. Bu yaklaşım mimarlıkta seçkinlik sıradanlık ilişkisinin de temel yaklaşımını oluşturmuş olup, tez kapsamında seçkinlik ve sıradanlık arasındaki değişken kavramsal ilişkiye odaklanılmıştır. Mimarlık literatüründe, mimarlığın seçkinlikçi temsiline karşı mimarlıkta sıradanlığı doğrudan ya da örtük olarak tartışan çalışmalar da bulunmaktadır. Bu çalışmalar, 20. yüzyılın başlarında, mimarlığı sadece seçkin zümre için bir üretim alanı olmaktan çıkaran Modernizm ile başlamış, yüzyılın ortalarından itibaren öncelikle sosyal bilimler sonrasında mimarlık alanında tartışılan gündelik hayat çalışmaları ile çeşitlenmiş ve sonrasında Modernizm'in yücelttiği mimarlık ve mimar temsiline karşı bir başkaldırı olarak ilerlemiştir. Tüm bu çalışmalar tez kapsamında incelenmiş olup, mimarlıkta sıradanlığı ele alış yaklaşımları üzerine durulmuştur. Ancak bahsi geçen çalışmalarda mimarlığın sosyal temsilinin hangi mekanizmalarla kurulduğu, bu mekanizmaların seçkinleştirici eylemleri ve tüm bu sistem içinde sıradanlığın yeri tartışılmamaktadır. Bu nedenle bu tez, literatürdeki diğer çalışmalardan farklı olarak mimarlığın sosyal temsilinin hangi mekanizmalarla kurulduğuna odaklanarak, sıradanlığın bu mekanizmalar içindeki yerine dikkat çekmektedir. Bu sosyal temsil mekanizmalarının incelenmesinde bir teorik model oluşturmak için bu alanda geliştirilen modeller incelenmiş olup, Bourdieu'nün kültürel sermaye, habitus ve alan kavramları referans alınmıştır. Geliştirilen model kapsamında toplumsal aktörlerin içselleştirdikleri bir toplumsallık olarak habitus, sosyal temsil mekanizmalarında aktör olarak mimarların kültürel sermayeye bağlı konumlarını; alan kavramı ise kültürel sermayeye bağlı temsil ağı mekanizmalarının oluşturduğu zemini ve işleyiş prensiplerini tartışmak için kullanılmıştır. Bu bağlamda, mimarlığın temsil mekanizmalarının alanı oluşturularak, mimarlığı bir sosyal olgu olarak seçkinleştiren ilişkiler ağı incelenmiştir. Mimarlığın ve mimarların seçkinlikçi sosyal temsili, çalışma kapsamında birbiri ile ilişkili çoklu parametrelere bağlı bir ağ ilişkisi olarak tanımlanmıştır. Mimarlığın sosyal temsiline odaklanmak, sosyal sınıflar, sınıflar arası ilişkiler ve üretim biçimlerini beraberinde getirmektedir. Bu nedenle öncelikle, mimarlığın ve mimarların tarihsel süreçte üretim biçimlerine bağlı toplumsal temsili, çalışma alanları, ilişkili oldukları sosyal sınıflar ve bir meslek insanı olarak mimarların toplumdaki konum ve etkileri yine habitus ve alan teorileri modeli üzerinden ele alınmıştır. Bu incelemenler sonucunda, mimarlığın tarihsel süreçte ilişki kurduğu toplumsal sınıflar ve bu sınıflara bağlı üretim biçimi değişse de seçkinlikçi temsilinin değişmediği görülmüştür. Burada bahsi geçen seçkinlikçi temsil -üretim alanındaki gerçeklik öyle olmasa da- mimarlığın yüksek kültüre bağlı bir alan olarak temsil edilmesidir ve bu temsil mekanizmasını kuran da yine tüm mimarları kapsamıyor olsa da- mimarların toplumsal temsilinde etkili bir aktör olarak yıldız mimarlardır. Yıldız mimarlar, son yıllarda literatüre giren bir kavram olarak düşünülse de tarihsel süreçte mimarların toplumun seçkin habitusunu oluşturmuş olması da göz önünde bulundurularak, tüm sürecin yıldız mimarlarının olduğu da görülmektedir. Mimarideki yıldız aktörler ve mimarlığı ele alış biçimleri nesilden nesile aktarılarak mimarlığın epistemolojisini de kurduğu düşüncesiyle, yıldız mimarları kuran mekanizmalar da araştırmaya dahil edilmiştir. Yine Bourdieu'nün kurumsallaşmış kültürel sermaye araştırmaları referans alınarak, mimarlığın seçkinlikçi kültürel sermayesi, toplum genelinde etkin olan mimari kurumların araştırmaya katılmasıyla ilerlemiştir. Başka bir deyişle, bu temsil biçimi ve aktörleri olarak yıldız mimarlar, kurumsallaşmış kültürel sermayenin ürünleri olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda akademik kurumlar, kurumlara bağlı ödül mekanizmaları, sergi ve bienaller ile bir kurum olmayan ancak kurumların eylem alanlarını görünür kılan mekanizmalar olarak İnternet siteleri araştırmanın kurumsal kapsamını oluşturmuştur. Bu kapsam içinde kurumlara bağlı ödül mekanizmaları özelinde Pritzker Mimarlık Ödülleri ile sergi ve bienaller özelinde Venedik Mimarlık Bienali, hem toplumsal etki alanları hem de mimarlığın toplumsal temsilini kuran ilişkiler ağında ortaya çıkan kesişimleri nedeniyle vaka alanları olarak belirlenmiştir. Akademik kurumlar ve İnternet siteleri ise, mimarlığın seçkinlikçi temsil alanını destekleyen ikincil aktörler olarak değerlendirilmişlerdir. Pritzker Mimarlık Ödülleri ve Venedik Mimarlık Bienali kesişiminde yer alan aktörler bir grafik ile sunulmuş, bu aktörlerin habitusu olarak mezun oldukları ve varsa eğitimci olarak görev aldıkları akademik kurumlar ile bu mimarların birbirleriyle olan mesleki ilişkileri görselleştrilmiştir. Bu görselleştirme, mimarlığın sekinlikçi temsilini kuran mimarların mesleki habitusları ile birlikte bu temsili oluşturan alanı göstermektedir. Vaka alanlarının incelenmesi ise temsil ve söylem arasındaki ilişkiye dayandırılmıştır. Tez kapsamında bir temsil biçimi olarak ele alınan söylem, belirlenen vaka alanlarındaki aktörlerin mimarlığı temsil biçimlerine karşılık gelmektedir. Bu nedenle vaka alanlarının incelemesi metin analizleri üzerinden yapılmış; Pritzker Mimarlık Ödülleri'nde ödül alan mimar için hazırlanan jüri metinleri, Venedik Mimarlık Bienali'nde ise küratör metinleri incelenmiştir. İki kurumsal yapının amaç ve işleyiş prensiplerinin birbirinden farklı olması nedeniyle; jüri metinleri analizlerinde mimarları ve mimarlığı tanımlayan sıfatlar ve ifadelere, küratör metinlerinde ise seçilen temalar özelinde çoğunluğu halihazırda yıldız mimar olan küratörlerin mimarlığı tartışma ve tanımlama biçimlerine odaklanılmıştır. Tüm bu araştırmalar tez içinde ayrı grafikler halinde sunulmaktadır. Ödül mekanizmalarının zaten seçkinleştirme amacı taşıması nedeniyle, Pritzker Mimarlık Ödülleri'nin mimarlığı ve mimarları seçkinleştirmesi şaşırtıcı değildir ancak tez kapsamında, ödülün bunu hangi söylem ve eylem mekanizmaları ile kurduğu çözümlenmiştir. Venedik Mimarlık Bienali ise temalar özelinde incelendiğinde, Kazuyo Sejima küratörlüğündeki 12., Rem Koolhaas küratörlüğünde 14. ve Alejandro Aravena küratörlüğündeki 15. Venedik Mimarlık Bienallerinin mimarlıkta olağanlık ve sıradanlık üzerine odaklandığı ve bu yaklaşımlarıyla yeni bir tartışma alanı açarak sıradanlığı büyük harf M ile Mimarlığın alanında bir olaya dönüştürdükleri görülmüştür. Bu nedenle Venedik Mimarlık Bienali, mimarlığın en seçkin olaylarından biri olarak temsil edilmekle birlikte, mimarlığın temsil alanında sıradanlık meselesine de odaklanan bir alan olarak mimarlıkta seçkinlik sıradanlık ilişkisinin değişken temsilini kuran bir kurumsal yapı olarak değerlendirilmiştir. Oluşturulan teorik model kapsamında incelenen vaka alanları göstermiştir ki, mimarlıkta seçkinlik ya da sıradanlık, mimari nesnelerin estetik ya da teknolojik değer ve yeniliklerinden bağımsız, temsil mekanizmaları ağı ile kurulan sosyal bir algıdır. Mimarlığın sosyal temsilinde seçkinlik, gündelik hayattaki uygulama alanından bağımsız olarak, çağlar boyu yüksek kültür ile ilişki üzerinden kurulmuştur ve bugün de aynı ilişki üzerinden ilerlemektedir. Ancak bugün mimarlıkta neyin seçkin olduğunun tanımını yapmak olanaksızdır. Bu nedenle bu tez çalışması, mimarlığın sosyal temsil mekanizmalarının nasıl ve kimler tarafından kurulduğunu, kısacası bu mekanizmaların alan ve habitusunu gözler önüne sererken, mimarlıkta sıradanlığın yerini aramak için de bir yol haritası oluşturmaktadır.