Gebze Menzilhane hamamı restorasyon projesi

Bu çalışmada, Kocaeli İli, Gebze İlçesi, Sultan Orhan Mahallesi, Menzilhane Caddesi'nde G22B24B2A pafta, 92 ada, 1 parselde yer alan Menzilhane Hamamı'nın mevcut durumunun belgelenmesi, tarihsel değişim süreçlerinin saptanması, gelecek nesillere aktarılmasını temel alan restorasyon projesinin hazırlanması hedeflenmiştir. Orhan Gazi'nin 1331'de Gebze'yi fethinden sonra bölgede kurulan ilk yerleşim olan Sultan Orhan Mahallesi, İstanbul II. No'lu K. T. V. K. K. tarafından 15.11. 1994 tarih ve 3599 sayılı kararı ile 'Sultan Orhan Cami ve Çevresi Kentsel Sit Alanı' olarak ilan edilmiştir. Ancak günümüzde birkaç anıtsal yapı dışında yoğun tarihi dokusunu kaybetmiştir. Erken Dönem Osmanlı Mimarisi'nin izlerini taşıyan Menzilhane Hamamı'nın banisi ve yapım tarihi tartışmalı olmakla birlikte, II. Bayezid Dönemi'ne ait bir vakfiyede, Emin Nurettin Hamamı olarak bahsedilen yapının Menzilhane Hamamı olduğu düşünülmektedir. Vakfiyenin sahibi Mevlana Emin Nurettin Osman Efendi, dönemin Mısır kadısı ve Şehzadebaşı'ndaki Burmalı Mescid'in banisidir. Menzilhane Hamamı, bitişiğindeki boş parselle birlikte ada niteliğinde olup, üç cephesi yola bakmaktadır. Tek hamam olarak tasarlanmış yapının girişi batı cephesinin baktığı Menzilhane Caddesi'nden sağlanmaktadır. Hamam, bugüne kadar işlevini kaybetmeden kullanılmaya devam etmiştir, bu sebeple yapıda çeşitli dönemlerde ihtiyaca yönelik düzenlemeler ve onarımlar gerçekleştirilmiştir. Bu durum yapının özgün mimari elemanlarının kaybına sebep olmuştur. Bölgede gerçekleşen önemli depremlerin de yapıda hasarlara neden olduğu gözlenmiştir. Hamamın yerleşim olarak Orhan Cami, Çarşı Hamamı ve Çoban Mustafa Paşa Külliyesi gibi önemli Osmanlı yapılarının yakınında bulunması, Menzilhane hamamının arka planda kalmasına sebep olmuştur. Arşivlerde hamama ait 1980'lerde hazırlanmış bir proje olmasına rağmen bütüncül bir koruma çalışması hamam özelinde gerçekleşmemiştir. Günümüzde, yılın her mevsiminde kullanıcılar tarafından tercih edilen hamamda yıkanma kültürü bölgedeki Menzilhane ve Çarşı Hamamları için büyük bir potansiyel teşkil etmektedir. Ancak kullanıcılar açısından ihtiyaca yönelik dönüşümler ve yapının sürdürülebilirliğinin sağlanması için gerekli müdahalelerin acil yapılması gerekmektedir. Bu öngörüyle; Menzilhane Hamamı tez konusu olarak seçilmiştir. Tez çalışması altı ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümü, tez konusunun seçim nedenlerinin, çalışmada kullanılan yöntemin ve çalışmanın kapsamının açıklandığı bölümdür. Belgeleme çalışması yapılırken, Faro Focus 3D lazer tarayıcı kullanılarak, hamamın tüm yüzeylerinin ölçülmesi amacıyla gereken noktalarda istasyonlar kurulmuş ve yerel koordinat sistemine bağlı nokta bulutu verisi elde edilmiştir. Ölçüm aletinin kullanılamadığı yerlerde geleneksel ölçüm yöntemleri uygulanarak verilerin birleştirilmesiyle belgeleme tamamlanmıştır. İkinci bölümde yapının yer aldığı Gebze'nin, tarihsel gelişimi, bölgenin kentsel dokusu ve koruma statüsünden bahsedilmiş, anıtsal ve sivil mimarlık örneklerine değinilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde Menzilhane Hamamı'nın tarihsel süreci mevcut kaynaklar üzerinden anlatılmıştır. Yapının detaylı tanımı yapılarak, yapım tekniği, malzeme, ısıtma sistemi ve mimari öğeleri incelenmiştir. 1/50 ölçekli rölöve çizimleri hazırlanmış ve mevcut durum belgelenmiştir. Ardından yapının analitik rölövesi hazırlanmıştır. Yapıda kullanılan malzemeler tanımlanarak malzeme analizi, bozulma türleri ve nedenleri belirlenerek hasar analizi paftaları hazırlanmıştır. Restitüsyon sürecini anlatan dördüncü bölümde ise, restitüsyona yönelik sorunların tespiti, benzer yapılarla karşılaştırmalar ve tarihsel yazılı ve görsel kaynaklar ile yapısall verilerin analiz edilmiştir. Restitüsyona yönelik dönem analizi yapılmış ve yapının, dört yapım süreci tespit edilmiştir. Yapının özgün durumunun belgelendiği, yapının inşa edildiği tahmin edilen 1500'ler birinci dönem, yapıya ait 1927 senesinde hazırlanan en erken tarihli çalışma ikinci dönem, yapıda büyük değişikliklerin yapıldığı 1950'ler üçüncü dönem ve yapının tescilinin yapıldığı 1990'lardan günümüze dördüncü dönemi oluşturmaktadır. Restitüsyon aşamasında, öncelikle hamamın özgün mimarisi hakkında kesin veri oluşturan korunmuş detay ve elemanlar değerlendirilmiş, ardından benzer özellikler taşıyan 15. yüzyıl hamamları incelenerek, analoji yardımıyla önerilerde bulunulmuştur. Restitüsyon önerisi, 1/50 ölçekli çizimlerle ifade edilmiştir. Beşinci bölüm olan restorasyon aşamasında, yapıdaki bozulmalara ve niteliksiz müdahalelere karşı uygulanabilecek yöntemler ve müdahaleler sonrası alanda gözlemlenen ihtiyaç ve sorunlara yönelik çözüm önerileri sunulmuştur. Yapının ihtiyacı dahilinde sağlamlaştırma, temizleme, konservaasyon, çağdaş ek ve elektrik ve mekanik tesisatları başlıkları altında yapılması planlanan ana kararlar anlatılmıştır. Çalışmanın sonuç bölümünde, elde edilen veriler sunularak, yapılan araştırma ve çalışmalar sonucunda, geçmişşe saygılı koruma kararlarıyla alanın daha nitelikli bir şekilde korunarak tarihi kimliğin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması hedeflenmiştir.