Yer-yapım: Yerin belleğinin temsil pratikleri aracılığı ile yeniden üretimi

Birçok tasarım söyleminde yer, basit anlamıyla çevresinden bağımsız, sınırları olan bir duruma işaret eder. Mimarlıkta yer kavramı çoğunlukla arsa tanımına yakın şekli ile ele alınmaktadır. Yeri bir arsa olarak görmek yerin potansiyellerini analitik gösterimlere, sayısal verilere ve sınırlara indirgemektedir. Yeri bir arsa olarak gören bir anlayış yerine, tasarım sürecinde çok yönlü bir yer okuması ile yer bilgisinin oluşturulabileceğini, yerden öğrenilen ya da yerin sağladığı bilginin o yerdeki tasarımı şekillendirebileceğini düşünebiliriz. Arsa fikrini eleştiren tanımları ve yaklaşımları 'Yere ve Yerin Belleğine Dair' başlıklı ikinci bölümde, üç başlık altında ele alıyorum: Arsa Olarak Yer, Boşluk Olarak Yer, Konum Olarak Yer. 'Arsa Olarak Yer' başlığı altında arsanın tanımı ile beraber, arsayı eleştiren ve bu tanımı ileriye götüren yaklaşımlar yer almaktadır. Robert A. Beauregard, yeri arsa olarak değerlendirmenin karşısına hikayesi olan bir yer düşüncesini koyması ile mimari tasarımlarda bir yerin çoğunlukla arsa olarak görüldüğüne dikkat çekmektedir. Arsayı çevresinden bağımsız ele almayı eleştiren ve daha geniş ölçekte bir şeyin parçası olduğunu düşünerek arsa tanımını ileri götüren Andrea Kahn'ın kentle ilişkili bir yeri kentsel arazi olarak tanımlanması bu başlık altında yer alıyor. 'Boşluk Olarak Yer' başlığı altında, felsefeci Jacques Derrida'nın Platon'dan aldığı ve yorumladığı, mimarlık tartışması içerisinde mimar Peter Eisenman ile birlikte üzerine düşündüğü yer için ürettikleri 'khora' kavramını ele alıyorum. Bu kavram ile mimarlıktaki sınır durumu eleştirilmektedir. Khora, mimarlıkta yer ile özdeşleşen sınırların ötesine geçen ve yer için yeni anlamlar üretmeye olanak sağlayan bir yaklaşım olarak görülmektedir. Ev ve konum ile ilişkilendirilen yer düşüncesi, yeri deneyimlenir olarak ve insandaki duyumsamalar ile ele alan kuramsal yaklaşımlar 'Konum Olarak Yer' başlığı altında yer alıyor. Ölçülebilir mekan yerine Martin Heidegger'in deneyim yoluyla kavranan yer anlayışını ve ondan etkilenen Christian Norberg-Schulz'un yeri soyutlanmış verilerden ayrı düşünen, gündelik hayatı yer düşüncesi ile bağdaştıran kuramsal yaklaşımını anlatıyorum. Fenomenoloji ile ilişkili yer yaklaşımlarını ele aldığım bu kısımda Dripps'in zemin, David Leatherbarrow'un topoğrafya kavramlarının konum olarak yer yaklaşımını nasıl ilerlettiklerini inceliyorum.'Yerin Belleğinin Temsil Pratikleri Aracılığı ile Yeniden Üretimi' başlıklı üçüncü bölümde, ikinci bölümde tartıştığım yer kavramlarını mimari tasarım projeleri üzerinden değerlendiriyorum. Bu bölümdeki örnekleri üç alt başlık altında ele alıyorum: Kentsel Bağlamda Yer; Yeni Bağlamlar, Yeni Yerler; Deneyimlenen ve Duyumsanan Yer.'Kentsel Bağlamda Yer' başlığı altında yeri yakın çevresi ve kent ölçeğinde ele alan ve tüm zamansallıkları ile düşünen, yerdeki ihtiyaçları analiz ederek bu doğrultuda projelerini geliştiren, arsaların sınırlarının nasıl oluştuğunu araştıran, arsanın daha büyük bir şeyin parçası olduğunu düşünen ve kent ile ilişkilendiren yaklaşımlara örnekler yer alıyor. Bu bölümde EMBT'nin Diagonal Mar Park ve Parc dels Colors projelerini, Atelier Bow-Wow'un Pet Architecture çalışmasını, tasarımcıların üzerinde durdukları kavramlar ve ürettikleri taktikler ile beraber inceliyorum. Yeri boşluk olarak ele aldığını söyleyebileceğmiz ve yere yeni bağlamlar oluşturarak tekrar ele alan yaklaşımlara 'Yeni Bağlamlar, Yeni Yerler' başlığı altında mimari tasarım projeleri üzerinden bakıyorum. Yeri olaylara yer veren bir boşluk olarak ele alan Parc de La Villette projesi ile Tschumi, sonsuz bağıntılar sağlayan durumlara dikkat çekerek park için programatik katmanlama öneren OMA, kurgu bir hikayeyi mimarlık aracılığıyla tekrar kurgulayan bienal işi ile Eisenman, semboller ve simgeler üzerinden oluşturulan Berlin Yahudi Müzesi ile Libeskind'in projelerini yere yeni bağlamlar oluşturan yaklaşımlar ile ilişkilendiriyorum. 'Deneyimlenen ve Duyumsanan Yer' başlığı altında yerin çevresel karakterini kültürel temsil biçimleri ile sunan Hassan Fathy ve Balkrishna Doshi, benzer şekilde yerel olanı yorumlayan Dimitri Pikionis, tüm duyulara hitap ederek çağrışımlar yapmayı hedefleyen Therme Vals projesi ile Zumtrhor'un projeleri yer alıyor. Yerin belleğinin yeniden üretiminde temsil edenin önemli bir rol aldığını düşünüyorum. Mimarlık sadece yere bağlı değil aynı zamanda tasarımcıya, dolayısıyla fikirleri geliştiren araçlara bağlıdır. Tasarımcının önem kazandığı perspektifle yer anlayışlarını bu tez çalışmasında mimari tasarım projeleri üzerinden inceliyorum. Örneklerde tasarımcıların görüşlerine yer veriyor ve projelerinde yeri nasıl ele aldıklarına ve tasarımda nasıl taktikler ürettiklerine bakıyorum. Böylelikle çalışma, bir yerde üretilecek tasarımın bağlı olduğu bileşenler hakkında ipuçları veriyor.