Kamusal alanın üretimi: Taksim meydanı

Taksim Meydanı Türkiye'nin kültür üretiminin temsili sahnesi olarak Cumhuriyet'in modernlik projesinin başlangıcından bugüne özellikle kamusal alan tartışmalarının ve kamusal alanda faklı söylem gruplarının çatışmalarının merkezindedir. Meydan günümüzde farklı hükümetlerin ideolojilerinin, kullanıcıların ve kaçınılmaz olarak global sermaye piyasasının temsillerinin bir bütünü olarak karşımıza çıkar. Tez çalışması, meydanın nasıl temsiliyet kazandığı ve bu temsiliyetler doğrultusunda sosyo-ekonomik, fiziksel ve politik olarak nasıl dönüştüğünü incelerken kamusallık halinin nasıl aşındığını tartışır. Taksim Meydanı'nın bir yüzyıllık hikayesi, Türkiye'de kamusal alanın inşasının, çeşitli ideolojiler doğrultusunda temsiliyet kazanarak aşındırılmasına dair çarpıcı bir örnek teşkil eder. Tez, Taksim Meydanı ve çevresini içeren sınırlı bir coğrafi bölgenin yüzyıllık kentsel dönüşümünü incelese de sosyal, politik, ekonomik olarak zaman mekan bağlamında daha geniş bir coğrafyayı kapsar. Gezi olayları ile gündemde olan Taksim Meydanı ve kamusal alan meselelerine yeni bir yaklaşım getirmeyi hedefleyen bu tez, Taksim Meydanı üzerinden Türkiye'de kamusal alan kavramını irdeleyerek, alternatif sözler üretir. Çalışma, belge taraması ile literatürde bulunmayan tarihsel verileri ortaya çıkartarak Taksim Meydanı'na dair anlatılara yeni odaklar oluşturur. Bu çalışma mevcut kamusal alan söylemlerine alternatif, kamusallık tanımları ve kullanım örüntüleri tespitleri ile Taksim Meydanı üzerinden bir anlatı olarak mevcut literatüre eklemlenebilir. Cumhuriyet'in ilanı ile Taksim'e inşa edilen yeni kamusalın üretimi aşkın bir tutkunun kentte vücut bulmasıdır. Türkiye deneyiminde çağdaşlaşmak veya modernlik durumu tepeden inmeci bir modernleştirme ile gerçekleşir. Modernleşmenin Türkiye'de kent mekanında, mimarlık ve planlama disiplinlerinde biçimsel temsiliyetler ile bedenselleşmesi ve kent mekanının Osmanlı/İslam geçmişşinden arındırılması için büyük kentsel dönüşümlere girişilir. Modernleşme projesi çerçevesinde kamusal alanlar sağlıklı, çağdaş toplumun geliştirilmesi için temsili bir araca dönüşür. Kamusal alan üretildiği gibi kullanım kitapçığı da beraberinde ilan edilir. Kullanıcılar tariflenir. Kamusal alana seküler hayatın getirdiği 'özgürlük' yeni kapanmalar ile ince ince işlenir. Fiilin ardında yaptırımı olan kitle, siyasi erk ve modernleştirici aydınlanmış elit, halka seçili kültür ve davranışları kabul ettirir. Çağdaşlaşmayı, Batılılaşma ile bir tutan ve seçmeci bir yaklaşımla bütünsel olarak değil sınırlandırılmış biçimi ile kabul eden zihniyet, Türk modernleşmesinin sınırlarını belirler. Açılmaya zorlanarak, tersine kapanan kamusal alan, ulus devletin milliyetçi söylemleri doğrultusunda etnik, dini, kültürel tüm farklılıklardan arındırılır. Arındırılamayanlar ise yeniden biçimlendirilerek Cumhuriyet'in kamusalından dışlanır. Azınlıkların kozmopolit Taksim'i bu operasyonla temizlenir ve meydanın 'kozmopolit olma' hali gündelik hayattan çalınarak, bir sıfat tamlamasına dönüşür. Taksim Meydanı'na Cumhuriyet Anıtı'nın yapılması, bir kentsel dönüşüm hikayesinin başlangıcı olur. Kentsel toponimide yaşanan değişim yani Taksim'in Talimhane Meydanı'nın imara açılmasının ardından yeniden bir meydana kavuşarak isminin de Taksim Cumhuriyet Meydanı olarak ilanı, kentin kalbinde siyasi erkin çeşitli ideolojiler doğrultusunda bir yüzyıl boyunca gerçekleştirdiği gelişigüzel boşaltma halinin yeni ismidir. Anıt ve çevresinde şekillenen meydanın fiziksel dönüşümü anıt ekseninde şekillenirken, Topçu Kışlası'nın ahırları ile başlayan yıkım süreci, Kışla'nın kendisinin yıkımı ile sürer. Ardından Kristal Gazinosu yıkılır ve meydan fiziksel ve sosyal bir bileşenini daha yitirir. Tarlabaşı Bulvarı'nın açılması ise bölgede sosyolojik bir dönüşüm hikayesinin başlangıcıdır.20. yüzyılın ikinci yarısında çok partili sisteme geçiş ile kamusal alan, özgürlük ve din tartışmaları gündemdedir. İktidarın değişmesi ile Taksim'de din temsiliyet kazanır. Gündeme gelen Taksim Camii tartışmaları yeni bir ideolojik savaşım/kutuplaşma alanı olarak ortaya çıkar. Taksim'e bir caminin inşası fikri ile gerçekleşen kutuplaşma, temsiliyet mantığının kamusal alanı sahiplenmedeki rolünü ortaya koyar. Cami tartışması ile Taksim'de neoliberalizmin kentleşmesine paralel olarak din sermayeleşir. Cami tartışmaları AVM+cami kompleksi ekseninde sürerken, neoliberal politikalar çerçevesinde İstanbul dünyanın önemli finans ve turizm merkezi olma yönünde ilerler. Bu doğrultuda Tarlabaşı Bulvarı'nın açılmasının ardından, 2000'lerde Tarlabaşı 360 ve Taksim Yayalaştırma Projeleri kapamında ikinci bir temizlik operasyonu ile Tarlabaşı mono kültürel kent peyzajına katılır, tarihi mirası ile sermayedarlar için cazip bir yatırıma dönüşür. Kentin uluslararası tanınabilirliğine yönelik, siyasi erkin mecburi gördüğü 'sorunlarından arındırılmış imgesi' için projelendirilen, Taksim Yayalaştırma Projesi, meydanda gerçekleşen mekansal boşalmanın son ayağıdır. Proje, siyasi erkin Taksim üzerinden mekansal darbesidir. 77, 1 Mayısı'nın ardından Recep Tayyip Erdoğan'ın Belediye Başkanlığı döneminde cami tartışmaları içinde gündeme gelmiş olan proje, meydana ulaşımı yayalar için imkansız kılarken, kentsel direnişleri bastırmanın yeni yöntemini tarifler. Bu proje ile Taksim'de yapılan transit altgeçitli bağlantı yolları ile meydan, çevresinden soyutlanarak beton bir kent yüzeyine dönüşür. Turistler, meydanın yeni kullanıcıları olarak Taksim sahnesine giriş yapar. Daha çok turist hedefine yönelik olarak bölge, eğlence, yeme-içme, alışveriş yapma gibi aktivitelere olanak sağlayacak şekilde yeniden kurgulanır. Turizm-sermaye denkleminin aşkın çekimi ile dönüşen kent ve özelinde Taksim Meydanı, bu uğurda bağlamından kopuk fragmanlar olarak tüketiciye sunulurken semiyotik bir boşalmaya uğrar. Devlet ve sermayedarın soyut mekanının inşası Cumhuriyet'in ilanından günümüze kadar devlet eliyle gerçekleştirilir. Her siyasi erk kendi çılgın projelerini üreterek Taksim'de uygular. Taksim Meydanı siyasi erkin kamuyla ve muhalefetle verdiği savaşım mekanı olarak yıkımlar ve inşaatlarla temsili bir güce dönüşür. Neoliberal kentleşmenin bir sonucu olarak kent ve özelinde Taksim Meydanı sermaye ve devletin ortak çıkarlarına uygun soyut mekanı kendi ideolojlerini temsil edecek şekilde üretme yüzeyidir. Soyut mekanın kavramsal üretimi kamusal alan kavramının tanımlanmasına dair tartışmalarla sürer. Kavram, özgürlük, temel haklar, azınlık hakları, özelleştirme kavram kümesi ile Türkiye'de simgesel bir evren oluşturur. Simgeselleşme ve simgesel algı, kavramları katı bir temsiliyete hapseder. Bir politik çekişmeye ve kutuplaşmaya dönüşen kamusal alan tanımları, kamusal alanın mekansal temsiliyetlerini aşarak, kavramsal olarak da temsiliyet kazanmasına neden olur ve kavram çeşitli ideolojiler ile sınırlandırılır. Tartışmalar siyasi kutuplaşmanın erk mücadelesi halini alırken, devlet ve kamunun eşdeğer görülmesi geleneği, tartışmayı dar bir alana sıkıştırır. Kamusal alan-özel alan kutuplaşması içinde süregiden kamusal alan kavramı, çalışma kapsamında yeniden ele alınır. Özellikle Cumhuriyet dönemi ile kullanıma açılan İnönü Gezisi, Taksim Meydanı gibi yapılı kamusal alanlar ile kamusal-özel alan arasında inşa edilen keskin sınır, Osmanlı'dan kalan geleneksel çizginin sınırsız ara değeri içeren, bulanık yapısının terk edilmesini zorunlu kılmıştır. Kamusal alanda, Osmanlı'dan gelen gizli denetim çemberinin yok olarak herkese ait bir açık alanın inşası tekinsizlik hissi doğurmuştur. Toplumun yaşadığı bocalama ile yeni kamusala uyum sağlaması ise kamusal alanda çeşitli deformasyonlarla sağlanmıştır. Bu noktada kamusal alanda var olma halinin yaydığı tekinsizlik hissi topluluk halinde varoluş ile aşılmaya çalışılır. Gezi Parkı veya meydan, birey olarak dolaşmak veya kitap okumak için alışılagelen güvenlik ortamını sunamamıştır. Dolayısı ile küçük-büyük gruplar ve topluluklar halinde gezinmek, piknik yapmak, top oynamak, oturmak ve yarı kamusal alanı kamusal alanda sosyal olarak inşa etmek kamusal alan kullanımını mümkün kılmıştır. İkinci güvenlik bileşeni ise fiziksel çevrenin deformasyonu ile gerçekleşir. Park veya meydan çay bahçeleri, cafeler, evlendirme dairesi, dükkanlar ile renklendirilmiş, her biri işgal ettiği alanın yakın çevresini de sahiplenerek kamusal alanı parsellemiş ve bu alanı herkesin alanı olmaktan çıkartmıştır. Böylece kamusal alan-özel alan kullanımının geleneksel çizgisi evrensel/çağdaş kamusal alana taşınarak aleniyetin tezahürü sınırlandırılmış ve tekin ortam yaratılmıştır. Bu durum sosyal bir panoptikonun yaratısıdır. Kamusal alan kavramının içeriği farklı iklimler, toplumlar, kültürler için farklılaşmalıdır. Kavramın evrensel tanım kümesine hapsedilerek farklı kamusallık hallerinin dışlanması kamusal alan kullanımlarının da kapanmasına/tek tipleşmesine neden olmaktadır. Kuşkusuz kamusal alan, günümüzde evrensel bir kavramdır fakat aynı formüllerin her toplum için olumlanması mümkün değildir. Kamusal alan her toplumun kendi gelenekleri, kullanım alışkanlıkları üzerinden anlamlanacak, dönüştürülecek, şekillendirilecek bir alandır. Ancak o zaman sahiplenilir ve kamuoyunun içinde oluşturulduğu toplumsal bir kamusal alanın inşası mümkün olur. Yerel kamusal alan gerçekleştirilmeden kent parçaları sahipsiz kalır. İnsanların kişisel potansiyellerini gerçekleştirebilecekleri, katılımın, hayal gücünün geliştirilmesini imkansız kılar. Kamusal alanlar tek bir bölge ve ülke içinde formülleştirilemezler. Her şehirde, bölgede farklı sosyo-ekonomik, kültürel çevrelerde farklılaşmalıdır. Yerel kamusalın inşası ise ancak sermaye odaklı, dikte edici politikaların terki ile mümkündür. Ancak bu şekilde Türkiye'de kent hakkı veya kenti dönüştürme hakkı talebinden söz etmek ve kamusal alanları yaşatmak mümkün olacaktır. Yerel kamusallar kaybolan, sahiplenme, aidiyet, hemşerilik duygularını pekiştirerek, katılıma, hayal gücünün geliştirilmesine açık, özgür politikanın üretim alanı olarak kentsel örgütlenmeleri destekleme potansiyeline sahiptir.