Mimari tasarımın erken evrelerinde tecrübenin ve eskiz yapmanın tasarım üretkenliğine etkisi

Tasarım problemleri eksik-tanımlı yapıları gereği hem sonuç ürünlerinin farklılaştığı hem de sonuca giderken izlenen yolların kişiye özgü olduğu, karmaşık ve incelenmesi zor tasarım süreçleri oluşturmaktadır. Mimari tasarımda önemli kararların alındığı erken tasarım evresinde problemin ele alınış biçimi, tasarım süreci ve sonuç ürünleri için belirleyici rol oynamaktadır. Bu noktada, mimari tasarım alanındaki uzmanlığın önem kazandığı, tecrübeli ve tecrübesiz mimarların tasarım problemlerini farklı biçimlerde ele aldığı görülmektedir. Bu durum, tasarım sürecinin yapısında da belirgin değişiklikler ortaya çıkarmakta dolayısıyla sonuç ürününü de etkilemektedir. Tecrübe doğrultusunda problemin ele alınış biçiminin yanı sıra, mimari tasarımın erken evrelerinde alınan kararları etkileyen ve bizzat kararların oluşumunu sağlayan bir diğer önemli faktör de kullanılan tasarım ortamı/aracıdır. Tasarımcının görsel akıl yürütmesini destekleyerek yaratıcılığa ve üretkenliğe zemin hazırlayan eskiz ortamı, mimari tasarımın erken evrelerinde bir 'düşünme aracı' olarak, tasarımcının zihnindeki imgelerle, oluşturduğu fiziksel imgeler arasında ilişkiler kurmasını sağlamaktadır. Tasarımcı kurduğu bu ilişkileri tasarım süreci boyunca sorgulayıp dönüştürerek, yeni imgeler ve tasarım fikirleri yaratmaktadır. Bu bağlamda tezin amacı, mimari tasarımın erken evrelerinde tecrübenin ve eskiz yapmanın tasarım üretkenliğine etkisinin araştırılması olarak belirlenmiştir. Tez kapsamında, mimari tasarımda tecrübenin ve eskiz yapmanın tasarım üretkenliğine etkisinin gözlemlenmesi amacıyla tasarımcıların ana tasarım kararlarını almak için eskiz yaparak yaratıcı görsel düşünmeyle fikirler ürettikleri erken tasarım evresi incelenmiştir. Bu bağlamda, mimari tasarımın erken evrelerinde tecrübe etkisini gözlemlemek üzere iki farklı tecrübe grubu belirlenmiş ve bu tecrübe gruplarından ikişer katılımcıyla tasarım çalışmaları yürütülmüştür. İlk grup, az tecrübeli veya tecrübesiz olarak nitelenen son sınıf mimarlık öğrencilerinden oluşmaktayken, ikinci grup ise tecrübeli olarak nitelenen, 8-10 yıllık profesyonel mimarlık deneyimine sahip kişilerden oluşmaktadır. Katılımcılardan eskiz yapmak suretiyle aynı mimari tasarım problemine çözüm üretmeleri istenmiştir. Tasarım deneylerinde kullanılacak mimari tasarım probleminin konusu, konut tasarımı olarak belirlenmiş, katılımcılara gerekli dokümanlar ve mimari program verilmiştir. Konut işlevi, farklı tecrübeye sahip katılımcıların hatta mimarlık tecrübesine sahip olmayanların dahi belli bir deneyime sahip olduğu düşünülerek seçilmiştir. Tasarım problemi ve katılımcılar belirlendikten sonra katılımcıların verilen tasarım problemine sesli düşünme yoluyla çözüm ürettikleri protokol çalışmaları gerçekleştirilmiş ve tasarım süreçleri kamerayla kayıt altına alınmıştır. Tasarım süreçlerinin video kayıtlarından elde edilen sözel ifadelerin transkriptleri çıkartılarak tasarım hareketleri olarak ayrıştırılmış ve eskiz yapma durumuna göre kodlanmıştır. Tasarım hareketleri arasındaki bağlantıların tespit edilmesiyle linkograflar oluşturulmuştur. Oluşturulan linkograflar üzerinden tasarımcıların bireysel tasarım süreci analizleri yapılarak tasarım üretkenlikleri analiz edilmiştir. Son olarak da tasarım üretkenliğinin tecrübe grupları içinde ve gruplar arasında karşılaştırmalı analizlerine yer verilmiştir. Yapılan protokol çalışmaları ve linkograf analizleri neticesinde erken tasarım evresinde tecrübenin ve eskiz yapmanın tasarım üretkenliğine etkisine dair önemli bulgulara ulaşılmıştır. Buna göre, katılımcıların sahip olduğu genel mimarlık deneyiminin yanı sıra verilen problem alanına özgü deneyimlerinin de tasarım üretkenliğinin oluşmasında önemli olduğu görülmüştür. Hem tecrübeli grupta hem de son sınıf öğrencilerinden oluşan grupta problem alanına özgü deneyime sahip olmak tasarım üretkenliğini olumlu yönde etkilemiştir. Bir diğer önemli sonuç da tasarımcıların sahip oldukları tecrübe ile tasarım sürecindeki eskiz yapma oranlarının paralellik göstermesidir. Bu bağlamda, fazla tecrübeye sahip katılımcıların eskiz ortamını daha etkin kullanarak yüksek oranda eskiz yaptıkları, tasarım fikirlerinin büyük çoğunluğunu eskiz yaparak ürettikleri gözlenmiştir. Tecrübeyle bağlantılı yüksek eskiz yapma oranının, linkograf analizlerinde tasarım üretkenliğinin belirlenmesinde kullanılan, bağlantı indeksi, kritik hareket ve örüntü oranlarını olumlu yönde etkilediği dolayısıyla üretken bir tasarım süreci oluşmasına katkı sağladığı gözlenmiştir.