Şizofreni hastaları ve birinci derece yakınlarında sosyal bilişsel işlevlerin değerlendirilmesi

Amaç: Sosyal biliş, kişinin kendisiyle diğerleri arasındaki ilişkinin tasarımlarını yapılandırabilme, bu tasarımları sosyal davranışları esnek bir şekilde yönlendirebilmek için kullanabilme becerisidir. Son yıllarda hem şizofreni hastaları hem de akrabalarında sosyal biliş bozuklukları saptanmış ve bunun şizofreniye yatkınlıkla ilişkili olabileceği ileri sürülmüştür. Sosyal bilişi en iyi açıklayan ve en çok çalışılan modeller zihin kuramı ve duygu tanımadır. Bu çalışmada şizofreni hastaları ve birinci derece akrabalarında ZK ve duygu tanıma bozukluklarının saptanması, sosyodemografik ve klinik özelliklerle ilişkilerinin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve yöntemler: Çalışmaya Ondokuz Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı Polikliniğine başvuran, tedavi ve takipleri sürdürülen, DSM-IV-TR kriterlerine göre şizofreni tanısı konulan hastalardan çalışma kriterlerini karşılayan ardışık yöntemle alınan 30 remisyonda hasta, şizofreni hastalarının birinci derece akrabaları (30) ve yaş ve eğitim süresi açısından şizofreni hastaları ile eşleştirilmiş 30 sağlıklı gönüllü dahil edildi. Çalışmaya katılan hasta grubuna sosyodemografik ve klinik verileri içeren bilgi formu, Pozitif ve Negatif Semptom Ölçeği, Dokuz Eylül Zihin Teorisi Ölçeği, Gözlerden Zihin Okuma Testi, Yüzde Dışa Vuran Duyguları Tanıma Testi, Yüzde Dışa Vuran Duyguları Ayırt Etme testi uygulandı. Bulgular: Şizofreni hastalarında ve birinci derece akrabalarında ZK ve duygu tanımanın bozuk olduğu saptandı. ZK ve duygu tanıma performansları kötüden iyiye doğru şizofreni grubu, aile grubu ve kontrol grubu sırasını izledi. DEZTÖ alt ölçekleri değerlendirildiğinde İroni dışındaki bütün alt bileşenlerde şizofreni hastaları kötü performans gösterdi. Aile grubunda Empati alt bileşeni sağlıklı kontrollerle benzer performans gösterirken, İkinci Derece Yanlış İnanç, metafor, faux pas alt bileşenleri ise hasta grubuyla benzer performans gösterdi. Birinci Derece Yanlış İnanç alt ölçeğinde ise DEZTÖ toplamda olduğu gibi her üç grup arasında fark vardı. En kötü performansı hasta grubu, daha sonra aile grubu, en iyi performansı ise kontrol grubu gösterdi. Çalışmamızda şizofreni hasta yakınlarındaki ZK bozuklukları ile DEZTÖ alt ölçeklerinden İDYİ performansı yaş ile ilişkiliydi. Yaş arttıkça performanslar kötüleşti. Hasta grubunda ise hem DEZTÖ alt bileşenleri hem toplam DEZTÖ puanları yaşla ilişkisizdi ancak gözler testinde yaş arttıkça test performansı bozuluyordu. Kontrol grubu ve şizofreni grubunda toplam eğitim süresi ile hem DEZTÖ toplam hem gözler testi ile ölçülen ZK arasında pozitif ilişki saptanırken aile grubunda ilişki saptanmadı. DEZTÖ ölçeğinde klinik özelliklerle ilişki saptanmazken, Gözler testi puanları başlangıç yaşı, toplam hastalık süresi ve toplam tedavi alınan süreyle ilişkili bulundu. Bu üç değişkenin birbiriyle ilişkili olabileceği göz önüne alınarak yapılan parsiyel korelasyonda, başlangıç yaşı ile gözler testi puanı arasında iyi derecede negatif bir ilişki saptandı. Aile grubunda YDDA puanları yaş ile negatif ilişkiliydi. Bu bulgu dışında duygu tanıma ile sosyodemografik ve klinik özellikler arasında ilişki saptanmadı. Sonuç: Bizim çalışmamızda remisyondaki şizofreni hastaları, hastalık belirtisi olmayan birinci derece akrabaları ve sağlıklı kontrol grubunun ZK ve duygu tanıma performansları birbirinden farklı olarak tespit edildi ve performanslar kötüden iyiye doğru şizofreni grubu, aile grubu ve kontrol grubu şeklinde sıralandı. Hem atak döneminden bağımsız olarak remisyon döneminde hem de hastalık belirtisi olmayan birinci derece akrabalarda ZK ve duygu tanıma bozukluklarının saptanması şizofreni için endofenotip adayı olabileceği görüşünü desteklemektedir.