Burgazada Metamorphosis Manastır Kilisesi ve çevresinin koruma önerisi

Antik çağlardan bu yana bilinen ve Bizans Dönemi'nde sürgün yeri olarak kullanılan, çoğunlukla 'Prens Adaları' olarak anılan Adalar'ın üçüncü büyük adası olan Burgazada, İstanbul'un güneydoğusunda konumlanan dokuz takımadanın dört büyük adasından biridir. Burgazada için, antik dönemde 'Panormos', Bizans Dönemi'nde yaygın olarak 'Antigoni' ismi kullanılmıştır. Adanın kuzeyinde çok yakın bir mesafede Kaşıkadası, doğusunda Heybeliada ve batısında Kınalıada yer almaktadır. Tarih boyunca öncelikle Hristiyanlara ardından Türklere ve azınlıklara ev sahipliği yapmıştır. 20. yy'da mübadele ve varlık vergisi sonucunda azınlıkların adadan ayrılmaya başlamasıyla olumsuz bir sürece girmiştir. Burgazada, Büyükada İlçe Belediyesi' ne bağlı bir mahalledir. Adada yerleşim, kuzey ve doğu kesimlerde yer alırken diğer kısımlar ormanlık alandır. İstanbul'dan Adalar' a ve adalar arasında ulaşım, vapur ve teknelerle sağlanmaktadır. Tez kapsamında, Burgazada 20 pafta 76 ada 1 parselde bulunan Metamorphosis Manastır Kilisesi ve bu yapının kalıntılarının üzerine 20. yy'da inşa edilen Hristos Kilisesi incelenmiştir. Bizans Dönemi'nin yapım tekniği ve mimari özelliklerini yansıtan bu yapı kalıntısı büyük ölçüde özgünlüğünü koruyarak günümüze ulaşmıştır. Çalışma kapsamında yapı grubunun tarihsel süreci araştırılmış, mimari özellikleri incelenmiş, yapıdan alınan harç ve sıva örnekleri üzerinde yapılan analizler doğrultusunda malzeme ve dönem analizleri ile hasar analizi hazırlanmıştır. Plan şeması, cephe düzeni ve yapım teknikleri bakımından benzerlik gösteren yapılar, araştırmalar sonucu elde edilen veriler doğrultusunda restitüsyon önerisi oluşturulmuştur. Yapı grubunun bütüncül olarak ele alınıp her iki yapının da çevresiyle birlikte korunarak varlığını sürdürebilmesi ve gelecek nesillere aktarılabilmesi için uygun öneriler geliştirilmiştir. Öneriler hazırlanırken alanın, I. Derece Doğal Sit Alanı olması ve arkeolojik alan niteliği taşıması dikkate alınmıştır. Metamorphosis Manastır Kilisesi'nin varoluşu 11. yy sonu 12. yy başlarına dayanmaktadır. Bizans Dönemi'ni yansıtan oldukça özgün niteliklere sahip olan bu yapının üzerine yıllar içinde yeni yapılar inşa edilirken kiliseye de çeşitli müdahalelerde bulunulmuştur. 1973 yılında tescil edilen yapının mülkiyeti, geçmişşte Fener Rum Patrikhanesi' ne ait iken 21/05/ 1975 tarihinden itibaren Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesindedir. Tez çalışması altı ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümü, tez konusunun seçim nedenlerinin, çalışmada kullanılan yöntemin ve çalışmanın kapsamınının açıklandığı bölümdür. Belgeleme çalışması yapılırken 'total station' ile ölçüm yapılmış, ölçüm aletinin kullanılamadığı yerlerde geleneksel ölçüm yöntemleri uygulanarak her iki verinin birleştirilmesiyle belgeleme tamamlanmıştır. Yapının çevresi ile birlikte gösterildiği vaziyet planı hazırlanmış, her iki yapıyı içeren kesit ve görünüşler çizilmiştir. İkinci bölümde yapının yer aldığı Burgazada' nın, kısaca tarihsel gelişiminden bahsedilmiş, coğrafi konumu ve ulaşım olanakları ile anıtsal ve sivil mimarlık örneklerine değinilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde günümüzde yapı grubunda bulunan Metamorphosis Manastır Kilisesi' ne ait duvar kalıntıları ile Hristos Kilisesi'nin mimari özellikleri ayrı ayrı detaylı olarak tanımlanmaktadır. Her iki yapıya ait üçer mekan bulunmaktadır. Metamorphosis Manastır Kilisesi 101 nartheks, 102 naos, 103 diakonikon ; Hristos Kilisesi ise 104 naos, 105 bema ve 106 depo mekanlarından oluşmaktadır. Manastır Kilisesi' ne ait mekanların üst örtüsü bulunmamaktadır. Nartheks bölümü, günümüzde kilise avlusuyla birleşmiş durumdadır ve özgün duvarlarının üzerine niteliksiz moloz taş duvar örülmüştür. 102 no'lu alan Hristos Kilisesi'nin girişi konumundadır ve alt kotta yer almaktadır. 103 no'lu diakonikonun plan şeması okunabilmektedir, ancak içinde bulunan sıvalar büyük oranda dökülmüştür ve duvarların üstü ile cepheleri çimento esaslı harç ile sıvalıdır. 102 no'lu alanın kuzeybatısını oluşturan Metamorphosis Manastır Kilisesi' ne ait duvar bloğunda gizli tuğla tekniği gözlenmektedir. Bu yapım tekniğine ait detay çizimleri hazırlanmıştır. Hristos Kilisesi dikdörtgen plan şemasına sahip olup 104 naos ile 105 bema mekanları ikonastasis ile ayrılmaktadır. Üst örtüsü beşik tonoz olup, iki yöne kırma çatı ile sonlanmaktadır. 106 depo bölümü, duvar bloğu ile Hristos Kilisesi arasında kalan boşluğun kapatılmasıyla oluşturulmuştur. Mevcut kilisenin tüm iç ve dış yüzeyleri çimento esaslı malzeme ile sıvalıdır. Bu bölümde, yapılarda kullanılan malzeme ve yapım teknikleri ile zamanla meydana gelen bozulmalar da ele alınmıştır. Ayrıca, yapı grubu çevresinde bulunan mimari parçalar sütun başlıkları, sütun ve sütunçeler, kornişler, lento ve söveler şeklinde sınıflandırılarak tanımlanması, belgeleme süreci ve her bir parça için hazırlanan katalog çalışması aktarılmıştır. Türü tespit edilemeyen parçalar ve aktarınlan türlerin dışında kalanlardan, diğer parçalar başlığı altında bahsedilmiştir. Restitüsyon sürecini anlatan dördüncü bölümde ise, restitüsyona yönelik sorunların tespiti, benzer yapılarla karşılaştırmalar ve tarihsel yazılı ve görsel kaynaklar ile yapısall verilerin analiz edilmesiyle restitüsyon önerisi hazırlanmıştır. Restitüsyona yönelik dönem analizi yapılmış ve yapının, dört yapım ve bir onarım süreci tespit edilmiştir. Birinci dönem, tapınağın bulunduğu dönemdir. Bu dönemden günümüze kalan bir sütun başlığıdır. İkinci dönemde, 11 .-12. yy'da bu yapı üzerine Metamorphosis Manastır Kilisesi inşa edilmiştir. Bu döneme ait yapı kalıntıları ve mimari parçalar görülmektedir. Üçüncü dönem ise, 1868 yılında, yıkılmış olan Bizans Kilisesi'nin naos mekanı üzerine yeni bir kilisenin yapıldığı dönemdir. Günümüzdeki killisenin batısında gördüğümüz ayaklar bu döneme tarihlendirilmiştir. Dördüncü dönem, bu kilisenin 1894 yılındaki büyük deprem ile yıkılmasının ardından, 20. yy'ın başlarında aynı kilisenin yerine günümüzdeki Hristos Kilisesi'nin inşa edildiği süreçtir. Beşinci olan onarım süreci ise Hristos Kilisesi'nin pencere doğramalarınınn değiştirildiği, çimento esaslı malzemelerin kullanıldığı, depo mekanının eklendiği süreç olarak ortaya çıkmaktadır. Dönemler incelendiğinde, bu süreçte iki esas dönem olan, ikinci ve dördüncü döneme ait restitüsyon önerileri oluşturulmuştur. Beşinci bölüm olan koruma ve onarım aşamasında, yapıdaki bozulmalara ve niteliksiz müdahalelere karşı uygulanabilecek yöntemler ve müdahaleler sonrası alanda gözlemlenen ihtiyaç ve sorunlara yönelik çözüm önerileri sunulmuştur. Alana müdahale yapılmadan önce belirlenen noktalarda sondaj çukuru açılması ve uzmanlar tarafından belgeleme ve tespit çalışması yapılması önerilmiştir. Müdahale sürecinde, alan ve yapılar niteliksiz eklerden arındırılmış, mevcut bekçi evine yeni işlevler verilerek ziyaretçilere daha rahat bir ortam oluşturulması hedeflenmiştir. Bekçi evi için önerilen işlevlerin uygulanmasından önce, bu yapının da detaylı belgeleme çalışmasının yapılması ve niteliksiz eklerinden arındırılarak, uzmanlar tarafından önerilen yöntemlerle onarımların tamamlanması gerekmektedir. Çevredeki mimari parçaların sınıflandırılarak sergilenebilmesi için bir alan belirlenmiştir. Mevcut durumda kontrolsüz olan giriş çıkışların kontrollü hale getirilmesine yönelik önerilerde bulunulmuştur. Çalışmanın altıncı olan sonuç bölümünde çalışmadan elde edilen veriler sunulmakta, yapılan araştırma ve çalışmalar sonucunda alınan geçmişşe saygılı koruma kararlarıyla alanın daha nitelikli bir şekilde korunarak tarihi kimliğin korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması hedeflenmiştir.