Mimaride geçicilik için bir değerlendirme: YAP İstanbul modern örneği

Günümüz toplumunun ve kentlerinin değişim ve gelişim hızına deneysel çözümler sunabilen bir konu olan mimaride geçiciliğin, insanlık tarihi boyunca kendiliğinden ortaya çıkan ve gelişen bir olgu olduğu söylenilebilir. İnsanlık, doğaya karşı verdiği mücadelede uzun süreli barınma alanları inşa etmeden önce göçebe yapısından dolayı belirli yerlerde geçici yaşam alanları oluşturarak geçici mimarlığın ilk ürünlerini vermiştir. Bu ara ürünler, göçebe toplulukların mevsimsel olarak yer değiştirerek gelişmesine önayak olmuştur. İlk yapı denemelerini geçici mimariyle deneyimleyen insanoğlu, kalıcı yerleşimler kurma yolunda bilgi birikimini de ilerletmiştir. Kalıcı yerleşimlerin ortaya çıkışıyla insanlık, geçici yapılar inşa etme geleneğini terk etmeyerek farklı amaçlara yöneltmiştir. Toplulukların yaşam tarzlarına göre ortaya çıkan çadır yapıları, insanların mobil olabilmesini sağlamıştır. Bunun yanında kalıcı yerleşimleri destekleyen geçici ticari birimler olan pazar yapıları ortaya çıkmıştır. Günümüzde bu bahsedilen iki temel geçici yapı türü hala varlıklarını sürdürmektedir. Bunların yanı sıra modern ihtiyaçlardan doğan kent içi destekleyici yapılar, geçici sanatsal ürünler ve çeşitli ticari birimler de geçici mimarlık ürünleri arasında yerlerini almıştır. Geçici mimarlık günümüzde, mimarlık ortamında kendi başına bir konu haline gelmiştir. Mimarlığın kendi özünün sorgulanmasını gündeme getirebilen öncü yapılar, geçici mimari ürünler arasında da kendine yer bulabilmektedir. Yeni bir takım tekniklerin denendiği, düşünce temsiliyetlerinin oluşup sergilendiği pavyon yapıları bu ürünlere örnek olarak verilebilir.21. yüzyılın İstanbul kenti, geçmişşle olan morfolojik bağını günden güne kaybetse de hala bazı niteliklerini korumaktadır. Kentin yapısall değişikliği, demografik yapı, siyaset, tarihi bağlar, ekonomik zorluklar gibi sebeplerden dolayı yavaş bir biçimde olmaktadır. Ancak toplum, yeni söylemler, teknolojik gelişmeler, moda, siyaset gibi etkilerin altında hızlı bir değişim geçirebilmektedir. Kapitalist ekonominin egemen olduğu ortamdan doğan yeni arzlar, toplumda hızla ihtiyaç ve talep haline gelebilmektedir. Kentler, bu hızlı sosyolojik değişimlerin getirdiği dinamizme aynı hızda cevap verememektedir. İstanbul gibi yoğun nüfuslu, demografik açıdan zengin ve tarihsel altyapısı olan kentlerde ise söz konusu durum daha etkin bir biçimde gözlenebilir. Bu durumda çoğu kentte olduğu gibi İstanbul'da da geçici mimariyle getirilen hızlı çözümler, günlük işleyişin aksamamasını sağlamaktadır. Yeni ortaya çıkmış bir toplumsal anomali, yapısall bir değişikliğe yol açmadan önce süreklilik, gereklilik, ekonomik vb. açılardan analiz edilmesi gereklidir. Bu analizin ve toplumsal özümsemenin yavaş olması erk sahiplerini, ortamı geçici mimariyle yatıştırma ve ihtiyaçları karşılamaya yöneltmektedir. İstanbul'un her gün değişen gündemine geçici mimariyle mekansal karşılıklar bulunduğu ortadadır. Seçim dönemlerinde kamusal alanlarda ortaya çıkan siyasi parti çadırları, kalabalığın geçiş noktalarında beliren ticari kiosklar, sosyal yardım birimleri, sanatsal yerleştirmeler ve sergiler, söz konusu durumun karşılığı olan örnekler olarak gösterilebilir. İstanbul gibi birçok kuvvetin altında değişime uğramış, göç almış, dönüşüm geçirerek planlaması zedelenmiş bir kentte oluşan kaotik ortamın geçici mimariyi teşvik edeceği ve ondan besleneceği söylenilebilir. Bu durumlar üzerinden nitelikli bir geçici tasarımla kentsel alanların, ortamın sorgulanması mümkündür.'Young Architects Program'ın İstanbul Modern Sanat Müzesi'nin yanındaki boşluk için düzenlediği yarışmalar da bu durumu konu almaktadır. Yarışmayı kazanmış ve uygulaması yapılmış iki geçici mimarlık örneği olan 'Göğe Bakma Durağı' ve 'Katı Olan Her Şey' isimli yapılar, bulunduğu bağlamı sorgulayan, çevredeki bir özelliğe tutunarak ama ona zarar vermeyerek var olmaya çalışmış örneklerdir. Bu örneklerin geçici olarak tasarlanmış nitelikli yapılar oluşu ve amacını tamamlayarak bulundukları yerden kaldırılmaları onları incelenmeye değer kılmaktadır denilebilir. Geçicilik-kalıcılık ilişkisinin incelenebileceği deneyimi oluşturan bu yapılar, bulundukları çevrenin geçirdiği dönüşüm de göz önüne alındığında ilgi çekici bir hal almaktadır. Nitekim yanında tasarlandıkları antrepodan dönüştürülen müze yapısının da daha sonra yok olması kalıcı mimari yapıların kendi özünü sorgulatırken, İstanbul gibi muğlak ortamların sürekliliğini de tartışmaya açmaktadır. Bu çalışmada öncelikle, geçici mekanları ilgilendiren kavramların tanımlarına ilişkin veriler toplanmış olup, ardından bu kavramların mimari disiplinle olan ilgisi açıklanmıştır. Ardından bu geçici kent mekanlarının tarihsel arka planından ve yüzeysel olarak bu yapı örneklerinden söz edilmiştir. Kamusal alandaki geçiciliğe ve bunun kent ve kentliler üzerindeki etkilerine değinildikten sonra, geçici yapıların değerlendirilmesi üzerine eğilinmiştir. Bu değerlendirmenin hangi başlıklar altında yapılabileceği sorgulanmaya çalışılmıştır. Elde edilen alt başlıklar ışığında 'Göğe Bakma Durağı' ve 'Katı Olan Her Şey' yapıları incelenmeye çalışılmıştır. Bu incelemeden yapılan çıkarımlar üzerinden tartışılmış ve dikkat çekilen aynı kriterler üzerinden gelecekte uygulanması mümkün araştırmalar özelinde önerilerde bulunulmuştur.