Bursa ili, Gemlik ilçesi, Umurbey beldesi'nde tarihi çevre koruma önerisi

Umurbey beldesi, Marmara Bölgesi'nin güneyinde, Gemlik'in 4 km. güneydoğusunda, 250 m yükseklikte, Kurban Dağları'nın eteklerine kurulmuştur. 17.07. 1952 tarihinde belediye ilan edilmiştir. Beldenin toplam yüzölçümü 1934 hektardır. Belediye sınırları içerisinde 2 mahalle bulunmaktadır: Orhaniye ve Parsbey. Belde içerdiği tarihi değeriyle, bölgedeki önemli küçük yerleşmelerden biridir. Çalışmanın amacı, söz konusu değerlere bağlı olarak beldenin sorunlarına tarihi çevre koruma açısından çözüm getirmektir. Bu kapsamda korunacak tarihi alanın sınırları belirlenmiş (alana, belde için özel önem taşıyan ve 20 yy. mimarisi olarak korunması öngörülen Celal Bayar Evleri de eklenerek) ve bu çevreye yönelik envanter çalışması yapılmıştır. Geleneksel mimariyi etkileyen sosyo-ekonomik ve kültürel etmenler irdelenmiştir. Umurbey'in coğrafi yapısı, alt yapısı, ekonomisi, demografik ve sosyal yapısı incelenerek, belde hakkında genel bir tanımlama yapılmıştır. Bu bağlamda, Umurbey, ekonomisi ağırlıklı olarak tarıma dayalı, ikinci dereceden bir yerleşme birimidir. Nüfusun büyük bir bölümü yerlidir. Eğitim düzeyi, diğer kırsal yerleşmelere nazaran yüksektir. Doğurganlık oranı düşüktür. Aile ata-erkil yapıdadır. Umurbey, 15. yy başında Kios'un Türkler tarafından ele geçirilmesi sırasında kurulan köylerin birleştirilmesiyle nahiyeye dönüştürülmüştür. Belde sınırları içerisindeki antik ve Bizans dönemlerine ait buluntular, yerleşmenin tarihinin kesintili de olsa, daha gerilere uzandığını göstermektedir. Beldede Umurbey Cami ve Hamamı olmak üzere 2 adet anıtsal değerli yapı bulunmaktadır. Umurbey Cami 1901 yılında ibadete açılmış, Umurbey Hamamı ise 1877 yılında kullanılmaya başlanmıştır. Beldede zeytinciliğe bağlı olarak yer alan yağhaneler de diğer önemli yapı grubunu oluşturmaktadır. Bu yapıların yanı sıra beldede 2 adet tarihi çeşme, 4 adet tescilli anıt ağaç, Kara Ali Paşa, Beyler ve Umurbey Mezarlığı olmak üzere 3 adet tescilli mezarlık alanı, doğal sit ilan edilen Aytepe mesire yeri bulunmaktadır. Umurbey'de 53 konut ve 'sivil mimarlık' örneği olarak tescil edilmiştir. Umurbey'in en eski yapıları konutlardır. Tarihleri oldukça erkene giden tepe pencereli 4 yapı bulunmaktadır. Konutlar genellikle bitişik nizamdır. Zemin kat, ara kat ve birinci kattan oluşurlar, -pek az örnek ikinci kata sahiptir-. Zemin katta, zeytin havuzları ve ıslak hacimler yar alır. Ara kat, kışın kullanılır, burada bir ya da iki adet oda bulunur. Birinci katta genellikle geniş bir sofa ve sofaya açılan odalar yer alır. Odalarda nişler, gusülhaneler ve sekiler vardır. Konutlardaki 'alttan ısıtmalı' banyolar işlevselliği açısından ilginçtir. Beldedeki korunması gerekli sivil mimari örneklerinde dış sofalı ve iç sofalı plan düzeni görülmektedir. Bunlardan en yaygını dış sofalı plan düzenidir. Sofaya açılan eyvanlarla mekanlar zengileştirilmiştir. Geleneksel konutlarda bir yapı hariç haremlik ve selamlık görülmez. Yapılar genellikle ahşap karkas sistem ve yığmadır. Karkas yapılar, erken örneklerde kerpiç tuğla+ taş, geç örneklerde tuğla dolguludur. Köşe pahlı pek az örnek günümüze ulaşmıştır. Çıkmalar, eli böğründe ve konsol elemanları ile sağlanmaktadır. Konutlardaki iç ve dış bezeme örneklerinden çoğu yok olmuştur. Buna rağmen, mevcut olan sınırlı kaynaklardan iç ve dış bezemelerin geleneksel konutlarda yoğun olarak uygulanıldığı öğrenilmektedir. Beldeye ait planlama çalışmalarının tarihi 1956 İller Bankası imar planı ile başlamaktadır. Fakat, bu plan tamamen uygulanamamıştır. 1962 yılında yerleşimin güneyinde 'Celal Bayar Evleri' adlı toplu konutlar tamamlanmıştır. Bu evler mimarileriyle Umurbey'in tarihi dokusu ile uyum içindedir. 1970'te Celal Bayar Müzesi inşa edilmiştir. Umurbey için 1979 yılında ikinci imar planı hazırlanmış ve aynı plan 1989'da revizyon görmüştür. Koruma amaçlı imar planı 1991 yılında yürürlüğe girmiştir. Yürürlükteki imar planı, koruma amaçlı imar planının 2001'de revize edilmesiyle oluşturulmuştur. Tez kapsamında araştırmalara ek olarak, yukarıda sözü edilen planlama çalışmaları incelenerek mevcut sorunlara yönelik yeni çözümler getirilmektedir. Bu amaçla da, Koruma İmar Planı Revizyonu önerilmektedir. Revizyon'da, Sosyal kalkınma için gerekli sosyal donatıların ve toplumsal hizmetlerin oluşturulması; beldenin ve belediyenin ekonomik kaynaklarının geliştirilmesi; çarşıya yeni ticari faliyetlerin getirilmesi; tarihi dokunun korunması ve fiziksel rehabilitasyon'a yönelik öneriler geliştirilmiştir. Tescil kararları yeniden düzenlenmiş, terk edilmiş tarihi yapılar yeniden işlevlendirilmiş, korunması gerekli yapılar için restorasyon ve yeni yapılar için sıhhileştirme müdahaleleri belirlenmiştir. Umurbey'in ekolojik ve doğal değerlerinin korunabilmesi ve geliştirilebilmesi için yeni kurum ve mekanizmaların oluşturulması hedeflenmiştir. Ulaşım problemlerinin giderilmesine yönelik yeni bir düzenleme hazırlanmıştır. Planlama çalışması kapsamında, koruma çalışmalarına örnek oluşturabilmesi açısından, koruma sorunlarının belirgin olarak gözlendiği Çarşı Meydanı için 1/200 ölçekli vaziyet planları ve siluetler hazırlanıp, meydan ve çevresinin geçirdiği fiziksel değişimler göz önünde tutularak, sıhhileştirme ve düzenleme projesi hazırlanmıştır. Bu düzenlemede Umurbey'in zaman içinde kaybettiği mimari değerlerin belgelenebilenlerinin Çarşıya yeniden kazandırılması önerilmiş. Bu nedenle görselş belgelere dayanarak infill önerileri getirilmiştir. Çarşıyı çevreleyen yapı adalarında her bir yapı için müdahaleler belirlenmiştir. Umurbey'in tarihi ticari merkezi olan çarşının yeniden ekonomik canlılığına kavuşturulmasına yönelik düzenlemeler hazırlanmıştır. Meydan ve çevresindeki tanımsız kent boşlukları açık ve yarı açık mekanlar tasarlanarak, kamuya açık yeşil alanlara dönüştürülmüştür.