Kentsel yapıtlar üzerinden bir mekansal bellek okuması: Atatürk Kültür Merkezi

Mimarlık ürünlerinin ekonomik ömrü, işlevlerini öngörülen biçimlerde sürdürebildikleri zaman dilimini tanımlar ve mekanın -çoğunlukla- doğa ya da insan etkinliğine bağlı olarak tükenmesiyle tamamlanır; böylece mimarlık ürünü, işlevini, başlangıçta öngörüldüğü biçimde sürdüremez duruma gelir. Kamusal yapılar için daha kolay gözlenebilen bu tükenme durumu, kimi kez, doğa ya da insan etkinliğine bağlı süreçlerin sonunda değil, kentlilerin ya da kenti yöneten kurumların farklı beklentilerine ve isteklerine bağlı olarak gerçekleşir. Modernin İstanbul'daki simgesel örneklerinden ve toplumsal belleğin önemli taşıyıcılarından biri olan Atatürk Kültür Merkezi de bu tür bir işlev kesintisiyle karşı karşıya: 'İstanbul Kültür Sarayı' adıyla kullanıma açılmasından bugüne kentin kültürel yaşamının merkezi ve Taksim Meydanı'nın başlıca işaret ögesi olan yapı, siyasal iktidarın yıkım konusundaki kararlı duruşuyla yüzleşmekte. AKM, ülkenin modern mimarlık geçmişşindeki önemine ve simgesel değerine karşın 2005 yılında başlayan sancılı sürecin ardından bugün, Taksim Meydanı'nın hayaleti rolünde. Kent mekanındaki -çoğu kamusal- bir takım yapılar, taşıyıcısı olduğu toplumsal değerlerle ya da anıların ve deneyimlerin birikmesiyle toplumsal bellekte gelişen imgeleri üzerinden fiziksel varlıklarının ötesine taşınır. Cumhuriyetin Batılı programının İstanbul'daki göstergelerinden biri ve kentin kültürel yaşamının merkezi olan AKM de hem yapımının arkasındaki düşünceyle hem de kentlilerin anılarındaki ve deneyimlerindeki yeriyle fiziksel varlığının ötesine taşınmış, bir bellek mekanına dönüşmüştür. Yapı, bugüne dek, ülkenin modern mimarlık geçmişşindeki yeri ve simgesel değeri ışığında kimi çalışmalara konu olmuşsa da hakkındaki tartışmaların harlandığı bir dönemde, yapının toplumsal bellekle kurduğu ilişkiyi merkezine alan bir çalışmanın yapılması arzulanmıştır. Bu çalışma; mekan belleği, kentsel bellek, anıt, kentsel yapıt ve yıkım gibi kavramların ve olguların tartışılması üzerinden AKM'nin toplumsal bellekle kurduğu ilişkiyi sorgulamayı ve günümüzde yüzleştiği durumu değerlendirerek yapının geleceğine ilişkin rasyonel bir tutum ortaya koymayı amaçlamaktadır. Belleğin oluşması ve sürdürülmesi, somut nesneler üzerinden tanımlanan süreçleri anlatır. Bireyin benliğinin bir tür yansıması da sayılabilecek kişisel eşyalardan, yapılı çevreyi oluşturan somut mekanlara kadar her şey, fiziksel çevreyi oluşturan nesneler dünyasının birer parçasıdır. Mekan, bu durumda, kendi başına bir nesne ya da fiziksel nesnelere ilişkin imgelerin yerleştirildiği bir düzen olarak karşımıza çıkar ve belleğin işleyişiyle doğrudan ilişkilenir. Kent mekanını tanımlayan nesneler olarak karşımıza çıkan yapılar, yalnızca bir fiziksellik taşımanın ötesinde, bir ilişkiler ağını barındırır. Kent mekanındaki kimi yapılara özgün anlamlar yükleyen de söz konusu ilişkiler bütünüdür. Kent mekanındaki bir takım yapılar ve yerler, anıların ve deneyimlerin birikmesiyle bireylerin ve toplulukların belleği için kullanılabilir imgeler sunar ve bireylerin ya da toplulukların yere bağlılığını tanımlar. Kent, bu noktada, barındırdığı bireylerin ve toplulukların imgelerinin toplamından oluşan ama kendi belleği de olan yaşayan bir varlık olarak ortaya çıkar ve böylece kentsel bellek kavramı söz konusu olmaya başlar. Mimarlık etkinliğinin en kolay belirlenebilen ürünleri olan yapılar, temsil ettikleri kalıcılıktan ötürü, toplumsal belleğin ve kimliğin taşıyıcıları olarak ortaya çıkar. Topluluklar için imgeler sunabilen mimarlık yapıları, her hatırlama sürecinde zihinsel olarak yeniden üretilir ve bu tür yapılar, parçası olduğu anılar, deneyimler ve öyküler aracılığıyla kentteki kurucu noktalar ya da işaret ögeleri olarak ortaya çıkar. Söz konusu yapılar, çoğunlukla birer anıt ya da kentsel yapıt olarak kent mekanına katılır ve kentsel belleğin ayrılmaz parçalarını oluşturur. Kentte, toplumsal belleğin ve gündelik yaşamın parçası olan kimi yapıların yüzleştiği doğal ya da insan etkinliğine bağlı yıkım süreçleri, toplumsal bellekte kesintiler ya da sarsıntılar yaratır; öte yandan bu tür yapılar, tükenirken, toplumsal belleği her görüntüsüyle uyaran birer anıta dönüşür. Bozulma, eskime ve yıkım süreçleri, -insan etkinliğine bağlı doğal süreçler sonunda olsun ya da olmasın- pek çok durumda, anıtlara, kentsel yapıtlara ve en genel anlamda kentlere ilişkin toplumsal belleğin sürekliliğinin kesintiye uğramasına ya da yitimine neden olur ve birer toplumsal bellek etkinliği olarak karşımıza çıkar. Bu çalışma, mekanın bellekle kurduğu ilişkiyi irdelemeyi ve mimarlık etkinliğini ilgilendiren kavramlar ya da olgular üzerinden bir dizi bellek okuması yapmayı amaçlar. Bireysel ya da toplumsal anıların ve deneyimlerin kente ve kentteki bir takım yapılara nasıl eklemlendiğini inceleyen çalışma, kentsel yapıtların toplumsal bellekle kurduğu etkileşimi, kent mekanındaki bilinen örneklerden biri sayılabilecek Atatürk Kültür Merkezi üzerinden ele alır.