Sanatın mekansallaşması ve enstalasyon

Tez kapsamında; günümüz çağdaş sanatının tarihsel çözümlemesi, mimarlık ve algı psikolojisi disiplinleriyle iç içe geçişli bir sistem üzerinden çözümleyerek, sanatçı, sanat eseri ve gözlemci üçlüsü diyalektik olarak ele alınmaktadır. Tarihsel süreçten günümüze sanatın mekansallaşması ve bunun paralelinde 'nesne' ile 'gözlemci' arasındaki algısal dinamizmden referansla, 'inekan' kapsamında mimarlık ve sanatın aynı potada eritildiği yerleştirme çalışmaları incelenmiş olup, sanat eserine gözlemci bedeni ve algısı perspektifinden bakılmıştır. Tezin amacı; şimdiye dek sadece kendisine bakılan ve yalnızca sanatçının verdiği mesaj çerçevesinden anlam kazanan sanatın, artık görünen olduğunu, boyut kazanıp bedeni çevrelemesiyle 'izleyici' modelinin 'gözlemci' modeline dönüştüğünü ve tinsel olarak kişi ile bütünleştiğini, nesnel anlatım üzerinden somutlaştırılabildiğini aşamalarla göstermektir. Çevreye ilişkin fiziksel uyarıcıların öznel değerlendirme teknikleri ile belleklerinde var olan geçmişş verilerin yeni bilgiyle birleştirilmesi, kavramsal analizlerin ortaya çıkması ve nesnelleştirilmesi, ayrıca elde edilen bu duygusal bilginin aslında bir özdeşleyim sonucu ruhsal entegrasyon ile dışa vurulması problem alanını belirlemiştir. Görsel algının ölçümlenmesi konusunda en basit ve güvenilir yöntem çalışma hakkında sorular sormak, verilen yanıtlara göre deneyimlenen durumlar arasında sınıflandırmalar ve karşılaştırmalar yapmak olarak saptanmıştır. Bu yöntem doğrultusunda, 'iyi bir komşu' adı altında düzenlenen 15. İstanbul Bienali'nde gözlemci bedeninin envanteri çıkarılıp algı sistemi üzerinden anket çalışmaları yapılmıştır. Bu çalışma, Prof. Dr. Semra Aydınlı'nın 'Mekansal Değerlendirmede Algısal Yargılara Dayalı Bir Model' isimli doktora tezinde ortaya koymuş olduğu algısal yargı modeline bir örnekleme niteliğinde olmuştur. İkinci bölümde; sanayi devrimi ile birlikte endüstrileşmenin sanatta meydana getirdiği anlatım dillerinin değişmesine paralel olarak klasik görme modellerinin terk edilmesi ile görsel temsilin uğradığı değişimler ele alınırken, sanat tarihi ile algı tarihinin çakıştığını ileri süren Jonathan Crary'nin söylemlerine dikkat çekilmiştir. Emek/üretim toplumundan bilgi/tüketim toplumuna geçiş olarak görülen modernizm ve post-modernizm dönemlerinin arka arkaya sıralanan, iç içe geçişli ve birbirini kaçınılmaz şekilde etkileyen akımlarına yer verilmektedir. Ayrıca tezin bu bölümünde 'inekan'ın; sanatçının anlatım yolları ve gözlemcinin verilen mesajı alma biçimi üzerinden ne şekillerde dönüştürüldüğü işlenir. Bu gelişmelerin ilk örnekleri sayılan Merz Yapısı ve Proun Odası sanatın mimarlıkla olan ilişkisini ortaya koymuştur. Bu bölümde sanat akımları ve sanat felsefesi ile ilgili Sezer Tansuğ, Adnan Turani, Rıfat Şahiner'in, görme ve imgelem kavramları konusunda John Berger, Jean Baudrillard'ın, algının fenomenolojisi üzerine yaptığı çalışmalarla bilinen ve Maurice Merleau-Ponty'nin düşünceleri üzerinden yorumlamalar yapan Ayhan Dereko'nun tespitlerine yer verilmiştir. Aynı zamanda günümüze doğru gelirken post-modern sanatta zaman-mekan değerlendirmeleri yapan Kafiye Özlem Alp'in yorumları bulunmaktadır. Üçüncü bölümde; mimarlığın da işlev ve fonksiyonlarından ayrılarak sanatta var olabileceğini gösteren Frederick Kiesler'in sürrealist mimari örneklemelerinin derlemesini yapan Nur Altınyıldız Artun'un Sürrealizm ve Mimarlık - Mekan Sanatı adlı derlemesinin yanı sıra, galeri mekanı ve doğal ortam arasındaki skalada gidip gelen ifade teknikleri araştırılırken Brian O'Doherty'nin Beyaz Küp'ünden yararlanılmıştır. Enstalasyonun oluşum yolları, kavramsal sanatın çeşitliliği ile galeri/müze ortamlarından taşarak kendine yeni mekanlar aramasının akabinde dünyadan örneklerle ele alınmış ve Nancy Atakan'ın yorumlarına yer verilmiştir. Ayrıca bu bölümde, şimdinin teknolojisinin bize sunduğu katmanlaşmış zihin teorileri ile sibertektonik mekanları ele alan Serhat Kut'un çalışmaları ve video sanatı incelenirken, aynı zamanda algısal yanılmalara yer veriler anamorfik mekanlarda illüzyon tekniği uygulanan enstalasyon çalışmalarından örnekler sunulmuştur. Dördüncü bölümde; devinime giren sanatın bünyesine aldığı ve artık bağımsız çalışmayan 'inekan' olgusunun kişi üzerinde yarattığı zihinsel katmanlar ele alınmıştır. Bu anlamda Einfühlung Teorisine dikkat çekilmiş ve Wilhelm Worringer'in 1908 yılında yayınlanmış olan 'Soyutlama ve Özdeşleyim ' adlı kitabından alıntılara yer verilmiştir. Mekansal algı çözümlemelerini ele alırken göz, algı ve mekan arasında kurulan etkileşim sistemini 'Duygusal Yük Profilleri' ve 'Estetik Yargı' kavramları üzerinden destekleyen Semra Aydınlı'nın doktora çalışması referans gösterilirken, ortaya koyduğu duygusal yük profillerinden yola çıkılarak oluşturmuş olduğu teze yöntemsel bir örnekleme yapmak amaç edinilmiştir. Beşinci bölümde; 15. İstanbul Bienali'nde seçilmiş olan çalışmalar kapsamında, sergi ziyaretçilerine algı ve duygulanım sistemleri üzerinden anket çalışması yapılarak, Mekansal Değerlendirmede Algısal Yargılara Dayalı Bir Model adlı çalışmada ortaya konulan 8 adet duygusal yük profili üzerinden gözlemcilerin olası nitelik farklılıkları göz önünde bulundurup, bilimsel bir yöntem doğrultusunda yapılan karşılaştırmalarla özdeşleyim teorisi kapsamında bir gösterge sunulmuştur. Bu sayede, bienal çalışmaları üzerinden hangi uyarıcıların bedene vardıktan sonra ne tür duygulanımlarla nihayete ulaştığı ve bireylerin mekan/nesne ile tinsel bütünleşmelerinin belleklerindeki yerleri incelenmiş olmaktadır.