Futures işlemlerinin piyasa etkinliğine olan etkisinin test edilmesi: İstanbul Altın Borsası uygulaması

DOKTORA TEZ OZU FUTURES İŞLEMLERİN PİYASA ETKİNLİĞİNE OLAN ETKİSİNİN TEST EDİLMESİ: İSTANBUL ALTIN BORSASI UYGULAMASI Ekrem TUFAN İşletme Anabilim Dalı Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kasım 1999 Danışman: Prof. Dr. Semih BÜKER Finans piyasalarının küreselleşmesiyle borsaların önemi daha da artmıştır. Dünyanın değişik piyasalarında hızla ve yoğun miktarda dolaşan para, piyasaya ulaşan bilginin alım satım kararlarında hızla kullanılıp kullanılmamasını önemli hale getirmiştir. Fiyatları etkileyebilecek tüm bilginin fiyatlara tamamen yansıdığı piyasaya etkin piyasa adı verilmekte ve bu şekilde oluşan fiyat o varlığın en gerçekçi fiyatı olarak kabul edilmektedir. Bu durumu ölçmek ve bir dereceleme yapmak amacıyla Eugene Fama isminde bir bilim insanı, 1970 yılında yayınladığı bir makale ile var olan literatürü bir adım öteye taşıyarak, Etkin Piyasalar Hipotezi adında bir hipotez ortaya atmıştır. Zayıf, yarı güçlü ve güçlü tipte etkinlik olarak üçe ayrılan hipotezin, değişik piyasalar için sınanması bugüne kadar yapılagelmiştir. Etkin Piyasalar Hipotezi'ni test eden üç model bulunmaktadır. Bunlar; Beklenen Getiri veya Fair Game ve bunun iki alt durumu olan Submartingale ve Tesadüfi Yürüyüş modelleridir. Beklenen Getiri Modeli; getiri ile risk arasında ilişki kurmakta ve piyasaya gelen bilginin menkul kıymetin fiyatına yansımış olacağını, dolayısıyla, bilgiden yararlanarak piyasada beklenen getiri dengesinin üzerinde getiri elde etmenin olası olmadığını iddia etmektedir. Submartingale Modeli ise; etkin bir piyasada, bir menkul kıymetin gelecek dönemdeki fiyatının, bugünkü fiyatına eşit veya ondan daha büyük olduğunu savunur. Bilgiye dayalı alım satım kurallarından yararlanarak, satın al ve tut politikasına göre daha fazla getiri elde etmek olası değildir. Tesadüfi Yürüyüş Modeli; bir menkul kıymetin gelecekte oluşacak fiyatının veya fiyat değişimlerinin bugünkü veya geçmişşteki fiyat değişimlerine bakılarak belirlenemeyeceğini savunmaktadır. Bu, aynı zamanda teknik analizin yararsız olduğu anlamına da gelmektedir. Piyasaya gelen bilgiyi, dolayısıyla, gelecekteki fiyat beklentilerini en iyi temsil eden göstergelerden birisi futures işlemlerdir. Çünkü, fiyat çok sayıda beklentinin karşılaşması sonucu oluşmaktadır. Dolayısıyla, bir futures işleminde, belirlenen fiyat; varlığın fiyatı ile ilgili mikro ve makro her türlü bilginin arz ve talebini yansıtır. Bu durum, bir varlığın fiyatının gelecek için sabitlenmesi anlamına gelmekte, dolayısıylam varlığın spot fiyatı bu vadeye yaklaştıkça futures fiyata yaklaşmakta ve vade sonunda yatırımcıların iki fiyat arasındaki farktan yararlanmak için arbitraj yapmaları nedeniyle futures fiyata eşitlenmektedir. Bu bilindiğine göre, futures işlemlerin yapıldığı bir piyasada spot fiyatları tahmin etmek zor olmayacaktır. Bunun yamnda, spot piyasada oluşan fiyatların değişkenliği uzun vadede azalacaktır. Futures fiyatlara her türlü bilgi yansımış olacağından, menkul kıymetlerin spot fiyatlarının da gerçekleşmesi gereken fiyata daha yakın belirleniyor olması gerekir. Bu da piyasanın etkinliğinin artmasına neden olacaktır. Bu noktadan hareketle, çalışmada İstanbul Altın Borsası verilerinden yararlanarak, futures işlemlerin piyasa etkinliğine olan etkisi, zayıf tipte piyasa etkinliğinin test edilmesiyle incelenmiştir. Bu amaçla, futures işlemlerden öncesi ve sonrası olarak ikiye ayrılan dönemler için, Tesadüfi Yürüyüş Modeli'nin geçerliliği test edilmiş ve bunun için temel istatistiki verilerden, basıklık, çarpıklık, Dizi Testi, Otokorelasyon Analizi ve Birim Kök Testi'nden yararlanılmıştır. Çalışma ile, öncelikle İstanbul Altın Borsası'nın zayıf tipte etkin olup olmadığı araştırılmak istenmiştir. Bununla beraber, borsada futures işlemlere geçilmesinin, bu piyasanın etkinliğine katkısının olup olmadığı da araştırmanın konusudur. Sonuç olarak, çalışmada kullanılan istatiksel teknikler, İstanbul Altın Borsası'nda futures işlemlere geçilmesinin piyasa etkinliğini etkilemediğini göstermiştir. Ancak, futures işlemlerden sonraki dönemde riskliliğin önceki döneme göre üç kat artmış olması, ilgilenilen dönem itibariyle, futures işlemlerin piyasa etkinliğini azaltabileceği düşüncesini ortaya çıkarmıştır. Bununla beraber, piyasanın incelenen her iki dönemde de etkin olduğu sonucunun bulunması, Etkin Piyasalar Hipotezi'ne Türkiye'den bir kanıt oluşturmaktadır.