Batıcı bir düşünür olarak Kılıçzade Hakkı: 1872 - 1960

Bu çalışmanın amacı, Batıcı bir düşünür olan Kılıçzade Hakkı aracılığı ile yakın dönem Türk tefekkür hayatını araştırmaktır. 1872 yılında, Osmanlı Devleti'nin sınırlan içinde bulunan Yugoslavya'nın Niş kentinde çiftçi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen İsmail Hakkı, 1877- 1878 Osmanlı-Rus Harbi sırasında ailesi ile birlikte Manastır'a göçmek zorunda kalır. Burada babasını kaybeden Kılıçzade Hakkı, fikirlerin hayli uyandığı, İdare-i Hamidiye'ye karşı önemli bir fikri muhalefetin şekillendiği bir ortamda, 1890 Nisan'ında Mühendishane-i Berrii-i Hümayun'a kayd olur ve 1894 yılında mezun olur. Selanik, Manastır, Bağdat, Yemen ve İstanbul Kolorduları'nda görev yapan İsmail Hakkı, 1911 yılında Mustafa Kemal'le tanışır. Kılıçzade Hakkı, devletin bekası için arayışların ivme kazandığı Balkan Savaşları sırasında, İçtihad mecmuasında yayınladığı 'Pek Uyanık Bir Uyku' adlı makalesi ile toplum hayatına yönelik radikal öneriler sunar. Batıcıların programı olarak kabul edilen bu yazısında, Kari Mannheim'in birinci 'utopia' tipi olan 'Orgiastic-chiliasm' ile benzerlik gösteren bir 'utopia' ortaya koyarak Batı modelindeki bir ülkenin taslağını çizen İsmail Hakkı, entelektüel bir şahsiyet olarak temayüz eder. 1912 Şubatı'ndan itibaren, biyolojik materyalizmi savunan İçtihad ailesine katılan İsmail Hakkı, yazılarından dolayı Kılıçzade unvanını alır ve bundan böyle Kılıçzade Hakkı adıyla anılır. içtihad mecmuasında askeri yenilgilerin tahlili ile yazılarını sürdüren Kılıçzade, katı kuralları nedeniyle İslam'ı, toplumsal gelişmenin önünde önemli bir engel olarak görür. Aynı mecmuada 'halk İslamı'na da ağır eleştirilerde bulunan Kılıçzade, yazılarında '... Meşihat işe burnunu sokmasın...' ve 'taklib-i hükümet' görüşlerini içeren yazılarından dolayı yargılanır ve hiçbir hukuksal dayanak gösterilmeden, 2 Kanun-ı sani 1329 (15 Ocak 1914) yılında Binbaşı rütbesinde iken emekliye sevk edilir. Kainatın ve insanın yaratılışını tekamül kanunlarıyla açıklayan Kılıçzade Hakkı, El-medaris, Sebilü'r-Reşad, Hayrü'l-kelam, Medrese İ'tikadlan adlı İslamcı dergilerle uzun tartışmalara girer ve onların savunduğu ilahi kanunlara karşı, tabiat kanunlarını savunur. Dinin toplumda oynadığı rolün yerine bilimi yerleştirmek isteyen Kılıçzade, Büchner ve Haeckel'in rehberliğinde, bir Doğu-İslam toplumunda, dini dogmalara savaş açan bir aydın olarak nitelendirilebilir. Kılıçzade'ye göre, hukuken sona ermiş bir Osmanlı Devleti'nden çağdaş normlarla donatılmış bir devletin kurulması için yeni bir 'ethic'in ikamesi zorunludur. Cumhuriyetin ilanından itibaren biyolojik materyalizm ve materyalist monizm ile ilgili felsefi düşüncelerini çok daha net bir şekilde ortaya koyan Kılıçzade, 1924 Ocak'ında Mustafa Kemal Atatürk'ün arzusu üzerine Hur Fikir adlı bir gazetenin yayınına başlar ve sekiz yıl boyunca Türk inkılabının zihinlere yerleşmesi için uğraş verir. Ne var ki, Cumhuriyetin ilk yıllarında, İslam dinine getirdiği eleştirilerden dolayı yine yargı önüne çıkmaktan kurtulamaz ancak beraet eder. Batılılaşma karşıtı cepheyi bertaraf etmek için 'halk İslamı'na yeni bir yorum getirmek amacıyla yazılar kaleme alan Kılıçzade Hakkı, 1927- 1946 yıllan arasında CHP. milletvekili olarak parlamentoda bulunur. Parlamento yıllarında, dini kurumların devlet hayatı içinde yer almamasının zorunlu olduğunu vurgulayan Kılıçoğlu, Meclis konuşmalarında da eğitim, hukuk, savunma ve dış politika hususlarında gerekli özenin gösterilmesini talep eder. Sağlık sorunları nedeniyle, 1946 yılından itibaren parlamento hayatından ayrılan Kılıçoğlu, 1960 yılında hayata veda eder. İsmail Hakkı Kılıçoğlu, Türk tefekkür hayatında Batıcıların programını çizen bir Türk münevveri olarak tanınmaktadır.