Can energy efficiency save energy? An economy-wide rebound effect simulation for Turkey

Enerji kullanımının azaltılması ve enerji korunumunun sağlaması için enerji verimliliği en önemli parametrelerden biri olarak görülmektedir. Ancak literatürde enerji verimliliğinin 'geri tepme' adı verilen 'rebound etkilerinin' varlığı ve bu etkilerin ortaya çıkardığı sonuçlar tartışma konusu olmaya devam etmektedir. İktisat teorisine göre enerji verimliliğindeki bir artış enerji hizmetlerinin birim fiyatında azalmaya neden olarak tüketicilerin ve firmaların enerji teleplerinin artmasına neden olur. Bu durum enerji verimliliğinin gerçekleştiği birim için enerji talebi arttığında doğrudan rebound olarak adlandırılırken, diğer malların ya da hizmetlerin talebini arttırmaya yönelik etki yaptığında dolaylı rebound adını almaktadır. Her iki durum da enerji verimliliğinin artmadığı duruma göre daha çok enerji tüketimini ortaya çıkartır. Bu çalışmada Türkiye için doğrudan ve dolaylı geri tepme etkilerinin toplamından oluşan ekonomi genelindeki enerji verimliliği geri tepme etkileri incelenmiştir. Bu çalışma Türkiye için ekonomi geneli geri tepme etkilerinin boyutunu tahmin etmeye çalışarak bu etkilerin boyutlarının politika yapma sürecinde dikkate alınacak ölçüde olup olmadığını, Türkiye'nin sadece enerji verimliliğini arttırarak daha düşük enerji tüketim seviyesi elde edip edemeyeceği gibi sorulara cevap aramaktadır. Ekonomi geneli geri tepme etkileri tahmin eden çalışmalar geri tepme etkisininin ülkenin sektölerinin yapısına, enerji verimliliğinin türüne, ülkenin kalkınmışlık durumuna bağlı olduğunu göstermiş, sonuçların genelleme yapılamayacağını göstermiştir. Türkiye ise enerji ithal eden bir ülke olarak enerji türetimini azaltarak aynı zamanda ekonomik büyümesini devam ettirmesinin enerji verimliliğini arttırmasıyla mümkün olacağını düşünerek enerji verimliliği politikalarına ağırlık vermiştir. Eğer rebound etkiler Türkiye için de geçerli ise uygulanan politikaların beklenenin tam tersi sonuçlar vereceği beklenmektedir. Bu alanda Türkiye için daha önce herhangi bir çalışmanın yapılmaması ve diğer ülkeler için yapılan analizlerinin genellenememesi böyle bir çalışmanın yapılmasını gerekli kılmıştır. Ekonomi genelindeki etkilerin incelenebilmesi için enerji-ekonomi hesaplanabilir genel denge modellemesi kullanılmıştır. Hesaplanabilir genel denge modellerinde ekonomi bir bütün ve birbiriyle ilişkili bir sistem olarak ele alınarak bütün değişkenlerin denge değerleri hesaplanır. Neo-klasik iktisatın bütün varsayımları altında Cobb-Douglas fayda fonksiyonu kullanıldı. Denge halindeki sisteme Türkiye'de uygulanmakta olan 2 enerji verimliliği uygulaması ayrı ayrı tanımlanmış ve bu etkiye karşı enerji tüketiminin tepkisi ölçülmüştür. Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2002 yılında yayınladığı girdi-çıktı tabloları baz alınarak Türkiye için sosyal hesaplar matrisi oluşturulmuş bu matrisle genel denge modellemesi yapılmıştır. TUIK'in sağladığı resmi verilerin yanında literatureden yararlanılarak Türkiye'nin kayıt dışı ekonomisi de modele eklenmiştir. Türkiye'de ciddi ölçüde kayıt dışı ekonominin görülmesi ve enerjiye herhangi bir ücret ödemeyen kesimin enerji verimlilik artışından kaynaklı enerji fiyatlarındaki düşüse tepkisinin fiyata duyarlı kesim ile aynı olmayacağı düşünülerek kayıt dışı sektörlerin modele eklenmesinin daha gerçekçi bir bakış açısı sağlayacağı düşünülmüştür. Türkiye'de uygulanmakta olan binalarda enerji performansı uygulaması ve elektrikli ev aletlerinin enerji sınıfı etiketlenmesi politikaları ele alınıp modelde ayrı ayrı incelenmiştir. Birinci politika olan binalarda enerji performansı yönetmeliğine göre binalar enerji tüketimi ve karbondioksit salınımına göre A en iyi G en kötü sınıf olmak üzere A, B, C, D, E, F ve G olarak 7 gruba ayrılırlar. Ayrıca yönetmelik yeni yapılan binaların inşa izni alabilmesi için azami olarak C seviyesinde olmasını, eski binaların da 2017 yılına kadar sertifika almasını aksi takdirde cezai yaptırım koşullarını da içerir. BEP'in yayınladığı verilere bakıldığında yeni yapılan binaların %69'unun azami şart olan C sınıfında olduğu ve eski binalardan kimlik belgesi alan binaların hemen hemen hepsinin bu sınırın altında kaldığı görülmüştür. Bu yüzden enerji verimliliği artışı olarak bütün binaların C sınıfına iyileştirildiği varsayımı yapılmıştır. Yeni yapılan binaların ise zaten C sınıfında olduğu varsayılmıştır. Ev aletlerinde enerji sınfı etiketlemesi işleyiş biçimi olarak binalardaki enerji kimlik belgesiyle benzerlik taşır. Ev aletlerinin enerji tüketim seviyesine göre A, B, C, D, E, F ve G olmak üzere 7 gruba ayırır. Elektrikli ev aletleri etiket olmadan satılamaz. Bununla beraber teknoloji hızla yenilendiği için A+, A++, A+++ gibi gruplar ortaya çıkmış, F ve G gibi gruplar piyasadan kalkmıştır. Elektrikli ev aletleri için TÜRKBESD'den 2002- 2014 zaman aralığı için buzdolabı, fırın, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi satış rakamları ve bu satışların enerji sınıfına dağılımı bilgisi alınarak, makina mühendisleri odasının her biri için yayınladığı enerji tüketim parametleriyle dayanıklı tüketim malı sepeti oluşturulmuş. Bu zaman aralığında her biri için gerçekleşen verimlilik artışının ortalaması alınarak modelde kullanılmıştır. Geri tepme etkisi verimlilik artışından sonra beklenen enerji tüketimi seviyesi üzerinde toplam enerji tüketiminin yüzde artışı olarak tanımlandı. İki durum için de simülasyon sonuçlarına baktığımızda geri tepme etkilerinin % 18-19 arasında değiştiği görülmüştür. Bu sonuçlar enerji verimlilik artışıyla sağlanan enerji korunumunun %20'sinin geri tepme etkisiyle kaybolduğunu göstermektedir. Bu durum enerji korunumunu sağlamak için enerji verimliliği politikalarının diğer politikalarla da desteklenmesi gerektiği göstermektedir. Elde edilen sonuçlar diğer ülkeler için yapılan analizlerle kıyaslandığında Türkiye için daha küçük ölçekli bir rebound etkiden söz etmek mümkündür. Bunun başlıca sebebi modele kayıt dışı ekonominin eklenmesidir. Rebound etkiler enerji verimliliğinin sağladığı fiyat düşüşüne davranışsal bir tepki olarak ortaya çıkarken fiyat değişimine karşı duyarsız olan kayıt dışı kullanıcılar bu tepkinin boyutunu azaltıcı yönde etki etmiştir.