Mimarlıkta görsel düşünme aracı olarak düşünceli fotoğraf

Bu çalışma fotoğraf ve fotoğrafik temsillerin görsel düşünme pratiği kapsamında, mimarlık alanındaki kullanımını sorgulamayı ve görünür kılmayı amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında fotoğraf ve fotoğrafla elde edilen ürünlerin, mimarlık üretiminin sonucu değil, tasarım sürecinin bir parçası olarak nasıl var olacağı ve kullanılacağı sorgulanmaya ve çeşitli denemeler ile fikir üretilmeye çalışılmıştır. Mimarlıkta fotoğraf nasıl var olur ve neyi temsil eder? Anlatısı ve düşüncesi var mıdır? Fotoğraf sonuç ürün olarak mı, yoksa tasarımı sonuca götürmeyi kolaylaştıran bir düşünme aracı olarak mı görmelidir? soruları etrafında başlayan çalışma kapsamında, mimari temsilde fotoğraf ve fotoğraf kullanımına dair alternatif üretimler araştırılmıştır. Tasarım ve temsil süreci iç içe geçen ve birbirini besleyen üretimler olarak ele alınmış ve bu bakışla fotoğraf ve fotoğrafik temsillerin incelemesi yapılmaya çalışılmıştır. Yapılan araştırma ve denemelerin ışığında, bu tez çalışması, mimarlıkta fotoğraf kullanımını sonuç ürünle ilişkili olarak görmek yerine, bir tasarım aracı ve görsel düşünme pratiği olarak görmenin potansiyellerine odaklanır. Temsilin ne olduğu ve nasıl üretildiği, düşüncenin ne olduğu ile alakalıdır ve bu ikisi arasındaki ilişki, sonuç ürün olan tasarımın da ne olacağını belirler. Dolayısıyla 'temsil-düşünce-tasarım' arasında birbirini etkileyen ve dönüştüren bir ilişki mevcuttur. Mimari temsil aracı olarak var olan fotoğrafın, sonuç ürün öncesi, tasarım süresince de içkin bir şekilde kullanılmasının, performatif ve etkileşimli bir üretime imkan sunabileceği ve böylece, daha bütüncül ve çok yünlü olarak kurgulanmış tasarımların oluşturulmasına yardımcı olacağı düşünülmektedir. Mimarın, hayal ettiği tasarımın ne olduğunu ve mekanın potansiyellerinin neler olabileceğini keşfedebilmesi için, mimari tasarım sürecinde düşüncelerini dışsallaştırması gerekir. Bu haliyle, sözü edilen dışavurum, görsel düşünmeyi tetiklemekte ve üretime katılarak tasarım araştırmalarının bir parçası olabilmektedir. Bu süreçte fotoğraf, bir düşünme aracı olarak kullanıldığında, katmanlaşmış görsel veriler ve düşünceler içeren bir anlatı haline gelir. Bu yeni hali ile fotoğraf geleneksel anlayışına göre daha karmaşık bir yapıya bürünür; tekil bir üretim olmaktan çıkar ve yeniden üretilebilir, iliklenerek çoğalabilir bir hale dönüşür.'Temsil-düşünce-tasarım' işleyişindeki bütünleştirici araç olarak kullanılan fotoğraf ile gelişen sürecin kurgusu için, öncelikle fotoğrafın mimari temsildeki kullanımı ve bu kullanımın alternatif olarak denendiği örnekler incelenmiştir. Mimari mekana dair, farklı bakış açıları ve arayışlarla üretim yapan sanatçıların işleri irdelenmiş ve bu durumun fotoğrafik temsildeki mekana olan etkileri üzerine düşünülmüştür. Anlatı ve düşünce olarak var olması hedeflenen fotoğrafik temsillerin yapılabilmesine yardımcı olacak fotoğraf teknikleri ve fotoğrafik üretimler araştırılmıştır. Fotoğraf, fotoğrafın mimari temsildeki kullanımı ve fotoğraf teknikleri ile yapılan alternatif üretimlerin incelenmesinden keşfedilenler, Düşünceli Fotoğraf olarak tariflenmeye çalışılan yeni bir fotoğraf halinin oluşturulmasında yol göstermektedir. Düşünceli Fotoğraf, tasarlanmak istenen düşüncenin fotoğraf üzerinden araştırıldığı ve tasarımcıyla tasarlanan arasındaki karşılıklı etkileşimlere imkan tanıyan ve bir süreç içinde sürekli yapılıp bozularak kurgulanan yeni bir temsil halidir. Bu temsil hali, montajın ve açık yapıt yaklaşımının sunmuş olduğu avantajların kullanılmasıyla ortaya çıkan, düşüncelerin ve fotoğrafların iliklendiği bir temsil denemesidir. Ranciere (2010), 'düşünceli olan düşünce doludur, fakat illa ki bir şeyi düşündüğü anlamına gelmez bu' diyerek, düşüncenin edilgen bir eylem olduğunu aktarır. Buradan yola çıkılarak, Düşünceli Fotoğraf ifadesinde, fotoğrafın, düşünme eylemi gerçekleştirdiği değil, düşünce dolu olma hali ve düşünceyi tetikleme, üretimine aracı olma durumu vurgulanmaya çalışılmıştır. Bu durum, fotoğrafın tasarım düşünceleriyle dolu bir halde üretilmesi için izlenecek yollarla tasarıma dahil olarak var olduğu bir süreç içinde gerçekleşir. Fotoğrafın yeni bir kullanıma evrildiği bu süreç, hem fotoğrafa hem de fotoğrafla ilişkili görülen üretimlere odaklanarak oluşturulmaktadır. Düşünceli Fotoğraf'ın tasarım süreci ile birlikte gelişen üretim süreci, tasarımcının, fotoğrafın ve montajın imkanlarını kullanarak elindeki verileri hayal ettiği tasarıma ait denemelerini oluşturacak şekilde işlediği bir ortam olarak görülebilir. Düşünceli Fotoğraf'ın bir tasarım aracı olarak kullanımına yönelik öncül denemeler İTÜ Mimarlık Fakültesi öğrencileriyle birlikte yapılan atölyeler ile gerçekleştirilmiştir. Öğrencilerin, fotoğrafa eleştirel bir bakış ile bakabilmeleri ve tasarım sürecinde fotoğrafı görsel düşünme aracı olarak kullanmaları için bir ortam sunulmuştur. Bu ortamda gerçekleştirdikleri Düşünceli Fotoğraf üretimleri ile hayal ettikleri tasarımlara dair alternatif düşünceleri, oluşturmak istedikleri mekansal kurguları ve araştırdıkları kullanıcı deneyimlerini keşfedebilmeleri hedeflenmiştir. Fotoğrafın bir tasarım ve görsel düşünme aracı olarak kurgulanmasının ardından, Düşünceli Fotoğraf'a benzer özellikler taşıdığı öngörülen mimari temsil örnekleri incelenmektedir. Bu incelenmeden yapılan çıkarımlar, Düşünceli Fotoğraf'a ait yapı taşlarının ifade edilmesinde yol gösterici olarak ele alınmaktadır. Yapılan incelemelerin ışığında, fotoğrafın mimari temsil alanında farklı arayışlarının var olduğu, fakat bu durumun belli bir kullanımı tarif etmekten çok, tasarımcının arayışlarını içeren sezgisel bir üretim olduğu görülmektedir. Ortaya konulan Düşünceli Fotoğraf kullanımının ise daha sistemli bir temsil aracı olarak bilgi verici ve yaratıcı bir şekilde tasarım sürecinde çeşitli kazanımlara imkan verdiği düşünülmektedir. Mimari tasarımla iç içe kullanılan fotoğrafın, mimari temsildeki bu yeni tarifinin hedefi aslında mimari tasarımı zenginleştirmektir. Çalışmada, günümüz mimarlık ve mimari tasarım pratiğinde, fotoğrafın, mükemmeliyete ulaşmış sonuç görsel ürünler özelinde kullanılması yerine, tasarım sürecinde tekrar tekrar üretilen bir düşünme aracı olarak kullanılmasıyla elde edilecek kazanımlar araştırılmaya çalışılmıştır. Mimarlık, farklı araçlarla ve yöntemlerle çalışmanın olası olduğu bir disiplindir. Bu çalışma, fotoğraf ve fotoğraf üretimlerinin mimari sürecin tüm aşamalarında kullanılabileceği düşüncesinden yola çıkmıştır. Yapılan fotoğraf ve mimari temsil incelemelerin ardından, tartışmaya açılan Düşünceli Fotoğraf üretimleriyle, fotoğrafın mimari tasarımla iç içe olabileceği gösterilmeye çalışmıştır. Farklı temsillerle, tasarım sürecinde var olan fotoğraf kullanımının, görsel düşünme olanaklarını zenginleştirdiği ve tasarımcıya alternatif ve karmaşık düşüncelerini görebilme imkanı sunduğu ileri sürülmektedir. Bu durumun, mimar açısından 'düşünme-temsil-tasarlama' süreçlerinin birbirini güçlendirecek ve ayrışmamış, bütüncül bir tasarım süreci oluşturacak bir kazanım olduğu düşünülmektedir.