Azgelişmiş ülkelerde 1980 sonrasında ekonomik kriz, istikrar ve yapısal uyum programları, Latin Amerika ve Türkiye deneyimi

1970'lerde dünya kapitalizminin yaşadığı uzun dönemli krizi aşmak amacıyla uygulanan iktisat politikaları az gelişmiş ülkelerde uluslararası borç kriziyle sonuçlanmıştır. Uluslararası borç krizinin ardından az gelişmiş ülkelerde Uluslararası Para Fonu ve Dünya Bankası'nca sermaye birikim sürecinin yemden düzenlenmesi için önerilen istikrar ve yapısall uyum programlan uygulamaya konulmuştur. Bu çalışma, kapitalizmin genelleşmiş yapısall krizine çözüm arayışında az gelişmiş ülkelerde uygulamaya konulan istikrar ve yapısall uyum programlarının, sermayenin yeniden yapılanmasında üretim ve dolaşım sürecini düzenleyen somut politikalar olduğunu vurgulamaktadır. Uygulamaya konulan istikrar ve yapısall uyum programlarının sermayenin yeniden yapılanmasını hangi evrelerde gerçekleştirdiğini ve bir evreden diğer evreye geçiş sürecim nasıl düzenlediğini incelemektir. Uygulamaya konulan istikrar ve yapısall uyum programlan, sadece ulusal ve uluslararası sermayenin kar oranlarının düşme eğilimini engellemek için ticaretin serbestleştirilmesi, devlet düzenlemelerinin azaltılmasını içeren devleti küçültme politikalan ve mali sermayenin serbestleştirilmesi politikalarım düzenlemekle kalmamakta, aynı zamanda yaratılan artık-değerin toplumsal kesimler arasında bölüşümünü sermaye sınıfi lebine yeniden düzenleyerek ideolojik/politik dönüşümü ve bütünleşmeyi de içermektedir. Bu anlamda kapitalist üretim tarzının krizi aşmak amacıyla uygulamaya koyduğu istikrar ve yapısall uyum programlan, hem sermaye/işgücü çelişkisini içeren sınıf mücadelesinin hem de sermayenin kendi içsel çelişkisinin bir parçası olmaktadır. Çalışma ilk olarak krizin niteliğini farklı kuramsal yaklaşımlar açısından ele almakta ve istikrar ve yapısall uyum politikalarının uygulanmasını gerektiren 1970'lerin yapısall krizini analiz etmektedir, ikinci olarak krize çözüm arayışlan çerçevesinde, kapitalist üretim tarzının sermayenin yeniden yapılanmasını gerçekleştirmek üzere, az gelişmiş ülkelerde 1980'den itibaren uygulamaya konulan yeni liberal istikrar ve yapısall uyum programlarmm evrelerini incelemektedir. Bu evreler istikrar ve yapısall uyum sürecine geçiş, üretim ve sermayenin yeniden yapılanması, işgücü piyasalarının yeniden yapılanması ve sosyal politikalarda yeniden yapılanma uygulamalarım içermektedir. Daha sonra uygulamaya konulan istikrar ve yapısall uyum programlan çalışma kapsamında seçilen Latin Amerika ülkeleri ve Türkiye deneyimleriyle desteklenmektedir. Sonuç olarak, sermaye birikimi krizine çözüm arayışında aşama aşama uygulamaya konulan istikrar ve yapısall uyum programlarının, kapitalist birikim sürecinin kendi iççelişkilerinin ortaya çıkardığı krizlerin önlenmesi için, öncelikle dolaşım sürecini olmak üzere hem üretim hem de dolaşım sürecini düzenleyen politikalar olduğu, ancak uygulamaya konulan istikrar ve yapısall uyum politikalarının şimdiye kadar daha çok dolaşım sürecini düzenlediği belirlenmiştir. Kriz esas olarak sermaye birikimini gerçekleştiren üretim sürecinden kaynaklandığından uygulanan istikrar ve yapısall uyum programlan krizin şiddetini azaltarak yönetilebilir kılmış, ancak giderememiştir. Bu nedenle kar oranlarının düşüşü engellenememiş, hızlı sermaye birikimini sağlayacak kar oranlarına ulaşılamamıştır. Ayrıca, krizlerin kapitalist üretim tarzının kendi içsel çelişkilerinden kaynaklanmasına bağlı olarak yeni krizlere ortam hazırladığı ortaya konulmuştur. Dolayısıyla dünya ekonomisinin ve az gelişmiş ülke ekonomilerinin reel kesimindeki kriz koşullan hala geçerliliğini korumaktadır.