Türkiye'de uygulanan iktisat politikaları sonuçları 1980-1984

1980 yılına gelindiğinde ekonomi tıkanma noktasın daydı. Gerek iç gerekse dış konjuktiir oldukça olumsuzdu. Bu aşamada iktisadi dönüşüm zorunluluğu doğmaktadır. Bu amaçlı iç ve dış baskılar giderek yoğunlaşmıştır. Ülkemizde sorunlar her geçen gün biraz daha artarak devam ediyordu. Bütün sorunların toplamı enflasyon talep enflasyonu yanında yapısalllaşmasına yol açan maliyet enflasyonu boyutlarına ulaşmıştı. Dış ödemeler dengesi kronik açıklar vermeye başlamış ve enflasyondan sonra en büyük sorun döviz darboğazı sorunu olmuştur. Ekonominin çarklarının yeniden harekete geçirilmesi için köklü değişimler gerekiyordu. Bütün bu koşulların ardından 24 Ocak İstikrar Tedbirleri gelmiştir. 24 Ocak'ın getirdikleri arasında en önemlilerini şöyle sıralayabiliriz. - Yüksek oranlı devalüasyon ve zamanla günlük kurallara geçiş, - Dış ticarette aşamalı gelen liberasyon, - İhracatın özel olarak teşviki, - KİT'lerde fiat serbestisi - Faiz oranlarının serbestleştirilmesi. Bu yeni kararların ekonomiye etkilerinin neler olduğu ise tezde ana konu olarak alınmıştır. I. bölüm bu enflasyon konusuna ayrılarak enflasyonun nedenleri, etkileri ve yapı analizi gerçekleştirildi. Nedenleri talep, arz ve psikolojik yönlü olarak belirlenirken etkileri özellikle dar ve sabit gelirliler için yıpratıcı, yatırımları da azaltıcı yönde olduğu belirlenmiştir. Enflasyonist baskı yaratan bütçe ve bütçe açıkları incelenerek enflasyona paralel bunların da azaldığı sonucu görülmüştür. Daha sonra ise devletin ekonomideki yeri ve KİT'ler incelenmiştir. KİT'lerin amacı belirlendikten sonra bunların kar-zarar ve görev-zarar ayırımları belirlenip sorunlarına bu yönde çözüm aranması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Çözümün KİT'lerin tasfiyesi değil özelleştirilerek yeniden kurulmasının anlamı üzerinde durulmuştur. Bu konu da son olarak da KİT'lerde yapılan düzenlemelerin talep ve maliyet enflasyonuna yaptıkları etkileri incelenmiştir. I. bölümde ana sorun böylece incelendikten sonra II. bölümde yeni iktisat politikalarının iç ve dış ekonomik dengelerle nasıl değişmeler getirdiği incelenmiştir. Bu bölümde ilk olarak iç ekonomik dengeye bakılmıştır. Bu amaçla bu dönemde yaşanılan gelişme GSMH ve kişi başına GSMH gibi parametrelerle ölçülmeye çalışılmıştır. Daha sonra belli başlı iç makroekonomik kavramlar ele alınmıştır. Yatırımlarda amacın ekonomik gelişmenin devamlılığını sağlamak olduğu belirtilerek çeşitleri üzerinde durulmuş ve yatırımların dönem boyunca seyri incelenmiştir. S. S. Y'nın GSMH içindeki payının konjunktür dalgalanmaları dışında ortalama sabit kaldığı sonucu elde e- dilmiştir. Yatırımlarda miktarsal olarak 1982'deki önemli düşüşün dışında % 35 flerde bir artış elde edilmiştir. Sektörlerin incelenmesi sonucu ise ağırlığın kamu yatırımlarının teşkil ettiği görülmüştür. Tasarruflar ve faiz oranları gibi diğer iç makroekonomik parametreler de birbiriyle iç içe olması ve faizlerin tasarruf sahipleri için 1982'deki önemli getirişi ön plana çıkartılmıştır. Daha sonra ise yatırım tasarruf dengesi incelenmiştir ve açıkların giderek küçüldüğü sonucu elde edilmiştir. Özel kesim yatırım tasarruf açığı kapatıldığı gibi fazla bile vermiştir. Ancak konu içinde bunun tasarruflartışından değil yatırımların azalmasından kaynaklandığı ayrıntılı olarak işlenmiştir. iç borçlanmada ise bugünkü borç sorunlarının başlangıcı oluşturulmuş ve borcu borçla ödeme sonucu iç borç politikasında fasit daire oluşmuştur. Aynı zamanda hükümetin iç borçlanmada yüksek faiz uygulaması borçlanmanın maliyetini yükselttiği gibi bankalar açısından, faizleri yükselterek sorunlu bir dönemi yaşatmıştır. 1982 banker krizleri de bu konudaki sorunu pekiştirmiştir. İç makroekonomik parametrelerden son olarak da parasal gelişmeler ele alınmıştır. Bu konuda M,, M' ve Emisyon hacmi incelenmiş ve M, fde önemli bir başarıya rağmen M2'de bu başarı devam ettirilememiştir. Fakat M2'nin faiz oranlarının yüksek oluşundan gelen bu artışı fazla enflasyonist etki yapmadığı söylenebilirse de yatırımlara yaptığı maliyet artırıcı rolüyle bunun önemsenmeyeceği anlamına da çıkarılamaz. Ancak talep daralması ile talep enflasyonu için olumlu bir sonuç verir. Bütün bunlar sıkı para politikasının getirdikleridir. Konuyu fiatlar genel seviyesini inceleyerek bu iç ekonomik gelişimlerin direk olarak bir iktisadi aktör olan bireylere yansımasının ne olduğu gösterilmeye çalışılmıştır. Fiatlar genel seviyesi yıllık artış hızları giderek gerilediği ve sonuçların yaşama pozitif etki yaptığı görülmüştür. II. bölümde II. olarak da dış ekonomik denge üzerine etkiler incelenmiştir. ilk önce ödemeler dengesine bir bakışla burada önemli olan kalemler çıkartılmıştır. Sonra da bunlar içinde yeni iktisat politikalarından etkilenen kalemlerin ithalat ve ihracat olduğu belirlenmiştir. 0 halde ithalat ve ihracat kalemlerinin incelemek için anlamlı olacağı düşüncesinden hareketle ilk olarak ithalat ele alınmıştır. İthalatın mal gruplarına göre seyri incelenmiş ve dönem boyunca yatırım malları lehinde bir değişim yaşandığı sonucuna varılmıştır. Fakat dönem içinde ithalatta gerçekleşen esas değişimlerin liberasyondan ziyade bürokrasi konusunda olmuştur. İhracat konusunda ise teşvik tedbirlerinin sıralan- masıya başlanan çalışma, ihracatın yapısı, miktarı ve teşvik tedbirlerinin karşılaştırılmasıyla devam etmiştir. Daha sonra da bizim ihracatımız için önemli olan ülkeler için biz ne kadar önemliyiz sorularına cevap aranmıştır. İhracatta bu dönemde tarımdan sanayiye doğru kayan bir yeniden yapılanma gerçekleşmiştir. Sanayiinin 1980'de% 36 olan toplam ihracat içindeki payı 1983'de 63 .9'a çıkarılmıştır. Tarım ise % 57 .4'den % 32 .8'lik paya düşmüştür. Yurtiçi üretim içinde ihracatın payına da bakılarak her yıl üretimden ihracata ayrılan pay artmıştır. 1980'de toplam ihracat hacminin GSYİH içindeki payı % 5.1 den % 11 .3'e çıkmıştır. Daha sonra ise teşvik tedbirlerinin en önemli ikisi ele alınarak bir karşılaştırma yapılmıştır. Vergi iadesinin giderek daha da tercih edilen bir teşvik tedbiri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Dış ticaretteki gelişimi belirlemek için ihracatın ithalatı karşılama oranı incelenmiş ve bu oranın sürekli artarak hem döviz darboğazı sorununu çözmüş hem de dış ticaret açıklarını önemli oranda azaltmıştır. Bütün bu olumlu sonuçlara rağmen yine de açıklar tamamen kapatılamamıştır. Türkiye için yepyeni bir olay olan günlük kur uygulamalarının I. etkisini görmek için de döviz kurlarına bakılmıştır. Aşırı değerlenmiş paradan vazgeçme ile ihracat olanakları sürekli artarken bir yandan da paranın sürekli değer kaybı ihracatının maliyetini sürekli artırmaktadır. İncelenen dönemde henüz I. sonuç daha önde gitmektedir. Bu bölümde en son olarak da Dış borçlanma incelenmiştir. Dış borçlarda alınan kredinin kullanma oranı sürekli artarken dış borçlarda genel anlamda sürekli bir artış mevcuttur. Bunun sebebi önceki yıllardaki birikmiş dış borç stokunu eritmek amacının ön plana alınmasında aranabilir. Fazla bir vade incelemesine gidilmeden borcu borçla ödeme yolu tercih edilmiştir. Orta ve uzun vadeliler arasında kamu harcamaları, kısa vadeliler içinde ise Merkez bankası ağırlığı teşkil etmektedir. Özel sektör borçlanmaları da sürekli azaltmaktadır. Bunu özel sektör yatırım artışlarının azalması ve kamu yatırımlarının artması sonraları da bağdaştırmak mümkündür. Konu borçlanma stratejisinde göz önünde bulundurulması gereken hususların sıralanması ile kapatılmıştır. Fakat en önemli olanı da Türkiye bu dönemde Latin Amerika ülkelerinin yaptığı borç erteleme kervanına katılmamış olmasıdır. Bunun anlamı Türkiye'nin hala kredibilitesini korumakta olmasıdır. Bu, uluslararası finans piyasalarında Türkiye'nin yeri olması demektir. Oysa, birçok gelişmekte olan ülke bu yerini yitirmiştir. Sonuç başlığıyla yapılan genel bir değerlendirme, eklerle tez içindeki dengeleri resmeden grafikler ve toplu ekonomik göstergeler tablosu tezin çerçevesini sonla- mıştır.