Yerel vergi sistemlerinin karşılaştırmalı analizi: Türkiye'deki belediyelerin finansmanı açısından bir model önerisi

Yerel yönetimler kaynakların daha etkin ve verimli kullanımı yoluyla ekonomik büyüme ve kalkınma üzerinde, katılımcılık konusunda sağladığı avantajlarla demokrasi, hesap verebilirlik, mali disiplin ve mali sorumluluk üzerinde oluşacak pozitif bir takım gelişmelerin odak noktası konumuna gelmiş bulunmaktadır. Söz konusu faktörlerle birlikte refah devleti anlayışının gelişmesi, nüfus artışı, kentleşme süreci ve 1980 sonrası süreçte yaygınlaşan yerelleşme, yerinden yönetim, yönetişim ve hizmette yerellik olguları, yerel yönetimleri kamusal hizmet arzı sürecinde ön plana çıkarmıştır. Ayrıca ilgili süreçte yerel yönetimler ile merkezi yönetimler arasında gittikçe artan bir sorumluluk paylaşımı yaşanmış, nitelik ve nicelik bakımından yerel yönetimlerin üzerindeki kamusal hizmet yükü artış göstermiştir. Artan hizmet yükü sonucu yerel birimlerin harcama düzeyleri de yükselmiştir. Fakat görev tahsisi konusundaki müspet gelişmeler öz gelir tahsisi konusunda yaşanmamış ve genellikle yerel yönetimlerin gelirleri, görev ve sorumluluklarına kıyasla yetersiz kalmıştır. Gelir-gider dengesizliği vergiler ile vergi dışı öz gelir kaynakları yerine, merkezi yönetim tarafından yapılan transferler vasıtasıyla giderilmeye çalışılmıştır. Transferlerin yetersiz kaldığı durumlarda ise genellikle borçlanma yoluyla harcamaların finanse edilmesi seçeneği kullanılmıştır. Çağdaş yerel yönetim anlayışı gereği yerel yönetim harcamaları öz gelirlerle ve özellikle öz gelirler içerisinde yer alan vergilerle finanse edilmelidir. Çünkü vergiler öz gelirler içerisindeki en düzenli, sağlıklı, sürdürülebilir ve istikrarlı finansman araçları olarak kabul edilmektedir. Söz konusu nedenlerle mali özerkliği ve yerelleşmeyi ilke edinen reformlar yapılarak, vergiler ve diğer öz gelirler devamlı olarak artırılmaya çalışılmaktadır. Türkiye'de nüfus potansiyeli, gelir ve harcama düzeyi nedeniyle en önemli yerel yönetim birimi belediyelerdir. Ancak belediyelerin üstlendikleri görev ve sorumluluklar kapsamında yaptıkları harcamalar ile öz gelirleri ve özellikle vergi gelirleri arasında önemli bir tutarsızlık bulunmaktadır. İlgili tutarsızlık belediyeleri genel bütçe vergi gelirleri tahsilatından aktarılan paylara aşırı bağımlı hale getirmektedir. Ayrıca vergilendirme yetkisine sahip olmayan, yeni gelir kaynakları oluşturamayan ve mevcut kaynakları etkin kullanamayan Türk belediyeleri, etkin ve verimli hizmet birimleri çizgisinden uzaklaşmakta ve mali özerklik sonucu elde edilebilecek olası faydalardan mahrum kalmaktadır. Anlatılanlar kapsamında belediyelerin söz konusu sorunlarının çözülmesi ve içerisine düştüğü mali tutarsızlıktan kurtulması amacıyla, uzun yıllardır üye olunmaya çalışılan Avrupa Birliği'nin örneklem olarak incelenmesine karar verilmiştir. İnceleme sonucunda ilgili ülkelerde yerel düzeyde uygulanan farklı vergi türleri ve vergileme sistemleri ele alınarak, Türkiye'deki belediyelerin gelir sorununu çözme yolunda vergi gelirlerini artırma odaklı alternatif çözüm önerileri sunulmaya çalışılmıştır. Nihai amaç, Türkiye'deki belediyeleri görevleriyle orantılı gelir kaynaklarına sahip kılma sürecinde, öz gelirler içerisindeki vergi gelirlerinin artışını esas alan yapısall bir dönüşüm sağlamaktır.