Demografik dönüşüm ve sağlık harcamaları arasındaki ilişki: Türkiye için zaman serileri analizi

İnsanoğlunun varoluşundan beri asıl ve en önemli amacı hayatta kalabilmek için vermiş olduğu mücadele olmuştur. Hayatta kalabilmenin ilk şartı ise sağlıklı bir yaşam sürdürebilmektir. Sağlıklı olmak, sağlık hakkından faydalanmak kuşkusuz her bireyin temel gereksinimidir. Bu nedenle sadece günümüzde değil geçmişşte de toplum sağlığı hep gündemde olan bir konu olarak görülmüştür. Geçmişten günümüze toplum sağlığını iyileştirmek için hükümetler bir dizi politikalar yürütmüşlerdir. Sağlık konusunda ülkemizin yaşamış olduğu gelişmeler de 1963 yılından beri yapılan kalkınma planlarının büyük bir katkısı vardır. Bu nedenle tez çalışmasının birinci bölümünde demografik dönüşüm ile sağlık ilişkisi incelenirken ilk olarak kalkınma planlarında sağlık ve nüfus ile ilgili çalışmalara yer verilmiştir. Ayrıca çalışmada sağlığın geçmişşten günümüze geçirmiş olduğu yenilik ve ilerlemelere değinilmiştir. Geçmişte bugün için ufak tefek sayılan hastalıklardan ötürü ölümler gerçekleşebiliyorken günümüzde bu hastalıklar çok basit yöntemlerle tedavi edilebilmektedir. Bu anlamda tıptaki ilerlemeler daha kaliteli bir sağlık hizmetinden faydalanmanın önünü açan bir etken olmuştur. Kaliteli bir sağlık hizmeti ise insan ömrünün uzamasını, ölümlerin azalmasını ve sağ doğumlarda artış görülmesini sağlar. Daha iyi şartlarda sağlıklı bir yaşam sürdürmek aynı zamanda ülkenin yaş yapısını da değiştirerek yaşlı nüfusun artmasına neden olmaktadır. Dünya üzerinde yaşlı nüfusun artması demografik sürecin sonuçlarından olduğu bilinen bir durumdur. Hükümetler yaşlı nüfusun çoğalmasının sağlık harcamalarında ve bütçede bir baskı oluşturacağı konusunda hem fikirdir. Bu çalışmanın amacı, demografik dönüşüm sürecinden etkilenen nüfustaki değişimlerin sağlık harcamaları ile olan ilişkisini ortaya koymaktır. Türkiye'de sağlık harcamalarının demografik sürece katkısını incelerken çalışmada demografik dönüşüm kavramı ve etkilerine yer verilmiştir. Son bölümde ise 1985 2017 yılları arasında gerçekleşen 32 yıllık süre içinde sağlık harcamalarının, kişi başına düşen GSYİH, ölüm oranı ve nüfus artış hızı arasındaki ilişki üzerine bir takım analizler yapılarak sağlık harcamalarının, doğumlar ve ölümler üzerindeki etkisi incelenerek demografik dönüşüm süreci hakkında çıkarımlar yapılmıştır. Öncelikle nüfus artış hızı, doğum oranları, ölüm oranları, kişi başına düşen GSYİH ve sağlık harcamalarının 32 yıllık süreç için veriler girilmiş ve zaman serileri oluşturulmuştur. Zaman serilerinin zaman içindeki değişimleri incelenerek durağan olup olmadıklarına bakılmıştır. Bir zaman serisinin varyansı ve kovaryansı zaman içerisinde sabit kalıyorsa o seriye durağandır diyebiliriz. Durağan olmayan veriler daha sağlıklı sonuçlar elde etmek için durağan hale getirilmiştir. Durağanlaştırma işlemi ise fark alma yoluyla yapılmaktadır. Durağanlığın sınanması için birim kök testi yapılmıştır. Birim kök testi uygulanırken, uygun gecikme sayısı belirlenmiştir. Uygun gecikmeler ADF birim kök testi ise AIC SIC LM testleri yardımıyla belirlenmiştir. Durağanlık analizi sonucunda serilerin birinci farklarında durağan hale geldikleri görülmüştür diğer bir ifade ile seriler birinci dereceden bütünleşiktir. Durağan hale gelen serilerin uzun dönemde ilişkisini ortaya koymak için eşbütünleşme analizi yapılmıştır ve söz konusu dönemde eşbütünleşik olduğu yani uzun dönemde dengede olduğu anlamına gelmektedir. Sonuç olarak Granger nedensellik analizinden elde edilen sonuçlara göre sağlık harcamalarının, nüfus artış hızı ve GSYİH'nın Granger nedeni olduğu, ölüm oranından sağlık harcamalarına doğru tek yönlü bir nedensellik bulunurken sağlık harcamaları ile doğum hızı arasında doğrudan bir nedensellik olmadığı saptanmıştır.