Seçim sistemleri ve seçim sürecinin demokratikleşmesi

kişinden kurtarılması ve seçimlerde yargısal güvencenin ve denetimin sağlanması yönündeki zorlamaları, 1950'de yeni seçim yasasının yapılmasıyla çözüme bağlanmıştır. 1950'ye kadar genel oy ve tek dereceli seçim sorunlarını çözerek gelen Türkiye, 1950'de siyasal rekabeti yürüten taraflara eşit koşullar sağlayan bir seçim düzenine geçtikten sonra seçim, şjstemini tartışmaya başlayacaktır. 1950 ve 1954 seçimlerinde muhalefetin oy oranının çok altında sandalye oranıyla parlamen- toda temsili, iktidarın kendisine sınırsız bir güç vehmetmesine neden olmuştur. 1957 seçiminden sonra siyasal kutuplaşmanın yoğunlaşmasının yanı sıra, Meclis'in denetim işlevini kaybetmesi, iktidarı parlamento içindeki muhalefete bile tahammül edememe noktasına götürmüştür. Artan nüfusa paralel olarak üye sayısının fazlalaştığı fakat siyasal etkinlikten de uzaklaşan bir parlamento görüntüsü, rejimin meşruiyetine duyulan inancın zayıflaması sonucunu doğurmuştur. ' Özellikle 1954 seçiminden sonra nisbi temsil taleplerini yoğunlaştıran muhalefete karşılık, iktidar partisi seçim yasasında muhalefeti aleyhine işleyecek değişiklikler yapmıştır. 1954 değişikliği ile siyasal partilerin radiyo yoluyla propaganda yapmaları ve matbu karma listeler yasaklanmıştır. 1956' da Toplantı ve gösterilere ilişkin yeni bir yasa çıkarılarak, muhalefetin siyasal çalışma yapmaları yalnız seçim dönemleri ile sınırlandırılmıştır. 1957 seçimi öncesindeki seçim yasası değişikliği, mutlak karma liste yasağı ve adaylıkla ilgili sınırlamalar getirerek muhalefet partilerinin seçim işbirliği yapmalarını olanaksız kılmıştır. 1960'dan sonra nisbi temsil sisteminin uygulanmasının en önemli sonucu parti sayısındaki artıştır. Parti sayısındaki artış seçim sisteminin etkisinin etkisi ile parlamentoya da yansıyabilmiştir. Nisbi temsilin uzun vadedeki etkisi parti parçalanmalarını pekiştirme yönünde olmamıştır. Nisbi temsil büyük partiler içindeki bölünmeleri teşvik ediyor görünse bile, bu yolla kurulan partiler kalıcı olmamıştır. 1969- 1980 arasında seçim sistemindeki değişiklikler liste yapısına i- lişkin düzenlemelerle sınırlı kalmıştır. Bu dönemde seçim formülü olarak d'Hondt sisteminin yaygın bir kabul gördüğü söylenebilir. 1980 sonrasında seçim formülünün işleyişini memli ölçüde etkileyen mekanizmalar öngörülmüştür. Ulusal ve ye-rel seçim barajlarının seçmen eğilimlerini sınırlı sayıdaki partiye yöneltmekte-, hatta adeta zorlayıcı bir biçimde yöneltmekte başarısız kaldığı 1987 seçimi ile birlikte ortaya çıkmıştır. Seçmenlerin tercihini çarpıtan ve parlamentoya yansıtmakta yetersiz kalan seçim sisteminin, bu sistemi öngörenlerin istemediği bir sonuca engel olamadığı 1990 seçimlerinde gözler önüne serilmiştir. Seçim öncesi itaati faklarin açıkça görülmesine olanak vermemesine rağmen, 1990 seçimleri sonrasınr. daki tablo parlamentoda 9 partinin temsil edildiğidir. Bu sayı 1980 öncesindeki parlamento bileşimlerinden aşağı değildir. Her seçim için seçim yasasını değiştirme geleneğini sürdürmekten vazgeçmek ve seçmen eğilimlerini aşırı ölçülerde çarpıtmayan bir seçim sisteminde en geniş uzlaşma zemininde karar kılmak; siyasal demokrasinin gelişmesi açısından kaçınılmaz hale gelmiştir. kişinden kurtarılması ve seçimlerde yargısal güvencenin ve denetimin sağlanması yönündeki zorlamaları, 1950'de yeni seçim yasasının yapılmasıyla çözüme bağlanmıştır. 1950'ye kadar genel oy ve tek dereceli seçim sorunlarını çözerek gelen Türkiye, 1950'de siyasal rekabeti yürüten taraflara eşit koşullar sağlayan bir seçim düzenine geçtikten sonra seçim, şjstemini tartışmaya başlayacaktır. 1950 ve 1954 seçimlerinde muhalefetin oy oranının çok altında sandalye oranıyla parlamen- toda temsili, iktidarın kendisine sınırsız bir güç vehmetmesine neden olmuştur. 1957 seçiminden sonra siyasal kutuplaşmanın yoğunlaşmasının yanı sıra, Meclis'in denetim işlevini kaybetmesi, iktidarı parlamento içindeki muhalefete bile tahammül edememe noktasına götürmüştür. Artan nüfusa paralel olarak üye sayısının fazlalaştığı fakat siyasal etkinlikten de uzaklaşan bir parlamento görüntüsü, rejimin meşruiyetine duyulan inancın zayıflaması sonucunu doğurmuştur. ' Özellikle 1954 seçiminden sonra nisbi temsil taleplerini yoğunlaştıran muhalefete karşılık, iktidar partisi seçim yasasında muhalefeti aleyhine işleyecek değişiklikler yapmıştır. 1954 değişikliği ile siyasal partilerin radiyo yoluyla propaganda yapmaları ve matbu karma listeler yasaklanmıştır. 1956' da Toplantı ve gösterilere ilişkin yeni bir yasa çıkarılarak, muhalefetin siyasal çalışma yapmaları yalnız seçim dönemleri ile sınırlandırılmıştır. 1957 seçimi öncesindeki seçim yasası değişikliği, mutlak karma liste yasağı ve adaylıkla ilgili sınırlamalar getirerek muhalefet partilerinin seçim işbirliği yapmalarını olanaksız kılmıştır. 1960'dan sonra nisbi temsil sisteminin uygulanmasının en önemli sonucu parti sayısındaki artıştır. Parti sayısındaki artış seçim sisteminin etkisinin etkisi ile parlamentoya da yansıyabilmiştir. Nisbi temsilin uzun vadedeki etkisi parti parçalanmalarını pekiştirme yönünde olmamıştır. Nisbi temsil büyük partiler içindeki bölünmeleri teşvik ediyor görünse bile, bu yolla kurulan partiler kalıcı olmamıştır. 1969- 1980 arasında seçim sistemindeki değişiklikler liste yapısına i- lişkin düzenlemelerle sınırlı kalmıştır. Bu dönemde seçim formülü olarak d'Hondt sisteminin yaygın bir kabul gördüğü söylenebilir. 1980 sonrasında seçim formülünün işleyişini memli ölçüde etkileyen mekanizmalar öngörülmüştür. Ulusal ve ye-rel seçim barajlarının seçmen eğilimlerini sınırlı sayıdaki partiye yöneltmekte-, hatta adeta zorlayıcı bir biçimde yöneltmekte başarısız kaldığı 1987 seçimi ile birlikte ortaya çıkmıştır. Seçmenlerin tercihini çarpıtan ve parlamentoya yansıtmakta yetersiz kalan seçim sisteminin, bu sistemi öngörenlerin istemediği bir sonuca engel olamadığı 1990 seçimlerinde gözler önüne serilmiştir. Seçim öncesi itaati faklarin açıkça görülmesine olanak vermemesine rağmen, 1990 seçimleri sonrasınr. daki tablo parlamentoda 9 partinin temsil edildiğidir. Bu sayı 1980 öncesindeki parlamento bileşimlerinden aşağı değildir. Her seçim için seçim yasasını değiştirme geleneğini sürdürmekten vazgeçmek ve seçmen eğilimlerini aşırı ölçülerde çarpıtmayan bir seçim sisteminde en geniş uzlaşma zemininde karar kılmak; siyasal demokrasinin gelişmesi açısından kaçınılmaz hale gelmiştir.