Fener Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin siyasi faaliyetleri (1908-1923)

Hristiyan. dünyasının iki büyük mezhebi olan Katoliklik ve Ortodoksluk arasında tam anlamı ile bir uzlaşma hiçbir zaman sağlanamadı. 1054 yılında Papa ve Patrik karşılıklı olarak biri birlerini ve ruhani meclis üyelerini aforoz ederek, iki kiliseyi kesin olarak birbirinden ayırdılar. Papalık IV. Haçlı Seferi ile İstanbul'u işgal edince Ortodoksların, Katoliklere karşı olan kinleri daha da arttı. Katolik ve Ortodoks Kiliseleri'nin birleşmeleri sürekli olarak canlı tutulmaya çalışıldı. Fakat mezhepler arası nefretten dolayı basan sağlanamadı. Artan Türk tehlikesi üzerine İstanbul'un fethinden önce birleşme teşebbüsü tekrar gündeme gelmesine rağmen, Patrik II. Anastosios buna karşı çıkarak istifa etti. Megadük Notaras da açık bir ifade ile 'İstanbul'da Kardinal külahı görmektense, Türk sangı görmeyi tercih ederim' diyerek tepkisini dile getirdi. II. Mehmet, İstanbul'un fethinden sonra Ortodoksların baskı altında kalma beklentilerini boşa çıkararak hürriyetleri konusunda gerekli her türlü teminatı verdi. Katoliklerin baskısı altındaki Ortodoksluğu yeniden hayata döndürdü. Georgios Kurtesios Skolarios, Fatih'in huzuruna davet edilerek, II. Gennadios adıyla Patrikliğe getirildi. Fatrik, 'milletbaşı' ilan edilerek bütün Ortodokslann dini ve dünyevi meselelerinde hüküm vermeye yetkili kılındı. Bizans döneminde İmparatorlar tarafından kendi çıkarları için kullanılan Patrikhane, Türk idaresi ile serbest hareket etme imkanına kavuştu. Fatih Sultan Mehmet'ten sonra da Patrikhane uzun bir süre, Fatih zamanında verilen hak ve imtiyazlar ile bütün Ortodokslann merkezi olma özelliğini muhafaza etti. Patrikhane, Osmanlı Devleti'nin zaafa uğradığını hissettiği dönemlerde sürekli olarak, içeride kanşıklık çıkarmak ve devletin düşmanlarıyla işbirliği etmekten geri kalmadı. Yöneticiler, bunlara karşı ölüm cezası dahil olmak üzere her türlü tedbiri almaya çalıştılar. IV. Mehmet zamanında Patrik III. Parthenios, Eflak Voyvodası Kostantin'i isyana teşvik ettiğini bizzat itiraf edince, 24 Mart 1657 yılında Parmakkapı' da idam edildi. II. Mahmut zamanında Patrik V. Grigorios'un, bazı metropolitlerle birlikte Fenerli Rumlar ve Filiki Eterya Cemiyeti üyeleriyle işbirliği yaptığı, Eflak ve Mora isyanlanyla ilgisi olduğu tespit edildi. Bunun üzerine V. Grigorios ve Kayseri, Edremit Tarabya Metropolitleri ile eski Patrik Kirillos 1821 yılında idam edildiler. Tanzimat ve Islahat Fermanları sürecinde Patrikhane kendilerine tanınan imtiyazları suistimal etmekten geri kalmadı. Aynı durum I. ve II. Meşrutiyet dönemlerinde de devam etti. Babıali görevlerini kötüye kullanan Patrikleri görevlerinden alıyordu. Fakat bu durum hiç de kolay olmuyordu. Çünkü Avrupa kamuoyu Babıali'yi sürekli olarak baskı altında tutmaya çalışıyordu. Rusya başta olmak üzere bütün Avrupa Devletleri, Ortodoksları özellikle de Rumların haklarının gasp edildiğini ileri sürerek, Osmanlı Devleti'nin içişlerine karışmaya çalışıyorlardı. Avrupa destekli Patrikhane, kendisine bağlı bütün metropolitleri ve diğer din adamalarını Osmanlı Devletine yönelik faaliyetlerde kullanıyordu. Bu faaliyetler İstanbul'dan başlamak üzere Rumların yoğun olarak yaşadıkları her yerde görülüyordu. Bütün Rum basınını da kendi emrinde bulunduran Patrikler yoğun bir kampanya ile Babıali'yi zor durumda bırakmak için her türlü yolu deniyorlardı. Bütün propaganda metotlarını kullanan Patrikhane, Osmanlı Devleti'nin son dönemlerde imzaladığı hemen hemen bütün antlaşmalarda etkisini hissettirmeyi başardı. Traplusgarp Savaşı, Balkan Savaşları, I. Dünya Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı sürecinde Patrikhane açıkça Türk düşmanları ile işbirliği yapmaktan çekinmedi. Özellikle I. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı sırasında bütün imkanlarını kullanarak Türk topraklarının Yunanistan'a bağlanması için her türlü gayretin odağında oldu. Trakya ve Anadolu'da işgal kuvvetleriyle açıkça işbirliği yaptı. Özellikle Patrik Vekili Dorotheos ve Patrik Meletios yurt içinde ve yurt dışında Türklere yönelik her türlü faaliyeti bizzat desteklediler. Trabzon Metropoliti Hnsanthos ve İzmir Metropoliti Hnsostomos, Anadolu'da en faal olan metropolitlerin başında gelmekteydiler. Patrikhaneye yaptıklarının yanlış olduğu anlatılmaya çalışıldı. Fakat Patrikhane Megali İdea'nın gerçekleştirilmesi için tarihi bir fırsat yakaladığı düşüncesiyle çok çaba sarf etti. Patrikhanenin Türk düşmanlarıyla işbirliği yapmaması hususunda Türk Ortodokslan'nın lideri Papa Eftim var gücüyle çalıştı. Fakat O da Patrikhanenin kötü emellerine alet olmadığı için Ortodoksluğa ihanetle suçlanarak aforoz edildi. Patrikhane, Lozan Antlaşması ile o zamana kadar sahip olduğu bütün hak ve imtiyazlarını olduğu gibi muhafaza etmek için mücadele etti. Kendisine Avrupa devletleri temsilcileri de destek verdiler. Lozan müzakereleri sırasında Patrikhane meselesi tartışılırken sert tartışmalar oldu. Zaman zaman görüşmeler kesilme noktasına geldi. Türk temsilcileri Patrikhanenin Türkiye dışına çıkarılması hususunda çok ısraraettiler. Fakat Batı kamuoyunun baskı karşısında Patrikhanenin sadece dini yetkileri bırakılarak, Türkiye'de kalmasına razı oldular.