Sanayileşme sürecinde enerjinin yeri ve önemi

Her şeyden önce bir 'iktisadi tarih denemesi' olan bu çalışmanın temel amaca, sanayileşme sürecini 'enerji penceresinden' incelemektir. Bu nedenle, genel olarak, klasik iktisat tarihi metinlerinin arka planını süsleyen sade bir 'fon malzemesi' olmaktan öteye geçemeyen 'enerji' değişkeninin, üretim sistemlerinde yol açtığı dönüşümlerin ön plana çıkarılmasına gayret edilmiştir. Bu çalışma, Sanayi Devrimi öncesinden başlayan, her iki Devrim'e ulaşan 'enerji serüvenini' öncelikle günümüze taşımakta; ardından sanayileşme-enerji ilişkisinin geleceğe yansımaları hakkında çeşidi öngörülerde bulunmaktadır. İktisat tarihi, ekonomik sistemlerin sürekli şekilde 'yeni' enerji kaynakları arayışına şahit olmuştur. Bu arayış, önce insan ve hayvan kaslarının temel enerji kaynağı olarak karşımıza çıkmasına yol açmış; ardından su ve rüzgar gücü gibi doğal kaynaklardan yararlanılmış ve nihayet kömür, buhar, petrol, doğal gaz, elektrik ve bunun bir parçası olarak nükleer enerji, üretim sistemlerinin çevirici gücü olmuştur. Toplumsal dönüşüm sürecinde enerji türleri kadar önemli olan diğer etken ise, enerjiyi işe dönüştüren makine sistemlerinin geliştirilmesidir. Aslında, her bir dönemin 'hakim' enerji türü ve kritik teknolojilerinden hareket ederek, üretim sistemlerini birbirinden ayırmak mümkün olmaktadır: 'Su' ve 'rüzgar' güçleri ile su ve yel değirmenleri Feodal Üretim Sistemi'ni, kömür ve buhar gücü ile buhar makinesi İlk Sanayi Devrimi'in ya da fabrika sistemini, petrol ve elektrik ile içten patlamalı ve elektrikli motorlar ikinci Sanayi Devrimi'in ya da Fordist üretim sistemini ve nihayet elektrik ve bunun en modern üretim biçimi olan nükleer enerji ile bilgisayar, elektrik-elektroniğe dayalı 'mikro teknolojiler' ise Üçüncü Sanayi Devrimfm ya da esnek üretim sistemlerini niteleyen simgeler olmaktadırlar. IV Sanayi Devrimi'nden sonra iktisadi gelişme ve kalkınma, giderek artan oranda enerji kullanımına bağımlı hale gelmiştir. Hızlı nüfus artışı, tarım ve sanayinin makineleşmesi, ulaşım olanaklanndaki gelişmeler, her seferinde daha büyük oranlarda enerji tüketilmesini zorunlu kılmıştır. Bu süreçte karşılaşılan 'işgücü kalığı' ve 'yüksek ücretler', dünya kapitalist sisteminin işgücünü, içerisinde 'enerji 'rm çok önemli bir değişken olarak yer aldığı, 'sermaye ' ile ikame etmesine neden olmuştur. İlk Sanayi Devrimi'yle başlayan bu süreç, başta ABD ve Almanya olmak üzere uluslararası pazarlarda İngiltere'nin rakipleri haline gelen ülkelerin de birbiri ardına sanayileşme yansına katıldıkları 'yeni' bir safhada, iktisat tarihçilerinin deyimiyle, İkinci Sanayi Devrimi esnasında da devam etmiştir. Gerek petrol ve elektriğin gerekse Fordist kitle üretim yönteminin devreye girmesiyle, kapitalist üretim sistemi ve üretim organizasyonunun dönüşüme uğradığı bu dönemde, artan sanayileşmeyle birlikte ekonomilerin genel enerji yoğunluğunda büyük bir sıçrama yaşanmıştır. Özünde kar oranlarının arttırılmasını amaçlayan bu kritik dönüşüm süreci, sonradan dünya genelinde ağır bir iktisadi krizle birleşen petrol şoklarının da alt yapısını oluşturacak bir gelişmeyle, 'ekonomik yapının enerjiye aşan bağımlılığı' ile sonuçlanmıştır. Yoğun enerji kullanan imalat dallarına dayalı 'klasik' sanayileşme paradigması da o günlerden miras kalmıştır. Çalışmanın ulaştığı sonuçlardan biri, sanayileşen ülkelerin, enerji sorununu çözmüş ya da enerji üretim kapasitesini sanayileşme hızına cevap verecek şekilde düzenli olarak arttirabilmiş ülkeler olduğudur. Çok önemli diğer bir sonuç ise, iktisadi kalkınma/sanayileşme ile enerji kaynak varlığı arasında 'doğru yönlü' bir ilişki bulunmadığının saptanmasıdır. Dünya ekonomisinde yeteri kadar ulusal enerji kaynağı bulunmadığı halde sanayileşebilmiş ülkeler olmasına karşın; ihraç edecek kadar enerji kaynağı olduğu halde sanayileşememiş ülkeler de mevcuttur. İlk Sanayi Devrimi'nin 'ulusal kömür kaynaklarına dayalı demir-çelik üretimi' gibi klasik dinamikleri, sanayi- ötesi toplumlarda artık işlememektedir. Bugün, düzgün, yeterli ve kaliteli enerji üretmek ve verimli kullanmak ya da bu imkanları sağlayacak teknolojik donanıma sahip olmak ön plandadır. Türkiye, sanayileşme-enerji ilişkisinin değişen çehresi ile ilgili çok önemli dersler içeren bu tip ülke deneyimlerinden mutlaka yararlanmalıdır.