Şer'iye sicillerine göre 17. yüzyılda Bor'da sosyal ve ekonomik hayat

Bu araştırmada XVU. yüzyıla ait beş adet seriye sicil defteri temel alınarak Bor kasabasının sosyal ve ekonomik yapısı tasvir edilmeye çalışılmıştır. Bor ve çevresi ilk çağlardan beri iskan edilmiş ve Malazgirt savaşından sonra, Anadolu'nun fethiyle beraber Türk hakimiyetine geçmişştir. Önceleri Danişmendliler ve Anadolu Selçukluları olmak üzere Bor ve çevresi sırasıyla Eretna ve Karamanoğullan beyliklerinin hakimiyet sahaları arasına girmiş, son olarak da 1471 yılında Osmanlı idaresine mal olmuştur. Bor, 1518'de Bor nahiyesinin merkez köyü durumundayken 1584'te de Bor kazasının merkez kasabası olmuştur. Bu idari statüsünü XVII. yüzyıl boyunca da devam ettirmiştir. Kanuni dönemi başlarına ait tahrir defterleri ve seriye sicillerine göre Bofa Türkmenlerin Kayı, Kınık ve Büğdüz boylarının oymakları yerleşmişlerdir. Söz konusu tahrir defterlerine kaydedilen ve kendilerine Karamanlılar denilen az sayıdaki gayr-i müslim unsur da VUI-X. yüzyıllarda Bizanslılar tarafından Bor'a iskan edilmişlerdir. XVI. yüzyılın sonlarında Doğu Anadolu'dan gelen göçmenlerin de tesiriyle nüfusu iyice artan Bor kasabası, XVII. yüzyılın başlarında iyice tenhalaşmıştır. Nüfusun azalmasında önce Celali isyanları, arkasından suhte ayaklanmaları önemli rol oynamıştır. Bor kasabasma XVH. yüzyılda yerleşenler daha çok yakın çevreden gelenlerdir. XVTL yüzyılda Bor kasabasında, Osmanlı İmparatorluğu'nun genelinde olduğu üzere reaya ve askeri sınıf olarak iki kısımda mütalaa edilen halkın, askeri kesimini ehl-i örf ve ehl-i şer'e mensup görevliler oluşturmaktaydı. Bunlardan subaşı, voyvoda, kasaba kethüdası ve mübaşir ehl-i örfü; kadı, naip, mahkeme katibi ile muhzırbaşı ve muhzırlar da ehl-i seri meydana getirmekteydiler. Bunların yanında 'ehl-i seyf' denilen ve meslekleri askerlik olan üçüncü bir kesim daha vardı ki, bunlar yeniçeriler, altı bölük halkı ve sekbanlardan meydana geliyordu. Sosyal yapıda kasabanın dinamik unsurunu meydana getiren halkın, problemlerinin çözümünde kasaba içinde söz sahibi olan eşraf ve a'yanlar baş rolü oynamışlardır. Geleneksel Türk ailesinin teşekkülü sırasında cereyan eden örf ve adetlerin Bor kasabası ölçeğindeki izlerini bazı sicil kayıtlarından takip edebilmekteyiz. Bu çerçevede aile hayatına nişanla ilk adım atılmaktadır. Evlilik ve aile müessesesinin temeli olan nikahın sadece söz ile değil resmen de tescil edildiği anlaşılıyor. Kasabada ki varlıklı aileler köle ve cariyeler satın alarak özel hizmetlerinde istihdam etmişlerdir. II Kasaba ekonomisinin temelinde zirai üretim baş rolü oynamış ve zirai yapı içinde ise bağcılık özel ve önemli bir yer tutmuştur. Üretimin el sanatları kolu arasında dericilik, dokumacılık, demircilik ve keçecilik önemli sektörleri oluşturmaktaydı. Bor kasabasında 1637 yılından itibaren başlayan ve 38 yıl boyunca su gücüyle çalışan imalathanelerde üretilen barut yılda 91.080 vukıyyeye (116.764,56kg) kadar ulaşmış ve XVII. yüzyılın uzun süren savaşlarında önemli bir cephane katkısı sağlamıştır. Savaşların sürdüğü yıllarda reaya vergileriyle beraber, tahsil edilen avarız türü vergilerin ve beylerbeyilerince toplanan tekalif-i şakkanm halkı zor durumda bırakmasından dolayı her mahallede vergi mükelleflerine ve ihtiyacı olanlara kredi veren avarız vakıfları kurulmuştur. XVII. yüzyılda dünya ekonomisine giren Amerikan gümüş ve altınlarının yönlendirdiği dünya maden ve para hareketinin tabii bir sonucu olarak üretim arzının piyasalardaki talebi karşılayamaması sonucu, yüzde yüze varan fiat artışlarını Bor kasabasından da izlemek mümkün olmaktadır. Bor kasabasından da takip edilebildiği gibi bu dönemdeki timarlı sipahiler ile kapıkullannm, başta seferlere katılmakta çıkardıkları müşkilat ve firarlar olmak üzere, asayişi bozucu hal ve tavırlar göstermeleri şeklinde ortaya çıkan askeri müesseselerdeki bozulma tezahürleri, bu dönem devlet müesseselerinin genel çaptaki bozulma temayüllerine sadece bir örnek teşkil etmektedir. Bunun gibi liyakatsizlik ve ehliyetsizliğin sebep olduğu bozulmaların bir diğer tezahürüne bazı vakıf mütevellilerinin gösterdikleri yönetim zaafiyetleri şeklinde de rastlamaktayız. Bu dönemde vakıf kuranlar daha çok manevi kazançların arttırılması istikametine yönelmişlerdir. XVH. yüzyıl Bor'undaki vakıf kurucuları, arasında kadınların erkeklere nazaran çoğunlukta oluşu dikkatimizi çeken bir diğer husustur.