Şanlıurfa ili Germuş Surp Asdvadzadzin Kilisesi koruma projesi

Şanlıurfa İli coğrafi konumundan dolayı tarih öncesi dönemden beri birçok topluluğa ev sahipliği yapmış bir bölgededir. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde bulunan kentte yapılan kazılarda çıkan buluntular Neolitik Çağ'dan beri bölgede yerleşik hayata geçildiği kanıtlamaktadır. Bu kazılardan en çok bilineni ise 2018 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'ne giren Göbekli Tepe kazılarıdır. Tarihi çağlar boyunca birçok topluluğun bir arada yaşadığı kent 1517 yılında Osmanlı hakimiyetine girmiştir. Farklı inançlardan pek çok cemaatin bir arada yaşadığı kentte anıtsal yapı niteliğinde birçok dini yapı bulunmaktadır. 19. yüzyılda kent nüfusunun yaklaşık % 20'sini oluşturan Ermeniler, kentte önemli anıtsal yapılar yaptırmışlardır. 1915 yılında çıkarılan Tehcir Kanunu ile cemaatini kaybeden bu yapılar günümüzde işlevleri değiştirilerek kullanılmaya devam edilmişlerdir. Günümüzde Surp Asdvadzadzin ve On İki Havari kiliseleri cami olarak, Aziz Petrus ve Aziz Paulus Kilisesi kültür merkezi olarak kullanılmaktadır. Germuş Surp Asdvadzadzin Kilisesi ise 1915 yılından 2003 yılına kadar depo olarak kullanılmıştır. 2003 parsel mülkiyeti Maliye Hazinesi'ne geçmesiyle yapı işlevsiz kalmıştır. Bu tez çalışması kapsamında Germuş Surp Asdvadzadzin Kilisesi ve Germuş Köyü incelenmiştir. Günümüzde yaygın olarak Germuş Kilisesi olarak bilinen Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Dağeteği Mahallesi'nde, Kentsel Arkeolojik Sit Alanı içerisinde bulunan 5 pafta, 330 parsel üzerinde yer almaktadır. 3375 m2 büyüklüğündeki parselde kilise yapısı dışında bir yapı bulunmamaktadır. Kitabesi olmayan yapının kesin inşa tarihi bilinmemektedir. Ancak çan kulesinin ve kubbelerinin olması nedeniyle yapının Tanzimat Döneminde inşa edildiği anlaşılmaktadır. Germuş Surp Asdvadzadzin Kilisesi hakkında ulaşılabilen yazılı kaynaklardan Papaz Apraham Arevyan tarafından yayınlanan Badmutyun Yetesyo kitabında Germuş Köyü'nde yer alan eski kilisenin 19. yüzyılda yıkılmasıyla Başpiskopos Khoren Mıkhıtaryan döneminde 1881 yılında yeni bir kilise inşa edildiği bilgisine ulaşılmıştır. Bu bilgiler ışığında yapının inşa tarihi 1881 yılı olarak kabul edilebilir. Tez kapsamında, yapının ayrıntılı belgeleme çalışmaları yapılmıştır. Koruma kararlarının verilmesine yardımcı olması için yapıdaki hasarlar tespit edilmiş ve nedenleri araştırılmıştır. Yapılan bu çalışmalardan sonra yapının restitüsyon projesi hazırlanmıştır. Restitüsyon projesi yapıdaki izler, elde edilen yazılı belgeler, eski fotoğraflar ve sözlü görüşmeler ışığında hazırlanmıştır. Ayrıca hem restitüsyon projesine yardımcı olması hem de bölgenin kilise mimarisinin daha iyi anlaşılması için Şanlıurfa kent merkezinde yer alan ve aynı dönemde inşa edilen kiliselerin 1/200 ölçeğinde planları çizilmiştir. Germuş Surp Asdvadzadzin Kilisesi üç nefli, bazilikal planlı bir yapıdır. Dikdörtgen planlı yapı dıştan 28.85 x 18.45 metredir. Narteks bölümünün açıklıkları kapatıldığı için kilisenin girişi sonradan açılan ve güney cephesinde bulunan kapıdan sağlanmaktadır. Yapının üst örtüsü düz toprak damdır kargir beden duvarının iç ve dış yüzeyi kesme taşlardan oluşmaktadır. Zemin katta narteks, naos, bema, pastophoria, apsis, apsidiyol mekanları bulunmaktadır. 1. katta ise narteks mekanının üzerinde yer alan koro katına bulunmaktadır. Çatı kotuna ulaşım koro katının güneybatı köşesinde bulunan dairesel planlı merdiven ile sağlanmaktadır. Kapı ve pencere doğramaları sökülen yapıda sadece bazı pencerelerin demir parmaklıkları günümüze ulaşabilmiştir. Yapının ayrıntılı belgelenmesinden sonra uygun müdahale yöntemleri belirlenmiş ve restorasyon projesi hazırlanmıştır. Günümüzde Germuş Köyü'nde yapıyı kilise işlevinde kullanacak cemaatin olmamasından dolayı işlevinin değiştirilmesi önerilmiştir. Yapının bütünlüğünü bozmayacak müze işlevi önerilmiştir. 1915 yılından sonra köy de yaşayan az sayıda Ermeni nüfusu 1920'lerde Uceymi Sadun Paşa'nın köye yerleşmesiyle köyü terk etmiştir. 19. yüzyıl sonlarında 800 haneli köyde Uceymi Sadun Paşa ile beraber köye yerleşen az sayıdaki nüfus kilise yapısının doğusunda bulunan konutları kullanmıştır. Yapının güney ve batısında bulanan yerleşim yeri kullanılmamıştır. Bu nedenle köy yerleşiminin büyük bir bölümü yıkılmıştır. Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi denetimde köy yerleşiminde kazılar yapılması önerilmiştir. Kazılarda çıkan eserlerin ise müze işlevinde kullanılacak kilise yapısında sergilenmesi hedeflenmektedir. Yapının koruma önerisi hazırlanırken bütüncül bir koruma anlayışı çerçevesinde köy yerleşimi ile beraber değerlendirilmiştir. Köy yerleşiminin kilise yapısı ile beraber açık hava müzesi olarak sergilenmesi hedeflenmiştir. Kilise yapısının kuzeyinde yer alan 329 no'lu parselde ziyaretçiler için otopark ve karşılama merkezi önerilmiştir. 1953 yılına ait hava fotoğrafı ile güncel hava fotoğrafları üzerinden köy yerleşiminin özgün sokak dokusu tespit edilmiştir. Tespit edilen bu sokak dokusunda koruma projesi kapsamında yürüyüş rotaları belirlenmiştir. 2018 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi'nde giren Göbekli Tepe'nin Germuş Köyü'ne yakın olması alan için önemli bir avantaj sağlamaktadır. Göbekli Tepe'nin UNESCO Dünya Miras Listesi'ne girmesi ve 2019 yılının Göbekli Tepe yılı olarak ilan edilmesiyle kenti ziyarete gelen turist sayısında büyük artış olmuştur. Germuş Köyü'nün Göbekli Tepe ile beraber bir kültür rotasına dahil edilerek hem alanın korunmasının sürekliliği hem de köyde yaşayan halka ekonomik katkıda bulunması beklenmektedir. Çalışma alanı için günübirlik iki adet kültür rotası düşünülmektedir. Rotalardan biri Harran arkeolojik alanı diğeri ise Karacadağ bölgesi ile Gaziantep kenti arasında kalan alanı kapsamaktadır. Birinci alternatif olarak ziyaretçilerin önce Germuş Köyü'ndeki açık hava müzesini gezdikten sonra sırasıyla Göbekli Tepe, Senem Mağaraları, Soğmatar Antik Kenti, Şuayp Antik Kenti, Han El-Bar'ur Kervansarayı ve Harran Antik Kenti'ni gezdikten sonra Şanlıurfa kent merkezi ile sonlanmaktadır. İkinci alternatif ise önce Göbekli Tepe daha sonra sırasıyla Germuş Köyü, Karacadağ, Bozova, Halfeti, Zeugma ve Zeugma Mozaik Müzesi'ni kapsamaktadır. Germuş Surp Asdvadzadzin Kilisesi'nin hem çevresiyle hem de daha üst ölçekte kültür rotalarına dahil edilerek hazırlanan koruma projesi bütüncül bir koruma yaklaşımıyla değerlendirilmiştir. Bu şekilde kilise yapısı ve etrafındaki arkeolojik alanın sürdürülebilir bir koruma anlayışı ile geleceğe aktarılması hedeflenmiştir.