Uluslararası Para Fonu destekli istikrar programları ve 1980 sonrası Türkiye uygulamaları

Kararları olarak da anılan '1980 Ekonomik İstikrar Tedbirler', ekonomik reform eğilimini de taşımıştır. Ekonominin yapısını 'ihracata dayalı büyüme modeli' uygulamasıyla tamamen değiştirmeyi hedefleyen 24 Ocak 1980 Kararlan doğrultusunda IMF ile 1980- 1983 yıllarını kapsayan 3 yıl süreli bir stand-by anlaşması imzalanmıştır. 18 Haziran 1980'den itibaren geçerli olan bu anlaşmayla 1. 250 milyar SDR (yaklaşık 1.650 milyar Dolar) 'lik bir kredi alınmıştır. 1980- 1983 Dönemi'nde istikrarın bir an önce sağlanması için, pozitif reel faiz, sıkı para ve maliye politikası, devalüasyonların ardından esnek-gerçekçi kur politikası ve daha liberal dış ticaret politikalarının uygulamaya konduğu prog-ram, iç talep büyümesini engellemenin yanı sıra yapısall reformlar yoluyla arzın kaynaklarla desteklenerek artması üzerine kurulmuştur. 1980- 1983 yılları arasında uygulanan istikrar politikaları sonucunda reel GSMH artış hızı pozitif olurken, enflasyon önemli oranda gerilemiş, miktar olarak artan ihracatın bileşiminde sanayi mallarının payı artmıştır. Ancak, dış borç artışı hızlanmış, gelir dağılımı önemli ölçüde bozulmuştur. Bununla birlikte faiz hadlerinin serbest bırakılmasının ardından 1982'de mali bir krizle de karşılaşılmıştır. 24 Ocak 1980 Kararları'nı desteklemek üzere Aralık 1983 -Ocak 1984 Kararlan'nın alınmasıyla piyasa mekanizmasına işlerlik kazandırma amacı daha da netleşmiştir. 1984 yılını izleyerek Türkiye, IMF ile yeni bir stand-by anlaşması imzalamamış, IMF denetimi yerini IMF gözetimine ve uyarılarına bırakmıştır. 1984 yılı başından itibaren uygulamaya konulan 24 Ocak 1980 Programı'nın bu ikinci aşamasında mal-hizmet ile sermaye, para ve döviz piyasalarında serbestleşirle süreci hız kazanmış ve 1989 sonuna gelindiğinde Türkiye, dünyanın dışa açık serbest ekonomilerinden biri haline gelmiştir. Bununla birlikte 1980- 1990 Dönemi itibarıyla 1980 Programı, ekonomide hedeflenen köklü yapısall değişmeyi gerçekleştirememiştir. 1989'dan itibaren uygulanan düşük kur politikası, kronik yüksek enflasyon, giderek bozulan dış açık, 1992 yılıyla birlikte yüksek faizle yurt dışından 'sıcak para' olarak bilinen kısa vadeli fonları çekme çabası, gittikçe artan kamu açıklarının mali sektörde ciddi bir baskı oluşturması 1994'de yeni bir iktisadi krizle noktalanmıştır. Temelde, ihracata dayalı sanayileşme stratejisine göre sanayileşmeyi sağlayamamamızın sonucunda ortaya çıkan bu kriz karşısında, 5 Nisan 1994 Kararları olarak da bilinen 'Ekonomik Önlemler Uygulama Planı' uygulamaya konulmuştur. Amacının; enflasyonu hızla düşürmek, TL'ye istikrar kazandırmak, ihracat artışını hızlandırmak, ekonomik ve sosyal kalkınmayı sosyal dengeleri de gözeten sürdürülebilir bir temele oturtmak olarak belirginleştiği bu Kararlar, istikrar programının yanında yapısall düzenlemeleri de içermiştir. 8 Temmuz 1994'te IMF'nin onayladığı stand-by düzenlemesiyle uygulamaya konulan yarı Ortodoks yarı heterodoks nitelikli bu program, sıkı maliye ve para politikasına, devalüasyonun ardından TL'nin istikrarına ve ihracata dayalı sanayileşme stratejisine tekrar işlerlik kazandıracak politikalara öncelik vermiştir. Ancak uygulamalar, döviz kurlarındaki hızlı artışın kontrol altına alınması dışında, program amaçlarına ulaşmada yeterli performansı gösterememiş, iktisadi büyümenin ve yatırımların gerilediği, enflasyonun düşürülemediği, iç borç yükünün arttığı, gelir dağılımının önemli ölçüde bozulduğu, yapısall düzenlemelerin gerçekleştirilemediği bir ekonomik tablo ile sonuçlanmıştır. Sonuç itibarıyla, IMF ekonomi uzmanlarının tasarladıkları ekonomi modellerine katı bağlılıkları, alternatif politikalara izin vermemeleri, istikrar önlemlerini tavsiye ettikleri ülkelerin yapısall özelliklerine uygun düşmemektedir. Dünya ve Türkiye uygulamaları göstermiştir ki, IMF uzmanlarının serbest piyasa modelini tam olarak işletecek önlemleri içeren öngörüleri istenilen dozajlarda alınmamış veya beklenen sonuçlara ulaşılamamıştır. Serbest piyasa modelinin belirli bir sürecin ürünü olarak sistemi, kurumları ve işleyiş mekanizmasıyla bir bütün olması bunda etkili olmuştur. Oysa IMF uzmanları, tavsiyelerde bulundukları ülkelerin yapısının bu özellikleri taşıyıp taşımadıklarını dikkate almadıkları gibi, böyle bir yapının kazanılması için gerekli zamanı ve imkanı da bu ülkelere sunmamışlardır. Bununla birlikte uygulamaların başarısızlığında, ülke yönetimindeki kadroların ekonomi bilgilerinin yeterli olmaması, çıkar gruplarının aleyhte baskıları gibi unsurların da rolü olmuştur.