Eskişehir'de Odunpazarı tarihi yerleşiminin fiziksel gelişimi ve geleneksel konut dokusunda dizgesel çözümlemeler

Günümüzde artık tüm insanlığın ortak malı olarak kabul edilen tarihsel değerlerin saptanması, belgelenmesi, tanıtılması, korunması ve gelecek kuşaklara özgün niteliklerini yitirmeden aktarılması, çağdaş insanın en doğal görevi olarak kabul edilmektedir. Neolitik Çağ'dan günümüze kadar çeşitli insan topluluklarının, siyasi birimlerin, ulusların yaşadığı Anadolu'da tarihsel değerler açısından yoğun birikimlere sahip olduğumuz da bir gerçektir. Bu değerler arasında hiç kuşkusuz en önemli yeri, çoğu yerde kültür katları üst üste gelen Anadolu kentleri almaktadır. Anadolu'da kentsel yerleşimlerin fiziki yapısı, Türklerin gelişinden sonra yeni bir kültürel boyut ve içerik kazanmıştır. Anadolu-Türk Kenti olarak tanımlanan bu oluşumun fizik mekan örüntüsünde somutlaşan ortak paydalarını, çağımızın hızlı değişim koşulları içinde fazla geç kalınmadan belirleme zorunluluğu vardır. Bu araştırmaya ulusal kültürümüzün Anadolu'daki gelişim dönemleri için önemli' kesitler veren Ahadolu-Türk Kentinin ve Türk Evinin fiziksel planda açıklanmasına katkıda bulunmak amacıyla başlanmıştır. Bu amaca yönelirken; araştırmaların doğrudan tarihsel kentlerdeki fiziki yapı üzerinde yoğunlaşması gereği dikkate alınmış ve tezin çalışma alanı, Eskişehir'deki Odunpazarı tarihi yerleşiminin fiziksel gelişimi ve geleneksel konut dokusu olarak belirlenmiştir. Tez; çalışmanın amaç, kapsam ve yöntemini de içeren Giriş bölümü dışında dört ana bölümden ve eklerden oluşmaktadır. Eskişehir kenti fiziksel ve tarihsel verilerinin genel tanıtımı amacını üstlenen 1. Bölüm'de; önce kentin coğrafi yapısı ele alınarak yeri, konumu, sınırları, yüzölçümü, yüzey şekilleri, jeolojik yapısı, iklimi, bitki örtüsü, ulaşımı, nüfus ve demografik özellikleri, sosyal ve ekonomik yapısı incelenmiştir. Bu bölümde ayrıca kentin tarihsel gelişimi üzerinde de durulmuş ve kaynaklardan edinilen bilgilerin ışığı altında özellikle fiziksel gelişimi saptanmaya çalışılmıştır. Kentin fiziksel gelişimini belirleme çalışmalarında varılan sonuçların, yalnız Eskişehir için değil, son yıllarda üzerinde çeşitli tartışmaların yapıldığı Anadolu-Türk Kenti kavramı için de bazı önemli veriler sağladığı gözlenmektedir. Odunpazarı kentsel sitinin fiziksel değerlendirmesini içeren 2. Bölüm'de; önce bölgenin kentsel sit olarak sağladığı veriler araştırılmış, ardından sit sınırlarının ve koruma bölgelerinin belirlenmesine çalışılmıştır. Bölgenin coğrafi yapısı, ulaşımı, altyapı olanakları, fiziksel çevresini oluşturan mimari ve işlevsel verilerin çözümlemesi ile demografik ve sosyo-ekonomik özellikleri de bu bölümde incelenmiştir. Fiziksel çevreyi oluşturan mimari Ve işlevsel verilerin değerlendirmesi genel başlığı altında yer verilen yapı alanları bölümünün açılımında;bölgedeki dinsel ve sosyal amaçlı yapılar, kamu yapıları, ticaret yapıları, konutlar ele alınmıştır. Odunpazarı'ndaki dinsel ve sosyal amaçlı yapılar incelenirken, kentsel sitin merkezinde bulunan Kurşunlu Külliyesi'nin tarihsel çekirdek açısından fiziki önemi yanında, yapım süreci ile ilgili önemli bir sorun da açıklığa kavuşturulmaya çalışılmıştır. Aynı bölümün konutlar iç başlığı altında ise bölgedeki konut varlığı, yapım teknolojisi ve mekan düzenleme ilkeleri açısından gruplandırılmıştır. 2. Bölüm 1 de son olarak bölgenin demografik ve sosyo-ekonomik özelliklerini belirlemek amacıyla, kaynak veriler ve alan çalışması sırasında %20 örnekleme ile uygulanan sosyal anket sonuçlarının ortak değerlendirilmesi yapılmıştır. Odunpazarı tarihsel sit bölgesindeki geleneksel konutların tüm ögeleriyle tanıtımına ve dizgesel çözümlemesine yönelen 3. Bölüm, konunun ağırlık merkezini oluşturmaktadır. 1979,1980, 1981 yıllarındaki alan araştırmaları sırasında bölgede, geleneksel özelliklerini önemli ölçüde koruyabilen 294 konut tespit edilmiştir. Bu konutlar Eskişehir kentsel yerleşim dizgesi içinde bir alt dizge oluşturan Odunpazarı sit alanının fiziksel çevre özelliklerini belirleyen başlıca öğelerdir. Geleneksel konutlar ayrıntılı olarak ele alınırken; bölge için ileride yapılması gereken bir 'Koruma-Geliştirme Projesi'ne girdi sağlamak üzere, bilgi toplama sürecinden elde edilen veriler çözümleme, birleştirme ve değerlendirme aşamalarından geçirilerek planlama girdileri biçimine dönüştürülmeye çalışılmıştır. Geleneksel konutlar 3. Bölüm'de önce kentsel tasarım özelliklerine göre parsel oluşumları ve büyüklükleri, parseldeki konumları, yapılanma koşulları, zemin kat kullanımları, kent imgesel değerleri ve sokak görünümlerine katkıları dikkate alınarak incelenmiştir. Daha sonra mimari mekan ve yapısall özelliklerine göre kullanıcı eylemleri ile konut birimleri ve bu birimlerin tasarım özellikleri, konut birimlerindeki donatım öğeleri, strüktür ve bezeme öğelerinin yapısall tasarımı ile gereç özellikleri açısından araştırılmaya çalışılmıştır. 4. Bölüm'de ise araştırmanın sonuçlarına ilişkin genel değerlendirmeler yer almak' tadır.