Sanayiide yoğunlaşma ve ekonomik yapı: Türk imalat sanayiine yönelik bir uygulama

Dünyada üretimin büyük ölçüde artması sonucunu doğuran sanayileşmeyle birlikte bir yandan üretimin bileşimi değişmiş, öte yandan da büyük ölçekli üretim üniteleri ortaya çıkmıştır. Bu olgu, haklı olarak, bir ya da birkaç firmanın fiyatı etkileyemeyeceği biçimindeki tam rekabet varsayımını iktisatçıların tartışma gündemine getirmiştir. Gerçekten de, imalat sanayiinin çeşitli dallarında arzın bazı firmalar veya firma grupları tarafından gizli veya açık denetimi, göz ardı edilemeyecek bir hale gelmiştir. Başka sözcüklerle söylemek gerekirse, arzı kontrol etmeye yetecek bir güç, az sayıda firmanın elinde toplanmaya başlamıştır. Yirminci yüzyılın başlarına kadar İktisat Teorisi'nde işletme ve piyasa davranışlarını açıklamak üzere teorik çerçeve olarak 'tam rekabet' ve 'tekel' piyasaları kullanılmıştır. Oysa, gerçek dünyadaki işletmelerin ve piyasaların davranışları, ne tam rekabet, ne de saf tekelle uyuşmaktadır. Bu uyuşmazlıkla birlikte, 'tekelci rekabet' ve 'oligopol' gibi yepyeni piyasa türleri ortaya çıkmıştır. İktisat Teorisindeki bu gelişmelere paralel olarak, 'Endüstriyel Ekonomi' adında, bazı iktisatçıların 'yeni' olarak niteledikleri bir iktisat alt bilim dalı doğmuştur. Arz yanı aksak rekabet piyasalarının büyük bir bölümü, hem tam rekabet, hem de tekel piyasalarından belirli bazı olguların varlığıyla ayrılmaktadır. Bunların başında; mal farklılaştırması, giriş engelleri ve yoğunlaşma düzeyi gelmektedir. Bir yandan İktisat Teorisindeki gelişmeler, diğer yandan işletme ve piyasa davranışlarını açıklamak açısından endüstriyel yoğunlaşma olgusunun incelenmesi ve yoğunlaşmaya yol açan sebeplerin belirlenmesi günümüzde büyük bir öneme sahiptir. Bu çalışmanın gerisinde ise bu önem yatmaktadır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, öncelikle endüstriyel ekonominin gelişimi ve bu çerçevede piyasa yapısı incelenmiştir. Endüstriyel ekonomi, 1930'lu yıllarda iktisatın ayrı bir dalı olarak ortaya çıkmıştır. Endüstriyel ekonominin ana konusunu piyasa yapısı, yönetim ve performans arasındaki ilişkiler oluşturmaktadır. Geleneksel yaklaşım, piyasa yapışırım yönetimi, yönetimin de performansı, tek yönlü olarak, etkileyeceğini öngörmektedir. Oysa, birçok iktisatçı tarafından son yıllarda yapılmış çalışmalar, bu ilişkinin tek yönlü değil, aksine, karşılıklı bir illiyet bağına sahip olduğunu ortaya koymuştur. Dolayısıyla, piyasa yapısı, bir yandan firmaların yönetim ve performansını etkilemekte, bir yandan da onlardan etkilenmektedir. Piyasa yapısını belirleyen faktörler; yoğunlaşma, mal farklılaştırması ve giriş engelleridir. Piyasa yapısının belirlenmesinde kullanılan en yaygın kriter, yoğunlaşmadır. Yoğunlaşma, genel olarak, piyasadaki alıcı ve satıcıların sayısı ve büyüklük dağılımı olarak tanımlanır. Yoğunlaşmanın ölçümünde birbirinden farklı birçok yöntem kullanılmaktadır. Bu yöntemler ve piyasa yapısını belirleyen bir değişken olarak mal farklılaştırması da çalışmanın ilk bölümünde yer alan konular arasındadır. İkinci bölümde, öncelikle sanayii de yoğunlaşmayı belirleyen faktörler araştırılmıştır. Yoğunlaşmayı belirleyen birçok faktör vardır. Bu faktörler; ölçek ekonomileri, birleşmeler, giriş engelleri, reklam harcamaları, kamu politikaları ve stokastik değişkenler olarak sıralanabilir. Daha sonra yoğunlaşmanın karlılık, fiyatlar, ücretler, teknolojik gelişme, kapasite kullanımı ve etkinlik üzerine etkileri incelenmiştir. Bu çerçevede yoğunlaşmayı belirleyen faktörler ve yoğunlaşmanın etkilerini inceleyen çalışmalar ile bu çalışmaların ampirik bulguları da yine bu bölüm içinde yer almıştır. Üçüncü bölümde ise, öncelikle sanayinin gelişimi ve Türk imalat sanayiinde yoğunlaşma düzeyi ve yoğunlaşmanın son yıllarda gösterdiği eğilimler üzerinde durulmuştur. Bu çalışma çerçevesinde, imalat sanayiinde yüksek düzeyde yoğunlaşmanın olduğu tesbit edilmiştir. Buna göre dört firma yoğunlaşma oranı % 50'nin üstünde, sekiz firma yoğunlaşma oranının ise % 70 çevresinde olduğu görülmüştür. Bu amaçla, imalat sanayiinin dört basamaklı sektörlerinde yoğunlaşmayı belirleyen faktörler ele alınıp incelenmiştir. Yoğunlaşma ile yoğunlaşmayı belirleyen değişkenler arasındaki ilişkiyi tesbit etmek amacıyla, çoklu regresyon analizleri yapılmıştır. Tahmin edilen regresyon denklemlerinde, Türk imalat sanayiinde yoğunlaşmayı belirleyen en önemli değişkenlerin; ölçek ekonomileri, başlangıç sermaye ihtiyacı, reklam harcamaları, çıktı artış hızı ve kredi kullanımı olduğu tesbit edilmiştir. Yoğunlaşma üzerinde etkili olması beklenen ihracat artış hızı, talebin büyüme hızı ve kamunun ağırlıklı olduğu sektörlerin payı gibi değişkenlere ilişkin parametreler istatistiksel yönden anlamlı çıkmamıştır. Bu nedenle, parametreleri anlamlı çıkmayan değişkenler, denklemden dışlanmıştır. Çalışmada ayrıca, yoğunlaşmanın, performans göstergeleri olan karlılık ve ücretler üzerine etkileri de tesbit edilmiştir. Bu amaçla bir dizi regresyon denklemi tahmin edilmiştir. Tahmin edilen denklemlerden yoğunlaşmanın, hem kar oranlarını, hem de ortalama ücretleri artırdığı görülmüştür. Ill Bu bölümde son olarak, Türk imalat sanayiinde gözlenen yoğunlaşma olgusuna karşı alınabilecek kurumsal ve yapısall tedbirler üzerinde durulmuştur. Ayrıca, iktisadi hayatın çeşitli alanlarında izlenen kamu politikaları, yine yoğunlaşma olgusu ve yoğunlaşmanın düşürülmesi açısından irdelenmiştir. Çalışma, her üç bölümde elde edilen bulgular ve yapılan tesbitlerin değerlendirildiği bir sonuç yazısıyla bitmektedir.