Vadeli işlem piyasalarında, türev araçlarla finansal risk yönetimi, fiyat oluşumu ve makroekonomik etkileşimleri

Vadeli işlem piyasaları ve bu piyasalarda kullanılan türev enstrümanlar finansal risk yönetiminde önemli bir rol üstlenmektedir. Yüzyılı aşkın bir süredir ABD'de ve son 25 yıldır tüm dünya çapında geniş bir yaygınlaşma içinde olan bu piyasalar için olumlu ve olumsuz yönde birçok yorum yapılmaktadır. Çalışmamızda bu piyasaların finansal risk yönetimindeki etkileri, piyasa beklenti fiyatlarının oluşması yönündeki katkıları ve makroekonomik etkileşimleri irdelenmektedir. Bu materyal çalışması ardından Türkiye mali piyasasındaki risk faktörleri vadeli işlem piyasası bakış açısıyla değerlendirilmiş ve vadeli işlem sözleşme tasarım önerileri getirilmiştir. Vadeli piyasaların kurumsal ve kişisel yatırımcılar açısından iki temel kullanım nedeni vardır. Bunlardan birincisi spekülatif nedendir. Spekülatif işlem, ardında finansal risk yönetimi ihtiyacı taşımayan ve fiyat hareketinden faydalanmayı öngören bir kazanç beklentisi sonucu oluşmaktadır. Ancak korunma amaçlı işlem, finansal yönetimde fiyat riskinin ölçülebilir olmasını; kimi zaman kısmen ya da tamamen elimine edilmesini sağlayabilen bir değer taşımaktadır. Türev enstrümanlar yoluyla finansal risk yönetiminin kuralları ve yöntemleri vardır. Vadeli piyasalar bu işlevleri ile finansal sigorta olanağı sağlamaktadırlar. Dünya piyasalarında finansal risk potansiyeli taşıyan varlıklar, vadeli piyasalarda türev enstrümanların konusu olarak karşımıza çıkmaktadırlar. Bunlardan en popülerleri faiz, para birimi, borsa endeksleri, hisse senetleri ve mallar üzerine olan vadeli sözleşmelerdir. Vadeli piyasa enstrümanlarının temel iki türü vadeli işlem sözleşmeleri ve opsiyonlardır. Borsalar dışında işlem gören alivre anlaşmalar da türev ürünlerden sayılmaktadır. Türev ürünler, adı üzerinde ürünün kendisini değil fiyat riskini temsil etmektedir. Vadeli piyasaların finansal risk yönetimi yanındaki önemli işlevlerinden bir diğeri de piyasada beklenti fiyatlarının oluşması ve fiyat istikrarına olan etkileridir. Piyasa aktörlerinin gelecekteki ortak fiyat beklentilerinin bilinmesi ve bu fiyatlardan alışveriş olması mali piyasalardaki aşırı volatiliteyi ve belirsizliği ortadan kaldırarak ekonomik istikrara yardımcı olur. Vadeli İşlem Piyasalarının, piyasaların tamamlanmasında önemli bir rol oynadığı savunulmaktadır. Levhari-Rothscild (1983) ve Friedman-Harrison- Salmon (1983) gibi birçok ekonomist vadeli işlem piyasalarının önemli fonksiyonlarından birinin piyasaları 'tamlığa ve Arrow-Debreu modeline yaklaştırmak olduğunu belirtmektedirler. Vadeli işlem piyasaları, piyasalara Arrow-Debreu mükemmelliğine yaklaştıran yeni enstrüman ve araçlar kazandırmaktadır. Bu enstrümanlar ekonomik aktörlerin birbirlerinden farklı gereksinimlerini karşılayan araçlar sağlamaktadır. Türkiye'de işleyen bir vadeli işlem piyasası bulunmamaktadır. İstanbul Altın Borsası'nda altın üzerine vadeli işlem sözleşmesi olduğu halde işlem hacmi olmaması ve kullanılmaması nedeniyle piyasa işlerliği bulunmamaktadır. İMKB'nin 2001 yılı içinde denediği döviz vadeli işlemleri ise hemen hiç işlem görmemiştir. Vadeli işlem piyasalarının Türkiye'de işlemesi için temel şartlar, iyi sözleşmelerin tasarlanması ve piyasa katılımcılarının işlem yapması için gerekli önlemlerin alınmasıdır. Türkiye'de finansal risk faktörü taşıyan alanlara bakıldığında ilk akla gelen varlıkların faiz ve döviz kuru, daha sonra ise mal fiyatları ve hisse senedi endeksleri olduğu görülmektedir. Türkiye'de tüm piyasa aktörleri belirsiz ve yüksek enflasyonun, dalgalanan faiz oranlarının ve hareketli döviz riskinin yarattığı problemleri yaşamaktadırlar. Faiz ve dövizdeki aşırı dalgalanmalar işletmelerin bilanço varlıkları, borç yükümlülükleri, alacak kalemlerinde olumsuzXIV etkilere yol açabilirler. Ayrıca kişisel ve kurumsal yatırımcıların portföyleri üzerinde değerlemeyi beklenmeyen şekilde bozan etkiler gerçekleştirmektedirler. Türkiye'de hisse senedi endeksleri günümüz piyasa koşularında türev enstrüman yaratmak için uygun görülmemektedir. Spekülatör/yatırımcı dengesi spekülatör tarafına fazlaca kaymış olan İMKB Hisse Senedi piyasasında bir de kaldıraçtı türev enstrüman yaratmak piyasanın volatilitesini azaltmak yerine daha yukarılara çekebilir; spekülasyon miktarını arttırıp yatırımcı oranını daha aşağı indirebilir. Bu nedenle hisse senedi endeks sözleşmesi önerisi getirilmemiştir. Pamuk ve buğday Türkiye'nin iki temel tarımsal ürününü oluşturmaktadır. Her iki üründeki aşırı fiyat hareketleri, bu ürünün üretici ve kullanıcılarına risk faktörü olarak yansımaktadırlar, özellikle ihracat taahhütleri verildikten sonra hammadde fiyatlarındaki dalgalanmalar hem mal fiyat hareketi hem de döviz fiyat hareketi riskini beraberinde taşımaktadırlar. Bu iki tarımsal mal, finansal türevler yanında işlem görebilecek ilk mal sözleşmeleri olarak önerilmektedir.