Özbekistan ekonomi politikası ve son ekonomik gelişmeler

Özbekistan'ın yüzölçümü 447. 400 km2, dir. Özbekistan arazileri Ceyhun ve Seyhun nehirleri arasındadır. Ülkenin 4 /5'ini batıda düz ve kurak araziler oluşturur. Güney ve güneydogu'da çeşitli büyüklükte havzaların yer aldığı Cumhuriyet 'te, Seyhun ve Ceyhun nehirlerinin dışında, Aral gölünün havzası içinde kalan 600'ü aşkın akarsu vardır. Yıllık ortalama yağış miktarının 200 mm. olduğu Özbekistan'da kurak bir kara iklim hüküm sürmektedir. Ülke, yaz sıcaklığının yüksekliği ve gün ışığının fazlalığı nedeni ile pamuk, incir gibi bazı tarımsal ürünlerin üretimine çok elverişlidir. Özbekistan topraklan birbirinden çok farklı topografik yapısı ve özellikle su rejiminin etkileri ile değişik karakterlerde oluşmuştur. Çok dar alanda bile topraklar arasında farklılıklara rastlanmaktadır. Ülkenin beşte dördünün tipik çöl karakterindeki düzlüklerle kaplı olmasına karşın çok fazla ırmak ve nehirlerin kaynaklandığı dağlardan düz çöllere doğru giden su yollarında ve vadilerde organik maddece zengin, derin çayır-mera bitki örtüsü altında oluşmuş koyu kahverengi topraklara da rastlanmaktadır. Özbekistan'ın nüfusu 1994 yılının istatistik bilgilerine göre, 22 .192.000'dir. Arazi genişliği ve nüfus miktarı dikkate alındığında Özbekistan BDT ülkeleri arasında yüzölçümü bakımından beşinci ve nüfus bakımından üçüncü sırayı almaktadır. Özbekistan nüfusunun %39'u kentlerde, %61'i köylerde yaşamaktadır. Kırsal nüfusun oranı yıllara göre artış göstermektedir. Nüfusun yaklaşık %50'sini 18 yaşın altındaki gençler oluşturmaktadır. Özbekistan tarım, sanayi ve doğal kaynaklar bakımından ileri düzeydedir. Ülkede geniş doğal gaz, petrol ve kömür yatakları vardır. Yılda 48-50 milyar m3 doğal gaz üretiminin ülke ihtiyacı dışındaki kısmı dış ülkelere satılmaktadır. 48 milyar Kvh elektrik enerjisi üretiminin ülke ihtiyacı dışındaki kısmı dış ülkelere satılmaktadır. Ülkede petrol üretimi de ülke ihtiyacını karşılayacak düzeyde artırılmaktadır. Özbekistan madenler bakımından da zengindir. Altın, bakır, çinko, kurşun, tungsten, molibden ve mermer yatakları vardır. Ülkede dünyanın en saf altım çıkarılmaktadır. Ülkede sanayi geliştirme çalışanlar bulunmaktadır. iki büyük otomobil fabrikasının kuruluşu 1996'da tamamlanacaktır. Özbekistan Temmuz 1994'den itibaren 'Som' adı altında kendi parasını tedavüle sunmuş, ulusal para, yabancı yatırımlar, dış ticaret ve kambiyo rejiminin liberasyonu yönünde bir dizi önlemler alınmıştır. Özbekistan'da 1991 yılında yükselmeye başlayan ve giderek artan bir enflasyon, 1992 yılında %836 olmuş, 1995 yılında hükümet ve Merkez Bankası'nın uyguladığı sıkı mali politikalar sonucunda 1994'e nazaran endeksi 1.5 kat azalmıştır. Ülkede gayri safi yurtiçi hasıla 1995'de 1994'de nazaran, %98. 8 olarak gerçekleşmiştir. Özbekistan BDT ile daha çok sanayi ürünleri ve hammadde ticareti yapmakta olup kablo, lif pamuk, çimento, traktör, ekskavatör, kompresör, dizel yağı gibi ürünlerde dış satımcı, kömür, dizel yakıtı, mineral gübre ve orman ürünlerinde dışalımcı konumundadır. BDT ile dış ticarette Rusya ön sırayı almaktadır. BDT dışı ülkelerle ticaretinde ilk sırayı İsviçre almaktadır. Bu ülkenin Özbekistan dış ticaretindeki payı %22.5'dir. Hollanda, Almanya, İngiltere, Çin, ABD ve Türkiye'nin Özbekistan dış ticaretindeki payı %5.6'dır. VI Özbekistan'ın Türkiye'ye 42.4 milyon dolar olan dışsatımının %81.6'smı pamuk ipliği ve pamuklu kumaş oluşturmaktadır. Özbekistan'ın Türkiye'den dış alımı gıda ve kimyasal maddelerden oluşmaktadır. Yıllara göre, gayri safi yurtiçi hasılada özel işletmeler, sanayi ürünlerinin payı artmaktadır. 1995'de gayri safi hasılanın %67'si devlete ait olmayan iş yerlerinde üretilmiştir. Bu örnek, üretimde devletin monopol egemenliğine son verildiği kanıtlamaktadır. Gelişmiş ülkeler ve Türkiye'ye piyasa şartlarında çalışabilecek kadroları oluşturmak için, öğrenciler gönderilmiştir. Bu öğrenciler ülkede en çok ihtiyaç duyulan uzmanlık alanlarında üniversitelerde okumaktadırlar. Reformun ikinci etap projesine göre, Buhara, Minbulak kentlerinde petrol ve gaz üretecek fabrikalar kurulmaktadır. Bu fabrikalar faaliyete geçtikten sonra ülke dış ülkelere ihraç edebilecek duruma gelecektir. Tarımda kullanılan mineral gübreler Rusya'dan getirilmekte, ancak Kızılkum, Semerkant ve Almalık şehirlerinde kurulmakta olan gübre fabrikalar üretime başladığında, Rusya'ya bağımlılık azalacaktır. Ülkede zorunlu tüketim malları üretimini geliştirmek için, dış ülkelerle ortak şirket kurmaya yönelik projeler hazırlanmaktadır. Devlet ülke içinde tüketim malları üreten işletmeleri her yönden desteklemektedir. Reformun ikinci etap projesi hazırlanırken, uygulamanın zayıf yönlerini geliştirmek ve yanlışlıklan düzeltmek için, ülkenin dışa bağımlılığını azaltacak sektörleri geliştirme projeleri belirlemiştir.