Alışveriş mekanlarında aydınlatma tasarımının kullanıcı algısı ve enerji verimliliği açılarından değerlendirilmesi

Alışveriş günümüzün en popüler sosyal eylemi haline gelmiş durumdadır. Zamanla değişen toplumla birlikte alışveriş olgusu da değişmiş, ihtiyaçları karşılama eyleminden farklılaşmış, sosyal bir deneyimleme eylemine dönüşmüştür. Zukinalışverişi insanların dışarı çıktıkları zaman yaptıkları bir sosyal aktivite olarak tanımlamıştır. Alışveriş eylemiyle birlikte alışveriş mekanları da hayatımızın merkezinde yerleşmiştir. Ürünlerin kişilerin beğenisine sunulduğu, görsel algının ön plana çıktığı bu mekanlarda, görsel algıyı etkileyen en önemli etkenlerden biri olan aydınlatma, alışveriş mekanını ve satışa sunulan ürün algısını şekillendirerek kişilerin o mekandaki davranışlarına yön vermektedir. Ancak alışveriş mekanlarındaki aydınlatmayı sadece görsel algı ya da konfor koşulları açısından ele almak yeterli değildir. Enerji kaynaklarının tükenmeye başladığı bir çağda, aydınlatma sebebiyle büyük enerji tüketimine sebep olan alışveriş mekanlarının aydınlatma tasarımı incelenirken enerji verimliliği de en az görsel algı kadar önemlidir. Bu bağlamda, çalışma kapsamında alışveriş mekanlarındaki farklı aydınlatma sistemleri kullanıcı algısı, görsel konfor koşulları ve enerji verimliliği açısından incelenmiştir. Mimarlığın bağlantıda olduğu; zaman, bağlam, kültür, sanat ve etik gibi kavramlar onun tanımını yapmamızı zorlaştırsa da aslında mimarlığın insanla ilgili olduğunu, onun ihtiyaçlarına göre şekillendiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda alışveriş mekanlarının tasarımında alışveriş deneyiminin mekan ile ilişkisi göz ardı edilmemelidir. İri ve İnal çalışmalarında mağazaların bütün fiziksel unsurlarının; mimari, sergileme alanlarının tasarımı, havalandırma sistemi, mağazadaki koku, ses, ışık gibi çevresel koşulların kullanıcıların mağazada geçirdikleri zamana ve satın alma kararlarına yön vererek işletmelerin satışlarını etkilediğini belirtmiştir. Kişisel deneyimler algı ile doğrudan ilişki içindedir. Alışveriş deneyiminin büyük bir bölümüne alışveriş mekanı ve bu mekanın oluşturduğu algı yön vermektedir. Alışveriş mekanında kullanıcıların alışveriş yapmasını ve satın alma kararlarını etkileyen alışveriş deneyimini mekan yaratır. Müşterinin alışveriş mekanı ile etkileşimi, merak uyandırma, yayılan bir enerji oluşturma, atmosfer, mekan tasarımı ve pazarlama arasında birleştirici bir bağ kurulması, özgün bir konsept yaratılması, değerine uygun fiyatlandırma yapılması ve rahat ulaşılabilir bir ortam yaratılması alışveriş deneyimini etkileyen niteliklerdir. Mekan algısı, derinlik algısı, hareket, form, renk ve onların etkileşimleri ile oluşur. Barrışığın bir dokuyu bitmiş bir mimari yüzeye dönüştürebilecek katalizör olduğunu belirtir. Işık etkisi ile mekandaki atmosfer değişebilir, oluşturulmak istenen etkilergüçlendirilebilir, mekanda canlılık hareket yaratılabilir. Aydınlatma ise ışık ve mimari çevrenin bileşimi olarak incelenebilir. Aydınlatma bir mekanda kullanıcının görsel performans gerçekleştirmesini ve o mekanla ilgili görsel algıyı oluşturmasını sağlayan en önemli bileşendir. Mimari geometri ile uyum içinde çevreyi nasıl algıladığımızı, eğerlendirdiğimizi ve çevreye karşı olan tepkilerimizi belirler. Aynı zamanda aydınlatma çevredeki nesnelerin, dokuların ve yazıların görülmesini sağlar. Dolayısıyla bir mekanda gerçekleşen görsel eylemin kalitesi, o mekandaki aydınlatma ile doğrudan ilişkilidir. Alışveriş mekanlarında da hedef ürünlerin en iyi şekilde sergilenmesini, tüketiciler tarafından en iyi şekilde algılanmasını ve ilgi çekici gösterilmesini sağlamaktır. Aydınlatma bir mekanın ya da ürünün algısını değiştirebileceği için bir alışveriş mekanının tasarımındaki en önemli parçalardan biridir. Bu bağlamda alışveriş mekanlarındaki aydınlatma sistemlerini değerlendirmek amacı ile aynı markaya ait, aynı tasarım konseptinde, farklı aydınlatma sistemleri ile aydınlatılan iki mağazada kullanıcı algısını değerlendirmek amacıyla anket çalışması ve enerji verimliliğini değerlendirmek amacıyla da simülasyon çalışmaları yapılmıştır. LED armatürlerin kullanıldığı Örnek Mağaza- 1 ve metal hali de ve kompakt flüoresanlı armatürlerin kullanıldığı Örnek Mağaza- 2 için Relux Pro programı kullanılarak simülasyonlar yapılmış; mekandaki ortalama aydınlık düzeyi, sergileme alanlarında oluşan ortalama aydınlık düzeyi ve düzgünlük değerleri ile mekandaki toplam enerji tüketimi değerleri hesaplanarak bu iki mağazada oluşan değerler birbiri ile karşılaştırılmıştır. Anket soruları mağazadaki aydınlatma sisteminin dikkat çekiciliğini, ürün algısı üzerindeki etkilerini, konfor koşullarını sağlayıp sağlamadığını tespit etmek amacı ile gruplara ayrılmış; mağaza mekanı ve aydınlatma sistemi ile ilgili sorular sorulmuştur. Aydınlatma sistemi ile ilgili olan sorular da mağaza bölümlerine göre sınıflandırılmış, müşteri ve çalışanlara ürün algısı ve görsel konfor koşullarının sağlanıp sağlanmadığı ile ilgili sorular sergileme alanları, deneme kabinleri ve ödeme noktası başlıkları altında gruplandırılarak sorulmuştur. Anket çalışması sonucunda LED lambalı armatürlerin kullanıldığı mağazada raf ve askı alanı, deneme kabinleri ve ödeme alanındaki aydınlatma değerleri açısından daha olumlu sonuçlar elde edilmiştir. Yapılan simülasyon çalışmalarıyla da bu mağazadaki değerlerin diğer mağazaya göre standartlarda belirtilen gerekli değerlere daha yakın olduğu ve enerji tüketiminin daha düşük olduğu görülmüştür. Her iki mağazada simülasyonlar sonucunda elde edilen ortalama aydınlık düzeylerinin standartlarda önerilen değerlerin çok üstünde olması dikkat çekmektedir.