Milli Mücadele'de Müdafaa-i Hukuktan Halk Fırkası'na geçiş (1918-1923)

Anlaşma Devletleri, Birinci Dünya Savaşı sonunda, Osmanlı topraklarıyla ilgili paylaşım planlarının uygulama aşamasını başlattılar. Mondros Ateşkes Anlaşması hükümleri gereğince kısa sürede, başta İstanbul ve Boğazlar bölgesi olmak üzere, Trakya, Çukurova, Güneydoğu Anadolu ile İzmir ve civarı yabancı güçlerin işgaline uğradı. Böylece, kalıcı bir tutsaklığa mahkum edildiği sanılan Türk ulusunun Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna uzanan yoldaki Milli Mücadele'si de başlamış oluyordu. Türk tarih yazıcılığında Milli Mücadele'yi değişik görüşlerin birbirinden farklı biçimde değerlendirdikleri gözlenmektedir. Resmi ders kitapları yanında, sınıfsal temele dayalı anlatım ve İslamcı çevrelerin değerlendirmelerinde benzeşen noktalar olmakla birlikte birbiriyle çelişen noktalar da bulunmaktadır. Bu farklı anlatımların temeldeki en önemli nedenini, şimdiye kadar bilimsel ve geniş kapsamlı bir 'Milli Mücadele Tarihi' yazılmamış olmasına bağlıyoruz. Türk Milli Mücadele'sinin ateşleyici unsuru 'Müdafaa-i Hukuk' anlayışıdır. Mondros Ateşkes hükümlerinin acımasız ve haksız uygulamalarına karşı Türk halkının meşru müdafaası olarak doğan bu hareket kısa sürede bir direniş bilincinin uyanmasını sağladı. Anadolu ve Trakya'da yer yer ve birbirinden bağımsız başlayan örgütlenmeler hakların korunması ve savunulmasından başka bir amaç gütmüyordu. 'Müdafaa-i Hukuk', 'Redd-i İşgal' gibi değişik isimler altında başlayan bu örgütlenmeler genellikle yerel ölçekli başlamış, giderek yöresel ve bölgesel nitelikte genişlemişlerdir. İşgal bölgelerinde ise bu 'cemiyet''lerin 'kongre'lerinde 'Kuva-yı Milliye' adıyla silahlı direniş kararları alınıp uygulamaya sokulmuştur. 'Müdafaa-i Hukuk' anlayışının kurtuluşçu ve devrimci kimliği ile ulusal bütünlük kazanmasında hiç kuşkusuz Mustafa Kemal Paşa'nın dehasının payı çok önemli bir yer tutar. O, 'Müdafaa-i Hukuk' direnişini Sivas Kongresi ile tek merkezde toplayarak önderliğini tartışmasız şekilde kabul ettirdi. Böylece Türk ulusunun temsil yetkisinin İstanbul'dan Anadolu'ya kaydırılması sağlandı. Ancak bu yetki 23 Nisan 1920'de Büyük Millet Meclisi'nin Ankara'da açılmasıyla meşruluk kazanmıştır. 'Müdafaa-i Hukuk' direnişi de fıililikten kurtulup yasal zeminine kavuştu. Başlangıçta her çeşit fırkacılığı reddeden 'Müdafaa-i Hukuk' anlayışının bu tutumu Birinci Meclis'te de sürmüştür. O yüzden bu ilk Mecliste 'fırka' ismiyle değil, 'grup' ya da 'zümre' isimleriyle çeşitli düşünceleri temsilen gruplaşmalar görülmüştür. Mustafa Kemal Paşa, Meclis çalışmalarını daha kolay yürütebilmek amacıyla 10 Mayıs 1921'de A-RMH Grubu adıyla bir grup oluşturdu. Çok geçmeden dağınık muhalefet, Mustafa Kemal Paşa'nın kişisel egemenliğine karşı, Meclis üstünlüğü ilkesinin korunması gerekçesiyle İkinci A-RMH Grubu adıyla örgütlenmiştir (Temmuz 1922). Mustafa Kemal Paşa her alanda tasarladığı devrimleri gerçekleştirebilmek için özellikle Meclis'te gerici ve tutucu muhalefeti istememiştir. Ona göre bunun yolu güçlü bir parti kurarak muhalefetin tasfiye edilmesi idi. Bu düşüncesini aşama aşama gerçekleştirdi. Sonunda A-RMHC'lerine dayanarak devlet kuran parti ününe sahip 'Halk Fırkası'nı kurdu (1 1 Eylül 1923).