Gelir üzerinden alınan vergilerde vergi kaybını önleme açısından giderler ve analizi

Türk vergi sisteminde, gelir üzerinden alman vergiler gelir ve kurumlar vergisi olmak üzere başlıca iki ana gruba ayrılmaktadır.. Gerçek kişilerin elde ettikleri gelir, gelir vergisine tabi bulunmaktadır. Gelir, gerçek kişiler tarafından bir takvim yılında elde edilen kazanç ve iratların safı tutarıdır. Geliri oluşturan unsurlar başlıca yedi kategoriye ayrılır. Bunlar ticari kazançlar, zirai kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları, gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları ile diğer kazanç ve iratlardır. Gelirin safı tutarının hesaplanması, her kazanç ve irat itibariyle farklı olmaktadır. Ticari kazancın tespitinde, ticari kazancın elde edilmesi ile ilgili giderler vergi matrahından indirilmektedir. Ticari kazancın elde edilmesi ve idamesine ilişkin giderler ile çalışanların tedavi ve ilaç giderleri, bu giderlere örnek oluşturmaktadır. Diğer taraftan, işletme sahibinin kendisinin, eşinin veya çocuklarının işletmeden çektikleri değerler ya da vergi cezaları gibi giderlerin, ticari kazançtan indirilmesi mümkün bulunmamaktadır. Zirai kazancın tespitinde, matrahtan indirilebilecek bazı giderler ise; zirai faaliyette çalıştırılan personelin tedavi ve ilaç giderleri, sigorta giderleri ile zirai faaliyetin gerçekleştirilmesi ve idamesine ilişkin olarak yapılan giderlerdir. 341 Ücretlerin safi tutarının tespitinde ise, emekli aidatları ile sosyal güvenlik primleri gibi giderler, matrahtan indirilmektedir. Serbest meslek kazancının safi tutarını tespitinde ise, mesleki faaliyet ile ilgili yayın ve kitaplara ilişkin giderler, seyahat ve konaklama giderleri ile gerekli alet, edevat ve benzeri gereçlere ilişkin harcamalar, vergi matrahından indirilmektedir. Gayrimenkul sermaye iradının tespitinde vergi matrahından indirilecek giderlerden bazıları ise, malik tarafından ödenen ve gayrimenkule ait ısınma, aydınlatma ve sigorta giderleridir. Menkul sermaye iradının tespitinde matrahtan indirilen bir gider unsuru ise, menkul kıymetlere ilişkin depolama giderleridir. Türk vergi sisteminde gelir üzerinden alınan ikinci grup vergi, kurumlar vergisidir. Kurum kazancının tespitinde, ticari kazancın tespitine ilişkin hükümler uygulanmaktadır. Buna göre, safi kurum kazancının belirlenmesinde indirilecek giderler ile ticari kazancın belirlenmesinde indirilecek giderler aynı esaslara dayanmaktadır. Kurum kazancı ile ticari kazancın, elde edilmesi ve idamesi için yapılan genel giderlerde birbirlerinin aynıdır. Bir vergi mükellefinin yerine getirmesi gereken yükümlülüklerini, bilinçli olarak yerine getirmemesi hali vergi suçu olarak tanımlanmakta ve bu durum vergi kanunları uyarınca cezalandırılmaktadır. Gelir ve kurumlar vergilerinin toplamından oluşan gelir üzerinden alınan vergilerin, toplam vergi gelirleri içindeki payı çok büyüktür. Gelir üzerinden alman vergiler itibariyle oluşan vergi kayıp ve kaçaklarına yol342 açan pek çok yöntem bulunmaktadır. Bu yöntemlerin büyük bir kısmının, vergi matrahından indirilen giderlerle yakın bir bağlantısı bulunmaktadır. Vergi kayıp ve kaçağına neden olan gider indirimleri farklı şekillerde meydana gelmektedir. Bunların bazıları doğrudan vergi kanunları ile bağlantılıdır. Karmaşık ve ayrıntılı yasal düzenlemeler, vergi kanunlarındaki boşluklar, giderlerin iki kez kayıt edilmesi, götürü vergi uygulamaları ve sahte faturalar vergi kaybına yol açmaktadır. Vergi idareleri, vergi kayıp ve kaçaklarının önlenmesi konusunda bazı tedbirler almalıdırlar. Öncelikle tüm vergi dairelerinin, otomasyona geçmesi gerekmektedir. Bu durum, vergi denetimlerinin daha etkin olmasını sağlayacaktır. Türkiye'de genel vergi inceleme oranları çok düşüktür. Bilgisayar sistemi, mevcut sisteme göre daha kolay denetim ve çapraz kontrol yapma olanağı sağlar ve zaman yönünden önemli ölçüde tasarruf sağlar. İkinci olarak, ekonomik yapı içinde her harcama unsuru belgelendirilmelidir. Bu nedenle, ücretliler için getirilen vergi iadesi sistemini yeniden gözden geçirilmelidir. Ücretliler mevcut sistemde elde ettikleri vergi iadesinden daha fazlasını elde ederlerse, belge temini konusunda daha ısrarlı olacaklardır. Bu da, Türkiye'de kayıtlı ekonominin gelişmesine yol açacaktır. Son olarak, özellikle sahte faturanın son derece yaygın olduğu bir ortamda, vergi suçlarına daha ağır cezaların uygulanması, vergi kayıp ve kaçağını azaltacaktır.