XIX. yüzyıl ticaret faaliyetlerinin küçük liman kentlerinde kıyı ölçeğindeki mekansal yansımaları ve koruma önerileri

Her yerleşim belirli sebep-sonuç ilişkileri doğrultusunda şekillenmektedir; bazen bu yüzyıllara yayılırken, bazen de sosyo - ekonomik anlamda yaşanan zirve noktalan kısa sürede mekansal dönüşümlere neden olabilmektedir. XIX. yüzyılda Sanayi Devrimi, Osmanlı Devleti ile Yabancı Ülkeler arasında imzalanan ticaret antlaşmaları, Tanzimat Kanunları, iç ve dış göç hareketleri gibi tetikleyici faktörler bazı liman kentlerinin ticari anlamda önem kazanmasını sağlamıştır. Batı Anadolu Bölgesi'nde bu süreçten en çok etkilenen limanının stratejik konumu ve zengin hinterlandı dolayısıyla İzmir olmuştur. Ticaret faaliyetlerinin yoğunlaştığı ve Osmanlı'nın dış ticaretinde önemli bir liman kenti haline gelen İzmir'in kryı bölgesinde mekansal anlamda önemli dönüşümler yaşanmıştır. Çalışma farklı ölçeklerde yaşanan bu gelişmelerin ticari anlamda İzmir'in alt merkezleri niteliğinde olan küçük liman kentleri üzerindeki yansımalarına odaklanmaktadır. Belirlenen hedef doğrultusunda, alt yerel yansımaların kıyı mekanı üzerindeki etkileri Foça, Urla ve Çeşme örnekleri özelinde incelenmektedir. Çalışma kapsamında incelenen yerleşimlerin kryı bölgelerindeki ticaret yapılarından bir bölümünün günümüze ulaşmaması nedeniyle, küçük liman kentinin kıyı kurgusunun değerlendirilmesinde söz konusu örneklerin tespit edilmesine gereksinim duyulmuştur. Bu hedef doğrultusunda, kentin kıyı kurgusunun tarihsel belgelere dayanarak incelenmesi ve mevcut örneklerin belgelenmesi olmak üzere çalışma iki etaplı kurgulanmıştır. Ticaret yapılarının geçmişşe tanıklığı ile tarihsel belge olarak tespiti ve gelecek nesillere korunarak aktarılmasına yönelik öneriler geliştirilmeyi amaçlayan çalışma beş bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde konunun içeriği, amacı, kapsamı ve yöntem seçimi tarif edilmiştir. İkinci bölümde konunun kuramsal çerçevesi çizilmiştir. Dönem olarak seçilen XDX. yüzyıldaki Avrupa, Osmanlı ve yerel ölçekteki sosyo-ekonomik gelişmelerin ticaretin düğüm noktalan olan liman kentlerinin kıyı mekanı üzerindeki etkileri büyük liman kenti olarak İzmir özelinde değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde ise, izmir çevresinde ticari alt merkez niteliğindeki Foça, Urla ve Çeşme yerleşimleri, XIX. yüzyıla tarihlenen ticaret yapılan bağlamında değerlendirilmiştir. Her yerleşimin kıyı bandında yer alan örneklerden günümüze ulaşmamış olanları tarihsel belgelere dayanarak tespit edilmiş, mevcut örnekler ise fotoğraf ve rölöve çalışmaları aracılığıyla belgelenmiştir. Küçük liman kentinin kıyı kurgusu ve ticaret yapılarının iç mekan özellikleri Foça, Urla ve Çeşme özelinde dördüncü bölümde değerlendirilmiş; günümüze ulaşan örneklerin korunması, özgün fonksiyonunu yitirmiş olanlarının yeniden işlevlendirilmesi konusundaki öneriler bu bölümün ikinci kısmında ele alınmıştır. Sonuç bölümünde, farklı ölçeklerde yaşanan gelişmelerin büyük liman kenti olarak İzmir özelinde sebep olduğu mekansal dönüşümlerin, küçük liman kentleri üzerindeki etkileri Foça, Urla ve Çeşme yerleşimlerinin kryı bölgeleri özelinde değerlendirilmiştir. Kıyı bölgesinin özgün mekansal özellikleri seçilen yerleşimler özelinde karşılaştırmalı olarak değerlendirilerek ulaşılan sonuçlar ifade edilmiştir.