Kayıtdışı ekonominin önlenmesinde elektronik vergi denetimi

Kayıt dışı ekonomi; yasal olmayan, eksik vergilenmiş veya kayıtlarda ve belgelerde içeriği olmayan, devletin bilgisi dışında gerçekleşen, diğer bir anlatımla gizli olarak dönen bir ekonomik sistem olarak tanımlanabilir. Tanımından da açıkça görüleceği üzere kayıt dışı faaliyetler devletlerin bilgisi ve kontrolü dışında gerçekleşen ekonomileri ifade etmektedir. Kayıt dışılık doğal olarak devletlerin en vazgeçilmez geliri olarak bilinen vergilerin adaletsiz bir şekilde toplanmasına ve dolayısıyla da gelir dağılımında adaletsizliğe neden olmaktadır. Bu adaletsiz durumların doğal sonucu olarak da sosyal çalkantıların veya yasal olmayan düzenlerin türemesi bir anlamda meşruluk kazanacaktır. Bu kayıtdışılık toplumun da hem ekonomik hem de sosyal refahını düşürerek toplumun geri kalmışlığına neden olacaktır. İşte belirtilen nedenlerle günümüz dünyası ekonomilerinin en önemli sorunları da kayıt dışı ekonominin nedenlerini, etkilerini ve sonuçlarını tespit etmek, alternatif çözüm önerileri sunmak ve bu çözüm önerilerini gelişmiş uygar devletlerdeki düzeye çıkarmaktır. Zira kayıtdışılık son derece zor olan bir problem olduğundan, kolayca çözülmesini beklemek aşırı iyimserlik anlamına gelir. Nitekim kayıt dışı ekonomi incelendiğinde iktisadi faktörler dışında mali, ekonomik, hukuki, idari, sosyal, psikolojik, siyasi ve ahlaksal boyutların tamamıyla yakından ilgili olan, teorik olarak birçok çözüm önerileri ve yolları sıralanan fakat bir türlü tamamen ortadan kaldırılamayan bir sorun olarak ortaya çıktığı görülmektedir (Kıldiş, 2000 :1). Yine teknolojinin, özellikle de bilgisayar ve internetin gelişimi ile birlikte para, mal ve hizmetlerin dolaşım akışkanlığının hızı da artmaktadır. Belirtilen durum kayıt dışı ile mücadeleyi daha zor hale getirmekle birlikte, devletlerin sözü edilen teknolojileri kullanarak kayıtdışılığı daha kolay takip, tespit ve ortadan kaldırma yöntemleri de gelişmiştir. Zira belirtilen teknolojik gelişmelere paralel olarak, günümüzde mal hareketinin denetiminde olduğu gibi para hareketlerinin denetimi de önemli hale gelmiştir. Sözü edilen bilgi teknolojilerindeki hızlı gelişmelere paralel olarak etkin bir vergi denetimi ve vergi geliri elde etme amacıyla vergi idaresinin kayıt dışı ekonomi ile mücadelede etkin, hızlı çalışan ve bilgisayar teknolojilerini iyi kullanan bir yapıya kavuşturulmasına ilişkin çalışmalar yapılmaktadır. Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan hızlı gelişmelere paralel olarak Türkiye'de de kayıt dışı ekonomiyle mücadelede elektronik ortamların kullanılması konusunda önemli adımlar atılmıştır. Bunlar arasında; Ba-Bs formlarının internet ortamında verilmesi, yine proje aşamasında olan e-fatura ve e-defter projeleri de önemli birer gelişme olacaktır. Öyle ki söz konusu teknolojiler ile mükelleflerin kayıtları ve hesaplarıyla ilgili çapraz sorgulamaları daha kolay ve verimli bir şekilde gerçekleşebilecektir. Daha önceki yıllarda elektronik vergi denetimi hayal gibi görünmüş olsa da hali hazırda uygulanan ve uygulama alanının genişletilmesi düşünülen bazı yöntemlerle daha hızlı bir şekilde elektronik sisteme geçilmeye çalışıldığı görülmektedir. Gelir İdaresi tarafından uygulanan ve elektronik ortamda gerçekleşen beyanname verme, Ba-Bs Formları, bankalar kanalıyla vergi ödemesi gibi işlemlerin idarenin yükünü hafiflettiği, insan kaynaklarının etkin kullanılmasına yardım ettiği, elektronik ortamdaki kontrolleri daha kolay hale getirdiği, tartışmasız bir gerçektir. Dolayısıyla gelişen teknolojilere uyum sağlamak için elektronik vergi denetiminin de hızlı bir şekilde geliştirilerek uygulama alanına sokulması ve buna paralel olarak kayıt dışılıkla mücadele yöntemlerinin artırılması gerekmektedir. Böylece elektronik vergi denetimi ile denetimler daha etkin, daha kısa ve daha verimli hale gelebilecektir.