Tek parti döneminde müstakil mebuslar ve CHP Müstakil Grubu (1931-1946)

'Tek Parti- Döneminde Müstakil Mebuslar ve CHP Müstakil Grubu (1931- 1946)' konulu tez, başarısız çok partili hayat denemesi Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı takip eden 1931 seçimlerinde, murakabesiz bir tek parti yönetiminin sakıncalarını önlemeyi amaçlayan müstakil mebusluk uygulaması ile ismet İnönü'nün Cumhurbaşkanı seçilmesinden sonra CHP içindeki yenileşme ve parti içi demokrasiyi genişletme çabalarının bir ürünü olarak 1939'da toplanan CHP Kurultayı'nda oluşturulan CHP Müstakil Grubunun faaliyetlerinin değerlendirilmesini içermektedir. Müstakil mebusluk ve Müstakil Grup uygulamaları, CHP tek parti yöneliminin kalıcı olmak niyetinde olmadığı ve bu tür uygulamaların 'vesayetçi demokrasi' anlayışının ürünü olduğu iddiaları ile bu uygulamaların gerçekte ifade ettiği anlamlan ele alan bu tez, kendi içinde de ikiye ayrılan iki ana bölümden oluşmaktadır. Kronolojik bir seyir izleyen bu dört bölümden ilk ikisi müstakil mebusluğa, son ikisi ise CHP Müstakil Grubuna ayrılmıştır. İlk bölümde müstakil mebusluğu hazırlayan süreç hakkında bilgi verildikten sonra, 194 müstakil mebus adayı için nispeten bir yarışma ortamında geçen 1931 seçimleri ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Müstakil mebuslar içinde TBMM'deki çalışmalarıyla öne çıkan Hüsnü Kitapçı, Halil Menteşe ve Hüseyin Sırrı Bellioğlu'nun hayat ve fikirlerinden bahsedildikten sonra müstakil mebusların TBMM faaliyetleri ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Müstakil mebusların 1931- 1935 yıllarına denk gelen TBMM'nin IV. dönemi boyunca hükümeti kontrol çalışmalarıyla bu dönemde CHP'nin parti devleti kurulması amacıyla artan ideolojik denetim 'çatışacaktır'. Bu çatışmada liberal kimliğiyle öne çıkan Sim Bellioğlu'nun tasfiye edildiği görülecektir. İkinci bölüm, müstakil mebusluk uygulamasının ikinci dönemini teşkil eden TBMM'nin V. dönemi (1935-1939) üzerinedir. 1935 seçimlerinde 1931 seçimlerinden farklı olarak müstakil mebus adayları arasında göreli yarışma ortamına izin verilmemiştir. 1935 seçimlerinin özelliği CHP'nin gayrimüslimlerin müstakil mebus olmasına yardım edeceğini açıklamasıdır. Bu şekilde Ermeni Berç Türker, yahudi Samuel Abravaya Marmaralı, Rum Ortodoks Dr. Taptas Nikola ve 'türk Ortodoks' İstamat Zihni Özdamar, cemaatlerini değil Türk milletini temsil. etmek üzere müstakil mebus seçilmişlerdir. İkinci bölümde gayrimüslim müstakil mebusların hayat hikayeleri ve seçilme süreçleri tek parti döneminde gayrimüslimlerin siyasi hayatla ilişkileriyle beraber incelenmiştir. IV. dönemin iki faal müstakil mebusu Hüsnü Kitapçı ve Halil Menteşe V. Dönemde de seçilirken, TBMM'de aktif faaliyetleri olmasa da İttihat ve Terakki'nin eski genel sekreteri Mithat Şükrü Bleda, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurucularından emekli general Refet Bele ve V. dönemin temel dış politika konularından biri olan Hatay sorununu takip edecek kişi olan Tayfur Sökmen'in müstakil mebus seçilmeleri ayrıca ele alınmıştır. Müstakil mebusların V. dönemdeki TBMM faaliyetleri zayıflamış ve 1937'de yapılan anayasa değişiklikleriyle CHP ilkelerinin anayasa ilkeleri olmasıyla müstakil mebuslara 'cumhuriyetçi, milliyetçi ve samimi' olmak şartıyla tanınan serbestlik ortadan kalkmıştır. Atatürk'ün ölümünden sonra Cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü'nün muhaliflerle barış ve muhalifleri CHP'ne kazandırma siyasetinin sonucu olarak, gayrimüslimler dışındaki müstakil mebuslar 602 CHP'ne katılmıştır. Böylece müstakil mebusluk uygulamasına son verilmiş, gayrimüslimlerin müstakil mebusluğu ise 1946'ya kadar devam etmiştir. İkinci bölümün sonunda ise müstakil mebusların özelliklerini de içeren bir ara değerlendirme yapılmıştır. Üçüncü bölümde, İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanı olmasıyla CHP içindeki yeniden yapılanma çalışmaları ele alındıktan sonra, bu bağlamda 1939'daki CHP Beşinci Büyük Kurultayı'nda oluşturulan CHP Müstakil Grubu'nun incelenmesine geçilmiştir. Bu bölümde Rauf Orbay'ın istisnai müstakil mebusluğu da incelenmiştir. CHP Kurultayı'nda görevlendirilen 21 mebustan oluşan Müstakil Grup üyelerinin CHP Genel Başkanı'nın başkanlığında ve Ali Rana Tarhan'ın başkan vekilliğinde CHP Meclis Grubunun kararlarına bağlı olmadan TBMM müzakerelerine serbestçe katılabilmeleri ve oy verebilmeleri amaçlanmaktadır. Devamla Müstakil Grubun CHP nizamnamesindeki durumu, personeli ve bütçesi, grup içi faaliyetleri ve TBMM'nin VI. dönemindeki faaliyetleri değerlendirilmiştir. Müstakil Grup CHP nizamnamesine göre CHP programım esas aldığı için çalışmalarındaki eleştiriler teknik ve uygulamaya yöneliktir. Bu düzeylerdeki eleştiriler dahi çekingen bir sınırlılık içinde kalmaktadır. Dördüncü bölümde Müstakil Grubun ikinci ve son dönemi (1943-1946) inceleniyor. TBMM VE. döneminde gayrimüslim müstakil mebuslardan Yahudi Samuel Abravaya Marmaralı yerine Avram Galanti Bodrumlu, Dr Taptas Nikola yerine Mihal Kayaoğlu'nun seçilmesi, Müstakil Grubun üye sayısının 21'den 3 5'e çıkarıldığı 1943 CHP Altıncı Büyük Kurultayı, Müstakil Grubun bu dönemdeki grup içi faaliyetleri ve TBMM faaliyetleri değerlendirildikten sonra Müstakil Grubun lağvedilişine geçiliyor. Dördüncü bölümün sonunda Müstakil Grup üyelerinin özellikleri ve Müstakil Grup hakkında bir ara değerlendirme yer alıyor. Tez, konunun değerlendirildiği sonuç bölümü ve ana metin içinde yer almayan ancak önemli görülen metinler ile tezin konusunu teşkil eden mebusların kimlik bilgileri, yayınlan ve haklarındaki yayınların derlendiği eklerle sona ermektedir.