Kamu işletmelerinin özelleştirilmesinin analitik incelenmesi

Bilindiği gibi son yıllarda, dünyadaki uygulamalara paralel bir biçimde, Türkiye'de de çok sayıda kamu işletmesi özelleştirme programına alınmıştır. Hükümet tarafından bir tür yeniden yapılanma olgusu olarak değerlendirilen bu olay, dünyanın en geniş kapsamlı özelleştirme programlarından birisidir. Böylece, Türkiye'de 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname çerçevesinde faaliyet gösteren kamu iktisadi teşebbüsü, bağlı ortaklık ve iştiraklerden 45 tanesi özelleştirme programına alınmıştır. Bu sayılan türdeki kamu kuruluşları Türkiye'nin sanayi üretiminin yaklaşık % 40'ı- nı ve sabit sermaye yatırımlarının ise % 60'ını gerçekleştirmektedirler. 45 kamu kuruluşunun özelleştirilmesi amacıyla 1986 yılında bir 'özelleştirme ana planı' hazırlanmış bulunmaktadır. Bu master planda özelleştirmenin temel amaçları üst düzeydeki bürokratlardan elde edilen bilgilere ve isteklere göre saptanmış bulunmaktadır. Böylece, Türkiye'deki özelleştirme olgusunun temel hedefleri şöyle saptanmıştır : - Ekonomide serbest piyasa kurallarına işlerlik kazandırmak, verimliliği arttırarak ekonomik büyümeyi hızlandırmak, - Sermayenin tabana yayılmasını teşvik etmek, - Sermaye piyasasının gelişmesini sağlamak, - Kamu iktisadi teşebbüslerinin neden olduğu bütçe üzerindeki yükü ortadan kaldırmak. 1986 yılında yürürlüğe giren 3291 sayılı Yasa ise, özelleştirme programını, prosedürünü ve uygulamaya yönelik diğer konuları düzenlemektedir. Bu yasa özelleştirme ile ilgili olarak alınacak kararlarda kamu iktisadi teşebbüsleri için Bakanlar Kuruluna; bağlı ortaklık, müessese, işletme, işletme birimi ve iştirakler için ise Yüksek Planlama Kuruluna yetki vermektedir. Bu yasa uyarınca bir kamu kuruluşunun özelleştirilmesine karar verildiğinde, kuruluşun tüm ya da kamuya ait olan hisseleri Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresine devredilir. Böylece, özelleştirilecek kamu kuruluşu 233 sayılı KİT Yasası hükümlerine tabi olmamaktadır. Daha önce uzmanlık alanlarıyla ilgili bakanlıklara bağlı olan KİT'ler, 3291 sayılı yasa uyarınca Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresinin yönetimine geçmektedirler. Böylece, özelleştirme programına alınan kamu kuruluşlarıyla ilgili olarak tüm yetkiler Toplu Konut ve Kamu Ortaklığı İdaresine verilmiş bulunmaktadır. Özelleştirme programına alınan kuruluşlar içinde ilk olarak TELETAŞ halka arz yoluyla özelleştirilmiştir. Bu kuruluşun özelleştirilmesi sırasında uluslararası özelleştirme kurallarına uyulduğunu söyleyebiliriz. Ancak, daha sonra uygulamaya konulan diğer özelleştirme programları için aynı şey söylenemez. Bilindiği gibi, birkaç ay önce ANSAN ile MEDA şirketlerindeki T. C. Ziraat Bankasının yaklaşık % 88 oranındaki payı, blok satış yöntemiyle Coca-Cola şirketine devredilmiş bulunmaktadır. Yine son zamanlarda USAŞ İskandinavya Hava Yolları Şirketine blok satış yöntemiyle satılmıştır. En son olarak ise, BHT şirketi ise Aer Lingus adlı bir yabancı şirkete satılmış bulunmaktadır. Şimdiye kadar uygulamaya konulan ve yukarıda kısaca durumları açıklanan, kamu kuruluşlarından sadece TELETAŞ'ın hisse senedi ihracı yoluyla halka satılması, özelleştirme ile ilgili uluslararası öncelikler ilkesine uygun bulunmak-VII tadır. Yani, bu yöntemle sermayenin tabana yayılması ve sermaye piyasasının gelişmesinin teşvik edilmesi gibi önceliklere uyulmuş bulunmaktadır. Ancak, diğer dört kamu işletmesinin blok satış yöntemiyle yabancı şirketlere satılması uygulamaları kamuoyunda ve basında şiddetle kritik edilmektedir. Bu açıklanan nedenlerle, özelleştirme olgusu son yıllarda Türkiye'de en çok tartışılan bir konu olmuştur, Altı bölümden oluşan bu çalışmamızda, özelleştirme olgusunun ekonomik etkileri üzerinde durmaktayız. Çalışmamızın kısa bir özetini ise, aşağıdaki biçimde anlatabiliriz, İlk bölümde, devletleştirme olgusunun temel dayanağı olan 'doğal tekeller' konusu ele alınarak, iktisadi devlet teşekküllerinin bir tür ekonomik analizi yapılmaktadır. Böylece, mikro ve makro ekonomi ile kamu ve refah ekonomilerinin temel ilkelerinden yararlanılarak, kamu işletmelerinin etkinlik analizini yapmaya çalışmaktayız. Bu bölümde ortaya konulacak olan etkinlik kriterleri, tezimizin bir antitezi olmasının dışında, ayrıca özelleştirmenin başarı durumunun karşılaştırılması yönünden de önem taşımaktadır. Bu nedenle, kamu işletmelerinin ekonomik teorisinin analitik bir anlatımına ağırlık vermeye çalıştık. Bilindiği gibi, bir mal ya da hizmetin kaynak kullanımında etkinliği sağlayacak biçimde, en düşük maliyetle üretilebilmesi için, ilgili firmanın ölçek büyüklüğünden yararlanmaya olanak verecek büyüklükte kurulması gerekmektedir. Ancak, bir firmanın ölçek büyüklüğünden ya da ölçek ekonomilerinden yararlanabilmesi ise, o firmanın tekel pozisyonunu sağlayabilmesiyle olanaklıdır. Örneğin, Türkiye'deki üç otomobil fabrikasının ölçek büyüklüğünde kurulmaması nedeniyle, üretim maliyeti oldukça yüksektir. Ancak, bu üç fabrika tek bir otomobil fabrikası biçiminde kurulsalardı, üretilen otomobilin maliyeti oldukçaVIII düşürülebilecekti. Bu örnek çok sayıda mal ve hizmet için geçerli olup, en çok devletin, kamu işletmelerinin ve belediyelerin sundukları hizmetler için uygulanmaktadır. Şöyle ki genel bütçe, katma bütçe ve yerel yönetimler tarafından sunulan hizmetlerin tamamına yakın bir bölümü sıfır marjinal maliyetle ya da azalan maliyet koşulları altında üretilmektedir. Bu nedenle, üretimin teknik özelliklerinden kaynaklanan ve doğal tekel kurulmasını gerektiren bu koşullarla dışsal ekonomiler konusu, bu bölümde analitik bir biçimde ele alınacaktır. Özelleştirme tezimizin antitezi olan, kamu işletmelerinin etkinliği ile ilgili analizi, ikinci bölümde daha farklı yaklaşımlarla test etmekteyiz. Şöyle ki, uygulamada kamu işletmelerinde karar almayı belirleyen çok sayıda faktör, bu işletmelerde etkinliği önemli ölçüde azaltmaktadır. Bu bakımdan, özel işletmeler için geçerli olan, kar maksi- mizasyonu ilkesinin kamu işletmelerine uygulanamaması, etkinlik analizleri yönünden önemli sorunlar yaratmaktadır. Gerçekten, kamu işletmelerinin yöneticilerinin ya da bürokratların kar motifi ile hareket edememeleri, ya da etki alanlarını genişletmek istemeleri kamu sektöründe önemli savurganlıklara yol açmaktadır. Öte yandan, kamu işletmeleri tarafından üretilen mal ve hizmetlere politikacıların da ayrı bir talebinin olması, etkinlik sorunlarını daha da artırmaktadır. Bilindiği gibi, politikacıların kamu hizmetlerine olan talebi piyasa talebinden son derece farklı bir biçimde açıklanmaktadır. Politikacılar kamu işletmelerinin ürettiği mal ve hizmetleri tüketmek için değil, fazla oy maksimizasyonunu sağlamak amacıyla talep etmektedirler. Bu nedenle, politikacılar tüketmedikleri mal ve hizmetlerin finansmanı amacıyla, kamu işletmelerine bütçeden mali destek sağlarlar. Politikacılar sağladıkları bu mali desteğin karşılığını ise, kamu işletmelerinin sundukları mal ve hizmetlerin fiyatının düşürülmesi veIX seçmenlerine istihdam sağlaması biçiminde talep ederler. Böylece, kamu hizmetlerinin ' ve malların tüketicilere daha düşük bir fiyattan sunulması sonucu olarak, politikacılar oy maksimizasyonu biçimindeki amaçlarına kolayca ulaşmış olurlar. Buraya kadarki kısa açıklamalarımız, kamu işletmelerinde etkinlik koşullarının nasıl bozulduğunu açıkça göstermektedir. Öte yandan, yine aynı bölümün son kısmında ise, kamu hizmetlerinden kişilerin bedava yararlanma motivasyonları nedeniyle, etkinlik koşullarının daha da bozulmakta olduğunu açıklamaktayız. İkinci bölüm, kamu ve özel sektördeki karar alma mekanizmalarının özlü bir karşılaştırmasıyla tamamlanmaktadır. üçüncü bölümde, özelleştirmenin alternatifi olan devletleştirme olgusu ele alınmakta olup, II'nci Dünya Savaşı sonrası yaygın bir biçimde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde görülen bu eğilimin, ortaya çıkış nedenleri üzerinde durulmaktadır. Bu bölümde devletleştirmeye yol açan ideolojik, ekonomik ve diğer nedenler ele alındıktan sonra, iktisadi devlet teşekküllerinin ortaya çıkışı konusu anlatılmaktadır. İktisadi devlet teşekküllerinin sayılarındaki artış eğilimi, ekonomik etkinliklerinin giderek artmasının nedenleri, 1970'li yıllarda karşılaştıkları önemli ekonomik sorunları ve dolayısıyla, özelleştirme yaklaşımlarının gündeme gelişi gibi konular özlü bir biçimde anlatılmaktadır. Bilindiği gibi, özelleştirme denildiğinde, genellikle iktisadi devlet teşekküllerinin, kamu iştiraklerinin ve bağlı ortaklıkların özel sektöre ve halka satılması anlaşılmaktadır. Ancak, devletin genel ve katma bütçesi ile sunulan eğitim ve sağlık gibi bazı kamusal mal ve hizmetlerinde, bazı gelişmiş ülkelerde ve Türkiye'de özelleştirildiği görülmektedir. Bu nedenle, söz konusu mal ve hizmetlerin ya da kamusal malların Kıt'a Avrupası ülkelerindeki sosyalizasyonuna ilişkin uygulamalar da bu bölümde anlatılarak, özelleştirme programlarının başarısının' ölçülmesinde yararlanılacak kriterler ortaya konulmaktadır. Bu bölümün sonunda ise, özelleştirme olgusu ekonomik faydaları ve sakıncaları yönünden bir tür değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Özelleştirme olgusunun uygulanmasına yönelik politika araçları ise, dördüncü bölümde ayrıntılı bir biçimde ele alınmaktadır. Bu nedenle, önce özelleştirme ile ilgili olarak, başvurulması gerekli olan ekonomik kriterin saptanması konusunu açıklamaktayız. Tüketici refahının maksimize edilmesi biçiminde saptanan bu tür bir ekonomik kritere uygun düşecek olan, çeşitli özelleştirme yöntemleri de yine özlü bir biçimde bu bölümde anlatılmaktadır, özelleştirmede etkin fiyatlama politikasının uygulanmasına ilişkin yöntemler ise, kar marjı fiyatlaması ve perakende fiyat endeksi alt başlıkları altında açıklanmaktadır. Ancak, fiyatlama politikasının özelleştirme programlarının başarısı üzerindeki önemli etkileri nedeniyle, ayrıca sosyal amaçlı fiyatlama teknikleri de ele alınmaktadır. özelleştirme olgusunun başarılı bir biçimde uygulanmasının önemli bir koşulu olan, serbestleştirme ya da kamu tekellerinin uğraşı alanlarının liberalize edilmesi ile ilgili konularda, yine dördüncü bölümde ele alınmaktadır. Bu olgu önce, bir tür özelleştirme yöntemi olarak açıklanmış olup, daha sonraki açıklamalarımda ise, konu AET ve OECD ülkeleri yönünden ele alınmaktadır. Böylece, kamu tekellerinin uğraşı alanlarına özel sektör firmalarının herhangi bir kısıtlamaya tabi tutulmaksızın kolayca girebilmelerine olanak sağlayan uygulamalar anlatılmaktadır. Böylece, taşımacılık, PTT hizmetleri, Bankacılık ve Sermaye Piyasaları, Radyo ve Televizyon yayıncılığı ile enerji sektörleriyle ilgili serbestleştirme uygulamaları çeşitli OECD, AET ülkeleri ve Türkiye yönünden ele alınmıştır. Bu bölüm, serbestleştirme olgusunun temel bir değerlendirilmesi yapılarak tamamlanmaktadır. XI Çalışmamızın beşinci bölümünde ise, özelleştirme olgusunun uygulamaya yönelik sorunları, yapısall ve teknik özellikleri yönünden ele alınmaktadır. Bilindiği gibi, dünyanın birçok ülkesinde özelleştirmeye yönelik girişimler, daha uygulamanın başlangıç aşamasında başarısızlıkla sonuçlanmaktadır. Gerçekten, özelleştirmeye yönelik siyasal, yönetsel ve ekonomik sorunlar çözülmeden, uygulamaya konulacak olan özelleştirme programlarından fazla bir şey beklenmemelidir, öte yandan, özelleştirme uygulamasının zamanlaması, programların içeriğinin saptanması ve önceliklerin tutarlı bir biçimde belirlenmesi gibi teknik düzeydeki sorunlarda, özelleştirme programlarının başarı şansını azaltmaktadır. Bu açıklanan nedenlerle, özelleştirme programlarının uygulamaya konulmasından önce, yukarıda sayılan yapısall ve teknik nitelikli sorunların çözüme kavuşturulması gerekmektedir. Kamu işletmelerinin mülkiyetinin özel sektöre devredilmesi, çoğu kez özelleştirme işleminin ekonomik anlamda başarılı olduğunu göstermeyebilir. Şöyle ki, çok sayıdaki ülkede kamu işletmeleri yüksek fiyatlarla özel sektöre satılmış olup, özelleştirme sonunda ülke ekonomilerinde ciddi sorunlarla karşılaşılmıştır, örneğin, ölçek ekonomilerinden vazgeçilmesi nedeniyle üretim düzeyi düşmüş, ya da özelleştirme sonunda fiyatlar yükselmiş bulunmaktadır, öte yandan, kamu işletmelerini satın alan bazı özel firmalar tekelci eğilime girmektedirler. Bu anlatılan nedenlerle, devletin yine özelleştirme sonrası piyasada ortaya çıkacak olan ve aksak rekabete yol açacak olan eğilimleri kontrol altına alması gerekmektedir. Tam rekabet kurallarına işlerlik kazandırmaya yönelik açıklamalarımız ise, bu bölümün sonunda yer almaktadır. Altıncı ve son bölümde ise, Türkiye'de ve dünyanın çeşitli ülkelerinde uygulanmakta olan özelleştirme program-XII ları hakkında açıklayıcı bilgiler verilmektedir. Bu bölümde, Cumhuriyetin daha ilk yıllarında benimsenen ancak, uzun bir süredir uygulamaya konulamayan çeşitli özelleştirme girişimlerinin geçirdiği aşamalar anlatılmaktadır. Gerçekten, tek ve çok partili dönemlerde ve özellikle liberal hükümetler tarafından desteklenmesine karşın, özelleştirme girişimleri bir türlü uygulamaya konulamamıştır. Ancak, uygulama konusunda kesin adımlar 1984 yılından sonra atılmış olup, 2'si KİT ; 8'i bağlı ortaklık ve 35'i kamu iştiraki olmak üzere, 45 kadar kamu kuruluşu özelleştirme programına alınmış bulunmaktadır. Bu çalışmamız tamamlandığı sırada TELETAŞ, ANSAN, MEDA, USAŞ ve Boğaziçi Hava Taşımacılığı adlı kamu iştirakleri ve bağlı ortaklıklar özelleştirilmiş olup, bunlardan ilki halka arz yoluyla ve diğerleri ise, blok satış yöntemiyle yabancı şirketlere devredilmiş bulunmaktadır. Bu bölümde ayrıca, dünyanın en büyük özelleştirme olgusunu yaşayan İngiltere uygulaması ile gelişmekte olan ülkelere örnek olarak Jamaika uygulaması anlatılmaktadır. Çalışmamızın sonuç kısmında ise, normatif teoriden yararlanarak, özelleştirme olgusunun genel bir değerlendirilmesi yapılarak, ulaştığımız sonuçlar vurgulanmaktadır.