Avrupa Topluluğu ve Türkiye'de damping ve sübvansiyon

Küreselleşme ve bölgesel işbirliği, Doğu blokunun yıkılmasından sonra başlayan süreç içinde ticaret alanında ortaya çıkan iki önemli hareket tarzı olarak kabul edilmiştir. Serbest dış ticaret, her iki eğiliminde temel ilkesi olarak kabul edilirken, özellikle son yıllarda kullanılmaya başlanan dolaylı koruma araçları, bu ilkeden çeşitli sapmalara yol açmaktadır. Siyasi ve parasal birlik hedefleri ile varlığını daha da güçlendirme çabasında olan, bölgesel işbirliğinin en iyi örneği Avrupa Topluluğu da, üyelerin üçüncü ülkelere karşı korunması için dolaylı koruma araçlarından yararlanma yoluna sıkça başvurmaktadır. I 1929 Ekonomik bunalımı ve II. Dünya Savaşı'ndan sonra uluslararası ticaretin bir örgüt tarafından düzenlenmesi fikrinin sonucu olarak kurulan Uluslararası Ticaret Örgütü'nün ulusal parlamentolar tarafından onaylanmaması, örgütün varlığının kısa süreli olmasına neden olmuştur. Bu aşama içinde, geçici bir anlaşma olarak kabul edilen Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması belirlenen amacın gerçekleştirilmesi için 10 Ocak 1948'de süreklilik kazanmıştır. Uluslararası ticareti serbestleştirmeyi ve ülkeler arası ilişkileri düzenlemeyi amaç edinen GATT, üyeler arası ticarette ayrım yapmama, saydamlık, karşılıklı taviz ilkelerine dayanmaktadır. GATT'ın çerçeve kuralları getirmesine rağmen bu kuralların dünya ticareti üzerindeki etkisi büyük olmaktadır. Damping ve sübvansiyon düzenlemeleri, GATT içinde dünya ticaretinin serbestleştirilmesi ve haksız rekabetin önlenmesi amaçları ile ters düşmesi nedeniyle önemli bir yere sahip olmuştur. VIIIUluslararası ticaret alanında 1920'li yıllarda ilk kez ortaya çıkan damping sorunu ile ilgili düzenlemelerin GATT içinde uygulama zorunluluğu taşımaması hedeflenen sonuca ulaşmayı engellemiştir. Sübvansiyon konusunda ise, sübvansiyonların uluslararası ticarette yarattığı olumsuz etkilere karşı telafi edici önlemler alınması gereği esas alınmıştır. GATT içinde yer alan konuların artırılması, düzenlenen konuların ise günümüz şartlarına uygun hale getirilmesi amacı ile, 1948 yılından bugüne kadar çeşitli tarihlerde GATT görüşmeleri düzenlenmektedir. Bu görüşmeler içinde, dolaylı koruma araçlarının artan oranlarda kullanılması nedeniyle, damping ve sübvansiyon düzenlemeleri önemli bir yer tutmaktadır. Avrupa Topluluğu'nun kurulmasından sonra, hem üye ülkeleri üçüncü ülkelere karşı korumak, hem de pazarlık gücünün artırılması amacıyla 'ortak bir hareket tarzı' uygulanması kabul edilmiştir. Ortak dış ticaret politikası olarak adlandırılan ortak hareket tarzı GATT hükümleri ve ikili sorumluluklar üzerine kurulmuştur. ODTP'nın uygulanabilmesi için ise ortak dış ticaret politikası araçlarından yararlanılmaktadır. Bu araçların niteliği ve kullanım sıklığı uluslararası ticaretin sahip olduğu eğilimlere göre değişim göstermektedir. AT'nin kurucu anlaşması Roma Anlaşmasının imzalanması ile üye ülkelerin tamamının GATT'nı tanımaları, AT'nin GATT'nın katılması açısından kolaylık sağlamışsa da AT'nin kullandığı bazı araçların yarattığı sorunlar ilişkileri etkilemiştir. IXTopluluk tarafından en çok kullanılan araçlardan biri olması nedeniyle, damping ve sübvansiyon topluluk mevzuatında ve uygulamasında önemli bir yere sahip olmuştur. Geçiş döneminin sonunda, üye ülkelerin kullandıkları ulusal mevzuatları yerini topluluk mevzuatına bırakmıştır. Topluluk mevzuatında, GATT temeline dayanan damping ve sübvansiyon düzenlemeleri tüm ayrıntıları ile ele alınıp, özellikle kavramlar konusuna büyük önem verilmiştir. Damping yapılması veya sübvansiyon verilmesinin belirlenmesinden sonraki aşamayı oluşturan soruşturma safhası ile de ilgili olarak; soruşturmanın açılması, yürütülmesi, kapatılması ve sonuçları temel alınarak karşılaşılabilecek her durum için gerekli düzenlemeler yapılmıştır. Son yıllarda anti-damping ve anti-sübvansiyon uygulamalarının koruma aracı olarak daha sık kullanılmaya başlanması, güncel soruşturmaların incelenmesi ile daha da çarpıcı boyutta görülebilmektedir. Gümrük birliği ve tam üyelik hedefi taşıyan Türkiye açısından konuya bakıldığında ise, 1989 yılından sonra çıkarılan kanun ile, ilk adım olarak GATT ve AT formatlarına uygun düzenlemeler dikkati çekmektedir. Yeni mevzuatta damping ve sübvansiyon ile ilgili kavramlara, soruşturma safhalarına ve soruşturma sonuçlarına yer verilmiştir. Son yıllarda Türkiye'nin ihracatının miktar ve ürün çeşidi bakımından artış göstermesi, AT ile olan ilişkileri üzerinde de etkili olmaktadır. Bunun sonucu olarak Türkiye'nin, AT tarafından anti-damping ve anti-sübvansiyon uygulamalarına daha fazla maruz kaldığı soruşturmaların incelenmesi ile açıkça görülmektedir. Bu konuda, uzun vadeli hedeflerin belirlenerek çalışmalar yapılması AT hedefi çerçevesinde, Türkiye için yararlı olacaktır. XI