Kırıkkale iğne oyaları üzerine bir araştırma

El sanatlarının önemli bir kısmını teşkil eden ve örgü sanatı içinde yer alan iğne oyaları; Türk kadınının zevklerini, duygu ve düşüncelerini yansıtan, taşıdıktan mesajlarla iletişim aracı olarak kullanılan ve tekniği örgü olan bir el sanatıdır. Araştırma, Kırıkkale İl merkezinde yapılmakta olan iğne oyalarının özgün örneklerini tesbit ederek renk, desen, biçim, konu ve kompozisyon özelliklerinin belirlenmesi, yörede jzapılan iğne oyalarının tanıtılması amacıyla planlanıp yürütülmüştür. Araştırma yöresi olarak Kırıkkale il merkezi seçilmiştir. Araştırma materyalini, Kırıkkale il merkezinde iğne oyalanyla uğraşan 16-55 yaşlan arasındaki 50 bireyden alınan bilgiler ve bu bireylerce yapılan veya kendilerinde bulunan 69 adet iğne oyaları oluşturmuştur. İl merkezinde iğne oy alan ile uğraşan bireylere uygulanan, ankete alınan bilgiler ve iğne oy alan üzerinde yapılan gözlem ve incelemelerden elde edilen araştırma sonuçları şöyle özetlenebilir: Anket uygulanan bireylerin yaşlanna göre kümeler oluşturulmuş, bu yaş kümeleri doğrultusunda elde edilen bilgiler değerlendirilmiştir. Kınkkale il merkezinde iğne oy alan 16 yaşından itibaren her yaşta bekar, evli bireylerin uğraşısını oluşturmaktadır. w- Araştırmaya alınan bireylerin % 78'i evli, % 22'si bekar olup, dul bireyler bulunmamaktadır. Anket uygulanan bireylerin tamamı okur yazardır. Bireylerin % 54'ü ev kadınıdır, diğer bireyler ise kamu kuruluşunda görevli veya öğrenci durumundadır. İğne oyalarını öğrenme yaşı 14-20 yaşlan arasında bulunmakta, genellikle 14-16 yaşlan arasında oya yapımına başlanmaktadır. 21-24 yaşları arasında ise yoğun bir şekilde oya yapımıyla uğraşılmakta, 5 1 ve daha yukarı yaşlarda bu uğraşı azalmaktadır. Bireyler, iğne oyalarını temel kaynak olarak anne ve onu takiben komşu ve öğretim kurumlanndan öğrenmektedirler. İğne oy alan iki haftada öğrenilmektedir. İğne oyasının temel yapım amacı aile ihtiyacını karşılama, boş zamanı değerlendirme, aynca pazarlayarak aile ekonomisine katkıda bulunmaktır. Oyanın yapımında temel araç iğne, yardımcı araç olarak tığ kullanılmaktadır. İğne oyalannın temel gerecini üç katlı naylon makaralar oluşturmaktadır. İğne oyası desen seçiminde bireyler kendi zevklerini ön planda tutmaktadır. Bunu kullanım alanına uygunluğu, yaptıranın zevki ve oyanın kolaylığı izlemektedir. Bireyler yaptıklan iğne oyalarına yöreye özgü desen adlar vermektedirler. İğne oyası desen seçiminde önceden yapılmış iğne oyası desenlerinden, tabiattan ve deseni sayılarak iğne oyasına aktanlabilen desen kitaplanndan yararlanılmaktadır. Bireyler iğne oyası desenlerinde su, serpme, simetrik, bağlamalı motif kompozisyonlannı zeminin dört bir kenannda kullanmaktadır. Kınkkale il merkezinde bireyler; iğne oyalanndan oluşan motiflerini genellikle yazma ve başörtü kenarlannın süslenmesinde, namaz örtüsünde ve çok az da masa örtülerinde, yatak takımlannda uygulama alanı olarak seçmektedirler. Bireyler iğne oyalannı kolalamamaktadırlar. İpek iplik ile yaptıklannda jelatin, yumurta akı ve nişasta kullanmaktadırlar. İğne oyaların temizliği ılık suda elde ve makinada yıkanarak yapılmaktadır. Oyalar bohça, naylon torba, özel hazırlanmış bez torba ve ambalaj arasında muhafaza edilerek sandık, şifonyer ve komidin gibi yerlerde saklanmaktadır. tBireyler iğne oyası yapımında, desen bulmada güçlük çekmektedir. Bireylerin büyük bir çoğunluğu iğne oyalarını kendi ihtiyaçları için yapmakta, pazarlamak için yapan bireyler kazançlarıyla ihtiyaçlarını tam karşılayamamakta ancak aile ekonomisine katkıda bulunmaktadırlar. Yörede incelemeye alınan iğne oyalarda kullanılan zeminlerin eni 89X80 cm., boyu 77X85 cm, oyaların ana motifleri yükseklikleri 1.0X2. 5 cm, genişlikleri 1.0X 3 cm. ara motifleri yükseklikleri 0.1X1. 0 cm. genişlikleri 0.2X5. 0 cm. arasında değişmektedir. ~ İncelemeye alınan oyaların zemininde en çok yazma, az da krepdemorun tercih edildiği, oyalarda ise; naylon ipliğinin yoğun olarak kullanıldığı görülmektedir. İğne oy alan motiflerinin temel yapım tekniğini zürafa ve buna bağlı olarak yöresel adlan ile tanınan diğer teknikler oluşturmaktadır. İğne oyalarında konulanna göre, yoğun olarak bitkisel bezemenin tercih edildiği, bunu nesneli, anlam yüklü, figürlü bezemenin izlediği görülmektedir. Araştırmaya konu olan iğne oyaların zemininde en çok siyah, kırmızı dokumaların doğal rengi olan krem renginin tercih edildiği, iğne oyalannda da en çok beyaz, koyu yeşil ve kırmızının yer aldığı, bunun yanı sıra birçok değişik renk ve tonlannın kullanıldığı dikkat çekmektedir. Geleneksel Türk el sanatlannın önemli bir bölümünü oluşturan iğne oy alan yapımında teknolojinin ilerlemesi ve getirdiği yenilikler; oyalarda adet-gelenek, özgünlük ve estetik değerleri açısından önemini büyük ölçüde etkilemektedir. Yörede bilimsel araştırma teknikleri ile inceleme ve belgelemeye zaman geçirilmeden başlanılmalı, oyalann zenginliği göz önüne alınarak ileriye dönük arşivleme ve katologlama yöntemleri ile iğne oyalarının özgün motiflerinin yaşatılması sağlanmalıdır. ııı