Türkiye'de ek vergilerin kayıtdışı ekonomiye etkisi (1994-2001)

Küreselleşme sürecinde dünyada ve ülkemizde kayıt dışı ekonomi büyük bir ivme kazanmış ve kontrolü her geçen gün biraz daha güçleşmiştir. Bu durum, uluslararası ticaret ve ekonomik gelişmeyi olumsuz etkilediği gibi ülkesel ve bölgesel kaynakların kullanımı ve dağılımını da bozmuştur. Gelişmiş ülkelerdeki sağlam ekonomik ve politik yapı ile güçlü sermaye birikimi sonucu kayıt dışı ekonomi büyük ölçüde kontol altına alınmıştır. Ancak ülkemizdeki ekonomik ve politik yapıda ortaya çıkan gelişmeler ve kararlı olmayan uygulamalarla kayıt dışı ekonomi gelişmiş ve toplam ekonominin yaklaşık yüzde 50'sinden fazlası kadar kayıt dışı ekonomik faaliyet ortaya çıkmıştır. İnceleme konumuz olan ek vergilerin kayıt dışı ekonomiye etkileri, 1994 yılından itibaren sekiz yıllık periyod dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmede, milli gelir, üretim, istihdam, bütçe gelir ve giderlerine ilişkin istatistiki veriler, konumuzla ilgili yapılan pek çok araştırma ve konu hakkında önemli gördüğümüz çalışma ve görüşler dikkate alınmıştır. Kamu harcamaları ve borçlardaki aşırı yükselme ile artan kamu finansman açıkları, ek vergilerin bir defalık uygulanmasının gerekçesi olmuştur. Özellikle iç borçların hızla artmasına karşılık vadelerinin kısalması, uygulamaya konan ilave vergilerin tekrar tekrar gündeme gelmesine neden olmuştur. Kamudaki borç yükünün artması ve daha çok finansman ihtiyacının ortaya çıkması, ek vergileri sürekli hale getirmiştir. Bu nedenle 1994 yılında bir defalık uygulanan ek vergiler, değişik adlarla 1999, 2000 ve 2001 yıllarındaki uygulamalarla süreklilik kazanmış, devamlı bir kaynak temini ve kamu geliri olarak ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte ek vergi uygulaması, konuluş amacı olan kaynak sorununa yeterince çözüm bulamadığı gibi, kayıtlı ekonomi içerisinde faaliyet gösterenlere getirdiği ilave yük nedeniyle de bu kitlenin vergi konusundaki kanaat ve tercihlerini olumsuz etkilemiştir. Ülkemizde vergilenebilir kapasite olmasına karşılık kuvvetli bir vergi ödeme alışkanlığı ve isteği olmadığından, vergi politikasına ağırlık verilmesi, istenen sonuçların ortaya çıkmasını engellemiştir. Ek vergi uygulaması, kayıtlı ekonomi üzerinde istenmeyen etkiler meydana getirirken toplam arz ve toplam talepte de önemli daralmalara yol açmış ve kayıt dışı ekonomiyi besler hale gelmiştir. Ek vergiler, uygulanan para ve maliye politikalarının bütünlüğünü bozarak, bu politikaların etkinliğini zedelemiştir. Ek vergilere karşı direncin artması, mevcut vergilerin tahsilatında azalma meydana getirmiş, belge ve kayıt düzenindeki sorunları artırmıştır. Bu uygulama ile paraya olan talep artmış, fonların spekülatif amaçlı değerlendirilmesi sonucu faiz oranları ve döviz taleplerinde ani dalgalanmalar yaşanmasına neden olmuştur. Uygulamaya konan ve süresi uzatılarak devamlı hale getirilen ek vergiler, çok sayıdaki istatistiki verilerle karşılaştırma yapılmış ve kayıt dışı ekonomi üzerinde iki önemli etki meydana getirdiği görülmüştür. Bunlardan birincisi, ek vergilerin kayıt dışı ekonomiyi besleyen, büyüten ve geliştiren etkisidir ki, kayıtlı ekonomi içerisinde bulunanlar aleyhine haksız sonuçlar meydana getirmiştir. İkincisi ise, ek vergilerle daralan ekonomi, bir dönem gecikmesi ile kayıt dışı ekonominin de daralmasına ve yeni kayıt dışı alanların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Sonuçta, sekiz yıllık periyotta sürekli uygulamalarla geçici olma niteliği yok edilen ek vergiler, uygulanış gereklerini yerine getirememiştir. Ek vergilerle daralan ekonominin soluk alması ve kayıt dışı ekonominin kontrol altına alınabilmesi için vergi oranlarının ve vergi adedinin azaltılması, verginin tabana yayılması tek çözüm olarak karşımıza çıkmıştır. Bedeli ağır bir tecrübe olsa da.