Para ikamesi ve finansal boyutları: Teori ve Türkiye açısından bir değerlendirme

Bu çalışmanın temel amacı para ikamesi olgusunun genel olarak neden ve sonuçlarını ortaya koyabilmektir. 1970 sonrası dünya finans piyasalarında başlayan serbestleşme hareketleriyle paralellik arz eden olgunun sö2konusu hareketlerle nedensellik ilişkisi içinde değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Ayrıca analiz için 1980'lerden itibaren yabancı para kullanımının önem kazandığı yüksek enflasyonlu ve sanayileşmekte olan bir ülke olarak Türkiye ele alınmıştır. Çalışmanın I. Bölümü para ikamesinin neden ve sonuçlarına yönelik teorik tartışma ile başlamakta, ardından literatürdeki çalışmalarla ilgili bilgi aktarılmaktadır. II. Bölümde Türkiye ekonomisinde 1980 sonrası başlayan para ikamesi süreci fmansal piyasalardaki serbestleşme hareketleri paralelinde değerlendirilerek 1990 sonrasında nasıl bir değişim yaşandığı çeşitli fmansal göstergelerle ortaya konmuştur. Literatürdeki çalışmalarda para ikamesinin tanımlanması ile ilgili bir karışıklık sözkonusudur.. Bununla birlikte para ikamesi olgusunu en genel anlamı ile 'ulusal paranın geleneksel fonksiyonlarının yabancı paralara geçmesi' şeklinde tanımlamak mümkündür. 1970'lerin başından itibaren dünya finans piyasalarında görülen serbestleşme hareketleri yabancı paraların değer stoku, hesap birimi ve muamele amaçlı kullanımını önemli ölçüde arttırmıştır. Para ikamesi açısından ülkeler 104 arasında görülen farklılıkların açıklanmasında finansal piyasaların gelişmişlik düzeyi ile söz konusu piyasaları düzenleyici faaliyetlerin önemli rol oynadığı söylenebilir. Gelişmiş ve dünya piyasaları ile bütünleşmiş sermaye piyasalarına sahip sanayileşmiş ülkelerdeki para ikamesi bu ülkelerin portföy düzenlemelerinin ve uluslararası ticari faaliyetlerdeki değişim maliyetlerinin minimize edilme çabalarının sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Diğer yandan gelişmekte olan ülkelerdeki para ikamesi derecesinin ise gelişmemiş finansal piyasalar ile yüksek ve değişken enflasyon oranlarına çok sıkı bağımlı olduğu görülmektedir. Ayrıca gelişmekte olan ülkelerin paralan ülke dışında itibar görmediğinden bu ülkelerde simetrik olmayan bir para ikamesinden bahsetmek de yanlış olmamaktadır. Bu durum para ikamesini gelişmekte olan ülkeler açısından çok daha önemli bir olgu haline getirmektedir. Türkiye ekonomisi para ikamesi olgusuyla 1980'lerin başında ekonomik istikrar ve finansal serbestleşme programı sonrasında tanışmıştır. 1980'li yıllarda Türk finans piyasalarında yapısall ve kalıcı bazı gelişmeler olmakla birlikte söz konusu piyasalar yeterince gelişememiş ve dünya piyasaları ile tam olarak bütünleşememiştir. Türkiye'deki finansal serbestleşme hareketleri içinde 1980 yılında faiz oranlarının serbest bırakılması, 1984 yılında yurtiçi yerleşiklere yurtiçi bankalarda döviz hesabı açtırabilmeleri olanağının tanınması ve 1989 yılında 32 sayılı karar çerçevesinde sermaye hareketlerinin tamamen serbestleşmesi önemli adımlar olmuştur. 105 Türkiye ekonomisinde dolarizasyon süreci 1984 yılında yurtiçi yerleşiklere yurtiçi bankalarda döviz tevdiat hesabı açabilme hakkının verilmesinden sonra başlamış ve 1980'li yılların sonuna kadar artan bir hızla devam etmiştir. 1989 yılında 32 sayılı kararla tamamen serbestleşen sermaye hareketlerinin ardından döviz kuru artışının üzerinde reel getiri sağlayan Türk Lirası faizlere rağmen dolarizasyonun düşmediği görülmüştür. 1990'lı yıllarda döviz tevdiat hesaplarının gerek hacimsel olarak gerekse toplam mevduatlar, M2Y ve finansal sistemin büyüklüğünü daha iyi yansıtan toplam yurtiçi mali varlıklar içindeki payının da sürekli artması hysteresis haline gelen döviz talebinin tespiti açısından önemlidir. 1990'lı yıllarda Türk Lirası cinsinden finansal varlıkların reel getirişi dövizin reel getirişinin üstünde olmasına rağmen tasarruf sahiplerinin bankalarda döviz hesabı açtırmaya devamı şeklindeki davranışları aynı dönemde döviz yükümlülüklerini döviz cinsinden varlıklarının üzerine çıkaran ve açık döviz pozisyonu yaratarak Türk Lirası menkul kıymetlere yatırım yapan ticari bankalara göre farklılık arz etmektedir. Dolayısıyla tasarruf sahipleri açısından reel getiri avantajı Türk Lirası'na olan güvensizliği kaldıramamış gözükmektedir. Türk Lirası'na yatırım yapmayı getiri avantaj ma rağmen riskli bulan tasarruf sahiplerinin bu davranışları ekonomide süregelen istikrarsızlıklar, gelecekle ilgili enflasyonist bekleyişler, siyasi belirsizlik ve kriz dönemlerinde yoğunlaşan ancak genel eğilimi itibariyle oynak olan fiyat ve döviz kurları ile piyasalar ve finansal 106 araçlar hakkında tam bilgilenememe, likidite sorunu ve açıklanamayan faktörler gibi temel saiklerin etkisi ile açıklanabilir. 1980'li yılların ikinci yansından itibaren başlayan ve etkisi artarak devam eden dolarizasyon sürecinin 1990'lı yıllarda Türk Lirası'nın reel gelir avantajına rağmen tersine döndürülemediği tespit edilmiş olmakla beraber bu tespite neden olan tasarruf sahiplerinin davranışları ardındaki temel saiklerin analitik bir bakış açısıyla incelenmesinin çok daha geniş ve farklı bir çalışma gerektirdiği ve böyle bir çalışmanın Türkiye ekonomisinde para ikamesi olgusunun açıklanması açısından önemli olacağı düşünülmektedir.