Gaziantep geleneksel mimarisinde taş malzemenin kullanımı ve korunmasına yönelik yöntem araştırması

Zengin bir tarihsel geçmişşe sahip olan Gaziantep'te, bölgenin jeolojik yapısında bulunan kireç kayaları belirli bir döneme kadar aktif bir şekilde kullanılmıştır. Topoğrafya, iklim, bitki örtüsü, sosyal ve kültürel yapı, yerel mimari özelliklerin belirlenmesinde etkili olmuş, yerel malzemenin uygun biçimde işlenmesi, kente özgün bir mimari karakter kazandırmıştır. Kentin tarihsel süreci takip edildiğinde, 1950'li yılların sonuna kadar taş kullanımının devam etmiş olduğu, bu tarihten sonra betonarme kullanımının yaygınlaşarak kentin mimarisinde etkili olmaya başladığı, son dönemlerde de gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları ile yapı malzemesi olarak taşın, yeniden kullanımının gündeme geldiği görülmektedir. Ancak özgün taş detaylarının bilinmemesi ve bu detayları kullanabilen taş ustalarının yeterli sayıda olmaması, ayrıca uygulama süresinin yetersiz olması kentte günümüzde yapılan restorasyon çalışmalarını olumsuz yönde etkilemektedir. Bunun yanında çalışmanın ortaya çıkmasında, kentin yerel taş ocaklarının kapatılması veya işletilememesi dolayısıyla malzemesinin elde edilememesi ve taş zanaatının yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalmış olması etkili olmuştur. Bu çalışmada Geleneksel Gaziantep Mimarisinde, taş malzemenin kullanımı, geçmişşten günümüze detaylı olarak incelenmiştir. Kentte taş kullanımı mevcut yapılar üzerinden ele alındığı için araştırmalar, kentte taş kullanımına yönelik ilk somut verilerin yer aldığı Dülük Antik Kenti'nden Cumhuriyet sonrası 1950 -1960'lı yıllara kadar üretilen taş yapılar çerçevesinde yapılmıştır. Kentte bulunan ve kullanılan taş türleri, var olan taş ocakları, taşın boyutları ve yapıda kullanımına kadar olan süreci incelenmiş ve kent mimarisinde taş kullanımı arşiv araştırmaları da yapılarak çok boyutlu olarak ele alınmıştır. Özgün taşın ve restorasyon uygulamalarında bu taş yerine kullanılan Urfa taşının özelliklerinin belirlenmesi ve malzeme uygunluğunun tartışılması diğer bir araştırma konusudur. Mecidiye Han'dan alınan Keymık ve Havara taş numuneleri üzerinde yapılan laboratuvar analizleri ile özgün malzemenin petrografik, mineralojik, mekanik ve fiziksel özellikleri belirlenmiştir. Urfa taşı üzerinde de aynı analizler yapılarak, çıkan sonuçlar değerlendirilmiştir. Aynı zamanda yerelde mermer olarak tanımlanan Çarpın taşının petrografi analizleriye sınıflandırılması yapılmıştır. Yerel taşın temin edilememe ve kullanılmama sebepleri; kent içerisinde yeterli sayıda ocak işletmesi bulunmaması, mevcut ocaktan temin edilen taşın maliyetinin Urfa'dan gelen taşın maaliyetinden yaklaşık iki kat fazla olması, ihale ile yapılan restorasyon işlerinin teknik şartnamelerinde yerel taşın kullanımına yönelik bir madde bulunmaması olarak tespit edilmiştir. Bu gerekçeler çerçevesinde restorasyon çalışmalarında yerel malzeme tercih edilmemesi nedenleri açıklanabilmektedir. Ayrıca eski taş ocaklarının kentin yapılanma alanları içinde kalmış olması nedeniyle kullanılmaları mümkün değildir. Bu kapsamda yerel taşın yeniden elde edilebilmesi ve kullanılması için uygulanabilecek yöntemler hakkında öneriler getirilmiştir. Yapılan araştırmalar neticesinde restorasyon müdahalelerinde geleneksel mimarinin korunmasına yönelik; yapı detayların doğru uygulanmaması, kurumlar tarafından verilen iş sürelerinin restorasyon çalışması için olması gereken sürelerden az olması, uygulanan mevcut yöntemde taş işlenmesi için öngörülen bedelin geleneksel taş yontma işi için yetersiz olması, kentte geleneksel detayları bilen ve yaşayan usta sayısının yok denecek kadar az olması, teknikleri bilen ustaların da gerektiği gibi bilgilerini aktaramamaları gibi sorunlar görülmektedir. Bunun yanında kentte hazırlanan restorasyon projelerinin ana tema olarak çoğunlukla yenileme- rekonstrüksiyon mantığıyla oluşturulması bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Günümüzde gelişen teknoloji ile birlikte strüktürel ölçekte ve malzeme ölçeğinde yapılan sağlamlaştırma yöntemleri kentte üretilen restorasyon projelerinde kullanılmamaktadır. Bunun yerine projelerde genel kabul gören yeniden inşa etmeye dayalı uygulama, daha kolay olması nedeniyle müellif tarafından tercih edilmektedir. Aynı zamanda süreç içerisinde gerçekleştirilen bilinçsiz müdahaleler, yanlış malzeme kullanımları, yapıların uzun süre bakımsız kalması gibi nedenlerden ötürü malzemede ve buna bağlı olarak yapısall ölçekte meydana gelen bozulmalar uygulamacıları yenileme yapmaya zorlamaktadır. Çalışmada yapılan öneriler, tespit edilen bu sorunların çözümü için katkı sağlanacaktır. ICOMOS (1999) Geleneksel Mimari Miras Tüzüğü, uygulama ilkeleri madde 3'de 'Geleneksel yapım sistemlerinin ve zenaatların sürdürülmesi gelenekseli ifade için temel gereksinimdir ve bu yapıların onarım ve restorasyonları için gereklidir. Bu zenaatlar yaşatılmalı, belgelenmeli ve yeni zenaatkar ve yapı ustaları eğitilerek ve kurslarla bilgiler genç kuşaklara aktarılmalıdır' (s. 2) geleneksel yapım sistemlerinin korunmasının önemi belirtilmiştir. Bu nedenle koruma uygulamalarının bilimsel koruma yaklaşımlarına dayalı disiplinler arası çalışmaların birlikteliğine önem verilerek yürütülmesi gerekmektedir. Bu çalışma ile; Gaziantep geleneksel mimarisinin temel yapı malzemesi olan taşın, kaynağından yapıda kullanımına kadar olan serüveninin ve yerinin incelenmesi, özgün malzemenin sürdürülebilirliğinin araştırılması ve tartışılması amaçlanmıştır. Yapılan araştırmalar ve temel koruma yasaları çerçevesinde, kentin geleneksel mimari karakterinin korunabilmesi için özgün taş malzemenin temini, taş detaylarının korunması ve uygulanmasının önemi vurgulanarak, bu kapsamda öneriler geliştirilmiştir.