Antik Çağda Güney-Batı Anadolu Bölgesi'nde Aphrodite kültü: Aphrodite karakterine analitik bir yaklaşım

Antik Hellen kültürünü biçimlendiren etmenlerin başında, dinsel alanda yaşamsal gerçekliklere bağlı olarak gelişen inanç bütünlüğü gelmektedir. Hellenler, diğer antik çağ toplumlarında da görüldüğü gibi, evren, doğa ve yaşama ilişkin her türlü sorunsal gelişme karşısında korunma ve sığınma gereksinimi ile birlikte, yaşamın her alanında birden fazla tanrısal güce yönelik teslimiyetçi bir anlayışla politeistik bir sistem geliştirmişlerdir. Materyalist düşünce yapısına bağlı olarak pragmatik tutumla biçimlenmiş olan Hellen din kültürünün, aynı zamanda dış etkilere karşı açık ve dolayısıyla yenilikçi bir anlayış ile de beslenmiş olduğu görülmektedir. Hellen dininde kendisini baskın olarak gösteren söz konusu anlayış ve yaklaşım, Hellen pantheonunun önemli bir üyesi olan tanrıça Aphrodite'nin gerek kültünde gerekse karakterinde oldukça belirgin olarak göze çarpmaktadır. Özünde, prehistorik dönemlerden itibaren ayrı kültür gruplarında değişik adlarla bir doğa tanrıçası olarak tapınılmış olan Ana Tanrıça niteliklerini taşıyan Aphrodite, Hellen din kültürüne, eski doğu toplumlarının dinsel yaşamında Aştarte ya da İştar adı altında yer edinen tanrıçanın bir versiyonu olarak nüfuz etmiştir. Arkeolojik ve yazılı kaynaklar Tanrıça'nın doğulu kökenini ve neredeyse yaşamın her alanında etkin olan çok yönlü karakterini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Antik çağda Hellenler ile Doğu Akdeniz toplumları arasındaki ticari ilişkilerin beraberinde gelişen kültürel etkileşim, Aphrodite'ye Hellas ve Anadolu Yarımadası başta olmak üzere Ege ve 342 Akdeniz dünyasında geniş bir tapınım alanı yaratmıştır. Tanrıça'nın kendisine yer edindiği bölgeler arasında ise Güney-batı Anadolu'da yer alan Karia önemli bir yer tutmaktadır. Mevcut olan arkeolojik bulgular ve yazılı kaynaklar, Aphrodite kültünü toplam 23 Karia kentinde saptamaya olanak sağlamıştır. Ne var ki kültün varlığı, Mylasa, Aphrodisias ve Knidos olmak üzere sadece 3 Karia kentinde hem epigrafık hem de nümizmatik verilerle kanıtlanabilmektedir. Diğer 20 kentteki tapınım ise sikke ya da yazıt gibi tek tür kaynakla belirlenebilmektedir. Külte ilişkin salt nümizmatik veri sunan yerleşim yerleri Astyra, Alinda, Tabai, Attuda, Apollonia Salbake, Herakleia Salbake, Antiokheia ad Meandrum ve Trapezopolis'dir. Sadece yazıtlarla belirlenmiş olan tapınım alanları ise Idyma, Phoinix, Hydae/Hyda, Physkos ve Stratonikeia kentlerinin üyesi olduğu Rodos Peraea ile Iasos, Halikarnassos, Theangela, Herakleia ad Latmus, Ouranion ve Miletos'dur. Epigrafık ve nümizmatik bulguların, antik edebi yapıtlar ve heykel, fıgürin, adak malzemesi ya da yapı kalıntısı gibi diğer arkeolojik malzeme ile bir bütünlük içinde değerlendirilmesi sonucunda, Tanrıça'nın panhelenik kimliğinden bağımsız olarak kentten kente değişken bir karakter sergilemiş olduğu görülmektedir. Ekonomik kaynaklara bağlı olarak gelişmiş olan kentsel yapılanma ile sosyal ve siyasi koşulların belirlediği yaşam modelindeki ayrılıklar, Tanrıça'ya bölge genelinde değişken roller yüklemiştir. Özellikle tanrısal karakter değerlendirmelerine doğrudan ışık tutan epitet ve semboller, Aphrodite'ye her şeyden önce yeryüzündeki tüm canlıların yaşamına bütünüyle egemen bir gökyüzü tanrıçası olarak tapınılmış olduğunu göstermektedir ki 343bu özelliğinin en somut kanıtı Aphrodisias, Ouranion ve Miletos kentlerinde benimsenmiş olan Ourania sıfatıdır. Aynı zamanda Tanrıça, Mylasa kentinde olduğu gibi Pandemos epiteti ile kent-devletine ve bu siyasi birimin iskeletini oluşturan topluma birlik ve dirlik sağlayan kutsal bir figür olarak da önemli bir yer kazanmıştır. Bu yönü, Iasos, Miletos, Halikarnassos ve Knidos kentlerinde ön plana çıkarılan aşk, cinsellik, evlilik, bereket ve üreme gibi doğal olgular üzerindeki etkin gücüyle ilişkili görünmektedir. Aphrodite'nin, toplumun en küçük birimi olan aile kurumunun devamlılığı için gerekli görülen söz konusu olgular üzerindeki yetkinliği, sosyal düzendeki istikrarı ve buna bağlı olarak kent-devletinin varlığını güvence altında tutan koruyucu yönünü de açığa çıkarmaktadır. Aphrodite'nin sosyo-ekonomik ve siyasal düzeni güvence altında tutan yönü Iasos ve Miletos kentlerinde benimsenmiş olan Strateia epiteti ile daha da netleşmektedir. Bu sıfat Aphrodite'nin, yaşam kaynaklarını tehdit edebilecek her türlü gelişmeye karşı sığınılan ve yakarılan koruyucu bir savaş tanrıçası olarak yüceltilmiş olduğunu göstermektedir. Antik çağda Karia Bölgesi'nde Aphrodite karakterinde göze çarpan çok yönlülük, antik çağ toplumlarının Kutsal Ana modeli üzerine geliştirdikleri bir figür olan Ana Tanrıça'ya yönelmiş inanç bütünlüğünün, farklı bir din kültüründe, ayrı bir ad altında belirli bir bölgede korunmuş olmasından öte bir anlam ifade etmemektedir. 344