Avrupa Topluluğu karşısında Türk meyve suyu sanayii ve bu sanayiye hammadde veren tarım işletmelerinin ekonomik durumları ve topluluğa uyum tedbirleri

Jüri: Prof. Dr. Turan GÜNEŞ Jüri: Prof. Dr. Ahmet ERKUŞ Jüri: Prof. Dr. Erkan REHBER Gıda sanayii içinde yer alan meyve suyu sanayii tarımla çok yakından ilgilidir. Bu sanayiin maliyet unsurları arasında en önde hammadde masrafları gelmektedir. Meyve suyu sanayiinin yetiştiricilikle yakın ilgisi dikkate alınarak hem meyvecilik yapan tarım işletmeleri ile, hem de meyve suyu fabrikaları ile anket çalışması yapılmıştır. Çalışmada meyve suyu fabrikalarının yaygın olduğu Kayseri, Niğde, Nevşehir ve Konya'dan yani Orta Güney Bölgesinden incelenen işletmelerin %53'ü 1 0 dekar ve daha küçük meyve bahçelerine sahiptirler. 1 0-50 dekar arasında meyve bahçesi %24. 9 olarak tesbit edilmiştir. Bunların %9.7'sinin elma, %5.2'sinin ise diğer meyvelere özellikle kayısı ve armuda ayrıldığı görülmüştür. Çeşitli ülkelerde meyve bahçelerinin özellikleri ve meyve suyu sanayii ile ilişkileri incelenmiş, meyve suyu ihracatçısı bazı ülkelerde sanayi tipi meyve plantasyonlarının yaygın olduğu ve sanayi ile yakın ilişkisi gözlenmiştir. Türkiye'de sanayi tipi meyvecilik gelişmiş değildir. Sözleşmeli çiftçi uygulaması yoktur ve üreticiler daha çok komisyoncularla sözlü ya da yazılı kontrat yapmaktadırlar. Pazara sevk edilen ürünlerin %60'ı komisyoncu tarafından pazarlanmaktadır. Meyve yetiştiricisi ile fabrika arasında bir ilişki yoktur ve sanayiye ürünün büyük kısmını tüccar-komisyoncu; %1 0 kadar üretici vermektedir. Meyve suyu sanayicileri hammadde fiyatlarının yüksekliğinden şikayet ederlerken, üreticiler fiyatların düşüklüğünü ileri sürmektedirler. Sofralık ürünler ile sanayiye sevk edilen ürünler fiyat bakımından 1 / 2 nisbetinde farklılık göstermektedir. Dünyada meyve suyuna en fazla işlenen ürün portakaldır. ABD'de portakalda işleme oranı %75, Brezilya'da ise %67; AT ülkelerinden Yunanistan'da %16, İtalya'da %39, İspanya'da %8, Türkiye'de ise %8.8 kadardır. Türkiye'de 95 bin ton (1989) ile elma en fazla işlenen meyve-IV dir. Bunu sırası ile portakal 62 bin ton, vişne 22 bin ton, şeftali 6700 ton, kayısı 9 bin ton ile izlemektedir. İşleme oranı vişnede %42, portakalda %8.8, elmada %5'tir. 1 979'da % 14 olan kapasite kullanım oranı 1989'da % 50'yi bulmuştur. AT ülkelerine göre meyve suyu tüketimi düşük olan Türkiye'de fert başına tüketim 1 975- 80 arasında 1 litreyi aşmış; sonra düşüş göstermiş, 1 990'larda yeniden 1 litreyi aşmıştır. 1989'da Fert başına meyve suyu tüketimi Almanya'da 36, ABD'de 31, Hollanda'da 22, İngiltere'de 18, İspanya'da 10, İtalya'da 8, Fransa'da 7, Yunanistan'da 3, Portekiz'de 1, 2 litredir. Meyve suyu tüketimi genelde tüm dünyada artmakta; birçok gelişmiş ülkede kolalı meşrubat ve alkollü içki tüketimine karşı meyve suyu tüketimi teşvik edilmekte ve desteklenmektedir. Bunda okullar, sosyal yardım dernekleri, hastaneler, kampanyalar etkili olmaktadır. 4.5 milyar dolarlık dünya meyve suyu ticareti içinde Türkiye'nin 1 3.5 milyon dolarlık payı (%0.03) bulunmaktadır. Meyve suyu ticaretinde söz sahibi ülkeler özellikle hammadde yani tarımsal işletmelerle meyve suyu fabrikaları arasında sıkı bir ilişki kurabilmişlerdir. Bu ülkeler, güçlü pazar organizasyonları da meydana getirmişler; tüketici pazarlarına yakın yerlerde harmanlama depolama ve yeniden işleme tesislerine sahip olmuşlardır. Öte yandan ürünün kalitesinin yükseltilmesi ve ambalajlanmasında yeni çalışmalar söz konusudur ve ürün çeşitliliğinde yeniliklere gidilmektedir. Türkiye'de meyve suyu sanayii tarımsal desteklemelerden de yararlanmalıdır. Sektör için dış pazar araştırmalarında yardımcı organizasyon kurulmalıdır. Mevzuat bakımından da AT mevzuatına uyum sağlama ve sektörün gelişmesi yönünden, meyve suyu firmalarının, dolayısı ile meyve üreten tarım işletmelerinin 'Ürün Yardımı' sistemine kavuşturulması yerinde olacaktır. Meyve suyu standardlarında Türkiye-AT standardlarını yakalama eğilimindedir. Bu konudaki çalışmalar hızlandırılmalıdır. Toplulukta meyve suyu ve diğer gıda ürünlerinde mevzuat birliği için yoğun çalışmalar yürütülmektedir. Türkiye bu çalışmaları izlemelidir. Meyve suyu sanayiinin AT'daki benzer sanayicilerle rekabet edebilmesi için hammaddelerin iyileştirilmesi ve tedariki yanında, kapasite kullanma oranının artırılması, atıl işletmelerin canlandırılması, ihracat organizasyonları ve teşviklerin geliştirilmesi ve firmaların gerek kendi aralarında, gerekse sanayiye hammadde veren tarım işletmeleriyle ilişkilerinin geliştirilmesi ve yeni organizasyonlara ihtiyaç vardır. Öte yandan pazar araştırmaları ve pazarlama hizmetlerinin geliştirilmesi gerekmektedir. AT'daki meyve suyu sektörü ile rekabet edebilmek için aynı zamanda Türkiye alternatif pazar araştırmalarına girişmelidir.