16. yüzyıl Osmanlı saray dokumaları ve dokumacılık sanatında tasarımcının rolü

Türklerin Anadolu'ya gelip yerleşmelerinden çok önceleri de Anadolu topraklarında yerleşik. gelişmiş bir sanat kültürü vardı. Bu mevcut kültüre Türk kültürü de eklenerek komplike bir tarz ortaya çıkmıştır. Burada etkilenmelerden bahsetmemiz mümkündür. Yani tamamıyla Türk öncesi veya sadece Türk kültürü ön plana çıkmayıp geçmişş kültürlerden etkilenen yer yer onların özelliklerini de yansıtan bir üslup gözlenmektedir. Anadolu Selçukluları dönemindeki görünüm bu şekildeydi. Osmanlı İmparatorluğundan önce Beylikler döneminde ise Selçukluların uzantısı durumunda bir sanat anlayışı hakimiyetini sürdürmüştür. Ancak günümüze o dönemden çok az sayıda eser gelebilmiştir. Osmanlı İmparatorluğunun kuruluş yıllarında da bu durum devam etmiştir. 15. yüzyıla gelince siyasi yapılanmadaki güçlenmeye paralel olarak her alanda bir gelişme, ilerleme kaydedilmiştir. Doğal olarak bu gelişme sanat alanında da kendini gösterir. Yine bu dönemde Bursa'nın, ipek yolu üzerinde iyi bir konuma sahip olması ile gerek dokumaların üretimi ve gerekse ticareti açısından bir merkez haline geldiğini görüyoruz. Bursa bu merkezi konumunu uzun yıllar sürdürmüştür. İmparatorluğun başkentinin Edirne'den İstanbul'a alınmasıyla sanat alanında İstanbul'un da hareketlendiğini gözlüyoruz. Hatta merkeziyetçi bir sistemle tüm sanat faaliyetlerinin tekel de toplandığını, bu durumun muhafaza edilmesi için kanunlar dahi çıkarıldığını belgelerden anla maktayız. 130 Bursa ve İstanbul'da dokumacılık oldukça gelişmiş olup, daha çok ipekli kumaşlardan oluşturulan seraser, kemha, kadife, çatma, takta, bürümcük gibi çeşitli dokumalar üretilmekteydi. Kumaş çeşidi oldukça zen gindi. Mine Esiner Özen, bir araştırmasında, 650'ye yakın kumaş adı belirlenmiştir ki bazıları bugün dahi bilinmemektedir. Kumaş dokumada, altın, gümüş teller kullanılmaya başlanınca papalı malzemeler olduklarından korumaya yönelik kanunlar çıkarıldı. Bu suretle dokuma kalitesi de kontrol edilmekteydi. Kumaşlar içinde en pahalı ve değerli olanı seraser olup Sultan kaftanlarında kullanıldığı anlaşılıyor. Osmanlı saray dokumalarında renk olarak daha çok kırmızının hakimiyetini görmekteyiz. Kırmızının elde edilmesine büyük bir itina gösterilmekteydi. Öyle ki Türk Alı olarak büyük ün yapmıştı, ayrıca bir diğer özelliği de kaliteli renk elde edildiğinden renginin solmamasıydı. Osmanlı Saray dokumacılık sanatında göze çarpan belirgin özelliklerinden biri sınırlı ve belirli renklerle dokunmasıdır. Kırmızıdan sonra en çok kullanılmış olan renkler sarı ve mavidir. Çatma, kemha ve serenkle- rin desenlerinde iki özellik göze çarpar, biri geniş yüzeyde tekrarlanan monoton, ana şema, diğeri ise içini süsleyen detay kompozisyonlarıdır. Türk dokumacılık sanatında motifler stilize edilmiş bitki şekilleridir. Kemhalarda değişik şemalar içinde uygulanan detay süslemeleri zarif ve incedir. Başta gelen bezeme 16 yüzyılın ikinci yarısından sonra bütün saray süsleme sanat dallarında uygulanan ve daha önce de adından bahsettiğimiz naturalist üsluptaki çiçeklerdir. Kumaşlardaki desenlere ilk bakıldığında detay süslemelerinin birbirine benzediği zannedilirsede yakından incelendiğinde bunların daima birbirinden farklı oldukları görülür. Kemha bezemeleri diğer ülke kumaş desenlerinden hiçbir etki almayıp bilakis onları etkilemiştir. Bununla birlikte çatlamalar, batı piyasalarında çok aranmalarından dolayı bir ticaret ürünü olmuşlar ve bu sebeple de, İtalyan kadife desenler gibi yabancı desenlerle müşterek motiflerin kullanıldığı olmuştur. 131 Çatmalarda en çok üç renk kullanılmıştır. Zemin kırmızı kadife veya klaptanlı fildişi ipek ve nadiren yeşil kadifedir. Kemhalarda zemin çoğunlukla kırmızı ve bazen zümrüt yeşil veya klaptanlı, nadiren de beyaz ve mavidir. Serenklere gelince kelime anlamı üç renktir, 16 yüzyılda az renkle dokunan üçlü benek desenini kapsayan serenk kumaşları adını daha sonraları klaptan yerine parlak sarı ipekle dokunan kumaşa bırakmıştır. Yavuz Sultan Selim'in Çaldıran Seferi Tebriz'e kadar uzanması sonucu İran sanatı ile de bir iletişim kurulmuş oldu. Padişah Selim, Tebriz'den Şahkulu gibi ünlü nakkaş ustalarını İstanbul'a getirtmiştir. Bu sanatçıların da etkisi ile Osmanlı sanat anlayışında İran üslubunun etkileri gözlenmeye başlamıştır. Her iki sanat anlayışında bir takım temel benzer liklerinde olması bu etkileşmeyi kolaylaştırır. Örneğin ortak nokta olarak geleneksel İslam sanatının hakimiyeti söylenebilir. Her iki türde de figüre az rastlanmaktadır. İranlı Şahkulu, kıvrık, sivri uçlu hançer formundaki yapraklarla hatayi çeşitlerinden oluşan saz yolu üslubunun yaratıcısıdır. İran'ın yanı sıra Çin ve İtalyan sanatıyla da etkileşim sözkonusu- dur. Yabancı motiflerin kullanımında geleneksel motifler ve üsluplar da yerini almıştır, zaman zaman birlikte kullanılarak güzel kompozisyonlar oluşturulmuş ve zaman zaman yalnız başına kullanılmışlardır. Naturalist üslup Kara Memi'nin geliştirdiği bir üslup olup, bu üslup sayesinde saray bahçelerdeki her türlü rengarenk çiçeklerin kumaşları ve dolayısıyla giysileri süslediğini görmekteyiz. Naturalist üslup da bazen yalnız olarak bazen de hatayi, rumi çin bulutu gibi geleneksel motiflerle bir arada güzel kompozisyonlar içinde kullanılmıştır. 132 Dokumacılar çeşitli loncalara ayrılmışlardı, örneğin kemha doku yanlar kemhacı, kadife dokuyanlar kadifeci gibi isimler almaktaydılar bunlarda hirefi oluşturmaktaydılar. Her kumaş için dişli sayıları belirli bir tip tezgah kullanılmaktaydı. Dokuma loncalarında 6 kişiden oluşan idareciler ve başlarında bir şeyh bulunmaktaydı. Diğer sanatlar da olduğu gibi Kethüda, yiğitbaşı, işçibaşı ve ehlihibre'den oluşuyordu. Tüm sanatçıların birlikte oluşturdukları örgüte de Ehl-i Hiref denmekteydi. Bu örgüt içinde her türlü sanat alanında faaliyet gösteren sanatçılar yer almaktaydılar. Bunlara aylıklar verilmekteydi. Kanuni Sultan Süleyman'dan önce nakkaşlar iki gruba ayrılmışlardı. Anadolu ve İstanbul kökenlilerin bütününe Rumiyan grubu, dış ülkelerden gelen yabancı kökenli nakkaşların oluşturduğu gruba ise Acemyan grubu denmekteydi. Bu ayrım Kanuni Sultan Süleyman döneminde sona ermiştir. Şahkulu Acemyan grubunun başındaydı, bir süre bu görevini sürdürdü. Şahkulu ve Kara Memi ünlü nakkaşlardandır. Geliştirdileri üsluplar süsleme sanatlarının hemen her alanında kullanılarak güzel şaheserler meydana getirilmiştir. Nigari, Nakkaş Osman, Abdullah, Baba Şah İsfa- hani, Molla Tiflisi, dönemin diğer tasarımcı şahsiyetleridir. 16. yüzyılda sanat aleminde isim yapmış ve diğerlerini etkisi altına almış okul denebilecek merkezler, Herat, Tebriz, Şirat ve İstanbul'du. Herat, Tebriz ve zaman zaman Şiraz üslupları İstanbul Osmanlı Saray Sanatlarını etkilemiştir. Saray sanatının da onlar üzerinde etkisi olmuştur. Bu üsluplar kaynaşmış ve birbirinden ayırım oldukça güç hale geldiği de gözlenir olmuştur. 133 Bütün bu etkileşimlerle birlikte genel olarak Osmanlı Saray sanatında geleneksel çizgiler her zaman ağırlığını korumuştur. 16. yüzyıldan günümüze gelen Şehname, Surname, Hünername ve Süleymanname gibi yazma eserlerde dönemin usta tasarımcılarına ait minyatürleri görmekteyiz. Bu minyatürler incelendiğinde kullanılan desen ve motiflerin, diğer süsleme sanatlarındakilerle aynı olduğu görülür. Süsleme sanatında bilhassa Osmanlı Minyatür sanatında doğudan ve batıdan gelen çeşitli etkiler, realizmin hakim olduğu kuvvetli bir üslup içerisinde ustalıkla ele alınmıştır. Bu döneme ait minyatürlerden yine aynı dönemin dokuma sanatı hakkında fikir edinmek de mümkün olmaktadır. Zira kumaşların bir kısmı günümüze kadar ulaşmamıştır.