Dünya tarım ürünleri ticaretinin libarelleşmesine yönelik düzenlemelerin Türkiye'nin tarım ve ticaret politikaları üzerine etkileri

İkinci Dünya Savaşından sonra, ticari anlaşmazlıkların çözümü ve korumacılığın yarattığı olumsuzluklar, ticaretin liberalleşmesi yönünde oluşturulan Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması ile aşılmaya çalışılmıştır. GATT ile birlikte yeniden düzenlenen dünya ticaret sistemi içerisinde tarım ürünleriticaretiyle ilgili kurallar, diğer sektörlerin tabi olduğu disiplinlerden ve kurallardanbüyük ölçüde ayrı ve muaf tutulmuştur. Tarım sektörünün GATT kapsamı dışınaalınmasının en önemli nedeni ABD'nin uyguladığı tarım politikası ve Avrupa Birliği'nin Ortak Tarım Politikası'nı oluşturmasıdır. Siyasi ve ekonomik yönden liberal felsefeyi benimseyen bu ülkelerin, tarımda korumacı davranmaları, ekonomik olmaktan daha çok siyasi nedenlere bağlanabilir. Çünkü gıda, insan hayatının en önemli temel gereksinimidir ve hiçbir ülke gıda konusunda dışarıya bağımlı olmak istemez. GATT görüşmelerinde, Uruguay Raundu uluslararası ticari ilişkiler için önemli bir adım sayılmaktadır. Uruguay Raundu sonrasında oluşturulan Tarım Anlaşması ile Dünya tarım ürünleri ticareti diğer sektörlerde olduğu gibi GATTkapsamına alınmıştır. Uruguay Raundu sonrasında GATT yerini Dünya Ticaret Örgütü'ne bırakırken, Tarım Anlaşması'nın yürütülmesinden de bu örgütsorumlu tutulmuştur. Tarım Anlaşması'yla ihracat sübvansiyonlarına, yurtiçi destekharcamalarına sınırlamalar getirilmeye çalışılmış, tarife dışı engeller tarife eşdeğerlerine dönüştürülerek mevcut tarifelerde indirimler gerçekleştirilmiştir. DTÖ Tarım Anlaşması ile, tarım ürünlerinin uluslararası ticaretine tam bir serbestigetirmekten daha çok, serbest ticareti engelleyen ve çarpıtan unsurların aşamalı olarak sınırlandırılması amaçlanmıştır. Gerçekte, tarım konusunun GATT kapsamına alınması konusundakizamanlamanın tespiti önemlidir. Çünkü, 1980'li yıllar, tarım ürünleri ticaretindekikorumacılık nedeniyle dünya tarım ürünleri fiyatlarının düştüğü, gıda talebinin nüfus artış hızındaki düşüş nedeniyle azaldığı ve ülkelerin gıda stoklarını ancaksübvansiyonlu olarak satabildikleri bir dönem olmuştur. 1980'li yıllarda borç batağıiçinde olan birçok gelişmekte olan ülkede, devletin ekonomiye müdahalesininmaliyetlerinin yüksek olduğu düşüncesi ve bu ülkelere kredi yardımında bulunanIIuluslararası kuruluşların bu düşünceyle paralellik gösteren uygulamaları sonucunda, birçok gelişmekte olan ülke gibi Türkiye de etkilenmiştir. Tarım sektörü 1932 yılından itibaren pazar fiyat desteği, girdi sübvansiyonları, dış ticarete sınırlamalar getirilmesi gibi yollarla korunmaya başlanmıştır. Fakat 1980'li yıllardan itibaren uygulamaya çalışılan yapısall uyum politikaları, uluslararası kuruluşların yönlendirmeleri ve desteklemelerin getirdiği olumsuzluklardan yakınan çeşitli çevrelerin baskılarıyla, tarımda müdahaleciliktenliberalleşmeye doğru adım atılmasını zorunlu kılmıştır. Türkiye'nin tarım politikalarının yönü, gerek yapısall uyum politikalarıgerekse yapılan anlaşmalar doğrultusunda korumacılıktan liberalleşmeye doğrudur. 9 Aralık 1999 Aralığı ve sonrası IMF'ye verilen niyet mektupları ile gerçekleştirilmesi öngörülen tarım reformu, genel çerçeve olarak, DTÖ kurallarına ve Türkiye'nin Gümrük Birliği ve tam üyelik bağlamında uyum sağlamak zorunda olduğuOTP'ye uygunluk gösterecek şekilde düzenlenmeye çalışılmıştır. Bu çalışmada, DTÖ Tarım Anlaşması'nın gerçekten de amaçlandığı gibi, liberalleşme yönünde atılan adımlarla kaynakların etkin dağılımının sağlanması konusunda önemli bir rol üstlenip üstlenmediği sorusuna yanıt aranmaya çalışılmıştır. DTÖ konferanslarına bakıldığında, tarım konusunda liberalleşme yönünde atılan adımların yeterli olmadığı ve özellikle gelişmiş ülkelerdekorumacılığın farklı araçlar kullanılarak devam ettirildiği görülmektedir. Tezde yukarıda belirtilen konular tespit etmeye çalışılmış ve Türkiye'nindestekleme politikalarındaki değişimlerin etkileri ve sonuçları vurgulanmaya çalışılmıştır. Türkiye'de uygulanan destekleme fiyat ve alım politikasının bazı ürünlerde üretim fazlası ve bazı ürünlerde de üretim yetersizliğine yol açtığı ve kamu finansman sorunu yaşayan Türkiye'nin bu politikaları devam ettirmesinin rasyonel bir tutum olmayacağı yapılan ekonometrik çalışma ile ortaya konulmaya çalışılmıştır. Destekleme fiyat politikasının en çok eleştirilen yönü, fiyat tespitindepolitik amaçların ağır basması ve ekonomik etkenlerin geri plana itilmesi sonucu ortaya çıkabilen stok birikimiyle birlikte, mali destek ve enflasyonist etkidir. Bununla birlikte, enflasyonun ve kamunun finansman sorununun temel kaynağınındestekleme fiyat politikası olduğunu söylemek doğru bir yaklaşım olmayabilir. IIIDestekleme fiyat politikasının kamu maliyesine olan yükünün artmasının nedeni, tarımın bizzat kendisi değildir. Tarımı destekleyen KİT'ler ve kamu bankalarının yüksek enflasyonist ortamda, yüksek faizle borç almaları ve zamanında ödenmeyenborçlar için ana paranın çok üzerinde faiz ödemeleridir. Türkiye'nin tarımı desteklemede şu anda kullandığı en önemli araç doğrudan gelir desteğiuygulamasıdır. Bu uygulama Dünya Bankası'nin desteği ile devam ettirilmektedir. Fakat bu destekleme aracı her ne kadar piyasa mekanizmasınauygunluk gösteren bir destekleme şekli olsa da tarımda yaşanan yapısall sorunlara çare oluşturmada yetersiz kaldığı söylenebilir.