Antik Dönem mezar yapıları: Araştırma-koruma

İnsanlık tarihi boyunca ölüm kavramı, insanlar için çok önemli bir konu olarak ele alınmış ve bu kavram etrafında birçok inanışlar geliştirilmiştir. İnsanlar, ölümün bir bitiş olmadığına inanmışlar, aksine onu yeni bir başlangıç olarak değerlendirmişlerdir. Bu inanışlar sonucunda, yeni hayatlarım geçirecekleri, isimlerini sonsuza kadar yaşatacak mekanlar tasarlamışlardır. Önceleri basit bir takım çözümlerle başlayan bu tasarımlar zaman içinde gelişerek, anıtsal anlamda yapılara dönüşmüş, günümüzde dahi yaşayan anıt mezarları oluşturmuşlardır. Bu çalışma kapsamında, insanların ölümden sonraki hayatları üzerine olan inançları, bu inançların arkasında yer alan nedenleri ve tüm bunların mimari sonuçlan incelenmiştir. Batı Anadolu Bölgesi özelinde, ölü gömme adetleri, mezar ve mezarlık kültürü, örnekler üzerinde incelerek bir sınıflandırma yapılmaya çalışılmıştır. Bu sınıflandırmanın sonuçları Türkiye haritasına işlenerek ifade edilmeye çalışılmıştır (Harita 1 .1). Araştırmanın birinci bölümünde, bu çalışmanın amacı ve kapsamı yer almaktadır. İkinci bölümde, antik çağ insanlarının ölüm kavramına bakış açısı, ölü kültü kavramı, bu kavram sonucunda ortaya çıkan ölü gömme törenlerinden bahsedilmektedir. Ölü gömme adetleri, insanların ölümün, bir bitiş olmadığına dair inançları sonucunda ortaya çıkmışlar, her toplum ve her dönemde farklılık göstererek uygulanmışlardır. Bu ölü gömme adetleri, sık değişen ve bir toplumdan diğerine kolaylıkla geçebilen adetler olmadıklarından toplumların karakterlerini açıklamak açısından büyük önem taşımaktadırlar. Tezin üçüncü bölümünde, ölü ve ölüm kavramları neticesinde kaçınılmaz olarak ortaya çıkan mezar ve mezarlık olguları, tek tek mezarlardan nekropolis kavramına olan gelişim süreci, yerleşim içi mezarlıklardan yerleşim dışı mezarlıklara geçişler ve bunların Batı Anadolu Bölgesi içerisindeki durumları incelenmiştir. Bir tür ölümsüzlük konutu olarak nitelendirilebilecek mezarların tasarımı etkileyen ilk unsurlar, bölgenin coğrafi yapısı ve yöre insanlarının inançlarıdır. Bu etkenler etrafında, insanlar, ölülerini bazen gömmüşler, bazen bir küpe koyarak defnetmişler, bazen yakarak küllerini saklamışlardır. Zaman içinde daha da ileri giderek onları tanrılaştırmış ve anıt mezarlar inşa etmeye başlamışlardır. Batı Anadolu Bölgesi, kültürlerin kesişim bölgesinde yer alması açısından bu anlamda içerdiği büyük zenginlik nedeniyle konu için çalışma alam olarak belirlenmiştir. Batı Anadolu Bölgesinde görülen mezar tiplerinin sınıflandırması ise dördüncü bölümde ele alınmıştır. Tezin esas amacı, anıt mezarların incelenmesi olmasına rağmen sınıflandırmada kısaca toprak mezarlar, kremasyon mezarlar ve küp mezarlar gibi Batı Anadolu Bölgesinde yoğun bir şekilde kullanılmış olan bu üç mezar tipinden de kısaca bahsedilmiştir. Bunun dışında, anıt mezar olarak bölgede çeşitli ve spesifik tiplerine rastlanan lahitler, tümülüsler, topografyanın bir neticesi olarak ortaya çıkan kaya mezarları ve ölüye tapınma düşüncesinin son noktası olan mausoleionlar inceleme konusu edilmiştir. Batı Anadolu Bölgesi için bu sınıflandırma yapılırken konu ile ilgili spesifik örnekler ele alınarak, bunların korunma durumları ve korunmalarına dair önerilere yer verilmiştir. Bunlar dışında birçok mezar tipinin bir arada görülebildiği bir nekropol alanı da incelerek koruma sorunları irdelenerek öneriler getirilmeye çalışılmıştır.