Türkiye'de tütün endüstrisi

Türkiye'de Tütün Endüstrisi konulu tez çalışmamız üç bölümde ele alınmıştır. Birinci Bölümde, 'Tütün İşleme ve Bakım Sanayii' adı altında; 1985 ürün yılında 374. 975 olan üretici sayısının 1989 ürün yılında (1990 alım yılı) 535. 375 kişiye ulaştığı görülmüştür. 1985 ürün yılında 170 bin ton olan tütün üretimi 1989 ürün yılın da 270 bin tona ulaşmıştır. Türkiye'nin yıllık tütün ihtiyacı, iç tüketim için 80-90 bin ton, ihracat için 100- 120 bin ton olmak üzere toplam: 180- 220 bin ton olması nedeniyle, 1986 yılı sonu itibariyle 375 bin ton olan tütün stoku aynı seviyelerde kalarak 1991 yılma 392 bin ton olarak devretmiştir. Parasal değeri 2,5- 3 trilyon lirayı bulan, ihraç imkanı bulunmayan ve harmanlarda kullanılmayan tütünlerin imha edilmek suretiyle yok edilmesi ekonomik bir kayıptır. 1985 yılı ürünü olup imha edilen tütünlerin değeri alış bede linde, 1.272 milyon lira, 1986 yılı ürünü olup imha edilen tütünlerin de- ğerininde 3.261 milyon lira olduğu düşünülürse konunun önemi daha iyi anlaşılır. Tütün, TEKEL ve Tüccar tarafından mubayaa edilmektedir. Te- kel'in 1985 ürün yılı ortalama alım fiyatı 722 TL/Kg, 1989 ürün yılında 7,706 lira olmuşken, tücarın ortalama alım fiyatı, 1985 ürün yılında 1.318 lira, 1989 ürün yılında ise 8.915 lira olmuştur. 1985 ürün yılında Tekel ve Tücar olarak tütün üreticisine 181 milyar lira ödenirken bu rakam 1989 ürün yılında 2.146 milyar liraya ulaşmıştır. Tütün sektöründe mevcut işgücünün büyük bölümü Tekel'de istihdam edilmektedir. Yaprak tütünün alım, işleme ve bakımım yapan, Yaprak Tütün İşletmeleri Müessesi bünyesindeki; Memur ve işçi kadrosu 40 bin civarında olup, Özel Sektörde ise daimi ve mevsimlik olmak üzere bu miktar 15 bin civarındadır. -159Tütünün, Genel ihracat içindeki payı 1985 yılında % 4,2, 1990 yılında ise % 33 olmuştur. Değer olarak ise 1985 yılında 337 milyon dolar 1990 yılında ise 430 milyon dolardır, ihracatın miktar ve değer olarak büyük bir kısmı tüccar tarafından yapılmaktadır. Bu nisbet, miktar olarak TEKEL ihracatının 5-6 katının TÜCCAR tararından yapılmakta olduğunu göstermektedir. Türkiye'nin tütün ihracatında, ABD payı % 60 -65, Avrupa Topluluğu ülkelerinin payı ise % 20-25 dir. Dünya tütün üretimi 1989 ürün yılında 7.206 bin ton civarında olmuştur. Türkiye tütün üretiminde, Çin, ABD Hindistan ve Brezilya'dan sonra 5. sırada gelmektedir. Avrupa Topluluğu ülkeleri içerisinde en önemli tütün üreticileri italya, Yunanistan, İspanya ve Fransa olup diğer Topluluk ülkeleri, tütün mamulleri üretimi için gerekli tütünü ithal etmektedir. İkinci Bölümde; 'Tütün Mamulleri Sanayii' adı altında, Sektör içerisinde ağırlığı olan tek kuruluşun TEKEL olduğu görülmektedir. 1983 yılında ürettiği mamulleri yurt dışında pazarlamak üzere faaliyete geçen ve TEKEL'in 1988 yılında % 25 oranında hisse ile katıldığı BİTLİS ENTEGRE ve TÜTÜN SANAYİİ adı altında bu sektörde halen tek özel sektör olarak üretimi devam etmekte olup, yıllık kapasitesi 600 tondur. TEKEL'in bünyesinde hali hazırda faaliyet gösteren 8 sigara Fabrikası bulunmaktadır. Bunlardan 4'ünün teknolojisi oldukça eskidir. Söz konusu fabrikaların yıllık Fiili kapasiteleri, Filtreli sigara için 66.078 ton, Filtresiz sigaralarda 11.518 tondur. Kapasite kullanımı 1989 yılında Filtreli sigaralarda % 85,7, Filtresiz sigaralarda % 38,5, diğer tütün mamullerinde % 28,1 ve Purolarda ise % 86,9 olmuştur. -160-Tütün mamullerinin satışından 1990 yılında 6 trilyon lira gayri safi satış hasılatı elde edilmiş olup, bu satıştan hazineye 3 trilyon liraya yakın vergi ve fon ödemesi yapılması beklenilmektedir. Tütün mamulle rinden 13 nevi ve fon alınmakta olup, bu da sektörün önemini ortaya koymaktadır. 1984 yılında 2, 3 bin ton olarak ithaline başlanılan sigara ithalatı, 1990 yılında 15,7 bin tona ulaşmıştır, ithal sigaranın miktar olarak tütün mamullerine oranı 1985 yılında % 6 dan 1990 yılında % 20,3 e, Filtreli sigaralara oram ise 1985'te % 7,4 den 1990'da % 27,5 çıkmıştır. Değer olarak bu oranlar tütün mamullerine 1985 yılında % 17,1 den 1990'da 40,6 ya, filtreli sigaralara 1985'de % 70,2 ye çıkması oldukça dikkat çekici ve de tedbir alınmasını gerektiriridir. Sektörü oluşturan, Tekel Sigara Sanayii işletmeleri bünyesinde 11 bin civarında Memur ve işçi istihdam edilmektedir. Filtreli sigara maliyetlerinde en fazla paylar; hammadde, malzeme ve genel imal giderleri olarak sıralanırken, filtresiz sigaralarda; hammadde, genel imal giderleri ve genel idare giderleri olarak sıralanmaktadır. Tütün Sanayiinin Milli gelire katkısı, 1984 yılında % 1,6 iken 1989 yılında % 1, 2 ye düşmüştür. Tütün sanayiinin 'Tüketim Malları' içindeki payı 1984 yılında % 2, 3, 1988 yılında % 1,8, 1989 yılında ise % 1,7 olup, tedricide olsa bir azalma göze çarpmaktadır. imalat sanayii istihdamının, 1987 yılında % 3,5 u, 1988 yılında % 3,7 si, 1989 yılında da % 3,6 sim tütün mamulleri sanayiinde çalışan işgücü oluşturmaktadır. Toplam sigara ithalatı değerinin, toplam yaprak tütün ihraç değerine oranı,1985'de % 15 iken, 1986'da % 40, 1987'de % 59, 1988'de % 63, 1989'da % 43, 1990'da ise % 77 olmuştur. 161 Dünya sigara üretimi 1988 yılında 5.269 bin ton olup, üretim sıralamasında ilk beş ülke, Çin ABD, SSCB, Japonya ve Almanya'dır. Dünya sigara ithalatı 1988 yılında, 396 bin ton, ihracatı ise 456 bin ton civarında olmuştur. En önemli sigara ithalatçıları, SSCB, Fransa, Japonya, italya ve Hong-Kong, ihracatçıları ise ABD, Bulgaristan, Hollanda, Almanya ve Hong-Kong'dur. Avrupa Topluluğunun 1988 yılı sigara üretimi 624 bin ton ithalatı 112 bin ton, ihracatı ise 165 bin ton civarındadır. Avrupa Topluluğu Ülkelerinde yıllık sigara ihrac-ithalat karşılaştırmasında; Fransa, italya, ispanya ve Yunanistan' da ithlat miktarlarının ihracat miktarlarından fazla olduğu, diğer ülkelerde ise ihracat miktarlarının ithalat miktarının üzerinde olduğu görülmektedir. Üçüncü Bölüm: '6. Beş Yıllık Kalkınma Planı Döneminde tütün Sanayii' Adı altında, Tütün Bakım ve işleme Sanayii ve Tütün Mamulleri Sanayiinin durumu hedefler ve ilkeler doğrutusunda incelenmiş, Plan döneminin ilk uygulama yılı olan 1990 yılı gerçekleşmelerine göre Plan dönemi sonu itibariyle muhtemel gelişmeler ele alınmıştır. Tütün Bakım ve işleme Sanayii ile ilgili olarak Altıncı Beş yıllık Plan Döneminde; Kurak ve yamaç alanlarda yapılan kaliteli tütün üretiminin fiyat ve teşvik politikaları ile ekonomik ölçüler içinde destekleneceği, yurt içinde üretilecek Amerikan blend sigara harmanında kullanılan Virginia ve Burley tütünlerinin yetiştirilmesi için sürdürülen çalışmaların tamamlanacağı, ilke ve hedefleri belirlenmiştir. Tütün Mamulleri Sanayii ile ilgili olarak Altına Beş Yıllık Plan Döneminde; filtresiz sigara üretiminin azalması, Filtreli sigara üretiminin ise yılda ortalama % 9,2 oranında artması, 1989 yılında 11 ton olacaği tahmin edilen sigara ithalatının, yılda ortalama % 6,2 oranında azalarak 1994 yılında 8 bin tona düşmesi hedef alınmıştır. Plan döneminde uygulanacak strateji ise ' ithal ikame' stratejisi olup, yurt içinde Amerikan blended tipi (Tekel 2000 sigarası gibi ) sigara üretimini artırmaktır. -162-Plan döneminde, sigara ithalatının azalması hedef alınmış ise de, ilk uygulamam yılı olan 1990 yılında 15,7 bin ton sigara ithalatı gerçekleşmiştir. Altıncı Plan döneminde, sigara ithalatının azaltılmasına göre hedefler belirlenmiş ise de, 1991 Yılı programında, 1990 yılında 14,5 bin ton olarak tahmin edilen sigara ithalatının, 1991'de 15,5 bin tona ulaşacağı, yani sigara ithalatının artacağı belirtilmektedir. 1990 yılında 15,7 bin ton sigara ithalatı gerçekleşmesi karşısında, yurt içinde imal edilen ve de edilecek olan yeni nevi blended tipi. sigaralann üretimi programlanan hedeflere ulaşmadığı taktirde, 1991 ve müteakip yıllarda sigara ithalatının artış hızı devam edecektir. Bakanlar kurulunun 20. 8. 1986 tarihli resmi gazetede yayınlanan 86 / 10911 sayılı karan ile yerli ve yabancı gerçek ve tüzel kişilerin Tekel idaresi ile ortaklık teşkili sureti ile yurt içinde tütün mamulleri üretmelerinin serbest bırakılması nedeniyle, 6. Plan döneminde Ortaklık şeklinde Amerikan blended tipi sigaraların yurt içinde imali suretiyle, sigara ithalatının azaltılması hedeflenmiş ise de, Türkiye'ye sigara ihraç eden kuruluşların böyle bir ortaklıkla Türkiye'de sigara üretmeye pek sıcak bakacaklarım tahmin etmiyoruz. Üretiminin % 82 sini ihraç eden komşumuz Bulgaristan, dünya sigara ihracatında ikinci sırada olup, 1988 yılı ihracatı 73 bin tonun üzerindedir, ihracatın büyük bir bölümünü Doğu Bloku Ülkelerine yapmaktadır. Doğu Blokundaki çözülme değerlendirilerek, bu pazardan pay elde edilmesi başarılı olunması halinde Türkiye, yalnız tütün değil sigara ihraç eden bir Ülke niteliğine de bürünebilir. 163-