Türkiye'de kamu iktisadi teşebbüsleri ve özelleştirme

VE SONUÇ Cumhuriyetin ilk yıllarında kalkınma sürecini başlatacak özel teşebbüs gücünün yetersiz oluşu, bu dönemde devletin, kalkınmaya öncülük etmesini zorunlu kılmıştır. Devlet, çeşitli alanlarda oluşturduğu kamu iktisadi teşebbüsleri ile bu görevi yerine getirmeye çalışmıştır. Altyapı yatırımlarının tamamlanması, teknolojinin geliştirilmesi, nitelikli işgücünün yetiştirilmesi, sanayinin ihtiyaç duyduğu temel mal ve hizmetlerin üretilmesi, bankacılık ve ulaştırma alanların da modern yöntemlerin uygulanması KİT';ler tarafından sağlanmaya çalışılmıştır. KİT'lerin ülkenin ekonomik kalkınma ve büyüme sürecinde, içinde bulunduğumuz aşamaya gelinmesinde ö- nemli katkıları olmuştur. KİT'lerin kuruluş yıllarından bugüne kadar izlenen ekonomik politikalar çevresinde, siyasal karar alıcının istekleri doğrultusunda ülke ekonomisi içindeki etkinlikleri farklılık göstermiştir. İthal ikameci politikaların izlendiği dönemlerde KİT'lerin sayıları ve hizmet alanları çoğalmıştır. Dışa açık büyüme modelinin tercih edildiği dönemlerde ise, KİT'lerin faaliyetlerinin sınırlandırılmasına çalışılmıştır. Günümüzde de KİT'lerin ülke ekonomisi içersinde önemli ağırlıkları vardır. Ülke ekonomisine çok önemli katkıları bulunan KİT'ler kuruluşlarından bugüne gelinceye kadar çeşitli sorunlarla karşılaşmışlardır. KİT'lerin gelişen ekonomik koşullara uyum sağlaması ve içinde bulunduğu sorunların çözülmesi amacıyla çeşitli iyileştirme ve yeniden düzenleme çalışmaları yapılmıştır. Bu konuda yerli ve yabancıların deneylerinden faydalanarak çeşitli düzenlemelere gidilmiştir. Ancak bu çalışmalar uygulamaya konulamamıştır. 1980 ' yılından itibaren ülkemizde dışa açık büyüme modeli benimsenmiştir. 1980'de alınan istikrar tedbirleri KİT'leri de kapsamına almıştır. KİT'lerin serbest piyasa ekonomisiyle eklemleşmesini sağlayacak ve KİT'lerin sorunlarını hafifletmeye çalışacak çözümlemelere yer verilmiştir. Bu çözümlerin başında da KİT'lerin özelleştirilmesi gelmektedir. özelleştirme dar anlamda kamu yönetimi ve mülkiyetindeki iktisadi teşebbüslerin özel kişi ve kuruluşlara devridir. Özelleştirme ile KİT sorunlarına çözüm getirebilmenin yanında piyasaya ekonomisini güçlendirmek, sermaye, piyasasını geliştirmek, mülkiyeti tabana yaymak, KİT'lerde verimlilik ve karlılığı artırmak ve KİT'lerin hazine üzerindeki yüklerini azaltmak gibi amaçlara da ulaşılmak istenmektedir. KİT'lerin özelleştirilmeleri amacıyla ilk olarak, ticari ve sınai alanda piyasa koşullarına göre faaliyet gösterebilmeleri için KİT'lere ilişkin mevzuatta değişiklikler yapılmıştır. Bu yasal düzenlemelerle birlikte, dar anlamda özelleştirmeye yönelik hazırlık çalışmaları yürütülmüştür, özelleştirmeyle ilgili olarak 1986'da Amerikan firması olan Morgan Guaranty Bank'a Master Planı hazırlattırılmıştır. Bu plan da yer alan öneriler doğrultusunda özelleştirilmek üzere 41 kuruluşun hisse senetleri TKKOİ'ne devredilmiştir. TELETAŞ'ın bünyesinde bulunan kamuya ait hisselerin % 22'sinin halka satılmasıyla özelleştirme yönünde ilk uygulama başlatılmıştır. Daha sonra ANSAN, MEDA, USAŞ ve ÇİTOSAN'a bağlı beş fabrika ile bazı Yem Fabrikaları da yabancılara satılarak özelleşti rilmiştir. Türkiye'de yapılan özelleştirme çalışmalarının genel bir değerlendirmesini yaparsak şu sonuçlara ulaşırız: - Yapılan özelleştirme çalışmaları ne KİT'lerin sorunlarına çözüm getirebilir, ne de özelleştirme ile hedeflenen- amaçlara ulaşılabilir niteliktedir. Nitekim, TELETAŞ uygulanmasında sermaye piyasasını geliştirmek, sermaye mülkiyetini tabana yaymak gibi amaçların ön planda tutulduğu vurgulandı. Fakat kamuya ait hisselerin sadece % 22' si satışa sunuldu ve bunun da ancak % 10' u çalışanlarına tahsis edildi. Hisse senetlerinin satış hacmi de 15.4 milyarla sınırlı kaldı. Daha sonra yapılan özelleştirmelerde de hisse senediyle satış yöntemi yerine, doğrudan satış yöntemiyle yabancılara satış tercih e- dildi.,- özelleştirme ile elde edilen gelir bir defayla sınırlıdır, üstelik karlı durumda olan KİT'ler satıldığından, devlet kendisine sürekli gelir sağlayan kaynaktan yoksun kalmaktadır. - öte yandan özelleştirilecek işletmelerin tekel konumunda olması, devlet tekelleri yerine, özel tekellerin oluşmasına sebep olacaktır. Dolayısıyla özel tekellerin izleyecek ler i fiyat ve üretim politikalarının, toplumun genel yararı ile çatışabilme olasılığı ortaya çıkacaktır. - Ülkemizde yapılan özelleştirme çalışmaları, devlete gelir sağlama ve borç ödeme amacını ön planda tutmaktadır. Bu amacı gerçekleştirmek için mevcut tesisler yabancılara satılarak, yabancı sermayeye kaynak aktarılmaktadır. Bu yolla mevcut KİT'lerin yabancılara devredilmesi, özelleştirmenin yeni bir boyut kazanarak yabancılaştırmaya dönüştüğü izlenimini vermektedir. Yabancılaştırmayla birlikte, ülke içi pazarda ağırlık Türk özel kesimden çok, yabancı firmalara doğru kaymaktadır. Bu eğilim sorunu, yabancı firmaların üretim ve fiyat politikalarına ilişkin analize götürür. Ayrıca KİT'lerin özelleştirilme politikasında yabancı sermaye için bir sınır belirtilmemiş olması da Türkiye açısından sorunu daha ciddi boyutlara çeker. - öte yandan özelleştirmeden amaç, hükümetin siyasal tercihi olarak beliren kamu ağırlığını azaltmak ise, özelleştirmenin bu amacın bir aracı olarak kullanıldığı söylenebilir. Konuya bu açıdan yaklaşıldığında, analiz birimi hükümetin siyasal tercihleri olmaktadır. Siyasal tercihleri belirleyen: faktörlerin analizi bu çalışmanın dışında tutulmuştur. Ancak görülüyor ki, özellikle KİT'ler gibi siyasal politikaların hedefi olan kurumların analizinde, ekonomi disiplinini siyasal boyutundan soyutlamak, sorunun bir yanını açıkta bırakmaktadır. - özelleştirme ile KİT'leri daha verimli ve karlı bir çizgiye getirmek, sosyal fayda-maliyet ölçütü ile çalışan KİT'leri dışlamamak amaçlanıyorsa, özelleştirme bir çözüm olarak görülmemektedir. Pazara dönük çalışan ve bireysel kar/zarar ölçütünü temel alan KİT'ler için özelleştirme yerine bu kuruluşları karlı ve verimli olmaktan uzaklaştıran rekabet gücünden yoksun bırakan ekonomik, sosyal ve teknik nedenler araştırılmalı ve bunların ortadan kaldırılmasına çalışılmalıdır. Sosyal fayda-maliyet ölçütü ile çalışan KİT'ler için de devlet desteği daha rasyonel bir temele oturtulmalı ve bu kuruluşların özellikle fiziksel verimlilik göstergeleri iyileştirilmeye çalışılmalıdır.