Cari işlemler dengesizliği ve sermaye akımları

1970'li yıllardan bu yana gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde geniş cari işlemler dengesizlikleri yaşanmaktadır, özellikle gelişmekte olan ülkelerde ortaya çıkan açıklar, bu ülkelerin dış borç stoklarının artmasına yol açmakta ve bu açıkların sürdürülebilirliği konusunda zaman zaman endişeler doğmaktadır. Cari işlemler açığı, ödemeler dengesi yönünden tanımlandığında, yurtiçi yerleşik olanların yabancılardan yani yerleşik olmayanlardan kazandığı gelirlerin bunlara yaptığı ödemelerden fazla olduğunu ifade etmektedir. Ulusal gelir özdeşliği göz önüne alındığında ise, bir cari işlemler açığı belli bir dönemde yurtiçi yerleşiklerin gelirlerinin üzerinde harcama yaptıklarını; ya da yurtiçi yatırımların ulusal tasarruflardan fazla olduğunu ifade etmektedir. Bir cari işlemler açığı, ülkenin net dış yükümlülüklerinde artışa yol açar. Bu noktada net dış yükümlülük pozisyonunda ortaya çıkan artışları önleyen ve düzgün bir intibak sağlayan güçlerin bulunup bulunmadığı ya da net dış varlık pozisyonunun artmaya devam etme eğilimi gösterip göstermediği önemlidir. Böyle bir mekanizma söz konusu değilse ortaya çıkacak finansal kriz nedeniyle intibak güçleşecektir. Eğer artan dış yükümlülük stoku, cari işlemler açığını azaltıyorsa, uzun dönemde bir kararlı durum söz konusudur. Bir başka deyişle, stok değişken olan dış yükümlülükler akım değişken olan cari işlemler dengesi üzerinde düzeltici etkiye sahiptir. Artan dış borç düzeyi, yatırımları tasarrufları azalttığından daha fazla azaltıyorsa ya da tasarrufları artırdığından daha az artırıyorsa, dış borç düzeyi cari işlemler açığını azaltır ve istikrar sağlayıcı rol oynar. Bu durumda dış borç stokunun artışı, kısa dönemde cari işlemler açığını azaltarak negatif geri besleme yaratmaktadır. Bu geri beslemeyi sağlayan servet etkisidir. Dış borç stokundaki artış nedeniyle ulusal servette ortaya çıkan azalma, yurtiçi harcamaları ve ithalatı azaltarak cari işlemler hesabını iyileştirmektedir. Bu geri besleme mekanizması, cari işlemler dengesinin uzun dönemde sürdürülebilir düzeye ulaşmasını sağlamaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'nin cari işlemler dengesini etkileyen faktörleri belirlemek yanında, dış yükümlülük stokunun cari işlem açıkları üzerinde istikrar sağlayıcı rolünün bulunup bulunmadığını ortaya koymaktır. Amprik bulgulara göre, Türkiye'nin birikmiş cari işlem açıklarındaki artışlar, cari işlemler açığını azaltmakta; dolayısıyla istikrar sağlayıcı rol oynamaktadır. Bunun yanında tahmin edilen para politikası tepki fonksiyonuna göre, birikmiş cari işlem açıkları artığında T. C. Merkez Bankası yurtiçi kredileri azaltmaktadır. Yurtiçi kredilerdeki azalma, cari işlemler açığının azalmasına yol açarak istikrar sağlayıcı etki yaratmaktadır. Buna karşın kısa vadeli dış borçlardaki artış, CAB üzerinde olumsuz etkiye sahiptir. Ayrıca kamu bütçe açığındaki bir artış, özel tasarruflarda yeterli artış yaratmadığından, CAB açığını artırmaktadır. Bütün bunların yanında, Türkiye'nin CAB açıkları sürdürülemez düzeylere ulaştığında politikalarda değişme yapılamadığından ekonomik kriz ortaya çıkmaktadır. Bu krizlerin en önemli nedeni, kısa vadeli borçlanmanın istikrar bozucu etkisidir.