Galip Hoca

GALİP HOCA Mahmut Celal, 15 Mayıs 1883 tarihinde Bursa'ya bağlı Gemlik İlçesi'nin Umurbey Köyü'nde doğmuştur. Babası Abdullah Fehmi Efendi (ölm.1918), 1877- 1878 Türk-Rus Savaşı'nda (93 Harbi) Bulgaristan'dan anavatana göç eden Plevne Türklerindendir. Abdullah Fehmi Efendi, ilmiye sınıfına mensuptur. İstanbul'da medrese tahsilini tamamladıktan sonra, öğretmen okulundan da mezun olmuştur. Devriye müderrisi payesini haizdir. Tuna Vilayeti Osmanlı idaresinde iken Berkofça Rüştiyesi'nin başöğretmenliğini yapmış olan Abdullah Fehmi Efendi, göçmen olarak İstanbul'a gelince, Maarif Nezareti tarafından Umurbey Rüştiyesi başöğretmenliğine tayin edilmiştir. Eşi Emine Hamın (ölm,1930)'la gelip Umurbey'e yerleşen Abdullah Fehmi Efendi, başöğretmenlik ile beraber, bir müddet Gemlik Müftülüğü görevini de yürütmüştür. Çocuklarının eğitimine büyük önem veren Abdullah Fehmi Efendi, Mahmut Celal'in büyüğü olan iki oğlundan Behzad'ı asker ve Asım'ı dezinci olarak memleket hizmetine koymak istemişse de, birincisi Edirne Askeri İdadisi'nde, ikincisi Bahriye Mektebi'nde öğrenci iken veremden hasatalanarak ölmüşlerdir. İlk ve orta tahsilini babasının yanında tamamlayan Mahmut Celal'i, aile, verem ve ölüm korkusu ile dışarı göndermemiştir. Onun için Mahmut Celal'in düzenli eğitimi, rüştiye öğrenimi ile sınırlı kalmıştır. Çocukluğunu köyde geçiren Mahmut Celal, yalan çevresinin etkisi ile çok erken yaşlarda politika ile ilgilenmeye başlamıştır. Çalışma hayatına Gemlik Mahkemesi ve Reji kalemlerinde memur olarak başlayan Mahmut Celal, daha sonra Bursa'daki Ziraat Bankası'na geçer. Şahsi gayretleri ile yarım kalan eğitimini tamamlamaya çalışmıştır. İpekçilik Okulu'na devam etmiş, özel olarak Fransızca ve Arapça ders alarak kendisini yetiştirmiştir. 1903'te İnegöllüzade Refet Bey'in kızı Reşide Hanım'la evlenen Mahmut Celal Bey'in, buIV evlilikten üç çocuğu doğmuştur: Refi (1904-1941), Turgut (1911-1985) ve Nilüfer (dog.1921). Deutsche Orient Bank'ın Bursa şubesine geçen (1905) Mahmut Celal, bankanın sahip olduğu imtiyazlar sayesinde, iç ve dış politik olaylar hakkında derinlemesine bilgi edinme imkanına kavuşmuş ve siyasi düşüncelerini biraz daha olgunlaştırmıştır. İkinci Meşrutiyetin arefesinde, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin Bursa şubesine dahil olan Mahmut Celal, teşkilat içinde kısa zamanda yükselmiş ve Genel Merkez'in en güvenilir elemanlarından biri olmuştur. 31 Mart Ayaklanması'nın (13 Nisan 1909) Bursa'ya kadar uzamasını önlemek ve Harekat Ordusu'na iltihak etmek için Cemiyet'in Bursa'da teşkil ettiği gönüllü taburunda, inkılapçı ruhun takviyesi vazifesi Mahmut Celal' e verilmiştir. Bursa'da, İttihat ve Terakki'nin evvela murahhası ve bilahere Katibi Mesulü olarak çalışan Mahmut Celal Bey, Balkan Savaşı'na (1912) ve Bab-ı Ali Baskını'na (1913) da karışmıştır. Ayrıca, Bursa'da iktisadi hayatı canlandırmak için önemli girişimlerde bulunmuş; tüccarların sermayelerini birleştirmelerine öncülük yaparak, Hüdavendigar A. Ş.'nin kurulmasını gerçekleştirmiştir. Balkan Savaşlarından sonra Birinci Dünya Savaşı tehlikesinin belirmesi üzerine, jeopolitik önemi daha da artan izmir'in sorunlarına çözüm getirebilecek isimler aranırken, Sadrazam Talat Paşa'nın tavsiyesi ve tavassutu ile yetkileri bütün Ege Bölgesi'ne teşmil edilerek İttihat ve Terakki Partisi'nin izmir Katibi Mesüllüğüne atanmıştır (1913). Mahmut Celal'in izmir mıntıkasındaki çalışmaları pek muhtelif alanlarda olmuştur. Milli bir iktisat hayatı ve zihniyeti oluşturmaya çalışmış, çiftçinin emeğinin ekalliyetler tarafından sömürülmesine mani olmak için Kooperatifler kurmuştur. Eğitimin gelişmesi ve tabana yayılması için tedbirler almış, yeni okulların açılması, mevcutların korunmasını sağlamıştır. Yunanistan'ın, Ege Bölgesi'nde ve özellikle sahil şeridi üzerinde sistemli bir şekilde gerçekleştirdiği Rum nufüs yoğunluğunu, ince politik tedbirlerle dağıtmayı başarmıştır. Çevrenin büyük oranda gayrimüslim nüfustan temizlenmiş olması, yakın gelecekte bölgede cereyan eden askeri olayların zaferle sonuçlanmasında etkili olmuştur. Milli demiryolu personelinin olmadığını gören ve bunun sakıncalarım anlayan Mahmut Celal, Türklerden demiryolcu yetiştirilmesi maksadı ile teşebbüslerde bulunur. Nihayet Basmane civarında Çayırlıçeşme mevkiinde ilk Demiryolu Okulu'nu açar (1914). Milli Mücadele sırasında, bu okuldan yetişen Türk personel sayesinde, demiryollarımız atıl kalmaktan kurtulmuştur. Birinci Dünya Savaşı sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi'ni (1918) müteakiben beliren işgal tehlikesi karşısında, Milli mukaveet fikrini yaymaya ve halkı bilinçlendirmeye çalışmıştır. İzmir Müdafaa-i Hukuk-i Osmaniyye Cemiyeti'nde (1918) çalışmış, arkadaşları ile Halka Doğru Cemiyeti'ni kurmuştur (1919). Yayınladıkları 'Halka Doğru' dergisinde 'Turgut Alp' takma adı ile yazdığı yazılarda muhitin realitelerine temas ederek vatan sevgisini uyandırmayı ve yükseltmeyi yeğlemiş, bazan da milli iktisadı ilgilendiren yazılar yazmıştır. Savaşın meydana getirdiği kararsız ortamda türeyen 'çıkar odakları' ile çarpışmış, yolsuzluklarla mücadele etmiştir. izmir'de kalarak işgale karşı koymanın imkansızlığı anlaşılınca, adım ve kıyafetini değiştirerek köylere ve dağlara çekilmiştir. Manevi değerlerine bağlı insanları harekete geçirmede en müessir vasıtalardan birisi olan 'din adamı' kimliği ile halkı Milli Mücadeleye davet etmiştir. Galip Hoca müstear adı ile Ödemiş, Tire, Aydın ve çevresinde silahlı mukaveet cephesinin kurulmasına, Kuvay-ı Milliye'nin vücuda getirilmesine çalışmış, Aydın' ı Yunanlılardan geri alan kuvvetlerle beraber bulunmuş ve bu yörede cereyan eden pek çok askeri ve siyasi hadisenin Milli menfaatlere uygun bir şekilde sonuçlanmasında etkili olmuştur. 1919'un sonbaharında Akhisar Milli Cephesi'ne, Milli Alay Kumandam olarak tayin edilmiştir. Bu görevde iken Saruhan mebusu seçilerek 12 Ocak 1920'de toplanan son Osmanlı Mebusan Meclisi'ne girmiştir. Mahmut Celal Bey, Mebusan Meclisi'nin 13 Mart 1920'deki oturumunda yaptığı konuşmada, Kuvay-ı Milliye'yi savunmuş ve işgal kuvvetlerini şiddetli protesto etmiştir. Bu konuşmasından dolayı, işgal kuvvetleri tarafından tevkif karan çıkarılınca, Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısına uyarak Anadolu'ya geçer. Bursa'da, Anzavur ayaklanmasına karşı gerekli tedbirleri alır. İşgal kuvvetlerinin baskısı ile hazırlanan ve Kuvay-ı Milliye hareketini gayr-ı meşru ilan eden İstanbul fetvasına (11 Nisan 1920) karşı, Bursa'da tanınmış din alimlerine müracaat ederek mukabil bir fetva çıkarmışta. İlk olarak Bursa'da görülen bu hareketin, bir müddet sonraVI Anadolu'nun diğer birçok yerlerinde de aynen cereyan ettiğini, sonunda 5 Mayıs 1920 tarihinde yayınlanan ve bütün Anadolu ulemasının imzalarını taşıyan mukabil bir fetva ile müşterek bir Milli hamle halini aldığını müşahede etmekteyiz. Bundan sonra TBMM'ne katılmak üzere 1920 Mayıs ayı başında Ankara'ya gelen Mahmut Celal Bey, burada da kısa zamanda yeteneklerini ortaya koymuş ve kendisini ispatlamıştır. Meclis içi ve Meclis dışı çalışmalarda görevler üstlenmiş, Milli Mücadele ruhunun dirilmesi, kanunların hazırlanması ve yürütme işleri ile yalandan ilgilenmiştir. Mustafa Kemal Paşa tarafından icra gücüne davet edilen Mahmut Celal Bey, 27 Şubat 1921 'de İktisat Vekili olmuştur. Artık onun için yeni bir devre başlamıştır: Devlet adamı Celal Bayar... Celal Bayar' ı, bundan sonraki yaşayışında birçok 'ilk' lerin sahibi yapan tesadüfler değil; mazisinde, hayatının geçen devresinin temelinde yatan bu büyük hizmetleridir. Hülasa, 'Galip Hoca'yı anlamadan Celal Bayar' ı tam anlamak mümkün değildir. Burhanettin BİLMEZ