Ankara İş ve İşçi Bulma Kurumu Mesleki Rehabilitasyon Merkezinde iğne oyası ile uğraşan özürlüler üzerine bir araştırma

El sanatlarından biri olan örücülük sanatı, kadınlarımız tarafından yapılan bir sanat koludur. Bu sanatın en güzel örneklerinden birisini oyalar meydana getirmektedir. Oya çeşitlerinden olan iğne oyalan; üst üste ilmeklerin düğümlenmesi sonucu iki veya üç boyutlu olarak çalışılan örgü sanatıdır. Anadolu'nun hemen her yöresinde iğne oyası yapan kadın ve genç kızlarımızın sayısı oldukça fazladır. Birçok yöremizde genç kızlarımıza beceri kazandırmanın temeli olarak örücülük teknikleri öğretilmektedir. Bunlar arasında duygu ve düşüncelerini iğne oy alan ile ifade eden eğitim alan özürlü genç kızlarımızda bulunmaktadır. Doğuştan ya da sonradan olma nedenlerle oluşan organ yokluğu veya bozukluğuna uğrayıp normal yaşama gereklerine uymayan bireylere özürlü denir. Özürlü bireylerin durumlarındaki olağan dışı ayrılıklar nedeni ile özel eğitim hizmetlerine ve rehabilitasyon gibi destek servislerine ihtiyaçları vardır. Bu eğitim özür çeşitlerine göre farklılıklar göstermektedir. Zihinsel ve işitme engelli bireyler için özel eğitim uygulaması gerekirken ortopedik özürlü bireyler normal eğitim kurumlarından yararlanabilmektedir. Ülkemizde aktif yaş grubu içinde yer alan genç özürlüleri üretici kılmak, topluma uyumunu kolaylaştırmak, kendilerine nitelik kazandırmak ve tedavilerini sağlamak amacıyla ortopedik özürlülere yönelik ilk ve örnek eğitim kurumu olan İş ve İşçi Bulma Kurumu Mesleki Rehabilitasyon Merkezi 1991'de Ankara'da faaliyete geçmişştir. Merkezde trikotaj, konfeksiyon, gümüş işleme, seramik, dekoratif ev eşyaları-çiçek ve iğne oy alan atelyelerinde özürlülere mesleki eğitim verilmeye başlanmıştır. Araştırma, özürlü bireyler tarafından yaplan iğne oyalarının araç, gereç, teknik, kompozisyon özelliklerini ve kullanım yerlerini belirlemek; özürlülerin el sanatlarına olan ilgileri, bedensel gelişimlerine ve ekonomik durumlarına olan katkılan yönünden incelenerek bilimsel bir döküm hazırlamak amacıyla planlanmış ve yürütülmüştür. İğne oyası eğitimi alan birey sayısı az olduğu için ayrıca bir örneklem grup seçilmemiş, bu eğitimi alan bireylerin tamamı olan 40 özürlü bireye anket uygulanıp elde edilen bilgilerin istatistiksel işlemleri yapılmış ve yorumlarıyla birlikte tablolar halinde sunulmuştur. Araştırma sonuçlarına göre bireylerin çoğunlukla; genç ve bekar ilköğretim mezunu doğuştan ortopedik özürlü oldukları, kişisel ihtiyaçlarına yönelik zorlanmadan yaptıkları iğne oyası modellerinin yapılmış ürünlerden, kitaplardan çıkardıkları, renk sınırlamasının olmadığı, perakende satışlardan elde edilen gelirden memnun oldukları ve böylece meslek öğrenmek için geldikleri merkezde amaçlarını gerçekleştirdikleri tesbit edilmiştir. Bireylerin yapmış olduğu 30 adet iğne oyalı ürünün fotoğrafı çekilerek ürünlere ait bilgiler hazırlanan bilgi formlarına işlenmiştir. Bu verilere göre ürünlerin çeşitlerine, ebatlarına, renklerine, konu ve kompozisyonlara ait bilgiler döküm tablosu halinde verilerek yorumlanmıştır. Mesleki Rehabilitasyon Merkezinde özürlüler tarafından yapılan iğne oyalı ürünlerde araç olarak iğne, gereç olarak sentetik iplik kullanılmaktadır. Kullanılan teknikler ise, kök, zürafa, fiskil, kirpik, boru ve bıyıktır. İğne oyalarında yoğun olarak, geometrik bezemeler kullanılmakta, bunu sıra ile bitkisel, nesneli, sembolik ve figürlü bezemeler izlemektedir. Oyalarda beyaz, krem, yeşilin tonları, yavru ağzı, pembe tonları, mor, bordo, kırmızı tonları, siyah, turuncu, san, kahve tonları ve mavi renkler kullanılmıştır. Birinci sırada yeşilin tonları yer almaktadır. Oyalardaki kompozisyon özelliği incelendiğinde ise sırasıyla, ana-ara motifin atlamalı ve bağlantılı, ana motifin bağlantılı ve atlamalı sıralanmasıyla oluşturulan kompozisyonlar kullanılmıştır. İğne oy alan sırasıyla yazma, fular, sehpa örtüsü, saç bağı, mevlit örtüsü, yastık kılıfı ve mendil gibi çeşitli kullanım amaçlı ürünler üzerine uygulanmıştır. Sonuç olarak, yapılan incelemeler ve elde edilen bulgulara göre hem el sanatlarına katkıda bulunmak hem de özürlü bireylerin eğitim, rehabilitasyon, beceri kazandırma ve iş edindirilmeleri için bu amaçlara yönelik tek okul olarak hizmet veren İ. İ. B. K. Mesleki Rehabilitasyon Merkezi'nin sayısının arttırılması gerektiğini söylemek mümkündür.