Prioritization of risk factors for international construction projects : Arabian peninsula and commonwealth independent states as case study

İnşaat sektörü sağladığı binlerce istihdam ve ekonomiye kattığı pay ile bugün Türkiye'nin en önemli sektörlerinden birisidir. Türk inşaat firmaları da yurtiçi ve yurtdışında üstlendikleri binlerce proje ile global piyasada önemli bir rol oynadıklarını kanıtlamışlardır. Bugün ENR Dünyanın en büyük 250 müteahhiti listesine baktığımızda 2015'te 40, 2016 ve 2017'de 46 Türk firmasının listede olduğu ve Çin'den sonra listede en çok firması bulunan ülke olduğu görülmektedir. Pasifik'ten Kuzey Kutbu'na kadar birçok ülkede faaliyetlerini sürdüren Türk inşaat şirketleri sektördeki yerini gelecekte de korumaya çalışacaklardır.2002- 2017 yılları arasındaki süreç incelendiğinde, yurtdışı müteahhitlik hizmetlerinin ilk 6 yılda gerek proje sayısında gerekse toplam proje bedelinde arttığı gözlemlenmektedir. 2012 yılında toplam proje sayısı azalmış olmasına rağmen 30 milyar dolardan fazla bir bedelle yurtdışında yapılan müteahhitlik hizmetlerinin toplamı kendi rekorunu kırmıştır. 2012 yılından sonraki süreçte ise hem proje sayısında hem de toplam proje bedelinde gerileme görülmektedir. İlk olarak 1972 yılında yurtdışı müteahhitlik hizmetlerine başlayan Türk inşaat firmaları geçen 45 yıllık süreçte birçok ülkede proje gerçekleştirmiş olmasına rağmen bazı bölgelerde yoğunlaşmıştır. Türk inşaat firmalarının son yıllardaki ülkelere göre proje dağılımları incelendiğinde Rusya, Türkmenistan, Kazakistan gibi Bağımsız Devletler Topluluğu ülkeleri ile Suudi Arabistan, Katar gibi Arap Yarımadası ülkelerinin önemli pazarlar olduğu görülmektedir. Özellikle gelişmekte ve nüfus artışı göstermekte olan BDT ülkelerindeki konut, altyapı, ulaştırma projeleri ihtiyaçları ile Arap Yarımadası ülkelerinin büyük endüstriyel ve mega proje yatırımları incelendiğinde bu pazarların yakın gelecekte de önemini koruyacağı öngörülmektedir. Araştırmanın giriş bölümünde sektörün son yıllardaki durumu, geleceği ve yönelimleri incelenmiş, bu araştırmanın yapılmasındaki problemin tanımı, çalışmanın amacı ve aşamaları anlatılmış daha sonra da iki bölge ülkelerinin ortak özellikleri, iklimleri, ekonomileri, nüfus ve nüfus artış oranları ile bölgede son yıllarda aktif eden politik problemler araştırılarak ve ortaya konulmuştur. Arap Yarımadası ve Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerindeki projeler sadece büyük inşaat şirketleri için değil, orta ve küçük büyüklükteki firmalar için de ciddi iş olanağı oluşturmaktadır. Bu bölgelerde proje geliştirilirken, bölgedeki riskleri tanımak ve bu risklere göre çözüm stratejileri üretmek firmanın bölge ve proje başarısı için çok önemlidir. Firmalar inşaat öncesi evrelerde maliyet tahmini yaparken ve teklif sunarken proje karlılığını korumak amacıyla toplam maliyete risk primlerini eklerler. Eklenen risk primleri genellikle tecrübeye dayalı olmakla beraber aynı zamanda proje başarısı için de kritik öneme sahiptir. Bu bağlamda çalışmanın temel amaçları incelendiğinde, İnşaat projelerinde maliyet artışına neden olan risk faktörlerinin bölgesel ve proje bazlı olarak incelenmesi Farklı yöntemler kullanılarak bu risk faktörlerinin proje ve bölge bazlı önceliklendirilmesi ve yöntem sonuçlarının karşılaştırılması Risk önceliklendirmede bölgesel farklılıkların araştırılması esas amaçlardır. İlk aşamada risk tanımı yapılarak risk yönetiminin temel prensiplerinden bahsedilmiştir. Literatür incelendiğinde risk yönetimi temel olarak riskin belirlenmesi, riskin analiz edilmesi ve risk için müdahale stratejisi oluşturulması ana aşamalarından oluşmaktadır. Riskin belirlenmesi risk yönetiminin en önemli aşamasıdır ve projenin en erken safhalarında tüm proje paydaşlarının katılımı ile gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada risklerin belirlenmesi için detaylı bir literatür taraması yapılmıştır ve bu tarama kısmında İTÜ Tarıyorum ve Science Direct arama motorları kullanılarak, son yıllarda inşaat projelerinde maliyet artışına ve proje hedeflerine etki eden risk faktörleri üzerinde çalışılan makaleler belirlenmiş, bu makalelerdeki risk faktörleri taranmış ve en çok üstünde çalışılan risk faktörleri bu araştırmaya dahil edilmiştir. Aynı zamanda önceki çalışmalar taranarak risk faktörlerinin sınıflandırılması incelenmiş, literatürde ve sektörde kullanılan risk analiz yöntemleri araştırılarak avantaj ve dezavantajları karşılaştırılmıştır. Risklerin sınıflandırılmasında bölgesel bazlı ve proje bazlı olmak üzere 2 ana 5 ise alt grup oluşturulmuştur. Bölge bazlı risk faktörleri kendi içinde ülke bazlı ve ekonomik risk faktörleri olarak ikiye ayrılırken, proje bazlı risk faktörleri yerel, finansal ve yönetimsel olarak bölünerek incelenmiştir. Belirlenen tüm risk faktörleri açıklanmış ve sınıfları dahilinde incelenmiştir. Risk yönetiminin ikinci aşaması risk analizidir. Temelde kalitatif ve kantitatif olarak ikiye ayrılan risk analiz yöntemlerinden gerek literatürde gerekse sektörde birden fazla yöntem bulunması sebebi ile yöntemlerin vereceği sonuçları karşılaştırmak ve farkları incelemek için 3 analiz yöntemi bu araştırmaya dahil edilmiştir. Bu analiz yöntemlerinden ilki ve aynı zamanda en çok kullanılanı Hata Modu ve Etki Analizi yöntemidir. Bu yöntemde riskin olma olasılığı, riskin gerçekleşmesi durumunda maliyet artışına etkisi ve riskin gerçekleşmeden önce tespit edilebilirliği değerlendirilerek bu parametrelerin çarpımıyla risk öncelik değeri hesaplanır. Hesaplanan risk öncelik değerleri risklerin sıralanması ve yorumlanmasında kullanılır. Çalışmada kullanılan ikinci yöntem yine aynı parametrelerin farklı hesap yöntemi kullanarak oluşturdukları risk öncelik endeksidir. İlk yönteme göre literatürde daha az rastlanan bu yöntem, Hata Modu ve Etki Analizi yönteminin bazı dezavantajlarını karşıladığı için bu çalışma kapsamında incelenmiştir. Son yöntemde ise Gri Sayılar Teorisi'nin Hata Modu ve Etki Analizi yöntemi üzerindeki modifikasyonu incelenmiş ve uygulanmıştır. Risk yönetiminin son aşaması ise müdahale stratejileridir. Literatürde bulunan esas müdahale stratejileri çalışma kapsamında incelenmiş ve açıklanmıştır. Anket çalışması bu araştırmanın temel araştırma yöntemidir ve sektördeki profesyonellerin katılımı ile gerçekleştirilmiştir. Ankete katılan 106 kişiye farklı kaynaklardan ulaşılmış ve 10 soru sorulmuştur. Anket çalışmasına katılabilmek için Arap Yarımadası ve Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerinde en az 1 projede görev almış olmak ise başta şart olarak konulmuştur. 1 .-5. sorular araştırmacıların ad, soyad, firma, pozisyon, eğitim durumu, sektördeki toplam tecrübe, çalışılan proje sayısı gibi temel bilgilerinden oluşmaktadır. 6 .-10. sorular ise çalışmada belirlenmiş olan 47 risk faktörünün maliyet artışı üzerine etkisi, bölgesel ve proje bazlı olasılıkları ile tespit edilebilirliklerini değerlendirmeye yöneliktir. Anket çalışmasından alınan sonuçlar risk analiz yöntemlerine uygulanmadan önce değer-biçiciler arası güvenilirlik testi uygulanmış ve anketin güvenilirliği test edilmiştir. Her bir risk faktörü için anket çalışması ile belirlenen olasılık, etki ve tespit edilebilirlik değerleri alınarak bu araştırmada kullanılan 3 ayrı analiz yöntemi ile faktörler üzerinde çalışılmıştır. Bu çalışma sonucunda her bir yöntem ile aşağıdaki 3 tablo belirlenmiştir, Arap Yarımadası Bölgesel Risk Faktörleri Öncelik Sıralaması Bağımsız Devletler Topluluğu Bölgesel Risk Faktörleri Öncelik Sıralaması Proje Bazlı Risk Faktörleri Öncelik SıralamasıSıralamaların ardından tablolar karşılaştırılmış ve en tehlikeli 10 risk faktörü bölgesel olarak yorumlanmıştır. Farklı analiz yöntemlerinin oluşturduğu farklı sıralamalar da birbirleri ile karşılaştırılmış ve sonuçlar yorumlanmıştır. Bu kısımda aynı zamanda analiz sonuçlarından çıkan en önemli risk faktörleri için önceki çalışmalarda incelenmiş olan müdahale stratejileri araştırılmış ve sunulmuştur.