Şehir iktidar ilişkisi çerçevesinde Osmanlı modernleşmesi ve Osmanlı şehirleri

Siyasal iktidarlar ile şehirler arasındaki ilişki karşılıklı etkileşim üzerine kuruludur. Şehirler, hakimi olan siyasal iktidarın etkisiyle fiziki görünümlerinde değişliklere uğrarlar. Şehrin sakinleri ile siyasal iktidar arasındaki ilişki şehir manzarasını oluşturan en etkin faktördür. Kronolojik olarak şehriler üç önemli devirden geçmişşlerdir. Birincisi Roma veya Antik Yunan'da olduğu gibi şehirlerin iyi vatandaş yaratmak amacını ihtiva eden planlarla kuruluşlarını tamamlamalandır. İkinci dönemde, Ortaçağ boyunca büyük bir devlet otoritesinden yoksun olan şehirler kalelere kapanmışlardır. Bu dönem boyunca şehir sakinleri yerel iktidarlarla mücadele etmiş ve bu mücadele şehrin fiziki görünümünü etkilemiş ortaya birbirine yakın parçalardan oluşan şehirler çıkmıştır. Üçüncü dönem ise modem çağları kapsamaktadır. Bu dönemde Batı dünyasında şehirden önce doğaya hakimiyetini ilan eden iktidar, şehri de iktidarını yaymak ve yeniden üretmek için kullanacaktır. Batı ve Doğu dünyası şehirleri bu dönemlerden farklı fiziki görünümlerle çıkmışlardır. Bunda en büyük etken ise şehir sakinlerinin farklı inançlara sahip olmalarıdır. Şehirlerin bu dönemlerden farklı görünümlerle çıkmalarının bir başka nedeni hakimiyet sahibinin özellikleridir. öyle ki Osmanlı İmparatorluğu hakimiyeti altına giren şehirlerin hepsinde Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra içine çekildikleri kaleleri terk etme eğilimi görülmüş, güvenle birlikte gelişen ticaretin etkisiyle de gelişmişlerdir. Pax- Ottomana'nın bir başka etkisi de islam şehirlerinde görülen millet sistemine göre oluşmuş katı mahalle yapısının değişmesidir. Bir şehrin kalenin içine çekilmesi veya dini aidiyetlere göre belirlenmiş mahalle sistemi; bunların ikisi de güvenlik arayışının şehirdeki fiziki sonuçlandır. Osmanlı siyasal iktidarının sağladığı güven ortamı yukanda bahsedilen dönemlerden Osmanlı şehirlerinin kendilerine özgü bir yapıyla çıkmalarını sağlamıştır. Ill Osmanlı imparatorluğu, 19. Yüzyılda dünya şartlarının kaçınılmaz sonucu olarak önemli değişimler göstermiştir. Tanzimat dönemi ile sistematik bir hale gelen bu değişim, şehirleri de etkilemiştir. Dini, siyasi ve ticari alanların tümüne tek bir siyasal iktidarın hakim olması şehre Cuma camisiyle belirlenen tek merkezli bir görünüm olarak yansımıştır. 19. yüzyılda Osmanlı devletinin de sahip olduğu bürokratik ve teknolojik gelişmeler şehirlere yeni binalar kazandırmıştır. Demiryolu istasyonları, hükümet konakları, kışlalar, saat kuleleri şehirlerin yeni merkezlerini oluşturmuştur. Devlet bürokrasisinin şehirlerin fiziki varlıklarında neden olduğu bu zorunlu değişim, 19. yüzyıl Osmanlı şehirlerinin heterojen bir yapı kazanmasını sağlamıştır. Bu heterojen yapı yine de şehir merkezlerinin belirlenmesi konusunda benzerlikler taşır. Cuma camisiyle belirlenen geleneksel merkezi, hükümet konağı ile ayırt edilen yenisi izleyecektir. Bundan başka kışla, okul, hastane gibi yapılar birbirlerine geniş ve düz caddelerle bağlanırlar. Bu dönem şehirlerdeki bir başka değişim sokak dokusunda gerçekleşir. Çıkmaz sokaklar açılır, şehir ulaşımında önemli olanlar genişletilir. 19. Yüzyılın en Önemli gelişmelerinden biri olan demiryolu da şehirlere benzer etkilerde bulunur. İstasyon ve hükümet konaklarının çevrelerinde ızgara planlı yeni mahalleler oluşur. 19. yüzyıl'da Osmanlı siyasal iktidarı, otoritesini yeniden üretmek için şehri bir araç olarak keşfetmiştir. Ancak İmparatorluk şehirleri bu dönemi Batı'daki örnekleri gibi tamamlamayacaklardır. Çünkü geçirdikleri değişimi etkileyen faktörler sadece siyasal iktidarın varlığını güvence altına almasıyla ilgili değildir. Bu farklılığı Batı'daki örneklerle karşılaştırıldığında imparatorluğun şehirlerine olan kayıtsız hakimiyeti açıklamaktadır.