Finansal türevlerin vergilendirilmesinin incelenmesi ve değerlendirilmesi

İşletmelerin son yıllarda karşılaştıkları riskler yeni finansman araçlarının oluşmasına neden olmuştur. Özellikle sabit kur sisteminden dalgalı kur sistemine geçilmesi, teknolojik gelişme, sermayenin uluslararası özellik kazanması finansal türev ürünlerini ortaya çıkaran gelişmelerdir. Türev ürünlerinin çeşitli fonksiyonları vardır. Bunlardan en önemlisi işletmelerin risklerini devretmesine olanak sağlamasıdır. Ayrıca; uluslararası sermayenin teşvik edilmesi, kurumsal yatırımcıların yatırım olanaklarının artması, sermaye birikimine katkı, borçlanma olanaklarında artış, fiyatlara referans olarak optimal fiyat oluşumu ve fiyat istikrarına katkısı gibi pek çok fonksiyonları bulunmaktadır. Dünyadaki gelişmelerden etkilenen ülkemizde özellikle dışa açılma ile birlikte türev ürünlerin kullanılmasını gerektiren ortamlar doğmakta, bu durum türev ürünlerine ilişkin piyasaların oluşmasını bir zorunluluk haline getirmektedir. Ülkemizdeki işletmeler, gerek ulusal, gerekse uluslararası piyasalarda sunulan türev ürünlerini kullanma çabası içersindedirler. Sınırlı düzeylerde de olsa kullanılan türev ürünlerine ilişkin gerekli teknik ve hukuki altyapının hazırlanması gerekmektedir. İncelememizin konusunu hukuki altyapının bir bölümünü oluşturan vergilemeye ilişkin düzenlemeler oluşturmaktadır. Yapılan incelemede ülkemizde türev ürünlerinin vergilendirilmesine ilişkin özel bir düzenlemenin bulunmadığı görülürken, vergilendirmenin genel düzenlemeler içersinde ve yorumlarla yapılmaya çalışıldığı anlaşılmaktadır. Her biri yeni uygulamalar olan türev ürünlerinin, öncelikle tüm çeşitleri ve detayları ile tanımlanmaları ve anlaşılmaları gerekmektedir. Swap işlemlerinin içeriği incelendiğinde, bu yolla daha az yapılan bir gidere bağlı olarak oluşan bir kazancın bulunduğu, ancak bu kazancın gelir veya kurumlar vergisinin konusu olabilecek bir gelir olmadığı anlaşılmaktadır. Futures, forward ve opsiyon işlemlerinde, işlem, mal teslimi ile sonuçlanmakta ise gelir vergisi veya kurumlar vergisini doğuran bir gelir bulunmamaktadır. Futures, forward ve opsiyon işlemlerinde, işlem, nakdi mutabakat ile sonuçlanmakta ise doğan kazanç gelir vergisi veya kurumlar vergisine tabidir. Futures, forward ve opsiyon işlemlerinin gelir veya kurumlar vergisi karşısındaki durumları benzerlik göstermektedir. Swap ve futures işlemleri arbitraj istisnası kapsamında değerlendirilmekte olduğundan banka ve sigorta muameleleri vergisine tabi tutulmamaktadır. Forward ve opsiyon işlemlerinin bankalar tarafından yapılaması halinde bu türev ürünlerinin de arbitraj kavramı içersinde yer alıp almayacağına ilişkin tam bir açıklık bulunmamaktadır. Konunun açıklayıcı yeni bir düzenlemeye muhtaç olduğu sonucuna varılmaktadır. Swap ve forward işlemlerine ilişkin yapılan sözleşmeler damga vergisine tabi olurken, futures ve opsiyon sözleşmeleri ise DVK dışında başka kanunlarda yapılan düzenlemeler ile istisna edilmiş olup, damga vergisine tabi değildir. Uygulamanın aynı gerekçelere dayanarak tüm türev ürünleri için benzerliğe ve açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. Bankalar aracılığıyla yapıldığından swap işlemleri ve nakdi mutabakat ile sonuçlanan futures, forward ve opsiyon işlemleri katma değer vergisine tabi olmadığı, istisnaları bulunmakla birlikte, mal teslimi ile sonuçlanan futures, forward ve opsiyon işlemlerinin ise katma değer vergisine tabi olduğu anlaşılmaktadır. Yapılan inceleme sonucunda çok yeni olan türev ürünlerinin ülkemizde yeterince anlaşılmadığı ve mutlak olarak vergilemeye ilişkin yeni düzenlemelerin ve açıklamaların yapılmasına gerek olduğu anlaşılmaktadır.