XIX. yüzyıldan Cumhuriyet'e kadar Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki isyanlar

Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da XIX. Yüzyılın ilk yarısından itibaren ortaya çıkan aşiret isyanlarına geçmeden önce Batılı emperyalist devletlerin doğu politikalarının temel taşlarından birini oluşturan 'Şark Meselesi' terimi üzerinde durmak gereklidir. İlk defa 1815 Viyana Kongresi'nde Rus delegasyonu tarafından kullanılan terim, çeşitli manalarda tarif edilmiştir. Fransız tarihçi Albert Sorel 'Türkler Avrupa'ya ayak bastığı günden itibaren Şark meselesi zuhur etti' diyerek meselenin aslında bir 'Türk Meselesi' olduğunu vurgulamak istemektedir. Genel olarak ise Şark Meselesi, XIX. Yüzyılın ilk yarısında -özellikle İngiltere için- Osmanlı İmparatorluğu'nun toprak bütünlüğünü koruma, değişen dünya konjonktürüne göre yüzyılın ikinci yarısında Türkler'in Avrupa'daki topraklarının paylaşılması ve XX. Yüzyılda ise imparatorluğun bütün topraklarının paylaşılması anlamlarında kullanılmıştır. Hangi tanım esas alınırsa alınsın, Osmanlı Devleti'nin XIX. ve XX. yüzyılın başlarında yaşadığı çoğu olumsuz gelişmelerin temelinde 'Şark Meselesi' politikası yatmaktadır. Dolayısıyla aşiret isyanlarının ve Kürtçülük faaliyetlerinin Şark Meselesi'yle olan alakasını inkar etmek mümkün değildir. Osmanlı Devleti 1683 Viyana bozgunundan sonra bir takım ıslahat hareketlerine girişmiş ve ilk köklü değişiklikler de III. Selim ve II. Mahmud dönemlerinde gerçekleşmiştir. Bu padişahlar zamanında başlayan idari reform hareketleri merkezi otoritenin ülkenin her tarafında sağlanması gayesine yönelikti. Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde ortaya çıkan 'ayan' tipi idarecilere ve ailelere karşı harekete geçen devlet, XIX. Yüzyılın sonlarına doğru bunların büyük bir bölümünü tasfiye etmiştir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da ortaya çıkan başta Babanzade Abdurrahman Paşa İsyanı olmak üzere Bedirhan'a kadar uzanan isyanların en önemli sebeplerinden biri budur. Kendi konumlarını, makamlarını korumak, ihtiraslarını tatmin etmek üzere ayaklanan bu feodal kalıntılar, zorbalıklarla toplayabildikleri cahil halkı arkalarına almak istemişlerdir. Genelde isyanların sebebi olarak gösterilen Devlet'e asker vermemek, vergilerden devlete ait olan hisseyi göndermemek şeklindeki davranışlar Yeniçeri isyanlar ındaki 'kazan kaldırmak', 'çorba içmemek' gibi sembolik yönü ağır basan hareketlerdir. Bölgedeki aşiret yapısı tamamen güç dengesine göre kurulmuştur. Bölgede birden fazla siyasi gücün bulunması aşiretleri de edilmiştir. Bir devletin tebası olmuş rakip veya hasım bir aşiretle baş etmenin yolu bölgedeki diğer bir güçlü devlete dayanmaktır. XVI-XVII. yüzyıllarda Osmanlı-İran, XVIII-XIX, yüzyıllarda bu iki devletin yanında Rusya, İngiltere ve Fransa dayanılacak güç olarak görülmüştür. Bunların faaliyetleri neticesinde, Kürtçülük faaliyetleri görülmeye başlanmıştır. Başta Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti olmak üzere kurulan çeşitli cemiyetler ve Kürdistan Gazetesi gibi yayın organlarıyla Kürtçülük hareketleri hız kazanmıştır. 1914 tarihinde Bitlis'te Molla Selim İsyanı'nın çıkmasında bu faaliyetlerin rolü büyüktür. Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde başlayan Milli Mücadele yıllarında ise, Kürt Teali Cemiyeti'nin faaliyetleri sonucunda Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Ali Batı, Cemil Çeto, Milli Aşireti, Koçgiri İsyanı gibi ayaklanmalar çıkmıştır. Böylesine hassas bir dönemde ortaya çıkan bu isyanlar da gerektiği şekilde bastırılmıştır.