Hübanname ve Zenanname'de metin - resim ilişkisi

'Hubanname ve Zenanname'de Metin-Resim İlişkisi' başlıklı yüksek lisans tezinde, İÜK T. 5502 numaraya kayıtlı bulunan Hubanname ve Zenanname yazmasındaki metin-resim ilişkisi, minyatürlerin dönemin resim sanatı içindeki yeri ve yazmayı resimleyen sanatçının üslubu ve kimliğinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Dünyanın çeşitli milletlerinin erkek ve kadınlarının anlatıldığı Hubanname ve Zenanname'yi 18. yüzyıl şairlerinden Fazıl Enderuni yazmıştır. Hubanname içinde geçen tarih beyitinden, 1 793 yılına tarihlenmektedir. Eserde, Hubanname bölümünde otuzdokuz, Zenanname bölümünde kırk üç adet olmak üzere toplam seksen iki guvaş resim yer almaktadır. Bunların içinde, bir dünya haritası, metinde hikayeleri anlatılan. beş konulu sahne ve yetmiş altı tek figür bulunmaktadır. Dünyanın çeşitli milletlerinin erkek ve kadınlarının tasviri olan bu tek figürler, ülkelerinin yerel özelliklerini yansıtan bir manzara kesiti önünde, ait oldukları ülke insanının fiziksel özellikleri ve kıyafetleriyle resmedilmişlerdir. Yazmanın resimlerinin incelenmesi ve hazırlanan katalogun sonucunda, metinlerle resimlerin büyük oranda örtüştükleri saptanmıştır. Metinde bahsedilen ülke insanının fiziksel görünüşü, giysileri veya ülkesinin özelliklerinin ya da taşıdığı eşyaların resimlere yansıdığı görülür. Metinle resimler arasında bulunan bu benzerliklerden, yazmayı resimleyen sanatçının metni mutlaka okumuş olduğu anlaşılmaktadır. Hubanname ve Zenanname'rim resimlerindeki üslup birliği tek sanatçı tarafından resimlendiğini göstermiştir. Yazmanın sanatçısının yuvarlak yüzlü, küçük ağızlı, pembe yanaklı, yüzde hafif bir gülümseme bulunan boylamasına uzatılmış, bazı anatomik hatalar bulunduran figür üslubunun yanı sıra doğa kesitlerinin betimlemesinde oldukça başarılı olduğu görülür. Figür üslubunda geleneksel anlayışa yakınlık, manzara resimlerinde batı resmi tekniklerinin başarıyla uygulanması, 1 8. yüzyıl Osmanlı resim sanatının en belirgin özelliğidir. Bu niteliklerin Hubanname ve Zenanname'nin resimlerinde de izlenmesi, 1793 tarihli bu eserin, döneminin resim sanatının özelliklerini yansıttığını ortaya koyar. Ressamın metni okuyabilecek birisi olması, yazmayı resimleyen kişinin, Osmanlı vatandaşı Müslüman ya da gayrimüslim bir sanatçı olabileceğini düşündürür. Bugün Varşova Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunan, 1779- 1780 tarihli, bir Rum sanatçı tarafından hazırlanmış albümle (T. 171) olan üslup benzerliği, Hubanname ve Zenanname'yi de aynı Rum sanatçının resimlediği fikrini vermektedir. 18. Yüzyıl öncesine ve sonrasına ait kıyafet albümleri ve seyahatnamelerdeki gravürlerle yazmanın resimleri arasında, duruş ve giysilerde benzerlikler bulunduğu belirlenmiştir. Bu durum, yazmayı resimleyen sanatçının metinde anlatılan ülkelerin kadın ve erkeklerini görselleştirirken, fiziksel görünüşler ve bölgenin giysilerini belirlemede, bu tür kıyafet albümleri ve gravürlü seyahatnamelerden yararlanmış olduğunu göstermektedir. Ancak, Hubanname ve Zenanname, hemen hemen tamamı metinsiz kıyafet albümlerinden farklı olarak edebi içerikli bir metne sahiptir. Bu nedenle bir kıyafet albümü değil, resimlenmiş bir edebi eser olarak değerlendirilmesi gerekir.