Türkiye imalat sanayinde doğrudan yabancı yatırım-dış ticaret ilişkisi: Tamamlayıcı mı? ikame mi?

Türkiye ekonomisinde imalat sanayi, gerek yaratılan katma değer gerekse istihdam ve ihracata katkıları nedeniyle en önemli sektör konumundadır. Ayrıca imalat sanayi, verimliliğe ve teknolojik ilerlemeye katkısının yanı sıra, yarattığı dışsallıklarla ekonomik performansı belirleyen önemli sektörlerden birisidir. Türkiye'de imalat sanayinin ekonomideki önemi göz önünde bulundurularak bu çalışmada, imalat sanayi alt-sektörlerine gelen doğrudan yabancı yatırımların, bu sektörlerin ihracat ve ithalatları üzerindeki etkisinin tamamlayıcı mı yoksa ikame mi olduğu 2000- 2008 dönemi için panel veri analizi ile incelenecektir. Analiz aşamasında tüm örneklem üzerinden tahmin yapılacağı gibi, imalat sanayi alt-sektörleri düşük, orta ve yüksek teknoloji düzeyi sınıflandırmasına tabi tutularak alt örneklem üzerinden de tahminler yapılacaktır. Bunlara ek olarak ekonominin genelini kapsayan makro düzeyde yıllık ve üç aylık veri ile zaman serisi analizi yapılarak ulaşılan sonuçlar panel veri analiz sonuçları ile karşılaştırılacaktır. Doğrudan yabancı yatırım ile dış ticaret arasındaki ilişkinin ekonometrik analizinde 'Granger Nedensellik Yöntemi' kullanılacaktır. Çalışmada öncelikle ekonominin genelini kapsayan makro düzeyde yıllık veri ile DYY ile dış ticaret arasındaki ilişkinin araştırıldığı analize yer verilmiştir. 1980- 2008 dönemi için yapılan zaman serisi analizi sonucunda ithalattan DYY'ye doğru tamamlayıcı bir nedensellik ilişkisi tespit edilirken, ihracatla DYY arasında herhangi bir nedensellik ilişkisine rastlanmamıştır. 1992- 2008 dönemi için üç aylık veri kullanılarak yapılan analiz sonucunda ise DYY ile dış ticaret arasında nedensellik ilişkisinin olmadığı bulgusuna ulaşılmıştır. Makro düzeyde veri kullanılarak yapılan analiz sonuçlarında DYY'den dış ticarete doğru anlamlı bir ilişki bulunamaması, 1980- 2008 dönemi için Türkiye'de yabancı yatırımların henüz makroekonomik göstergeleri canlandıran bir etki yaratmadığı şeklinde yorumlanabilir. Analiz sonuçlarının bu yönde çıkması 2000'li yıllar öncesinde Türkiye'ye gelen DYY'nin düşük düzeylerde seyretmesinden kaynaklanıyor olabilir. Ayrıca yıllık ve üç aylık veri ile yapılan analiz sonuçlarının ithalat ile DYY arasındaki ilişkiye dair farklı sonuçlar vermesi, incelemenin farklı dönemler üzerinden yapılmış olmasından kaynaklanıyor olabilir. Yapılan panel veri analiz sonuçlarına göre, Türkiye imalat sanayine gelen DYY ile ihracat arasında tamamlayıcı ilişki olduğu görülürken, alt sektörlere gelen DYY'nin bu sektörlerin ithalatını, yatırımın yapıldığı ilk iki yılda tamamladığı, sonraki iki yılda ise ikame ettiği görülmüştür. DYY'nin yapıldığı ilk iki yılda ithalatı tamamlaması, ülkeye gelen yabancı firmaların ihtiyaç duydukları ara ve sermaye mallarını maliyet, teknoloji gibi karşılaştırmalı üstünlüklerden dolayı kendi ülkesinden veya ilişki içinde olduğu başka ülkelerden satın aldığı anlamına gelmektedir. DYY'nin ithalatı ikame etmesi ise, gelen ÇUŞ'lerin zamanla geri bağlantılar kurarak, daha fazla yurt içi girdi teminine yöneldikleri durumda görülecektir. Teknoloji düzeylerine göre yapılan analiz sonuçlarında ise, orta ve yüksek teknoloji düzeyine gelen DYY'nin bu sektörlerin ithalat ve ihracatları üzerinde tamamlayıcı etkiye sahip olduğu tespit edilmiştir. Buna karşılık, düşük teknoloji düzeyindeki alt sektörlere gelen DYY'nin bu sektörlerin ithalat ve ihracatlarını ikame ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Yapılan panel veri ve makro veri analizleri karşılaştırıldığında, ithalattan DYY'ye doğru tamamlayıcı bir ilişkinin varlığının her iki analizde de tespit edildiği görülmektedir. Farklı veri dönemleri ve veri düzeyleri kullanılmış olmasına rağmen, Türkiye için ithalatın DYY girişlerinin olumlu etkilediği görülmektedir. Bu durum, Türkiye pazarına imalat sanayi ürünlerini yoğun olarak satan ÇUŞ'lerin, bir süre sonra artık Türkiye'de üretim yapmayı tercih etmeleriyle açıklanabilir.