İstanbul Boğazı Anadolu Yakası iskele meydanları

İstanbul, Türkiye'nin ve dünyanın en önemli sosyo-ekonomik, kültürel ve turistik merkezlerinden biridir. Cumhuriyet öncesi imparatorlukların tarihi başkenti olması sebebiyle sosyo-kültürel mirası barındırmakta ve kentsel alanlarında yansıtmaktadır. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında hızlanan büyüme sebebiyle şehir fiziksel ve sosyal dönüşüme girmiştir. Yaşanan dönüşüm ile birlikte kentsel alanlarda bulunan mimari, geleneksel ve sosyal öğeler farklılıklar gösterse de önemli ölçüde korunmuştur. Kıyı mekanları ve iskele meydanları deniz ulaşımını kullanan aynı zamanda toplanma, bekleme, karşılama veya denizi seyretme gibi eylemlere cevap veren, kent boşluklarıdır. Aynı zamanda yapıldığı dönemin toplumsal ihtiyaçları göz önünde bulundurularak yapılmış olup, bazıları işlev ve varlıklarını günümüze taşırken bazıları zaman içerisinde değişime uğramış veya yok olmuştur. Yapılan tez çalışmasının amacı; İstanbul Boğazı Anadolu Yakasında bulunan Kuzguncuk, Beylerbeyi, Çengelköy, Vaniköy, Kandilli, Küçüksu, Anadolu Hisarı, Kanlıca, Çubuklu, Paşabahçe, Beykoz ve Anadolu Kavağı olmak üzere toplam 12 adet iskele meydanı niteliğini taşıyan alanların rekreasyonel ihtiyaçlardan doğan yapılanma baskıları ile özelliklerini kaybetme riskini araştırmaktır. Çalışma iskele meydanlarını kentsel bir değer olarak ele almıştır ve iskele meydanlarının zamana bağlı mekansal dönüşümleri kent tarihi kapsamında mimari elemanlar ve fonksiyonlar üzerinden incelenmiştir. Çalışmanın alt amaçları; Kentsel bir mekan olarak iskele meydanlarını mimari açıdan incelemek, Boğaziçi'nin fiziki yapısını, tarihsel gelişimini, ulaşım yapısını ve mevzuatlarını incelemek ve iskele meydanlarının yapılarını ve işlevlerini nasıl etkilediğini araştırmak, Anadolu Yakası iskele meydanlarının yapı ve işlev üzerinden mekansal dönüşümlerini alan çalışması tespitleri ile incelemektir. Çalışmada kullanılan yöntem; İskele meydanlarını oluşturan mimari eleman ve fonksiyonların belirlenmesi, Boğaziçi iskele meydanlarını etkileyen verileri ve kırılma noktalarını belirlenmesi, Boğaziçi iskele meydanları tarihçe çalışması, 1930, 1970, 1982, 2014 ve 2018 yıllarına ait harita, hava fotoğrafı, halihazır plan ve uydu görüntülerinin karşılaştırılması, 2018 yılında son halihazır çalışması üzerinde güncel gözlemlere dayalı tespit uygulamaları, her iskele meydanı için kesit ve silüet çalışmaları ve arşivlerden elde edilen tarihi fotoğraflar ile güncel saha fotoğrafları karşılaştırılması ve söz konusu iskele meydanlarının 25 ve 27 Ağustos, 20 ve 24 Eylül, 22 ve 25 Ekim 2017 tarihlerinde kullanım yoğunluğunun fotoğraf ve sayım ile tespitine ilişkin saha çalışmalarıdır. Sonuç olarak tez çalışması kapsamında incelenen iskele meydanlarının bina, işlev, ölçek ve oran üzerinden yapılan alan çalışmaları neticesinde;İskele meydanları yapı üzerinden incelendiğinde; İskele meydanlarının yoğun kullanımından dolayı yapılaşma artmıştır, işletmelerden dolayı ilave çıkma mekanlar eklenmiştir. İskele meydanı çevresinde bulunan ticari işletmeler meydanı ve kaldırımları gasp etmişlerdir ve ziyaretçilerin maddi bir bedel ödemeden iskele meydanlarında vakit geçireceği mekanlar azalmıştır. Eski iskele binalarının taşıyıcı sistemi ve cephesi ahşaptır, günümüzdeki iskele binaları betonarme üzeri ahşap kaplama olarak tekrar yapılmıştır. İskele binasının önünde bulunan vapurun yanaştığı iskele kısmı önceden ahşap malzemeden yapılmış olup, günümüzde betonarme olarak değiştirilmiştir. Boğaziçi'nde ulaşım vapur ve motorlu taşıtlarla sağlandığı zamandan itibaren kayıkla ulaşım azalmıştır ve kayıkların çekildiği çekek yeri Çubuklu, Paşabahçe ve Beykoz hariç diğer iskele meydanlarında yok olmuştur. 1. ve 2. Boğaziçi köprülerinin yapılmasıyla birlikte iskele meydanlarına yakın olan Üsküdar-Beykoz sahil yolunda genişleme gözlenmiştir. Beylerbeyi, Çengelköy, Kandilli ve Kanlıca iskele meydanları, mimari elemanların birbirine yakınlığı açısından Boğaziçi iskele meydanı özelliğini koruyabilmiş iskele meydanlarıdır. İskele meydanları sahip olduğu mimari elemanları ve fonksiyonları büyük ölçüde korumuştur ayrıca mimari elemanlar birbirleriyle konum olarak yakın ilişki içerisindedirler. Kuzguncuk, Anadolu Hisarı, Çubuklu, Paşabahçe, Beykoz ve Anadolu Kavağı iskele meydanları mimari elemanları ve fonksiyonları büyük ölçüde korumuştur ancak mimari elemanlar birbirleriyle konum olarak yakın ilişki içerisinde değildirler. Vaniköy iskele binası kaldırılmıştır ve şehir hatları artık buraya uğramamaktadır, iskele binasının yok olmasıyla birlikte Vaniköy iskele meydanı olma özelliğini kaybetmiştir. Küçüksu iskele binasının kafeye dönüşmesiyle iskele meydanı olma özelliğini kaybetmiş olsa bile çevresindeki değerlerden dolayı hala önemli bir kentsel mekandır. İskele meydanları işlev üzerinden incelendiğinde; İskele meydanında ulaşım ve ibadet fonksiyonlarının korunduğu gözlenmiştir. İskele meydanı çevresinde konut yapılarının büyük çoğunluğu kafe, restoran ve otel gibi ticari işletme olarak fonksiyon değiştirmiştir. İskele meydanları ölçek ve oran üzerinden incelendiğinde; Boğaziçi iskele meydanını oluşturan mimari elemanlardan iskele binası, çınar, yalı, cami ve cami minaresinin birbirleri ile olan ölçek ve oranın korunduğu gözlenmiştir. Boğaziçi iskele meydanlarına yakın konuma yapılan Boğaziçi Köprüsü bağlantısı Üsküdar-Beykoz sahil yolu ardında yüksek katlı yapılaşma ile büyüyen şehrin iskele meydanları ile orantısız olduğu gözlenmiştir. Mevcut iskele meydanları; İskele meydanı özelliklerini koruyanlar: Beylerbeyi, Çengelköy, Kandilli ve Kanlıca iskele meydanları, mimari eleman ve fonksiyonlara uzaklığı bakımından iskele meydanı olma özelliğini oluşturamayanlar: Kuzguncuk, Anadolu Hisarı, Çubuklu, Paşabahçe, Beykoz ve Anadolu Kavağı iskele meydanları, mimari elemanlar bakımından iskele binasını ve buna bağlı mekansal özelliklerini yitirenler: Vaniköy, mimari elemanların belirlediği iskele odaklı kentsel mekanlar: Küçüksu, olarak ayrılabilinmiştir.