1853-56 Kırım Savaşı sırasında Osmanlı-İran münasebetleri, Osmanlı Devletine karşı Rus-İran gizli antlaşması

2000- Sayfa Jüri : Yrd. Doç. Dr. Hasan ŞAHİN Bu çalışmada 1853- 56 Kınm Harbi sırasındaki Osmanlı-İran ilişkilerini ve bu savaş sırasında Osmanlı Devleti aleyhine Rüya ile İran Devleti arasında imzalanan gizli antlaşmayı aktarmaya çalıştık. 15. yüzyıl sonunda İran coğrafyasında dini esaslara göre kurulan Safevi Devletinin Anadolu'ya hakim olmak düşüncesiyle Şii inancını kullanmak istemesi. Osmanlı Devleti 'yle-İran Devleti'nin yüzyıllar süren mücadelesine neden olmuştur. Mezhep ayrılığı. Avrupalıların Osmanlı ilişkilerini durdurmak için İran'ı kışkırtması, sınırdaki aşiretler, hariçte meydana gelen siyasi mücadeleler uzun süren savaşlara neden olmuştur. 16, 17. 18 yüzyıllardaki mücadeleler iki devlet arasındaki birinci derece sorunlarından kaynaklanırken. 19. yüzyıl başlarından itibaren Avrupalı Devletlerin bu coğrafyaya ulaşması, bu bölgeyi özellikle İngiltere ve Rusya'nın nüfuz mücadelesi yaptıkları bir alan haline getirmiş ve Osmanlı Devletiyle İran'ı da zaman zaman karşıya getirmiştir. Bu durum 1853- 56 Kınm Harbi sırasında da aynı olmakla Osmanlı coğrafyasının hakim olmak isteyen Rusya'ya İngiltere müdahale etmiştir. İngiltere'nin diğer Avrupa ülkelerinde yanına alarak Rusya'ya karşı Osmanlı Devleti yanında savaşa girmesi. Rusya'nın ittifak arayışlarıyla Asya'da Osmanlı Devleti'ne karşı birçok defa ittifağa girdiği İran'a başvurmasına neden olmuştur. Nitekim Rusya bu iki İslam Devleti arasındaki anlaşmazlıkları politikasına alet etmesini bilerek bu dönemde İran üzeride büyük bir nüfuz tesis etmişti. Savaş boyunca Osmanlı Devleti ve İngiltere'nin tüm engelleme çalışmalarına rağmen Rusya İran'la gizli bir ittifakname imzalamayı başarmıştır. Ruslar' in bununla amacı bu dönemde kendini zor taşıyan İran'ın Osmanlı Devleti'ni Anadolu ve Bağdat taraflarından rahatsız etmesi buralarda asker bulundurmak zorunda kalacak Osmanlı Devleti'nin Ruslar'la savaştığı Kafkas cephesinde zayıf kalmasıydı. Nitekim İran harp boyunca hudutlarda güvenlik, tatbikat, aşiretlerin zaptı gibi bahanelerle devamlı surette asker bulundurmakla Osmanlı Devleti'nin buralarda asker bulundurmasıyla Kafkas cephesinde zayıf kalmasına ve Kars'ın düşmesine neden olmuştur. Böylece Ruslar Kınm cephesinde yenilmelerine rağmen Kafkas cephesindeki başanlanyla kendi ifadeleriyle şerefli bir banş imzalamayı başarmıştır. İran Rusya ile ittifağa girmesine karşın çift taraflı siyasetle Osmanlı Devleti'ne karşı da dostluk ifadelerinde bulunmuştur. Bunun boşluğu savaş sırasında Osmanlı Devleti'nin Güneydoğu illerini kanşıklığa sürükleyen İzzeddin Şir isyanında ortaya çıkmakla isyanın Rus ve İran memurlannca kışkırtıldığı anlaşılmıştır. Harp sonuna doğru İran'ın ittifaknamede yer bulan Rus vaadlcri ve kışkırtmalanyla Harat'a yönelik işgal hareketi ittifakının diğer tarafında yer alan İngiltere'nin tepkisine neden olmakla İngiltere İran'a savaş açarak bunu cezalandırmıştır. Osmanlı Devleti İran'dan taraf fazla zarar gören devlet olmasına rağmen İran'ın İslam camiasından olması sebebiyle bu iki devlet arasında arabuluculuğa dahi girişmiştir. İran Devleti. Kırım Harbi, ardından İngiltere Harbi sonrasında da 1 9. yüzyıl başlannda kaybetmeye başladığı büyük devlet olma özelliği iyice yitirerek tam anlamıyla Rusya'nın himayesine girmiştir.