Geleneksel Anadolu konut mimarisinde Talas örneği

Talas, Osmanlı'nın son dönemlerinde Müslüman ve gayrimüslim nüfusun bir arada yaşadığı, günümüze kadar belli bölgelerinde gelebilmiş geleneksel konut dokusu ile Kayseri'de mimarlık tarihi açısından önemli bir ilçedir. Kültürel sürekliliğin önemli bir bileşeni olan tarihi miras niteliğindeki geleneksel konutların detaylı bir çalışmayla belgelenmesi ve yorumlanması önemlidir. Talas evlerinin özelliklerini, en yakın Kayseri, komşu Orta Anadolu yerleşmelerindeki evler ve Talaslıların kültürel ilişkilerde bulunduğu başkent İstanbul evlerinin özellikleriyle karşılaştırarak Anadolu konut mimarisi içerisindeki yerinin saptanması ayrıca hedeflenmiştir. Bu amaçlarla, Talas evlerininin plan ve cephe elemanları altında plan analizi, cephe analizi, bezeme detayları, bahçedeki yapıları ile mimari özellikleri belirli standart bir katalogta ortaya konulmuştur. Yapılan alan araştırmaları sonucunda üzerinde değişikliklerin yapılmadığı özgün haliyle kalabilmiş, Talas evlerinin özelliklerini gösterebilecek geleneksel konut dokusunun yoğun olduğu aşağı Talas'tan 22 adet, yukarı Talas'tan 3 adet ev olarak toplam 25 adet ev seçilmiştir. Bu evler yerinde rölöve çizimleri ve fotoğraflarıyla belgelenerek, plan ve cephe elemanları altında ilk olarak en detaylı evden başlayarak standart bir katalog çalışmasında incelenmiştir. Bu bilgiler Talas evlerinin genel özelliklerinin belirlenmesi çalışmalarında veri olarak kullanılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde giriş başlığı altında amaç, kapsam, yöntem ve kaynaklar, literatür araştırması alt başlıkları verilmiştir. Bu literatür araştırması bölümü altında şimdiye kadar geleneksel Anadolu konut mimarisinde yapılan araştırma kitaplarının içeriği varsa farklılıkları detaylıca ortaya konulmuştur. İkinci bölümde Talas ve çevresinin tarihi başlığı altında Talas'ın topoğrafyası, tarih öncesi çağlarda, Türklerin hakimiyetinden önce, Anadolu Selçuklu Dönemi'nde, Osmanlılar Dönemi'nde Talas ve çevresi olarak incelenmiş olup evlerinde tarihlendiği bu Osmanlılar Dönemi'nde Talas ve çevresi bölümü 19. yüzyıla kadar Osmanlılar Dönemi'nde ve 19. yüzyılda ve 20. yüzyıl başlarında Talas olarak iki alt başlıklarda detaylıca işlenmiştir. Son olarak 19. yüzyılda Talas'taki mahalleler bölümü altında Talas'taki sokak ve seçilen evlerin de bulunduğu mahalle dokusu hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde çalışma kapsamındaki Talas evlerinin seçilme nedenleri verilerek Talas evlerinin mimari özellikleri plan elemanları bölümü altında bodrum, zemin ve birinci katlar olarak katalogtaki elemanlar doğrultusunda analizlerin sonucundaki veriler ortaya konulmuştur. İç mekan elemanları bölümü altında yüklük, gusülhane ve dolap, sedir, niş, ocak alt başlıkları altında bu elemanların genel ve nadir bulunan bütün özellikleri kendi bölümü altında gruplandırılarak verilmiştir. Bu Talas evlerinin mimari özellikleri başlığı altındaki diğer bir bölüm bahçedeki yapılardır. Bu bahçedeki yapılar bölümü altında yöreye özgü tol yapıları ve diğer yapılar başlığı altında kuyu, hela gibi yapılar katalogtaki analizlerin sonucundaki veriler doğrultusunda aktarılmıştır. Cephe elemanları bölümü altında Talas evlerinin giriş kapısı, pencereler, hayat, eyvan, köşk, balkon, cihannüma, teras cepheleri, çıkma, duvar, baca, çörten, saçak olarak bu cephe elemanları yapılan katalog çalışmasındaki analizler sonucundaki genel ve nadir bulunan bütün özellikleri ortaya konulmuştur. Kitabeye sahip olan evler bölümü altında dokuz adet kitabenin çevirileri yapılarak kronolojik sıraya göre verilmiştir. Bu bölümde son olarak malzeme ve yapım tekniği üç boyutlu çizim ve görsellerle desteklenerek ayrıca gözlemlenen harabe yapılarındaki detaylarla ortaya konulmuştur. Dördüncü bölümde Talas evlerinin geleneksel Anadolu konut mimarisi içerisindeki yeri seçilen örneklerle en yakın mesafeden uzağa doğru benzerlikler ortaya konularak etkileşimin olduğu tespit edilmiştir. Beşinci değerlendirme bölümünde Talas evlerinin genel bir değerlendirmesi ve şimdiye kadar yapılan çalışmaların sonucundaki verilerin özellikleri belirtilerek genel bir yoruma gidilmiştir. Altıncı sonuç bölümünde Türk evi genelinde Talas evi özelinde geleneksel konut mimarisinde bulunan kavramlar çerçevesinde yapılan analizler sonucunda Talas evlerinin mimari özellikleri katmanlaşma, işlevsel, geçirgenlik ve mahremiyet kavramlarıyla ilişkilendirilerek ortaya konulmuştur. Çoğunlukla 19. yüzyıl ortalarında ve 20. yüzyıl başlarında inşa edilen bu konutların mimarisi dönemin ekonomik, siyasal ve sosyal gelişmeleri hakkında da bize bilgi verebilmiştir. Genel mimari plan düzeninde 1812 erken tarihli ev avlu düzen ile içe yönelik bir plana sahipken, 1855, 1882, 1888, 1907, 1928 gibi geç tarihli diğer evler çok odalara, özellikle 1907 tarihli ev ikinci bir kata, 1928 tarihli ev cihannümalara sahip olarak İstanbul'daki köşkler gibi görkemli yapılardan oluşmaktadır. İstanbul'da başlayan değişim Kayseri'ye daha geç sürede gelmiş ve 1930'lara kadar etkisini sürdürmüş olmalıdır. Araştırmalar sonucunda erken 1812 tarihli ev daha az bezemeye sahipken, daha geç döneme ait evlerde bezemeler yoğunlaşmıştır. Evlerin genel cephe karakteri dikdörtgen pencereler, dik açılı çıkmalar ve silmelerle rasyonel bir düzen içerisinde olmasına rağmen geç dönemde yapılan evlerin bezemelerinde barok, rokoko gibi anlayışların görülmesiyle başkentteki mimari değişime bağlı olarak eklektik bir biçime dönüşmüştür. Yapılan bu araştırma sonucunda Talas evlerinde en yakın Kayseri, komşu Orta Anadolu yerleşmeleri evleriyle benzer geleneksel mimari özellikler bulunmakla birlikte, İstanbul evleriyle de 19. yüzyıl başkent mimarisi doğrultusunda uygulamalar yapıldığı görülmektedir. Talas evlerinin her ne kadar bir değişime uğradığı görülse de, geçmişşi de bırakmamanın arasında kendi özgün yapılarını da oluşturmuşlardır.