Essays in monetary policy and banking

Gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye girişleri önemli iktisadi faydalar sunmakla birlikte bir takım riskleri de barındırmaktadır. Krediler vasıtasıyla yatırımların artması, büyüme oranlarının ve yaşam standartlarının yükselmesi, bütçe açığının finanse edilmesi bazı pozitif etkiler arasındadır. Piyasalarda balon oluşması, aşırı kredi genişlemesi, tasarruf eğilimlerinin azalması, döviz kuru oynaklıkları, sıcak para ve cari açık sorunu ise sermaye girişlerinin gelişmekte olan ülkeler üzerindeki bir takım negatif etkileri arasında sayılabilir. Sermaye girişleri özelinde, bankacılık sektörünün doğrudan yurtiçi kredilerle yurt dışı menşeli bankacılık kredi girişleri arasında üstlendiği rol de yadsınamaz öneme sahiptir. Aracı finansal kurumlar olan bankalar yurtdışı sermaye hareketleri kaynaklı risklerin ve faydaların yurtiçi piyasalara yansıması noktasında önemli role sahiptirler. Özellikle gelişmekte olan ülke bankalarının yurt dışı bankacılık sektörü kredilerini kullanarak yurt içi kredi talebini karşılaması son 15 yıllık dönemde artarak yeni bir boyut kazanmıştır. Türkiye'deki bankacılık sektörünün yurt dışı bankacılık kredisi/toplam aktif kullanım oranı da son 5 yıl içerisinde %8'lerden %13'lere yükselmiştir. Başka bir ifadeyle Türkiye bankacılık sektörünün yurt dışı bankacılık kredilerine bağımlılığı artmıştır. Aynı dönemde ise Türkiye'deki bankacılık sektörünün topladığı mevduatlar verdiği kredi miktarını karşılayamaz seviyeye gelmiştir. Bu durum sektörün verdiği toplam kredilerle çekirdek ve çekirdek dışı yükümlülükleri arasında ilişkiyi göstermesi açısından önemlidir. Çekirdek dışı yükümlülüklerin artması yurt içi krediler üzerinden sektörün karlılığını pozitif etkileyebilirken diğer taraftan kredi faizi geri ödemeleri ve döviz kuru oynaklığı üzerinden karlılığı negatif etkileyebilmektedir. Çekirdek dışı yükümlülüklerin artması aynı zamanda vade uyumsuzluğu, likidite riski, kısa ve uzun vade döviz yükümlülükleri gibi çeşitli risk göstergeleri üzerinden finansal sistemin ve bankacılık sektörünün kırılganlığını arttırma potansiyeline sahiptir. Finansal sistem kırılganlığı ve bankacılık performansıyla doğrudan ilişkili diğer bir alan ise para politikasıdır. Finansal açıdan güçlü ve karlı bankacılık sektörü şoklar karşısında daha dirençli davranarak finansal sistemin istikrarında önemli bir rol oynayabilmektedir. Faiz oranları veya diğer araçlar vasıtasıyla para politikası da banka performansını doğrudan veya dolaylı etkileyebilmektedir. Bu açıdan faiz oranlarında ve getiri eğrisinde meydana gelen bir değişiklik banka karlılığını nasıl etkiler sorusu para politikası, karlılık ve finansal istikrar ilişkisini anlama açısından önemlidir. Zira, eğer para politikaları bankacılık sektörü performansı veya karlılığı üzerinde etkiye sahipse, parasal aktarım kanallarının doğrudan finansal piyasaları, bankacılık sektörü sermaye yapısını, kredi verme/borç alma ilişkisini, ikincil piyasa faiz hadlerini vs. etkilemesi söz konusudur. Özellikle para mekanizması aktarım kanallarından en önemlisi olan faizlerdeki herhangi bir değişikliğin bankacılık sektörünü ve dolayısıyla finansal piyasaları nasıl etkileyeceğiyle ilgili gelişmiş ülkeleri konu alan epeyce bir çalışma mevcuttur. Kısa ve uzun vadeli faiz oranlarındaki değişimler kısa ve uzun dönemde banka performansı üzerinde farklı etkilere sahiptir. Bu farklı etkiler kendi aralarında da faiz gelirleri, faiz dışı gelirler, aktif karlılığı ve öz sermaye karlılığı üzerinde de değişiklik sergilemektedirler. Faiz oranları özelinde kısa ve uzun vadeli faizlerdeki değişimin gelişmekte olan ülke banka karlarını nasıl etkilediğiyle ilgili bir çalışmayla karşılaşılmamıştır. Türkiye gibi enflasyon problemi yaşayan ülkelere dönük bu tarz çalışmalar gelişmekte olan piyasalar yazınındaki boşluğu bir nebze de olsa dolduracak mahiyettedir. Bankacılık sisteminin para politikası ve sermaye girişleri ile yurt içi finansal piyasalar arasındaki üstlendiği aracılık rolünü binaen 'Para Politikası ve Bankacılık Üzerine Makaleler' başlıklı bu doktora tez çalışması sırasıyla 'Sermaye Girişleri ve Türkiye Bankacılık Sektörü Performansı', 'Gelişmekte Olan Bir Piyasada Faiz Oranları, Getiri Eğrisi ve Bankacılık Karlılığı' ve 'Türkiye Bankacılık Sektörü Yurt Dışı Kredi Yükümlülükleri ve Karlılık' başlık ve konularından oluşan 3 bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, Türkiye bankacılık sektörünün özellikle 2002 yılından sonra geçirdiği değişim ve dönüşüm sermaye girişleri bağlamında ele alınmıştır. Betimleyici yönü ağır basan bu çalışmada, bankacılık sektörü ile sermaye girişleri arasındaki ilişki bankacılık sektörü yurt dışı kredi girişleri üzerinden ele alınmıştır. Doğrudan yabancı yatırım, rezerv, portfolyo, kredi ve diğer yatırımlardan oluşan finansal girişlerin 2002 sonrası değişimi, bu süreçte belirli makroekonomik göstergeler üzerindeki etkilerinden bahsedildikten sonra Türkiye'deki bankacılık sektörüyle finansal girişlerin bir türü olan bankacılık sektörü yurt dışı kredi girişleri arasındaki ilişki incelenmiştir. Özellikle 2010 sonrası dönemde Türkiye bankacılık sektörünün çekirdek dışı yükümlüklerinde ciddi bir artış yaşanmış aynı dönemde yurt içi mevduatlar ise kredileri karşılamaz noktaya gelmiştir. Bankacılık sektörünün yurt dışı kredilerine artan bağımlılığı vade uyumsuzluğu, döviz kuru oynaklığı, kısa ve uzun vadeli döviz yükümlülükleri, likidite gibi bir takım potansiyel riskleri de ortaya çıkarmıştır. Eş zamanlı olarak TCMB'nin uyguladığı makro-ihtiyati politikalar bankalar açısından çekirdek dışı yükümlülüklerin risk teşkil etmesini önlemiştir. Özellikle kısa ve uzun vadeli mevduat dışı döviz yükümlülüklerine uygulanan farklı zorunlu karşılık oranları Türkiye bankacılık sektörünün yurt dışı kredi borçlanmasını uzun vadeye yaymasını sağlamıştır. Çalışmanın 'Gelişmekte Olan Bir Piyasada Faiz Oranları, Getiri Eğrisi ve Bankacılık Karlılığı' başlıklı 2. bölümünde ise 2002 4. çeyrek ile 2014 3. çeyrek arasındaki dönemde Türkiye'deki faiz oranlarındaki değişimin mevduat bankalarının karlılığına etkisi ampirik olarak analiz edilmiştir. Çeyreklik bazda toplam 26 mevduat bankasının yer aldığı dinamik model, sabit etkili genelleştirilmiş momentler yöntemiyle tahmin edilmiştir. Kısa ve uzun vadeli faiz oranları kullanılarak getiri eğrisinin eğimi elde edilmiştir. Dinamik modelde kısa vadeli faiz oranları olarak merkez bankası haftalık faiz oranlarının çeyreklik ortalaması; uzun vadeli faiz oranları için ise ikincil piyasa 2 yıllık gösterge tahvil oranları kullanılmıştır. Bankacılık performansını ölçmek için 3 ayrı bağımlı değişken; net faiz marjı, aktif ve öz sermaye getiri oranları kullanılmıştır. Tahmin sonuçlarına göre, faiz oranları ve getiri eğrisi eğimiyle banka karlılığı arasında kısa dönemde negatif ilişki mevcutken, bu ilişki uzun dönemde pozitife dönüşmektedir. Bu açıdan para politikasındaki değişim Türkiye bankacılık sektörü karlılığını anlamlı bir biçimde etkilemektedir. Ayrıca Türkiye gibi gelişmekte olan ülke bankacılık sistemleri İngiltere gibi gelişmiş ülke banka sistemlerine kıyasla faiz değişimlerine daha fazla duyarlılık göstermektedir. Bunun en temel nedenlerinden bir tanesi bankacılık sektörü karlılığının kompozisyonundan kaynaklanmaktadır. Ticari karın Türkiye'deki bankacılık sektörü toplam karı içindeki payı düşükken İngiltere bankacılık sektörü içindeki payı yüksektir. Türkiye bankacılık sisteminin ticari gelirlerini arttırması veya riskten korunacak kazançlara yönelmesi sektörün para politikası değişimlerine karşı daha korunaklı hale gelmesini sağlayabilir. Tezin son kısmını oluşturan 'Türkiye Bankacılık Sektörü Yurt Dışı Kredi Yükümlülükleri ve Karlılık' başlık ve konulu bölüm bir önceki çalışmayla model, yöntem ve bağımlı değişkenler açısından benzerlik göstermektedir. Bu çalışmada Türkiye'deki bankacılık sektörünün yurt dışı kredi kullanımının bankacılık sektörü karlılığını nasıl etkilediği ampirik olarak analiz edilmiştir. Tahmin sonuçlarına göre, uzun vadeli bankacılık sektörü yurt dışı kredi kullanımıyla tüm karlılık göstergeleri arasında anlamlı ve pozitif ilişki varken, kısa vadeli girişler ile karlılık arasındaki ilişki pozitif fakat anlamsız çıkmıştır. Merkez bankasının kısa ve uzun vadeli döviz cinsi yükümlülüklere uyguladığı farklı zorunlu karşılıklar neticesinde bankaların uzun vadeli yurt dışı borçlanmaya yönelmesi elde ettiğimiz sonuçları destekler niteliktedir.