Endülüs'te son müslüman kalıntısı Morisko'ların Cezayir'e göçü ve Osmanlı yardımı (1492-1614)

Bu çalışmada 1492- 1614 yılları arasında, İspanya'da İslam medeniyetinin uzun yıllar temsilciliğini yapmış olan Endülüs Devleti'nin çöküşüyle birlikte, İspanya'da yaşamaya çalışan Morisko 'ların varlık mücadeleleri, Osmanlılar'in onlara yardım teşebbüsleri ve nihayet Moris - ko'ların Kuzey Afrika'ya göçleri ele alınmaya çalışılmıştır. Morisko 'lar, XV. yüzyılın sonlarıyla XVI. yüzyılda İspanyol baskısı karşısında zülmen hıristiyan- lığı kabul etmek, ama gizlice müslüman kimliklerini sürdürmek zorunda kalan Endülüslü Araplardır. İnsanlık tarihinde görülen büyük sürgünler arasın da önemli bir yer tutan 'Morisko göçü', yukarıda zikredilen yıllar arasında Batı Akdeniz'de cereyan eden önemli olaylar ve gelişmeler de dikkate alındığında, önemli bir hadise olarak karşımıza çıkmaktadır. Endülüs Devletinin 1492'de çökmesi, Batı Akdeniz' de Hıristiyan ve İslam alemi arasındaki güç dengesinde önemli değişmelere sebep olmuştur. Değişen bu denge XV-XVI. yüzyıllarda güçlenen İspanya ve Portekiz'in Kuzey Afrika'ya yönelmeleri ve bir takım faaliyetlere girişmeleri sonucunu doğurmuştur. Diğer taraftan Batı Akdeniz'de ağırlığı yavaş yavaş hissedilmeye başlayan Osmanlılar, gerek askeri ve gerekseS~ siyasi faaliyetleri sonucu, hem Kuzey Afrika'da hakimiyet tesis etmişler hem de Morisko meselesiyle ilgilenmeye başlamışlardır. Osmanlıların Batı Akdeniz'e girmeleriyle birlikte, bu bölgede Hıristiyan alemi ile islam alemi arasındaki güç dengesi yeniden kurulmuştur. Bunun yanı sıra, Osmanlı Devletinin 'islam dünyasının hakimi' devlet pozisyonunda olmalarından dolayı, Morisko meselesini baştan beri takip etmişler ve büyük ilgi göstermişlerdir. Bu ilgi Kanuni, II. Selim ve I. Ahmed dönemlerinde daha da belirgin olarak görülmektedir. Osmanlıların Morisko 'lara yardım göndermeleri ve onlarla işbirliği yapmaları, özellikle Alpujarras ayaklanmasında (1568-1570) kendisi göstermişti. II. Selim' le birlikte Osmanlı Devleti'nin duraklama dönemine girmiş olmasına rağmen, Morisko'ları son göç hareketlerinde (1609-1614), islam ülkelerine güvenli şartlar altında göçleri ve yerleşmeleri konusunda yardım etmekten geri koymamıştır. Cezayir ile Morisko lar arasındaki söz konusu ilişkiler ve göç hareketlerinin 1212- 1614 yılları arasında, üç merhale içinde gerçekleştiğini görmekteyiz. 1516 'de Cezayir bir Osmanlı eyaleti statüsünü kazanmasından sonra Batı Akdeniz'de önemli politik ve askeri roller oynamaya başlamıştır. Cezayir'in bu faaliyetleri içerisinde Morisko meselesine yönelik ilgi ve yardımları önemli bir yer tutmaktadır. y. XVI. - XVII. yüzyıllarda Batı Akdeniz'de güçlü bir Osmanlı eyaleti durumunda bulunan Cezayir, Morisko'lara yardım etmek amacıyle hem İspanya kıyılarına karşı sayısız seferler düzenlemiş, hem de Morisko' larla işbirliği yaparak, onların güçlendirilmeleri ve göç etmelerine de yardım etmiştir. Diğer taraftan çok sayıda gelen Morisko' ların Cezayir'in değişik bölgelerinde yerleşmeleri sonucu, yeni şehirler ve kasabalar meydana gelmiştir. Ayrıca bura da uğraştıkları zirai, sanai ve ticari faaliyetler sayesinde Cezayir'in ekonomisine önemli katkılarda bulunmuşlardır. Morisko' ların Türklerle birlikte Cezayir toplumuna yeni bir sosyal unsur olarak katılmaları, hem bu toplum üzerinde önemli sosyo-kültürel izler bırakmış hem de Cezayir'in yeni çağ toplumunun bir parçası haline gelmesine neden olmuştur.