Türkiye'de 1946'dan 2001 yılına kadar uygulanmış olan istikrar programlarının değerlendirilmesi

Uluslararası Para Fonu, 2. Dünya Savası'nın dünya ekonomisindeki olumsuz etkilerini gidermek üzere 44 devletin bir araya geldiği Bretton Woods Konferansı'nda temelleri atılan uluslararası bir kuruluştur. Bu konferansta ödemeler dengesi sorunu yasayan ülkelerin devalüasyonlar ile hem dünya ticaretini daraltması ve hem de toplumların refah düzeyini aşağıya çekmesinin önüne geçmek üzere uluslararası bir örgütün gerekliliği fikri ortaya atılmış ve akabinde IMF kurulmuştur. Buna göre IMF, sunduğu mali kaynaklarla bu ülkelerin sıkıntılarını atlatabilmesi için destek verecek ve bir ülkenin ilişki içinde bulunduğu diğer ülkelerin de geçici ödemeler dengesinin zarar görmesini engelleyecektir. Dünya ekonomisine yön veren bu gelişmelere bağlı olarak Türkiye 1947 yılında IMF'ye üye olmuş, diğer ülkelerle ile olan ticari iliksilerini artırmaya başlamış ve dış dünyaya daha entegre bir hale gelmiştir. Dolayısı ile bu yıllarda Türkiye'nin ödemeler dengesi kalemlerinin meblağlarında artışlar gözlenmiş, ancak aynı zamanda cari dengesinde açıklar da oluşmaya başlamıştır. İlerleyen yıllarda cari açığın süreklilik kazanması ile Türkiye'nin IMF ile olan ilişkileri yoğunluk kazanmıştır. Türkiye 60 yıla yakın bu süreçte, IMF ile 20'ye yakın düzenleme ve yaklaşık 45 milyar SDR tutarında bir kaynaktan yararlanmak üzere anlaşma yapmıştır. Ancak anlaşmaya varılan bu düzenlemelerin yarıya yakını Türkiye'nin borçlanma şartlarını yerine getirmemesi nedeniyle tamamlanamamıştır. Bu durum IMF'nin Türkiye'ye vaat ettiği meblağı tamamlamadan düzenlemelerini sona erdirmesine ve IMF'nin mali kaynakların devamı için öne sürdüğü koşulların çokça eleştirilmesine neden olmuştur. Bu noktada IMF'nin iktisadi anlamda öne sürdüğü şartlar, Türkiye'de çok tartışıla gelmiş hassas bir konudur. Bu konu hakkında birçok farklı görüş bulunmaktadır. Oy güçlerinin kotalara göre belirlenmesi ilkesini benimseyen IMF'nin uyguladığı istikrar politikalarında, oy güçleri yüksek olan gelişmiş ülke çıkarlarına hizmet ettiği görüsü bunlardan biridir. IMF'yi borcunu faizi ile almak için çabalayan bir tefeciye benzeten bu görüş, IMF'nin sorunlu ülke ekonomisini umursamadığını savunur. Buna karsın diğer bir görüş ise IMF'yi gelişmekte olan ülkeler basta olmak üzere tüm dünya ekonomilerinin istikrarı için vazgeçilmez bir örgüt olarak nitelemektedir. Bu görüşleri objektif bir şekilde değerlendirebilmek için IMF'nin istikrar programlarının koşullarını ve finansal kaynaklarının maliyetlerini incelemek gerekir. Bu doğrultuda IMF'nin kullanıma sunduğu kaynaklarının borçlanma maliyeti piyasa koşulları ile karsılaştırılınca, söz konusu maliyetlerin yüksek olmadığı görülmektedir. Bununla beraber IMF'nin savunduğu monetarist anlayış çerçevesindeki iktisadi istikrar programlarının genel olarak ülke ekonomilerinin uzun vadeli çözümler gerektiren yapısall sorunlarına gereken önemi vermediği ve daha çok kısa vadeli ve parasal bir anlayış güttükleri de yadsınamaz bir gerçektir. Son yıllarda bu görüntüsünden sıyrılmaya çalışan IMF, değişen dünya koşulları ile bir anlamda uluslararası istikrarın bekçiliğini yapar konuma gelmiştir. Ülkelere teknik destek sağlamaları ve ülkelerin kendine özgü yapılarını da daha fazla dikkate almaya başlaması bu açıdan olumlu bir gelişmedir. Böylelikle IMF, dünyanın herhangi bir bölgesinde patlak veren krizlerin çeşitli mekanizmalarla dünya sathına yayılmasını önleyici bir rol üstlenmiştir. Bu bağlamda Türkiye de yasadığı krizler ile IMF'nin yakın desteğini çoğu zaman hissetmiştir. Bu yakınlık Türkiye açısından olumlu olmasına karsın, Türkiye'nin ekonomik altyapısını güçlendirecek ve ödemeler dengesi sorunlarını kalıcı olarak çözecek önlemleri bir türlü alamamasını göstermesi bakımından oldukça düşündürücüdür.