Oligopolistik piyasalarda karar alma süreçleri ve oyun teorisi

Oligopol, amaçlarına ulaşmaları, yalnızca kendi yapacağı hareketlere değil, diğer birkaç rakip piyasa oyuncusunun hareketlerine de bağlı olduğu, az sayıda firmanın oluşturduğu bir piyasa yapısıdır. Bu, 'azlık' olgusu çağdaş ekonomiklerin önemli bir niteliğidir, fiyat ve ücret seviyelerinin birçoğu, ne monopolistik ne de rekabet koşullarında tespit edilmektedir. Az sayıda karar birimi politikalarını, karşılıklı olarak, birbirinin hareketlerine nasıl tepki gösterecekleri perspektifinden, şekillendirmektedirler. Oligopol, arz cephesinde az sayıda firmanın ve talep cephesinde, her birinin piyasa talebine ihmal edilebilir bir miktarda katkıda bulunduğu, çok sayıda mal talep eden müşterinin yer aldığı bir piyasadır. Çok sayıda tüketicinin olduğu talep cephesinde piyasa koşulları, malın müşterileri için bir veri niteliğindedir. Arz cephesini az sayıda firmanın oluşturduğu piyasadaki işlem yapan bir firma, az sayıdaki rakibinin göstereceğini beklediği tepkileriyle ilgilidir. Oligopolist bir piyasada faaliyet gösteren bir firma, şimdiki hareketlerinin, rakiplerinin gelecekteki hareketleri üzerinde, nasıl bir etki yapacağı ile de ilgilidir, bugünkü seçimini yaparken, rakip firmalardan geleceğini umduğu bu tepkileri hesaba katacaktır. Oligopol'ü monopol ve tam rekabetten ayıran anahtar özellik, oligopolistlerin stratejik olarak birbirine bağlı olmalarıdır. Firmalar fiyat ve miktar kararlarını verirken, diğerlerinin kararlarını da dikkate alırlar. Kusursuz rekabette bu stratejik karşılıklı etkilenme yoktur. Keza monopolde, kişisel politikalarıyla, bireysel olarak monopolist firmayı etkileyen, birbirine bağlı büyük firmalar yoktur. Monopolist firma piyasa koşullarına duyarlıdır. Fakat onlar, monopolist firmanın malının piyasa talep fonksiyonu ve girdi arz fonksiyonu içerisinde, cisimlenmiştir ve stratejik düşünce yoktur. Rekabetçi ve monopolist firmaların kar maksimizasyon problemleri, az sayıdaki rakibinin kar fonksiyonları ile iç içe sarılmış olan bir oligopolist firmanın tersine, 221 doğruca kar maksimizasyonu ile karşı karşıya olmaktan ibarettir. Monopolist ve rekabetçi firma, diğerlerinin hareketlerinin ilgili sonuçlarının hepsini bilerek, kendi amaç fonksiyonlarını maksimum kılmak için, kendi hareketlerini seçebilirken, oligopolist firmanın optimal hareketi, rakiplerinin yapacağı seçimlerine ve, rakiplerinin, onun yapacağını düşündükleri hareketine bağlı olarak, yapacakları seçimlerine dayanır. Oligopol teorisinin temelinde, bu stratejik olarak karşılıklı etkilenmenin yapısını ve firmaların dengedeki seçimlerinin özelliklerini, kavramak ve açıklamak yer almaktadır. Geleneksel iktisat teorisi, iki kusursuz iktisadi olguyu tanıdı ve onları analiz etti. Neo-klasik teori, 1 9. yüzyılın tipik piyasalarındaki fiyat probleminin açıklanmasında, tatmin edici bir yaklaşımdır. Bugünkü mevcut bazı piyasalar için de hala öyledir. Ancak, ürün farklılığı, reklam yapma, ticari anlaşmalar ve geniş ölçekli girişimciliğin modern trendleri yoluyla, değişen çağdaş ekonomik yapıları analiz etmede, rekabetçi fiyat analizinin gücünü kaybettiği, giderek daha açık hale gelmiştir. Marshall, Edgeworth ve çağdaşları, aksak rekabetin varlığının farkındaydılar ama onlar bu durumlara istisnalar olarak davrandılar, daha çok ve detaylı şekilde, kusursuz monopol ile ilgilendiler. Ortaya çıkan yeni durum; sürtünme, irrasyonalite, ekonomik olmayan faktörlerin de var olduğu, çok sayıdaki problemin analizi olarak, tam rekabet teorisine uydurma, özel varsayımların yapılmasını gerektiriyordu. Teorik iktisat yeni durumu açıklamakta yetersiz olduğunun farkındaydı ve bu iki kutuplu dünyanın kendi içinde, bazı farklı sesler yükselmeye başladı. Oligopol teorisi, 160 yıl önce, Cournot'un membaa suyu üreten iki firmanın, kesin belirlenmiş piyasa şartlarında, nasıl davranış gösterdiklerini analiz eden çalışmasıyla başlamıştır. Cournot denge, diğer firmaların dikkate alınan çıktı seviyelerine göre, tek bir firmanın farklı bir çıktı seviyesini kullanarak karını artıramama, özelliği olan çıktı seviyelerinden oluşan bir vektördür. Orada her bir firma, kendi çıktı seviyesine göre karına maksimum 222 kılar ve firmaların hepsi de bunu eşanlı olarak gerçekleştirir. Firmalar arasında stratejik bağlılık dikkate alınmasına karşın, modelde kullanılan firma davranışı, rekabet denge davranışına çok yakındır. Bertrand'ın düopol modelinde, homojen mal satan her iki düopolist de, rakibinin fiyatını değiştirmeden sabit tutacağını varsayar. Mal homojen bir mal olduğu için, aynı piyasa talep eğrisi ile karşı karşıyadırlar ve rakip firmanın fiyatını sabit tutacağı varsayımına dayanarak kendi karlarını maksimize ederler. Model, düopolist firmaların fiyat tepki fonksiyonları vasıtasıyla açıklanmaktadır. Sweezy'in dirsekli talep eğrisi analizi, düopol bir piyasadaki fiyat davranışlarının bir analizidir. Orada, düopolist firmaların, rakiplerinin fiyat değişiklikleri karşısında, iki farklı davranış sergilediklerini, rakiplerinin mallarının fiyatlarındaki herhangi bir değişiklik azalma yönünde olursa izleyecekleri, artma yönünde ise izlemeyeceklerini ileri sürmüştür. Chamberlin'in aksak rekabet piyasaları analizi, iki çeşit üretici grubu modeli üzerine kurulmuştur. Bunlardan ilki, her biri yakın ikame malları üreten çok sayıda üreticinin oluşturulan büyük grup modeli, diğeri az sayıdaki üretici firmanın kapsandığı küçük grup modelidir. Modellerin her ikisinde de ürün farklılığı merkezi bir yer tutmaktadır. Chamberlin küçük grup modelinde, görece olarak, daha az sayıdaki satıcılar farklılaştırılmış mal satmaktadırlar. Küçük grup modelinde, stratejik karşılıklı bağlılık dikkate alınmaktadır. Farklılaştırılmış mal satan az sayıdaki satıcının oluşturduğu piyasada fiyat, rekabetçi seviyeden daha yüksek, satılan mal miktarı rekabetçi seviyeden daha azdır. Yüksek fiyatların eşlik ettiği karlar, rekabetçi seviyeden daha yüksek değildir. Bu sonuç, piyasaya yeni satıcı girişleriyle açıklanmıştır. Alman iktisatçı Heinrich von Stackelberg, 1934 yılında yazdığı makalesinde, piyasa yapılarını ayırıcı özelliklerine göre farklılaştırdıktan sonra, düopolistik ve oligopolistik piyasa yapısının genel bir analizi yapmıştır. 223 Stackelberg'in düopol modelinde, iki firmanın her birinin karar verip piyasaya arz ettiği ürün miktarı ile diğer firmanın karını etkilediğini ileri sürmüştür. Modelde, firmaların her birinin de karları, bu ürettikleri iki büyüklüğe bağlıdır. Yaptığı analizde, stratejik karar değişkeni olarak hem fiyat hem de üretim miktarı kullanılabilmektedir. Von Stackelberg düopol modelinde, düopolist firmalardan birisinin, rakibinin Cournot varsayımına göre hareket ettiğini fark edebilecek kadar akıllı olduğu varsayılmıştır. Bu farkına varma gelişmiş olan düopolistte, rakip tepkilerini belirleme ve bu tepki eğrilerini kendi kar fonksiyonu içerisine katarak, karını maksimize etme olanağı sağlamaktadır. Stackelberg dengede gelişmiş lider firma Cournot dengede elde edeceğinden daha fazla kar ederken, izleyici firma daha az karla yetinmek zorunda kalmaktadır. Oyun teorisi, çok kişili karar problemlerini analiz eden bir disiplindir. Birbirini karşılıklı olarak etkileyen, rasyonel oyuncuların davranışlarının analizi söz konusudur. Oyuncular, birinin kararının diğerlerinin ödüllerini etkilediği bir çevrede hareket etmektedirler. Çevreleyen şartlar altında ve kendi inançlarına göre, kendi amaç fonksiyonlarını maksimum kılmayı istemektedirler. Bu tür problemler, ekseriyetle, ekonomi alanında yaygın bir şekilde bulunmaktadır. Yukarıda da değinildiği üzere, oligopol probleminin merkezinde de böyle bir karar alma sürecinin söz konusu olduğu anlaşılmaktadır. Her firmanın, diğerlerinin yapacağını düşünmek durumunda olduğu bir yapı söz konusudur. Bir oligopol, oyuncuları firmalar olan, bir oyun olarak düşünülebilir. İktisat teorisinin temel önermelerinden biri, ekonomik birimlerin, amaç fonksiyonlarını maksimize ettiğini ileri sürer. Gerçekten de rasyonel davranış ekseriyette, bu yolla tanımlanır, ikinci ve daha az evrensel olduğu düşünülen önerisi, ekonomik birimlerin, diğer ekonomik birimlerin davranışları konusunda, sahip oldukları inançlarında tutarlı olmalarını gerektirmektedir. Bu ikinci varsayım önemini, özellikle, bir ekonomik birimin faydasının, diğer 224 ekonomik birimlerin davranışlarına bağlı olduğu yapıların analizini oluşturan, modellerde göstermektedir. Bu çeşit tutarlı inanç ve düşünceler, ekseriyetle rasyonel beklentilere gönderme yapar. Ekonomide kullanılmakta olan çoğu denge düşüncesi, bu iki kabule dayanır ve bu nedenle, rasyonel inançlar ve davranışlarla tanımlanmıştır. Oyun teorisi, bu iki temel kabulü, iktisat teorisiyle paylaşmaktadır; fakat, bu kabullerin, sosyal durumların analizine uygulanmasını, daha geniş bir bağlamda yapmaktadır. Oyun teorisinde, oyuncuların, ödüllerini maksimum kılacak stratejilerini seçeceğini varsayar ve rakiplerinin davranışları konusunda tutarlılık gerekliliğini de zorlar, iktisat teorisi ve oyun teorisini yaklaşımlarının benzerliği, oyun teorisini, diğer sosyal bilimlere ekonomik yaklaşımın, doğal bir uzanımı haline getirir. Amacının, çatışan veya işbirliğinin söz konusu olduğu durumlar içerisindeki bireyler veya bireylerin oluşturduğu grupların, karşılıklı stratejik davranışlarını gözlemleyebilmek ve analiz edebilmek olan oyun teorisinin, teorik iktisadi model çalışmaları içerisine daha çok girdiği görülmektedir. Bu değişen teorik yaklaşımlar, o konuda giderek artan sayıda yazılan kitaplarda ve bu kavramların, ekonomik birimlerin birbirini karşılıklı olarak etkilediği modellere uygulandığı makalelerde yansıtılmaktadır. İktisat alanında oyun teorisinin öneminin giderek büyümesinin en azından iki nedeni vardır:oyun teorisi, birçok alanda yürütülen ekonomik analizler için birleşik bir çatı sağlayabilecek ve iktisadi davranışların modellenmesi sürecini bütün olarak düşünüp planlayabilir. İktisat teorisinin problemleri analizinde, yeni yaklaşımların sergilendiği görülmektedir. Bu bağlamdaki gelişmelerin önemli bir kısmı, düopol ve oligopol çalışmalarıyla ilgilidir. Özellikle oligopol teorisinde, derin ve sarsıcı anlamaların ortaya çıktığı izlenmektedir. Teoride meydana gelen gelişmelerin iki temel kaynağı vardır. Birincisi oyun teorisi, ikincisi dinamik ekonomi üzerine yapılan çalışmalardır. 225 Bu, oligopol çalışmalarında, ilk düopol modellerin, Cournot, Bertrand ve Stackelberg'in analizlerinde, oyun teorisi perspektifini de kullanılarak, problemin, yeniden ele alınması şeklinde olmaktadır. Bu, az sayıda firmanın işlem yaptığı oligopolistik piyasalardaki firma davranışlarını, oyun teorisi prensiplerini de kullanarak, daha iyi anlama ve tahmin etme çabalarının oluşturduğu, oligopol problemini, çözme girişimleridir.