Çok katlı konutlarda kitlesel bireyselleştirme amaçlı sayısal bir tasarım sistemi önerisi

1900'lerde başlayan ve günümüz dünyasındaki hakim üretim anlayışı olan seri üretim, yalnızca ürünlerin üretim biçiminde değil; beraberinde ekonomik, sosyal ve politik değişimlere de yol açmış bulunmaktadır. Politik ve ekonomik bağlamda ülkelerin ve üreticilerin küresel anlamda güçlü bir yer bulma isteği, üretilen ürünlerin pazarlaması üzerinden ele alınmıştır. Sosyal açıdan da artan ürün sayısı ile beraber, tüketim anlayışı değişmiş, tüketilen ürünün kullanıcıdaki değeri azalmış ve tüketim isteği hızlanmıştır. Üreticiler, kullanıcıların taleplerini şekillendirmekle kalmamış, bireylerin ne tüketeceği hakkında da söz sahibi konuma gelmiştir. Dolayısıyla, özne ile nesne ilişkisi değişmiştir. Bu durumda özneler sadece onlara standart olarak sunulanlar üzerinden sözü geçen tanımlamayı gerçekleştirebilmektedir. Standart olarak üretilmiş olan ürünlerin de bireyleri homojenleştirmesi kaçınılmaz olmuştur. Çünkü bireyler sahip oldukları nesneler ile kendi kimliklerini yansıtma eğilimine sahiptir. Mimarlık disiplini de sözü geçen ekonomik, sosyal ve politik bağlamdan ayrı ele alınamayacağı için, seri üretim anlayışıyla değişim ve dönüşüm sürecine girmiştir. Düşünsel yapı ile beraber, mimarlığın ürünü olan yapılar daha rasyonel ve standart bir biçimde ele alınmaya başlamıştır. Yapıları üreten elemanları standartlaşmış, üretim hız kazanmıştır. Hız ve maliyet odaklı anlayışla beraber, üretilen mimarlığın ürünleri de aynılaşmış ve tüketim nesnesi haline gelmiştir. Netice olarak da, mimari ürünler kullanıcıları için değer kaybı yaşamıştır. Bireylerin içinde yaşamlarının büyük kısmını geçirdikleri mimari ürün olan konutlarda kaçınılmaz olarak sözü geçen değişimden etkilenmiştir. Seri üretim anlayışından önce, üretim sürecinin farklı aşamalarına dahil olan özneler sürecin dışına itilmiş; kullanıcılar zaman ve maliyet kaygısı ile üretilmiş homojen konutlar arasından tercihte bulunma ve onların içerisinde yaşama durumunda bırakılmıştır. Böyle bir ortamda öznelerin içinde bulundukları konutlar üzerinden kimliklerini yansıtma çabası, standart mekana makyaj denilebilecek nitelikteki minimal eklentiler ya da değişimler ile gerçekleşebilmektedir. İlerleyen zamanlarda kullanıcı isteklerinin ön plana çıkması, üretim anlayışında değişikliklere sebep olmuştur. Ürünlerin tasarım ve imalat sürecine öznelerin de kısmen veya doğrudan dahil olduğu, kullanıcıya göre özelleştirilebilir ürünler önem kazanmıştır. Üreticiler de bu uygulama ile seri imalata göre daha çok kar elde edebileceklerini fark etmiştir. Kullanıcı odaklı gerçekleştirilen bu üretim anlayışı ''Kitlesel Bireyselleştirme'' olarak adlandırılmaktadır. Kısaca, seri üretimin maliyet, zaman ve kitlesel üretim değerlerini göz önünde bulundurmakta ve bunun dışında öznenin sürece değişen seviyelerde dahil edilmesini kapsamaktadır. Gelişen teknolojiden destek alan ve birçok farklı endüstride kendisini gösteren bu anlayış, kullanıcının sahip olacağı ürünleri farklı derecelerde bireyselleştirmesine olanak sağlamaktadır. Yeni gelişen bu üretim anlayışı da doğal olarak ekonomik, sosyal ve politik değişimlere yol açmıştır. Kullanıcıyı sürece dahil ederek, daha çok kar elde edilmiş; arzulanan politik ve ekonomik kuvvete ulaşmak kolaylaşmıştır. Sosyal taraftan ise, kullanıcılar birer tüketici olmaktan öte sahip olacağı ürünü şekillendirmeye başlamış ve kendi kimliklerini dışa vurma imkanlarında artışlar gözlenmiştir. Dolayısı ile öznelerin memnuniyet derecesi yükselmiştir. Yine bağlamdan bağımsız olamayacağı için mimarlık ortamı da bu değişim ve dönüşüm sürecine dahil olmuştur. Ancak bu pencerede değişim mimari ürünler açısından kısıtlı kalmış, yalnızca yapıyı oluşturan ya da prefabrik ürünler kullanıcı isteklerine göre şekillenebilir hale gelmiştir. Bu yüzden mimarlığın sonuç ürünleri mekansal anlamda bu değişimden çok etkilenmemiştir. Bu çerçevede bireyler için en çok önem arz eden mimari ürün olan konutlar irdelendiğinde ise, kitlesel bireyselleştirme yaklaşımı ile kullanıcıların tek evler ya da prefabrik evler dışında bireyselleştirme olanakları kısıtlı bulunmaktadır. Günümüzde de nüfusun çoğunun şehirlerde ve çok katlı konutlarda yaşadığı düşünülünce, özneler imkan bulabilirler ise konutlarında yalnızca bitirmeler ve donatılar düzeyinde bireyselleştirmeler yapabilmektedir. Bu tez çalışması kapsamında, ise yukarıda anlatıldığı gibi günümüzde en yaygın olarak bulunan ve seri üretim anlayışı ile üretilmekte olan çok katlı konutlar ele alınmıştır. Bireylerin yaşamlarının büyük bir bölümünü geçirdiği ve ancak yüzeysel bireyselleştirmeler yapabildiği konutlar için kitlesel bireyselleştirmenin bir araç olarak kullanılabileceği düşünülmüştür. Bu çalışmada, konutların mekansal düzeyden bitirmeler düzeyine kadar kullanıcılarına göre biçimlenebilmesi ve mimar kullanıcı arasında bir iletişim aracı olması amacıyla, çok katlı konutlarda; öznelerin üretim ve tasarım sürecine dahil olabileceği kitlesel bireyselleştirme amaçlı sayısal konut tasarım sistemi oluşturulmuştur. Önerilen tasarım sisteminde, kullanıcının bireyselleştirme yapabileceği konut birimleri için çok katlı konutlar özelinde ilk olarak alt yapı tasarısı geliştirilmiş; daha sonra kullanıcı tercihlerinin mimar eşliğinde gerçekleştirileceği arayüzler tasarlanmıştır. Sistem, konutu oluşturan hacmin biçimlendirilmesinden, iç mekan organizasyonuna ve bitirmeler ve donatılar düzeyindeki bireyselleştirmelere imkan tanımaktadır. Üretimin özel imalata dönüşmemesi için, yalnızca çözüm uzayında tanımlanmış sınırlar çerçevesinde ve arayüzler üzerinden kullanıcıdan alınan verilere göre konut şemaları oluşturulmaktadır. Devamında kullanıcı için en uygun tercihin belirlenmesi üzerine projelendirme aşamasına geçilmekte; bitirmeler ve donatılar düzeyindeki bireyselleştirmelerin tamamlanması ile de son bulmaktadır. Çalışma kapsamında oluşturulan bu sistem ileride geliştirilerek, farklı girdilerin katılımıyla daha esnek tasarımların ortaya çıkmasına fırsat oluşturabilecek niteliktedir.