Ekonomik istikrarı sağlama aracı olarak, bütçe dışı fonlar ve uygulama sonuçları

Ekonomik istikrar kavramı genel olarak bir ekonomide fiyat istikrarının sağlanmasıdır. Kelime manası ise; 'denge, kararlılık, önceki durumunu muhafaza etme' şeklinde açıklanmaktadır. Burada ekonomik istikrarın amacı fiyat istikrarsızlığına meydan vermeden tam istihdam düzeyini sağlamak ve bu düzeyi sürdürmektir. Bu yüzden denilebilir ki iktisadi istikrar, tam çalışma seviyesi statik değil, dinamik bir düzey olduğuna göre, devamlı bir hareket halinde bulunan bir bir ekonomide fiyat istikrarının sağlanması ve korunmasıdır. Bu nedenle söz konusu iki koşulunda aynı zamanda ve optimum bir biçimde gerçekleştirilmesi bir zorunluluktur. Buna göre, örneğin, tam istihdam düzeyi mutlak bir fiyat düzeyi ile oluşmuyorsa, hiç değilse asgari bir enflasyonla sağlanmaya çalışılmalıdır. Bütçe; Devletin ve kamu kuruluşlarının gelecek döneme ilişkin gider-gelir tahminlerini karşılayan ve siyasi organa bunu uygulama yetkisi veren tasarruftur. Bütçenin iki yönü ile ele alınması gerekir. Ekonomik yönden, bütçe kamu kesiminin gelecek bir dönemdeki kaynak harcama dengesini ortaya koymakta ve böylece ekomominin tümü için sağlanan toplam arz, toplam talep dengesinin bir parçası olmaktadır, dolayısıyle, bütçe kamu kesiminin ekonomik bir planı niteliğindedir. Pazar ekonomilerinde özel kesim yönünde genellikle planlanmaya gerek duymaksızın ekonomi işlemesine rağmen, kamu kesimi yönünden böyle bir planlama zorunlu görülmüştür. Hukuki yönden bütçe, millet temsilcilerinden oluşan ulusal meclislerin merkezi yürütme organını ya da yerel idarelerde bölge halkının, yerel yöneticilerin faaliyetlerini denetleme aracıdır. Türkiye 1980 öncesi içe kapalı bir ekonomi, 1970'Ii yılların ikinci yansından itibaren birinci ve ikinci petrol şokundan sonra dış ticaret hadlerindeki bozulma, dünya konjonktüründeki gelişmelere ayak uydurulamamasından kaynaklanan ekonomik sorun-rla karşı karşıya kalmıştır. Bu sorunlar yurtiçi ve yurt dışı dengelerin bozulma-sına 'V ; den olurken, 1980'li yıllara başında % 107'ye varan enflasyonla karşılaşmıştır. Ülkemizde, kronik işsizlik ve enflasyonun yanı sıra kısa dönem fiyat ve gelir ıreketleri meydana getirmektedir. 1960 yılından bu yana konjonktür dalgalanmaları, ıha çok fiyat artışlarını güçlendirici nitelikte olmuştur. 1970'lere kadar Türkiye'de konjönktürel dalgalanmaların önemli bir kısmı iklim rtlarmm tarımsal üretim hacminde meydana getirdiği değişmelere bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Ancak, taran sektörünün gerek GSMH gerekse toplam İhracat içindeki payının derek azalması tarımsal üretimin fiyat ve gelir hareketleri üzerindeki etkisini azalt- ıştır. Türkiye'de fiyat artışlanmn altında yatan ekzojen sebeplerden en önemlileri; >71'den itibaren uluslararası para sisteminin değişmesi ve 1973, 1974 ve 1979 Harındaki petrol fiyatlarındaki aşırı artışlardır. Bu artışların zorlanmasıyla para arzı ve : kredi hacmi oldukça büyük miktarlarda genişleyerek fiyatları yüzde yüzü aşan oran- rda yükseltmiştir. İstikramı istihdam kanadında ise işsizlik, uzun yıllardan beri en önemli iktisadi snelerden biri olma özelliğini korumaktadır. Arizi, mevsimlik ve gizli işsizlikler de ılunmasma rağmen, esas üzerinde durulması gerekli işsizlik türleri yapısall ve oıolojik olanlardır, bu yüzden asıl problem iç tasarruf kaynaklan yaratmak, dış serma- yi çekmek ve döviz kazançlarım yükselterek kronik işsizliği uzun dönemde ortadan ldırmaktır. Bütçe içi fonların gelirleri tamamen bütçede yer alan ödenekler olduğu sonuçta vletin kalsik gelirleri dediğimiz vergi ve benzeri gelirlerden ayrılan ödnekler olduğunun bu fonların Klasik kamu gelMerinin dışında incelenmesine gerek yoktur. Bütçe dışı fon bütçe ilişkisini, bütçe ilkelerinde sapmalar olarak ortaya kouabiliriz../ ;ak bütçe, bütçe fonksiyonları ve bütçe ilkelerinin açıklanması gerekir. Bu ksiyonlar ve ilkeler açıklanırken bütçe dışı fonlarla olan ilişkileri üzerinde durulacaktır. Bütçe dışı fonların enflasyonla olan ilişkisini iki şekilde incelenebilir. Bunlardan ncisi, fonlara kaynak sağlamanın yaratmış olduğu etki, ikincisi ise, bu kaynakların canmasıdır. Bütçe dışı fonların en önemli kaynağı vergi ve vergi benzeri gelirlerdir. Genel rak fonların önemli bir bölümü tüketim mallan üzerinden alman dolaylı vergiler ve ilattan alınmaktadır. Firmaların bu harcamalarım fiyatlara yansıtmaları enflasyonist iler meydana getirmektedir. Fon kaynaklanmn önemli bir kısmı transfer harcamaları, sabit sermaye yatırımları borç ödemelerinden oluşmaktadır. Bu kaynakların verimli ve üretken alanlara fdırılmamasından dolayı enflasyonist etki yapmaktadır. Bunun yerine üretimi artırıcı camalar enflasyon üzerinde olumlu etkiler sağlıyacaktır.