Coordination, commitment and contract enforceability in the ottoman empire: The case of iltizam and malikane contracts with game theoretic assessment

Son yıllarda, iktisat tarihi literatüründe kurumların uzun dönemli iktisadi büyüme ve kalkınma üzerindeki etkileri sıklıkla araştırılmaktadır. Erken modern dönem içerisinde gerek Avrupa toplumları gerekse de Osmanlı İmparatorluğu'nda artan savaş maliyetleri, gelişen teknoloji, değişen iktisadi ve politik yapıların etkileri ile para ekonomisine doğru geçiş hızlanmıştır. Bu geçiş sürecinde de devletlerin temel amacı kısa vadede gelirlerini en yüksek düzeye çıkarmak olmuştur. Devletlerin bu amacı gerçekleştirmek için başvurdukları en önemli kurumsal yapılar ise ademi merkeziyetçi sistemler içerisinde oluşturulmuştur. Fakat her toplum kendi resmi ve resmi olmayan kuralları içerisinde bu ademi merkeziyetçi sistemleri kurmuştur. Bir başka deyişle, Osmanlı İmparatorluğu'nun gerileme dönemi olarak iddia edilen ademi merkeziyetçi kurumlara dayalı 'ayanlık' dönemi aslında farklı şekillerde İngiltere, Fransa, Belçika ve Hollanda gibi ülkelerde de ortaya çıkmış ve uzun süre varlıklarını devam ettirmişlerdir. Bu projenin amacı, Batı Avrupa ve Osmanlı İmparatorluğu'nda ortaya çıkan ademi merkeziyetçi kurumları karşılaştırmalı bir perspektif ile analiz etmektir. Bu analizin gerçekleştirilmesi için oyun teorisi yaklaşımına başvurulacaktır. Bir başka deyişle, analiz çerçevesinde devlet ile vekilleri arasındaki ilişkiler üzerinden modellemeler ile sarih bir analiz hedeflenmektedir. Batı Avrupa toplumlarında krallar özellikle vergi gelirlerinin en üst düzeye çıkması için 'lord' olarak adlandırılan vekiller ile pazarlık etmektedirler. Bu pazarlıklar büyük oranda devletin vergi toplama haklarını başka gruplara transfer etmesi üzerine kurulmuştur. Benzer şekilde, Osmanlı İmparatorluğu'nda da devlet olarak tanımlanan sultan ve yöneticileri ile 'mültezim' olarak adlandırılan yerel vekiller arasında vergi toplama hakları ile ilgili sözleşmeler ortaya çıkmıştır. Bu sözleşmelerin ortaya çıkışı, Osmanlı İmparatorluğu içerisinde etkin bir kurum olan 'tımar' sisteminin yeni bir kuruma dönüştürülmesi ile gerçekleşmiştir. İltizam ve malikane kurumları içerisinde ortaya çıkan bu sözleşmeler Osmanlı İmparatorluğu'nda devletin vergi toplama haklarını vekillere belirli bir ödeme karşılığında transfer etmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu sözleşmeler, açık artırma sistemi içerisinde en yüksek vergi ödeme taahhüdünü veren mültezim ile kurulmaktadır. Batı toplumlarından farklı olarak, iltizam ve malikane sözleşmeleri farklı kurumsal yapılara sahiptir. Osmanlı İmparatorluğu'nda özellikle mülkiyet hakları kesin bir şekilde devlete aittir. Devletin temel hedefi, sözleşmeler kapsamında bulunan yerel üreticileri vekillerin olası baskılarından korumaktır. Diğer taraftan, Avrupa Devletleri mülkiyet haklarını lord sınıfına transfer etmiştir. Her iki kurumsal yapı kendi kuralları içerisinde farklı işlem maliyetlerinin doğmasına sebep olmuştur. Bu işlem maliyetlerinin azaltılması için ortaya çıkan kurumsal yapılar ise devletlerin uzun dönemli iktisadi performanslarının en önemli belirleyicisi olarak ortaya çıkmıştır. Özellikle, Osmanlı İmparatorluğu'nda devlet, mültezimlerin kendisine karşı ortak eylem düzenlememeleri adına bu grupların organize olmasını kurumsal yapı içerisinde başarılı bir şekilde engellemiştir. Diğer taraftan, Avrupa toplumlarında ise organize olan lord sınıfları krallar üzerinde önemli kısıtlayıcı uygulamaların doğmasını sağlamışlardır. Bu proje, Osmanlı İmparatorluğu'nda ortaya çıkan iltizam ve malikane sözleşmelerini oyun teorisi üzerinden analiz ederek, uzun dönemli sonuç matrislerini ilk defa oluşturmayı amaçlamaktadır. Bu amaca ulaşmak adına, bu projede Osmanlı arşivlerinden elde edilen sözleşmeler ve mahkeme kayıtlarına başvurulmuş ve elde edilen veriler ışığında dinamik modeller oluşturulmuştur.