Ürün uzayı yaklaşımı: Türkiye İBBS düzey 2 bölgeleri için bir uygulama

Sanayi Devrimiyle birlikte ülkeler arası refah farklılıkları artmaya başlamış ve günümüzde olağanüstü boyutlara ulaşmıştır. İktisadi faaliyetlerin bölgesel, ulusal ve küresel düzeyde belli alanlarda yığılmasında, yoğunlaşmasında ve kümelenmesinde etkili olan faktörleri ve iktisadi faaliyet merkezleri arasındaki etkileşimi inceleyerek; eşitsiz dağılıma açıklama getirmeye çalışan çok sayıda kuram ve model geliştirilmiştir. Bu modellerin neden bazı dönemlerde ve bazı bölgelerde yakınsama olurken, diğerlerinde olmadığına ilişkin genel kabul gören açıklamalar getirdiği söylenemez. Bu bağlamda, son dönemde herhangi bir teoriye dayanmadan ölçüm temelli bazı modeller öne sürülmektedir. Ürün Uzayı Yaklaşımı verilerden hareketle ülkelerin/bölgelerin gelişmesi ve yakınsaması için bazı öneriler getirmektedir. Bu yaklaşım teorik temellerinin zayıf olması yönüyle eleştirilmektedir. Bu çalışmada, Evrimci Ekonomik Coğrafya, Yeni Yapısalcı İktisat ve Ürün Uzayı yaklaşımlarının birlikte değerlendirilmesi yoluyla Ürün Uzayı Yaklaşımının zayıf teorik temelleri güçlendirilmeye çalışılmıştır. Bu hibrit bakış açısıyla oluşturulmaya çalışılan teorik altyapıya dayanarak Türkiye Ekonomisi ve TR62 Adana-Mersin bölgesi için ampirik bir uygulama yapılmıştır. Bu bakış açısına göre, bir bölgenin bugünkü üretim yapısının, geçmişşte yapılan tercihlerin bir sonucu olduğu anlaşılmaktadır. Bugün yapılan tercihler de gelecekteki üretim yapısını belirlemektedir. Bu bağlamda, Evrimci Ekonomik Coğrafya yaklaşımı tercihlerin, Jacobs dışsallıkların görece en yüksek olduğu sektörlerden yana yapılması gerektiğini savunurken, Yeni Yapısalcı İktisat, tercihlerin mekanın mevcut faktör teçhizine denk düşen ve bölgeyi 'optimal üretim örüntüsüne' en hızlı şekilde taşıyacak sektörlerden oluşması gerektiğini savunmaktadır. Ancak, çoğu zaman farklı nedenlerle piyasa mekanizmasında oluşan fiyatların kılavuzluk işlevini doğru şekilde yerine getirememesi, bölgenin yüksek verimlilikte üretim yapabileceği sektörlerin gizil/örtük durumda kalmasına yol açmaktadır. Bu durumda, bölge 'optimal üretim örüntüsüne' doğru evrilirken, devletin sanayi politikaları ve altyapı konusunda aktif rol oynaması ve firmaların koordinasyon sorunlarını aşmalarına yardımcı olması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu noktada, hükümetlerin 'optimal üretim örüntüsünü' nasıl tespit edeceği sorunu öne çıkmaktadır. Ürün Uzayı yaklaşımı hem yapısall dönüşümü hızlandıracak politikaların hem de gizil/örtük sektörlerin belirlenmesini sağlayacak bir yöntem ve araç seti önermektedir. Bu çalışmada, önerilen yöntem kullanılarak TR62 bölgesinde mevcut üretim örüntüsünde yer alıp varlığını devam ettirmesi gereken, terk edilmesi gereken ve gizil durumda ancak rekabetçi şekilde üretim yapma ihtimali yüksek olan sektörler tespit edilmeye çalışılmıştır. Ayrıca, bu amaçla kullanılabilecek ve 'Uzmanlaşma Değeri' olarak tanımlanan yeni bir değişken bu çalışmada geliştirilmiş ve kullanılmıştır. Bununla birlikte, Neo-klasik büyüme modelinden hareketle ve üretken bilgi/beceri setinin teknolojiyi kaydıran faktör olduğu ve beklenen verimlilik seviyesinin girişimci sayısının artan bir fonksiyonu olduğu kabul edilerek türetilen büyüme modeli, Türkiye İBBS Düzey- 2 bölgeleri, 254 imalat sanayi sektörü ve 2004- 2014 dönemi için sınanmıştır. Mekansal etkileri ve dinamik yapıyı dikkate alan tahmincilerden elde edilen bulgulara göre, Ürün Uzayı yaklaşımı kullanılarak sanayi politikalarının belirlenmesi, Türkiye ekonomisinin kalıcı bir iktisadi büyüme süreci yakalanmasına hizmet edebilecektir. Devlete veya yerel kalkınma inisiyatiflerine düşen rol bölgelerin mevcut bilgi/beceri seti dahilinde karşılaştırmalı üstünlüğe sahip olduğu verimliliği yüksek gizil/örtük sektörleri tespit ederek bu sektörleri önceleyen politika tedbirlerinin şekillendirilmesi olacaktır.