Avrupa Topluluğu bütçesi ve parasal gelişmeler

yılında alınmıştır. Oluşturulan sisteme göre, Topluluk dışı üçüncü ülkelerden yapılacak olan ithalattan alınacak olan gümrük vergileri, tarım malları ithalatından alınan ve dünya fiyatları ile Topluluk fiyatları arasındaki farkı kaldırmayı amaçlayan tarımsal prelevmanlar ile, katma değer vergileri üzerinden yüzde l'e kadar çıkabilecek tek tip bir oran ile sağlanacak gelirler, Topluluk bütçesine aktarılması kararlaştırılmıştır. (Bu % l'lik oran, Komisyon' nun teklifi ile 6 Mayıs 1983 tarihinden itibaren % 1,4' e çıkarılmıştır). Bu düzenlemeler Topluluğun, gerçek mali otonomisinin başlangıcını oluşturmuştur. Bu gelirler bir kez toplandıktan sonra Avrupa Topluluğuna ait oluyor, Topluluğun kaynağını oluşturuyor ve bunlara ulusal tahsisatlar nazarı ile bakılamıyordu. Bundan böyle tüm bu gelirler 'Topluluğun öz kaynakları' olarak bilinmeye başlanmıştır. Komisyon daha sonraları getirdiği diğer bazı önerilerde sistemdeki bazı eksiklikleri gidermek ve artan harcamalar karşısında gelir kaynaklarının artırılması yönünde çabalar sarf etmiştir. 1988 yılında bütçeye 'dördüncü kaynak' olarak adlandırılan ve gayri safi milli hasılaların belli bir yüzdesi şeklinde hesap edilen yeni bir öz kaynak ilave edilmiştir. Topluluk paralarını nerelere harcar? Topluluk bütçesinin üçte ikilik kısmı mübalağasız tarım sektörü tarafından absorbe edilmektedir. Bu durum, tarım sektörünün, Topluluk politikaları içinde sahip olduğu yerin önemini, en çarpıcı şekilde yansıtmaktadır. Son yıllarda Topluluğun harcama politikaları ile gerçek bütçe giderleri arasındaki var olan ancak dile getirilmeyen-200- uyumsuzluk açıkça sık sık telaffuz edilmeye başlanmıştır. EAGGF Garanti harcamaları için önemli bir uyuşmazlık, harcamalarda meydana gelen artışın karşılanması arzusuna, Topluluk hukukunun, mali ihtiyaçlarının karşılanması için gerekli düzenlemelerin hemen yapılabilmesine imkan verememesin den kaynaklandığı belirtilmekte; aynı zamanda Avrupa ve Dünya tarımındaki gelişmelerin, bu harcamaları, Topluluk tarafından belirlenen hedeflere ulaşmada yetersiz bıraktığı ileri sürülmektedir. Topluluk, yapısall politikalar ve diğer birçok 'çok yıllı programlar' için daha hızlı gelişme yöntemlerini tercih etmiştir. Bu konularda kendisini, icra süresinin dışında gerekli finansman sağlama taahhütünde bulunmaksızın, kontratlarla bağlı kılmıştır. Fakat diğer yandan Konsey, halen üstlenilmiş olup finanse edilmekte olan yükümlülüklerin, istenilenden düşük düzeyde olması halinde, bölümler itibariyle bu harcamaların yıllık artış oranlarına konu teşkil etmesini kararlaştırmıştır. Topluluk, harcama politikalarıyla, bazı üye ülkelerin bütçe dengesizliklerinin düzeltilmesi hedefine tam olarak ulaşamamıştır. Fakat diğer yandan bütçenin gelirler kısmı ile ilgili düzeltme mekanizmalarının ölçüsü yükseltilmiştir.-201- Bütün bu faktörler, Topluluğun harcama politikalarının yeniden gözden geçirilmesi ve daha etkin bir yönetimimetoduyla, orta dönem planlama çalışmalarının başlatılması gereğini ortaya çıkarmıştır. Harcama politikalarının yönetiminin istenilen düzeyde gerçekleşmesini sağlayabilmek için planlama ihtiyacının gerekliliği böylece tartışmasız olarak kabul edilmektedir. Topluluk, yeni f inansal reformların hazırlanması ve kabulünden sonra, istikrarlı ve gelecek beş yılın bütün harcamalarını karşılayabilecek yeterli kaynaklarla, yeni bir döneme girmektedir. 1970 yılında kurulan ve 1984' de Fontaineblau'da yeniden düzenlenen halihazırdaki sistem, 12' ler Topluluğu'nun yeterli aktif kapasitesini ortaya koymasını isteyen 'Tek yasa'nın hazırlanması ve uygulamaya konmasıyla, giderek azalan gelirleri ile ömrünü tamamlamış görülmektedir. 1988 yılından itibaren uygulanmaya konan yeni sistem ile birlikte gelir kaynakları araştırılmış, harcamalar yeterli hale getirilmiş bulunmaktadır. (Burada rol oynayan en önemli etken, 1985- 1987 yılları arasında yaşanan bütçe krizlerinden kazanılan tecrübeler olmuştur.)-202- Bütçede yer alan miktarların tamamı Ecu ile ifade edilmektedir. Avrupa Topluluğu'nun para birimi olan Ecu, 10 üye ülkenin ulusal para birimlerinden oluşmuş bir 'sepet para'dır, ve sepette yer alan her para birimi ekonomik ve mali gücünün yansıttığı oranda ağırlık taşımaktadır. Ecu' nun değeri günlük olarak, üye ülkelerin merkez bankalarından sağlanan temsili piyasa kurlarına göre belirlenmektedir. Birçok ulusal para birimine göre daha istikrarlı olması nedeniyle, Mali sektör Ecu'yü en çok benimseyen kesim olarak göze çarpmaktadır. Bu durumun en önemli göstergesi olarak ta, Ecu cinsinden çıkarılan tahviller de izlenen artış olmaktadır. Ecu, bütçenin ana unsuru olduğu gibi, Avrupa Para Sistemi'nin de merkezini teşkil etmektedir. Avrupa Para Sistemi, hedefi olan parasal istikrar ve birliğe Ecu vasıtasıyla ulaşmaya çalışmaktadır. Avrupa para birliği, Topluluğun arzulanan en önemli hedeflerinden birini teşkil etmektedir. Avrupa Topluluğu'nun ekonomik ve parasal birlik yolunda atılan en önemli adım 1-2 Aralık 1969 yılında Den Haag'da yapılan zirve' de gerçekleşmiş ve bunu 19-21 Ekim 1972 tarihindeki 'Paris Zirvesi' takip etmiştir. Bu toplantılarda parasal birliğin temelleri atılmış ve ana hatları belirlenmeye çalışılmıştır. 1970 yılın da hazırlanan ve halen geçerliliğini sürdüren Werner raporunda,-203- parasal birliğe ulaşma yolunda ana prensipler tespit edilmiş (1) ve bu rapor, üzerinde yapılan tartışmalardan sonra, 197i yılının Mart'ında üye ülkelerin ekonomik ve parasal birliğe ulaşma yolundaki siyasi iradelerini ortaya koymalarıyla oybirliği ile kabul edilmiştir. 1972 yılında 'yılan' sistemi oluşturulmuş; 1973'de Avrupa Parasal İşbirliği Fonu kurulmuş, 1974- yılında da Ekonomik istikrar, büyüme ve tam istihdam konulu direktif kabul edilmiştir. 70'li yıllarda dünya ekonomik konjonktüründe ortaya çıkan olumsuz gelişmeler ve özellikle enerji sektöründe yaşanan krizler nedeniyle duraklayan çalışmalar, 1978 yılından itibaren Avrupa Para Sistemi ve Avrupa Para Birimi 1. nin oluşturulmasıyla yeniden hızlanmıştır. Avrupa parasal istikrar bölgesi yaratmak amacıyla, Konsey tarafından 1978 yılında Nisan ayında Kopenhag'da, Temmuz 'da Bremen' de, Aralık 'ta Brüksel'de bir dizi kararlar alınmış ve 13 Mart 1979 tarihinde de Avrupa Para Sistemi aktif olarak yürürlüğe sokulmuştur. Avrupa Para Sisteminin ana hedefi, Avrupa dahilindeki döviz kurlarını stabilize ederek, Avrupa'da bir parasal istik- (1) Bu prensipler ana hatlarıyla: Tam ve geri dönülmez konverti bilite, döviz kurları arasındaki farkın kapatılmaya çalışılması, değişmez sabit kur pariteleri ve sermaye hareketlerinin serbestliğinin sağlanmasıdır.-204- rar bölgesi yaratmak olarak ifade edilmektedir. Bunun içinde, Döviz Kuru Mekanizmaları bölümünde de belirtildiği gibi, Merkaz Bankalarının döviz piyasalarına müdahalede bulunmaları gerekmektedir. Avrupa da para politikalarında işbirliğinin araştırılması Avrupa para sisteminin kurulmasından sonra yoğunlaşmıştır. Bu alandaki gelişmeler hızla devam etmekte alınan yeni kararlarla parasal birlik yolunda önemli adımlar atılmaktadır. Avrupa Merkez Bankaları Guvernörler Komitesi parasal politikaların yakınlaştırılması ve işbirliğinde önemli bir role sahip bulunmaktadırlar. Son olarak atılan önemli adımlardan biri de Topluluk içinde sermayenin serbestliği ile ilgili direktifin, Konsey' - in maliye bakanları tarafından kabul edilmesidir. Böylece üye ülkelerin ekonomik trendlerinde üst düzeyde bir yakınlaşma ve döviz kurlarında istikrar yolunda önemli aşamalar kat edildiği gözlenmektedir. Avrupa Para Sisteminin kalbini oluşturan Ecu, döviz kuru, müdahale ve kredi mekanizmalarının, para birimi olmasının yanında, Merkez Bankaları için bir rezerv ve hesap düzenleme aracı rolünü de üstlenmektedir. Ecu sepetinde yer alan ulusal para birimlerinin ağırlıkları, her üye ülkenin gayri safi yurtiçi hasılası na, Topluluğun dış ticareti içindeki payına ve kısa dönem parasal destek sistemindeki payına göre belirlenmektedir. Üye ülkeler arasındaki ticarette, ulusal fiyat farklılıklarından dolayı ortaya çıkabilecek sorunları ortadan kaldırmak amacıyla Topluluk parasal tazminat sistemini geliştirilmiştir. Buna göre normal piyasa döviz kurları uygulandığı zaman, aynı malın iki ayrı üye ülkedeki fiyatlarının eşitlenmesi amaçlanmaktadır. Topluluğun para birimi olarak bütçenin gelir ve giderleri Ecu cinsinden ifade edildiği için kur ayarlamaları, ve parasal değişiklikler bütçe rakamları üzerinde doğrudan etki meydana getirebilmektedirler. Bütçe rakamları üzerinde doğrudan etki yapabilen parasal değişiklikler şunlardır : i) Avrupa Para Sisteminde yapılan yeniden kur ayarlamaları, ii) Ecu/ulu- sal para birimleri kurlarında meydana gelen değişiklikler, iii) Dolar/Ecu ve dolar/ulusal para birimlerinin kurlarında meydana gelen değişiklikler. Yeniden kur ayarlamaları, gelecek yılın gelirleri üzerinde bazı etkiler meydana getirmektedirler. Harcamalar ise Ecu cinsinden bağlandıkları için meydana gelebilecek döviz kuru dalgalanmalarının etkisi söz konusu olmamaktadır. Ulusal para birimleri cinsinden harcamaların miktarları Ecu/ ulusal para birimlerinin, piyasa kuru oranlarına bağlı bulunmaktadır. Ecu cinsinden tespit edilen rakamlarda bir değişiklik söz konusu olmaz iken, üye ülkenin payına düşen miktarın ulusal-206- para birimi cinsinden karşılığında farklılıklar olabilmektedir, ancak Ecu ile belirlenen miktarlarda bir değişiklik söz konusu olmamaktadır. Avrupa Para Sisteminde meydana gelebilecek kur ayarlamalarının bütçe üzerindeki etkilerini tahmin edebilmek, izleyebilmek ve matematiksel olarak gösterebilmek için Komisyon'un XIX sayılı Bütçe Genel Müdürlüğü'nün Bütçe Tahminleri, Ekonomik ve Finansal Değerlendirme biriminde bu konuda çalışmalar yapılmakta, genel bütçe ile ilgili olarak döviz kurlarında meydana gelen değişmelerin 'gelirler' ve 'harcamalar' üzerindeki etkileri gözlenmeye çalışılmaktadır. Son zamanlarda ekonomik ve finansal alanda bazı ilerlemeler sağlanmasına rağmen, iyi işleyen bir ekonomik ve parasal birliğin; mali, ekonomik, sosyal ve rekabet alanlarında, belli sayıda ortak kurallardan başka ulusal düzeylerde etkili düzeltme mekanizmaları ve Topluluk düzeyinde iç istikrarın garantisi olabilecek ortak para birimi ile dengelenen ve desteklenen sıkı bir işbirliğine ihtiyaç bulunduğu söylenebilir. Tüm bu hedeflere ulaşabilmek içinde, şu üç unsurun : i) Uyumlu bütçe politikaları, ii) Hükümranlık yetkisinin devri sorunu, iii) Siyasi arzu,-207- bir arada ele alınarak gerçekleştirilmeye çalışılabileceği sonucuna varılmaktadır. Türkiye Açısından Ortak üye statüsünde olduğumuz Avrupa Topluluğu ile olan ilişkilerimizde, tam üyelik başvurusunda bulunduğumuz Nisan 198? tarihinden itibaren uyumlaştırma çalışmalarına hız verilmiştir. Bilindiği üzere Türkiye Topluluğa ilk adımını 12 Eylül 1963 yılında imzalanan Ankara Anlaşması ile nihai hedefi tam üyelik olacak şekilde atmıştır. Çeşitli sorunlar ve engeller nedeniyle, günümüze kadar ilişkiler, 'ortak üye' statüsünün ilerisine geçememiştir. Ancak yavaş da olsa Topluluğun standartlarına ulaşma yolunda önemli adımlar atılmaktadır. Her ne kadar koşulları tartışmalı da olsa, konvertibiliteye geçiş kararı, Türkiye'nin Topluluk ile olan yakın ilişkileri nedeniyle, Avrupa para sisteminin döviz kuru ve müdahale mekanizması ile çok kısa vadeli kredilerden yararlanma hakkına katılma yolunu açmış olacaktır. Ancak Topluluk içinde bile en çok tekrarlanan 'Ekonomik ve parasal birlik yolunda, ekonomik ve mali yapıların ve uygulanan politikaların yakınlaş tırılması' konusunda, maalesef, yüksek enflasyon oranı, gelir darılımı bozuklukları, yüksek nüfus artış oranı, dış borçlar gibi pek çok sorunu bulunan ülkemiz, iç dengelerinin sağlanması baskısını üzerinde hissetmektedir. Bununla birlikte asgari koşulların oluştuğu anda, tam üye statüsüyle Topluluk içindeki yerini alarak sorunlarının üstesinden daha kolaylıkla geleceği açıktır. (Portekiz ve Yunanistan örneğinde olduğu gibi. Bu iki ülkenin durumunun bizden daha iyi olmamasına rağmen yapısall sorunlarındaki iyileşme hızı tam üyelik sonrasında artış göstermiştir.) Çok hızlı bir yapısall değilim süreci içinde bulunan ülkemizde, dış ticaretin payı gün geçtikçe artmakta ve oran olarak sanayi ürünleri, geleneksel dış ticaret kalemlerinin üzerine çıkmaktadır. Dünya piyasaları ile bütünleşme yolunda önemli adımlar atılmaktadır. Toplam dış ticaretimiz içinde yüzde 50'yi aşan oranda ilişkimiz bulunan topluluk üyesi ülkelerle zaten sıkı bir ilişki halinde bulunmaktayız. Bu bağlam- (1) Yunanistan'ın halen bütçe açığı 12 milyar dolar civarında, iç ve dış borçları 52.7 milyar dolar, dış ticaret açığı 6 milyar dolar, dış ödemeler dengesindeki açık da 2 milyar dolar tutarında bulunmaktadır. Bu sorunlarla Topluluk üyesi olarak mücadelesi kaynak tedariki ve kullanımı açısından tek başına uğraşmasından muhakkak ki daha kolay olmaktadır.209- da parasal ve ekonomik olarak da atılacak daha ileri adımlar ve sağlanacak tam üyelik, diğer sorunlarında zamanla ortadan kalkmasına yardımcı olacaktır.