Adaptive reuse of architectural heritage buildindings with the experience economy approach: Case of Tire Bedesten

Yapıların sosyal ve kültürel gelişmeler karşısında yetersiz kalması ve günlük hayatın ihtiyaçlarını karşılayamaması, bu yapıların terk edilmesine sebep olmakta, zaman içinde bu yapılar bozulmakta, bazen de yıkılarak yok edilmektedir. Bu sebeple söz konusu yapıların yenilenmesi veya yeniden işlevlendirilmesi gerekmektedir. Dünya'da ve Türkiye'de işlevini kaybederek bozulma sürecine girmiş, yeniden işlevlendirilmeyi bekleyen büyük bir yapı stoku bulunmaktadır. Bu yapıların doğru bir biçimde değerlendirilebilmeleri ve yeniden işlevlendirilebilmesi için bu çalışmaların planlanması zorunlu hale gelmektedir. Tarihi yapıları yenileme ve yeniden işlevlendirme uygulamaları, birçok gelişmiş ülkede olduğu gibi Türkiye'de de yaygınlaşmakta ve mimarlık pratiği içindeki yeri ve önemi gün geçtikçe artmakta, bu sebeple tasarım ve uygulama çalışmalarının niteliği önem kazanmaktadır. Yeniden işlevlendirme proje ve uygulamalarının tarihi yapıların taşıdığı değerleri koruması, yeni tasarımın ise bu değerlere zarar vermeden yapıyı zenginleştirmesi, böylece tarihsel bir sürekliliğin oluşması gerekmektedir. Tarihi yapılarda çağdaş koruma anlayışının bir uzantısı olan yenileme amaçlı müdahale şekilleri birçok parametreye göre değişkenlik göstermektedir. Değerleri korunmayan ve düzgün işlevledirilemeyen tarihi yapılarda sürdürülebilir bir yeniden işlevlendirme olmamakta, bu yapılar tekrar atıl duruma düşmektedir. İşlevlendirme aşamasında değişken olan parametrelerin etkin ve verimli değerlendirilmesi için Pine ve Gilmore' un geliştirdiği 'Deneyim Ekonomisi Modeli' nin son dönemlerde yurt dışındaki işlevlendirme çalışmalarında yöntem olarak kullanıldığı dikkat çekmektedir. Tarihsel gelişim sürecinde meydana gelen sosyal, kültürel, politik değişimlerin yanı sıra ekonomi alanında da dönemsel olarak farklı yaklaşımlar etkili olmuştur. Yeni buluşların üretime olan etkisi ile 1850 yıllarında yaşanan sanayi devrimi, tarımsal ekonomi'nin yerini sanayi ekonomisine bırakmasına sebep olmuş, ardından 1950 yıllarında sanayileşmedeki işgücünün hizmet sektörine kaymasıyla hizmet ekonomisi ön plana çıkmıştır. 1970'li yıllardan başlayarak özellikle Amerika'da ürün ve hizmetlerin pazarlanması yerine kişisel deneyimlerin sunulması, 1990'lı yıllarda hizmet ekonomisinin yerini 'Deneyim Ekonomisi'ne bırakmasına neden olmuştur. Bu ekonomi şekli, işletme ile kişi arasında gelişen hatırada kalıcı sunum ve diyaloglara dayanmaktadır. Tarihi yapıda tasarımla yaratılan estetik değer ise, kişilerin üzerinde iz bırakan etkenlerden birisidir. Bu çalışmada Pine ve Gilmore' un deneyim ekonomisi modeli ve yapıların yeniden işlevlendirilmesi kavramları tartışılarak, Tire Bedesten örneğinde Deneyim Ekonomisi Metodu kullanılarak bir yeniden işlevlendirme önerisi geliştirilmektedir. Asyanın ilk yerleşik kavmi olan Pelasglar tarafından M. Ö 5000 yılarında kurulan Tire sırasıyla Hitit, Frigya, Lidya, Pers, Helen, Roma, Bizans, Osmanlı gibi birçok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Günümüzde kent bu kesintisiz yerleşime ilişkin barındırdığı birçok kültür mirası yapılar, el zanaatları ve mutfak kültürü vb. sebebiyle yaşayan bir müze niteliğindedir. Kentin önemli tarihi yapılarından Bedesten'e özelinde kurgulanan gelir getirici tasarımlarla fonksiyonlandırılması önerisinin yapının herhangi bir kuruma bağımlı olmadan korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması öngörülmektedir. Tez konusu projenin, yapının civarındaki diğer yapıların da korunması ve işlevlendirilmesinde kullanılabilecek bir rehber işlevi göreceği öngörülmektedir.