Kalkınma sürecinde yapısal değişim: Yeni sanayileşen ülkeler ve Türkiye, 1950-1995

Bu çalışmanın temel amacı, kalkınma sürecini, yapısall değişim kapsamındaki çeşitli yaklaşımlar çerçevesinde incelemektir. Bu doğrultuda, İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki dönemde, yeni sanayileşen ülkeler ve Türkiye'nin kalkınma deneyimlerinde gözlenen yapısall değişikliklerin değerlendirilmesi de amaçlanmıştır. Chenery-Syrquin'in kalkınmanın örüntüleri yaklaşımına dayanılarak yapılan analizde, Türkiye ekonomisinin 1950- 1995 dönemindeki kalkınma örüntüleri belirlenmiş ve yapısall dönüşümünün boyutları niceliksel olarak incelenmiştir. Bu incelemenin temel sonuçlarına göre, 1950'lerden 1980'lere kadar uzanan dönem içerisinde Türkiye ekonomisinin hemen hemen bütün yapısall değişiklik süreçlerinde ve bir bütün olarak yapısall dönüşümünde gecikmeler saptanmıştır. Buna karşılık, 1980'lerin sonlarına doğru, Türkiye ekonomisinin kendi büyüklüğünde ve gelir düzeyindeki ülkelere benzer bir yapısall dönüşüm süreci içine girdiği gözlenmiştir. Ancak 1980 öncesi dönemde olduğu gibi, 1980 sonrası dönemde de, yapısall dönüşüm sürecinin en temel özelliklerinden birisi olan işgücünün kompozisyonunda meydana gelen değişikliklerin beklentilerin çok altında kaldığı vurgulanmalıdır. Dolayısıyla, tarımsal işgücünün tarım dışı alanlara yönelmesinde ve özellikle tarım dışı sektörlerin tarımsal işgücünü kendi içine çekmesinde gecikmelerin olduğu belirlenmiştir. Tezin üçüncü bölümünde yapılan niceliksel çalışmanın bulgularının göstermiş olduğu gibi, YSÜ'in 1950- 1990 dönemindeki deneyimi ülkelerin kalkındıkça geleneksel tarım ekonomisinden sanayi ekonomisine geçtikleri hipotezini genel olarak desteklemiştir. Böylece YSÜ'in deneyimi, kalkınma sürecinin aynı zamanda bir yapısall dönüşüm süreci olduğunu göstermiştir. YSÜ için belirlenen ortalama yapısall değişiklik eğilimleri, Türkiye ekonomisindeki kalkınma örüntülerinin yeniden belirlenmesine ve Türkiye'nin iktisadi yapısının bu ortalamalardan ne ölçüde saptığının incelenmesine olanak yaratmıştır. Bu incelemeden elde edilen bulgular doğrultusunda, Türkiye ekonomisinin 1950- 1995 döneminde birikim, yurtiçi talep gibi bazı yapısall değişiklik süreçlerinde YSÜ'in ortalamalarına ulaştığı; buna karşılık üretim, dış ticaret, işgücünün sektörel dağılımı gibi temel süreçlerde ise, beklenen değişiklikleri gerçekleştiremediği anlaşılmıştır. Tezin önemli katkılarından birisi de, YSÜ'in sanayileşme/kalkınma deneyimini, bu ülkeleri yirminci yüzyılın geç gelenleri olarak nitelendirerek, A. Gerschenkron'un geri kalmışlığın derecesi yaklaşımı çerçevesinde incelemek olmuştur. Bu bağlamda yaklaşımın bazı hipotezleri YSÜ'in deneyiminde sulanmıştır. Elde edilen sınama sonuçlarına göre, yirminci yüzyılın geç gelenlerinin deneyiminin Gerschenkron'un bazı hipotezlerinin geçerliliğine güçlü bir destek sunmadığı ortaya çıkmıştır. Gerschenkron'un yaklaşımının Türkiye örneğinde incelenmesinden elde edilen temel sonuç ise, Türkiye'nin iktisadi yapısının 1960'lann başlarına kadar göreli olarak geri kalmış bir ülkenin özelliklerini göstermesine rağmen, sanayileşmesinin başlangıç döneminde oldukça hızlı bir sanayileşme sürecini gerçekleştirdiğidir. Ayrıca Türkiye örneğinin Gerschenkron'un bazı hipotezlerine güçlü bir destek sunduğu da vurgulanmalıdır. Öte yandan, ülkelerin tarihsel deneyiminin ve bu çalışmadan elde edilen bulguların, kurumların ve kurumsal değişimin kalkınma sürecinde hiç de küçümsenemeyecek bir öneme sahip olduğunu açığa çıkardığı belirtilmelidir. Öyle ki, kurumsal etkenler kalkınma sürecini saf iktisadi etkenler kadar etkileyebilmektedir. Sonuç olarak, büyüme ve kalkınma sürecini ilerletmek isteyen ülkelerin, bu süreçle eşanlı olarak gelişen bir yapısall ve kurumsal değişim sürecini gündemlerine almalarının zorunlu olduğu öne sürülebilir. Bu görüş gelişmiş ülkelerin yanı sıra, gelişmekte olan ülkeler, çalışmanın temel ilgi alanı olan yeni sanayileşen ülkeler ve özellikle Türkiye için de geçerli gözükmektedir.