İşitsel verilere dayanarak mekansal atmosferin Taşkışla örneği üzerinden incelenmesi

Bugün bile, mimarların tasarım ve araştırma sürecine sesi çok az, hatta neredeyse hiç dahil etmediği bilinen bir durumdur. Mimarideki bu işitsel deneyimin tasarım sürecinde ihmal edilmesi, mimari mekanın kullanıcı tarafından algılanma şeklini oldukça değiştirmektedir. Görsellik, mekanın en önemli faktörü kabul edilse de, işitsel deneyim veya işitsel atmosfer olmadan bir mekanı düşünmek neredeyse imkansızdır. Ses, kullanıcı tarafından fark etmeden bilinçsiz bir şekilde de olsa algılanmaktadır. Bir mekanı ses ile algılamanın, mimarların daha iyi mekanlar tasarlamasına ve mekana daha bütünsel yaklaşmalarına yardımcı olduğu ifade edilmektedir. Tez çalışmasının literatür kısmında, ilk olarak sesin mimari ile ilişkisinin tarihsel süreci ele alınmıştır. Süreç hakkında genel bir yorum yapılacak olursa, ses-mekan ve insanın ilişkisi, yazı öncesi toplumlara kadar dayanmaktadır. Bu ilişki, kültürel etmenler gibi belirli faktörlere göre zaman geçtikçe değişmiş, yeni gereksinimler getirmiştir ve teknolojinin de gelişmesi ile daha da özelleşerek günümüzdeki yerini almıştır. Zaman geçtikçe, ses kaynakları ve mimari değişse de, mekansal atmosferi algılamada ses hala önemlidir. Bu nedenle, ses sadece gürültü kaynağı olarak ele alınmayıp, duyusal olarak da ele alınarak belirli ses çalışmaları yapılmıştır. Yapılan ses çalışmaları, yeni kavramlar oluşmasını sağlamıştır ve bu kavramlardan ilki 'soundscape'tir. 'Soundscape' kavramı, Türkçeye işitsel peyzaj olarak geçmişş olup, bu işitsel peyzajın karakteristik özellikleri, mekanı nasıl algıladığımızla ilgili cevap niteliği taşımaktadır. Örneğin, evde sevdiği birinin gelmesini bekleyen bir kişi için zil sesi, olumsuz karşılanmaz, tam tersine hoşnutluk yaratır. Benzer şekilde, günlük yaşantımızda sıkça karşılaştığımız sesler ile bu olumluluk-olumsuzluk duygusunu yaşarız, çünkü ses her yerdedir. Kullandığımız her eşyanın olduğu gibi, vakit geçirdiğimiz her ortamın da kendine özgü bir sesi vardır. Bu da kentsel veya mimari ölçekte sesin kimi zaman korunma, kimi zaman ise değiştirme gerekliliğini gözler önüne sermektedir. Bu nedenle, tez kapsamında işitsel peyzaj kavramının incelenmesi öngörülmüştür. Ayrıca, işitsel peyzajdan doğan 'indoor soundscape' yani iç mekan işitsel peyzaj kavramı incelenerek, belirli örnekler üzerinden açıklanmıştır. İşitsel mimari ve işitsel mekansal farkındalık gibi daha yeni oluşan kavramlara yer verilerek, mimarideki yeri örneklendirilmiştir. Bunun yanı sıra, duyusal mimarinin önemini kavramak için, tasarım örnekleri ele alınmıştır. Literatür araştırmasından sonra genel bir değerlendirme yapılarak, ses çalışmalarında kullanılan yöntemler, standartlar ve cihazlar incelenmiştir. Tez kapsamında, İTÜ mimarlık binası Taşkışla'nın mekansal atmosferini işitsel verilerle incelemeye yönelik bir çalışma planlanmıştır. İlk olarak, çalışmanın metodolojisini belirlemek için bir pilot çalışma yapılmış ve bu pilot çalışmada daha önce Taşkışla'da öğrenim görmüş veya hala öğrenim gören öğrencilere anket yapılmıştır. Birinci pilot çalışma olarak adlandırılan anket çalışmasına toplam 36 kişi katılmıştır. Bu ankette elde edilen çıktılara göre, belirli rotalar ve mekanlar seçilmiştir ve yöntem olarak görmeden yürüyüşe karar verilmiştir. Görmeden yürüyüşte, seçilen mekan ve rotalar, zamanlama yönünden çok önemlidir. Bu nedenle görmeden yürüyüş öncesi, bir kişi ile pilot bir görmeden yürüyüş yapılmış ve böylece asıl yürüyüş için düzenlemelere gidilmiştir. Görmeden yürüyüşte iki aşamalı anket yapılması öngörülmüştür. Bu ankette ilk olarak katılımcılar, rotanın ilk mekanı olan girişte durdurulmuştur. Katılımcılardan mekandaki sesleri dinlemeleri istenirken, eş zamanlı olarak 30 saniyelik ses kaydı ve gürültü seviyesi ölçümü yapılmıştır. Daha sonrasında ise, anketin ilk aşaması olarak, katılımcılara ortamdaki seslerden yola çıkarak mekanın yapısall özellikleri ile ilgili sorular yönlendirilmiştir. Mekanın yapısall özelliklerini işitsel atmosferinden belirlemeye yönelik sorular sorulduktan sonra, anketin ikinci aşamasında yer alan, ses kaynaklarına yönelik sorular ve mekandaki sesleri tanımlamaya yönelik sorular katılımcılara sorulmuştur. Yapılan görmeden yürüyüşler için en çok dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de Taşkışla'nın yoğun olduğu saatler arasında yürüyüşlerin yapılmasıdır. Bu nedenle, yürüyüşler genelde 12.30-16. 30 saatleri arası hafta içi yapılmıştır. Toplamda 8 farklı görmeden yürüyüş yapılmıştır. Yapılan her görmeden yürüyüş için, ses kayıtları ve gürültü seviyesi ölçümleri tekrarlanmıştır. Bu görmeden yürüyüşlere, 10 kişi Taşkışla'yı tanıyan ve daha önce Taşkışla'da bulunan, 11 kişi ise daha önce hiç Taşkışla'da bulunmayan kişiler olmak üzere toplam 21 kişi katılmıştır. Katılımcılar, lisans öğrencisi, lisans mezunu ve yüksek lisans öğrencilerinden oluşmaktadır. Görmeden yürüyüşlerde zamanın kısıtlı olmasından dolayı alınan 30 saniyelik gürültü seviyesi ölçümlerinden daha doğru veriler elde etmek amacıyla, Taşkışla'nın yoğun olduğu saatlerde her mekan için 5'er dakikalık ses kaydı alınmış ve gürültü seviyesi ölçümü yapılmıştır. Alınan ses kayıtları, herhangi bir somut veri elde etmek için kullanılmamış, çalışmanın sonunda mekanların ses kayıtlarından belirli ses ısırıkları seçilmiş ve rota üzerinde bir yürüyüş yapılarak videoya alınmıştır. Daha sonrasında ise, ses ısırıkları ile video kompozisyon yapılmıştır. Ayrıca ses kayıtları, Taşkışla'nın ses muhafazasını sağlamak ve ilerideki yapılacak olan çalışmalar için saklanmaktadır. Mekanların gürültü seviyesi ölçümleri ise, yazılıma aktarılarak raporlaştırılmıştır ve yapılan yürüşlerde her bir mekanın LAeq değerleri tablo haline getirilmiştir. Görmeden yürüyüşlerde elde edilen bulgular, analiz edilmiştir ve bu analizler sonucu birçok kayda değer veri elde edilmiştir. Anket sonucu mekanların yapısall özellikleri ve mekanların gerçek boyutları karşılaştırıldığında, katılımcıların yanıtları ile belirli yerlerde kesişmediği gözlenmiştir. Bunun nedeni ise, Taşkışla'nın açık planlı bir yapı olmasından dolayı sesin hacminin, mekanın hacmiyle farklılık göstermesidir. Ayrıca öznel gürültü değerlendirmeleri ortalamaları ile mekanlarda ölçülen eşdeğer gürültü düzeyleri kıyaslanmıştır ve birbirleri ile benzerlik gösterdiği gözlenmiştir. Ek olarak mekanları tanımlamaya yönelik belirli kelimelerin verildiği soruda elde edilen çıktılara bakıldığında, mekanların olumlu veya olumsuz olarak gruplandırılabileceği belirlenmiştir. Tez çalışmasında, mekanların açık planlı olmasından dolayı reverberasyon ölçümü yapılamamıştır. Bu nedenle, mekanların boyutları kullanılarak, ilk ses yansımaları hesaplanmış ve anket bulguları ile kıyaslanmıştır. İlk ses yansımaları yüksek mekanlar için çoğunlukla, dikkat dağıtıcı, canlı, sosyal ve yorucu gibi olumsuz kelimeler tercih edilirken, ilk ses yansımaları düşük mekanlar için, sakin, belirsiz ve güvenli gibi olumlu kelimeler sıklıkla tercih edilmiştir. Ayrıca, yürüyüş sırasında anketlere verilen yanıtlardan Taşkışla'yı bilen katılımcılar ve bilmeyen katılımcıların arasında anlamlı bir farklılık olup olmadığı incelenmiş ve iki grup arasında anlamlı bir farklılık bulunmamıştır. Çalışma sonucunda elde edilen bulgulardan, mekanın atmosferini işitsel algımızın etkilediğini ve bir mimari mekanın atmosferini sadece görsel etmenlerin değil başta işitsel olmak üzere duyusal faktörlerin de etkilediği belirtilmiştir. Ayrıca, bir mekanın, işitsel atmosferinden yola çıkarak belirli kelimeler aracılığı ile sınıflandırma veya tanımlamanın mümkün olduğu ifade edilmiştir. Çalışmada ek olarak, Taşkışla'nın bir işitsel karakteri olduğu ve bu karakterin aslında Taşkışla'yı özgün kılan faktör olduğu vurgulanmış ve sesin mekanlara bir karakter kattığı bulgusuna ulaşılmıştır.