İstanbul Fenari İsa Camisi/Konstantinos Lips Manastır Kilisesi restitüsyon ve koruma önerileri

Fenari İsa Camisi İstanbul'un Fatih ilçesi Aksaray semtinde yer almaktadır. Bu bölge Bizans döneminde Lykos Vadisi, Osmanlı döneminde ise Yenibahçe olarak adlandırılmaktadır. Günümüzde ise önemli yolların kesişim ağında olan Vatan Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Yapı, Erken Bizans döneminin büyük ve bazilikal planlı dini yapılarından Orta Bizans döneminin 'Kapalı Yunan haçı' plana geçişteki öncü yapılardan olması nedeniyle mimarlık tarihi açısından önemli bir anıt eserdir. Geç Bizans döneminde dehlizli plan tipinde yapılmış olan güney kilise, kuzey kilisenin güney kısmına ustalıkla birleştirilmiş ve yapı genişlemiştir. 14. yüzyılın sonlarında da yapının güney ve batısına 'L' şeklinde paraklesyon mekanı eklenerek yapı bir kompleks haline gelmiştir. Güney kilise ve paraklesyon; edebiyat, sanat ve mimaride 'Palaiologos Rönesansı' olarak adlandırılan dönemin zengin dekorasyonunu taşımaktadır. Osmanlı döneminde yapılmış ekler ve düzenlemeler ile birlikte yapı cami olarak işlevlendirilerek önemini sürdürmüştür. Cumhuriyet döneminde yapılmış onarımlar ile günümüzdeki görünümüne ulaşmıştırçBu çalışmada eklektik bir düzende olan yapının tarih içerisinde geçirdiği süreçler, aldığı mimari ekler ile kazandığı kimlik, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemindeki müdahaleler ile günümüzde geldiği durum analiz edilmiştir. Bu analizler mimari boyuttan, eleman boyutuna, yapım tekniğinden malzemesine kadar incelenmiştir. Yapı eklemli bir yapıda ve her bir parçası farklı özelliklere sahip olduğu için ayrıntılı belgeleme çalışmaları yapılmıştır, dönem analizleri ile hasar analizlerini gösteren analitik rölöveler hazırlanmıştır. Bu çalışmalarda yapının çevresi ile birlikte durumu, yapı yoğunluğu, zemin kotları ve çevresel faktörler de göz önünde bulundurulmuştur. Belgeleme çalışmaları ve arşiv belgeleri ışığında Bizans dönemine ait üç, Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi'ne ait izlerle birlikte yapıda beş farklı dönem özelliği tespit edilmiştir. Farklı dönemlerin sentezi olan yapının çözümlenmesi ve koruma sorunlarını tayin etmek zor olmaktadır. Yapının rölöve tespitleri, görsel ve yazılı belgeler ile benzer dönem yapılarının mimari özellikleri birlikte değerlendirilerek farklı dönemlere ait izlerin yapıda meydana getirdiği değişimleri anlayabilmek için yapının Orta Bizans döneminden günümüze kadar eklenerek büyümesi kademeli olarak görülecek şekilde restitüsyon önerileri hazırlanmıştır. Böylece araştırmacılar için verimli ve önemli bir kaynak oluşturacağı düşünülmektedir. Yapı Bizans ve Osmanlı dönemleri için önemli bir yapı olmasına rağmen, günümüzdeki kent dokusu içerisinde kaybolmuştur. İmar faaliyetleri nedeniyle, yükselen yol seviyeleri, çok katlı binalar ile yapının çevresinin sarılması ile parseli içerisinde sıkışmış durumda kalmış, silueti içinde algılanamaz hale gelmiştir. Bakımsızlık nedeniyle de yapıda strüktürel ve yapısall hasarlar meydana gelmiştir. Yapı için çevresi ile birlikte bütüncül bir koruma yaklaşımına ihtiyaç vardır. Yapının çevresindeki yolların yoğun trafik akışı düzenlenmeli, Vatan Caddesi katılımındaki yol kamulaştırılarak yapı parseline katılmalıdır. Koruma amaçlı imar planına uyularak yapı çevresindeki yüksek katlı yapılaşmalarda kat azaltma çalışmalarına gidilmelidir. Yapı mevcut yol kotlarından çok aşağıda ve gömülü vaziyettedir. Hem siluet algısı hem de yapısall sorunlarının çözümlenebilmesi için çevresinin açılması ve yapı parselinin düzenlenmesi gerekmektedir. Yapı parseli güney yönünde genişleyemeyeceği için kuzeyinde kalan yapılarda kamulaştırmaya gidilerek bir bahçe düzenlemesi yapılmalıdır. Parsel içerisindeki niteliksiz şadırvan ve tuvalet kısmı da kaldırılarak yeni düzenleme içerisinde projelendirilmelidir.