Türkiye'de yapım tekniği olarak betonarmenin erken kullanımı: Hennebique betonarme sistemi ve koruma değerleri

İnşaat alanında günümüzün ana yapım tekniği olan betonarmenin Osmanlı Dönemi'nde Türkiye'ye ne zaman ve nasıl geldiği sorusuna cevap arayışıyla bu tez çalışması oluşmuştur. Son yıllarda betonarme tarihi ve teknolojisine farklı çalışmalarda değinilmektedir. Bu çalışma kapsamında ise Dünya'da ve Türkiye'de betonarmenin tarihsel gelişimi ele alınmış, erken dönem betonarme yapıların tespiti yapılmıştır. Betonarme yapıların tespitinde başlıca kaynaklar, 'CNAM/SIAF/Cite de l'architecture arşivinde Hennebique Betonarme Sistemi'ne ait dosyalar ile sistemin yayın organı Le Beton Arme Dergisi'nde yayınlanan makaleler ve Hennebique tarafından üretilen proje ve uygulamalara ait kayıtlar olmuştur. Bunun yanı sıra araştırmalar esnasında kaynaklarda rastlanılan ya da alan çalışmalarında karşılaşılan betonarme yapıların incelenmesi sonucunda, betonarmenin Türkiye tarihi büyük ölçüde aydınlatılmış ve betonarme teknolojisi hakkında yeni bulgular elde edilmiştir. Betonarmenin Avrupa'da ve daha sonra tüm dünyada gelişiminin önemli etkenlerinden biri on dokuzuncu yüzyılda mal ve can kaybına yol açan yangınlardır. On dokuzuncu yüzyılda gerçekleştirilen çelik yapı uygulamalarında bu malzemenin yangın karşısında dayanımının düşük olduğu anlaşılmış, çelik elemanların başka bir malzeme ile kaplanması gerekliliği ortaya çıkmıştır. İlk dönemlerde çelik elemanlar kireç esaslı harç ya da çimento harcı ile kaplanmış, daha sonra beton üretilerek, kaplama malzemesi olarak kullanılmıştır. Yangın dayanımının artırılması doğrultusunda deneysel çalışmalar yapılmış, bu çalışmalar sonuçlarıyla makale ya da kitap olarak yayınlanıp, patentleri alınmıştır. On dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru beton/betonarme patent ve uygulamalarda artış olmuştur. İlkel deneysel yöntemlerin kademeli olarak iyileştirilmesi yoluyla, rasyonel ve pratik bir inşaat sisteminin geliştirilmesi beton/betonarme teknolojisinin gelişiminde ve sonraki süreçlerde yaygınlaşmasında dönemin mühendis ve müteahhitlerinin önemli rolü olmuştur. Betonarme hesapların standartlaşmasına kadar betonarme uygulamalar farklı patent ve hesaplar ile yapılmıştır. Betonarme uygulamaların kontrol altına alınabilmesi için 20. Yüzyılın başında Avrupa ve Amerika'da yönetmelikler oluşturularak standart hesaplar üzerinden uygulamalar devam etmiştir. Türkiye'de betonarmenin kullanımına 1900'lü yılların başında başlandığı ve Birinci Dünya Savaşı yıllarına kadar betonarme kullanımının gelişerek devam ettiği anlaşılmaktadır. Betonarmenin farklı ülkelerde tanıtımı ve yayılımı betonarme patentine sahip şirketler tarafından yapılmıştır. Türkiye'de Monier ve Hennebique Betonarme Sistemleri'ne ait yetmiş bir adet yapıda betonarme kullanımının olduğu anlaşılmıştır. 'Monier Betonarme Sistemi'ne' ait bir, 'Hennebique Betonarme Sitemi'ne' ait yetmiş uygulama çalışma süresince tespit edilmiş olup, Türkiye'de ilk betonarme uygulamanın Haydarpaşa'da Monier sistemi ile 1902 yılında yapımı tamamlanan ve günümüzde de ayakta olan bir silo yapısı olduğu görülmüştür. Betonarme teknolojisinin geliştirildiği ve yaygınlaştırıldığı Avrupa'da Hennebique'in 1892 yılında sistemine dair patenti alması Türkiye'deki uygulama sürecinin de diğer ülkelerle eş zamanda ilerlediğini göstermektedir. Hennebique Betonarme Sistemi'nin Türkiye pazarına önem verdiği ve en etkin betonarme firması olduğu, Hennebique tarafından yapılan yapıların çokluğundan ve önemli yapıların yapımını üstlenmelerinden anlaşılmaktadır. Türkiye'de Hennebique Betonarme Sistemi ile 1902- 1914 yılları arasında betonarme uygulamalar tespit edilmiş olup, sistemin uygulandığı ilk betonarme yapı Sirkeci'de yer alan Mesadet Han'dır. Proje görüşmelerine 1902 yılında başlanıldığı anlaşılan yapı, 1904 yılında tamamlanmıştır. Hennebique Betonarme Sistemi Türkiye'de mimarlık-mühendislik faaliyetlerini sürdüren kişilerle işbirliği içinde olmuş, diğer ülkelerde de olduğu gibi firma İstanbul ve İzmir'de temsilcilikler oluşturarak sistemin yaygınlaşmasını ve kontrolünü sağlamıştır. İstanbul temsilciliğini ilk yıllarda W. Borg ve Vuccino yaparken, uzun yıllar Andre George'un bu görevi üstlendiği anlaşılmaktadır. A. George'un yönetiminde betonarme uygulamaları yapan ve danışmanlık hizmeti veren birçok müteahhit firma oluşturulmuş, Hennebique Paris Ofisi ile iletişim A. George üzerinden sağlanmıştır. İstanbul temsilciliği tarafından betonarme yapılmak istenen binaların proje kopyaları Paris'e gönderilmiş ve Paris'ten betonarme projelerin etüdleri yapılarak İstanbul ofisine geri gönderimi sağlanmıştır. İstanbul'da A. George ile birlikte betonarme uygulamaları yapan ve danışmanlık hizmeti veren birçok müteahhit firma oluşturulmuştur. Betonarme teknolojisinin mimar, mühendis ve yatırımcılar tarafından kabulünün kolay olmadığı anlaşılmaktadır. Zaman içerisinde Hennebique Betonarme Sistemi'nin Türkiye'de tanındığını ve güvenilirlik sağladığını uygulama sayısından ve sistemi temsil eden önemli şirketlerden anlaşılmaktadır. Bunlardan en önemlisi ve birçok uygulamada isimleri görülen De Nari ve Mongeri'dir. Marco G. Langas ile birlikte Osmanlı İnşaat Anonim Şirketi'ni kurup, İstanbul'daki erken betonarme yapıların birçoğunun uygulamasını yapmışlardır. Mühendis-mimar J. D'armi, Mimar G. Varthaliti, Mühendis Michel Grimanis, P. Fouquıau, Mimar L. Casanova ve X. Angelides gibi isimler öne çıkan diğer müteahhit ofisler olarak tespit edilmiştir Hennebique Betonarme Sistemi tarafından Türkiye'de yapılan uygulamaların tespiti çalışmalarında; uygulamaların bir kısmı kaynaklar üzerinden tespit edilmiş, bazılarının yerleri tespit edilememiş, bazı projelerin de uygulanmadığı anlaşılmıştır. Uygulaması gerçekleştirilen ve günümüze ulaşan yapı sayısı 30'dur. Tespit edilen uygulamaların, yapım tarihleri, yapım tekniğinin yapının hangi bölümlerinde, hangi tekniklerle kullanıldığı, söz konusu sistemin Türkiye temsilcileri, bahsi geçen yapıların mimar ve mühendislerinin kimler olduğu, işveren, denetleyen kişi veya kurumların isimleri tez kapsamında derlenmiş ve daha önce bilinmeyen birçok yeni isim ile karşılaşılmıştır. Erken dönem betonarme yapılarda farklı patentlerin kullanılması aynı fonksiyondaki yapıların farklı tekniklerle üretimi anlamına gelmektedir. Konum, fonksiyon ve yapım teknolojisi bakımından benzerlik gösteren yapıların yapım tekniği ve tercih edilen malzeme açısından farklılıkları vardır. Betonarme hesap cetvellerinin oluşturulup, üretimin standartlaşması sürecinde üretilen betonarme yapılar birbirlerinden farklı özelliklere sahiptir. Türkiye'de yapılan erken dönem betonarme yapılarda yapım tekniği olarak kullanım alanlarına bakıldığında, bu sistemin zemin güçlendirmede, temellerde, tüm taşıyıcı sistemde, döşemelerde, yapı elemanı olarak ve çelik ile kompozit kullanıldığı görülmektedir. Betonarmenin yeni bir teknik olması nedeniyle farklı işlevlerde birçok kullanımı olduğu ve denemelerinin yapıldığı anlaşılmaktadır. 19. yüzyılın sonu ile başlayan ve 20. yüzyılın ilk yıllarında inşa edilen betonarme yapılar erken dönem betonarme yapılar olarak tanımlanabilir. Kagir yapım tekniğinden betonarme yapım tekniğine geçiş döneminde yapılan bu tür yapılar yapım tekniği, teknoloji ve malzeme kullanımı bakımından günümüzdeki betonarme yapılardan farklılıklar göstermektedir. Mimarlık, inşaat, siyaset ve ekonomi tarihi açısıdan bir geçiş döneminin ürünleri olan erken dönem betonarme yapılar kent belleğinde önemli bir yer tutmaktadırlar. Türkiye'de 1900 yılında başladığı düşünülen ve Cumhuriyet Dönemi'nin ilk yıllarına kadar devam eden süreçte gerçekleştirilen erken betonarme yapıların korunması ancak özel bir yaklaşım ile gerçekleştirilebilir. Bu yapıların kültürel miras değeri kapsamında özgün değerleriyle korunması için, koruma süreci esnasında karşılaşılacak sorunları tanımlayacak ve sorulara cevap verecek yeni fikirler oluşturulmalıdır.