Türk ulusal eğitim sisteminde öteki ve ötekileştirme

Son yıllarda öteki kavramı sosyal bilimlerde sıkça kullanılır olmuştur. Bu kavram, 'ben' ve 'biz' dışında kalanları, uzak olanları ve çoğunlukla da olumsuz değerler yüklenenleri karşılamak üzere kullanılmaktadır. Bununla beraber öteki bazen özenileni de işaret etmektedir. Doğulu için Batılı, son zamanlarda Batılı için egzotik Doğulu özenilen ötekidir. Ötekinin varlığı aynı zamanda bir kimlik sorunudur. Bu, hem 'ben'in ve 'biz'in, hem de ötekinin bir kimlik inşa etmesi anlamına gelmektedir. Özellikle ulusal ve etnik kimliklerin oluşturulmasmda ötekiye genellikle olumsuz bir değer atfetme sıkça görülen bir vakıadır. Bu bağlamda ulus veya ulus-devlet için tehlikeli olarak addedilen ötekilerin 'icat' edildiği görülür. Bunlar iç ya da dış ötekiler olabilirler ve homojen bir ulus-devletin oluşturulması İçin gündemde tutulabilirler. Ulusun ve ulus-devletin inşasında sıkça başvurulan bazı olgular, kavramlar, disiplinler vardır: Tarihi köken miti, dil birliği, ırk birliği, mitoloji, folklor bunlar arasındadır. Birçok ulus milliyetçiliğinde olduğu gibi Türk milliyetçiliğinin oluşturulmasında da bu kavramlara ve olgulara başvurulmuş ve gerek politik yaşamda gerek eğitim alanında bu kavramlar yoğun olarak kullanılmıştır. Milliyetçiliğin Türkler arasında ortaya çıkışının Tanzimat'tan sonraya denk geldiği genel kabul görmektedir. Bunda Balkanlarda başlayan ayrılıkçı milliyetçilik hareketlerinin önemli rolü bulunmaktadır. Birinci ve İkinci Meşrutiyet dönemlerinde yükselen değer olan milliyetçilik, Cumhuriyet döneminde üst noktaya ulaşmıştır. Bu dönemden itibaren, içerde ve dışarıda Türkiye ve Türkler için tehlike oluşturan, Türkiye Cumhuriyeti devletini yıkmayı hedeflediği varsayılan düşmanların varlığına sıkça vurgu yapılmaya başlanmıştır. Bunun sonucu olarak da zaten bizden olmayanı ötekileştirmeye mütemayil olan milliyetçilik, içeride ve dışarıda öteki yaratmış, etnik bakımdan gayritürk, dinsel bakımdan gayrimüslim olan etnik ve dinsel gruplar üzerinde baskılar yoğunlaştmlmıştır. Türkiye, gerek Osmanlı döneminde gerek Cumhuriyet döneminde birçok farklı kültürün bir arada yaşadığı, heterojen bir coğrafya olmuştur. Ancak İkinci Meşrutiyet'ten sonra, milliyetçilik akımı güçlenmeye başlamış ve homojen bir devlet oluşturmak amacıyla çeşitli çabalara girilmiştir. Cumhuriyet döneminde, ikinci Dünya Savaşı öncesi Nazi Almanya'sının da etkisiyle ırkçılığa varan uygulamalara başvurulmuştur. Bu süreç içinde içerideki farklı etnik ve dinsel gruplar üzerinde çeşitli baskılar kurulmuştur. Gayrimüslimlere Lozan Antlaşması'yla tanınan haklar fiilen kısıtlanmış, farklı etnik ve dinsel grupların kendi kültürlerini yaşatmalarına olanak verilmemiş, bu tür talepleri dillendirenler çeşitli baskılara maruz bırakılmışlardır. Devletin çeşitli kurumlan, cumhurbaşkanından, başbakana ve milletvekiline kadar devletin üst düzey yöneticileri de farklı oldukları konusunu az çok gündeme getiren grupların ötekileştirilmelerinde bazen dolaylı olarak bazen doğrudan büyük rol oynamışlardır. Türkiye'de eğitim sistemi ve eğitim kurumlan gayrimüslimlerin, gayritürklerin ve Hanefi olmayan Müslüman inanç gruplanmn ötekileştirilmesinde etkin birer araç olarak kullanılmışlardır. Cumhuriyet öncesinde formal eğitim haklarını kullanmada önemli sorunlarla karşılaşmayan Rum, Ermeni ve Yahudi gayrimüslim azınlıklann okul sayısı Cumhuriyet döneminde sınırlandırılmış, mevcut olan okullann nifak yuvası olduklan lanse edilmiştir. Büyük bir nüfusa sahip olan ve Lozan'da 'Türklerin kardeşi' ve 'asli unsur' olarak kabul edilen Kürtlerin varlığı fiili anlamda kabul edilmemiş ve Kürtler etnik ve kültürel bir varlık olarak görülmemiş, ulusal eğitim sisteminin hiçbir aşamasında yer almamışlardır. Öte yandan Hanefi inancına dayalı olan eğitim sisteminde Alevi inancına da herhangi bu yer verilmemiştir; laiklik ilkesinin benimsenmesinden sonra bile Hanefilik merkezli eğitim ve öğretime devam edilmiştir, Aleviler de yok sayılmıştır. Türk ulusal eğitim sisteminde ötekileştirme, eğitim kuramlarında ve ders kitaplannda da görülmektedir. Özellikle Cumhuriyet dönemi ders kitaplannda gayrimüslimler genellikle olumsuz yargılarla ele alınmıştır. Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler ders kitaplarında ya doğrudan ya da dolaylı ifadelerle tehlikeli unsurlar olarak gösterilmişlerdir. Din bilgisi, tarih ve edebiyat ders kitaplannda, gayrimüslim azınlıklan düşmanlaştıran, ötekileştiren metinlere ve bilgilere yer verilmiştir. Kısaca, Türk ulusal eğitim sistemi, gayrimüslimleri, gayritürkleri Hanefi olmayanlan ya olumsuzlayarak ya da yokmuş gibi görerek ötekileştirmiştir, denebilir.