Kamu iktisadi teşebbüsleri ve özelleştirilmesi

Devletin ekonomiye müdahale şekillerinden birisi de doğrudan ekonomik faaliyetlerin içinde., bir teşebbüs olarak yer almasıdır. Devletin ekonomiye müdahalesi piyasa ekonomisinin yetersizliğine bağlanmış ve piyasa ekonomisinin tek başına sosyal refahı optimum düzeye getire- miyeceği savından hareketle, devletin ekonomik hayata katılımı gerekli olmuştur. Gelişmiş ülkelerde kamu teşebbüsleri 1929 buhranı ve 2. dünya savaşından sonraki gelişmeler sonucunda genişlerken, az gelişmiş ekonomilerde bu teşebüsler doğrudan ekonomik gereksinmeler sonucunda kurulmuşlardır. Ülkemizde cumhuriyetin ilk yıllarında uygulanan liberal politikalar özel teşebbüs ile kalkınmanın olanaksızlığı nedeniyle yerini devletçi politikalara bırakmıştır. Dünya ekonomik bunalımının yapattığı olumsuz ortam, sermaye birikimi-yetenekli kadro yetersizliği gibi faktörler 1934 yılında birinci beş yıllık sınai planının uygulamaya konularak ülke kalkınmasının devlet eliyle yapılmasını gerekli kılmıştır. Kamu İktisadi Teşebbüsleri kuruluş amaçlarının bir kısmını zaman içinde yerine getirmiş olmakla birlikte bazı kuruluş amaçları bugün hala geçerliliğini korumaktadır. Tekellerin devlet eliyle işletilmesi zorunluluğu, altyapı yetersizliği ve pazara uzaklık nedeniyle geri kalmış yörelerdeki yatırımları gerçekleştirmek, işsizlik sorununu çözümlemek, bölgesel dengesizliği gider- mek, gelirin adil dağılımını sağlamak gibi nedenlerle günümüzde de Kamu İktisadi Teşebbüslerine ihtiyaç duyulmaktadır. Bütün bunların yanında KİT'lerin konumunun özel işletmelerden farklı olduğu Unutulmamalıdır. Çünkü KİT'ler özel işletmeler gibi yalnız karlarını maksimize etmek, cirolarını çoğaltmak için faaliyet göstermezler; kamusal nitelikleri nedeniyle doğrudan genel yararı araştırmaya yönelik hedefler doğrultusunda faaliyette bulunurlar. KİT'lerin genel yarar amacına ulaşmanın en etkin yolu ise bu kuruluşların kalkınma planı çerçevesinde yö netilmeleridir. Kamu İktisadi Teşebbüslerinin hızla büyümesi; devlete bağımlı olmalarından kaynaklanan sorunların yanı- sıra, personel, üretim, yatırım ve finansman sorunları bu kuruluşların sürekli tartışılmasına ve faaliyetlerinin değerlendirilmesine yol açmaktadır.. Bir yandan aşırı istihdam, diğer yandan rasyonel olmayan fiyat politikaları, yönetim hataları, politik müdahaleler KİT'lerin finansman gereksinmelerini arttır-IX mış ve hazineye büyük bir yük oluşturmuşlardır. Sonuçta sorunların çözümü ve iyileştirme girişimleri için KİT'lerin özelleştirilmelerinin en radikal ve uygun yol ol-, duğuna karar verilmiştir. Özelleştirme esas olarak sermaye şirketi haline getirilmiş KİT'lerin hisse senetlerinin halka, özel kişi ve kuruluşlara satışı şeklinde uygulanmakla birlikte başka yöntemleri de içermektedir. Bu yöntemler satış yanında ortaklık oluşturulması, hizmetlerin ihalesi, kiralama veya işletme sözleşmeleri şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Bunların hangisinin uygulanacağı genel ekonomik şartlara, özelleştirilecek teşebbüsün niteliğine ve ağırlık verilecek amaçlara bağlı olarak ülkeden ülkeye farklılık göstermektedir. Özelleştirme politikasının temel amacı serbest piyasa ekonomisini güçlendirmek ve ona işlerlik kazandırmaktır. Bunun yanında sermaye piyasasını geliştirmek, enflasyonu kontrol altına almak, devlete gelir sağlamak, servetin geniş kitlelere yayılmasını teşvik etmek ve hazineye olan yükün azaltılması gibi amaçları vardır. Ülkemizde KİT'lerin Özelleştirilmesini ulaşılmak istenen hedefler açısından incelemekte yarar vardır. özelleştirme programının en önemli amacı olan ekonomiyi piyasa güçleriyle uyumlu hale getirmek ülkemiz için, kamu hizmeti veren, stratejik önem taşıyan ve tekel durumunda olan kamu teşebbüslerinin, kamu mülkiyetinden sermayenin belirli ellerde toplandığı özel mülkiyete geçmesi ile sonuçlanabilir. Sermaye Piyasasının amacı, tasarrufların menkul kıymetler aracılığı ile ekonomiye sevk edilmesi ve halkın ekonomik kalkınmaya etkin ve yaygın biçimde katılımını sağlamaktır. Bu amacın gerçekleştirilmesi için ihtiyaç duyulan en önemli şey menkul kıymet arzıdır. Ancak özelleştirme ile hisse senetleri sunmak suretiyle piyasanın canlanmasına katkıda bulunurken, sermaye piyasasının yeterince gelişmediği ülkemizde zamanlamanın iyi yapılması gerekir. Hisse senedi fiyatlarının gerçekçi yaklaşımlarla belirlenmesi, işyeri çalışanlarının ve tasarruf sahiplerinin hisse senedi almalarını kolaylaştırıcı önlemler alınması, halka arzdan sonra hisse senetlerinin belirli ellerde toplanmasının önlenmesi programın başarısı için şarttır. Borsanın talep yönündeki sorunları, özelleştirme ile hisse arzının artacağı ve endeksin gerileyeceği düşüncesi fiyatların düşüş eğiliminde olduğu borsada, 5000 Tl nominal değerle satışa çıkartılan Teletaş hisselerinin fiyatının yaklaşık 9 ay sonra 3000 Tl dolayında olması özelleştirmenin zamanlamasının doğru yapılması gerektiğini ortaya koymaktadır. XI KİT'lere hazine tarafından sağlanan finansal destek azaltılarak fiyatlarını serbest piyasa şartlarına göre belirleme imkanı verilebilir. Nitekim 1980'den sonra kamu iktisadi teşebbüsleri fiyatlarını Hükümet programları çerçevesinde serbestçe belirlemişlerdir. Unutul- maması gereken bir nokta vardır ki, bu da KİT'lerin karlılık prensibine göre çalışan kuruluşlar olmadığıdır, KİT'lerin üretim, yatırım, fiyat ve ücret politikalarıyla ekonomik istikrarın sağlanmasına katkıda bulunurken, iktisadi toplumsal maliyetlerinin ve sosyal faydaya yaptıkları katkının göz önünde bulundurulması gerekmektedir. İşletmelerin etkinliklerini belirleyici faktör, mülkiyet değildir. KİT'ler kendi kendilerini yönetme haklarına sahip oldukları sürece, mülkiyetin devlet veya özel kesimde olmasının tartışma yapılması gereksizdir. Ülkemizde ekonomik bir politika olarak uygulama ya konulan özelleştirme programının başarıya ulaşabilmesi için zamanlamanın iyi yapılması ve özelleştirilecek KİT'lerde izlenecek sıranın doğru belirlenmesi gerekmektedir. KİT'lerin ya da iştiraklerin özelleştirilmesinde tercih edilen yöntem hisselerin halka arz edilmesi ola caksa; borsadaki arz-talep dengesizliği, alternatif yüksek faiz geliri, enflasyon, sürekli seçim ortamı ve sermaye piyasasının yeterince gelişmediği bir ortamda özelleştirmenin yapılması için uzun zamana ihtiyaç vardır.