Kamu İktisadi Teşebbüslerinin özelleştirilmesi ve SEK Süt Endüstrisi A. Ş. Edirne Havsa işletmesi incelemesi

Kamu iktisadi Teşebbüsleri, 1930'lu yıllarda ülkemizin içinde bulunduğu koşulların yarattığı ekonomi politikasının bir ürünü olarak orta ya çıkmıştır. Tarım, sanayi ve ticaret alanlarında önemli görevler üstlenen KİT'ler, ülke kalkınması toplumsal refahın sağlanması, tüketicilere belirli nitelikte ve ucuz fiyatlı mal ve hizmet arzı, ekonomik istikrar ve ucuz fiyatlı mal ve hizmet arzı, ekonomik istikrar ve sosyal adaletin gerçekleştirilmesi gibi konularda kendilerine düşen sorumlulukları gereği gibi yerine getirmişlerdir. Sözgelimi Sümerbank ve Etibank, temel sanayi, maden ve enerji işletmelerinin kurulmasında, modern işletmecilik tekniklerinin uygulanmasında, sınai insan gücünün yetiştirilmesinde çok önemli hizmetler vermişlerdir. Bunlar tarafından kurulan birçok işletme daha sonra kurulan bazı KİT'lerin çekirdeğini oluşturmuş, zaman içerisinde KİT'lerin sayısı artırılmıştır. Ancak 24 Ocak Kararları ile 1980 sonrasında devletin ekonomi içindeki payının küçültülmesi, faaliyet alanlarının sınırlandırılması düşüncesinin egemen olduğu yeni bir döneme girilmiştir. Bu yöndeki yasal düzenlemelerle devletin ekonomideki ağırlığının bir yandan özelleştirmeye ağırlık verilerek diğer yandan da yatırımların sınırlandırılması suretiyle azaltılması amaçlanmıştır. Ancak yine de yeni KİT'lerin yaratılmasından vazgeçil- memiştir. Sözgelimi PTT İmalat, Onarım ve Donatım Sanayii ve Lalapaşa Çimento Fabrikası bu dönemde oluşturulan KİT'ler arasındadır. KİT'lerin Türkiye ekonomisine olumlu yöndeki başlıca etkileri; istihdam yaratmaları, temel mal ve hizmet üretmeleri ve tüketiciye ucuz fiyatla sunmaları ve bölgeler arası dengesizlikleri azaltmalarıdır. Buna kar- 198 şılık en önemli olumsuz etkileri, düşük verimle çalışmaları, aşırı istihdama ve ülke kaynaklarının kötü kullanımına yol açmalarıdır. KİT'lerin en önemli sorunları ise aşırı politik baskı altında bulunmaları, aşırı istihdam ve yeterli modern teknoloji kullanamamalarıdır. Bugün enflasyonun en önemli nedenlerinden birinin kamu kuruluşları finansman açıkları ve zararları olduğu kabul edilmektedir. KİT sisteminin 1992 yılı zararı 16.5 trilyon lira, 1993 yılı zararı ise yaklaşık 30 trilyon lira dolayındadır. Türkiye Elektrik Kurumu, Türkiye Taş Kömürü Kurumu, T. C. Devlet Demir Yolları, Türkiye Demir Çelik işletmeleri, Toprak Mahsulleri Ofisi, Tekel ve Türkiye Şeker Fabrikaları A. Ş. ülkemizde KİT probleminin esasını oluşturmaktadır. Ekonomideki yeniden yapılanma da özellikle bu yedi KİT'in üzerinde önemle durulmalıdır. Türkiye'de KİT'lerin olumsuz gidişine dur demenin gerekliliği 1980'li yılların başından beri dile getirilmekte ve tartışılmaktadır. Liberal ekonomi politikaları doğrultusunda uygulamaya konulan özelleştirme programının temel amaçları, devletin ekonomik alandaki ağırlığını azaltmak, serbest piyasa ekonomisini güçlendirmek, ekonomik üretkenliği ve verimliliği artırarak, sermayenin tabana yayılmasını sağlamak, devlet bütçesi üzerindeki KİT finansman yükünü hafifletmek, rekabeti ve kaynak kullanımın da etkinliği artırmak, ekonomiyi yeniden yapılandırarak modernize etmek ve uluslararası rekabete açmaktır. Ancak bu amaçlara erişme ümidi ile 1986'da başlatılan özelleştirme uygulamalarında istenilen düzeye erişilememiştir. Üzülerek söylemeliyiz ki Türkiye şu ana dek özelleştirmede başarılı olamamıştır. Bunun temelinde etkin bir özelleştirme stratejisinin benimsenmemiş olması yatmaktadır. Amaç ve önceliklerin açıklıkla tanımlanmaması, yasal düzenlemelerin, mevcut politikaların ve yöntemlerin sıkça değişmesi, özelleştirmenin giderek araç olmaktan çıkarılıp amaç niteliğine büründürülmesi, kamuoyunun bu konuda yeterince bilgilendirilmemesi, desteğinin alınamaması, özelleştirme uygulaması ile görevli kurumun konuya tüm yoğunluğu ile eğilememesi ve özelleştirme hakkında siyasiler arasındaki görüş farklılıkları gibi nedenler özelleştirme uygulamalarının başarısızlığında rol oynamaktadır. 199 KİT'ler bugünkü durumları ile kalır, gerek özel kesim, gerek dünya ekonomisindeki konjonktive, gelişmelere ayak uyduramaz ise Türkiye ekonomisinin şu an içinde bulunduğu ağır koşullardan kurtulması çok zordur. Devlete yük olan, kamu borçlanma gereği yaratan, enflasyonu tırman dıran, kaynakları tüketen KİT'lerin özelleştirilmesi her işletmenin kendi koşullarına uygun, üretici ve tüketiciyi koruyacak yol ve yöntemlerle, önlemlerle gerçekleştirilmediği sürece KİT'ler bu olumsuz etkilerinin sınırını giderek genişletecektir. KİT'lerin kaynak israf eden değil, kaynak yaratan kuruluşlar hali ne gelmesi için ingiltere, Almanya, Fransa, Arjantin, Brezilya, Japonya gibi birçok ülkede KİT'lerin özelleştirilmesi konusunda büyük çabalar harcanmaktadır. Özelleştirmede kanımıza en önemli iki nokta şudur: Birincisi karar verdikten sonra hızla uygulamaya geçmek ve sonuca yönelmektir. Zaman kaybı özelleştirmeyi gündemden düşüreceği gibi amaçlarına erişilmesini de zorlaştıracaktır. Bu arada özelleştirmeye duyulan güven ve inancında sarsılması uygulamaları desteksiz bırakabilir. Diğer nokta ise özelleştirmeden esas amaç kamuya gelir sağlamak değil ekonomide etkinliği gerçekleştirmek olmalıdır. KİT'leri bu olumsuz durumları içinde bırakmak hata olur. Ancak, 'tamamının da mutlaka özelleştirilmesi gerekir' şeklindeki bir düşüncede yanlıştır. Faaliyetlerine devam edebilecek nitelikte ve gerekte olan KİT'ler reorganize edilmeli, gerekli görülenler ise bir açıklık ve adalet politikası içinde özelleştirilmelidir. Halen özelleştirme kapsamında olan SEK Süt Endüstrisi A. Ş.'nin özelleştirilmesi de başarısızlıkla sonuçlanan uygulamalardan biridir. 1992 yılından bugüne dek yapılan üç ihale sonucunda da kurumun özelleştirilmesinde istenilen noktaya erişilememiştir. Kurumun özelleştirilememesinin kuruluş yasasına aykırı olduğu, eğer bir gün özelleştirilecek olsa bile mutlaka üretici kuruluşlarına verilmesi gerektiği, tesis ve varlıkların satış fiyatının düşük olduğu, tekelleşme yaratılacağı, yanlış yöntemlerin izlendiği gibi 200 gerekçelerle yapılan itirazlar sonucu üç ihaleden de sonuç alınamamıştır. Özelleştirme Yetki Yasasının Anayasa Mahkemesi'nce iptali ile bu ve diğer kurumların satışı yeni bir bekleme dönemine girmiştir. Önemli olan kamu SEK işletmelerinin kaça satıldığı değil kime satıldığıdır. Özelleştirme yapılacaksa her şeyden önce hukuki, sosyal ve ekonomik altyapısının hazır olması gerekir. Anti-kartel Yasası, Tüketiciyi Koruma Kanunu çıkarılmadan, işgörenlerin sosyal güvenliği sağlanmadan ne SEK Süt Endüstrisi A. Ş.'nin ne diğer kurumların özelleştirilmesine başlamanın sonuçta zaman kaybından başka bir şey olmadığını görüyoruz. Olayı SEK Süt Endüstrisi A. Ş. Edirne-Havsa işletmesi bazında ele alarak yaptığımız araştırmada işletmenin özelleştirilmesinde çeşitli alternatifleri değerlendirdik. Bu alternatifleri, yerli özel kesime, işletme çalışanına, borsa yolu ile halka, sendikalara ve üretici kooperatiflerine satış olarak sıralayabiliriz. Tüm alternatifleri değerlendirdiğimizde en mantıklı, adil ve uygun yolun işletmeyi üretici kooperatiflerine devretmek olduğu ortaya çıkmaktadır. Çünkü; öncelikle bu yol SEK Süt Endüstrisi A. Ş.'nin kuruluş yasasına uygundur. Kamuoyunun ve farklı görüşlerin üzerinde anlaşabileceği bir alternatiftir. Sütü, özelliklerini, işlenişini bilen ve bunu yaşam biçimi haline getirmiş üreticilerin işletmeye sahip olması, hammadde kaynağının kendileri olduğunu da göz önüne alırsak, işletmenin verimliliği ve ürünlerin kalitesi açısından tüketici için de yararlı olacaktır. Ayrıca, ürünleri benzer ürünlere göre daha ucuza mal edebilme olanağına sahip olmaları da ancak bu seçenekte mümkündür. Ekonomik istikrar hedeflerine yönelik önlem ve uygulamalarının tamamlayıcısı olan özelleştirmede başarı sağlanabilmesi için teknik ve hukuki altyapının mutlaka kurulması, bu konunun tüm kesimlerine benimsetilmesi ve özelleştirme gelirlerinin yeni yatırımlarda kullanılmasına gerek vardır. Aksi taktirde biz ülke olarak özelleştirme yapan değil özelleştirmeyi tartışan ülke olarak kalırız.