Paphlagonia Bölgesi kaya mezarları ve kaya tapınakları

Paphlagonia Bölgesi antik anlatımlar ışığında; doğuda Halys ile Pontos Bölgesi, batıda Parthenios veya Billaios ile Bithinya, güneyde ise Gangra ile Galatya sınırlanır. Bu geniş ve engebeli coğrafya, kuzeyden güneye ardı ardına sıralanmış, doğu-batı doğrultusunda uzan Küre Dağları, Ilgaz Dağları ve Köroğlu dağları ile bölünmüştür. Bu zorlu coğrafya nedeniyle akarsu vadilerine sıkışan yerleşimler, yoğun bir ekonomik varlık gösterememiş, dolayısıyla Paphlagonia Bölgesin'de güçlü bir siyasi birlik kurulamamışlardır. M. Ö. 8. yy. ortalarında yoğunlaşan İon kolonizasyonuna kadar olan sürede kıyı şeridinden çok, verimli akarsu vadilerine yerleşmeyi seçen Paphlagonialı kabileler, dağınık bir karakter gösterir. Dolayısıyla bu yerleşim karakteri ve bey ailesinin mezarları olan, anıtsal Paphlagonia Bölgesi kaya mezarlarının dağılımı örtüşmektedir. Bölge Demir Çağı ile birlikte, Frig, Kimmer, Lidya, Akhaemenid, Makedon ve Helenistik krallıkların kargaşalı dönemlerinden sonra, Bithynia ve Pontos krallıklarının eline geçse de, daha sonra güçlü Roma hakimiyetini altına girmiştir. Dolayısıyla bu birçok egemen kültürün izini, Paphlagonia Bölgesi kaya mezarlarının mimarisi ve cephelerinde görülen ikonografik anlatımlı kabartma betimlemelerde görmek oldukça doğaldır. Paphlagonia kaya mezar geleneği, M. Ö.5. yy.'ın başları birlikte, Phrygia kaya mezar düşüncesi ve mimari anlayışı etkisi ile özellikle bölgenin merkezi olan Amnias Vadisinde ortaya çıkar. Ancak mimaride asıl, yerel ahşap konut mimarisinin kaya mezarlarının cephesi ve planına yansıtılmışlığıdır. Bu gelenek kesintisiz olarak Hellenistik ve Roma Dönemi içlerine kadar devam eder ve kaya mezarları değişmeyen geleneğine rağmen, mimari ayrıntılarda görülen farkları ile rahatlıkla dönemsel olarak ayrılabilinirler. Bölge kaya mezarlarının mimari ayrıntılarına inildiğinde tipolojik olarak, cephelerine göre düz dam ve beşik çatı; planda ise çok odalı ve tek odalı olmak üzere ayrılmaktadırlar. Cephelerine göre yapılan tipolojide düz damlı kaya mezarları, özellikle Halys vadisinin kuzeyinde görülmeye başlanan kaya mezarlarıdır. Anıtsal ama sade anlatımlı bu mezarların ön odalarında, üç-beş arasında değişen sütunları dışında, cephelerinde hiçbir mimari anlatım ve kabartma betimleme görülmez. Düz damlı kaya mezarları Halys Vadisi kuzeyinde başlar ve güneye doğru Kappadokia'da Çorum İli, Alaca İlçesi Geven Köyü içersindeki kaya mezarlarına kadar izlenmektedirler. Beşik çatılı kaya mezarları ise; Amnias Vadisi boyunca ırmağın her iki yakasında yer alır. Bu mezarlar, genel olarak önde iki ya da üç sütunlu, mezar cepheleri kademeli kirişlerle çerçevelenmiş, beşik çatılı ve alınlıklarında kabartma bezemeli ikonografik anlatımların görüldüğü kaya mezarlarıdır. Ayrıca beşik çatılı bu mimari M. Ö. 4. yy.'la beraber hem mimari anlatımı hem de kabartma betimlemeli alınlıkları ile Halys ve Soğanlı Su Vadilerindeki bazı kaya mezarlarını da etkilemiştir. Planda ise ilk tip, tek odalı mezarlardır ve erken dönem anıtsal kaya mezar geleneği içersinde yerleri yoktur. Bölgedeki sayıca azlıklarının yanında, herhangi bir mimari bir bütünlük göstermemeleri ile dikkati çeken bu grup, bir gelişim göstermemiş ve yaygınlaşmamıştır. Ancak Paphlagonia kaya mezar geleneğini oluşturan, sütunlu ön odaları ve bir ya da daha çok mezar odası ile çok odalı kaya mezarları olarak adlandırdığımız yerel ahşap konut mimarisi kökenli mezarlar, Paphlagonia'nın geneline yayıldığı gibi mimarideki dönemsel değişimleri ile Geç Hellenistik- Roma Dönemine kadar kesintisiz olarak kullanılmıştır. Ayrıca yine Hellenistik Dönem ile birlikte Pontos ve Kappadokia Bölgeleri kaya mezar mimarisini etkilemiştir. Paphlagonia Bölgesi kaya mezar geleneği içersinde, özellikle Amnias Vadisi kaya mezarları ve bu vadi etkisindeki, Halys Vadisi güneyindeki Kargı ve İskilip kaya mezarları alınlıkları, yoğun ikonografik anlatımlı kabartma bezemelerle süslenmiştir. Kabartma betimlemeler içersinde dikkati çeken konulardan özellikle; Phryg Ana Tanrıçası ile düşüncede ve şekilde bir olsa da, kaya mezarları ile birliktelikleri ile farklılaşan, Evkaya ve Terelikkayası kaya mezarlarının cepherinde görülen Ana Tanrıça betimlemeleri dikkat çekicidir. Ayrıca Kalekapı, Salarköy, ve Tereliklayası kaya mezarlarında ise Herakles Nemea aslanı Mücadelesi sahneleri ve İskilip 1 Nolu kaya mezarında birbirlerine doğru uçan ve ellerinde nar ve başak demeti taşıyan Eros Figürleri de Anadolu kaya mezar gelenekleri içersinde tekil anlatımlardır. Ayrıca bölge kaya mezarlarının cephelerinde ve ön alanlarında görülen en yaygın betimlemeler ise hayvan kabartmalarıdır. Bu kabartmalar arasında, Akhaemenid sanatı etkisinde yapılan arslan griphon betimlemesi bölgedeki sadece Paphlagonia' da değil tüm Anadolu kaya mezar geleneği içersinde tekildir. Ayrıca Aslan Boğa Mücadelesi'de yine Kalekapı kaya mezarı cephesinin yanlarında görülen zengin ikonografik anlatımlarından biridir. Bunun yanında Kalekapı kaya mezarında tam bitirilmemiş bir boğa kabartmasının da varlığı dikkat çekicidir. Aslan kabartmaları da kaya mezarlarının cephelerinde ve ön alanlarında yoğun olarak karşılaştığımız betimlemeler arasındadır. İlk olarak Kalekapı kaya mezarı alınlığında görülen aslan betimlemeleri, Salarköy kaya mezarı çatısının üzerinde ve Kargı Ambarkaya, Cöpcöp kayası ve Bademci kaya mezarlarının alınlıklarında da görülür. Ayrıca bu aslan betimlemeleri sadece alınlıkta değil aynı zamanda Terelik kayası ve Kargı Ambarkaya kaya mezarlarının ön alanlarında nereyse serbest yontuymuşçasına mezarı bekler şekilde işlenmişlerdir. Paphlagonia kaya mezarların alınlığında görülen diğer bir figür ise, Kalekapı ve Salarköy kaya mezarlarında görülen kartal kabartmalarıdır. Sonuç olarak düşünce ve mimaride Frig etkisiyle ortaya çıkan Paphlagonia kaya mezarları, M. Ö. 5. yy. başlarından, Geç Hellenistik ve Roma Dönemine kadar mimari ve bezemede özde aynı, ayrıntıda farklı anlatımlarla kesintisiz olarak görülür. Özellikle erken dönem anıtsal kaya mezarlarında, egemen kültürlerin mimaride ve bezemedeki izlerini yerel bir dille yansıtırken; Hellenistik dönemle birlikte, çevresindeki Pontos ve Kappadokia Bölgeleri kaya mezarlarını, bu kesintisiz ve mimaride ödün vermeyen anlayışıyla etkilemiştir.