Vergi sosyolojisi çerçevesinde gelir vergisi uygulamasının sosyal amaçlar açısından analizi

Sanayi devrimini takibeden dönemden itibaren toplumsal formasyon olarak görülen yapılanma biçimi; sosyal sınıflaşma biçimidir. Sosyal sınıflaşma, daha önceki dönemde görülen tabakalaşma biçimlerinden farklı olarak sosyal sınıflaşma formasyonunda hukuksal, kalıtsal ya da dinsel belirlemelere bağlı olmaksızın kişinin sınıfsal konumu, bilgi ve becerilerine bağlı olarak ve iş bölümü çerçevesinde belirlenmektedir. Sosyal sınıflaşma biçimine göre oluşan toplumsal yapılanma biçiminde, yine diğerlerinden farklı olarak, sınıfsal roller ve statüler donmuş değildir ve sosyal mobilite olanakları her zaman için söz konusudur. Ancak, kişilerin hayatta alacakları rolleri elde edişlerinde fırsat eşitliğine sahip olmamaları ve benzeri nedenler, mobilite olanaklarını sınırlayabilir. Bu durum, kişilerin sınıfsal konumlarını olumsuz yönde etkiler. Sosyal sınıfların belirlenmesinde, yaşama tarzı, gelir düzeyi ve sınıf bilinci olmak üzere bazı kriterler kullanılmaktadır. Bu üç kritere göre belirlenen sınıflaşma yapısı, alt-orta ve üst şeklinde bir sosyal sınıf piramidi olarak ortaya çıkmaktadır. Bu kriterlerden sadece bir tanesi ile sosyal sınıfların belirlenme imkanı yoktur. Çünkü, bu kriterlerden özellikle, yaşama tarzı ve gelir düzeyi arasında çok yönlü ve sıkı bir ilişki söz konusudur. Gelir düzeyine bağlı olarak kişiler belli bir tüketim standardına ulaşırken, aynı zamanda, yaşama tarzının maddi yönü de belirlenmektedir. Ancak, gelir düzeyinin devamlılık arz etmesi halinde, yaşama tarzının maddi olmayan yönü, gelir düzeyinden olumlu yönde etkilenmektedir. Dolayısıyla, temel bölüşüm ilişkileri sonucunda gelir dağılımının adil olarak dağılması mümkün olmadığından, devlet, sosyal politika araçlarından özellikle gelir vergisini kullanarak gelirin yeniden dağıtımı yoluyla, gelir dağılımında nispi eşitliği sağlayabilir. Böylece, bir yandan sağlıklı bir sosyal sınıflaşma yapısı diğer yandan da kalabalık ve güçlü bir orta sınıf oluşturulabilir. Bu bağlamda, 1980'den sonra, Arz Yönlü İktisadi yaklaşım çerçevesinde uygulanan ekonomik istikrar programının öngörüsü doğrultusunda, gelir vergisi uygulamalarında yapılan düzenlemeler ile sosyal sınıfların iktisadi durumlarında ve sosyal sınıflaşma yapısında meydana gelen değişiklikler, gelir vergisinin sosyal adaleti sağlama yönündeki fonksiyonu açısından değerlendirilmektedir. İncelenen dönemde, gelir vergisi, sosyal adalet fonksiyonunu ne ölçüde başarabilmektedir? Bilindiği gibi, sosyal adalet, vergilemede adaletin sağlamasının ötesinde, artan orantılık sayesinde yüksek gelirlilerden daha fazla, buna karşılık düşük gelirlilerden daha az vergi alınmasını, emek ve sermaye gelirlerini farklı vergilemeyi, hatta, fizyolojik gereksinimlerini ancak karşılayabilecek seviyedeki gelirleri vergi dışında bırakmayı öngörmektedir. Gelir vergisi bu yolla, aynı gelir düzeyindekiler arasında yatay adaleti, farklı gelir düzeyindekiler arasında da dikey adaleti sağlamaktadır. Gelir vergisinden beklenen bu sosyal amacı gerçekleştirirken, sosyal sınıfların sınıfsal konumlarına sosyolojik anlamda tam olarak oturtulmalarında da işlev görmektedir. Böylece, temel bölüşüm sonunda oluşan gelir dağılımının meydana getirdiği olumsuzlukları telafi ederek, toplumsal bansın sağlanması da mümkün Jjale gelecektir. Alt sınıf mensuplarının elde ettikleri düşük gelirlerini, o toplum için belirlenmiş en az geçim seviyesinde bir gelir miktarını vergi dışı bırakarak, kendilerini güvende hissetmelerine yetecek psikolojik bir rahatlık sağlamalarına ve bu yolla, bu sınıftakilerin uzun vadede bir üst sınıfa geçme olanaklarını sağlamalarına sebep olabilecek; yüksek gelir elde eden kesimi ve spekülatif kazançları da daha yüksek oranlarda vergile yerek, gelirlerini orta sınıf düzeyine indirebilecek; böylece, alt ve üst sınıftan katılımlarla kalabalık bir orta sınıfın oluşumuna imkan sağlayabilecektir. 1980'li yıllarda uygulanan gelir vergisinin, bu amaçları yerine getirebilmesi için gerekli niteliklerden yoksun olması, bu vergiden beklenen sosyal adaleti sağlama işlevi bir yana, adeta, adaletsizliğin kaynağı haline getirmiştir, öyle ki, bu dönemde gelir vergisinin 2 /3'ü, hemen tamamı alt ve orta sınıf içinde bulunan ücret ve maaş geliri elde edenler tarafından ödenmektedir. Bu durumun başlıca nedenleri: uygulanan ekonomik yaklaşıma göre, gelir dağılımında adaletin sağlanması amacının ikincil bir konumda olması; uzun süreli enflasyonun gelir vergisinin yapısında yarattığı tahribat için gerekli önlemlerin alınamaması; kamu kesimi borçlanma gereğinin yüksek seviyelerde seyretmesi; bu olguların da etkisi ile gelir vergisinin ün'ıter yapısının bozulması, vergi kaçırmanın yaygınlığı nedeniyle artan oranlılığın tersine işlemesi ve gerçek usulden uzaklaşma pahasına götürü usulün ve götürü usul araçlarının yaygınlaştınlmasıdır. Bu dönemde yapılan gelir dağılımı araştırma sonuçlarına göre, emek geliri elde edenlerin milli gelir paylarında önemli düşmeler görülmektedir. Gelir paylarında azalma olmasına rağmen, bu kesimin vergi ve benzeri kesintiierindeki artış; gelir dağılımındaki eşitsizliğin daha da derinleşmesine yol açmaktadır. Bu duruma, enflasyon da olumsuz katkılarda bulunmaktadır. Gelirlerini enflasyona endeksleyemeyen maaş ve ücretli kesimler, sınıfsal konumlarının maddi olmayan unsurlarına sahip oldukları halde gelir düzeylerindeki düşüş nedeniyle, alt sınıfa düşmüşlerdir. Gelirlerini enflasyon koşullarında da artırabilen sermaye geliri sahipleri, özellikle faiz geliri elde edenler, sınıfsal konumlarını gelirlerindeki artışa paralel olarak yükseltebilmeyi başarmışlardır. Ancak, bir üst sınıfın yaşama tarzına sahip olmadıkları halde sadece gelir düzeyindeki artış yoluyla elde edilen dikey mobilite, sınıfsal konuma tam oturamama sonucunu doğurmakta ve gösteriş tüketimi eğilimini artırmaktadır. Sosyolojik anlamda sınıflara tam oturmuşluğun sağlanamaması, toplumsal bansın bozulmasının ve toplumsal huzursuzluğun en önemli nedeni olarak ortaya çıkmaktadır.