Vatandaşlık yeterlikleri bağlamında ortaokul ekonomi okuryazarlığı standartlarının belirlenmesi ve öğretim programlarındaki yerinin incelenmesi

Bir demokrasinin niteliği, yurttaşlarının niteliğiyle doğrudan ilgilidir. Bu sistemde, akılcı kararlar alan aktörler olarak kabul edilen vatandaşların, kararlarını alırken yeterli bilgiye ulaşabilmeleri ve bu bilgiler temelinde seçimlerini yönlendirmeleri beklenir. Bu çerçevede ekonomi okuryazarlığı vatandaşlar için gerekli görülen temel yeterliklerden birisi olarak kabul edilmektedir. Ekonomi ve vatandaşlık konusunda, farklı çalışma alanları açısından dikkate değer bir literatür olmasına rağmen konuyu vatandaşlık yeterlikleri ve eğitimi çerçevesinde ele alan oldukça sınırlı sayıda çalışmadan söz edilebilir. Ayrıca bütün vatandaşların yükseköğretime devam etmediği, devam edenlerden de ancak belirli programlarda öğrenim görenlerin ekonomi ile ilgili bir eğitim aldığı düşünüldüğünde, ekonomi eğitiminde yükseköğretim öncesindeki kademelerin rolü üzerinde önemle durulması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Ekonomi okuryazarlığı genel olarak tüm vatandaşlar için gerekli bir yetkinlik alanı olarak görülmekle birlikte hem okuryazarlığın hem de yükseköğretim öncesindeki kademelerde gerçekleştirilen ekonomi eğitiminin kapsamı konusunda bir görüş birliğinden söz edilememektedir. Bu nedenle konunun görgül araştırma verileriyle desteklenmeye ihtiyacı vardır. Ayrıca son dönemde yapılan bazı araştırmalar dışında ekonomi eğitiminin hem vatandaşlık yeterlikleri hem de temel eğitim kademeleri açısından yeterli şekilde ele alınmadığı görülmektedir. Bu çerçevede bu araştırma, ekonomi okuryazarlığı ve eğitimiyle ilgili genel görüşleri, ekonomi okuryazarı vatandaş yeterliklerini, ortaokul ekonomi öğretimi standartlarını ve bu standartlara ulaşılmasında ilk ve ortaokul programlarının mevcut rolünü belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Tarama yöntemiyle yürütülen araştırmada veriler Delphi ve doküman incelemesi teknikleriyle toplanmıştır. Ekonomi okuryazarlığı ve ekonomi eğitimi ile ilgili görüşleri, ekonomi okuryazarı vatandaş yeterliklerini ve ortaokul ekonomi öğretimi standartlarını belirlemek amacıyla gerçekleştirilen altı Delphi turunun çalışma grubunu, farklı turlarda farklı sayıda katılım gösteren toplam 116 ekonomi ve sosyal bilgiler eğitimi alan uzmanı ile sosyal bilgiler öğretmeni oluşturmaktadır. İlk iki turda ekonomi okuryazarı vatandaş yeterlikleri çerçevesinin içeriği; sonraki iki turda ise üzerinde uzlaşılan yeterlik ölçütleri belirlenmiştir. Son iki turda ise önceki turlarda belirlenmiş olan vatandaş yeterlikleri ortaokul ekonomi öğretimi standartlarına indirgenerek bir öğrencinin ortaokuldan mezun olduğunda bu yeterliklerden hangilerine sahip olması gerektiği tespit edilmiştir. Veriler, 1. turda Word ortamında geliştirilen bir anket ile, ikinci tur ve sonrasındaki turlarda ise elektronik anket ile toplanmıştır. Turların amacına bağlı olarak nitelikleri farklılık gösteren veriler, ilk iki turda içerik analizi; uzlaşma sağlanan içeriği belirlemek amacıyla gerçekleştirilen sonraki dört turda ise betimsel istatistik teknikleri kullanılarak analiz edilmiş ve verilerin uzlaşma ölçütünü karşılama durumu incelenerek karar verilmiştir. Belirlenen ortaokul ekonomi öğretimi standartlarına ulaşılmasında ilk ve ortaokul programlarının muhtemel katkısını belirlemek amacıyla gerçekleştirilen doküman incelemesi ise 17 zorunlu derse ve 79 sınıf düzeyine ait 21 öğretim programı üzerinde gerçekleştirilmiştir. Bu aşamada yapılan içerik analizi sırasında, belirlenen ortaokul standartları çerçevesi kodlama formu olarak kullanılmıştır. Öğretim programları Tanıtım ve Program Çizelgeleri olarak iki temel analiz kategorisi altında incelenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre, katılımcılar Türkiye toplumunun ekonomi okuryazarlığı düzeyini ve ulaştığı ekonomi eğitimini yetersiz olarak görmekte ve ekonomi okuryazarlığını vatandaşlar için gerekli bir yetkinlik alanı olarak değerlendirmektedirler. Katılımcılar, ekonomi eğitiminin gerçekleştirilmesi gereken öğretim kademesi olarak en çok ortaöğretim kademesini, daha sonra ise sırayla ortaokul, yükseköğretim, ilkokul ve son olarak anaokulunu uygun görmektedirler. Arıca katılımcıların yaklaşık olarak 2 /3'ü ortaokulda ekonomi öğretiminin disiplinler arası yaklaşıma göre tasarlanması gerektiğini düşünmektedir. Ekonomi okuryazarı vatandaş yeterliklerinin tespiti amacıyla gerçekleştirilen dört Delphi turu sonucunda bilgi, beceri ve tutum/değer olmak üzere üç temel yeterlik alanı kapsamında bir içerik ortaya çıkmıştır. Ekonomi bilgisi boyutunun temel kavramlar; ekonomi ve yaşam; sistem olarak ekonomi; ekonomik sistemler; birey ve ekonomik davranış; toplum, devlet ve ekonomi; devlet bütçesi ve kamu harcamaları; uluslararası ekonomi; finansal ekonomi; çevre ve ekonomi; ülke ekonomisi; ekonomik haklar; katılım ile bireysel ekonomi ve bilinçli tüketicilik olmak üzere 14 alt boyuttan oluştuğu belirlenmiştir. Beceriler boyutunun temel dil; temel matematik; iletişim; bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanma; araştırma; problem çözme ve rasyonel karar verme; analitik düşünme; stratejik düşünme; eleştirel düşünme; yaratıcı düşünme ve girişimcilik ile empati becerilerinden oluştuğu anlaşılmıştır. Tutum ve değerler boyutunda ise akılcılık, emeğe saygı, kaynakları etkin kullanma bilinci, bilimsellik, doğal çevreye duyarlılık, adalet, çevre, kalkınma vb. konularda kaynakların yönetiminde sürdürülebilirlik fikrine önem verme, etik ilkelere uygun davranma, ekonomik faaliyetlerde ahlaki kurallara bağlılık, ekonomik faaliyetlerde kişisel ve toplumsal çıkarlar arasında denge gözetme, değişime açıklık/yenilikçilik, farklı görüşlere saygı, realist olma, toplumsal sorunlara duyarlı olma, yaşam fikrine değer verme, dürüstlük, tutumluluk, sorumluluk ve şeffaflık ilkesine önem verme tutum ve değerleri üzerinde uzlaşmaya varılmıştır. Ekonomi okuryazarı bir vatandaşın bu yeterliklere ek olarak daha genel düzeyde coğrafya, dünya gündemi ile ilgili güncel gelişmeler, hukuk, matematik, medya okuryazarlığı, politika, teknoloji, ülke gündemi ile ilgili güncel gelişmeler ve istatistik konularında da belirli bir düzeyde yetkinlik sahibi olması beklenmektedir. Ekonomi okuryazarı vatandaş yeterliklerine ulaşılması konusunda ortaokul sonuna kadar gerçekleşen eğitimin potansiyel rolünün belirlenmesi amacıyla gerçekleştirilen ikinci aşama Delphi turunda, bilgi boyutunda belirlenen vatandaş yeterliklerinden ekonomik sistemler ve finansal ekonomi boyutlarının elendiği, diğer boyutlardaki içeriğin azalmakla birlikte kabul edildiği görülmüştür. Becerilerin ortaokul ekonomi öğretimi standartlarına indirgenmesi sürecinde problem çözme ve rasyonel karar verme becerisi üzerinde uzlaşmaya varılmayarak bu boyut kapsa dışında kalmış, diğer beceri alanları, bazılarının içeriğinde azalma olmakla birlikte kabul edilmiştir. Son olarak tutum ve değerler boyutunda ise vatandaş yeterlikleri çerçevesinde kabul edilen tüm içeriğin ortaokul standartlarında da kabul edildiği belirlenmiştir. Katılımcılara göre, ortaokul ekonomi öğretiminde en çok ilişkilendirilmesi önerilen disiplin ya da konular ise ülke gündemi ile ilgili güncel gelişmeler, dünya gündemi ile ilgili güncel gelişmeler, coğrafya ve politikadır. Mevcut ilk ve ortaokul programlarının, ortaokul ekonomi öğretimi standartları açısından analizi sonucunda ulaşılan sonuçlara göre Türk Milli Eğitiminin Genel Amaçları, Katılım boyutundaki iki ölçütü destekleyecek bir içeriğe sahiptir ve özellikle meslek kazanma ve toplumsal refaha katkıda bulunma konusuna önem verildiği anlaşılmaktadır. Sosyal Bilgiler 4-5 ve 6-7, Rehberlik ve Kariyer Planlama, Fen Bilimleri, Beden Eğitimi, Görsel Sanatlar, Bilişim Teknolojileri ve Yazılım, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi ve Hayat Bilgisi programlarının tanıtım bölümlerinde, standartlara katkıda bulunacak bir içeriğin var olduğu ve farklı programların tanıtım bölümlerinde farklı konuların ön plana çıktığı tespit edilmiştir. Programların çizelgeler bölümünde, özellikle Hayat Bilgisi, Sosyal Bilgiler ve Fen Bilimleri programlarında, standartların önemli bir bölümüne ulaşılmasına katkı yapacak bir içeriğin mevcut olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca Girişimcilik, Kariyer Bilinci Geliştirme ile İnsan Hakları ve Demokrasi ara disiplinlerinin ekonomi öğretiminde önemli rol oynadığı anlaşılmıştır. Ekonomi öğretimiyle ilgili tutum ve değer açısından en sık vurgulanan içeriğin kaynakları etkin kullanma bilinci ve tutumluluk olduğu tespit edilmiştir. Araştırma sonuçları, Türkiye'de ekonomi öğretiminin farklı düzeylerdeki paydaşlarının ekonomi okuryazarlığının anlamı ve yapısına ilişkin yaklaşımlarını somut bir içerikle ortaya koymuş, ortaokul kademesi sonuna kadar gerçekleşen eğitime bu konuda bir rol biçmiştir. Bu nedenle ulaşılan içeriğin hem toplumun ekonomi okuryazarlık düzeyini belirleme ve geliştirme konusundaki çalışmalara hem de eğitim kademelerinin programlarının geliştirilmesi konusundaki çalışmalarına katkı sunması beklenmektedir. Ayrıca öğretim programlarının analizi, farklı öğretim programlarının ekonomi öğretimine katkı sunduğunu, fakat içeriğin geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymuştur.