2001 krizinin anatomisi, -krizin kökenlerinin ve oluşumunun bir analizi, iç ve dış tasarruf açığının sürdürülebilirliğine ilişkin kantitatif çalışmalar ve yorumlar-

krizleri sırasında ve sonrasında Türkiye ekonomisinde yaşanan gelişmelerin --kantitatif çalışmalarla da desteklenerek-- analiz edilmesidir, şeklinde özetlenebilir. Tezimizde 4 temel kantitatif çalışma yapılmıştır.(1) Bunlardan, Türkiye 1970- 2004 verilerini kullanarak yapılan Granger Nedensellik Testi, enflasyon oranı ile döviz kuru artış oranı ve de içborç stoku/GSMH oranı ile Faiz Ödemeleri/GSMH oranı arasında çift yönlü Granger nedensellik ilişkisi bulmuştur. Dolaşımdaki para arzından enflasyonoranına; enflasyon oranından faiz ödemeleri/GSMH oranına; faizödemeleri/GSMH oranından bütçe açığı/GGSMH oranına; bütçe açığı/GSMH oranından iç borç stoku/GSMH oranına; dolaşımdaki para arzından döviz kuru artış oranına ve dolaşımdaki para arzından faizödemeleri/GSMH oranına doğru tek yönlü Granger nedensellik ilişkisibulunmuştur.(2) Cari İşlemler Dengesini bağımlı, reel kur endeksini ve büyüme oranını bağımsız değişken olarak alan bir doğrusal regresyon denklemininkatsayıları EKK yöntemiyle hesaplanmış ve Türkiye'nin 1991- 2004 dönemi için büyüme oranının katsayısı (-0.23) reel kur endeksinin katsayısına (-0.08) kıyasla dört kat büyük çıkmıştır.(3) Önemli kriz göstergeleri olarak sayılabilecek çeşitli değişkenler arasından 7 temel rasyo seçilerek ve Türkiye ekonomisi 1990- 2005 dönemi277altı-aylık verilerini kullanarak bir Finansal Kırılganlık Endeksi oluşturulmuştur. 1992 ve 1999 yıl sonu itibariyle Endeks değeri çok düşükken (sırasıyla 0 .34ve -0.0.), 1993 ve 2000 yılının ortası ve yıl sonları itibariyle hızla yükselip, eşik-değerin (0.58) çok üstünde rakamlara ulaşmıştır: 1999 ortası ve yıl sonu için 0,04 ve -0,02 ve 2000 yılı ortası ve yıl sonu için 0.79 ve 0 .70. Dolayısıyla, türettiğimiz Kırılganlık Endeksi'nin 1994 ile 2001 finansal krizlerini öngördüğü söylenebilir.(4) Döviz cinsinden borçlanmanın döviz bazında faizini veri alıp, seçilmiş dört parametrenin, büyüme oranı, enflasyon oranı, döviz kuru artış oranı ve YTL cinsinden reel-faiz oranı'nın çeşitli değerler alması durumunda, Kamu kesimi Borç Stoku / GSMH oranının sabit kalabilmesi için verilmesi gerekli faiz-dışı-bütçe-fazlası/GSMH oranının 2005 yılı sonrası için hesaplanmış ve bir tablo halinde sunulmuştur. Söz konusu çalışma, büyüme oranı ve enflasyon oranları ne denli düşük, YTL cinsinden reel-faizoranı ve döviz kuru artış oranı ne denli yüksek olursa, KKBS/GSMH oranının sabit kalabilmesi için gerekli faiz-dışı fazlanın o denli yüksek olması gerektiğini göstermiştir. Bu sonucun önemli imlemlerinden biri de şudur: Aşırı değerlenmiş YTL'de bir düzeltmeye gidilmesi, döviz kuru artış oranınınyükselmesini ve/veya enflasyon oranının düşmesini gerektirir. Üstelik döviz kurunda artış beklentisi nominal faizleri de arttırır ve dolayısıyla YTL cinsinden reel faizlerin de yükselmesine neden olur. Bu ise cet. par., büyüme oranı üzerinde de olumsuz bir etki yaratır: Dolayısıyla kurda bir düzeltme hareketininKKBS/GSMH oranının sabit kalabilmesi için gerekli faiz-dışı fazlanın yükselmesine ve buna paralel olarak kamu maliyesineilişkin diğer temel makro değişkenlerin de olumsuz etkilenmesine neden olur. Bu sonuç; Türkiye'nin bugünkü koşullarında, aşırı YTL'de gerekli ve arzu-edilebilir olan bir düzeltme hareketinin --tedrici de olsa-- temel makro değişkenler ve beklentiler üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğine işaret etmektedir.