İç ve dış politik dinamiklerin karşılıklı etkileşimi bakımından Türkiye'de tek parti döneminin analizi

Bu çalışmada iç ve dış politik dinamiklerin karşılıklı belirleyiciliği açısından Türkiye'de tek parti dönemi analiz edildi. Çalışmada 1920- 1950 yılları arası Türk politikasının değişimi, sorunları ve gelişimi analitik-kronolojik bir yaklaşımla ve kuramsal bir bütünlük içinde incelendi. İlk bölümde, Atatürk dönemi Türk siyasetinin temel dinamikleri, prensipleri ve amaçları ile Atatürk-İnönü çatışmasına yol açan faktörler değerlendirildi. Yeni kurulan Türk devleti, Osmanlı Devleti'nin varisi olduğundan Atatürk dönemi politika hedefleri Osmanlı mirasına göre belirlendi. Bu çerçevede Türkiye'nin bu politikaları Osmanlı Devleti'nin ekonomik, sosyal ve siyasal mirasının reddi üzerine şekillendi. Aynı zamanda, bu anlayışa paralel olarak, Osmanlı Devleti'nin son zamanlarda karşılaştığı sorunlar Türk liderlerini yeni politikalar gerçekleştirmeye yöneltti. Bu politikalar şu şekilde sıralanabilir: Ulusal devlet ve ekonominin kurulması, modernleşme, batılılaşma ve laikleşmenin gerçekleştirilmesi. Bu dönemdeki dış politikalar da Osmanlı mirası ile yakından alakalıydı; yeni kurulan devlet belirli bir toprak parçasını kabul ederek Osmanlı Devleti'nin emperyal politikasından vazgeçti ve şu önceliklere odaklandı: Egemenliğini sağlamak ve Batı devletlerinin müdahalesinden bağımsız politikalar takip etmek. Bu prensiplerle bağlantılı olarak Türk hükümeti Balkan ve Sadabat Paktı'nın kurulması ve Sovyetlerle ilişkilerin geliştirilmesi gibi bölgesel güvenliği ilgilendiren dış politikalar takip etti. Bu bölümde, ayrıca, Atatürk sonrası dönem üzerine etkilerinden dolayı Atatürk-İnönü çatışması farklı boyutlarda tartışıldı. İkinci bölümde 1938- 1945 döneminin siyasal gelişmeleri ve siyasal kurumlarda gerçekleştirilen değişiklikler ayrıntılı şekilde analiz edildi. CHP ve hükümetin ayrıştırılması ve CHP Meclis Grubu bünyesinde bir Müstakil Grubun kurulması gibi siyasal değişiklikler Cumhuriyet'in ikinci Reisicumhuru İnönü'nün siyasal otoritesini güçlendirecek araçlar olarak değerlendirildi. Bu değişiklikler, I938'de Atatürk'ün ölümünden sonra İnönü'nün çabalarıyla kurumsallaştırılmaya çalışılan Milli Şeflik sistemine paralel olarak, siyasal liberalleşme veya demokratikleşmenin bir parçası olmaktan ziyade, otoriter ve totaliter karakterler taşıyordu. Bu çerçevede Milli Şef İnönü halfa kendi otoritesi altında birleştirmek ve bağımlı kılmak için siyasal, sosyal ve ekonomik sistemde köklü değişikliklere yönelmesine rağmen, dünya siyasetinde meydana gelen değişiklikler sonucunda başarılı olamadı. Üçüncü bölüm 1938- 1950 dönemi Türk dış politikasının gelişimine ayrıldı. Bu dönemin göze çarpan gelişmesi İkinci Dünya Savaşı olduğundan, Türk dış politikasını anlamak ve açıklamak için yeni bir dönemleme yaptık. Türkiye 12 Mayıs 1939 ve 10 Haziran 1940 tarihleri arasında bir hazırlık dönemi yaşadı. Bu dönemde Türkiye, İngiltere ve Fransa ile bir dizi andlaşma imzaladı. Türk liderlerin başlıca amacının savaş dışı kalmak olmasına rağmen, bu andlaşmalarla Türkiye, Müttefik güçler lehine önemli ölçüde sorumluluk ve yükümlülük üstlendiğinden çelişkili bir pozisyona girdi. 1940 yılı savaş sonuna kadar sürecek olan ikinci dönemin başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Türkiye bu dönemde Müttefik ve Mihver güçleri arasında bocaladı. Savaşın sona ermesiyle Türkiye, Boğazlar ve Doğu Anadolu'nun bazı kısımlarıyla ilgili Sovyet talepleri ile karşılaştı. Bu talepler Türkiye'nin askeri, ekonomik ve siyasal yönden Birleşik Devletler'e bağımlılığını hızlandırdı. Son bölüm tek parti yönetiminden çok partili döneme geçişle ilgilidir. Bu bölümde özellikle çok partili sisteme geçiş nedenlerini ve sonuçlarını değerlendirdim. İlk olarak, geçişle ilgili hazırlık dönemini, daha sonra ise iç ve dış nedenleri inceledim. Ayrıca CHP ve Demokrat Parti arasındaki mücadele ve çatışmanın mahiyetini analiz ederek, bu partilerin Türk siyasal geleneğine bıraktıkları siyasal mirası belirlemeye çalıştım.