Türkiye'de para politikası ödemeler dengesi ilişkilerinin parasal yaklaşım çerçevesinde analizi

Bir ülkenin dış ekonomik ilişkilerinin izlenmesinde yer alanılan en önemli göstergelerden biri olan ödemeler bilançosu cari hesap, sermaye hesabı ve resmi rezervler hesabından oluşmaktadır. Ödemeler bilançosu çift taraflı kayıt sistemine göre tutulur ve muhasebe anlamında her zaman dengededir. Ancak bu sürekli denge, ödemeler bilançosunun ekonomik anlamda da dengede olduğunu göstermemektedir. Çünkü ödemeler dengesinin ekonomik anlamda her an dengede olabilmesi olanaklı değildir. Bilançonun yapısından kaynaklanan temel ya da geçici nitelikte dengesizlik olabilir. Yapısal, parasal ya da konjonktürel etkenlerden kaynaklanan ödemeler bilançosu dengesizliklerini gidermeye yönelik çeşitli yaklaşımlar ortaya atılıp geliştirilmiştir. Bu yaklaşımlar otomatik dış denkleşme mekanizmaları, dış denkleştirme politikaları, denkleştirme mekanizmalarını eleştiren yaklaşımlar ve parasal yaklaşım olmak üzere dört başlıkta sınıflandırılmıştır. Otomatik dış denkleşme mekanizmaları herhangi bir dış dengesizlik durumunda hükümet müdahalesine gerek kalmadan kendiliğinden işleyen mekanizmadır. Otomatik dış denkleşme mekanizması otomatik fiyat denkleşme ya da otomatik gelir denkleşme mekanizmaları yoluyla çalışır. Dış denkleştirme politikaları otomatik denkleşme mekanizmalarından farklı olarak bir dış dengesizlik durumunda hükümet müdahalesini gerektirmektedir. Bunlar harcama kaydına, harcama değiştirici ve döviz gelirlerini artırmaya yönelik politikalardır. Dış denkleştirme politikalarına eleştiri olarak devalüasyon seklindeki döviz kuru ayarlamaları yoluyla ödemeler dengesinin sağlanmasına ilişkin politikalar geliştirilmiştir. Devalüasyonun etkilerini incelemek amacıyla geliştirilen ilk yaklaşım esneklik yaklaşımıdır. Daha sonra bu yaklaşıma eleştiri olarak gelir emme yaklaşımı ortaya atılmıştır. Bu yaklaşımlara alternatif olarak iç ve dış dengeyi birlikte sağlamayı 255 amaçlayan ekonomi politikası yaklaşımı geliştirilmiştir. Esneklik ve emme yaklaşımlar devalüasyonun parasal etkilerini dikkate almamaları nedeniyle eleştirilmiştir. Bir ülkenin dış dengesinin para arzındaki ayarlamaların sonucu olduğu düşüncesine dayanan parasal yaklaşım ortaya atılmıştır. Ödemeler dengesine parasal yaklaşıma göre ödemeler dengesi aslında parasal bir olgudur. Parasal yaklaşım uzun dönem analizlerini kapsamaktadır. Yaklaşımın öteki yaklaşımlardan önemli bir arkı, yalnızca mal ve hizmet akımlarım değil, sermaye akımlarım da analize dahil etmiş olmasıdır. Parasal yaklaşım, ödemeler bilançosundaki dengesizliğin geçici nitelikte olup, müdahale edilmezse kendi kendini otomatik olarak düzelteceğini savunmaktadır. Bu anlamda parasal yaklaşımı otomatik denkleşme mekanizmaları arasında değerlendirmek olanaklıdır. Ancak, ödemeler dengesinin parasal bir olgu olduğu kabul edilirken, ödemeler dengesinin açıklanmasında üretim yapısının, ticaret ve tarife rejiminin, vergilerin ve öteki politika araçlarının önemi yadsınmamaktadır. Bu nedenle parasal yaklaşım hükümetlerce denkleştirme politikası olarak da kullanılmıştır. Ödemeler dengesinde sorun yaşayan ülkeler IMFden yardım istemektedir. Bu amaçla yapılan IMF analizlerinde ve bu ülkeler için hazırlanan politika önerilerinde parasal yaklaşım sıklıkla kullanılmıştır. Türkiye'nin ödemeler dengesinde yaşanan sorunların çözümü için IMFnin önerdiği bu politikalara başvurulmuştur. 19301u yıllarda uygulanan devletçi ekonomi politikasının ödemeler bilançosuna etkileri yurt içinde üretilen malların ithalatının sınırlandırılması ve karşılıklı ticaret anlaşmaları çerçevesinde dış ticarete izin verilmesi olarak yansımaktadır. 19501i yıllardan sonra, liberalleşme çabalarıyla birlikte, ithal mallarına olan talep hızla artmış ve bunun sonucu ödemeler dengesi bozulmuştur. Planlı ekonominin uygulandığı 1960- 1980 döneminde izlenen ithal ikameci sanayileşme politikasına karşın, ithalat artmıştır. 1980 ekonomik dönüşümüyle ithal ikameci sanayileşmeden, ihracata dayalı sanayileşmeye geçilmiştir. Bu durum, ilk aşamada, ihracatı hızla artırmıştır. 19801i 256 yıllarda ödemeler dengesinin finansmanında daha çok uzun vadeli ve kamu ağırlıklı fonlar yer almıştır. 19901ı yıllarda ise, uzun vadeli sermayenin yerini kısa vadeli sermaye hareketleri almıştır. Türkiye'de, gerçek anlamda para politikaları uygulanmaya başlaması 19801i yılların sonlarında olmuştur. Mali liberalleşmenin başladığı 198S yılma kadar uygulanan para politikaları ya geleneksel bazı yöntemlerle uygulanmış ya da parasal gelişmeler yalnızca uygulanan öteki politikaların bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Türkiye'de uygulanan para politikaları ile ödemeler dengesi arasındaki ilişkileri parasal yaklaşım çerçevesinde analiz eden çalışmada ekonometrik yöntem olarak, klasik en küçük kareler yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntemle 1990:1-2000: 4 dönemi için model tahmin edilmeden önce, modeldeki zaman serilerinin durağanlık analizleri yapılmıştır. Yapılan CUSUM, CUSUM kare ve CHOW testleri 1990:2-1993: 4 döneminde BP serisinin tahmin değerlerinin hesap değerlerinden küçük ve uygulanan modelin katsayılarının istatistiksel olarak anlamsız olduğunu göstermiştir. Bu nedenle bu dönemle ilgilenilmemiştir. 1994:1-2000: 4 dönemi için model tahminlenmiştir. İncelenen dönemde Türkiye'de ödemeler dengesi ile parasal değişkenler arasında sıkı bir ilişi olduğu ve para politikasının ödemeler dengesini önemli ölçüde etkileyebileceği sonucuna ulaşılmıştır.