1950-1960 dönemi ortaokul ders kitaplarında yurttaşlık eğitimi

Bu çalışmada 1950- 1960 yılları arasında ortaokul ders kitaplarında aktarılan yurttaşlık ideali betimlenmiş ve analiz edilmiştir. Ülkemizde yurttaşlık eğitimi Osmanlı'nın son döneminde başlamıştır. Cumhuriyet döneminde sistematik hale getirilen yurttaşlık eğitiminde ise ulus devletin inşası, makbul vatandaşın yetiştirilmesi ve Cumhuriyet ideolojisinin bireylere aktarılması amaçlanmıştır. Cumhuriyet bireylerini yetiştirmek amacıyla hızlı bir eğitim seferberliği yapılmıştır. Türkiye'de 1950- 1960 yılları arasında uygulanan eğitim politikalarına ilişkin alanyazında karşıt devrim süreci betimlemesi yapılmıştır. Buna göre ülkede yurttaşlık eğitimi yeniden revize edilmiştir. Batıcı liberal politikalara eklemlenme arayışı, yurttaş kimliğinde değişikliği zorlamıştır. Bu değişimi tespit etmek amacıyla ders kitapları üzerinden yapılacak bir araştırma konuya açıklık getirecektir. Makbul yurttaşı yetiştirmeyi amaçlayan en önemli araçlardan biri ders kitaplarıdır. İdeal yurttaşın hedeflendiği bu süreçte ders kitapları, dönemin yurttaş profilini açıklamak adına iyi bir gözlem aracıdır. 1950- 1960 döneminde okutulan ders kitaplarında ideal yurttaş nasıl tanımlanmıştır? İdeal yurttaşı tanımlayan temalar nelerdir? Ders kitaplarında bu temalar nasıl işlenmiştir. Bu sorulara yanıt bulmak amacıyla 1950- 1960 yılları arasında Milli Eğitim Bakanlığı'nın okuttuğu 'Ortaokul Yurttaşlık Bilgisi' ders kitapları incelenmiştir. Araştırmanın amaçları doğrultusunda hazırlanan sorulara cevap aranmıştır. Her bir soru kategorik ve tematik analize tabi tutulmuş, içerik analizi yöntemiyle ayrı ayrı analiz edilmiş ve yorumlanmıştır. Ortaokul Yurttaşlık Bilgisi ders kitaplarının incelenmesi sonucunda şu tespitlerde bulunmak mümkündür: 1950- 60 döneminde tarımda hızlı makineleşme yaşanmış bunun sonucunda köyden kente yoğun bir göç yaşanmıştır. Kentsel hayata uyum sağlayabilmek ve kentli insan tipi profilinin oluşturulması önem kazanmıştır. Bu bağlamda toplumsal düzeni korumak, kente uyum sürecini kolaylaştırmak, politik ve ekonomik sistemleri yeniden üretmek amacıyla makbul yurttaş yaratmak düşüncesinin yurttaşlık bilgisi ders kitaplarında sık sık vurgulandığı görülmüştür. Makbul yurttaş; toplumsal kurallara uyan, milli ve manevi duygularla desteklenmiş bir kişi olarak tanımlanmıştır. Toplumsal düzeni koruyan, siyasal hak ve sorumluluklarını bilen, ülkesinin iktisadi düzenine uyumlu üretici ve tüketiciler olarak çağdaş değerleri içselleştirmiş bir vatandaşlık arzulandığı görülmüştür. Cumhuriyet'in kuruluşundan itibaren yurttaşlık eğitimi önemsenmiş, 1950- 1960 arasında yurttaşlık eğitimi daha sistematik ve yaygın bir biçimde sürdürülmüştür. Dış dünyada görülen gelişmeleri dikkate alan, evrensel değerlerle uyumlu bir yurttaşlık eğitimi, 'makbul vatandaşın' gelişmesini amaçlamıştır. Bu kapsamda barışçıl, demokrat ve vatansever bir yurttaş incelenen dönemde daha sistematik hale getirilen yurttaşlık eğitiminin sonuçlarıdır. Ayrıca yalnız toplumsal kuralları benimsemiş sosyal hayata uyumlu vatandaşlar değil aynı zamanda siyasal sistemin içerisinde olan siyasallaşmış katılımcı bireyler yetiştirme amacı da dersin kapsamı ve amaçları arasında yer almaktadır. Kısaca, 1950- 1960 arasında siyasal, sosyal ve ekonomik alanda yaşanan değişimlerin yurttaşlık eğitimi dersinin içeriğine yansıdığı görülmüştür. Bu kapsamda vatanseverlik duygusunun yüksek tutulduğu dinine, geleneklerine bağlı modernist, üretken liberal bireye makbul vatandaş denilmiştir.