Convergence of classicism and realism in Ben Jonson's comedies: Every man out of his humour, poetaster, bartholomew fair and the devil is an ass

'Yeniden doğuş' anlamına gelen 'Rönesans'da, edebiyat ve sanatta Ortaçağın skolastik düşüncesine karşı çıkarak Yunan ve Roma klasiklerine yeniden dönme eğilimi gösteren Hümanizm ortaya çıkmıştır. Bu doğrultuda, İngiliz Rönesans tiyatrosu, ağırlıklı olarak dini öğeler ve konular barındıran Ortaçağ tiyatrosu anlayışından uzaklaşarak, daha seküler konulara yönelmiş ve ürünlerini Shakespeare, Marlowe ve Fletcher gibi birçok önemli oyun yazarının eselerinde göstermiştir. Rönesans döneminin en önemli ve etkili oyun yazarlarından biri olan Ben Jonson (1572-1637) da hem yazdığı şehir komedyalarıyla İngiliz edebiyatına kazandırdığı 'tipler komedyası'yla çığır açmış, hem de Yunan ve Roma klasikleriyle ilgili derin bilgisine dayanan ve bu doğrultuda klasik yazınsal kurallara uyan oyunlarıyla klasik bir Rönesans dönemi oyun yazarı olduğunu kanıtlamıştır. Ancak, Jonson İngiliz edebiyatına kattığı yeniliklere ve etkilediği yazarlara rağmen, hak ettiği değeri görememiştir. Türkiye'de de ne yazık ki üzerine yeterince akademik çalışma yapılmamıştır. Bu yüzden bu çalışma Jonson'ın klasik biçim yanlısı ve realist yönünü oyunlarıyla örneklendirerek ortaya koymasının yanı sıra, yazar üstüne yapılmış nadir akademik çalışmalardan biridir. Ben Jonson'un eserlerine bakıldığında, sadece Rönesans geleneğinin bir parçası olarak 'Klasik biçim yanlısı' olmadığı, aynı zamanda modern anlamda, çağından çok öte, bir 'Realist' olduğu görülmektedir. Jonson bir 'Klasik biçim yanlısı' olarak söz konusu dönemde birçok klasik eserin yeniden yazılması veya İngilizceye çevrilmesi, eserlerin konularını klasiklerden alması veya klasik kurallar çerçevesinde yazılmasından birçok oyun yazarı gibi etkilenmiştir. Bu yönüyle, Jonson, Rönesans'ın önde gelen klasik biçim yanlısı yazarlarından biri olarak addedilmiştir. Öte yandan, Elizabeth, Kral I. James ve Kral I. Charles olmak üzere üç ayrı döneme şahit olan Jonson, taht değişiklikleri sonucunda ortaya çıkan sorunları ve toplumsal değişiklikleri yakından gözlemleyip, giderek artan toplumsal yozlaşmayı ve siyasi değişimleri oyunlarında hicvederek aynı zamanda bir 'realist' olduğunu da göstermiştir. Jonson'ın klasisizm etkisiyle yazması ve oyunlarının 'klasik' olarak nitelendirilmesi arzusu, dönemin olaylarını göz ardı etmesine ve var olan çarpıklıklara kayıtsız kalmasına yol açmamıştır. Tam aksine, yazar oyunlarında Rönesans İngiltere'sindeki toplumun ikiyüzlülüğünü, açgözlülüğünü, ahlaksızlığını, erdemsizliğini ve benzeri çarpıklıkları hicvetmiştir. Bu yüzden, Jonson sadece klasik biçim yanlısı değil aynı zamanda tam bir 'realist' ve ahlak kuramcısıdır. Dolayısıyla, oyunlarını klasisizm ve realizm bağlamında incelemek, eserlerini ve eserlerinin altında yatan unsurları daha iyi anlamak açısından oldukça önemlidir. Ancak, Jonson eserlerinde dönemin toplumsal ve siyasal olaylarına sıklıkla göndermede bulunduğu için dönemin önemli tarihsel bilgilerini vermek Jonson'ın komedilerini anlamak açısından oldukça önemlidir. Bu çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır; ilk bölümde tarihsel bilgi verilirken ikinci ve üçüncü bölümlerde Jonson'ın dört komedisi ele alınmaktadır. Bu bağlamda, komedi biçiminde yazılmış iki hiciv olan Every Man out of his Humour (1599), Poetaster (1601), 'klasisizm' bağlamında ve iki şehir komedyası Bartholomew Fair (1614) ve The Devil iskan Ass(1616) 'realizm' bağlamında incelenmiştir. Bu bakımdan, oyunlarda klasik yazarlara yapılan göndermelerin anlatılmasının yanı sıra, Jonson'ın dönemin toplumsal olaylarını takip edip oyunlarda sıkça hicvettiği veya ele aldığı, toplumsal yozlaşma, Püritenler ve dönemin ekonomik yapısı gibi olaylar incelenmiştir. Ayrıca Jonson'ın tam bir ahlak kuramcısı olmasından dolayı oyunlarına öğretici bir amaç yüklemesi ele alınmış, sadece dönemin önemli olaylarını değil, dönemin insanların da görülen açgözlülük, erdemsizlik, ikiyüzlülük gibi özellikleri de eleştirmesi üzerinde durulmuştur. İlk bölüm, Jonson'ın komedilerine temel oluşturan Elizabeth, Jacobean ve Caroline dönemlerinin toplumsal, siyasi ve dini olaylarına ayrılmıştır. Bu bölümde esas olarak, Henry VIII'in Katolik Roma Kilise'sinden ayrılma kararıyla dinin, toplumsal ekonomik ve siyasi olaylar üzerinde söz sahibi olması ve toplumsal yaşamı etkileyen en önemli unsur haline gelmesinden ötürü, 'dini reformasyon' üzerinde durulmuştur. Ayrıca, özellikle Kraliçe Mary ve Kraliçe Elizabeth dönemindeki İngiltere'nin Katoliklik ve Protestanlık arasındaki çıkmazı detaylı bir şekilde ele alınmıştır. Son olarak, Jonson'ın eserlerinde ele aldığı konulara ışık tutacağı için James I ve Charles I dönemlerinin siyasi ve ekonomik olayları bu bölümde tartışılmıştır. İkinci bölümde 'klasik biçim yanlısı' bir yazar olarak Jonson'ın oyunlarında üç birlik kuralı, 'decorum' ve beşli perde yapısı gibi klasik öğelere yer verdiği görülmüştür. Bunun yanı sıra birçok klasik yazarı okuma fırsatı olan ve aldığı klasik eğitimle diğer Rönesans yazarlarından farkını ortaya koyan Jonson, oyunlarını Aristotle, Horace, Cicero ve Aristophanes gibi klasiklerin ışığı altında yazdığını, yaptığı göndermelerle sıklıkla gözler önüne serer. Bu bağlamda, Jonson'ın oyunlarının 'klassisizm' açısından incelendiği ilk bölüm iki alt başlıktan oluşmaktadır. İlk olarak Every Man out of his Humour (1599) adlı oyundaki klasik öğeler incelenmekte, Jonson'ın bir klasik biçim yanlısı olmasına ve belirli klasik öğeleri uygulamasına rağmen klasiklere sorgulamadan bağlı kalmadığı ve her zaman kendi tarzını ortaya koyduğu gösterilmektedir. Ele alınan ikinci oyun olan Poetaster'de ise Jonson'ın klasik öğelere daha sıkı sıkıya bağlı kaldığı görülmekle birlikte Jonson'ın ahlakçı yönü de gözler önüne serilmektedir. Jonson 'realist' bir oyun yazarı olarak ele alındığı üçüncü bölümde oyunlarındaki gerçekçi 'inekan' ve 'anlatım' gibi bazı realist öğelerin yanı sıra toplumsal olayları hicvetmesi incelenmekte olup, Jonson'ın realizminin daha çok 'sosyal realizm' olduğu ortaya koyulmaktadır. Öyle ki, klasisizmin de verdiği bir ahlakçılıkla, Jonson, oyunlarında eğitici bir amaç güttüğü için tipleri toplumsal yergide bir araç olarak kullanarak insanları bilinçlendirmeyi amaçlar. Dolayısıyla, onun için önemli olan olay örgüsü değil 'inesele'lerdir bu sebeple 'ineseleler' de toplumsal ve siyasi olaylar üzerine kurulur. Bu bilgiler ışığında ikinci bölümde ele alınan ilk oyun Bartholomew Fair'dir. Bu oyunda, Jonson'ın realist öğeler kullanırken, bunların sosyal bir mesaj vermek için kullandığı görülür. Öyle ki, mekan olarak toplumun her kesiminden insanların bir araya geldiği 'fuar'ı kullanarak Jonson, evlilik ve din gibi birçok sosyal kurumu eleştirmenin yanı sıra karakterleri içkici ve kavgacı kişiler olarak yansıtarak toplumsal bozulmayı da gözler önüne sermiştir. Çalışmanın son incelenen oyunu olan The Devil iskan Ass'de ise daha çok dönemin politik ve ekonomik olaylarını hicvederek Jonson farkındalığını ortaya koymuş, toplumu da yaşanan olaylar konusunda bilinçlendirmeyi amaçlamıştır. Diğer taraftan, 'inoralite oyunları'nı andıran olay örgüsüyle de toplumdaki yozlaşmayı ve toplumsal değerlerin yitirilmesini bir kez daha eleştirmiştir. Sonuç olarak, Jonson'ın hem klasik biçim yanlısı hem de realist bir oyun yazarı olduğu, oyunlarında klasisizmden daha çok biçem bakımından faydalandığı ve içerik açısından ele aldığı konuların ise realizme örnek oluşturduğu ortaya konmuştur. Öyle ki, beşli perde yapısı ve üç birlik kuralı gibi klasik öğelerle oyunlarının çerçevesini oluşturan Jonson'ın, çerçevenin içini dönemin toplumsal ve siyasi olayları ve kendi döneminde yaşayan insanların ahlaksızlığı ve erdemsizliğiyle doldurduğu görülmüştür. Buna ek olarak, Jonson'ın klasik yazarlardan edindiği 'eğitici' bir amaçla oyunlarını yazmasından ötürü tam bir ahlak kuramcısı olduğu görülür; ahlak dersi verme çabası da kendisini dönemin olaylarını eleştirmeye yönelttiği, dolayısıyla, onun 'realist' bir yazar olmasına vesile olduğu görülmüştür. Diğer bir değişle, Jonson'ın klasisizmi onu aynı zamanda 'realist' bir yazar olmasıyla sonuçlanmıştır. Diğer taraftan, Jonson'ın iki akıma da sorgusuz sualsiz bağlı kalmadığı, aksine her iki akımdan da amacı doğrultusunda yararlandığı bu nedenle de oyunlarında her zaman kendi tarzını ortaya koyduğu sonucuna varılmıştır.