Türk mali sistemi içinde bankacılık sektörünün gelişimi ve uygulanan iktisat politikaları ışığında finansal yapısının analizi (1980-1995 dönemi için bir oran analizi ve çok değişkenli faktör analizi ile rating denemesi)

Türkiye'de 24 Ocak Kararları ile başlayan finansal liberalizasyon sürecinin, 'mali tasarrufların artırılması' ve 'mali derinleşmenin sağlanması' açısından başarılı gibi görünmesine karşın, ekonomide mali kesime yönelen fonlar yoluyla 'üretimde ve kaynak tahsisinde etkinliğin sağlanması' konusunda başarılı olduğunu söyleyebilmek mümkün değildir. Bunun sağlanamamasında etkin çalışan bir piyasa yapısına işlerlik kazandırılamayışın da önemli payı bulunmaktadır. Zira, Türk banka sisteminin piyasa yapısı önemli ölçüde risk ve belirsizlik unsurlarını dikkate alan bir yaklaşımla, aksak rekabete daha yakın bir işleyiş sergilemektedir. Türk mali sistemi içinde en büyük paya sahip olan bankacılık sistemi bilançosunda 1980 sonrası gözlenen en önemli gelişme, zaman içinde toplam mevduatların nispi payının artarken, reel kesimi fonlama aracı olarak düşünülen kredilerin payındaki nispi düşüşten kaynaklanan kredi/mevduat oranının azalan bir seyir izlemesidir. Bu gelişme, bankacılık sisteminin giderek geleneksel fonksiyonlarından uzaklaştığının da bir göstergesidir. Sistemin reel bilanço büyüklüğünün dönem içinde genişlemiş olmasından hareketle, bankacılık sisteminin dönem boyunca ekonomideki fonların giderek artan orandaki bölümünü kontrol altında tuttuğu söylenebilir. Ancak bilançodaki reel genişlemeye karşın aktif ve pasifındeki kalemlerin nispi dağılımı zaman içinde önemli değişikliklere uğramıştır. Bankacılık kesimi konsolide bilançosu nispi dağılımı yanında, para cinsi itibariyle de değişmiş ve özellikle bilançoda 1990 yılı sonrası yabancı paranın payı TL aleyhine artış göstermiştir. Bu gelişme aynı zamanda Türkiye'de 'para ikamesi süreci'nin gelişmesine de önemli ölçüde katkıda bulunmuştur. Dönem içinde bankacılık sistemi için en önemli politika değişkenlerinin kamu borçlanma politikası ve sıcak para politikası olduğunu söylemek mümkündür. Bankacılık sisteminin kaynak-kullanım ve gelir-gider yapısının değerlendirilmesinde 'tek değişkenli oran analizi' nin kısıtlayıcı varsayımlarından kaynaklanan dezavantaj lannın ortadan kaldırılması amacıyla kullanılan 'çok değişkenli faktör analizi' tekniğiyle, değerlendirme kriterlerine keyfi ağırlık vermeksizin, kriterlerin ve bankaların sıralanabilmesi de mümkün olmuştur. 1993- 1994 ve 1995 yıllarına ilişkin faktör analizi sonuçlarına göre değerlendirme kriterleri sırasıyla, likidite oranları, karlılık ve gelir gider yapısına ilişkin oranlar, sermaye yeterliliği oranları, aktif-pasif kalitesi ve büyümeye ilişkin oranlar olmak üzere sıralanmaktadır. Bankaların değerlendirilmesi sonucunda ise, genelde nispi olarak daha küçük ve özel sermayeli bankaların sıralamanın ilk yansında yoğunlaştığı, kamu bankalarının ise, sıralamanın ikinci yarısında yer aldıkları gözlenmektedir. İlk yarıda yoğunlaşan bankalar dikkate alındığında sistemin klasik bankacılıktan daha çok 'menkul kıymet bankacılığı' ağırlıklı bir yapıda gelişme gösterdiğini ve küçük ölçekli özel bankaların da bu yapıya daha çabuk adapte olduğunu söylemek mümkündür.