Termessos kenti nekropolleri

Antik yazarlar tarafından genellikle bir Pisidia kenti olarak gösterilen Termessos, Antalya'nın 34 km. kuzeybatısında, Güllük Dağının sarp yamaçları üzerinde, Yenice Boğazından güneybatıya doğru ayrılan bir dere vadisinin yukarı kısmında yer almaktadır. Şehrin tarihinin, ilk kuruluştan Hellenistik Çağa kadar uzanan bölümü hakkında çok az şey bilinmektedir. İsminin kapsadığı '-ss-' soneki, kentin iskan tarihinin M. Ö. III. bin- yıla kadar dayandığını göstermekte; gene bazı filolojik kanıtlar, Termessos'un Luw kökenli bir yerleşim merkezi olduğuna işaret etmektedir. Antik kaynakların verdikleri bilgilerden ve ayrıca ören yerinde bulunan bazı yazıtlardan anlaşıldığına göre, tarihi çağlarda şehrin halkını 'Solymler' veya 'Solymoslular' adını taşıyan ve Milyaslılar - Pisidialılarla akraba olan bir kavim oluşturuyordu. Kentin isminin tarih sahnesinde ilk kez Makedonia Kralı III. Aleksandros'un Asya Seferi dolayısiyle geçtiği, daha sonra, kralın generalleri Antigonos Monophtalmos ile Alketas arasında cereyan eden mücadeleye karıştığı görülmektedir. M. Ö. III. veya II. yüzyılda, Lykia topraklarında Termessus Minor adıyla anılan bir koloni kuran şehir, Magnesia Savaşından (M. Ö.190) sonra, 189 yılında, Consul Cn. Manlius Vulso'nun eliyle Roma'nın dostluğunu kazanarak onun ittifak sistemine kabul. edilmiştir. Termessos bu arada, Apameia Barış Antlaşmasıyla (188) Anadolu'da oldukça güçlü bir pozisyon elde eden Bergama'nın dostu olmuş; Kral II. Eumenes zamanında başlayan bu dostluk, Attalos II devrinde de devam etmiştir. Kent ile Roma arasındaki ilişkiler M. Ö.91 yılında yeniden gözden geçirilmiştir. Lex Antonia adı verilen- 707- bir kanunla düzenlenen ve bir anlamda yenilenen ilişkilerin şehre sağladığı en büyük avantaj, Birinci Mithradates Savaşı sırasında, Eumakhos vasıtasıyla kaybettiği bağımsızlığına yeniden kavuşması olmuştur. Roma ile dostluğu sayesinde daha sonra da özgürlüğünü koruyan şehrin, İmparatorluk Devrinde, çeşitli eyalet düzenlemelerinden etkilenmeksizin, M. Ö. I. yüzyılın sonlarından Geç İmparatorluk Dönemine kadar bağımsız bir şekilde kaldığı anlaşılmaktadır. Termessos, M. S. II. yüzyıl ile III. yüzyılın ilk yarısında tarihinin en parlak dönemini yaşamış, geniş bir imar faaliyetine sahne olmuştur. III. yüzyılın başlarında (212), İmparator M. Aurelius Antoninus tarafından çıkartılan Constitutio Antoniniana isimli kanun, yahut emirname ile, kent halkına, o zamana kadar olduğundan çok daha yaygın bir şekilde Roma Vatandaşlık Hakkı'nı elde etmesine zemin hazırlayan imkan tanınmıştır. M. S. III. yüzyılın ortalarından itibaren imparatorlukta genel olarak başlayan ekonomik sarsıntı ile siyasi ve sosyal çalkantılar, çok geçmeden Termessos'ta da etkisini göstermiş, şehir yüzyılın sonlarına doğru her alanda bir gerileme sürecine girmiştir. Buna karşılık, kentin egemenlik alanı içinde, çok yakınında bulunan ve Antik Çağda Anydros ismini taşıd'iğı kabul edilen, bugün üzerinde Yukarı- karaman Köyünün kurulu olduğu yerleşme yeri, önem kazanmaya başlamıştır. Kentin verimli topraklara sahip bu kome'si, yeni din Hristiyanlığı benimsemesi sayesinde Pamphylia'nın da etkisiyle hızla gelişip, Eudokias adı altında bir piskoposluk merkezi haline gelerek zamanla ana şehri geride bırakmıştır. Böylece gittikçe silinen Termessos ' un, tamamen ne zaman terk- edildği kesin olarak bilinmemekle beraber, VI. yüzyılda bütünüyle önemini kaybetmiş bir kent durumunda bulunduğu ve yalnız isminin Eudokias' in unvanında yaşamağa devam ettiği sanılmaktadır. Şehrin, Roma İmparatorluk Çağında, esas itibariyle İncirlisu ile Karaman Çaylarının yukarı ve orta mecralarını, 2 ayrıca, Orta Pamphylia Terasının batısından 100- 150 km.'lik 2 bir araziyi kapsayan, yaklaşık 550- 600 km. yüzölçümünde, üçgen biçiminde bir egemenlik alanına sahip olduğu tahmin edilmektedir. Karakteristik bir Pisidia dağ kenti olan Termessos'un tam anlamıyla şehir kimliğine Hellenistik Çağda kavuştuğu, planının da esasen bu devirde kurulduğu anlaşılmaktadır. Şehrin coğrafi konumu ile tarihi konumu, kendine özgü planının oluşmasına zemin hazırlamış olup, bu plan, M. S. III. yüzyılın ortalarında son şeklini almıştır. Araziye bağlı kalan şehircilik tipinin en başarılı ve en güzel örneklerinden birini oluşturan Termessos, oldukça iyi korunmuş durumda günümüze gelen zengin kalıntılarıyla dikkati çekmektedir. Kentin, arkeolojik kalıntılarının zenginliği ile doğal güzelliklerinin çeşitliliğinden dolayı, XIX. yüzyılın başlarından itibaren gezginlerin ve bilim adamlarının ilgisini çekerek, muhtelif araştırma ve eserlere konu teşkil ettiği görülmektedir. Ancak, Termessos'ta şimdiye kadar geniş kapsamlı, arkeolojik bir yüzey araştırması gerçekleştirilmemiştir. Özellikle şehrin geniş nekropol lerinin henüz bütün olarak bilim dünyasına tanıtılmamış olması, bu tezin hazırlanma amacını oluşturmaktadır. Tezimiz çerçevesinde kentin nekropol'leri olabildiğince geniş kapsamlı bir şekilde incelenerek, bunların yayılma alanları, düzenleri ve ihtiva ettikleri mezar tipleri üzerinde detaylı bir biçimde durulmuş; ayrıca, daha önce E. Petersen ile R. Heberdey tarafından ana. hatlarıyla değinilen ölü gömme-yakma adetleri, mezar hukuku, ölü kültü gibi mezarlarla ilgili konular, çeşitli sorunlarıyla birlikte yeniden ele alınarak, etraflıca gözden geçirilmiştir. Öte yandan, nekropol' ler çevresindeki taş ocakları ile, mezar yapımında faaliyet gösteren taşçı atölyeleri de çalışmanın kapsamına dahil edilmiş ve bu suretle, Termessos nekropol ' lerinin ilk kez başlı başına bir bütün halinde, çeşitli yönleriyle incelenmesi gerçekleştirilmiştir. Kent halkının başlangıçtan beri ölülerini çoğunlukla surların içine gömdüğü anlaşılmaktadır ki, buna yol açan başlıca etken, şehrin kurulduğu arazinin jeolojik ve jeomorfolojik özellikleridir. Kentin esasen bir vadinin içine sıkışmış ve etrafının çeşitli sırt ve tepelerle kuşatılmış olması dolayısiyle, çevresindeki engebeli arazinin bilhassa sur içinde kalan kesimleri nekropol sahaları olarak kullanılmıştır. Böylece, asıl yerleşim alanının dört bir yanında, benzerine rastlanmayan genişlikte bir nekropol kuşağı oluşmuştur. Bununla beraber, bu geniş alan içinde, doğal engel ve sınırlarla birbirinden ayrılan, arazinin yapısına bağlı olarak nispeten farklı özellik ve karakter kazanmış kesimler belirlenebilmektedir. Nitekim, nekropollere ilk defa ilmi esaslar dahilinde genel olarak değinen E. Petersen,- de bu durumu dikkate almış ve ayırt edilebilen söz konusu kesimlerin her birini ayrı bir nekropol alanı olarak kabul edip, nekropol ' leri El, E2, E3.... E10 şeklinde kodlandırmıştır. Çalışmamızda, gerçekten büyük bir inceleme kolaylığı sağlayan ve Heberdey tarafından da benimsenerek kullanılmış bulunan bu kodlandırma sistemi uygulanmış; bu suretle, şehrin aslında homojen bir bütün oluşturan geniş nekropol ' ünün daha sağlıklı bir biçimde araştırılması, değerlendirilmesi ve tanıtılması mümkün olmuştur. Termessos ' ta, ölülerin defninde cesetlere uygulanan ana yöntemlerden gömme ve yakma adetinin varlığı ve her iki usulün gerek Roma Devrinde, gerekse daha önceki çağlarda, yan yana uygulandığı kesindir. Ancak, Roma Devri öncesi için bu adetlerden birinin uygulanma geleneğinin zaman açısından diğerinden daha eski olduğunu, yahut öbürüne kıyasla daha fazla tutulduğunu söylemek mümkün değildir. Buna karşılık, Roma Çağında ölüleri gömme usulünün, yakma usulüne nazaran çok daha yaygın bir şekilde uygulanmış olduğu kesin olarak saptanmaktadır. Eskiçağda her yerde ve her toplumda görüldüğü gibi, Termessos'ta da, insanın öldükten sonra başka bir dünyada yaşamağa devam ettiği, yani ruhun ölümsüzlüğü inancının mevcut olduğu anlaşılmaktadır. Bazı mezar yazıtlarındaki, ölülüre saygı ibareleri, çeşitli tipte meydana getirilmiş görkemli mezarlar ile, bunlara ilişkin adak çukurları ve kapları, girland delikleri, mezar stel'leri, mezar sunakları gibi nesneler, kent halkı arasında ölümden sonraki yaşam ile ilgili inançların çok önemli bir yer işgal ettiğinin ve dolayısiyle, çok gelişmiş bir ölü kültünün söz konusu olduğunun kesin birer kanıtıdır. Termessoslular, ölüm-sonrası ile ilgili inançların doğurduğu ihtiyaçtan dolayı, ait oldukları sosyal tabakalara, maddi imkanlarına, gelenek-görenek- lerine ve yaşadıkları çağın gereklerine göre, kendileri ve aile fertleri için mezarlar yaptırmışlardır. Bu sebepten, kentin yerleşim alanını çepeçevre kuşatan nekropol ' lerin kapsadıkları mezarlar bir hayli çeşitlilik göstermektedir. Nek- ropol'lerde rastlanan mezarları tipolojik açıdan şu şekilde altı ana gruba ayırmak mümkündür: A. Alketas'ın mezarı, B. Kaya mezarları, C. Mezar yapıları, Ç. Lahitler, D. Kemik-kül mahfazaları, E. Toprak-mezarlar. Termessos nekropol ' leri günümüze gelen durumuyla, Hellenistik Çağa tarihlenen Alketas Mezarı, kaya mezarları ve kapı tasvirli ostothek'ler dışında, genel olarak Roma İmparatorluk Devrine aittir; hatta, M. S. II. ve III. yüzyılları kapsayan dönemin nekropol ' leri olma özelliğini taşımaktadır. Hellenistik Çağda belli başlı mezar tipleri olarak, çok yakında yer alan Lykia Bölgesinin etkisi altında, içlerine ölülerin yakılmadan doğrudan doğruya yerleştirildiği, gösterişli ana mezar tiplerinden birini oluşturan kaya mezarlarının ve ayrıca, cesetlerin yakılmasından arta kalan kemiklerle küllerin konulduğu, bir başka ana mezar tipini meydana getiren ostothek' lerin kulanıldığı görülmektedir. Ostothekller, Termessos'ta M. Ö. IV. yüzyılın sonlarından itibaren kullanılmaya başlanmış ve muhtemelen Hellenistik Çağ boyunca kullanılmağa devam edilmiştir. Kaya mezarlarının ise tarihleri çok kesin olarak bilinmemekle beraber, bunlar da büyük bir olasılıkla ostothek' lerle çağdaştır; yani, M. Ö. IV. yüzyılın sonları ile III. yüzyılın başları civarında meydana getirilmiş ve aynı şekilde, Hellenistik Çağ boyunca kullanılmış olmalıdırlar. Gene Hellenistik Çağa tarihlenen mezarlardan Alketas Mezarı (M. Ö.319 yılı civarı) ise, birçok bakımdan ayrı bir öneme sahiptir. Her şeyden önce, tarihi kesin bir şekilde saptanan bu mezar, halihazırda Termessos nekropol ' lerindeki tarihi bilinen mezarların en eskisi olarak kabul edilmektedir, ikincisi, ne Termessos'ta, ne de Termessos dışında başka bir yerde eşine, yahut benzerine rastlanan söz konusu mezar, Büyük İskender'in generalleri Diadokh' ların fazla bilgi sahibi olmadığımız mezarları konusunda bir örnek teşkil etmekte ve iyi bir fikir edinmemizi sağlamaktadır. Öte yandan, bu mezar, Lykia ve Makedonia etkilerini bir arada yansıtmakta; ayrıca, bir lahit ile bir ostothek'i beraberce ihtiva etmesi dolaysıyla, Hellenistik Çağda Termessos'ta ölüleri gömme ve yakma adetinin yan yana uygulandığını hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak şekilde gözler önüne sermektedir. Bunlara ilaveten, Alke taş Mezarı, ölüleri gömme usulünün tatbik edildiği definlerde kullanılan başlıca mezar tiplerinden birini oluşturan ve özellikle Roma İmparatorluk Devrinde çok yaygınlık gösteren lahitlerin Termessos nekropol ' lerindeki bilinen en eski örneğini vermektedir. Görüldüğü kadarıyla, sadece Roma Devrinde kullanıldığı anlaşılan El Nekropol'ü hariç, Hellenistik Çağda da nekropol alanları olarak, Roma Devrinde kullanılan sahaların aşağı yukarı aynı; yani, kenti doğudan, güneyden ve batıdan çevreleyen, sarp kayalıkların geniş yer tuttuğu sırt ve tepelerin genellikle sur içinde kalan kesimleri kullanılmıştır. Fakat, gerek tip çeşitliliği, gerekse sayı bakımından Roma Devri mezarlarının hayli gerisinde kalan Hellenistik Çağ mezarları, nekropol ' leri kesif bir şekilde dolduran ve dolayısiyle geniş yer kaplayan Roma Devrine ilişkin mezarların aksine; birbirinden hayli uzak mesafelerde ve seyrek bir vaziyette olup, nekropol alanlarında çok daha az yer işgal etmektedir. Termessos nekropol ' leri mevcut durumuyla aslında belirli bir dönemi temsil etmekle beraber, tabii bu dönemden önce ve sonra da kullanılmıştır. Ancak, özellikle dönemin öncesinde, yani Hellenistik Çağın sonları ve Roma imparatorluk Devrinin başları ile, söz konusu dönem arasında kalan safhada nekropol ' lerin durumu çok iyi bilinmemektedir. Zira, bu evrenin mezarları tam anlamıyla tanınmamaktadır. Şehrin tarihinin en parlak dönemine tekabül eden M. S. II. ve III. yüzyıllarda ise, her alanda kaydedilen büyüme ve ilerlemelere paralel olarak, nek- ropol'lerde de o zamana kadar görülmeyen bir gelişme gözlemlenmektedir. Bahis konusu dönemde, daha eski devirlere nazaran alanlarını genişleten nekropol ' ler, gene önceki dönemlerin aksine, sayıları kısa sürede birdenbire artan mezarlarla oldukça sık bir şekilde doldurulmuştur. Bu yüzyıllarda da nekropol alanları olarak, çoğunlukla sur içinde kalan eski nekropol sahaları kullanılmıştır. Söz konusu dönemde özellikle, asıl yerleşim alanını güneyden bir yelpaze gibi açılarak kuşatan tepelik kesimleri kapsayan büyük nekropol sahasının mezarlarla oldukça yoğun bir şekilde dolması sonucu, kentin en geniş nekropol'ü oluşmuştur. Ayrıca, nekropol alanlarının kısmen surların dışına taştığı, yahut tamamen surların dışında geliştiği görülmektedir ki, buna en belirgin örnek olarak, El Nekropol'ü verilebilir. Tamamen kent surları dışında yer alan ve kapsadığı görkemli mezar yapıları ve yaklaşık 600 civarında lahit ile şehrin en önemli nekropol ' lerinden birini meydana getiren El Nekropol'ü muhtemelen bu dönemde teşekkül etmiş; daha önce, M. S. I. yüzyılda kullanılmağa başlanmış olsa dahi, mevcut- 713 durumunu M. S. II. ve III. yüzyıllarda gösterdiği gelişmeyle kazanmıştır. Bahis konusu dönemde, mezar sayısındaki büyük artışın yanı sıra, mezar tiplerinde de bariz bir çeşitlilik ve zenginlik saptanmaktadır. Bu döneme özgü mezar tiplerinin içinde en dikkat çekeni, komşu Lykia Bölgesinin etkisi altın da meydana getirilmiş, değişik plan, form ve tezyinat özelliklerine sahip, görkemli mezar yapılarıdır. Bu tip mezarların en-çeşitli ve en zengin örneklerini El Nekro- pol'ü vermekte; onu, E10 Nekropol Bölgesi ve diğerleri izlemektedir. Söz konusu dönemin en karakteristik ve en önemli mezar tipi ise, lahittir. M. S. II. ve özellikle III. yüzyılda Roma İmparatorluğunun her tarafında ölüleri gömme adetinin ağır basması ve definlerde lahit kullanımının yaygınlaşması etkisini Termessos'ta da göstermiş, artan talebi karşılamak üzere seri olarak üretilmeğe başlanan lahitler kısa zamanda nekropol ' lerde hakim mezar tipi haline gelmiştir. Bilhassa serbest-duran lahitler form ve tezyinat özellikleri bakımından çeşitli tiplere ayrılmakta ve hem başlı başına, hem de dönemin dikkati çeken önemli mezar tiplerinden birini teşkil eden mezar yapılarının asıl mezar kısmını meydana getirmeleri dolayısiyle, diğer mezarlarla kıyaslanamayacak derecede büyük bir kullanım yaygınlığı göstermektedir. Lahit kullanımının yaygınlaşması ve lahit tiplerinin meydana getirilmesinde yakın veya uzak, muhtelif bölgelerin çeşitli etkileri söz konusudur ki, bunların arasında komşu Lykia Bölgesi başta gelmektedir. Lykia Bölgesi diğer mezar tiplerinde olduğu gibi, lahitler konusunda da Termessos'a öncülük etmiş, çeşitli açılardan önemli etkilerde bulunmuştur. Bu dönemde, lahitlerin büyük çoğunluğu, nekropol ' lerin yakın çevresinden sağlanan yerli kireçtaşı kullanılarak, kentin kendi atölyelerinde imal edilmiştir. Ayrıca, gene bahis konusu dönemde Phrygia ve hatta Attika gibi uzak yerlerden mamul vaziyette mermer sütunlu lahitlerin ithal edildiği saptanmış bulunmaktadır. M. S. II. ve III. yüzyıllarda, karakteristik ve hakim mezar tipini oluşturan lahitlerin yanı sıra, başka mezar tiplerinin kullanıldığı da görülmektedir ki, bunlar arasında, kaya mezarlarının bir türü olan arcosolium' lar, gene dönemin karakteristik mezarlarından biri olarak dikkati çekmektedir. Öte yandan, ostothek kullanımı da devam etmiş olmakla beraber, bu çağda ölüleri yakma adetinin gerilemesi sonucu, ostothek imalatının azaldığı görülmektedir. Söz konusu dönemde, nekropol ' lerde diğer bir mezar tipi olarak, toprak- mezarların kullanıldığı göze çarpmakta olup,. bu.. mezarların- özellikle, şehrin artık önemden düşüp silinmeğe başladığı Geç Antik, yahut Erken Hristiyanlık Devrinde kullanıldığı tahmin edilebilir. M. S. III. yüzyılın ortalarına kadar büyük bir gelişme gösteren Termessos nekropol' lerinin, doruk noktasını meydana getiren bu tarihlerden itibaren, özellikle yüzyılın sonlarına doğru, kentte genelde müşahede edilen gerilemeye paralel olarak, artık gelişiminin yavaşlamağa ve eski önemini kaybetmeğe başladığı tesbit edilmektedir. M. S. IV. yüzyıldan itibaren de, nekropol ' lerdeki gelişimin hemen hemen tamamen durduğu; mezar tipi olarak da, muhtemelen, sadece eski devirlerden kalan mezarların ve basit toprak-mezarların kullanılmağa devam edildiği söylenebilir. Termessos nekropol ' lerinin en önemli özelliklerinden biri, mezarların yapımına malzeme sağlayan taş ocaklarının hemen çevrede yer alması ve imalatı gerçekleştiren taşçı atölyelerinin - zaman adeta belirli bir anda dur- muşçasına - olduğu gibi günümüze kalmış olmasıdır. Kentin yerleşim alanını bir paravana şeklinde çevreleyen ve nekropol sahaları olarak yararlanılan sırt ve tepelerin, mezarlar ta- rafından işgal edilmemiş olan kayalık kesimleri genellikle taş ocakları olarak kullanılan yerleri meydana getirmekte; buraları aynı zamanda taşçı atölyelerinin bulunduğu fonksiyon alanlarına tekabül etmektedir. Termessos ' taki dikkat çekici zenginlikteki mimarlık ve heyeltraşlık kalıntıları, bilhassa sayıları büyük rakamlara ulaşan lahitler, özellikle Roma İmparatorluk Devrinde kentte mimarlık-mühendislik bilgilerine vakıf teknik elemanlar ve yapı ustalarının; ayrıca, heykeltraş ve taşçı ustaları ile, taşçı atölyelerinin faaliyet gösterdiği hususunda hiçbir şüpheye yer bırakmamaktadır. Bugün nekropol ' lerin yakın çevresinde, taş ocağı olarak kullanılan sahalarda, işlenilmek üzere kayalardan kesilip çıkartılmış bloklara ; mamul, yarı-mamul veya henüz üretimin başlangıç aşamasında bulunan lahitlere; ayrıca, gene aynı çevrelerde, muhtelif büyüklükte yığınlar, ya da kümeler oluşturan, imalat artığı kireçtaşı yongalarına rastlanması, lahit yapım, yahut genel olarak taş üretim ve işleme atölyelerinin yerlerinin kesin bir şekilde saptanmasına imkan vermektedir. Atölyelerin çalışma düzen ve sistemi ile, kullandıkları yöntem ve teknikler hakkında çok ayıntılı bilgilere sahip bulunmamakla beraber, bugünkü kalıntı ve izlerden, Örneğin lahit imalatının nasıl gerçekleştirildiği hususunda oldukça iyi bir fikir edinilebilmektedir. M. S. II.-III. yüzyıllarda atölye sayısının en yüksek değere ulaştığı ve bunların, bilhassa söz konusu dönemde yaygınlık gösteren, definlerde lahit kullanma adetinin yarattığı ihtiyaçtan kaynaklanan talepleri karşılayabilmek için maksimum kapasiteyle çalıştıkları anlaşılmaktadır. Bugünkü durumda genel görünümüyle Roma İmparatorluk Devrinin belirli bir safhasının nekropol ' leri olma özelliğini taşıyan Termessos nekropol'le- ri, her şeyden önce, kapladıkları alanın genişliği ve ihtiva ettikleri mezar sayısının çokluğu ile dikkatleri çekmektedir. Nekropol ' lerin en belirgin özelliklerinden biri, kapsadıkları mezarların tipolojik açıdan gösterdiği çeşitliliktir. Öyle ki, Termessos nekropol ' lerinde, Klasik Çağlarda genel olarak kullanılan hemen hemen bütün mezar tiplerine rastlamak mümkündür. Bu nekropol ' lerde, başka bir yerde eşine rastlanmayan, yahut benzerlerine çok ender tesadüf edilen mezar tipleri bulunduğu gibi; hemen her yerde karşılaşılabilen, yaygın mezar tiplerine ilişkin örneklerin de mevcut olduğu görülmektedir. Nekropol ' lerdeki mezarlar, bilhassa lahitler, çeşitli hususlarda, genellikle Lykia ve Phrygia Bölgeleri başta gelmek üzere, Kibyratis, Lykaonia, Isauria, Killkia, Bithynia ve Attika gibi, yakın yahut uzak bölgelere ilişkin mezarların etkilerini taşımaktadır. Öte yandan, gene Termessos nekro- pol ' lerindeki bazı mezarlar, bazı mezar tiplerinin ve geleneklerinin komşu bölgelere yayılmasında aracı-öncü rolünü oynamış, etkilerde bulunmuştur ki, bunda şehrin ulaşım açısından son derece elverişli coğrafi mevkiinin çok büyük bir etken olduğu söylenebilir. Termessos nekropol'- lerinin en dikkate değer özelliklerinden biri de, kapsadıkları mezarların büyükçe bir kısmının yazıtlı olması, dolayısiyle, ölü gömme ve yakma adetleri, defin usulleri, mezar hukuku, ölümden sonraki yaşam ile ilgili inançlar ve ölü kültü; ayrıca, kentte tapım gören tanrı ve tanrıçalar; resmi makamlar ve memuriyetler gibi konularda, gerek şehir, gerekse genel kültür tarihi açısından Önemli bilgilerin elde edilmesine imkan sağlamasıdır. Taş ocakları ve taşçı atölyeleriyle birlikte günümüze kadar gelebilmiş sayılı nekropol ' lerden birini oluşturmasıyla da dikkati çeken Termessos nekropol ' lerinin, Klasik Çağ Anadolu nekropol ' leri arasında özel bir yere sahip bulunduğu; hatta, Roma egemenliği altındaki tüm Akdeniz Havzası ülkelerinin nekropol ' leri çapında önem taşıdığı söylenebilir.