Osmanlı-Safevi ilişkileri (1501-1576)

Ortaçağdan on altıncı yüzyıla kadar olan süreçte İslam devletleri kültür, medeniyet ve siyaset açısından dünyadaki gelişmelerin belirlenmesinde önemli bir etkiye sahiptiler. Başka bir deyişle, bu dönemde İslam devletleri bağımsızdılar ve dünya siyasetinde küresel bir güce sahiptiler. Aynı çağda Batı dünyasında ise, İslam devletlerine doğru bir yönelmenin olduğu görülmektedir. Onaltıncı yüzyılda İslam dünyası küresel güçler arasında önemli bir konuma sahip olduğu gibi önemli gelişmeler de de söz sahibiydi. Bu dönemde İslam ülkelerinin tarihsel hafızası, onların kendi devletlerine güvenlerini sağlamış ve yeteneklerine inanarak ihtiyaçlarını karşılamalarının yolunu açmıştır. Arthor Nussbaum gibi Batılı bilim adamlarının da öne sürdükleri gibi İslam ülkeleri hukuk ve uluslararası ilişkiler gibi konularda da Hıristiyanlardan nispeten daha ileri bir seviyedeydiler ve bu bağlamda, yaşlılara, kadınlara, çocuklara ve esirlere saygıyla davranıyor ve doğayı tahrip etmiyorlardı. Bu asırda, iki İslam devleti olan Osmanlı ve Safevi devletleri ise -iç siyasette yanlışları olsa dahi- bu hususta kendilerine güvenmiş ve kendilerini geliştirmişlerdir. O dönemin dünyasındaki kutuplaşmaların iki merkezinden birisi Batı, bir diğeri ise Osmanl idi. Osmanlı Devleti, İslam'ı temsil eden en büyük resmi güç olarak, Batının Müslüman beldelerde Hıristiyanlığı yayma politikasına karşı engel teşkil etmiştir. Bilimsel açıdan İslama hizmette önemli bir rolü olan İran'ın ise bu iki kutup arasında yer alan özel bir konumu vardı. Avrupa devletlerinin kendi politikalarını Doğu'da ve İslam ülkelerinde Uzun Hasan zamanından beri uygulaması, bu iki İslam devleti arasında sıkıntı yaratmıştır. Osmanlı-Safevi ilişkisinin diğer bir boyutu ise onların iktidarla ilgili olan anlayış ve kavrayışlarıdır. Bu iki devletin siyaset bilimi bağımsızca ortaya çıkmadığı için, bilimin siyaset etkisinde kaldığı dikkate alınıp, Osmanlı-Safevi ilişkilerine o dönemin güç-bilim ilişkisinin bağlamı çerçevesinde bakılmalıdır. Abbasilerin yıkılmasından sonra İslami ülkelerin her biri bağımsız bir hükümet oluşturdular. Bu değişim İslam ülkelerini tehlikeye sokmuş ve Hıristiyanları bütün İslam ülkelerini kendi dinlerine çekmek için faaliyetlere yöneltmiştir. Abbasiler yıkıldıktan sonra Asya'nın batısındaki Osmanlılar onların mirasına sahip çıktılar. İran'da ise İlhanlıların yıkılmasından sonra, önce Aksak Timur'un devleti sonra İran'ın Kuzeybatı ve güneyinde Akkoyunlular devleti kuruldu. Horasan ve Mazandaran, Gürkanlıların egemenliğinde kalmıştı. Şah İsmail, Gürkanlıların iktidarına son verdi ve dedesi Uzun Hasan'ın mirası üzerine hak talep edip Akkoyunluları yendikten sonra Safevi Devletini kurdu. Bu dönem, Osmanlı Sultanı II. Bayezid dönemine tesadüf etmektedir. II. Bayezid döneminin sonuna kadar Safevilerle olan ilişkiler dostluk içinde devam etmiştir. Fakat bazı siyasi ve coğrafi anlaşmazlıkların olduğu bir döneme denk gelen I. Selim ve I. İsmail zamanından itibaren, bu iki ülke arasındaki ilişkiler Amasya anlaşmasına kadar kriz içinde olmuştur. Ancak bu anlaşmadan sonra Osmanlı-Safevi ilişkileri tekrar dostluğa dönüşmüştür. İki ülke arasındaki ilişkilerin teorize edilmesi, bugün ne yapmamız gerektiği konusunda ve İslam ülkelerinin karşı karşıya kaldıkları problemlerin aydınlanması noktasında bize önemli bir katkı sunacaktır.