27 Mayıs ve Talat Aydemir'in darbe girişimleri (22 Şubat 1962 ve 21 Mayıs 1963)

27 Mayıs 1960 Darbesi ardından gerçekleştirilen 22 Şubat 1962 ve 21 Mayıs 1963 darbe girişimlerinin başarıya ulaşmaması, Türkiye'nin geçmişşi Osmanlıya dayanan toplumsal yapısıyla ilgili özelliklerin ve tarihsel süreçte geçirdiği değişimlerin önemini ortaya koymaktadır. Osmanlıdan beri tüm ilerici hareketlerin öncüsü olan askeri-sivil bürokrasi, Türkiye Cumhuriyetinin kurucuları olarak önemli bir rol almış ve Çok Partili Döneme kadar iktidarda kalarak toplumun çağdaşlaşması yönünde geçmişşten gelen görevini devam ettirmişti. 1950'den sonra merkezi bürokrasi yerini, yerinden yönetimi, yerel töreleri, geleneksel kurumları, dinin kutsallığını, cemaatlerin özgürlüğünü ve özerkliğini savunan büyük toprak ağaları, gelişen burjuvazi, gericiler ile dinci gruplar ve tek parti döneminden bıkmış olan halkın temsil edildiği geleneksel-liberaller olarak adlandırılan cepheye bırakmıştı. Bu cephenin temsilciliğini üstlenen Demokrat Partinin, 1950- 60 döneminde Atatürkçülükten bazı sapmaları içeren politikalar izleyip, Osmanlı geleneğini sürdürmesi askeri-sivil bürokrasinin içinde yer aldığı devletçi-seçkinci cephenin tepkisine yol açtı. Bu dönem sonucunda 1960 Darbesi toplumu çağdaş toplum modeline uygun olarak değiştirmek isteyen devletçi seçkinciler adına askerler tarafından - DP yönetiminin bu seçkinler grubunu yıpratmış olmasının da etkisiyle - gerçekleştirildi. 1960 darbesi ardından kabul edilen yeni anayasa ile birlikte, demokratik kurumların işlerliği artmış, ancak askeri yönetimin sivil rejime geçiş konusunda kendi içinde bölünmeler yaşaması önemli sorunlara neden olmuştu. 1961 sonlarında sivil rejime resmen geçilmesiyle 1950'lerin iki zıt cephesinin temsilcilerinin -CHP ve AP- bir araya geldiği Koalisyon Hükümeti ülke yönetimini askerlerden devraldı. Yeni hükümetin 22 Şubat 1962'de Talat Aydemir öncülüğünde gerçekleştirilen darbe girişimi ile karşılaşması ise sivil rejimin sağlamlığı konusunda soru işaretleri yaratmıştı. Bu girişimin ardından, Aydemirin - 22 Şubat olayından sonra emekli edilmesine rağmen - 21 Mayıs 1963 tarihinde yine CHP'nın yer aldığı bir koalisyon hükümetine karşı darbe girişimine bulunması bürokrasinin hem askeri hem sivil kanadında değişimlere yol açtı. ikinci kez girişilen darbe denemesi ordunun tümü tarafından destek bulmamış, kişisel çekişmelerin etrafında şekillenmesinin de etkisiyle başarıya ulaşmamıştı. Bunun sonucunda ülkenin çağdaşlaşmasına öncülük etme misyonunu üstlenen devletçi- seçkinci cephe içinde yaşanan bölünme belirginleşmişti. Girişimlerin ardından farklı yaklaşımların da benimsenmesiyle birlikte 1960'lardan başlayarak hem devletçi- seçkinci ve gelenekçi- liberal cephe arasındaki çatışma, hem de bu cephelerin kendi içlerindeki grupların ittifakı sona ermişti. Talat Aydemir'in öncüğünde planlanan darbe girişimlerinin bastırılması, 27 Mayıs 1960 çizgisindeki anlayışın da değiştiğini göstermiş ve ordu içindeki hiyerarşinin bozul. mamasına dikkat 242 edilerek istikrar için sivil kanatla işbirliğine gidilmesinin gerekliliğini ortaya çıkarmıştı. Tarihsel süreçte yaşananların da gösterdiği gibi, ülkemizin siyasal kültür seviyesi ve siyasal bilinçlenme düzeyi ile askeri darbelerin yaşanması arasında önemli bir bağ olduğunun altının çizilmesi gerekir. Çünkü Türk ordusu, yapısall özellikleri, tarihte oynamış olduğu rolün etkisi, siyasal yönetimin başarısızlığı ve ülke ekonomisinin bozulması sonucunda, siyasete müdahale etme eğiliminde olmuştur. Ancak; Türk siyasal kültürünün, Cumhuriyetin kuruluşundan beri demokratik bir siyasal rejimi destekleme yönünde önemli mesafeler kaydetmiş olmasına karşm, sivil üstünlük prensibinin genel kabul görmesi ve olgunlaşmış bir siyasal kültüre sahip olunması anlamında aynı başarıyı gösterdiğinin söylenmesi zordur. Bütün bu özellikler doğrultusunda 27 Mayıs ve ardından gerçekleştirilen darbe girişimlerinin değerlendirilmesi de büyük önem taşıyacaktır. 243