Türkiye'de sağlık sektöründe araştırma-geliştirme faaliyetlerinin gelişimi ve bunların bilim politikası açısından değerlendirilmesi

Günümüzde, ülkelerin kalkınma düzeyleri, bilimde, bilimsel araştırma ve geliştirmede, bunu ticari yeniliğe dönüştürmedeki başarılarıyla ölçülmektedir. Kalkınmada önemli faktörlerden biri olan bilim ve teknolojide ilerleme, dünyadaki güç dengelerini de belirlemektedir. Bilim ve teknoloji çalışmalarına ve bunun en önemli girdisi olan Ar-Ge faaliyetlerine daha çok yatırım yapan ülkeler, bugün dünyada daha fazla söz sahibi olmaktadır. Ar-Ge faaliyetleri; 'toplum, kültür ve insan bilgisini de içeren bilimsel ve teknik bilgi birikimini artırmak amacıyla sistematik bir temele dayalı olarak yürütülen ve bu bilgi birikimini yeni uygulamalarda kullanmak için yapılan düzenli yaratıcı çabalar' olarak tanımlanmaktadır. Ar-Ge faaliyetlerinin yürütülmesi için sistemin girdi faktörleri arasında; bilgi ve altyapının yanı sıra, Ar-Ge harcamalarının GSMH içindeki payı, Ar-Ge faaliyetlerinde çalışan araştırmacı personel sayısı ve bunun iktisaden faal nüfusa oranı önemli parametrelerdir. Bu girdi faktörleri ile işlemeye başlayan sistemden, çıktı olarak; yeni mamul, yarı mamul, endüstriyel hizmet, eğitim, patent ve bilimsel yayınlar elde edilmektedir. Bugün teknolojik üretimin %95'i gelişmiş ülkelerin elinde bulunmaktadır. Buna karşılık, dünya nüfusunun %70'ini oluşturan gelişme yolundaki ülkelerin, Ar-Ge faaliyetleri içindeki payı en fazla %5'dir. Gelişmiş ülkelerin bilim ve teknoloji alanında yaptıkları Ar-Ge harcamaları GSMH'nın yaklaşık %2-3'ünü alırken, gelişmekte olan ülkelerde bu oran %0.2-0. 3 civarında kalmaktadır. Gelişmiş ülkelerde iktisaden faal on bin nüfusa düşen araştırmacı sayısı 110- 120 arasında değişirken, gelişmekte olan ülkelerde bu sayı en fazla 40'dır. Ar-Ge faaliyetlerinin geliştirilmesi yoluyla birbirleriyle rekabet eden gelişmiş ülkelerden; AB'ne üye olan ülkeler GSMH'nın %2- 2 ,5'lik kısmını Ar-Ge faaliyetlerine ayırırken, ABD ve Japonya'da bu pay %3'e çıkmaktadır. Ar-Ge faaliyetlerinin önemli çıktı parametrelerinden olan patent başvurularında AB (%30.8) ilk sırada yer almakta, bunu Japonya (%19.2) ve ABD (%10.5) takip etmektedir. Ar-Ge faaliyetlerinin çıktılarından biri olan bilimsel yayın sayısında, ABD ilk sırayı almakta olup, bunu ingiltere, Japonya ve Almanya izlemektedir. Türkiye'nin Ar-Ge faaliyetlerindeki temel göstergeleri, eşik değerin altında olup, az gelişmiş ülkelerin durumunu yansıtmaktadır. Türkiye'de iktisaden faal on bin nüfusa düşen Ar-Ge personeli 7,5 olup, GSMH içinde Ar-Ge faaliyetlerinin payı %0.5'dir. Bu göstergeler, ülkede bilimsel ve teknolojik Ar-Ge faaliyetlerine ayrılan parasal ve insan gücü kaynaklarının anlamlı sonuçlar almaya yetmeyecek kadar küçük olduğunu yansıtmaktadır. 236 Türkiye'de, bilim ve teknolojide diğer önemli temel eksiklik; bilim ve teknoloji politikasının olmaması değil, var olan politika gereklerinin, sistemsel bir yaklaşım, süreklilik, siyasi ya da toplumun ilgili bütün katmanlarına mal edilebilmiş bir kararlılık içinde ve tam bir bütün halinde hayata geçirilememesidir. Türkiye'de Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımında, yaklaşık %65'lık payla ilk sırayı yükseköğretim sektörü almakta, bunu %20-25'lik payla ticari sektör ve %10'luk payla kamu sektörü takip etmektedir. Gelişmiş ülkelerde ise; toplam Ar-Ge harcamaları içinde ticari kesimin payı %60-70, yükseköğretimin payı %13- 25 ve kamu kesiminin payı %5,5'dir. Türkiye'de yapılan patent müracaatları içinde, ülke dışında yaşayan kişilere ait başvuruların oranı %90 iken, ülkede yaşayanlara ait başvuruların oranı ancak %9.'dur. Ar-Ge faaliyetlerinde diğer önemli bir gösterge olan, uluslararası bilimsel yayın sayısında, Türkiye, 1986 yılında dünya sıralamasında 44. sırada iken, 1990 yılında 40. sıraya, 1998 yılında 27. ve 1999 yılında 25. sıraya yükselmiştir. Türkiye'de sağlık sektöründe Ar-Ge faaliyetleri, Sağlık Bakanlığı, Refik Saydam Hıfzssıhha Merkezi Başkanlığı, üniversitelere bağlı tıp fakülteleri ile TÜBİTAK olmak üzere, kamu, üniversite ve ticari kesim tarafından yürütülmektedir. Sağlık Ar-Ge harcamalarının sektörel dağılımında, %60'lık payla yükseköğretim kesimi ilk sırada yer almakta, %10'luk payla kamu kesimi ikinci sırada ve %3'lük payla ticari kesim üçüncü sırada yer almaktadır. Sağlık Ar-Ge faaliyetlerinde çalışan araştırmacı insan gücünün %30'u yükseköğretim kesiminde istihdam edilmektedir. Sağlık sektöründe Ar-Ge faaliyeti olarak kabul edilen ve 'tıbbi tedaviye yönelik' araştırmalar olan 'tıp doktorlarının hazırladığı uzmanlık tezleri' ile ülkede yaşanan hastalıklar arasındaki ilişki ekonometrik çalışmayla sınanmıştır. Analiz sonucunda; tıp doktorlarının hazırladığı 'tıpta uzmanlık tezleri' ile 'hastalıklar' arasında doğrusal, ancak zayıf bir ilişkinin olduğu ortaya çıkmıştır. Uzmanlık tez konularının belirlenmesinde, hastalık faktörünün etkisi en fazla %49 olarak bulunmuştur. Sadece üniversite hastanelerinde hazırlanan tezleri en fazla 'TÜBİTAK teşviklerinin, tüm eğitim hastanelerinde hazırlanan tezleri ise 'hastalıktan dolayı hastanede yatılan gün sayısı'nın etkilediği görülmüştür. Ayrıca, DPT destekleri ve TÜBİTAK teşviklerinin belirlenmesinde hastalıkların etkisi en fazla %50 çıkmıştır. Sağlık sektöründe 'tıbbi tedaviye yönelik' araştırma faaliyeti olarak kabul edilen 'tıpta uzmanlık tezleri'nin hastalık ve ülke sağlık sorunlarıyla ilişkisini ortaya koymaya yönelik yapılan anket çalışması sonucunda; tez konularının belirlenmesinde en etkili faktörün 'ilgi duyulan ve merak edilen konular' olduğu anlaşılmıştır. Bunu takiben sırasıyla, 'tez danışmanının 237 önerileri' ve 'dünya tıp literatüründe popüler olan konular' en etkili faktörler olarak karşımıza çıkmıştır. Tez konusu seçiminde, hastalık ve hasta yoğunluğunun dikkate alınması dördüncü sırada yer almıştır. Ankette hastalık/hasta yoğunluğunun tez konusunu belirleme etkisinde yığılma yüzdesi %50- 55 arasında çıkmıştır. Tez konusu belirlenirken, teşvik faktörünü dikkate alanlar toplamın sadece %4.7'dir. Bu sonucun yansıması, tez çalışmasında destek alanların %18. 4 gibi düşük bir oranda kalmasında görülmüştür. Alınan desteklerin %90'ı ilaç firmalarından, %10'u üniversite fonu ve TÜBİTAK'tandır. Araştırmalarda en fazla destek, çalışılan kurumdan sağlanmıştır. Elde edilen sonuçlar, Türkiye'nin genel yapısall özellikleri içinde, bilim ve teknoloji politikaları kapsamında, Ar-Ge faaliyetleriyle birlikte incelenip değerlendirildiğinde; Bu bulgunun ülke gerçeklerini yansıttığı söylenebilir. Çünkü, ülkede bilimsel araştırmalara gerekli önem verilmemekte, ülkenin öncelikli sorunları belirlenip, buna yönelik ulusal politikalar oluşturulamamaktadır. Yapılan düzenlemelerin birçoğu ise, siyasi niyet eksikliğinden dolayı uygulanamamaktadır. Bilim ve teknoloji ile buna bağlı Ar-Ge faaliyetleri, kalkınmada önem taşıyan faktörlerden biridir. Çünkü, kalkınma üretebilmeye, üretebilmek ise üretmesini bilmeye bağlıdır. Kalkınma gayreti içinde olan Türkiye bu gerçeği çok iyi bilmek zorundadır. Bilim ve teknolojide ilerleme zor bir yolculuktur ve Türkiye'ye ait bu konudaki göstergeler parlak bir tablo vermemektedir. Türkiye'nin Ar-Ge faaliyetlerine ayırdığı mali kaynak, araştırmacı personel sayısı yetersizdir. Mal ve hizmet üretimine yönelik faaliyette bulunan kamu ve ticari kesim kuruluşlarında Ar-Ge faaliyetleri yeterince kurumsallaşamamış ve bu alanda gerekli motivasyon sağlanamamıştır. Bunun sonucunda, yeni ürün, üretim prosesi, yerli patent başvuruları ve bilimsel yayınlar yetersiz kalmıştır. Türkiye, gerçek anlamda ulusal Ar-Ge sistemi oluşturmalıdır. Çünkü, günümüzün ve geleceğin yeni ve ileri teknolojilerini anlayıp değerlendirmek dahi, asgari düzeyde Ar-Ge faaliyeti gerektirmektedir. Türkiye ile Avrupa Birliği ilişkilerinde gelinen 'Gümrük Birliği' ve 'aday üye ülke statüsü' noktasında, bilim ve teknoloji alanındaki işbirliğinin daha da artırılması ve Türkiye'nin Ar-Ge faaliyetlerine ivme kazandırması beklenmektedir. Teknolojik yarışta geri kalmamak, ekonomik ve sosyal kalkınma düzeyini yükseltmek için teknolojik alanda gerekli atılımları en kısa sürede gerçekleştirmek gerekmektedir. Bilgi çağına geçiş sürecinin yaşandığı günümüzde, Türkiye, bilimi, araştırmayı ve teknolojiyi ülkenin geleceği olarak görmek ve gereken önemi vermek zorundadır.