Ulusal Yapı Enformasyon Modellemesi Kütüphanesi içeriğinin sektörel ihtiyaçları karşılayacak şekilde geliştirilmesi için bir araştırma: kapı örneği

Yapı Enformasyon Modellemesi ; gün geçtikçe karmaşıklaşan yapı üretiminde tasarım, görselleştirme, performans analizleri, planlama, programlama, yapım ile ilgili belgelerin hazırlanması, süreye ve maliyete ilişkin verilerin hazırlanmasında bütünleşik bir çalışma sistemi kurgulamaktadır. Böylece sağladığı avantajlar, YEM'i yapı sektörüne yön veren bir yönteme dönüşmüştür. YEM uygulamalarında yapıya dair verileri tanımlamak için temelde Akıllı Dijital Yapı Modelleri üretilir. ADY Modellerinin üretiminde ise yapı taşı olarak YEM nesneleri olarak da tanımlanan yapı elemanlarına dönüşen parametrik akıllı nesneler kullanılmaktadır. Öte yandan YEM sisteminde yapıya dair enformasyon üretimi için proje gerekliliklerine göre diğer veri dosyaları ve dokümanlar üzerinden de yapının özellikleri tanımlanabilir. Bütünleşik proje prensipleri uygulanan bir YEM sürecinde; ADY Modellerinde, diğer veri dosyalarında ve dokümanlarda yapıya ilişkin parçaları tanımlayan Yapı Enformasyonu ise belli bir düzen içinde Ortak Veri Ortamı üzerinden paylaşılmaktadır. Böylece; tasarım, yapım ve yapım sonrası işletme sürecinde yapıya ilişkin verilerin anlık olarak erişelebilir olması, yönetilmesi ve sonrasında kullanabilecek şekilde düzenlenmesi sağlanmaktadır. Çok katılımcılı karmaşık bir süreç olan bina yaşam döngüsünün daha etkin ve verimli bir şekilde düzenlenmesi, kaliteli proje üretiminin yanında, günümüz yapı sektörü için en önemli unsurlar olan zaman ve paranın kullanımı ile çevre etkilerinin de optimum düzeylere getirilmesini sağlayabilir. Bu amaçla; gelişen teknolojilerin imkanları ile yapı sektöründeki katılımcı rollerini yeniden tanımlayarak düzenleyen YEM uygulamalarının imkanları birleştirilerek; bulut tabanlı sistemler, üretken tasarım araçları, sanal gerçeklik, akıllı binalar, yapıya dair veriler için kaynakça olması için YEM kütüphaneleri hazırlanması gibi çeşitli konularda çalışmalar yürütülmektedir. Güncel araştırma konularından biri olan YEM kütüphaneleri; ürün bilgileri içeren YEM nesneleri, detay çizimleri, ürün katalogları, standartlar, şablon modeller, üretici bilgileri gibi veriler içermesi ile, yapıya dair dijitalleştirilen verilerin kaynağı olma potansiyeline sahiptir. Belli standartlara göre üreticiler tarafından uygulama ölçü ve özelliklerine uygun şekilde modellenen nesnelerin YEM kütüphaneleri üzerinden paylaşılıp kullanılması, yapıya dair enformasyon üretimi sürecinde doğru verilere hızlıca ulaşmaya imkan tanıyabilir. Böylece; ürün özelliklerine uygun ve belli standartlara göre oluşturulmuş hazır YEM nesneleri kullanımı ile üretilen ADY modellerinin kalitesi ve projelendirme süresinde verimlilik artabilir. Bu bağlamda yerel alışkanlıklara göre içeriği geliştirilen bir Ulusal YEM kütüphanesi oluşturulması ise; sektörel veri ihtiyacını karşılamanın yanı sıra sektörün gelişimine öncü olacak standartların geliştirilmesi için bir araç olma potansiyeline sahiptir. Bu çalışmada amaç, etkin ve verimli uygulamaların yapılmasında ihtiyaç duyulan Ulusal YEM Kütüphanesi içeriğinin sektörel ihtiyaçları karşılayacak şekilde geliştirilmesi için bir araştırma yapmaktır. Bu bağlamda; sistem ile ilgili Türkçe tanımlamaların yapılması, sektörel mevcut kullanımların ve olası kullanım olanakların tespit edilmesi ve kütüphaneye yapı elemanları ve bileşenleri ile ilgili eklenecek içeriğin YEM yapısı ve işleyişine göre belirlenmesi için örnek bir uygulama yapılması hedeflenmiştir. Bu çalışma için; her türlü yapıda bulunarak performans gereksinimlerine göre çok çeşitlendiği, duvar ve mahal ile ilişkileri bakımında ADY modelinde diğer yapı elemanları ile çeşitli şekillerde ilişkilendiği, detayları çoğunlukla üreticiye bağlı olduğu ve mevcut YEM kütüphanelerinde hazır ürün modeli olarak en çok paylaşılan yapı elemanlarından biri olduğu için 'kapılar' örnek yapı elemanı olarak seçişmiştir. Çalışma kapsamında YEM sistemi yapısı ve işleyişi, proje aşamaları ve kapılar ile ilgili kitaplar, akademik yayınlar, uluslararası kurum ve kuruluşların kılavuzlarından ve standartlardan faydalanılarak literatür taraması yapılmıştır. Ayrıca, konu ile ilgili sektörel bulguların tespiti için; nitel bir veri analizi yöntemi olan yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Açık uçlu sorularla yüz yüze yapılan bu görüşmeler, tasarım, proje yönetim, satın alma ve işletme gibi proje sürecinde farklı aşamalarda görev almış mimar ve mühendislerden konu ile ilgili detaylı ve çeşitli görüşler toplanmasını sağlamıştır. Ulusal yapı sektöründeki YEM uygulamalarında kaynakça olarak kullanılabilecek Ulusal YEM kütüphanesi içeriği üzerine bir araştırma olan bu çalışmada, YEM sistemi ile ilgili terim ve temel tanımlamaların Türkçe karşılıklarını içeren bir kaynak hazırlanması hedeflenmiştir. Bu bağlamda, YEM literatüründe geçen İngilizce terimler TDK Bilimsel Terimler Sözlüğü ve TSE Bilişim Sözlüğü'ndeki karşılıkları ve genel kullanılabilirlik göz önünde bulundurularak Türkçeye çevrilmiş, İngilizceleri dipnot olarak verilmiştir. Katılımcılar arasında yalnızca bir adet kapı üretici firma bulunmasından dolayı; üreticiler açısından kütüphane genel içerik başlıkları ve ürün modellerinin içeriğine eklenmesi gereken veriler çalışma kapsamına dahil edilmemiştir. Ayrıca, çalışmanın kütüphanenin genel içerik başlıklarına ve kapı nesneleri ile ilgili verilere odaklanması nedeni ile konunun hukuksal boyutları kapsam dışı bırakılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde YEM sisteminin önemine ve Ulusal YEM kütüphanesi ihtiyacına değinilerek araştırmanın amacı, kapsamı ve yöntemi anlatılmıştır. İkinci bölümde ise; sistemin arkasındaki ana fikirler ve gelişim sürecine bakılarak ileri gelişme imkanlarını ortaya koymak için; tarihsel süreçteki kilometre taşlarını oluşturan çalışmalardaki bakış açıları ve örnekler incelenmiştir. Burada sistemin verimli kullanımı için önemli noktalardan biri olan Ulusal YEM Kütüphanesinin geliştirilmesinin gereklilikleri ve önemine de değinilmektedir. Üçüncü bölüm, YEM yapısı ve işleyişinin aktarılması için uluslararası literatürde geçen tanımlamaların Türkçe'ye çevrilmesi ve literatürden / katılımcı bir proje ofisinden örnekler ile açıklanmasını içermektedir. Bu bağlamda öncelikle sistemin katılımcıları ve ilişkileri bütünleşik proje teslimi yöntemi ile ilişkilendirilerek aktarılmıştır. Daha sonra sistemin bina yaşam döngüsü içinde enformasyon gereksinimlerine göre belirlenen analiz, planlama, sayısal üretim gibi çeşitli hedeflerle kullanımına değinilmiştir. YEM'in yapısı ve işleyişini tanımlayan düzeyler; geometrik / geometrik olmayan verileri içeren modelden (3B) zaman (4B) / maliyet (5B) / çevresel etkileri içeren modeller (6B) / işletme verilerini içeren modellere (7D) kadar çeşitli modelleme boyutlarından oluşan YEM uygulama düzeyleri, proje katılımcıları arasındaki ilişkiler ve kullanılan araçları tanımlayan YEM olgunluk düzeyleri ve YE elemanlarının içerik özelliklerini tanımlayan YEM gelişim düzeyleri (gD100 / gD200 / gD300...) olarak tanımlanmıştır. Yapı ile ilgili verilerin sınıflandırılmasının, YEM sürecinde üretilen dokümanlardan ilişkilere belli bir düzen içinde olması için üretilen standartların sistemin temel kuralı olduğu vurgulanmıştır. Öte yandan, YEM uygulama sürecini planlayıp ilgili tüm tanımlamaların yapıldığı YEM yürütme planı ise; sistemin işleyişinin temeli olarak tanımlanmıştır. Parametrik akıllı nesnelerin dijital yapı elemanlarına dönüşerek sistemin yapı taşını oluşturduğu vurgulanarak, bu nesnelerin ve tanımlanan verilerin çeşitleri ile ilgili tanımlamalar yapılmıştır. Daha sonra bu nesnelerin de yer aldığı YEM kütüphaneleri sistemin kaynakçası olarak tanımlanıp çalışma kapsamında örnek olarak seçilen YEM kütüphaneleri tanımlanmıştır. Son olarak sistemin verimliliğini arttırma arayışı için YEM sürecinde üretken tasarım araçları kullanımına değinilmiş, burada kapılarla ilgili yapılabilecek çalışmalara da örnekler verilmiştir. Dördüncü bölümde öncelikle çalışma kapsamında gerçekleştirilen uzman görüşmelerinin nasıl kurgulandığı, nitel veri analizi yöntemi olarak yarı yapılandırılmış görüşme tekniğini seçmenin nedenleri, görüşme içeriği ve görüşülen kişilerin özellikleri aktarılmıştır. Daha sonra bu görüşmeler sonucu elde edilen bulgular, literatür taramasından elde edilen bilgiler ve mevcut kütüphane içerikleri ile karşılaştırılmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmeler sonucu; katılımcıların YEM sistemi kullanımı ve sisteme sektörden çeşitli bakış açıları, YEM hedefleri, YEM kütüphanesi kullanımları tespit edilerek ulusal YEM kütüphanesi genel içeriği için olası başlıkları ve ürün modeline ihtiyaç duyulan yapı enformasyon elemanları tanımlanmıştır. Öte yandan yapılan çalışmada kütüphaneye eklenecek ürün modellerindeki verilerin düzenlenmesi için örnek bir çalışma gerçekleştirmek için seçilen kapıların seçilmesinin nedenleri, kapılar ile ilgili literatür ve uzman görüşlerine göre performans gereklilikleri, sınıflandırma sistemleri, disiplinler arası koordinasyon konuları tanımlanmıştır. Kapılar ile ilgili farklı proje aşamalarında katılımcıların üzerinde çalıştıkları, ihtiyaç duydukları, tanımladıkları ve paylaştıkları verileri tespit ederek ürün modelinde bulunması gereken verileri tanımlamak için ise; öncelikle literatür ve katılımcılardan edinilen bilgiler doğrultusunda değerlendirme için kullanılacak proje aşamaları tanımlanmıştır. Daha sonra proje aşamalarına göre kapılarla ilgili yapılan çalışmalar görüşmelerden elde edilen bulgularla örneklendirilerek aktarılmıştır. Proje sürecinde kapılarla ilgili yapılan tüm çalışmaların sonuçlarının aktarıldığı kapı listeleri de yine görüşme bulguları ile örneklendirilmiştir. Sonuç olarak dijital kapı nesneleri mevcut kütüphaneler ve görüşme bulguları ile örneklendirilmiş ve YEM uygulama hedeflerine göre kapı nesnelerinde bulunması önerilen veriler ile proje aşamalarına göre kapı nesnelerinde bulunması önerilen veriler tanımlanmıştır. Yapı sektöründen uzmanlarla yapılan görüşmeler neticesinde, mevcut YEM kütüphanelerinin YEM projelerindeki ihtiyaçları karşılamadığı tespit edilmiştir. YEM uygulamalarındaki verimliliği arttırabilecek bir Ulusal YEM Kütüphanesi içeriğinin geliştirilmesi için; yapı sektörünün tüm katılımcılarının YEM yapısı ve işleyiş prensipleri doğrultusunda birlikte çalışmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu bağlamda çalışmanın son bölümünde literatür taraması ve sektörden uzmanlarla yapılan yüz yüze görüşmeler ile olgunlaşan bir süreç modeli önerisi geliştirilmiştir. Çalışma kapsamında bu önerinin aşamalarının bazı adımları gerçekleştirilerek Ulusal YEM Kütüphanesi genel içeriği için olası konu başlıkları ortaya konmuş ve kütüphaneye eklenecek kapı nesneleri ile ilgili ileri bir çalışma için farklı proje aşamalarında bulunması gereken veriler ile ilgili bir öneri geliştirilmiştir.