Enflasyon hedeflemesi: Teori, politika ve Türkiye üzerine bir uygulama

1970'lerde, Bretton Woods sisteminin çöküşünün ardından bütün dünyada ortaya çıkan yüksek enflasyonun sebebinin, para otoritesinin enflasyonist eğilime sahip olmasından kaynaklandığı ve uzun dönem de para politikasının en önemli amacının fiyat istikran olması gerektiği konusunda iktisatçılar ve merkez bankacılar arasında fikir birliği oluşmuştur. Üzerinde anlaşmaya varılan bu tespitten sonra, söz konusu eğilimi yok ederek fiyat istikrarını sağlamaya yönelik çözüm önerilerinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Para politikası literatürünün çok büyük bir kısmı, para otoritesinin 'zaman tutarsızlığından' kaynaklanan enflasyonist eğilimi probleminin çözümlenmesine ilişkin önerilerin tartışılmasından oluşmaktadır. Bu çalışmanın amacı öncelikle söz konusu çözüm önerilerinden birisi olan enflasyon hedefleme stratejisini teorik literatür çerçevesinde ayrıntılı olarak inceledikten sonra bu stratejinin Türkiye'de para politikası stratejisi olarak uygulanabilirliğini tartışmaktır. Enflasyon hedeflemesi 1990'lı yıllardan itibaren birçok ülkede alternatif para politikası stratejisi olarak uygulanmaya ve de gittikçe daha fazla tartışılmaya başlanmıştır. Enflasyon hedeflemesi, belirlenmiş bir enflasyon oranı için belirli bir dönemde gerçekleştirilmek üzere resmi bir hedef ya da hedef aralığının ilan edilerek taahhüt edilmesi ve para politikasının en önemli amacının düşük ve istikrarlı bir enflasyon oranı sürdürmek olduğunun vurgulanması ve para otoritesince de benimsenmesi şeklinde tanımlanabilir. Enflasyon hedefleme stratejisi para politikası literatüründe, hem para otoritesinin enflasyonist eğilimini yok edecek ve hem de otoritenin kısa dönemde inisiyatif kullanmasına izin vererek ekonomik şoklara optimal tepki vermesini mümkün kılacak bir strateji olarak önerilmektedir. Enflasyon hedefleme yapısının bütün ülkelerin para politikaları için uygun bir strateji olduğu söylenemez. Bazı ülkelerde merkez bankası ve para politikasının güvenilirliğinin bir enflasyon hedefleme yapısıyla güçlendirilmesine ihtiyaç olmayabilir. Bazı ülkelerde de enflasyon hedeflemesinin etkin olarak uygulanabilmesi için gerekli altyapı yeterli olmayabilir. Etkin bir enflasyon hedefleme yapısı için gerekli önkoşullar: etkin bir para politikası yönetimini sağlayacak iyi gelişmiş bir mali sistem; politik amaçlar üzerinde anlaşmayı kolaylaştıracak politik kurumlar; yeterince geriye dönük bir tarihsel veri tabanı gerektiren güvenilir bir enflasyon tahmin yapısı olarak sıralanabilir. Bazı sanayileşmiş ülkelerde enflasyon hedeflemesinin para politikası yapısı olarak uygulanması şeffaflık ve sorumluluğu güçlendirmiş olsa da bu yapının gelişmekte olan ülkelerde uygulanabilirliği ise tartışılmaya devam etmektedir. Bu rejimi uygulamakta olan ülkelerin paylaştıkları özellikler incelendiğinde enflasyon hedefleme stratejisinin her zaman yüksek döviz kuru esnekliği ile birlikte uygulanmış olduğu görülmektedir. Enflasyon hedeflemesi uygulayan bütün ülkeler, para politikası araçlarını belirlemede tam olmasa da önemli ölçüde serbestliğe ve dolayısıyla merkez bankası bağımsızlığına sahiptir ve hükümet bütçesini finanse etmede minimum sorumluluğa sahiptirler. Ayrıca uygulamada bu ülkelerin hepsinde kısa dönem faiz oranlan temel araç olarak kullanılmakta ve uzun dönem faiz oranlan gelişmiş mali piyasalarda belirlenmektedir. Enflasyon hedeflemesinin uygulanabilmesi için gerekli şartlar ve aynca anılan rejimi uygulayan ülkelerin tecrübelerinden edinilen bilgiler değerlendirildiğinde, Türkiye'de enflasyon hedefleme rejiminin etkin olarak uygulanabilmesinin söz konusu olamayacağı söylenebilir. İlk olarak enflasyon hedefleme rejimim uygulayan ülkelerin hepsinde söz konusu rejim enflasyon oranı zaten % 10'dan düşük iken uygulanmıştır. Fakat Türkiye'de enflasyon 1980 yılından bu yana en önemli ekonomik problem olmaya devam etmiş ve son on yıldır TÜFE ortalama olarak % 77.4, ve TEFE ise ortalama olarak % 72.7 olarak gerçekleşmiştir. Enflasyon hedeflemesi uygulayan ülkelerin merkez bankalan amaç bağımlı fakat bu amacı gerçekleştirmek için gerekli tüm para politikası araçlannı kendi istekleri doğrultusunda ve serbestçe kullanabilmektedirler yani araç bağımsızdırlar. TCMB'na hükümet tarafından açıkça verilen bir kayıp fonksiyonu söz konusu değildir. Bir başka ifadeyle TCMB'nm herhangi bir enflasyon ya da büyüme hedefini gerçekleştirme sorumluluğu söz konusu değildir. Fakat yıllık programda ifade edilen hükümetin enflasyon öngörüsü çerçevesinde TCMB'nm döviz kurunda gerekli artışı sağlaması beklenmektedir. m Türkiye'de ayrıca enflasyon yoluyla elde edilen kamu gelirleri gelişmekte olan ülkelerdeki ortalamanın da üzerindedir. Tabi ki senyoraja bu aşın bağımlılığın temel nedeninin 1991 yılından beri ortalama yaklaşık olarak GSMH'nın yüzde lOTar düzeyine çıkan yüksek kamu açıklan olduğu söylenebilir. Senyoraj gelirine bağımlılığın yanında bankacılık ve finansal sistemin zayıflığının da enflasyon hedefleme stratejisinin Türkiye'de uygulanabilmesine bir engel teşkil ettiği söylenebilir. Türkiye'de bankacılık sisteminin etkinliğini zayıflatan en önemli faktörlerden birinin yüksek kamu açıklan ve bu açıkların mali piyasalarda yarattığı baskı olduğu söylenebilir. Aşın düzeylerdeki kamu açıklannın merkez bankası bağımsızlığı açısından da önemli yansımalan söz konusudur. Toplam kamu açıkları daraltılmadıkça, merkez bankasının siyasi otoriteden bağımsızlığı kamunun merkez bankasından borçlanmasına kanuni sınırlar koyarak sağlanmaya çalışılsa da bunun pratikte mümkün olmadığı söylenebilir. TCMB'nın kanuni olarak bağımsız olduğu düşünülse de yüksek kamu açıkları nedeniyle bağımsız para politikası uyguladığı söylenemez. Çünkü kamu açıklan doğrudan merkez bankasından karşılanmasa da bu açıkların finansal piyasaları etkilemesi yoluyla merkez bankası para politikalannı da etkileyeceği açıktır. Fakat merkez bankasının hükümetten kayıtsız şartsız bağımsız olması da zaten söz konusu değildir. Enflasyon hedefleme rejiminde merkez bankasının tek başına ilan ettiği enflasyon hedefinin hükümet tarafından desteklenmesi son derece önemlidir. Merkez bankası ve hükümet arasındaki söz konusu işbirliği yapının başlangıçtaki güvenilirliği açısından gereklidir. Çünkü enflasyon birçok ekonomik değişken tarafından belirlenmektedir. Para politikası enflasyonu belirleyen faktörlerden sadece bir tanesidir. Enflasyonun belirleyicileri arasında vergi politikaları, transfer politikalan, destekleme politikalan, kamu cari ve yatınm harcamalan gibi çok önemli mali faktör de bulunmaktadır. Dolayısıyla merkez bankasının tek başına ve sadece para politikasını kullanarak herhangi bir hedef enflasyon oranını belirlemesi ve bunu gerçekleştirebilmesinin mümkün olmadığı söylenebilir. Bunun da ötesinde merkez bankası ve hükümet arasında enflasyon hedefine yönelik politikalar itibariyleIV tam bir işbirliği olsa da, her ikisinin de dışında gerçekleşebilecek arz şokları söz konusu olabilir. Petrol fiyatlarındaki artış gibi tüm arz şoklarının enflasyon hedefleme anlaşmasında istisnai durumlar olarak belirtilmesi ve bu istisnalar söz konusu olduğunda hedeflenen enflasyon oranından sapmalardan hükümetin sorumlu tutulamayacağı vurgulanmalıdır. Söz konusu tespitler enflasyon hedefleme anlaşmasının güvenilirliği açısından son derece önemlidir. Enflasyon hedefleme rejimi uygulayan ülkelerde enflasyonu tahmin etmeye yönelik analitik bir yapının oluşturulmasının uygulama açısından arz ettiği önem dolayısıyla bu çalışmanın son bölümünde Türkiye için en iyi enflasyon modeli tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Sonuç olarak Türkiye için tahmin edilen alternatif enflasyon modelleri arasından GSYH deflatörü cinsinden enflasyon denklemi en iyi enflasyon modeli. olarak seçilmiştir. 1970- 1998 yıllan arasında yıllık veriler kullanılarak tahmin edilen modele göre GSYH değişim oranı, reel faiz oranı, reel döviz kuru ve enflasyonist beklentilerin hepsi birlikte enflasyon oranının yüzde 90'ını açıklamaktadır. Ayrıca 1980 yılı için anlamlı bulunan kukla değişken modele eklendiğinde modelin enflasyonu açıklama gücü artarak yüzde 92'ye çıkmıştır.