Matrakçı Nasuh gözüyle Bitlis

Bitlis, bulunduğu konum itibariyle tarihin ilk çağlarından beri geçit olma özelliğini koruyan, Doğu Toroslar'ın ucunda, dağlık ve sarp bir bölgede Bitlis çayı vadisine kurulmuş ve sahip olduğu Selçuklu eserleri sebebiyle bugün dahi açık hava müzesi olma özelliğini sürdüren önemli bir kenttir. Konumu sebebiyle kazandığı önem maalesef yazılı kaynaklara yansımamış, araştırmaların da yetersizliği ile birlikte Bitlis göz ardı edilir hale gelmiştir. Bitlis'e yolu düşen yerli ve yabancı gezginlerin seyahatnameleri, Bitlis'in o dönemdeki durumunu, olayları, mekanları ve insanları, yazarın kendi üslup ve görüşleri ışığında, anlattığı önemli başvuru kaynakları olmuştur. Bu bağlamda 1655 yılında kenti ziyaret eden başta Evliya Çelebi olmak üzere, Fransız tüccar ve gezgin Jean-Baptiste Tavernier'in yazdıkları ve Bitlis'ten yolu geçmemiş olsa dahi İstanbul'da iken Bitlis Beyi'nin sarayı ziyarete gelişi ile Bitlis Beyi ve Bitlis ile ilgili duyduklarını kaydeden İtalyan gezgin Pietro Della Valle'nin anlattıkları ve Bitlis'in ilk kent tarihi kitabı olarak adledebileceğimiz Şerefname önemli birer başvuru kaynaklarıdır. Bu seyahatnamelerde yazılan birçok bilginin görsel olarak karşılığı ise Matrakçı Nasuh'un minyatürü ile olmuştur. Seyyahlardan yaklaşık bir yüzyıl kadar önce İran Seferi esnasında, Nasuh'un resmettiği Bitlis tasviri kentin 16. yy'a ait, en eski görüntüsüdür. 1533 ve 1536 yılları arasında Kanuni Sultan Süleyman'ın Safeviler üzerine düzenlediği sefere katılan Nasuh, bu sefer sırasında geçilen tüm menzilleri Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn Süleyman Han adlı 90 sayfa, 107 minyatür ve 25 resimli metinden oluşan eserinde, neredeyse aslına uygun şekilde kent tasvirleri yaparak, kaydetmiştir. Matrakçı Nasuh, II. Bayezid (1481-1512), I. Selim (1512-1520) ve Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) dönemlerinde yaşamış; tarihçi, coğrafyacı, matematikçi, hattat, ressam, silahşör ve ismi ile müsemma Matrakçı olma özelliği ile nam salmış bu çok yönlü Osmanlı aydınının resmettiği Bitlis minyatürü kentin 16. yüzyıla ait en eski görüntüsüdür. Tezin temel taşını oluşturan unsur da yine bu minyatürdür. Matrakçı Nasuh'un kent tasvirleri bir görme biçimi olarak değerlendirildiğinde, minyatürler belge niteliği taşımaya başlar. Nitekim bugün dahi ayakta kalan, kentin simge yapılarını minyatür üzerinden izlemek mümkündür. Eski çağlardan bugüne anlatıla gelen iki dağ arasına kurulu Bitlis vadisi, minyatürde de aynen böyle resmedilmiştir. Kentin kurulduğu günden bugüne rivayet edilene göre İskender'in komutanı Bidlis'e yaptırdığı bu kale 1894'te Abdülhamit'in fermanı üzerine askerler çekilene değin dolu ve yaşanan, bugün hala ayakta duran kentin omurgası olan yapı, minyatürde iç ve dış kale olmak üzere resmedilmiştir. Yer şekilleri ve bitki örtüsünün gösterimi ile Beyan-ı Menazil'deki öteki minyatürlerden farklılaşan Bitlis tasviri, tez içerisinde kale yapısını baz alarak; kale içi ve kale dışında minyatür üzerinden tespit edilebilen yapılar, belirlenemeyen anıtsal yapılar ve o dönemin önemli anıtsal yapılarından olup minyatürde yer almamış yapılar olarak üç ana başlık altında incelenmiştir. Bu çalışma yapılırken en önemli başvuru kaynağı Bitlis'teki Selçuklu yapıları üzerine yapılmış, tek ve en kapsamlı çalışma, basım tarihi 1971 yılı olan M. Oluş Arık'ın 'Bitlis Yapılarında Selçuklu Rönesansı' olmuştur. Bu bağlamda 1971 yılından bugüne Bitlis üzerine yapılan ilk çalışma olma niteliği taşıyacak bu çalışmanın amacı Matrakçı Nasuh'un minyatürü ile birlikte 16. yy Bitlis kent envanterini oluşturmaktır. Yöntem olarak ise 16. yy'a ait yegane belge olan kent tasviri üzerinden, bugün hala ayakta olan yapılar; bugünkü durumlarını anlatan plan çizimleri ve fotoğrafları ile geçmişşe ait seyyah kayıtları ile çakıştırılarak incelenecektir. Kale içindeki yapılar tespit edilebilen halleriyle, sırasıyla; Ulu Cami, Şerefiye Külliyesi, Han Hamamı ve resmedilen 16. yy konut örnekleri, ardından minyatürde resmedildiği üzere kale dışında kalan El-Aman Hanı ve akabinde belirlenemeyen anıtsal yapılar olarak kale içerisinde çarşı olması muhtemel bir bölüm, kalenin ana giriş kapısı önünde tasvir edilen bir köprü ve kale dışında kalan özellikle Evliya Çelebi seyahatnamesinde detaylı olarak anlatılan Hüsrev Paşa hanı olması muhtemel fakat Nasuh'un minaytüründe bu hana hiç benzemeden resmedilen bir han incelenecektir. Son olarak minyatürde yer almayan ve fakat dönemin önemli yapılarından olan Kızıl Cami, İhlasiye medresesi ve Hüsrev Paşa Hanı'na ve tasvir edilmemiş birçok köprüye dönemin kent görüntüsü ve envanterinin tamamlamak amacıyla değinilecektir. Çalışmanın sonucunda, sahip olduğu birçok özellik ile Osmanlı aydını olarak bilinen Matrakçı Nasuh'un çağdaşlarıyla aynı hassasiyetlere sahip olduğu düşünülürse Rönesans insanı olarak tanımlamak yanlış olmaz. Bu Rönesans insanının, eseri ile 16. yy görüntüsünü gerçeğine yakın şekliyle tasvir ettiği minyatürler, kent rehberi olarak değerlendirilirek, tarihi belge niteliği taşıyan önemli birer eser olurlar.