Cumhuriyet döneminde Nakşibendilik ve siyaset

Bu tez çalışmasında tarihten günümüze uzanan etkisiyle Türk dini hayatının önemli aktörlerinden biri olan Nakşibendilik incelenmiştir. Çalışmanın ana soruları şunlardır: Nakşibendiler yaşadıkları dönemdeki hangi siyasi süreçlerden etkilenmişlerdir. Bu siyasi süreçler üzerinde onların etkileri olmuş mudur? Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti özelinde Nakşibendilik-siyaset ilişkisinin boyutları nelerdir? Farklı hükümetler döneminde devletle olan ilişkileri hangi düzeyde olmuştur? Destekledikleri hükümetler var mıdır? İktidarlar tarafından desteklenmişler midir? Cumhuriyet döneminde devletin din ve tarikat politikalarının Nakşi gelenek üzerindeki etkileri nelerdir? Nakşi geleneğin devletin siyasi ve toplumsal uygulamalarına karşı tutumu nasıl olmuştur? Devletin söz konusu siyasi ve politik uygulamalarının Nakşiliğin geleceği üzerindeki olası etkileri nelerdir? Nakşiliğin toplumdaki imajı nedir? Çalışmada, söz konusu bu problemlere, sorulara ve sorunlara cevap bulmaya çalışılmıştır. Dönemin siyasi ve ictimai yapısı içerisinde din ve tarikat algısını ortaya koyabilmek için Nakşi geleneğin inanç ve zihin dünyası araştırılmış, dönemsel reflekslerini ortaya koyabilmek amacıyla da o döneme ait arşiv vesikalarına ve birinci elden kaynaklara dayanılmak suretiyle bir çalışma yöntemi izlenmiştir. Çalışmada ulaşılan sonuçlar şunlardır: Nakşibendi tarikatı, Yeniçeri Ocağı'nın ilgası ve Bektaşiliğin tasviyesi ile Osmanlı döneminde elde ettiği nüfus ve nüfuz gücünü korumuş, Cumhuriyet döneminde yaşanan siyasi gelişmeler sonucu takındığı tutum ile de giderekbaskın tarikat haline gelmiştir. Türkiye'de devam eden ekolleri ve aktif kolları ile dini bir referans noktası olarak bireysel ve toplumsal birçok yönelişin merkezinde yer almıştır. Türkiye'deki İslami hareketlerin fikri altyapısının oluşturulmasında en önemli aktörlerdendir. Nakşibendilik, siyasal ve sosyal sorunlara çeşitli vasıtalarla müdahil olmuş, siyasi yapılarla kurduğu çeşitli patronaj ilişkileri ile; toplum nezdinde saygınlık, itibar, imaj, güven, itaat ve meşruiyet kazanmıştır. Nakşibendiliğin Cumhuriyet döneminde bireylerin yaşamlarını, güncel olaylara karşı verdikleri tepkileri ve siyasi tercihlerini de etkilediği görülmüştür. Müntesiplerinin siyasetle olan ilişkileri neticesinde devlete ve hükümetlere etki etmesinin yanı sıra siyasete; cumhurbaşkanı, başbakan, bakan, milletvekili, bürokrat düzeyinde katılım sağlamışlardır. Türkiye'de Nakşibendilik ve İslami siyaset bir anlamda birbirinin taşıyıcısı konumuna gelmiştir. Nakşibendi gruplar, dini, sosyal, siyasi ve ekonomik ilişkiler ağı göz önünde bulundurulduğunda, potansiyelleri itibariyle bölgede emelleri olan devletlerin hedefi durumundadırlar. Türkiye'yi etnik ve dini kimlik üzerinden ayrıştırarak manipüle etmek isteyen güçler için; çeşitli Nakşibendi grupların ya da siyasal İslam'ın operasyonel ve işlevsel olarak kullanması söz konusu olabilir. Bu nedenle, manevi otorite telakkileri ve güçlü tarikat hiyerarşisi ile toplumun değişik kesimlerinin duygu ve düşünce dünyalarına derinden etki edebilecek dini yapılar olan Nakşibendi grupların, toplumsal hayattaki etkilerinin olumlu ve olumsuz yönleri bilimsel yaklaşımla ortaya konmalıdır.