Osmanlı Döneminde Budin

1541 yılında Kanuni Sultan Süleyman'ın Macaristan seferiyle uzun yıllardan beri İstanbul-Viyana çekişmesine sahne olan Budin Osmanlı'nın eline geçmişş ve Budin Beylerbeyliği kurulmuştu. Bu tarihten itibaren Osmanlılar yaklaşık 1,5 asır Avrupa'nın göbeğindeki bu merkezde kalmış ve bir ateş çemberinin arasında Budin'i hakkıyla yönetmeyi başarmışlardı. Macaristan'daki Türk hakimiyeti dönemde Osmanlı'nın Avrupa politikası Budin'de temsil edilmiş, Batı'ya yönelik pek çok önemli sefer ve akın buradan idare edilmiştir. Osmanlı devlet teşkilatı ve yönetim biçimi ile birlikte sosyal, ekonomik ve kültürel yapısı da işte bu sırada etkili bir şekilde Orta Avrupa'ya taşınmış oldu. Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'daki bu en önemli kalesi askeri ve coğrafi açıdan büyük bir öneme sahipti. Avrupa'daki en tehlikeli düşmanlar bu kapıdan bertaraf ediliyor ve Avrupa siyaseti buradan yönlendiriliyordu. Bu açıdan buranın idaresinin ve idarecilerinin kusursuz denebilecek ölçüde başarılı olması gerekiyordu. Osmanlı Budin'i ele geçirdikten hemen sonra buraya en seçkin paşalarını atadı. Askeri yahut siyasi tecrübesi yüksek kimselerden seçilen bu beylerbeyleri öncelikli olarak ülke güvenliğini sağladılar, ardından sorumlu oldukları tebaanın ekonomik açıdan kalkınmasına çalıştılar. Öncelikli olarak ticaretin gelişmesine önem verildi. Ticarette itibarın sağlanması, tacirlerin korunması, yeni pazaryerlerinin temini, yol güvenliğinin sağlanması ve yabancı tüccarların ülkeye çekilmesiyle Budin Avrupa'nın en önemli pazar yerlerinden biri haline geldi. Osmanlı Budin'in eski ve yeni sakinleri arasında da bir ayırım yapmadı. Burada farklı din yahut ırka mensup kişiler aynı pazarda aynı şartlar altında ticaretini yapabiliyor, dileyen kendi ibadethanesine, kendi okuluna gidebiliyor, hatta bunların din görevlilerini bizzat Osmanlı tahsis ediyordu. Bu açıdan Osmanlı'nın Macaristan politikasının geniş özgürlüklere açık olduğunu söyleyebiliriz. Çalışmamızda Budin'nin Osmanlı dönemindeki yapısını ayrıntılı olarak inceleyerek Osmanlı-Macar tarihinin bir dönemini ele aldık ve Türk-Macar kaynaklarını karşılaştırarak yeni ve orijinal bilgilere ulaşmayı amaçladık. Tez çalışmamıza Budin'in fethini hazırlayan tarihi hadiseleri detaylarıyla inceleyerek başladık. Ardından Budin beylerbeylerinin hayatları ve yazışmalarını değerlendirdik. İlerleyen bölümlerde Türk hakimiyet devrinde Budin'de yaşayan nüfusun sosyal, kültürel ve ekonomik yapısını detaylarıyla incelemeye çalıştık. Özellikle Budin halkının din ve milliyete göre sınıflandırılması, geçim kaynakları, Budin'in ticaretteki ve tarımdaki gücü üzerinde durduk. Osmanlı'nın Budin vilayetinin gelişmesine ne derece önem verdiğini ve bu vilayeti sömürge değil, vatan olarak kabul ettiğini göstermeyi amaçladık. Bahsettiğimiz tüm bu hususların en önemli delilleri Budin beylerbeylerinin yazışmalarıdır. Osmanlı'nın Budin'de ve Macaristan'ın tümünde ne gibi işler yaptığını, ülkeye neler kazandırdığını, dönemin olaylarını, anlayışını, halkın içinde bulunduğu durumu, savaşları ve sonuçlarını, ekonomik ve sosyal yapıyı, devlet teşkilatlanmasının nasıl olduğunu kısacası Budin ile ilgili olarak ele aldığımız tüm konuları bu yazışmalar vasıtasıyla adeta o dönemde yaşıyormuş gibi görebiliriz. Bu nedenle Osmanlı hakimiyeti devrinde Budin'i incelemek için bu yazışmaların büyük bölümünü çalışmamıza dahil ettik ve böylece yaşanan tüm olayları o döneme giderek Budin'in muhafızlarının ağzından dinleme fırsatı bulduk. Doktora tez çalışmamızda elde ettiğimiz yeni vesikalar ve Türk-Macar kaynaklarını karşılaştırarak elde ettiğimiz bilgilerle Budin tarihinin bir bölümüne ışık tutmaya çalıştık.