Modern endüstri mirası alanlarının yeniden kullanımı üzerine bir araştırma ve öneri: Bursa ipek iş fabrika alanının yeniden işlevlendirilmesi

Bu tez modern endüstri mirası yapılarının ve alanlarının genius loci bağlamında günün koşullarına ve ihtiyaçlarına göre yeniden işlevlendirilmesi üzerine bir araştırma yapmayı, elde edilen araştırma ve analiz verileri doğrultusunda Bursa İpek İş Dokuma Fabrikası Alanının nasıl yeniden işlevlendirilebileceği üzerine bir proje önerisi sunmayı amaçlamaktadır. Tez, sekiz ana başlık altında ipekçiliğin başlangıcından yayılmasına, Bursa'da ipekçilik ve ipekli sanayinin gelişiminden endüstrileşmenin geçmişşten günümüze Bursa Kenti'nin gelişimine etkisine, modern endüstri mirası ve endüstri mirasını koruma gerekliliklerinden, miras yapılarının bulundukları 'yer' e verdikleri karaktere ve modern endüstri mirası yapılarının yerin ve zamanın ruhuna uygun yeniden kullanımına ve kullanım kriterlerini değerlendirip bu tez kapsamında modern endüstri mirası alanlarından Bursa İpek İş Dokuma Fabrikası'nın tüm elde edilen veriler ışığında dünyadan ve Türkiye'den ele alınan örnek analizlere dayanarak yeniden işlevlendirilip kent hayatına kazandırılmasını ele alıp bir sonuç ve öneri kısmı ile tamamlanmaktadır. MÖ 2600 yılında Çin'de keşfedilen ipekböceğinden ipek üretimine ipekçilik faaliyetleri zamanla diğer coğrafyalara da yayılmıştır. Anadolu'ya Bizans Dönemi'nde kazandırılmış olan ipekçilik faaliyetleri Osmanlı Dönemi'nde en parlak seviyeye gelmiştir. Osmanlı Dönemi'nin en önemli ipekçilik faaliyetleri Bursa'da gerçekleştirilmiştir. İpek yollarının güzergahları Bursa üzerinden kurulmaya başlanmıştır. İpek ticareti için hanlar inşa edilmiş ve Bursa adeta bir ipek ticareti şehri olmuştur. 18. ve 19. yy da Fransa ve İtalya ipekli dokumacılığa gerekli hammadde Bursa'dan sağlanmaktaydı. 19. yy'ın ilk yarısında Bursa ipekli sanayisi dünya ile aynı anda değişime ve dönüşüme ayak uydurmuş ve ilk filatür fabrikaları kurulmuştur. 1881 Duyun-u Umumiye borçları sebebi ile Bursa ipeğini Lyon'a borç karşılığında taşımak için Bursa-Mudanya demiryolu hattı inşa edilmiştir. 1913- 1915 Ticaret ve Ziraat Nezareti sanayi sayımında Bursa'da 41 adet filatür fabrikası olduğunu saptamıştır. Cumhuriyet Dönemi'nde özellikle Osmanlı'dan kalan ipekçilik mirasını canlandırmak için 1925'te Bursa Dokumacılık ve Trikotaj AŞ kurulmuştur. 1930 yılında İş Bankası sermaye ortaklığı ile İpek İş Mensucat AŞ. olmuştur. Bursa, ipekçilik sanayi mirası geleneğinin üzerine başta tekstil ve otomotiv olmak üzere birçok endüstri kolunda faaliyet sürdüren bir endüstri şehri haline gelmiştir. Öyle ki Bursa Şehri'nin gelişiminde ve büyümesinde endüstri başat faktördür. Osmanlı'dan Cumhuriyete kadar olan dönemde genelde han, cami, hamam ve daha az olarak ipek atelyelerinin şehrin gelişimine etkisi vardı. Cumhuriyetten günümüze olan süreçte çok hızlı bir endüstriyel ve kentsel büyüme görülmektedir. Bu büyümenin sebebi fabrikalardır. Bu fabrikalaşmanın ve endüstrileşmenin temeli ise Endüstri Devrimi'dir. Toplumların üretim ve tüketim kalıplarını, toplumsal ve sosyal ilişkileri ve fiziki çevreyi değiştiren bu önemli kırılma bugünkü ve gelecekteki dönüşümün de ana kaynağıdır. Bugünkü modern toplum ve birey endüstri devrimine çok şey borçludur. Bugünkü yaşamımızı doğrudan etkilemiştir. Ve bu endüstri sürecinin günümüzdeki tanıkları geçmişşin endüstri alanlarıdır. İçerdikleri yapı stoku, açık alanlar ve işlevleri, tesisat ve makineleri ile Endüstri Mirası'nı oluştururlar. Bu miras inşa edildiği dönemi yansıtan mimari, tarihi, insani ve bilimsel değeri olan bu yapıları korumamızı ve geleceğe aktarmamızı sağlar. Modern Mimarinin oluşmasını destekleyen bu miras yapıları yakın geçmişşimizin tarihidir. Çok hızlı bir şekilde büyüyen endüstri atılımları ve beraberinde endüstri yapı ve alanları bugün kentlerin merkezlerinde atıl durumda olup bilinçsiz ya da kasten tehdit altındadır. Dünyanın birçok yerinde ve Türkiye'de birçok endüstri mirası site, alan ve yapı yok edilmiştir.(Bu örneklerden birisi de bu tez kapsamında projelendirilen 2016 yılında üretim ve mekanik üniteleri yıkılan İpek İş Dokuma Fabrikası Alanıdır). Endüstri Mirası alanları hem içerdikleri yapı stoku hem de üzerinde bulundukları açık alanları, işlevleri ve simgesel değerleri ile kentin hafızasının ayrılmaz parçalarıdırlar ve varlıklarını, şehre kabul ettirip ruhlarını sindirmişlerdir. Buradaki önemli husus mirasın üzerinde bulunduğu 'yer' dir. Her bir endüstri mirası alanı özgünlüğü ve tekliği ile bulunduğu yere ruhunu sindirir. İşte bu genius locidir. Bu 'yer'in kimliğine katkıda bulunur ve o 'yer' e bir aidiyet verir. Kimi zaman çatı örtüsü, kullanılan malzeme, gridal bir plan bazen de sadece ismi ve işlevi ile bu kimliği verir. Değişim elbette ki kaçınılmazdır. Her şey zamanla değişir ve dönüşür. Önemli olan bu endüstri mirası yapılarını ve alanlarını yerin ruhunu temel alarak zamanın ruhuna uygun olarak geleceğe aktarabilmektir. Bu yeniden kullanımlarla çevrelerine ekonomik, sosyal ve kültürel faydalar sağlarlar. Yeniden kullanım için farklı yöntemler vardır. Tipolojik, teknik, programatik ve stratejik yöntemler. Önemli olan yerin ruhunun mekana yansıtıldığı, sadece teknik değil mirasın felsefik yönü ile de ilgilenen yaklaşımı irdelemektir. Proje aşamasına geçmeden öncelikle Severcan ve Barlas'ın endüstri mirası üzerine oluşturdukları koruma nedenlerini temel alarak dünyadan ve Türkiye'den seçtiğim örnekler üzerinden yeni yorumlar katıp inceledim. Daha sonra bu verilerin analizlerini yapıp yerin ruhunu önceleyen kentsel, mekansal, kütlesel, malzeme ve işlev boyutları ana başlıkları ile ele aldım. Elde ettiğim analiz sonuçları ile bu tez kapsamında Bursa İpek İş Dokuma Fabrikası Alanı'nın yeniden kullanım projesi yerin ruhuna uygun olarak zamanın ruhuna ve günün ihtiyaçlarına cevap verebilecek ipekçilik üzerine sanat, zanaat ve bilim eğitimi veren bir merkez olması gerektiği sonucuna vardım. Yerin ruhuna uygun olarak Bursa'nın ipekçilik hafızası olan bu alan tekrar ipekçilikle ilgili işlevlerle projelendirilmiştir. Eski ve yeni yapıların bir ada bulunduğu proje zamanın ruhuna ve yerin verilerine uygun olarak tasarlanmıştır. Sonuç olarak Walter Benjamin'in dediği gibi; ''Yaşadığımız zamanda bizden öncekilerin söylediği ve yaptığı şeylerin yankısı var, bir miras var. Şatafatlı, mütevazi ya da tamamen yıkılmış bir alan bile olsa her bir miras alanının ya da objesinin bizde uyandırdığı bir duygu olacaktır ve bu duygu bir yere olan aidiyeti ve kimliğimizi besleyecektir.''