Girit Müslümanlarının zorunlu göçü: Sevk ve iskan (1897-1913)

Venediklilerle 25 yıla yakın bir süre devam eden savaştan sonra 1669 yılında Osmanlı topraklarına katılan Girit, yaklaşık 250 yıl Osmanlı idaresinde kalmıştır. Adanın Osmanlı topraklarına katılmasının ardından farklı etnik köken ve inanç gruplarına mensup olan insanlar burada huzurlu ve uyumlu bir yaşam sürmüştür. Tarihçilerin büyük bir bölümünün hem fikir olduğu 'Osmanlı kültürü' veya 'Osmanlı barışı' hakim olmuştur. Bu barış ve huzur dönemi, Fransız İhtilali ile uyanan milliyetçilik fikirleri, Balkanları ele geçirmek isteyen yayılmacı Rus yönetiminin tahrikleri ve bunlara ilaveten Osmanlı Devleti'nin günden güne zayıflayan iç idaresi nedeniyle bozulmuş, XIX. yüzyılın başlarından itibaren yerini bir karmaşa ve çatışma ortamına terk etmeye başlamıştır. Bunlara, Yunanistan'ın el altından kışkırtmaları da eklenince Girit, ada Rumlarının katıldığı bir dizi isyan hareketine sahne olmuştur. 1831 yılında başlayan bu isyan dalgası, 1866 yılında çıkan ve tüm adaya yayılan ikinci isyanla devam etmiştir. 1896- 1897 yıllarına gelindiğinde, silahlı Rum çetelerinin Osmanlı kuvvetlerine saldırmaya başlamaları, Müslüman ve Hıristiyan halk arasındaki gerilimin çatışmaya dönüşmesine neden olmuştur. Girit'te meydana gelen bu isyan hareketleri Avrupalı devletlerin müdahalesine yol açmıştır. Özellikle 1897- 1898 yıllarında adada büyük çaplı olayların meydana gelmesi ve bu olaylardan Osmanlı Devleti'nin sorumlu tutulması neticesinde, 1897'de muhtariyet idaresi kurulmuş, 1898'de de Osmanlı Devleti, adadan askerlerini ve memurlarını çekmek zorunda bırakılmıştır. Akabinde aynı devletlerin onayı ile Yunan kralının oğlu Prens Georges genel vali olarak atanmıştır. Bu gelişmelerden sonra adada Osmanlı egemenliği fiilen sona ermiştir. Girit Müslümanları, birbiri ardınca meydana gelen isyanlar sırasında ağır kayıplara uğramıştır. Yaşadıkları yerleri terk ederek kıyı şehirlerine göç etmeye mecbur edilmişlerdir. Açlık, yoksulluk, sağlıksız koşullar gibi problemlerle karşı karşıya kalmışlardır. Bir zamanlar sahip oldukları iktidardan vazgeçmek zorunda kalarak tabi millet durumuna düşmüşlerdir. Önemli bir kısmı ise azınlık olmaktansa yurdundan ayrılmayı tercih etmiştir. Gelinen bu nokta, ada idaresini de çaresiz bırakmış ve nihayetinde şehir merkezlerinde toplanan Müslümanların ada dışındaki Osmanlı topraklarına göç etmesine izin verilmiştir. Kurtuluş umutlarını kaybeden Giritli Müslümanlar, 1898 yılından itibaren yoğun bir şekilde Rodos ve İstanköy adalarına, başta İzmir olmak üzere Batı Anadolu'nun kıyı şehirlerine, İstanbul'a, Antalya'ya, Bingazi'ye, Selanik'e göç etmeye başlamışlardır. İstisnai olarak Mısır ve Kudüs'e gidenler de olmuştur. Arşiv kayıtları ve dönemin basın organlarına yansıyan haberler, göçün yoğun olarak yaşandığı 1897- 1899 döneminde en az 41.478 Girit Müslümanının adadan ayrılarak farklı bölgelere göç ettiğini göstermektedir. Bizim takip edebildiğimiz muhacir sayısı 41.478 olmasının yanı sıra ilgililerin bilgisi dışında kendi imkanlarıyla göç edenler de düşünüldüğünde 1897- 1913 yılları arasında göç eden nüfusun 60.000 civarında olduğu tahmin edilmektedir. Ege kıyılarının en işlek limanına sahip olan İzmir, muhacirlerin önemli bir kısmı için toplanma merkezi olmuştur. Burada toplanan muhacir sayısının en az 33.365 olduğu tespit edilmiştir. Dolayısıyla bu kadar muhacirin vilayet dahilinde iskan edilmesi mümkün görülmediğinden ikinci bir sevkiyat planlaması söz konusu olmuştur. Nitekim bu ikinci aşamada muhacirlerin önemli bir kısmı Adana, Hüdavendigar, Konya, Beyrut, Halep, Suriye vilayetleri ile Bingazi mutasarrıflığına sevk edilmişlerdir. Sevkiyat işleminin tamamlanmasıyla birlikte belirli bir program dahilinde iskan edilmelerine çalışılmıştır. Muhacirlerin iskan yerleri tespit edilirken arazinin boş, verimli ve yerleşime elverişli olmasına dikkat edilmiştir. Muhacirlerin mesleklerini devam ettirebilecekleri, coğrafi bakımdan asli vatanlarıyla benzerlik gösteren yerlere yerleştirilmelerine çalışılmıştır. Her ne kadar kesin yargıya varmak mümkün değilse de elde edilen verilerden hareketle muhacirlerden en az %80'inin devlet eliyle iskan edildiği söylenebilir. Kalan kısmının akıbetiyle ilgili bilgi sahibi olunmadığından bir tahminde bulunmak mümkün değildir. Muhacirlerin iskan edilip üretici hale getirilmeleri için belli bir bütçe ayrılmış, muhacir komisyonları oluşturulmuş ve iskan bölgelerine muhacirlerin durumlarıyla yakından ilgilenecek memurlar gönderilmiştir. Hazırlanan nizamname ve talimatnamelerle muhacirlerin her türlü ihtiyaçları karşılanmaya çalışılmıştır. Çiftçilere arazi, tohumluk, çift öküzü ve tarım araç-gereçleri, esnafına ihtiyaçlarına yetecek miktarda sermaye verilmesi amaçlanmıştır. Mahsul alımına kadar da nakdi veya ayni yardımlarda bulunulmuştur. 'Girit Müslümanlarının Zorunlu Göçü: Sevk ve İskan (1897-1913)' adlı bu çalışmada, Giritli Müslümanların yeni iskan bölgelerine ulaştırılmaları, yerleştirilmeleri ve üretici hale getirilmeleri süreci irdelenmiştir. 1897 yılında Girit'te Muhtariyet'in ilan edilmesi ve akabinde Osmanlı ordusunun adadan ayrılmasıyla başlayan bu süreç, adanın resmi olarak Yunanistan'a terk edildiği 1913 yılına kadar olan zaman dilimini kapsamaktadır. Bu zaman diliminde, Giritli Müslümanlar için nasıl bir hayat inşa edildiği ortaya konulurken aynı zamanda türlü olanaksızlıklar içerisinde bulunan Osmanlı yönetiminin, sorunun altından kalkma çabalarına da ışık tutulması amaçlanmıştır.