Hilafet mücadelerinin, İslam tarihinda ve Osmanlı İmparatorluğu'nda toplumsal yapıdaki izdüşümü: Seyyid ve Şerifler

Arap yarımadasında İslam'dan önce var olan ve asalet olgusuyla bağlantılı seyy-id ve Şerif terimleri, İslami dönemde de Peygamber soyunun kazandığı yan kutsal mevkiin bir ifadesi olarak yaşamaya devam etmiştir. Bu süreklilik ise, İslam öncesi gelenek ve toplumsal tabakalaşmaya yansıması şeklinde ortaya çıkmıştır. Peygamber ile ilk defa dini olduğu kadar siyasi bir birlik içine de giren göçebe Araplar Peygamberin ölümüyle tam bir krizin içine düştüler. İlk iki halife zamanında bu beklenmedik şok atlatıldıysa da sancılar kendini üçüncü halife devrinde göstermekte gecikmedi. Hz. Ali ve daha sonra oğlu Hasan ile, bu ikisinden çok daha önemli olarak Hüseyin'in hilafet mücadelesi sırasında ölümü sonrasında, halkın hafızasına derin bir şekilde yerleşmiş olan hilafetin Ali soyuna ait olduğu görüşü, gerek Emeviler gerekse Abbasiler devrinde halkın çoğunluğu içinde güçlenmiştir. Durum, bizzat Ali soyundan gelen veya onlar adına hareket edenler tarafından isyanlar çıkarılmasıyla, siyasi sahnede zaman zaman vahim bir görünüş almış, Emevi ve Abbasi iktidarının sert tutum ve bastırma yöntemleri bu soya karşı, halkın sevgi ve saygısını arttırmıştır. Ayrıca, Peygamber'e duyulan özlem ve sadakatla birlikte, sosyal ve iktisadi zorlukların tabanda yarattığı hoşnutsuzluk seyyid zümresinin doğuşu için gerekli temelleri sağlamıştır. Türklerin seyyidler ile tanışmaları ise, Abbasiler devrinde, bunların uzak vilayetlere ve bu arada Orta Asya'ya kadar uzanmaları neticesinde vuku bulmuştur. Bu bağlantı Karahanlılar başta olmak üzere, bütün Türk devletlerinde ve Anadolu Selçukluları'nda devam etmiştir. Buradan Osmanlı Devleti seyyidlik kurumunu devralmıştır. Osmanlı Devleti, daha ilk devirlerinden itibaren ülkesine gelen seyyidleri büyük bir saygıyla kabul etmiş ve bir takım imtiyazlarla donatmıştır. Bunun en tipik göstergesi, seyyidler'in çeşitli vergilerden muaf olmaları yanında, özellikle hukuk alanında sahip oldukları bazı imtiyazlardır. Bizzat teoride olmamakla beraber, uygulamada rastlanan bu imtiyazlar, seyyidler'in, Osmanlı Devleti'nde sahip oldukları yerin belirlenmesinde son derece önemlidir. Nitekim, şeyhülislamlık, vezirlik gibi yüksek mevkilerden, esnaf tabakasına varıncaya kadar geniş bir skalada yer alan seyyidler, statü ölçütüne göre yapılacak bir Osmanlı toplumsal tabakalaşmasında müstesna bir yere sahiptir. Osmanlı toplumunda, Sünni ve Alevi olmak üzere farklı iki kesimde bulunan seyyidler, ortak bir seyyid kimliğinin birleştiriciliği altında, uğraştıkları meslek ve bulundukları sosyal çevreye göre, farklı roller de üstlenerek Osmanlı toplumun kültürel yapısına ayrı bir renk katmışlardır. Böylesine önemli olan bir zümreye katılmanın sağlayacağı ekonomik ve sosyal imtiyazların halk katında fark edilmesi ise, devletin tüm çabalarına rağmen, zümreye hariçten katılanların hızla artması sonucunu doğurmuştur. Böylece imparatorluk çapındaki genel bir çöküşün yansıması niteliğinde, seyyid zümresi hızla kabarmış ve bu durum bir süre sonra devletin ve gerçek seyyidlerin aleyhine işlemekte gecikmemiştir. Bu karmaşayı önlemek, Nakibül-eşraflık kurumuna düşmüştür. Seyyidler'in ilk defa ne zaman ve hangi sebeplerle nakibü'l-eşraflık kurumu altında organize oldukları tam olarak bilinmemekle beraber, bunun, Orta-Doğu İslam devletlerinde devlet eliyle gerçekleştirildiği görülmektedir. Osmanlı Devletinde Yıldırım Bayezid zamanında kurulup, ilgasına kadar sürecek olan bu kurum ile, İmparatorluk dahilindeki tüm seyyidler toplanıyor, böylece seyyidlerin devletle ve birbirleriyle olan ilişkileri düzenleniyordu.