Anayasal bir tercih olarak başkanlık sistemi

İçinde yaşadığımız yıllar, dünyanın büyük kısmını etkileyen bit demokratikleşme dalgasının varlığına tanık olmaktadır. Günümüzdeki demokratik yapıların uzun dönemde istikrarlı olup olamayacağı ise, büyük ölçüde yeni demokratikleşen bu ülkelerin belli ekonomik, siyasal ve sosyal sorunlara ne şekilde karşılık vereceğine bağlı bulunmaktadır. Elbette ki, demokrasilerin pekişme süreçlerine ilişkin değerlendirmelerde ekonomik ve sosyal yargılara da yer verilecektir. Ancak, demokratik başarım üzerinde siyasal ve kurumsal etkenlerin önemini de ihmal etmemek gerekmektedir. Bu çalışma, bir siyasal kurum olarak başkanlık sisteminin demokratik rejimin istikrarı ve başarımı üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesini hedeflemektedir. Başkanlık sistemi üç ayırıcı özelliğe sahiptir. Bunlar, başkanın doğrudan ya da doğrudan-benzeri bir biçimde halk tarafından seçilmesi; belli bir dönem için seçilen yürütmenin yasamanın güvenine dayanmaması ve yürütmenin tek kişiden oluşmasıdır. Gerek yeni kurulan demokrasiler için gerek var olan parlamenter demokrasiler için, başkanlık sisteminin cazibesi istikrarlı, güçlü ve demokratik yönetim yaratacağı inancında gizli bulunmaktadır. Öyleyse, ana sorumuz her üç varsayımın gerçeklerle örtüşüp örtüşmediğidir. Her şeyden önce, istikrar bir hükümet için tek başına değer olmadığı gibi, işleyen bir demokrasinin göstergesi de değildir. İstikrarlı bir hükümetin etkili olmaması mümkün olduğu gibi, işleyen koalisyonlara dayanan istikrarsız hükümetlerin daha iyi yönetmesi de mümkündür. Yürütmenin yasamanın güvenine dayanmasının, hükümet istikrarsızlığını parlamenter sisteme içkin ve onun kaçınılmaz bir özelliği haline getirmiş olduğu düşünülebilirse de, parlamenter sistem tutarlı ve disiplinli partilerle birlikte iyi bir biçimde işleyebilmektedir. Ancak, başkanlık sisteminin farklı süreçlerle seçilen ve bir diğerinin varlığına son veremeyen yasama ve yürütme organlarına sahip olmasının kaçınılmaz bir sonucu olarak ortaya çıkan yasama ve yürütme organları arasındaki çatışma, bu sistemlerde pek çok zaman kilitlenme ve rejim tıkanıklığının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Başkanlık sistemi, yürütmenin yasamayı feshi ve yasamanın güvensizlik oyu ile yürütmeyi görevden alabilmesi gibi kilitlenmelerin aşılmasını sağlayan parlamenter sistemlere özgü mekanizmalardan yoksun bulunmaktadır. Bu nedenlerle, başkanlık sisteminin güçlü ve etkili bir yönetim yaratmasını beklemek zordur. Yürütmenin doğrudan halk tarafından seçilmesi, parlamenter sistemlerle karşılaştırıldığında daha demokratik gibi görünse de, gerçekte gücün iki ayrı organ arasında bölündüğü bu sistem, sorumluluğu dağıtmış ve belirsizleştirmiş; hesap sorulabilirliği azaltmıştır. Tek kişilik yürütmeden kaynaklanan çoğunlukçu eğilim, açık sosyal bölünmeler yaşayan toplumlarda azınlığın çıkarlarının demokratik yollarla temsil edilmesini zorlaştırmakta; oydaşmacı demokrasinin birbiriyle yarışan çıkarları barışçı ve demokratik kanallara yöneltmek için ihtiyaç duyduğu olanakları sunmamaktadır. Siyasal kurumlara ilişkin tercihler önem taşımaktadır. Ancak, bu konudaki doğru tercihin, belli kurumsal yapıların ülkenin sosyal ve siyasal gerçekleri ile uyum sağlayıp sağlamadığı dikkate alınmaksızın yapılması mümkün değildir. 171