Politik süreçte rant kollama ve Türkiye açısından değerlendirilmesi

Rant-Kollama Teorisi, 1960'k yıllarda Kamu Tercihi Teorisi kapsamında oluşturulmuş bir teoridir. Piyasa koşullarında oluşan 'rant sağlama' faaliyetinden farklı olarak bu teoriye göre, rant fırsatı yaratılmakta ve kullanılmaktadır. Rant kollama faaliyetleri kamu kesiminin toplum yaşantısındaki özellikle ekonomideki yeri ve sınırları ile yalandan ilgilidir. Kamu mal ve hizmetlerine ilişkin kararların alındığı ve uygulandığı süreç olan politik süreçte, yaratılan fırsatlarla rant kollama faaliyetleri meydana gelmektedir. Politik süreç toplum hayatında vazgeçilmez bir yere sahip ve oldukça kompleks bir süreçtir. Toplum için onun kadar önemli olan piyasa süreci ile bir arada ancak onun alternatifi olmayan bir süreçtir. Politik sürece işlerlik kazandıran öğeler; seçmenler, baskı ve çıkar grupları, siyasi partiler ve bürokratlardır. Bu güçler toplum için üretilen hizmetlerin türü, miktarı ve bileşimi konusunda belirleyicidirler. Rant kollama konusunun bazı çevrelere yaptığı ekonomik, mali ve sosyal amaçlı yardımların özel amaçlı hale gelmesi sonucu ortaya çıkmaktadır. Bu tür faaliyetlerin artması ise, politik süreçte yozlaşmanın bir nedeni veya sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu süreçte birçok öğenin yer alması, kapladığı ve sorumlu olduğu alanın genişlemesi ve süreçten beklenen hizmetlerin ve etkinliğin artması sonuçta, sürecin alanını genişletici bir etkiyi meydana getirmektedir. Oysa özellikle günümüz koşullarında piyasa sürecinin daha etkin olması ve daha geniş bir alana yayılması arzulanmaktadır. Kamu kesiminin alanı ve fonksiyonları genişledikçe yozlaşma kaçınılmaz olmaktadır. Politik süreci oluşturan öğelerin faydalarını toplumsal faydaların üzerinde görmeleri ve bu yöndeki faaliyetleri yozlaşma sürecini de başlatmaktadır. Günümüzde gelişmişlik düzeyleri farklı da olsa birçok ülkede yozlaşma ve rant kollama faaliyetleri meydana gelmektedir. Gelişmiş demokratik toplumlarda ortaya çıkan yozlaşma, demokrasinin gereği olan çoklu katılımın politik süreç mekanizması üzerinde bir baskıya dönüşmüş ve özellikle ekonomik yaşam politize olmuştur. Gelişmekte olan ülkelerde ise yozlaşma, temelde geleneksel yapılardan modern yapılara geçiş sonucunda ortaya çıkabilmektedir. Çünkü, bu deği- rvşim süreci toplumda yeni kaynakların ve fırsatların da yaratılması anlamına gelmektedir. Türkiye'de de politik süreçte yozlaşma ve rant kollama faaliyetleri yaşanmaktadır. Özellikle 24 Ocak 1980 Ekonomik İstikrar Tedbirleri sonrasında uygulanmaya çalışılan değişim programı çerçevesinde dışa açılma, demokratikleşme ve piyasa ekonomisinin oluşturulması çabaları bazı olumsuz gelişmelere de yol açmışür. Cumhuriyet Tarihinin birçok döneminde olduğu gibi 1980 sonrasında da dışa açılma ve sanayileşmenin öncüsü devlet olmuştur. Yetersiz sermaye birikiminin sağlanması ve özel girişimin güçlendirilmesi için uygulanan teşvik politikaları, yolsuzluk, rüşvet, suistimal vb. gibi rant kollama faaliyetlerini meydana getirmiştir. Ortaya çıkartılan yolsuzluk olaylarının bir kısmı yargıya intikal etmiş, bir kısmı ise zaman aşımına uğradığı için takibe alınamamıştır. Rant kollama faaliyetlerinin tamamiyle ortadan kaldırılması mümkün değildir. Ancak, demokrasinin çoğunlukçu katılım yapısında ve etkin bir kamuoyu duyarlılığında bu tür faaliyetlerin azalması mümkündür. Ayrıca daha güçlü bir piyasa ekonomisi ve etkin işleyen bir devlet mekanizmasının oluşturulması ve rant kollamanın bir istisnai durum haline getirilmesi gerekmektedir.