Türkiye'de kayıtdışı ekonomi ve vergilendirilmesi sorunu

Kay ltd ışı ekonomi, Gayrı Safi Milli Hasıla hesaplarını elde etmede kullanılan istatistik yöntemlere göre tahmin edilemeyen gelir yaratıcı ekonomik faaliyetlerin tümüdür. Uluslararası literatürde kara ekonomi, gizli ekonomi, nakit ekonomisi, enformal ekonomi, marjinal ekonomi, yeraltı ekonomisi, resmi olmayan ekonomi gibi terimlerle tanımlanmaktadır. Kayıt dışı ekonomik faaliyetleri, ticari organizasyon çerçevesinde yapılan kayıt dışı ekonomik faaliyetler ve ticari organizasyonlar çerçevesinde yapılmayan ekonomik faaliyetler olarak iki ana grupta toplamak mümkündür. Kayıt dışı ekonominin ortaya çıkmasında ve boyutlarının gelişmesinde rol oynayan faktörler; toplumun ekonomik, mali ve sosyal yapısı ile ilişkilidir. Kayıt dışı ekonomiye yol açan sebepleri genel olarak ekonomik sebepler, kamu maliyesinde kaynaklanan sebepler, çalışma hayatından kaynaklanan sebepler, sosyal ve psikolojik sebepler olarak sayabiliriz. Ülkemiz açısından ise kayıt dışı ekonominin sebeplerini; Türk vergi sisteminde kaynaklanan sebepler ve devletin yapılanmasından kaynaklanan sebepler olarak iki ana gruba ayırabiliriz. Türk vergi sisteminden kaynaklanan sebepleri de kendi içinde vergiden muaf veya istisna kazanç ve iratlar, götürü usul (1999 yılından itibaren kaldırılacaktır), vergi oranlarının yüksekliği, vergi yükü dağılımındaki adaletsizlik, vergi kanunlarının 98 dürüst mükellefler açısından caydırıcı etkisi, vergi idaresinden kaynaklanan sorunlar, denetim yetersizliği, vergi cezalarının etkinsizliği gibi sebeplere bağlayabiliriz. Nüfus artışı, göç, çarpık kentleşme, yüksek enflasyon oranları, kamu gelirlerinin kullanımı ve ekonomik birimlerin ölçek büyüklükleri hususlarında devletin yapılanmasından doğan sebepler arasında sayabiliriz. Kayıt dışı ekonomi doğrudan ve dolaylı yöntemlerle ölçülmektedir. Ülkemizde kayıt dışı ekonomi nedeniyle karşılaşılan vergi kaybı ve kaçağın boyutları önemli ölçüdedir. Kayıt dışı ekonomi / milli gelir oranı Fransa, Almanya, Japonya, Norveç, İsviçre ve İngiltere'de % 0 - 10 arasında, Belçika, Kanada, İtalya ve ABD'de % 10 - 20 arasında, Hindistan' da % 10 - 50 arasında Peru'da % 40 olarak hesaplanmakta, Türkiye'de Devlet istatistik Enstitüsü'nün Milli Gelir hesaplamalarında bu oran % 25 olarak alınmaktadır. Kayıt dışı ekonominin toplumsal ve ekonomik hayata etkileri açısından 'olumlu' ve 'olumsuz' bakış açıları mevcuttur. Olumlu bakış açıları; kayıt dışı ekonominin ekonomiyi canlandırdığı, ülkedeki işsiz nüfusa bir ölçüde olsun iş imkanı sağladığı ve talep yarattığı gerekçelerine dayanır. Her ne kadar kayıt dışı ekonominin olumlu etkilerinden söz edilse de bunlar kısa vadeli sonuçlar olarak karşımıza çıkmaktadır ve kayıt dışı ekonomik yapısı gereği belgesiz bir düzene dayandığından çağdaş devlet ilkelerine aykırıdır. Kayıt dışı ekonominin vergilendirilebilmesine yönelik önerileri ise şöyle sıralamak mümkündür: Vergi sisteminde yer alan istisna ve muafiyetlerin sınırı daraltılmalı, 99 üniter yapı korunmalı, vergi yükü dağılımı adil hale getirilmeli, vergisel düzenlemeler basit, kolay ve uygulanabilir olmalı, servet beyanı esası yeniden uygulanmalı, etkinliği artırılmalı, vergi cezaları caydırıcı hale getirilmeli, kamu gelirleri toplumu tatmin edecek şekilde verimli kullanılmalıdır.