Özel sektör dış borçlanması üzerinde etkili olan bazı temel makroekonomik göstergelerin analizi: Türkiye örneği

Türkiye'de özellikle 2000 yılı sonrasında toplam dış borçlanmada özel sektörün payının arttığı görülmektedir. Bu kapsamda çalışma, 2000- 2016 dönemine ait çeyrek yıllık verileri kullanarak, özel sektör dış borçlanmasının nedenlerini bazı makroekonomik göstergeler kapsamında analiz etmektedir. Analizde kullanılan değişkenler; özel sektör toplam, kısa ve uzun vadeli dış borç stoku/GSYH, bütçe dengesi/GSYH, yurtiçi faiz oranı, yurtdışı faiz oranı, reel efektif döviz kuru, sabit sermaye yatırım harcamaları/GSYH, ihracat/GSYH ve ithalat/GSYH miktarları ve Borsa İstanbul- 100 İşlem Hacmi/GSYH göstergesidir. Özel sektör dış borçlanması toplam, kısa ve uzun dönem olmak üzere üç modelle incelenmiştir. Uygulama yöntemi olarak Gecikmesi Dağıtılmış Otoregresif Model ve Hata Düzeltme Modeli kullanılmıştır. Her üç modelin sonuçları değişkenler arasında kısa ve uzun dönemli ilişkilerin varlığını ortaya koymuştur. Hata Düzeltme Modeli sonuçlarına göre, Model 2 ve Model 3 için hata düzeltme mekanizması işlemektedir. Model 1'e göre yurtiçi faizdeki artış özel sektör toplam dış borçlanmasını olumsuz etkilemektedir. Reel efektif döviz kuru ile özel sektör toplam dış borçlanması arasında ise pozitif yönlü ilişki belirlenmiştir. Bununla birlikte iç ekonomik istikrar göstergesi olan BİST- 100 göstergesi ile özel sektör toplam dış borçlanması arasında pozitif yönlü ilişki gözlenmiştir. Model 1'deki diğer değişkenlerin katsayıları ise istatistiki olarak anlamlı bulunamamıştır. Model 2'ye göre, bütçe dengesi, döviz kuru, sabit sermaye yatırım harcamaları, ithalat ile özel sektör kısa vadeli dış borçlanması arasında pozitif yönlü ilişki vardır. Bütçe açığı ortaya çıktığı zaman özel sektör kısa vadeli dış borçlanmasında da artış gözlenmiştir. Bununla birlikte reel efektif döviz kurundaki artış yani Türk arasındaki değerlenme kısa dönemde de özel sektör toplam dış borçlanmasını artırmaktadır. Sabit sermaye yatırım harcamaları, yine özel sektör kısa vadeli dış borçlanmasını artırmaktadır. Model 2 bu anlamda, sabit sermaye yatırım harcamaları arttığı için özel sektör kısa vadeli dış borçlanmasının arttığını göstermiştir. İthalat arttıkça özel sektörün dış tasarruf ihtiyacı artmakta ve kısa vadeli kaynak kullanımı da yükselmektedir. Dolayısıyla ithalatın azalması özel sektör kısa vadeli dış borçlanmasını azaltacaktır. LIBOR ile özel sektör kısa vadeli dış borçlanması arasında negatif yönlü ilişki bulunmuştur. Yurtdışı faiz oranı arttıkça özel sektör uzun vadeli dış borçlanması azalmaktadır. Yurtiçi faiz oranı, ihracat, BİST- 100 değişkenleri istatistiki olarak uzun dönemde anlamlı bulunamamıştır. Model 3'te, reel efektif döviz kuru artışı ile özel sektör uzun vadeli dış borçlanması arasında zayıf ve ters yönlü ilişki vardır. Yurtdışı faiz oranı, yurtiçi faiz oranı, BİST-100, sabit sermaye yatırım harcamaları, ihracat ile özel sektör uzun vadeli dış borçlanması arasında pozitif yönlü ilişki bulunmuştur. Model 3'e göre özel sektör uzun vadeli dış borçlanmaya özellikle sabit sermaye yatırım harcamaları, ihracatın finansmanı ve iç ekonomik istikrara bağlı olarak başvurmaktadır. Bununla birlikte yurtdışı faiz oranı da özel sektör dış borçlanmasında etkili olan bir diğer değişkendir.