1851 Londra Uluslararası Sergisi'ne Osmanlı İmparatorluğu'nun katılımı

Tüm Ulusların Endüstri Ürünlerinin Büyük Sergisi ile başlayan Dünya Fuarları, katılımcı ülkeler için birer temsil alanı olmuş, yapılan icatların, teknolojik ve sınai gelişimlerin sergilendiği, Sanayi Devrimi'nin etkisiyle elde edilen sermaye birikimleri için pazar arandığı, yeni uluslararası boyutlu etkileşim mekanları haline gelmişlerdir. Her ülkenin kendi temsilini güçlü, dikkat çekici vurgularla ön plana çıkarmak istediği bu platformların ilki ve öncüsü olan 1851 Londra Büyük Sergisi'nde Batı ve Doğu ülkeleri farklı sunumlarla kendilerini göstermiş, Batılı ülkeler sanayilerine ve ilerleyen teknolojilerine vurgu yaparak diğer ülkelere meydan okurken, Doğu toplumları sahip oldukları doğal kaynaklara, geleneksel üretimlere ve kültürel öğelere dikkat çekmeye çalışmışlardır. Düzenlenen ilk uluslararası tarihi sergi olan 1851 Büyük Sergisi yeni bir fuar tipi olan Dünya Fuarları'nın nüvesi olmuş ve birçok yönden ilklere imza atmıştır. Dünya çapında ilk kez birçok ülke çeşitli ve eşsiz koleksiyonları ile sergiye katılım sağlayarak hem kendi kültürünü, kaynaklarını, sanayisini ve teknolojisini tanıtma imkanı bulmuş hem de o dönem çerçevesinde diğer ülkelerle kendini kıyaslama şansına sahip olmuştur. Bir anlamda Büyük Sergi ülkeler arası etkileşimlerin ilk kez sağlanmasına olanak sunması ve teknolojik gelişmelerin ilk kez dünya çapında duyurulmasına zemin hazırlaması ile çok önemli bir eksikliği gidermiştir. Söz konusu sergiler üreticiler, tüccarlar ve tüketiciler arasında, dolaysız da olsa, ilişki kurulmasına imkan sağlamış; ülkeler arası rekabet savaş alanlarından Dünya Fuarlarına kaymıştır. Bu değişimi önceden fark eden İngiltere bu alanda da öncü olmayı başarmış, Sanayi Devrimini de gerçekleştiren ilk ülke olarak kendi sınai ve teknolojik gelişimini düzenlediği ilk uluslararası sergi olan Tüm Ulusların Endüstri Ürünlerinin Sergisi sayesinde tüm Dünya'nın gözleri önüne sermiştir. Büyük Sergi için Hyde Park'da sergi binası olarak inşa edilen Kristal Saray cam ve demir malzemeyi ilk defa bu kadar büyük boyutlarda bir araya getiren ve prefabrikasyon tekniğinin ilk olarak kullanıldığı mimarisi ile modern akıma öncü olan bir yapı olmuştur. İç tasarımı İslam Mimarisi'nden; özellikle Granada'daki Elhamra Sarayı'ndan esinlenerek hazırlanmış olan Kristal Saray ülkeler için hazırlanmış pavyonlarda ülkelerin kendi seçtikleri koleksiyonlarla ürünlerini sergilemelerine olanak sağlamıştır. Büyük Sergi'ye diplomatik kanallarla 34 ülke davet edilmiş olup bunlar; Avusturya, Belçika, Brezilya, Bremen, Şili, Çin, Danimarka, Mısır, Fransa, Almanya, Yunanistan, Hamburg, Hannover, Hollanda, Lubeck, Meksika, Mecklenburg-Strelitz, Yeni Granada, Oldenburg, İran, Peru, Portekiz, Roma, Rusya, Sardunya, Schleswig-Holstein, Sosyete Adaları, İspanya, İsveç, İsviçre, Tunus, Osmanlı Devleti, Toskana ve Amerika Birleşik Devletleri'dir. 1 Mayıs 1851 tarihinde açılışı Kraliçe Victoria tarafından yapılan bu özel serginin ilk gün biletleri açılış öncesi tükenmiş ve toplam 200. 000 İngiliz poundu değerinde bilet satılmıştır. Yaklaşık beş ay açık kalan sergi altı milyon civarında kişi tarafından ziyaret edilmiştir. Kral ve Kraliçe sergiye birçok kez önemli ziyaret gerçekleştirdiği gibi sergiye tüm dünyadan büyük ilgi gösterilmiş ve birçok ülkenin hükümdarı ve halkı sergiyi ziyarete gitmiştir. Büyük Sergi'de ilk kez insanlar barışçıl bir platformda bir araya gelinebileceğini görmüş ve sergi dönemin yabancı devletler adamları ve hükümdarları tarafından ziyaret edilerek XIX. yüzyılın en önemli olaylarından biri olduğunu gözler önüne sermiştir. Avrupa kral ve kraliçeleri, Rusya İmparatoru, Prusya Kralı, Belçika Kralı, Saxsenburg Dükası, Littez Prensi, Orleans Düşesi, eski Fransa Kralının ailesi ve Flemenk Kralı dahi Londra'ya gitmiş ve sergiyi ziyaret etmiştir. Fransa, Almanya, Avusturya, Prusya, Rusya, Belçika, Amerika, İtalya, İsviçre, İspanya, İsveç, Norveç ve birçok ülkeden memur sergiye görevli olarak gönderilmiş, Fransa ve Rusya tarafından gönderilen komisyonlar sergi ürünlerini kendi ülkelerindeki fabrikalarda üretmek amacıyla incelemiş, Çin'den sergiye gözlemciler gönderilmiştir.1. 400 sergi görevlisi tarafından sergilenen yaklaşık 15.000 üreticiye ait 100 .000'i aşkın endüstriyel ürün ziyaretçileri sergiyi gezdikleri süre boyunca adeta dünyanın birbirinden farklı köşelerine götürmüştür. Sergide en fazla İngiltere ve kolonilerine ait ürün sergilenmiş, ardından Fransa'nın ürünleri ve daha sonra Alman Zollverein'in ürünleri gelmiştir. Fransa'nın sergide en geniş içerikli koleksiyona sahip ülke olması ve bu koleksiyonun içerdiği gelişmiş sanayi ürünleri tüm dünyanın dikkatini çekmiştir. Ayrıca sergiye Fransız halkı da ilgi göstermiş ve ziyaret eden yabancıların sayısı yaklaşık 60.000 olup hemen hemen yarısı Fransa'dan gelmiştir. Tanzimat Dönemi'nde gelişen Osmanlı-İngiliz yakınlaşması ve 1838 Osmanlıİngiliz Ticaret Anlaşması'nın etkisiyle Sultan Abdülmecid İngiltere Kraliçesi Viktorya tarafından gelen teklifi kabul etmiş ve Osmanlı İmparatorluğu da Büyük Sergisi'de yer almıştır. Daha çok geleneksel ürünler, doğal zenginlikler ve kültürel öğeler içeren bir koleksiyon oluşturan Osmanlı İmparatorluğu'nun sergiye katılma amacı ülke topraklarının verimliliğini göstermek, Osmanlı tebaasının tarım, sanayi ve sanat alanlarındaki kabiliyetini kanıtlamak, padişahın ülkenin gelişmesi yolunda sarf ettiği gayreti ortaya koymak olmuştur. Bu doğrultuda sergi öncesinde Osmanlı hükümeti gönderilecek ürünlerin tespit edilmesi ve hazırlanması için Nafia Nezareti bünyesinde bir komisyon oluşturmuş ve tarım ürünlerinden doğal madenlere ve tekstil endüstrisi için hammaddelere, kumaşlara, halı, kilim, çini, el işlemeleri gibi ürünlere kadar çeşitlilik gösteren ürünlerden geniş bir koleksiyon hazırlamıştır. Zaten ürün çeşitliliğinin fazla olması isteği de İngiltere Kraliçesi'nden gelmiş ve Osmanlı padişahı tarafından kabul edilmiştir. 700 üreticiye ait olan ürün İstanbul'a ulaştıktan sonra bir hafta kadar İstanbul'da sergilenerek Padişah, devlet erkanı, şehzadeler, valide sultan, yabancı devlet sefirleri, tüccar ve esnaf sınıfı tarafından incelenmiştir. Ardından ürünler düzenli bir şekilde toplanarak, yaklaşık 200 sandığa yerleştirilmiş ve Feyz-i Bahri isimli vapura yüklenmiştir. 1.600 ton yük bulunan vapur Londra'ya gitmek üzere 13 Nisan 1851 Pazar akşamı İstanbul'dan hareket etmiş, 26 Nisan 1851 tarihinde yani serginin açılışına beş gün kala Londra'ya ulaşmış ve 29 Nisan 1851 tarihinde ürünlerin Southampton limanından Kristal Saray'a sevkiyatı işlemleri başlamıştır. Mısır'dan, Tunus'tan ve ülkenin farklı birçok noktasından toplanan ürünleri sergileyen Osmanlı İmparatorluğu pavyonu İngiliz Kraliçesi dahil binlerce kişi tarafından ziyaret edilmiştir. Halka kapanışı 11 Ekim 1851'de gerçekleştirilen sergi için 15 Ekim günü düzenlenen törende Prens Albert bir konuşma yaparak sergilerin uluslararası birlik ve barış için önemini vurgulamasının ardından madalyalar sahiplerine verilmiştir. Komisyonlar tarafından 170'i büyük olmak üzere 3088 madalya dağıtılmış olup, 36'sı Osmanlı İmparatorluğuna verilmiştir. Osmanlı hükümeti el emeği ürünleri, ev tekstili, porselen ve tarım ürünleri dallarında dört adedi Mısır'a ait olmak üzere 86 adet nişan ve 42 adet 'aferin name'den oluşan ödül almıştır. İngiltere'de Büyük Sergi'den elde edilen yaklaşık 500. 000 paundluk gelir ile İngiliz meslek ve sanat okulları açılmış, ayrıca Londra'nın South Kensington bölgesinde Victoria ve Albert Müzesi, Bilim Müzesi ve Doğa Bilimleri Müzesi kurulmuştur.