Lozan Antlaşması ve Montreux Boğazlar Sözleşmesi bağlamında boğazlar sorunu

1453 yılında istanbul'un fethinden sonra Boğazların egemenliği Türklerin eline geçmişşti, özellikle bu dönemde Boğazlarla ilgili kararları Osmanlılar tek başına alıyorlar ve bu dönem ulusal yetki dönemi olarak değerlendiriliyordu. Osmanlılar, 1535 yılından sonra kapitülasyonlar nedeniyle batılı ülkelerin ticaret gemilerine Boğazlardan serbest geçiş imkanı veren ayrıcalıklar tanımaya başladılar. Boğazların ve Karadeniz'in bütün yabancı ticaret gemilerine kapalı olması ilkesi, kapitülasyonlar ve bazı istisnalar hariç 1774 yılına kadar devam etti. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Rus ticaret gemilerine, ilk kez uluslararası bir antlaşmayla, boğazlardan serbest geçiş hakkı tanındı. Daha sonraki gelişmeler de de, Osmanlı Imparatorluğu'nun zayıflaması ile Boğazlarda bazı ayrıcalıklar verildiği görülüyordu. Osmanlı Imparatorluğu'nun, Boğazlar ve Karadeniz ile ilgili olarak mutlak egemenliği ve düzenleme yetkisi, Kale-i Sultaniye Antlaşması ile son buldu. Bu antlaşma, Boğazlar için bir dönüm noktası olmuştur. Bundan sonra, birçok savaş ve antlaşmada hep Boğazların etkisi vardı. Mısır sorununda Osmanlılara yardım eden Rusya, 1833 yılında imzaladığı Hünkar İskelesi Antlaşması ile Çanakkale Boğazı'nı Rusya lehine savaş gemilerine kapatma güvencesini Osmanlılardan aldı. Hünkar iskelesi Antlaşması'nı, Boğazlar Rejiminin, bundan sonra çok taraflı antlaşmalarla düzenlenmesine neden olan bir antlaşma olarak görebiliriz. Bundan sonra yapılan antlaşmalarda da geçiş ile ilgili hükümler yer almaktaydı. 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi'nde, Boğazların barış zamanında yabancı devletlerin savaş gemilerine kapalılığı ilkesi ana kriter olmuştu. Ancak ticaret gemileri serbest geçiş kuralına tabiydi. 1856 Paris Antlaşması ile 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi, bir anlamda tekrarlanmıştı. 1870'li yıllarda her ülke kendi iç sorunlarıyla ilgilendiği için, Rusya'nın 1841 Londra Sözleşmesi ve 1856 Paris Antlaşmasındaki aleyhine durumu değiştirmek istemesini kabul ettiler ve bunu da 1871 Londra Antlaşması ile tescillediler. Buna göre 1841 ve 1856 antlaşmalarının Karadeniz ile ilgili tarafsızlık kararları yürürlükten kaldırılıyordu. Ve Rusya donanma ve tersane kurma hakkını yeniden elde ediyordu. 1877- 1878 Ayastefanos Antlaşması'nda ise, Boğazların savaş ve barış zamanında, Rus limanlarından gelen ve bu limanlara giden tarafsız devletlere ait ticaret gemilerine açık olması hükmü yer alıyordu. Diğer devletler kendi çıkarları nedeniyle, bu antlaşmayı kabul etmediklerini bildirdiler ve bunun üzerine antlaşmanın kaldırılması için Berlin'de bir konferans topladılar. Bu konferansa bağlı olarak, Temmuz 1878'de Berlin Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ile, Rusya'nın, Karadeniz ve Boğazlar üzerindeki nüfuzu büyük ölçüde kırılmış oldu. 1878 Berlin Antlaşmasından, 1. Dünya Savaşı'na kadar olan dönemde ise, gizli antlaşmalar hariç Boğazlar ile ilgili başka bir antlaşma yapılmamıştır. 1841 Londra ile kurulan rejim, 1. Dünya Savaşı'na kadar uygulanmıştır. 1. Dünya Savaşı döneminde Osmanlı Devleti, Rusya'nın ve diğer büyük devletlerin Boğazlar üzerindeki çıkarlarını bildiği için, Almanya safında savaşa girmişti. Ve boğazları kendi takdiriyle kapatmıştı. İtilaf Devletleri ise buna karşı geldiler ve Boğazları ele geçirmek istediler. Savaş sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi'ne göre Osmanlı Devleti, Boğazlarla ilgili bazı şartları yerine getirmeyi kabul ediyordu. Bu mütareke ile Boğazlar ve İstanbul, bir anlamda İtilaf Devletlerine bırakılıyordu. 89 Mütarekeyi takip eden süreçte imzalanan ve uluslararası geçerliliği olmayan Sevres Antlaşması ile Boğazlar bütün devletlerin savaş ve ticaret gemilerine açılıyordu. Bu tarihten sonra Lozan Antlaşması'na giden süreç başlıyordu. Kurtuluş Savaşı döneminde, Sovyetlerle ve Batılı devletlerle, Boğazlar ile ilgili çatışmalar, ayrılıklar olmuş ve Kurtuluş Savaşı'nın bir sonucu olarak Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalanmıştı. Mudanya ile Yunanlılar, Meric'e kadar Doğu Trakya'yı 15 gün içinde boşaltacaklardı. Daha sonra toplanan Lozan Konferansı'nda, boğazlarla ilgili tezlerini sunan İngiltere, Sovyetler Birliği ve Türkiye uzun tartışmalardan sonra diğer ilgili devletlerle birlikte Lozan Boğazlar Sözleşmesi'ni imzalıyorlardı. Türkiye, bu sözleşme ile boğazların gayri askeriliğini kendisine verilen garantiler karşılığında kabul etmiştir. Boğazlar Sözleşmesi'nin en önemli eksikliği Boğazlar Bölgesi'nin silahsızlandırılmasıdır. Ayrıca bir komisyonun boğazlar ile ilgili hüküm vermesi de egemenliğimize tamamen zıt bir olaydır. Lozan Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye'nin güvenliğini ve egemenliğini sınırlasa da günün şartlarına göre başarı olarak değerlendirilebilir. 1930'lu yıllarda Avrupa ve dünyadaki buhranlar, gelişmeler, Lozan Boğazlar Sözleşmesi'nin Türkiye için yetersiz kaldığını gösteriyordu. Bu nedenledir ki Türkiye, ele geçirdiği her fırsatta bu sözleşmenin hükümlerini değiştirmek istedi. Sonuçta Türkiye'nin bu haklı isteğini görüşmek üzere Montreux Konferansı toplandı. Bu konferansın da ana tezleri, İngiltere, SSCB ve Türkiye'nin tezleriydi. Uzun görüşmelerden sonra, Türkiye'nin istekleri doğrultusunda bir sözleşme imzalandı. Montreux Sözleşmesi'nin en önemli esası, Türkiye'nin tarafsız olduğu bir savaşta, savaşan devletlerin harp gemilerinin boğazlardan geçmemesidir. İstanbul ve boğazlar, Mondros Mütarekesi sonucunda geçici yabancı işgalinde kaldıktan sonra, Lozan'da sınırlı da olsa bu işgal kaldırılmış, Montreux ile asıl söz sahibi olan Türkiye'nin eline geçmişştir. 90 Montreux Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye için olumlu kararlardan oluşan bir sözleşmedir. Günümüze kadar geçerliliğini devam ettiren bu sözleşmenin değiştirilmesi gündeme gelse dahi, Türkiye konu üzerinde kilit bir devlet olacaktır ve bu da 'Türkiye ile Boğazların' ayrılmaz bir parça olduğunu göstermektedir. 91