Türkiye'de kalkınma - sermaye birikimine enerji ihtiyacı üzerinden bakmak

Bu tez Türkiye'de sermaye birikim sürecini enerji dönüşümleri çerçevesinde incelemektedir. Temel olarak enerji dönüşümleri literatürü ve Marx'ın sermaye döngüleri ile değersizleşme / yeniden-değerlenme dinamikleri yaklaşımı kullanılmaktadır. Tezde, özellikle 2000'ler sonrası çok hızlı bir piyasa oluşumu ve metalaşma sürecinden geçen enerji sektöründeki büyük dönüşümlerin ardındaki aktörlerin ve devletin bu süreçteki konumu tanımlanmış, bu tanımlama Türkiye'de kapitalistleşme ve sermayenin uluslararasılaşmasının genel özelliklerinin tarihsel gelişimi ile bağlantılandırılarak yapılmıştır. Üretken sermayenin uluslararasılaşması, artı değer arayışında ilk olarak döner-değişmez sermaye olarak enerjinin ucuzlaştırılmasını gerektirecektir. İkinci olarak 1990'ların kamu borçlanması döneminde kamu tarafından 'yapılamayan' enerji yatırımları, belirli bir birikim düzeyine gelmiş sermayelerin değerlenme arayışıyla birleşerek, gerekli yeniden değerlenmenin, yani başka bir deyişle, enerjinin metalaşmasının önünü açacaktır. Enerji, petrolün uygun koşullarda elde edilebilmesi çerçevesinde, 1950'lerden itibaren içe yönelik birikim döneminin ve bu dönemdeki ulusal kalkınma ve büyümenin temel belirleyeni olarak ortaya çıkmıştır. Bu anlamda petrole dayalı elektrik üretimi ve diğer çeviriciler kalkınmacı popülizmi meşrulaştıran gündelik yaşamı doğrudan etkileyen tüketim, dolaşım ve üretim alanlarındaki bütünlüklü gelişmeleri belirler. Birikimin yüksek enerji ihtiyacı, kapitalistleşmenin petrol-elektrik bloğu döneminde gerçekleşmesi olarak ortaya çıktığı ölçüde enerji-madde yoğun üretimi gerektirecek, bunun elde edilememesi, 1970'lerin sonunda görüleceği gibi birikim krizlerinde kritik rol oynayacaktır. 1980'lerden itibaren Türkiye'de geç kapitalistleşme dönemi, merkez ülkelerde endüstrisizleşme ile rezonansa girdiği ölçüde enerji yoğun üretim dinamiklerini besleyecektir. /iffalse Sanayi özel /fi Sanılanın aksine 1980 dönüşümü enerjide kamu yatırımlarını azaltmamış ve ucuz emek-ucuz enerji rejimi özel sektörün meta temelli uluslarasılaşmasını kamusal politikalarla desteklemiştir. Enerji kaynaklarının çeşitlenmesi, petrolün sadece ulaşımda kullanıma gerilemesi sözü edilen çeşitlenmeyi daha da arttıracak olan büyük hızla artan elektrifikasyon; 2000'li yıllarda enerjinin bir yeniden değerlenme alanı olmasının ve yeni politik bölgesel ekonomik ilişkilerin zeminini hazırlayacaktır. Genel olarak ve sanayide artan enerji yoğunluğu, 2000'lerin başında artan petrol fiyatları ve enerjinin ekonomiye artan maliyeti bu süreci açıklamada yardımcı olacak göstergeler sağlamıştır. 2000'li yıllarda her alandan farklı ölçeklerde sermaye gruplarının enerji alanını yeniden değerlenme alanı olarak görmeleri saçılan birikim dinamikleriyle bağlantılı ve onu beslediği gibi aynı zamanda sermayeler arası büyük mücadelelere sahne olacaktır. Hükümet partisinin AKP olduğu 2000'lerin başından bu güne; kamu ihaleleri kaynaklı olanakları birikim de hızlıca kullanan belirli sermayelerin enerji alanında da hızlı yatırım artışları çok belirgindir. İnşaat alanı gibi enerji alanı da mekanla ve mülkiyetle ilgili kamu düzenlemeleri ve izinlerine doğrudan bağlı alanlar olarak benzer sermayelerin öne çıktığı alanlar olmuştur. Elektrik taşıma maliyetinin çok yüksek olması nedeniyle uluslararası rekabete görece kapalı, büyük ve uzun vadeli gelir getirebilen bir yeni yatırım alanıdır. Artan elektrifikasyon ve petrolün sadece ulaşım alanına geri çekilişi büyük imkanlar yaratmıştır. Sermaye, teşviklerin ve lisanslamaların kullanımı yanında fiyat politikaları ile, özelleştirmeler ve piyasa oluşumu boyunca, sistemli ve interaktif biçimde desteklenmiştir. Yenilenebilir enerji yatırımları, cari açığa karşı yerli üretimin desteklenmesi, enerji verimliliği, 'temiz enerji' yönelimi, yukarıda anlatılan çeşitlenmenin ve elektrifikasyonun dünyadaki gelişiminin geldiği sonucu anlattığı kadar doğaya ve insanın ürettiği kentsel ve mamur çevreye yönelik değersizleştirme/yeniden değerlenmenin ve birikim sorunları karşısında 'mekansal çözümlerin' gerekliliğiyle bağlantılı olarak değerlendirildiğinde Türkiye'de bunun yansımaları farklı bağlam ve biçimlerde görülmektedir.