Osmanlı Döneminde Rumeli Gazi-Derviş Tipolojisi (14-15. Yüzyıllar)

Bu çalışmada 14. ve 15. yüzyıllarda Rumeli'nin fetih, iskan süreci ve İslamlaşmasında öne çıkan gazi-dervişlerden Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba gibi gazi dervişlere ait menakıbname tarzı eserlerden hareketle gazi-dervişlerin tipolojisini inceledik. Bu noktada Kalenderi ekolüne mensup dervişlerin erken Osmanlı dönemindeki rollerini araştırdık. Ayrıca Rumeli fetihlerine katkı sağlayan ve etkileri günümüze kadar devam eden gazi-dervişlerinin ortak tipolojisini ortaya çıkarmaya çalıştık. Rumeli'de rolü ve etkisi büyük olan gazi-dervişlerin tarihteki köklerinin aydınlatılması günümüze de ışık tutacaktır. Birçok inanç grupları varlığını bu köklerde temellendirmeye çalışmaktadır. Osmanlı Devleti'nin Rumeli'yi fetih ve iskan sürecinde gazi-dervişlerin rolü ve etkisi konusunda müstakil araştırmalar bulunmakla birlikte Rumeli gazi-derviş tipolojisi analitik olarak ele alınmamıştır. Bu nedenle gazi-derviş tipolojisinin incelenmesi önem arz etmektedir. Tez çalışmamızda gazi-dervişlerin hangi şartlarda ve ne sebeplerle Horasan'dan Anadolu'ya geldiklerini, Anadolu'da kimlerle temas kurduklarını, nasıl bir çevrede yer aldıklarını, Selçuklu Sultanları ile olan ilişkilerini ve hangi tarihi olaylara karıştıklarını ifade etmeye çalıştık. Ayrıca gazi-dervişlerin erken Osmanlı Döneminde sufi çevrelerle olan münasebetlerini ve gazi-dervişleri Rumeli'ye sürükleyen sebepleri tahlil ettik. Çalışmamızda Saltukname, Seyyid Ali Sultan Velayetnamesi ve Otman Baba Velayetnamesi'nin yanı sıra başta M. Fuat Köprülü, Ömer Lütfi Barkan, Ahmet Yaşar Ocak, Abdurrahman Güzel, Rıza Yıldırım, Resul Ay ve Haşim Şahin gibi araştırmacıların çalışmalarını inceleyerek kültür tarihi bakımından kaynak değeri son derece yüksek olan menakıpnameleri tarihsel bağlamda ele aldık. Keza Türk ve batılı tarihçilerin gerçek birer kişilik olduğunu ifade ettikleri Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba'nın Heterodoks bir İslam inancının temsilcileri olduğunu ortaya koymaya çalıştık. Rumeli gazi-dervişlerden örneklendirdiğimiz Sarı Saltuk, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba'nın Velayetnameleri ile mevcut çalışmalar karşılaştırarak hayat hikayeleri ile alakalı tartışmalı konuları gözden geçirdik. Velayetnamelerini inceleyip Balkanlar'da tek başına mı yoksa Osmanlı Devleti ile birlikte mi hareket ettiklerini saptamaya çalıştık. Saltuk-name, Seyyid Ali Sultan ve Otman Baba Velayetnamesi'nde geçen keramet motiflerini inceledik. Bu velayetnameler ile Hacı Bektaş-ı Veli, Abdal Musa, Kaygusuz Abdal Velayetnamesi'nde ve Battal-name'de geçen keramet motiflerini karşılaştırdık. Gazi-dervişlerde Kalenderi etkisinin yanı sıra rüya menkıbesi, tenasüh ve hulul inancı ile don/suret değiştirme motiflerinin yaygınlığını tespit ettik. Sarı Saltuk ile başlayan, Seyyid Ali Sultan ile kurumsallaşan ve Otman Baba ile sürdürülen Bektaşilik kültürü içerisinde yer alan gazi-dervişlerin ortak tipolojisi olduğunu izah ettik. Bu çalışmamızda yaşadıkları toplumun sosyal, kültürel, iktisadi ve dini hayatına nasıl etki ettiklerini ve örgütlenme biçimlerini inceledik. Aryıca Rumeli'de savaşçı ve efsanevi kişilikleri ile öne çıkan gazi-derviş tipolojisini ve ortak yönlerini aydınlatmaya çalıştık.