Vergi incelemesi ve neticesinde yapılan tarhiyatların verimliliği

: Harika M. KIRGIL BAŞAKÜniversite : Uludağ ÜniversitesiAnabilim Dalı : MaliyeBilim Dalı : MaliyeTezin Niteliği : Yüksek Lisans TeziSayfa Sayısı : 89 Mezuniyet Tarihi : 26 / 12 / 2006Tez Danışman ı : Prof. Dr. Mehmet E. PALAMUTVERGİ İNCELEMESİ VE NETİCESİNDE YAPILAN TARHİYATLARINVERİMLİLİĞİEkonomik hayatta devletlerin varlığını sürdürebilmek için başvurdukları en önemli gelir kaynağı vergilerdir. Beyan esasına dayalı vergi sistemlerinde ise idarenin ve mükelleflerin kanunlarla belirlenen ilkeler çerçevesinde hareket edip etmediklerini tespit etmek amacıyla vergi denetimidevreye girmektedir. Vergi denetimi geniş anlamıyla mükelleflerin beyanlarının doğruluğu yanında idarenin yaptığı işlerin doğruluğunun saptanması ve personelin gerektiğinde soruşturmasının yapılmasını da kapsamaktadır. Çalışmamızda vergi incelemesinin ne olduğu kimler tarafından yapıldığı, yetkiyi nereden aldıkları, vergi incelemesini yapan birimlerinverimliliği, vergi incelemesinin verimliliği ölçülürken dikkat edilmesi gereken hususlar üzerinde durulmuştur. Vergi incelemesi daha önceleri yalnızca defter ve belgeler üzerinde yapılabiliyor iken serbest delil sistemi ile 1980 yılından itibaren defter belge dışındaki harici veriler de kullanılabilir hale gelmiştir. Tabiiburada ispat, delil ve karine kavramları devreye girmiştir. Vergi incelemesi yapılırken hem inceleme elemanı ve hem de incelemeye tabi tutulan tarafından dikkat edilmesi gereken bazı hususlar bulunmaktadır. Bunlardan bazılarıörneğin; İnceleme elemanı incelemeyi mükellefin iş yerinde yapmalıdır. Ayrıcamesai saatleri dışında mükelleften izin alınmadığı sürece vergi incelemesiyapılamaz. İncelemeye tabi tutulan incelemenin her safhasında incelemeelemanından bilgi isteyebilir. Vergi incelemesinin ülkemizde çok sayıda denetim birimi tarafından gerçekleştirildiği her zaman eleştiri konusu yapılmış olmakla beraber bazı yabancı ülkelerde incelemeyi yapan birimler konusunda yapılan araştırmada tüm ülkelerde vergi incelemesini birden fazla birimin yaptığı tespit edilmiştir. Vergi incelemesinin verimliliğinden söz ederken inceleme işiniyapanların sorunları, mükelleflerin sorunları, kanunların yeteri kadar açık olmaması gibi hususların dikkate alınmasının yerinde olacağı düşünülmektedir. Vergi kayıp ve kaçağını, kayıt dışı ekonomiyi önlemede en önemli araç olan vergi incelemesinin etkinliği için alınması gereken bazı önlemler vardır. Bunlar servet beyanının uygulanması mükelleflere nereden buldun diyesorulabilmesi, zaman kaybının önlenmesi açısından incelemelerdestandardizasyona gidilmesi, sektörel incelemelere ağırlık verilmesi, denetim birimleri arasında görev tanımı ve ayrımının iyi yapılması, İnceleme sonucundatarhiyat öncesi uzlaşma müessesesinin uygulanması ve inceleme elemanı tarafından yapılan incelemenin her iki tarafa açısından da hukuki sonuçdoğuracağının unutulmaması gibi hususlardır. Diğer bir tedbir de inceleme elemanlarının inceleme dışında diğer görevlerden mümkün olduğunca uzak tutulmaları gereğidir. İnceleme elemanlarının teknolojiden uzak kalmamaları ve günümüzde önem kazanan toplam kalite yönetimi çalışmalarına tabi tutulmaları gerekmektedir. Maliye Bakanlığı tarafından bu konuda yapılan çalışmalar oldukça zayıf kalmaktadır. Ayrıca 2005 yılında Maliye Bakanlığı denetim birimleri ve idari makamların toplam Türkiye genelinde 104. 578 vergi incelemesi yaptıkları bu incelemelerin 50.700 adedini vergi denetmenlerinin gerçekleştirdiği ve incelemeye tabi tutulan mükelleflerin 1000YTL tutarında kazanca karşılık 119YTL tutarında kazancı kayıt ve beyan dışı bıraktıkları tespit edilmiştir. 2004 yılına göre vergi kayıp ve kaçağının da % 42 oranında artış göstermiştir. Bu durum mükelleflerin inceleme oranlarının ve inceleme elemanı sayısının artırılması gerektiğini göstermektedir. Vergi incelemesi idare açısından devletin güvenilirliği, tarafsızlığı ve üstünlüğünü mükellefe gösterme yönü ile mükellef açısından mali ve hukuki boyutunun yanında eğitici ve caydırıcı yönü ile de önemlidir.