Petrol krizleri ve dünya iktisadi sistemine etkileri

Dünya ülkeleri, 1973/ 74 ve 1979 /80'de ham petrol fiyatlarının hızla artması sonucunda yaşanan iki petrol krizinin ardından olumsuz ekonomik gelişmelerle uğraşmak zorunda kalmışlardır. Bu çalışma, her iki krizin gelişmiş ve gelişen ülkeler üzerine etkileriyle birlikte; krizlerin çıkış dinamiklerini ve fiyat artışlarına tarafsız kalan hatta kimi zaman bu artışları teşvik eden ABD stratejisinin hedeflerini de irdelemeye yöneliktir. İki krizin hazırlanış dönemleri, dünya ekonomisine etkileri ve yarattığı değişiklikler ile sonuçlar bu doğrultuda incelenmeye çalışılmıştır. Birinci bölümde, petrol endüstrisinin tarih içinde yapılanışma yer verilmiştir. Bu bölüm, çok uluslu petrol şirketlerinin endüstri üzerindeki kontrollerinin derecesi ve dinamiklerini inceledikten sonra petrolün 1 .950'ler ve 1960'larda enerji kaynakları arasındaki öneminin artması, petrol ihraç eden ülkeler örgütünün kuruluş ve işleyişi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Aynı bölüm 1973/ 74 petrol krizine yöneliş sürecinin hareket noktalarının saptanmasıyla sonuçlandırılmıştır. İkinci ve üçüncü bölümlerde, 1973/ 74 petrol krizi ele alınmıştır. İkinci bölümde, kriz öncesinde dünya ekonomisinin genel durumu incelendikten sonra krizin hazırlanış yıllan (1970-73) süresince meydana gelen piyasa şartlan ve siyasi gelişmelere, petrol krizinin ABD hedeflerine uygunluğuna ve fiyat artışlarının nedenlerine yer verilmiştir. İkinci bölüme bağlı olarak geliştirilen üçüncü bölümde ise petrol fiyat artışlarının dünya ekonomisinde yarattığı etkiler ve krizin sonuçlan ele alınmıştır. Aynı bölüm kriz sonrasında doğal bir süreç olarak başlayan 'recycling'in dünya ekonomisinde ABD dolarının anahtar para konumunu güçlendiren yönlerinin incelenmesi ile sonuçlanıyor. Son bölüm ise 1979/ 80 petrol krizine ayrılmıştır. Bu bölümde İran Devrimi ile başlayan krizin çıkış dinamikleri ele alınmış; daha sonra fiyat artışlarının dünya ekonomisine etkileri incelenmiştir. Bölümün sonunda ise her iki kriz sonrasında ABD dolarının uluslararası finansal sistemdeki ağırlığına yer verilmiştir. Petrol krizleri, ABD'ye fiziki bir sektörden moneter bir sektöre geçiş imkanı sağlamıştır. Gerçekten de ABD, özellikle ilk kriz döneminde fiyat artışlarına tarafsız kalarak ve/veya destekleyerek, dalgalı kurların geçerli olduğu uluslararası bir para sisteminde 'doların' anahtar para statüsünü sağlamlaştırmış; diğer bir ifadeyle fiyat artışları sonrasında petrol ithal eden ülkelerin, petrolün temel ödeme birimi olan 'dolar' taleplerini artırmalarından hareketle dolarda yeniden bir 'kıtlık' havası yaratmıştır. İlk krizde kullanılan mekanizmaların değişmemesi nedeniyle 1979 /80'de gelen ikinci petrol krizini de 'ayrı' bir kriz olarak değil. ABD hedeflerine uygunluğu açısından 'tamamlayıcı' bir kriz şeklinde ele almak mümkündür. Krizlerden en olumsuz etkilenenler ise büyük bir dış borç batağına sürüklenen gelişen ülkeler bloku olmuştur. Esasen bugün bile doların anahtar para olarak kabul görmesinin temelini de bu dış borç yükü oluşturmaktadır. Petrolün gelecekte bir kriz yaratacak önemi kalmadığı ya da bir kriz için kullanılmasına gerek kalmadığı söylenebilir. Zaten krizlerin ardından enerji sistemlerinde başlatılan büyük dönüşüm, özellikle 21. yüzyılda enerji kaynakları arasında petrolün payının marjinal bir düzeye çekilmesine yönelik hedefleri içermektedir. Günümüzde reel olarak 1974 yılı düzeyinin altında seyreden petrol fiyatlan ise petrolle beraber OPEC'in önemindeki azalışın en belirgin kanıtıdır.