Türkiye'de 1980 sonrası siyasal iktidar, medya ve demokrasi

Siyaset bilimi ve siyaset sosyolojisinin en temel konularından biri de demokrasidir. Demokrasi rejimini kitlelere vaat eden ve yürüten kurumsal yapılar ise iktidarlar tarafından yönetilmektedir. İktidarlar ile etkileşim içinde ve onlar üzerinde etkili olan en önemli yapı ise hiç kuşkusuz medyadır. 1980 askeri darbesinin siyasal ve toplumsal alanda çok önemli değişim ve dönüşümlere yol açan tarihsel bir kırılma noktası olması ile eş zamanlı olarak dünyada yaşanan neoliberal politikaların etkileri Türkiye'de de görülmüştür. Her iki olgu siyasal, ekonomik, sosyo-kültürel alanda olduğu gibi medya-demokrasi ve medya-siyasal iktidar ilişkilerinde de önemli yapısall değişimlere yol açmıştır. Neoliberal politikalar, küreselleşme, özelleştirmeler ve rant paylaşım mekanizmaları medya ve iktidar arasında dinamik bir ilişki biçimi ortaya çıkarmıştır. Medyanın dördüncü erk niteliğinden uzaklaşarak siyasal iktidara yönelik toplumsal rıza ya da rızasızlık üretme aracı haline dönüşmesi, demokratik rejimi doğrudan etkilemiş ve demokrasi-medya ilişkisi daha fazla önem kazanmıştır. Tezde, medya ve demokrasi temelinde yaşanan değişim ve dönüşümün etkilediği alanları ve boyutlarını araştırmak ve nesnel bir yaklaşımla çözümlemek suretiyle; Türkiye'de medya ve demokrasi ilişkilerine farklı ve yeni bir bakış açısı getirmek ve bu ilişkinin demokrasi temelinde yeniden inşasına katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Türkiye ve esasen gelişmekte olan demokrasilerin genel bir karakteristiği olarak; medya ve siyasal iktidarlar arasında ekonomi-politik temelli bir ilişki bulunmaktadır. Ana akım medyanın kar maksimizasyonu ve sermaye birikiminin hızlandırılması, siyasal iktidarların ise toplumu yönetme egemenliğinin yeniden üretilmesi yönünde karşılıklı bağımlılık taşıyan bu ilişki biçimi; medyanın demokrasinin bir bileşeni olmaktan uzaklaşarak, kapitalist sistemin bir bileşeni haline gelmesine ve demokrasinin niteliklerinde aşınmaların ortaya çıkardığı hibrit rejime evrilme pratiklerine yol açmaktadır. Tezin birinci bölümü genel bir kuramsal çerçeve sunmaktadır. Liberal medya kuramı, eleştirileri ve alternatifleri ile Antik Yunan'dan günümüze demokrasi ve eleştirileri incelenmiştir. Bu bölümde, ideoloji konusu ve medyanın ideolojik açıdan araçsallaştırılması ele alınmıştır. Demokratik devletin en önemli bileşenlerinden birisi olarak sivil toplum konusu incelenmiş, kamusal alan ile kamuoyunun medya ilişkisi bağlamında yaşanan sorunlara ilişkin gücü biçimlendiren en önemli aracın medya olduğu yönünde çözümlemelerde bulunulmuştur. Ayrıca, tarihsel süreçte Türkiye'de neoliberal politika pratikleri ile küreselleşmenin medyada dönüştürücü etkisi çözümlenmiştir. Tezin ikinci bölümünde, ifade ve medya özgürlüğü, sansür ve otosansür konuları çok yönlü olarak ele alınmıştır. Bu bölümde, demokratik gelişimin sağlanması, demokratik yozlaşma ve iktidarın otoriterleşmesinin önlenmesi açısından siyasal iktidarın sınırlandırılmasında medyanın işlevi ve önemi ortaya konulmuştur. Medyanın, siyasal iktidarı demokratik temelli sınırlandırması idealinin, medyanın ekonomik çıkar ilişkilerine ya da parlamento gücüne dayalı olarak iktidarın medyayı sınırlandırma ve biçimlendirmesine dönüşmesi çözümlenmiştir. Önemli bir çözümleme alanı olarak, Türkiye'de 1980 sonrası yaşanan önemli siyasal krizler tarihsel olarak ele alınmıştır. Demokratikleşme ve otoriterleşme yönünde iki ana eksende ivmelenen bu krizlerin doğurduğu sonuçlar ile bu sonuçlar üzerinde belirleyici olan nedenler özgün bir çözümlemeye tabi tutulmuştur. Ayrıca, bu kriz dönemlerinde medyanın rolü ve medya politikaları incelenmiştir. Üçüncü bölümde, medya ve siyasal iktidar ilişki süreçlerinde görülen çatışma, gerilim veya uzlaşmaya dayalı süreklilik ve kopuş olgularının, ekonomik ve politik çıkar temelinde gerçekleşmesi ele alınmıştır. 2002 sonrasında medya-iktidar ilişkilerinde yaşanan salınım ve gerilimler sonucunda, ana akım medyanın bir kısmının mülkiyet yapısında yaşanan değişimler ele alınmış, bu değişimlerin iktidar yanlısı yayın politikası izleyen bir ana akım medya grubu oluşumu ile sonuçlandığı ortaya konulmuştur. Türkiye ve gelişmekte olan ülkelerde iktidar-medya ilişkileri dinamiğinin ve siyasal iktidarı elde etme ve medya faaliyeti örtülü amacının tarihsel arka planında; ekonomik-politik hegemonik güç olduğu ortaya konulmuş, bu ilişkilerde hegemonik öznenin 'güç' tarafından belirlendiği yönünde saptama ve çözümlemeler yapılmıştır. Türkiye'de neoliberal politika pratikleriyle birlikte tarihsel olarak günümüze kadar gelen seyri içinde, başat amacı kar ve sermaye birikimi maksimizasyonu olarak biçimlenen ana akım medyanın; salt meta üreten bir altyapı kurumu olarak mesleki kodları, demokrasinin bir bileşeni olma özelliğini/idealini yadsıması ve ekonomik güdülenmelerin egemenliğinde sermayenin etkin bir bileşenine dönüşmesi olgusu ortaya çıkmıştır. Bu kapsamda; kimi olay ve olgulara ilişkin haber ve köşe yazıları nitelik olarak içerik analizine tabi tutulmuştur. Medyanın, büyük altyapı yatırımları, özelleştirmeler ve kamu rant oluşumlarından pay almak adına, iktidara toplumsal rıza üretme ya da iktidar karşıtlığı temelinde araçsallaştığı çözümlenmiştir.