Demokrat Parti döneminde iktidar-muhalefet ilişkileri (1950-1960)

Demokrasi, kavramsal olarak evrensel bir içeriğe sahiptir ama uygulamadaki başarı düzeyi toplumdan topluma değişiklik gösterebilir. Demokrasinin uygulamadaki başarı şansı siyasal kültür tarafından desteklenmesine bağlıdır. Demokratik anlayışın gelişmesi ve demokrasinin siyasal bir sistem olarak yaygınlaşması, iktidarın sınırlandırılması ve muhalefetin iktidara alternatif bir kurum olarak ortaya çıkmasıyla gerçekleşmiştir. Demokratik sistemin istikrarlı bir şekilde işleyebilmesi muhalefetin varlığına bağlıdır. Bununla birlikte muhalefetin örgütlenme derecesi ve iktidar-muhalefet ilişkilerinde, demokrasinin istikrarlı bir şekilde işlemesine katkıda bulunmaktadır. Ancak muhalefetin sistem içindeki konumu siyasal kültürün etkisi ile bir anlam kazanır. Türk siyasal kültürü, Osmanlı'dan devraldığı merkeziyetçi siyasal yapının etkisiyle, muhalefete karşı olumsuz bir tavrı içinde barındırmaktadır. Osmanlı siyasal kültüründe var olan 'devletçi' siyasal gelenek, muhalefetin meşru bir siyasal hareket olarak kurumsallaşmasını engellemiştir. Türk siyasal kültüründe muhalefet olgusu meşru olarak algılanmadığı için, hep bir siyasal problem olarak görülmüş ve siyasal iktidar tarafından devamlı olarak kontrol edilmeye çalışılmıştır. Muhalefeti gayrı meşru bir siyasal olgu olarak tanımlama alışkanlığı, Cumhuriyet Dönemi'nde de devam etmiştir. 1924 ve 1930 yıllarında kurulan iki muhalif parti, TpCF ve SCF 'gerici' ve 'bölücü' gibi geleneksel suçlamaların muhatabı olmuş ve kısa sürede kapatılmışlardır. Özellikle 1930'lu yıllarda tek-parti yönetiminin kurumsallaşmaya başlamasıyla siyasal muhalefetin hareket alanı daralmıştır. Türkiye, İkinci Dünya Savaşı sona erinceye kadar tek-parti tarafından muhalefetsiz olarak yönetilmiştir. İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra yaşanan uluslararası gelişmeler ve iç politikada yaşanan sıkıntılar, ülkede çok partili siyasal hayata geçişi zorunlu hale getirmiştir, ilk muhalefet partisi Milli Kalkınma Partisi adıyla 1945 yılında kurulmuş ancak toplumsal muhalefeti harekete geçiremediği için başarılı olamamıştır. 1946 yılında kurulan Demokrat Parti ise, girdiği ilk çok partili seçimlerde başarılı olamamışsa da, 1950'de yapılan genel seçimlerde ülkede tek-parti yönetimine karşı oluşmuş muhalefet gruplarının hepsinin desteğini kazanarak iktidara gelmeyi başarmıştır. Türkiye'de çok partili düzene geçiş, demokratik açıdan beklenen zihinsel dönüşümü yaratamamıştır. Demokrat Parti iktidara geldikten sonra kendini 'inilli irade' nin tek temsilcisi saymış, benimsediği çoğunlukçu iktidar anlayışı ile iktidarı paylaşmaktan kaçınmıştır. Halk Partisi ise gerçekleşen iktidar değişimini 'bir yanılgının eseri' olarak görmüştür. İktidar muhalefeti komünistlik ile, muhalefet ise iktidarı diktatörlük ile suçlamıştır. Bu tür suçlamaların partiler arasında yarattığı karşılıklı güvensizlik ortamı, iktidar-muhalefet ilişkilerini olumsuz yönde etkilemiş bu da siyasal ilişkilerde diyalog eksikliğinin yaşanmasına neden olmuştur. Bu diyalog eksikliği, siyasal kültürümüzde var olan hoşgörü eksikliği ile birleşerek, iktidar-muhalefet ilişkilerinde yaşanan gerginliklerin sürekli bir krize dönüşmesine kolaylaştırmıştır. Demokrat Parti iktidarının ilk yıllarında başlayan siyasal anlaşmazlıklar, 1955'ten sonra süreklilik kazanmış, Demokrat Parti'nin son günlerine kadar siyasal istikran olumsuz yönde etkilemeye devam etmiştir.