turkish-nlp-suite/AkademikDerlem huggingface dataset:
Intellectuals of varied state traditions: The Ottoman Empire and Volga-Ural region

Bu çalışmada, farklı devlet geleneklerinin mevcut olduğu iki coğrafyada entelektüellerin konumu mukayeseli olarak anlaşılmaya çalışılmıştır. İdil-Ural bölgesinde Cengiz Han ile oluşmuş devlet anlayışı, evladı tarafından asırlarca temsil edilmiş; bölgede yaşanan Altın Ordu hakimiyetinden sonra 1552'de Kazan Hanhğı'nm devrilmesiyle Rus hakimiyeti dönemi başlamıştır. Cengiz Han devlet geleneği ülüş prensibini ön plana çıkarmakta ve güçlerin dağılımı ilkesini benimsemekte idi. Bu tür bir geleneğin varisi olan coğrafyada Rus hakimiyetinden sonra ise entelektüelin kaygısı hayatiyetini sürdürebilmek üzerine kurulu olmuştur. Osmanlı Devleti, kendisinden önceki İslam devletlerinin oluşturduğu geleneği hiç şüphesiz devraldı; fakat fetih politikaları ve devletin konumu gereği pratik kaygılarla kendine özgü bis sistemin de zamanla temsilcisi oldu. İdil-Ural sahasındaki güçler dağılımı anlayışı, Anadolu'da yerini güçlü bir merkeziyetçi anlayışa bırakmıştı. Bu merkezi anlayış, sıkı bürokratik hiyerarşi entelektüelin zihniyet dünyasını belirledi ve devlet ile karşı karşıya gelme sürecine nasıl katkıda bulundu? Bu çalışmada bu konular irdelenmektedir.
Salnamelere göre sosyo-ekonomik yapısıyla Edirne Sancağı (1870-1903)

Bu araştırmanın amacı, 1870- 1903 seneleri arasında yayınlanmış olan dönemin Edirne Vilayetine ait salnamelere göre Edirne Sancağı'nın Sosyo-Ekonomik yapısını ortaya çıkarmaktır. Bölgenin idari, sosyal ve ekonomik yapısı hakkında bilgi veren salnameler, arşiv belgeleri ve diğer kaynaklar ile desteklenmiştir. Özellikle XIX. yüzyılın son çeyreği ile XX. yüzyılın ilk senelerini kapsayan çalışmamızda Edirne Sancağı örneğinde Osmanlı Devleti'nin taşrasında meydana gelen değişimleri ve her alandaki yeni uygulamaları görmek, bunların başarılı veya başarısız olduğunu gözlemlemenin yanı sıra, aynı süre içerisinde yaşanan 1877- 1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın (93 Harbi) genelde Osmanlı'ya yerelde ise Edirne şehri ile beraber Edirne Sancağı'na verdiği zararı tespit etmek mümkündür. Yaklaşık 140 sene öncesinden başlamak üzere sancağın merkezi Edirne şehri başta olmak üzere bugün olduğu gibi o senelerde de sancağın kazaları olan Uzunköprü, Havsa ile bir dönem sancağın kazası olan Babaeski, Pınarhisar ve Kırklareli'nin yaşadığı değişimi de bu çalışmada görebiliriz. Sancağın diğer kazalarından Cisr-i Mustafa Paşa, Dimetoka, Kırcaali, Ortaköy, Ferecik ve Kızılağaç ise maalesef bugün Türk toprakları içerisinde yer almamaktadır.
Osmanlı İmparatorluğu 19. yüzyıl dış ticareti üzerine bir deneme: İzmir Limanı örneği 1865-1912

Osmanlı İmparatorluğu 19. yüzyıl boyunca, dış ticaret kanalı ile, bir anlamda dışa açılmıştır, ancak gözlenen odur ki, bu açılış, Osmanlı İmparatorluğu geneli için söz konusu olmamıştır. İmparatorluk sınırları içerisinde, belirli bölgeler, Avrupa ile gerçekleştirilen dış ticaretin etkisi ile, pazar için üretime yönelirken, imparatorluk genelinde; otarşik bir yapı varlığını korumuştur. Pazar için üretime güdümlenen bölgelerin varlığı, genelde, dış ticaretin gerçekleştiği pazarlar ve bunlara uzanan taşıma yolları çevresinde söz konusu olmuştur. Ticari örgütlenmede ise, limanlar başı çekmişlerdir. Çalışmada Osmanlı imparatorluğu ihracatı içerisinde tuttuğu yer ile önem kazanmış olan, İzmir limanı konu alınmıştır. Çalışmanın ilk bölümü, 19. yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu ve Avrupa perspektifinde, Osmanlı İmparatorluğu dış ticareti üzerinde de etki ortaya çıkartması beklenen gelişimlerin incelenmesine ayrılmıştır. İkinci ve üçüncü bölümlerde, Osmanlı İmparatorluğu ve İzmir limanı dış ticareti, ithalat ve ihracat bazında, genel eğilimleri ile ele alınmış ve gelişimler tanımlanmaya çalışılmıştır. Son bölümde ise, dış ticarete ilişkin belirli göstergeler ışığında, İzmir limanının Osmanlı İmparatorluğu dış ticareti içerisindeki yer ve önemi ortaya konulmuş ve bu yer ve önemin belirleyenleri tanımlanmaya çalışılmıştır.
Solak-Zade tarihi'nin tahlili ve metin tenkidi

Solak-zade Mehmed Hemdemi Çelebi 17. yüzyılda İstanbul'da yaşamış tarihçi, şair ve bestekardır. Hakkında çok az bilgi sahibi olduğumuz Solak-zade şiirlerinde 'Hemdemi' musikide ise 'Miskali' mahlaslarıyla tanınmaktadır. Küçüklüğünden itibaren tarih kitaplarına ilgi gösteren Solak-zade, Hasodabaşı Hasan Ağa'nın teşvikiyle yazdığı ve kendi adıyla meşhur Nevadirü'l Vuku isimli eserin de müellifidir. Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Sultan I. Ahmed'in vefatına kadar gerçekleşen askeri ve siyasi olayları ihtiva eden Solak-zade Tarihi, Hoca Sadeddin Efendi'nin Tacü't Tevarih'i, Gelibolulu Mustafa Ali'nin Künhü'l Ahbar'ı ve Edirneli Mehmed b. Mehmed'in Nuhbetü't Tevarih isimli eserlerinin icmalidir. Müellif kaynaklarını hiç değiştirmeden aynen aktardığından orjinallikten uzak olan eser, Joseph Von Hammer tarafından Osmanlı Tarihi hakkında yazılmış en faydalı hülasa olarak nitelendirilmiştir.
Osmanlı-İran savaşları (1722-1746)

Yavuz Sultan Selim ve Şah İsmail döneminde başlayan Osmanlı-Safevi mücadelesi kesintilere uğrayarak 18. yüzyılın ilk yarısının sonlarına kadar devam etti. 18. yüzyılın ilk yarısına gelindiğinde Safevi Devleti'nin zayıflamasıyla Afganlılar isyan ederek Safevi Devleti'nin başkentini ele geçirdiler. Bunu fırsat bilen Rusya Hazar Denizi kıyılarını ele geçirmeye çalıştı. Rusya'nın Hazar Denizi kıyılarına inmesinden rahatsız olan Osmanlı Devleti bunu engellemek için Safevi topraklarını ele geçirmeye başladı. Rusya ile girişilen bu mücadele iki devletin Safevi topraklarını aralarında paylaştıkları bir anlaşma ile son buldu. Osmanlı Devleti kısa sürede Tebriz, Azerbaycan, Gence, Karabağ, Nahcivan, Revan, Erdelan, Hamedan, Ordubad, Serağa, Çors, Şemahi ve Şirvan gibi Safevi topraklarının önemli bir kısmını ele geçirdi. Nadir Han ortaya çıkana kadar gelişmeler Osmanlı Devleti'nin lehine devam etti. Nadir Han, 'Tahmasb Kulu Han' unvanı ile Safevi ordularının başına geçtikten sonra Afganları İran'dan çıkarmayı başardı. Bundan sonra Osmanlı Devleti ile İran arasında bir dizi savaş yaşandı. Bu savaşlar neticesinde Nadir Han Osmanlı Devleti'nin ele geçirmiş olduğu yerleri geri aldı. Savaşlar Nadir Han'ın Caferi Mezhebi'ni Osmanlı Devleti'ne beşinci mezhep olarak kabul ettirmeye çalışması ile devam etti. İki devlet arasında 1746 yılına kadar devam eden savaşlar neticesinde iki taraf bir başarı elde edemedi. Böylece iki devlet IV. Murat zamanında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın maddelerini esas alan bir antlaşma üzerinde anlaşmak zorunda kaldılar.
Gümrü, Moskova ve Kars Antlaşmaları'nda Iğdır ve Nahçıvan

Jüri : Yrd. Doç. Dr. Muammer DEMİREL Jüri : Jüri : İğdır ve Nahçıvan coğrafi yakınlıklarının yanı sıra tarihi, kültürel ve sosyal yönlerden de büyük benzerlik göstermektedir. Bölge, Selçuklu Sultanı Alparslan zamanında Türkler'in eline geçmişş, daha sonra da çeşitli devletlerin yönetiminde kalmış, son olarak Osmanlılar'dan İran'a, iran'dan da Rusların eline geçmişştir. 1917 Bolşevik İhtilaliyle Ruslar I. Dünya Savaşı'ndan çekilince bölgeyi Ermenilere bırakmışlar, Ermeniler'de bu bölgede yaşayan Müslümanlara büyük baskı ve katliamlar uygulamışlardır. Bölge Ermeni katliamlarından Türk ordusu sayesinde kurtulmuş, Doğu sınırımızı çizen Gümrü, Moskova ve Kars Antlaşmalarıyla bu bölge sınırımız çizilmiştir. Sonuçta Nahçıvan Azerbaycan'a bağlı özerk bir Cumhuriyet olarak kalırken İğdır bölgesi uzunu bir aradan sonra Anavatanla kucaklaşmanın mutluluğuna kavuşmuştur. Bölgenin siyasi durumunu belirliyen bu antlaşmalar bölgede dört devlet arasında bölünmüş aileleri de ortaya çıkarmıştır.
Ordu mecmuasının değerlendirilmesi ve transkripsiyonu, 1908

II. Meşrutiyet'in ilan edilmesinden hemen sonra basın dünyasına Edirne Vilayetinde giriş yapan Ordu mecmuası, Osmanlı Devleti'nin en kritik döneminde yayımlanmaya başlamıştır. Devletin asırlardır yaşadığı çıkmazın merkezinde görülen askeri alandaki yetersizlik, Ordu mecmuasının kurucuları olan Kolağası İbrahim Zihni ve Mümtaz Yüzbaşı Hüseyin Hüsnü'nün matbuat hayatına girmelerindeki temel sebep olmuştur. Mecmua mesleki konularda okuyucularını bilgilendirmeyi hedeflemiştir. Bu doğrultuda özellikle yabancı eserlerden ve gazetelerden tercüme yapmak suretiyle oluşturulan makalelere sayfalarında yer vermiş ve haftalık olarak basılmıştır. Mecmuanın siyasi nitelikli bir yönlendirme amacı söz konusu değildir. Dönemin özellikle askeri eğitim ve askerlik mesleğini icra anlayışına ışık tutmaktadır. Ordu mecmuası mesleklerini hakkıyla icra etmek isteyen idealist askerlerin dört ay sürebilen çabalarının bir semeresidir. 16 sayı basılmış, çoğu oldukça hacimli 43 makale yayımlanmıştır. Yerel bir yayın olmaktan ziyade kendi alanı olan askeri basın ve mesleki çevrelerde etkili olmuş bir taşra mecmuasıdır. Mecmuanın Osmanlıca'dan transkripsiyonu yapılmış, makaleler sınıflandırılmış ve değerlendirilmiştir.
XIX. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti'nde muhaceret, iskan ve entegrasyon : Bursa Sancağı örneği

Bu çalışmada Kırım Savaşı (1853-1856) ve 93 Harbi (1877- 1878 Osmanlı Rus Savaşı) neticesinde gerçekleşen iki büyük kitlesel nitelikli göç hareketi karşısında Osmanlı Devleti'nin ürettiği göç politikalarının Osmanlı taşrasının önemli merkezlerinden biri olan Bursa Sancağı örneğinde tahlili ile Bursa Sancağına iskan edilen muhacirlerin iskan süreci sonrasında yaşadıkları entegrasyon problemleri ele alınmıştır. Bu çerçevede öncelikle Kırım Savaşı ve 93 Harbi neticesinde yaşanan iki büyük kitlesel nitelikli göç hareketinin nedenleri izah edilmiş, Osmanlı Devleti'nin bu göçler karşısındaki tutumu göçle ilgili kurumlar, çıkarılan kanun ve talimatlar çerçevesinde ortaya konulmuştur. Daha sonra göç ve iskan kavramları üzerinden, bu kitlesel nitelikli göçler sırasında Bursa Sancağına iskan edilen muhacirlerin yaşadığıentegrasyon problemleri irdelenmiş, muhacirlerin iskan süreci sırasında ve iskan süreci sonrasında yaşadığı sıkıntılar izah edilmeye çalışılmıştır. Böylece Osmanlı Devleti'nin iki büyük kitlesel nitelikli göç hareketi sırasında ortaya koyduğu göç ve iskan politikalarının teoriden pratiğe dönüşen yüzü Bursa Sancağı örneğinde analiz edilmeye çalışılmıştır.
II. Abdülhamit Han döneminde Ermeni meselesi üzerinde Osmanlı-İngiliz siyasi mücadelesi

Ermeniler asırlarca hem Selçuklu hem de Osmanlı dönemlerinde Türklerinhakimiyetleri altında huzur içerisinde yaşadılar. Bu yüzden Türklerle Ermeniler arasında kuvvetli bir dostluk bağı oluşmuştu. Osmanlı Devleti de bu yüzdenErmeni milletini 'Millet-i Sadıka' olarak adlandırdı. Ancak, daha sonra Avrupalı emperyalist devletlerin vaatlerine ve kışkırtmalarına inanan Ermeniler kendilerinikoruyan Osmanlı devletine karşı isyan etmeye başladılar. Özellikle, II. Abdülhamit devrinde bu isyanlar artmış ve bu dönemde İngiltere'nin de büyük etkisiyle Ermeni meselesi uluslararası bir sorun haline dönüştü. SultanAbdülhamit, İngiltere'nin Osmanlı topraklarında Ermenileri kullanarak kendi çıkarları doğrultusunda Osmanlı devletinin parçalanması için gösterdiği yıkıcıfaaliyetlerin farkına vararak buna engel olmaya çalışması sebebiyle Ermeni meselesi üzerinde Osmanlı ve İngiliz çıkar çatışması meydana geldi.
Alemdar ve Tasvir-i Efkar Gazetelerinin başmuharrirlerinin gözünden mütareke dönemi (30 ekim 1918-16 mart 1920)

Bu çalışma esas olarak, tam bir asır öncesinde iki köşe yazarının kendi gazetelerinde günlük olarak yazdıkları makalelere dayanmaktadır. Gazetelerin isimleri, Alemdar ve Tasvir-i Efkar'dır. İki gazetenin kuruluşu daha önceki tarihlere rastlamaktadır. Bu çalışmada temel alınan tarih aralığı Tasvir-i Efkar için 30 Ekim 1918- 16 Mart 1920; Alemdar için ise 15 Aralık 1918- 16 Mart 1920'dir. Söz konusu tarih aralığında Tasvir-i Efkar'ın köşe yazarı gazeteci bir aileden gelen Velid Ebüzziya; Alemdar'ın köşe yazarı ise Refi' Cevad'dır. Çalışma, I. Dünya Savaşı'nın hemen sonrasını ele aldığı için yakın geçmişşteki olaylar onların görüş alanının tam içindedir. Dolayısıyla hem günlük meseleler hem de devam eden problemlerin kaynağı olarak gördükleri acı geçmişş onların köşelerinde bir arada yer almıştır. Mondros Mütarekesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun yenik çıktığı bir savaşın sonucunda imzalanmıştır. I. Dünya savaşında Osmanlı devleti siyasi, sosyal, ekonomik ve daha birçok açıdan tarihindeki en zor günleri tecrübe etmiştir. Doğal olarak bütün sıkıntılar mütarekenin imzası ile de son bulmamıştır. Bunların yanına bir de belki en önemlisi olan memleketin geleceğiyle ilgili kaygılar eklenmiştir. Bütün olumsuzluklara rağmen elde kalan yerlerde bir gelecek umudu büsbütün yok olmuş değildir. Yazarlar bu karmaşık ruh halini neredeyse her günkü yazılarında fazlasıyla yansıtmışlardır. İzmir'in işgalinden sonra ülkenin geleceğiyle ilgili son derece farklı bir döneme girilmiştir. Yunan işgali, özellikle Anadolu'da milli uyanışı tetiklemiştir. O her zaman milleti ön plana çıkarsa da, bu hareketin lideri Mustafa Kemal Paşa olmuştur. Adı geçen iki yazar en çok bu mesele üzerinde birbiri ile karşı karşıya gelmişlerdir. İşte bu çalışma, yukarıdaki meselelerle ilgili Refi' Cevad ve Velid Ebüzziya'nın görüşlerini ortaya koyma çabasının bir ürünüdür.
74 Numaralı Mühimme Defteri'nin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi: 121-241

Osmanlı İmparatorluğu'nun en önemli karar alma organı olan Divan-ı Hümayun'da siyasi, askeri, içtimai, hukuki, iktisadi her türlü meseleler görüşülüp karara bağlanırdı. Alınan bu kararlar ise Divan-ı Hümayun Defterleri adı verilen bir takım defterlere kaydedilirdi. Bu defterlerin en önemlisi Mühimme Defterleridir. Divanda alınan karar hükümlerinin birer suretlerinin kaydedildiği ve bir çeşit zabıt hüviyetinde olan bu defterler, muhtevaları itibarıyla pek çok araştırma sahasını ilgilendiren ve yazıldıkları dönemle ilgili önemli bilgiler veren özelliğe sahiptirler. Transkripsiyonunu yaptığımız 74 Numaralı Mühimme Defteri Sultan III. Mehmed döneminin ilk yıllarına ait olup, bu dönemde meydana gelen olaylar hakkında dikkate değer bilgilere haizdir. Özellikle bu dönemde başlayan eşkıyalık olayları ve buna karşı alınan önlemlerle ilgili hükümlerin çokça yer aldığı defterde ayrıca askeri ve mali hükümlere de sıkça yer verilmiştir. Çalışmamızda defterin transkripsiyonunun yanı sıra defterin şekil ve muhtevasıyla ilgili kısa bir tahliline yer verilmiştir.
Teselya meselesi (1881)

Berlin Kongresi'nin sonucu olan Berlin Antlaşması, XIX. yüzyıl boyunca Balkan milletleri için en önemli antlaşma olmuştur. Bu antlaşma, Yunanistan'a doğrudan hiçbir arazi vermemiştir. Kongre, Osmanlı Devleti ve Yunanistan'ı, Tesalya ve Epir'deki sınırlarını tashih için görüşmeye yöneltmiş ve antlaşmanın 24. maddesinde bu çabalar akim kalırsa Büyük Güçlerin arabuluculuk edeceklerini belirtmiştir. Tahmin edilebileceği gibi, Bab-ı ali bu durumu mümkün olduğunca ertelemeye çalışırken Yunan Hükümeti bu kararı yerine getirmek üzere derhal girişimlere başlamıştır. Nihayet, Şubat 1879'da, iki ülkenin delegasyonları Preveze'de bir araya gelmişlerdir. Bu iki devlet mutabakata varamadıklarında Büyük Güçler müdahaleye mecbur kalacaklardı. 1879 yılı Ağustosu'ndan Kasımı'na dek İstanbul'da sonuçsuz bir konferans toplanmıştı. İngiltere'de Yunan Dostu William Gladstone başkanlığında Liberal hükümetin 1880 yılında kurulmasıyla Yunan davası çok büyük bir yardım görmüştür. Aynı yılın Temmuz ayında Berlin'de toplanan konferansta Büyük Güçler Yunanistan'ı uygun bir sınır düzenlemesi ile ödüllendirmişlerdir. Geriye bunu Osmanlı Devleti'ne zorla kabul ettirmek kalmıştı. Buna yalnız Osmanlı Devleti itiraz etmemiş, fakat Karadağ sınırı meselesinde olduğu gibi, sınır kararlarından etkilenen Arnavut nüfus da her tür sınır değişikliğine karşı çıkmıştır. Büyük Güçler nihayet 1881 yılı Temmuz ayında meseleyi çözümlemişlerdir. Yunanlılar beklediklerinden daha azını elde etmişlerdir ancak Tesalya, ve Epir'in bir kısmı krallığa katılmıştır. Sınırların nihai şekli 1882'de saptanmıştır.
XVI. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin doğu ticareti

Doktora Tezi XVI. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Doğu Ticareti Mehmet KABACÖC Fırat Üniversitesi Soyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı 2001; Sayfa: XVI + 367. Tez çalışmamızda Osmanlı Devleti'nin İran ve Hindistan ile olan ticari ilişkileri incelenmeye çalışılmıştır. XV. yüzyılın sonlarında ve XVI. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti'nin Doğu ve Güney Sınırlarında önemli siyasi gelişmeler yaşanmıştır. Bu gelişmeler, Portekizlilerin Hint Okyanusu'na denizyolu ile ulaşması ve Hindistan'dan Doğu Akdeniz'e giden ticaret yollarını kapaması, Memlukluların Portekizliler ile ticaret yollan için mücadeleye başlaması, İran'da Safevi Devleti'nin kurulması, Osmanlı Devleti'nin Safeviler ile etnik ve dini nedenlerden dolayı mücadeleye başlaması, Osmanlı Devleti'nin Memluklu Devletine son vermesi ve Osmanlı Devleti'nin Baharat yolu için Portekizlilerle karşı karşıya gelmesidir. Bu olaylar ticaret ilişkilerini büyük ölçüde olumsuz yönde etkilemiştir. XVI. yüzyılda Osmanlı - İran ticareti savaşlar sebebiyle gerilemiş ve XV. yüzyıldaki seviyesinin altında kalmıştır. Hindistan ile Doğu Akdeniz arasındaki ticaret ise 1550'lerden itibaren gelişmeye başlamış ve Portekizlilerin Hindistan'a gelmesinden önceki seviyesine ulaşmıştır. Tez çalışmamızda, Osmanlı Devleti'nin Doğu Ticareti ile ilgili ticaret politikası, ambargolar, ticaret yollan, ticaret mallan, tüccarlar, gümrükler, kullanılan paralar, şehirler, ile ilgili bilgiler de verilmiştir.
XVI. Yüzyılda Delvine sancağı (1551-1583)

Sayfa: Jüri: Yrd. Doç. Dr. Mehmet İNBAŞI Delvine Şehri Arnavutluk'un güneyinde, Cer dağının eteklerinde yer almaktaydı. Adriyatik Denizi'nde kıyılan bulunan şehir, verimli bir ova üzerinde kurulmuştu. Tarihi geçmişşi hakkında fazla bir bilgi olmamakla beraber XI yüzyılda Bizans İmparatorluğu dönemine ait yerleşim birimleri vardı. Sultan Çelebi Mehmed zamanında fethedilen şehir Osmanlı iskan politikası sonucunda oldukça gelişmiştir. Nitekim 1431 tarihinde 60 Hanelik küçük bir köy iken 1551'de beş kaza' dan müteşekkil önemli bir Saneak'ın merkezi durumundaydı. Tahrir Defterleri'nde belirtildiği üzere Delvine Şehri'nde 1551 ve 1583 tarihleri arasında Gayr-i Müslim nüfus meskun olup Müslüman-Türk nüfusu da mevcut idi. Gayr-i Müslim ve Müslüman Türk nüfusunun beraber yaşadığı şehir, önemli bir stratejik konuma sahipti. Şehrin askeri önemi yanında ticari faaliyetleriyle de Osmanlı Sancakları arasında müstesna bir yere sahipti. n Önemli ticari yol güzergahları üzerinde bulunan şehrin, XVII yüzyıldan itibaren ticari faaliyetleri artmıştır. Şehirde fazla meslek dallan olmamakla beraber en fazla Debbağcılık yapılmakta idi. Delvine'ye bağlı köylerde ise halkın büyük bir kısmı zirai üretim ile uğraşmaktaydı. Yetiştirilen mahsuller içinde en önemlileri buğday, arpa, mısır, meyve, sebze, zeytin ve üzüm idi. Bilhassa Şıra üretimi oldukça fazlaydı. Delvine Sancağında bulunan toprakların tamamı miri arazi bünyesinde umar gelirlerine ayrılmıştı. Miri arazi gelirlerinin büyük bir kısmı da haslara tahsis edilmiştir.
XVI. yüzyılda Şeyhlü kazasında yerleşme ve nüfus

Günümüzde Işıklı olarak bilinen Şeyhlü, XVI. yüzyılda Kütahya Sancağı'na bağlı bir kaza merkeziydi. XVI. asırda Şeyhlü Kazası ise günümüzde Denizli İline bağlı Çivril, Çal, Bekilli ve Baklan ilçelerini kapsamaktaydı. Milattan önceki yıllardan itibaren yerleşime sahne olan Şeyhlü'nün, kökeni ilkçağa kadar inmektedir. Bergama Krallığı döneminde II. Eumenes tarafından veya kardeşi II. Attalos tarafından kurulduğu tahmin edilen şehir, Eumenes'in anısını yaşatmak için Eumenes Yurdu anlamına gelen Eumenia diye adlandırılmıştı. Eumenia isminin kullanımı bölgedeki Roma ve Bizans hakimiyeti sırasında da devam etmiştir. XVI. yüzyılda Şeyhlü olarak anılan kaza merkezi günümüzde Işıklı adıyla anılmaktadır. Kaza coğrafyası, Miryokefalon Savaşı sonrasında kesin olarak Türk hakimiyetine girmiştir. 1429'da Germiyanoğulları topraklarının nihai olarak Osmanlı egemenliğine girmesiyle de Osmanlı idari yapılanmasında Kütahya Sancağı'na bağlı bir kaza olmuştur. Kazanın merkezini oluşturan nefs-i Şeyhlü II. Bayezid devrinde 7, 1520'den itibaren ise XVI. asır boyunca 6 mahalle yerleşimine sahipti. Kaza merkezi, II. Bayezid devrinde tahmini 660 kişinin, 1571 tarihinde ise tahmini 1135 kişinin yaşadığı küçük bir kasaba konumundaydı. Önemli yol ağlarının uzağında kalan XVI. yüzyılda Şeyhlü kasabası, çevresinde yer alan kaza merkezleri içerisinde en az nüfusa sahip merkezdi. XVI. asırda Şeyhlü Kazası ise günümüzdeki Çivril, Çal, Bekilli ve Baklan ilçelerini kapsayan geniş bir coğrafyayı kapsamaktaydı. Kır iskan birimlerinin büyük çoğunluğu, bu geniş coğrafya içerisindeki ovalarda ve su kaynaklarının çevresinde yer almaktaydı. II. Bayezid döneminde 123 köy ile 66 köy altı iskan birimi bulunmaktaydı. XVI. asır sonlarına doğru köy sayısı 154'e yükselirken köy altı iskan birimlerinin sayısı da 91 olmuştu. Şeyhlü kazası merkezi ve kırlarında söz konusu asır boyunca zaviye sayısı 30'un üzerindeydi. Şeyh unvanı taşıyan birçok kişiye ait vakıf çiftlikleri bulunmaktaydı. Bu durum sadece kaza merkeznin değil kaza dairesinin her köşesinin ismiyle müsemma olduğunu göstermektedir. Kaza genelinde buğday, arpa yulaf, burçak, darı, mercimek, nohud, pirinç, pamuk ve susam gibi ürünlerin ziraati yapılmaktaydı. Bağcılık önemli bir yere sahipti ve buna bağlı olarak ciddi miktarda kuru üzüm ve pekmez üretiliyordu. XVI. yüzyılda Şeyhlü Kazası verimli fakat önemli yol ağlarından uzak topraklarda bulunmasından dolayı şehirleşmeden uzak küçük ve orta ölçekli kırsal yerleşmelerin bulunduğu bir idari birimdi.
Vakfiyelere göre XV-XVIII. asırlarda Makedonya'da vakıflar ve işlevleri

Bir sosyal yardımlaşma kurumu olan vakıfların geçmişşi Peygamber Efendimiz zamanına kadar dayanır. Ancak vakıfların zirve yaptığı dönem Osmanlı zamanıdır. Osmanlı Devleti'nde hayatın her alanında hizmet veren vakıflar devletin büyüyüp gelişmesinde oldukça önemli rol oynamıştır. 1391 yılında fethedilen Makedonya'nın Türk-İslam toprağı olmasında, şehirlerinin gelişmesinde orada kurulan vakıfların önemli katkıları olmuştur. Bu çalışmada Makedonya'da kurulan vakıfların neler olduğunu, kimler tarafından kurulduğunu, hangi hizmetleri yaptıklarını arşivlerde yer alan vakfiyeler ışığında incelenmeye çalışılmıştır. Makedonya'da yönetici sınıfından olan kişilerin kurduğu vakıfların hem sayıca hem de gelir olarak diğerlerinden daha fazla olduğu anlaşılmıştır. Ancak halk tarafından da kurulan pek çok vakıf bulunmaktadır. İncelenen vakfiyelerde Makedonya'da kurulan vakıfların daha çok Üsküp, Manastır ve Ohrişehirlerinde yer aldığı görülmektedir. Bunun sebebi bu şehirlerin merkezi konumda olması ve yöneticilerin buralarda yaşamasıdır. Günümüzde hala ayakta kalmayı başarmış vakıf eserleri ise daha çok Üsküp'te bulunmaktadır.
XVI. yüzyıl Mühimme Defterlerine göre Kars

Mühimme Defterleri Osmanlı Devletinde Divan-ı Hümayun görüşmeleri sonunda alınan kararların padişah onayından geçtikten sonra yazılan fermanların suretlerinin kaydedilmesi sonucu oluşmuş defterlerdir. Bu defterlerde eşkıyalık, yerel yöneticilerin görevlerinin kötüye kullanarak halka zulmetmesi ve onlardan zorla vergi toplaması, kişisel sorunlardan kaynaklanan anlaşmazlıklar, vakıf, has, zeamet ve tımar tasarrufu, vergilerin tahsili, idareci, asker ve reayanın mağduriyetleri, iskan meseleleri, seferler için orduya asker, zahire ve asker tedariki, yeniçeri mevacibleri hususundaki usulsüzlükler ve sair hükümlere rastlamak mümkündür. Tez çalışmamızda Mühimme Defterleri ana kaynak olarak kullanılmış olup Başbakanlık Osmanlı Arşivinde bulunan 989 numaralı Divan-ı Hümayun Kataloğunda 1553- 1642 yılları arası mühimme defterleri arasında bulunan toplam 86 defter incelenmiştir. Özetleri mevcut olmayan defterler, taranarak hükümlerin hitap kısmındaki 'Kars Beylerbeğine', 'Kars Kadısına', 'Erzurum ve Kars Beylerbeğilerine', 'Kars Sancağında vaki kadılara, kethüdalara ve sair işyerlerine hüküm ki', 'Çıldır Beylerbeğisine hüküm ki', ibaresi bulunanlar dikkate alınmıştır. Başka bölgelere yazılmış ancak sonunda 'Bir Suret Kars Beylerbeğisine' vb. ifadeler taşıyan hükümler de değerlendirilmeye çalışılmıştır. Belgelerde okunamayan kelimeler ? işareti ile, boşluk olan yerler, silik olan yerler ise olarak gösterilmiştir.