Osmanlı dönemi el yazması deri cilt kitap süsleme örnekleri

El Sanatları, kültürümüzün en canlı ve anlamlı belgeleridir. Geleneksel El Sanatlarımız içerisinde yer alan deri sanatının bir kolunu oluşturan deri cilt sanatı, teknik, malzeme, renk, desen açısından Türk kültür ve süsleme sanatının en güzel örneklerindendir. Deri Sanatı, uzun bir geçmişşe sahiptir. Türklerde deri işçiliği, büyük gelişme göstermiş ve her alanda kullanılarak sanatsal değer kazanmıştır. Deriden yapılan ürünlerin sağlam olması ile sanatsal özelliği taşıması, derinin iyi işlenmesine bağlıdır. Türklerin bu alandaki başarısını, günümüze ulaşan süslemeli el yazması kitapların deri ciltlerinden anlamak mümkündür. Dayanıklı ve üzerinde çeşitli teknikte süslemelerin yapılabilmesi deriyi, cilt sanatının en önemli malzemesi haline getirmiştir. Türklerde cilt sanatının ilk örneklerine Uygurlar 'da rastlanmış, tarih içerisinde İslamiyetin kabulü ve bilime verdikleri önemle gelişme göstererek çok güzel eserler oluşturulmuştur. Türklerde Cilt Sanatı, Osmanlı Döneminde zirveye ulaşmıştır. Deri ciltler üzerine yapılan süslemeler teknik, renk, motif ve kompozisyon uyumunda döneminin özelliklerini yansıtmaktadır. Süslemeleri açısından da çok önemli olan Osmanlı deri cilt sanatının teknik ve estetik bakımdan üstün bir seviye de olduğu görülmektedir. Kültür hazinemizi oluşturan el sanatları içerisinde yer alan deri cilt sanatının, günümüze ulaşmış çok sayıda örneği bulunmaktadır. Bu araştırmaya Ankara'da bulunan müze ve kütüphanelerden elde edilen 30 deri cilt örneği konu olmuştur. Bu çalışma ile deri ve cilt sanatı hakkında genel bilgi verilmiş, Osmanlı Dönemi deri cilt süslemeleri incelenerek özellikleri fotoğraf ve çizimlerle saptanmıştır. Araştırmada elde edilen deri cilt örneklerinin teknik, mazleme, renk, motif ve kompozisyon özellikleri üzerinde çalışılmıştır. Üzerinde çalışılan, Osmanlı Dönemine ait el yazması kitapların deri ciltlerinin en çok 17. ve 18. yüzyıla ait olduğu tespit edilmiştir. Bu ciltlerde meşin denilen koyun derisi kullanılmıştır. Kahverengi ve tonları olmak üzere bordo, yeşil, kırmızı, siyah renkli meşinle birlikte süslemede kullanılan altın yaldıza tüm örneklerde rastlanmıştır. Deri ciltler üzerinde yapılan süslemelerde, genellikle gömme tekniği uygulanmış, bu teknikle birlikte alttan ayırma, mülemma, mülevven, yazma, yek- şah ve zilbahar şemse teknikleri de görülmüştür. Cilt kapaklarında görülen süslemeleri, oval, salbekli kenarları dendanlı, tığ süslemeli şemse, köşebent ve geçmelerden oluşan bordur formları oluşturmuş, motifler bu formlar içerisinde şekil almıştır. Süslemede, bitkisel motiflerin yoğun olarak bu motiflerle birlikte; hayvansal sembolik ve geometrik motifler kullanılmıştır. Kompozisyonlar tek merkezli, merkezden kenara yönelmiş ve simetriktir. Süslemeler ön ve arka kapakta aynı şekilde tekrarlanmıştır. 17. yüzyılda cilt sanatında gerileme görülmekte, bu gerileme cilt sanatının da motiflerin işlenmesi ve kompozisyonda kendisini göstermiştir. Süsleme formlarının büyüklükleri arasında dengenin olmadığı, köşebentlerin kaldırıldığı ve kenarları çıkıntılı şemselerin kullanıldığı örneklere de rastlanmıştır. ıı18. yüzyılda klasik döneme eş değerde ürünler çıkarılmaya çalışılmış ve zemini dolgulu, altın yaldızla yapılmış dilimli yapraklardan oluşan düzenleme ile cilt kapağının merkezini veya tamamını kaplayan zilbahar tekniğinde ciltler görülmüştür. 19. yüzyıla ait, batının etkisi ile oluşmuş, rokoko üslubunu taşıyan, bitkisel motifler ile birlikte fiyonkların, kıvrımların olduğu süslemeye rastlanmıştır. Bu yüzyıldan sonra, cilt sanatı yerini modern ciltlere bırakmıştır. Bu çalışmanın Türk Sanatı Tarihi, Süslemesi ve kültürü alanlarında yeni boyutlar kazandırarak çok yararlı olacağına inanılmaktadır.