Bütçe açıklarının finansmanında son dönem teorik gelişmeler ve Türkiye uygulamasının değerlendirilmesi

Bütçe açıklarının finansman yöntemleri, son yıllarda ekonomileri, büyüklüklerine göre farklı derecede etkilemiştir. Bütçe açıkları iktisat teorilerinde de istikrarın sağlanması açısından tartışılmıştır. Klasik iktisat teorisi bütçe açıklarının ekonomiyi olumsuz etkileyeceğini öngörür. Klasik iktisat teorisine ve mali gelenekçilere göre; bütçe denk olamalıdır. Açık veya fazla da vermemelidir. J. M. Keynes'e göre ise bütçe denkliği değil makroekonomik denge önemlidir. Yani Keynes'e göre makroekonomik dengeyi sağlayabilmek için gerekirse bütçe açığı verilebilir. Klasikler göre ekonomi sadece tam istihdam düzeyinde dengeye gelebilir. Tam istihdam seviyesinin sağlanabilmesi için de ekonomiye dışarıdan herhangi bir müdahalenin olmaması, arz talep kanunlarının aksaksız işlemesi gerekir. Eğer devlet, açık bütçe, fazla bütçe, veya girişimci olarak ekonomide etkin olursa; bu durum kaynakların özel sektörden kamu sektörüne kaymasına yol açar. Özel sektörde kaynak daralması sonucu yeni yatırımlarda bulunamaz ve böylece ekonomi gerekli büyüme hızına ulaşamaz. 1929 Dünya Ekonomik Krizi Klasik iktisat teorisin bütün varsayımlarını kökten sarstı. Keynes krizden çıkmak için, kamu harcamaları yoluyla devletin ekonomiye müdahale etmesi ile krizden çıkılabileceğini savundu. Keynes'e göre Krizin nedeni özel ekonominin harcama eksikliği ve toplam talep yetersizliğidir. Bu Talep yetersizliğinin telafi edilmesi ancak devlet müdahalesi ile olabilir ve ekonomi sadece tam istihdamda değil, bütün istihdam düzeylerinde dengeye gelebilir. Son yıllarda artık bütçelerin bir yıllık dönemde denk olmayacağı bütün iktisat teorilerinde kabul edilince, Klasik mali yaklaşım yanlıları, öyleyse bütçeler bir yıllık dönemde denek olmuyorsa belli bir dönemde, bir devrede denk olmalıdır, görüşünü savunarak, hem bütçe açıklarını kabul edip hem de klasik ekonominin prensiplerinin işlemesini savunmuşlardır. Son yıllardaki mali kural uygulaması ise klasik teorinin varsayımları ile örtüşürken, krizden çıkış için genişletici politikaların uygulanması da Keynesyen ''Genel Teori'' ile paralellik göstermektedir. Türkiye'de Cumhuriyet'ten günümüze, bütçe açıklarının finansman yöntemleri özellikle 1950 yılından sonra makroekonomik istikrarı bozan temel etken olmuştur. 1950 yılına kadar denk bütçe, düzgün ödeme, mali disiplin yaklaşımına bağlım kalınırken, özellikle 1990- 2000 yılları arası, Cumhuriyet Tarihi'nin en sorunlu kamu finansman yöntemlerinin yaşandığı dönem olmuştur. 24 Ocak 1980 Kararları ile Türkiye'de Neo-Liberal İktisat Politikaları'nın uygulanmaya başlanması ile ekonomide önemli bir dönüşüm yaşamıştır. 1994 yılında bütçe açıkları; kısa vadeli borçlanmalarla finanse edilmek zorunda kalınınca, iç borç yönetim riskinden kaynaklanan kamu mali krizi yaşanmıştır. Teorik olarak bu durum klasik mali yaklaşımın, devlet borçlanmak zorunda kalırsa, kısa vadeli para piyasalarından değil uzun vadeli sermaye piyasalarından borçlanmalıdır görüşü ile paralellik göstermektedir. 2001 yılından bu yana Türkiye ekonomisinde ''Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı'' ile Uluslararası Para Fonu ile yapılan Stand-By anlaşması çerçevesinde denk bütçe, faiz dışı fazla politikası uygulanmaya başlanmıştır. Günümüzde mali kural uygulaması, yasa tasarısı olarak gündeme gelmiş olup, hazırlanan taslak yurtiçi ve yurtdışında ekonomi ile ilgili kuruluşlara da gönderilerek dünya ekonomileri ile paralel bir iktisat politikası izlenerek yurtiçi ve yurt dışındaki yatırımcıların Türkiye'de yatırım yapmasının kolaylaştırılması amaçlanmaktadır. Türkiye'de bütçe açıklarının finansman yöntemlerinin sonuçları, iktisat teorilerinin öngörüleri ile paralellik göstermektedir. Mali sürdürülebilirliğin sağlanması için denk bütçe, faiz dışı fazla uygulaması 2003 yılından sonra etkisini göstererek ekonomide istikrar sağlanmaya başlanmıştır. Bu tarihten önceki iktisat politikalarının mali sürdürülebilirliği sağlayıp sağlayamadığı konusu ise tartışmalıdır. Türkiye'de duruma göre; para ve maliye politikaları, eş anlı olarak uygulanmalıdır, diyebiliriz.