Türk vergi sisteminde vergi denetimi uygulamaları

Kamu harcamalarının en önemli finansman kaynağını vergiler oluşturmaktadır. Devletlerin vergileri gereği gibi toplayabilmeleri, her ülkede, her dönemde çeşitli zorluklar arz etmektedir. Vergi mükellefleri ise, vergiye karşı direnç göstermekte, birçok nedenle vergi kaybı sonucunu doğuran eylem ve işlemlerde bulunabilmektedirler. Bu nedenle devlet vergi kaybını mümkün olan en az düzeye indirmek için çeşitli önlemler almak zorundadır. Bu önlemlerden birisi de, beyan esasının geçerli olduğu ülkelerde, mükellefin beyanlarının doğruluğunun kontrol edilmesi amacıyla yapılan vergi denetimleridir. Belirtmek gerekir ki hiçbir sistem denelim olmadan yürütülemez. Bilindiği gibi vergi denetimi bir nevi kamusal mali denetim olup; en genel ifadesiyle ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tesbit etmek ve sağlamaktır. Ülkemizde vergilerin tarh ve tahakkuk usullerini de düzenleyen temel bir yasa olan Vergi Usul Yasası'nda 1980'li yılların başlarında sistemli bazı değişiklikler yapılmıştır. Bu değişikliklerden önce vergi incelemeleri, sadece defter, kayıt ve belgeler çerçevesinde mevzuata uygunluk denetimi şeklinde yapılabilirken, bu değişiklik ile artık delil serbestliği ilkesi getirildiğinden, her türlü delile dayanılarak, defter, kayıt ve belgeler dışında yapılabilmektedir. Ayrıca bu değişikliklerden sonra, vergi incelemelerinin hukuksal boyutları ile sorunları, öğretide, yargıda ve vergi yönetimi ile mükellef kesimlerinde yoğun olarak tartışıla gelmiştir. Çalışmamızda vergi denetimi konusu, vergi denetimi sürecinde başvurulan idari usuller ve yöntemler ile özellikle hukuksal yapı ve sorunlar açısından ve uygulamada yer verildiği şekliyle ele alınmıştır. Birinci bölümde; vergi ve denetim kavramlarına değinilmiş, vergi denetiminin amaçlan ve işlevlerinin neler olduğu açıklanmaya çalışılmıştır. Ayrıca vergi denetim türleri ve vergi denetim yöntemlerinin neler olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Yine bu bölümde, vergi denetiminin tarafları, karşılıklı ödev ve sorumlulukları ortaya konulmuştur. İkinci bölümde ise Vergi Usul Kanunu'nun 127- 133 maddeleri ile düzenlenmiş bulunan 'Yoklama Kurumu' esas alınarak vergi yönetimi tarafından uygulamaya konulmuş bir denetim yöntemi olan yaygın ve yoğun vergi denetimi açıklanmıştır. Başka bir deyişle 1980'li yıllardan sonra yapılmış bulunan vergi yasalarındaki değişikliklerden sonra, 'Yoklama Kurumu' yaygın ve yoğun vergi denetimi adı altoda daha dinamik bir şekilde vergiyi doğuran olayın ortaya çıkışı sırasında izleme yöntemi olarak ortaya konmuştur. Ayrıca bu bölümde yaygın ve yoğun vergi denetimlerinin niteliği, amacı ve denetim sırasında göz önünde bulundurulması gereken hususlar ile yaygın ve yoğun vergi denetimlerinin neden olduğu idari işlemler açıklanmıştır. Yine bu bölümde yaygın ve yoğun vergi denetimlerinin sonuçlan, istatistiki verilerden yararlanılarak ortaya konulmuştur. Üçüncü bölüm, vergi denetimi içinde vergi incelemesinin yerinin ne olduğu konusuna ayrılmıştır. Bu bölümde vergi incelemesine duyulan ihtiyacın nedenleri vergi incelemesinin işlevleri, türleri ve yöntemleri gibi hususlara değinilmiş; vergi incelemesinin özellikleri ile diğer vergi denetimi türlerinden farklılıkları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bunun için diğer denetim türlerinin de yeterince ele alınması gerekli görülmüştür. Vergi incelemesinin örgütsel yapısı incelenmiştir. Vergi inceleme birimlerinin son yıllara ilişkin çalışma sonuçlarının da işlendiği bu bölümde vergi inceleme türleri idari usullerde, vergi incelemesinin başlatılma safhalarına, vergi incelemesinin ne zaman, nerede yapılacağına ilişkin hukuksal sorunlara yer verilmiştir. Yine bu bölümde vergi incelemesi sonucunda düzenlenen tutanak ve raporların niteliği ve sonuçlan hakkında bilgiler verilmiştir. Bazı istatistiklerden yararlanarak vergi incelemesi hakkında bir değerlendirme yapılmıştır. Sonuç bölümü ise konuya ilişkin genel gözlemlerin ve bu çalışma çerçevesinde yapılan bize göre önemli olan bazı tesbitlerin belirtilmesinden ve önerilerden oluşmaktadır.