Finansal gelişme ve makroekonomik performans: Asya ve Latin Amerika deneyimine dönük gözlemler ve Türkiye ekonomisine ilişkin ampirik bulgular

Finansal gelişme literatürü incelendiğinde; finansal piyasaların önemli ölçüde derinlik kazanması, finansal araçların çeşitlenmesi ve finansal kurumların daha rekabetçi koşullarda çalışmasının, ancak finans sistemine dönük reformlarla mümkün olabileceğini, bunun da finansal liberalizasyon politikalarının uygulanmasına bağlı olduğunu savunan Neo-Liberal görüşün McKinnon-Shaw hipotezine ve dolayısıyla Neo-Klasik temellere dayandığı görülmektedir. Bu görüşe göre; gelişmekte olan ülkelerde finansal piyasaların derinleşmesi, mali baskıya son verilmesi ve finansal sistemin liberalizasyonu ile ilgili uygulamalara gidilmesi bir yandan tasarruflar, yatırımlar ve büyüme hızını arttırarak diğer yandan da enflasyonu düşürerek kaynak dağılımında etkinliği sağlamaktadır. öte yandan, finansal gelişme ve ekonomik kalkınma arasındaki nedensellik ilişkilerini ele alan ampirik çalışmaların ulaştıkları sonuçlar, gelişmekte olan ülkeler için önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Sözgelimi, Asya deneyimine bakıldığında, devletin finansal sistemin işleyişinde üstlendiği düzenleyici ve yönlendirici rolün, ekonomik büyümeyi hızlandıran faktörlerin başında geldiği gözlenmekte ve bu anlamda söz konusu deneyimin başarısı, finansal liberalizasyona dönük uygulamalardan kaynaklanmamaktadır. Latin Amerika deneyimi ise, finansal liberalizasyon politikalarının ekonomik istikrarsızlık ve kriz ortamını sürekli kılarak, düşük tasarruf ve yatırımlarla, yavaş büyüme ve yüksek enflasyon gibi sorunlara yol açtığını kanıtlamaktadır. Finansal liberalizasyon politikalarının, gelişmekte olan ülkelerde kendisinden beklenen olumlu sonuçlan doğurmaması, literatürde liberalizasyonun hızı ve sıralaması ile ilgili tartışmaların büyümesine neden olurken, aynı zamanda Neo-Liberal yaklaşıma alternatif olarak belli başlı üç teorik yaklaşımın ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bunlar; Yeni Yapısalcı, Post Keynesyen ve Yeni Keynesyen yaklaşımlardır. Her üç yaklaşımın da birbirinden ayrılan yönleri olmakla birlikte, ulaştıkları ortak bir sonuç vardır. O da, gelişmekte olan ülkelerde finansal gelişme ve ekonomik kalkınmanın her zaman finansal piyasaların derinleşmesi ve finansal sistemin liberalizasyonu ile mümkün olamayacağıdır. Yeni Yapısalcı yaklaşımın temel argümanları; gelişmekte olan ülkelerde organize olan ve organize olmayan finansal piyasalar şeklindeki ikili piyasa ayrımının yanı sıra, oligopolcü piyasa yapısına ve mark-up fiyatlama davranışlarına dayanmaktadır. Post Keynesyen yaklaşımın temel argümanları; ağırlıklı olarak bankacılık sektörüne dayalı bir finans sistemine, kırılgan bir finansal yapıya ve finansal istikrarsızlık ile kriz olgularına dikkat çekmektedir. Yeni Keynesyen yaklaşımın temel argümanları ise; bankacılık sektörünün yanı sıra, sermaye piyasasını da ön plana çıkarmakta ve gelişmekte olan ülkelerdeki finansal piyasaların aksak bir şekilde işlemesi ve asimetrik bilgi dağılımı sonucu, ters seçim ve ahlaki risk gibi sorunlarla kredi tayınlaması durumunun ortaya çıktığını vurgulamaktadır. Türkiye'de, 1980'li yılların başında uygulamaya konulan iç finansal liberalizasyona dönük politikalar sonucu, reel faiz oranları önemli ölçüde yükselmiş, ancak söz konusu politikalar tasarruflar, yatırımlar ve büyüme hızını arttırıcı, enflasyon oranını ise düşürücü yönde etkili olamamıştır. 1980'li yılların sonlarında, dış finansal liberalizasyon sürecine girilmesiyle, sermaye hareketleri serbest bırakılmış, bu dönemde izlenen yüksek faiz ve aşırı değerli döviz kuru politikaları, ülkeye önemli ölçüde bir sıcak para girişinin olmasına yol açmıştır. Türkiye ekonomisi, 1980 sonrası dönemde giderek kronikleşen bir yüksek enflasyon ve istikrarsız büyüme süresine girmiştir. Bu sürece girilmesinin en önemli sebeplerinden biri de, sürekli artan kamu finansman açıkları sorununa bir türlü çözüm bulunamamasıdır. Öte yandan, söz konusu dönemde Türkiye'nin bir üretim ekonomisinden rant ekonomisineIll dönüşmesinde, oldukça yükselen faiz oranlarının, kamu kesiminin finansmanı amacıyla, hazine tarafından rantiye kesimine adeta bir gelir transfer aracı olarak kullanılması da önemli ölçüde rol oynamıştır. 1994 yılında yaşanan finansal krizin olumsuz etkileri, daha sonra reel kesime sıçramış ve Türkiye ekonomisi, tarihindeki en yüksek enflasyon oranı (%150) ile en düşük büyüme hızını (-%6) görmüştür. Önümüzdeki dönemde, ülke ekonomisinin buna benzer finansal ve reel krizlerle karşı karşıya kalmaması için, öncelikli olarak kamu finansman açığı sorununa çözüm bulunmalıdır. Bunun yolunda, daha fazla iç borçlanmaya gitmek yerine, vergi gelirlerinin arttırılmasından geçmektedir. Bugüne kadar, ekonomi yönetiminde para politikası tek başına etkili bir araç olmaktan çıktığı için, artık maliye politikasına daha fazla ağırlık verilmelidir, öte yandan, devletin finansal sisteme ilişkin olarak düzenleyici ve yönlendirici rolünün etkin bir şekilde sağlanması, finansal piyasalarda görülen aşırı dalgalanmaların ve istikrarsızlıkların önlenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Çünkü, 1997 yılından bu yana yaşanmakta olan ve Asya'dan Latin Amerika'ya kadar birçok ülkeye yayılma etkisi gösteren global finans krizi de bunun yapılmasını zorunlu kılmaktadır.