Kütüphanelerde okuma salonlarının iç mekan biçimlenmesi ve Ankara eski ve yeni milli kütüphane örneği

Okuma salonu tasarımı temel ilkeleri ile ilgili bu çalışma; okuma salonlarınınfonksiyonel strüktürel ve estetik nitelikleri ile temel tasarım prensiplerini ve bu olguların ne şekilde bağdaşabileceğini araştırmayı amaçlamaktadır. Çalışma giriş ve onu izleyen dört bölümden oluşmuştur. Bu amaç doğrultusunda giriş bölümünde tezde ele alınan konunun önemi, amacı ve kapsamı açıklanmıştır. Birinci bölümde, günümüz okuma salonu ve donatımının genel durumunuanlayabilmek, değişen okuyucu gereksinimlerine cevap verebilen, çağdaş-rasyoneldeğişebilir okuma salonu ve donatı sistemlerine temel veri olabilecek niteliklerisaptayabilme amacıyla, okuma salonu ve donatının zaman içindeki gelişimi incelenmiştir. Kütüphanelerin okuma salonu tasarımı temel elemanı olan iç mekan, mimari ve iç mekan tasarımı kavramı açısından, tarihsel öyküsü, dönemin kültür ve sanat ortamıyla birlikte ele alınmıştır. Tarihsel süreç içerisinde dünyada kütüphanelerinoluşumu, okuma salonunun gelişim ve değişimi dönemin koşullarından ne şekilde etkilenip biçimlendiği, salon kullanımları ve donatı kullanımı, döneme ait örneklerle incelenmiştir. Eskiçağ'dan günümüze okuma salonuna ulaşan tarihsel süreç; gelişimlerin zaman içindeki yayılımı endüstri öncesi, endüstri dönemi, 20. yüzyıl ve günümüz olmak üzere dört alt başlık altında incelenmiştir. Ülkemiz için Cumhuriyet dönemi öncesi Anadolu-Türk mimarisinin ve Dünya mimarisinin önemli örneklerinden olan kütüphane yapılarının okuma salonlarının geçirdikleri tarihi süreçte, fonksiyonları günümüze kadar devam etmiş olanlar ve özellikleri değişen ekonomik, siyasal, kültürel ve toplumsal değişimler doğrultusunda gelişen günümüz okuma salonu tasarımı ve okuma salonlarıaçılarından incelenmiştir. Genel anlamda kütüphanenin tanımı yapılarak okuma salonunun kütüphane binasıiçerisindeki kullanımı ve tasarımdaki önemi, kütüphane içi diğer mekan birimleri ile eylemsel ilişkileri belirlenmiştir. Oluşumu etkileyen dış etkenler saptanarak okuma salonuna etkileri incelenmiştir. İkinci bölümde ise, endüstrileşmiş çağdaş okuma salonu ve donatı tasarımını belirleyen temel faktörler irdelenmiştir. Okuma salonu iç mekan tasarımının en önemli faktörlerinden olan okuyucu, antropometrik boyutları, duyusal boyutları ve algısalzihinsel-boyutları çerçevesinde incelenerek, okuyucu gereksinimleri açısından irdelenmiştir. Buna ilave olarak okuyucu çevre ilişkileri, fiziksel ve psikolojik koşulları doğrultusunda araştırılmıştır. Kütüphane binası içerisinde yer alan okuma salonu vedonatısının biçimlenmesine etki eden gereksinmeler saptanarak analiz edilmiştir. Toplumda günümüz bilgisayar teknolojisinin hızla gelişmesi nedeniyle ve bununiletişim teknolojisine yansımaları sonucunda, bilginin üretim ve paylaşımı oldukça hızlandığı için bilgi iletişim teknolojilerindeki gelişmelere bağlı olarak, üretilen bilgi yığınları gün geçtikçe büyümekte ve kütüphanelerin yanı sıra, modern kütüphaneanlamında veri bankaları kurulmaktadır. Bu bilgi kaynakları, değişik saklamaortamlarında belli yöntemlerle, bilgi kaynağının niteliğine göre işlenmektedir. Belli bir saklama ortamı içerisinde, yazılı ya da kayıtlı olarak hazırlanarakdokümantasyonlarının çıkarılması ve bilgi kullanıcısının hizmetine sunulmak üzere hazırlanması işlemleri kütüphanelerde yapılmaktadır. Bu nedenle günümüz okuma salonunu biçimlendiren estetik ve teknik gereksinmeleribelirlenerek, bunlara bağlı düzenleme ilkeleri araştırılmıştır. Sabit ve hareketlidonatıların tasarlanmasında saptanan gereksinmelerin ve dış etkenlerin değerlendirilmesi ve bu doğrultuda okuma salonunun biçimlenişi incelenmiştir. İkinci bölümün sonunda, okuma salonunun tanımlanmasında önem taşıyan temel faktörlerden yapı faktörünü mekansal ve strüktürel öğeleri ve bunların gelişimi açısından incelenmektedir. Okuma salonunun esnek ve değiştirilebilir kullanımının gerekliliği ortaya koyularak, okuma salonunun dinamik hale getirilmesi ve farklı gereksinmeler için kullanılabilmesi olgusu incelenerek, tasarım ve okuma salonudüzenleme aşamasında uygulanabilecek çözümler araştırılmıştır. Okuma salonundaki modüler elemanların tasarlanmasında ve kullanımındastandardizasyon ve modülasyon kavramlarının önemi ortaya konularak kullanımdakiolanak ve kısıtlamalar belirlenerek, modüler okuma salonu ve donatı elemanlarının esnek değiştirilebilir kullanımlarının nasıl sağlanabileceği ve okuma salonuna getireceğidinamizm; özgün çalışma olarak iki örnekle ortaya konulmuştur. ivÜçüncü bölümde, okuma salonlarının tasarlanmasıyla ilgili tüm bu olguların değerlendirilerek, okuma salonu tasarımlarında yararlı olabilecek Ankara'da Eski ve Yeni Milli Kütüphane'ler yukarıdaki ölçütler içinde değerlendirilmiştir. İki yapıdazaman içinde görülen değişikliklerin genel değerlendirilmesi yer almıştır. Okumasalonlarının ve donatılarının çağdaş - rasyonel biçimde ve zaman içinde değişkenlikkazanabilir esneklikte tasarlanabilmesinin, Ülkemiz gerçeğinde çözümlenmesi olanaklarıçeşitli açılardan ortaya konulmuştur. Modern kütüphanecilikteki esneklik kavramı ve modüler sistem anlayışına göre incelediğimiz Eski ve Yeni Milli Kütüphane'lerideğerlendirdiğimizde Yeni Milli Kütüphanesi'nin bu kavramların uygulandığı bir kütüphane olduğunu görmekteyiz. Artan koleksiyon ve okuyucu sayısı ile çeşitlenenhizmetlere karşın mekanlardaki esneklik sayesinde hizmetlerine devam etmektedir. İhtiyaç programında, konumu gelecekteki ek ünitelere olanak sağlayacak şekilde planlanmıştır. Tezin Genel Değerlendirilmesi' nin yapıldığı Dördüncü ve Sonuç bölümünde ise, tüm bölümlerden elde edilen veriler ışığında, endüstrileşmiş çağdaş okuma salonu ve donatıtasarımında varılan yeni anlayış ve yaklaşımların, Ülkemiz genelinde de geçerli olabilecek özelliklerin belirlenmesine çalışılmıştır. Söz konusu özelliklerle oluşturulan temel ölçüt ve ilkeler toplumumuzun çağdaş yaşam ve sosyo-külltürel yapısı, ekonomik ve teknolojik şartları göz önüne alınarak belirlenmiştir. Bu ölçütlerin belirlenmesindeki temel verilerden en önemlisini; çağdaş tasarım yaklaşımlarının, okuma salonu vedonatısındaki rasyonel yaklaşımlarla paralellik gösterdiği görülmüştür. İhtiyaçprogramları, zaman içinde değişen kütüphane binaları okuma salonu ve donatısındaçağdaş tasarım kriterlerine göre ihtiyaçlara cevap verecek şekilde genel tasarım önerileri sunulmuştur.