Türk sermaye piyasasının ekonomik analizi ve Türkiyede hisse senedi fiyatlarını belirleyen etkenler

Bir ekonominin az gelişmişliğini ortaya koyan birçok gösterge vardır. Ancak bunlar arasında biri Türkiye açısından özel bir önem taşımaktadır. Az gelişmiş ekonomiler kalkınmayı amaçlarken hedeflerini özellikle reel kesimde saptamaktadırlar. ilk aşamalarda belli üretim hedeflerine ulaşmak başarılsa bile iktisadi büyümenin karşısına değişik bir engel çıkmaktadır. Bu engel, reel kesimdeki gelişmenin finans kesimi tarafından izlenememesinden kaynaklanmaktadır. İktisadi gelişme sonucunda ekonomik ilişkiler giderek karmaşıklaşmakta ve kalkınmanın sürdürebilmesi için araçları ve kurumlarıyla gelişmiş bir finans kesiminin varlığı gerekli olmaktadır. Türk Finans Kesimi ise tek ayak üzerine kurulu bir yapıya sahiptir ve bu tek ayağı bankacılık sektörü oluşturmaktadır. Geçmişte Türk Sanayiinin orta ve uzun vadeli kaynak ihtiyacı para piyasasından kısa vadeli kredilerle karşılanmış ve Türk bankaları bu alanda gerçekten başarılı olmuşlardır. Bugün ise kalkınmanın finansmanını kısa vadeli kredilerle ya da kalkınma ve yatırım bankalarımızın kısıtlı kaynaklarıyla gerçekleştirmek olanak dışıdır. Türk finans kesiminin ikinci ayağını oluşturacak 'Türk Sermaye Piyasasının' geliştirilmesi bugün daha büyük bir önem arz etmektedir. Gelişmiş bir sermaye piyasasında işletmeler, hisse senedi ihracı yoluyla finansman gereksinimlerini öz kaynaklarından sağlama olanağını bulacaklardır. Bunun sonucunda kredi taleplerinde ve dolayısıyla kredi faiz oranlarında bir düşüş söz konusu olabilecektir. Özetle, TSP'nın gelişmesi bir yandan ekonominin orta ve uzun vadeli kaynak gereksinimini karşılarken, diğer yandan banka kesimiyle içinde bulunacağı olumlu rekabet ile anti-enflasyonist bir ekonomik ortam yaratacaktır. Bu çalışmada, TSP'nın gelişme düzeyini belirleyen makro ve mikro tüm nitel ve nicel değişkenlerin analize edilmesi amaçlanmış ve bu doğrultuda bazı öneriler getirilmiştir. Bölüm - I de çalışmanın amacı ve metodolojisi açıklanmaktadır. Şöyle ki, diğer bölümlerde ayrıntılı olarak ele alman çeşitli analizlerin TSP'nın geliştirilmesine yönelik ana amacı ve bu amaca ulaşmak için uygulanan yöntemler bu bölümde ortaya konulmuştur. Çalışmada büyük bir ağırlığı bulunan Bölüm - 2, 4 alt başlığa ayırılmıştır. Bu ayırımların birincisinde TSP'nın gelişme düzeyini belirleyen ekonomik koşullar değerlendirilmektedir. Bir yandan Türk ekonomisinde mevcut yüksek enflasyonun ve rantların olumsuz etkileri değerlendirilmekte, diğer yandan da Türkiye'deki düşük tasarruf ve yatırım düzeylerini belirleyen değişkenler açığa çıkarılarak, bu koşulların süregelmesi durumunda TSP'nın gelişmesinin mümkün olamayacağı vurgulanmaktadır. 'TSP'da Rekabet Analizi' ayırımında finans kesiminde piyasa mekanizmalarının işlerliğini engelleyen öğeler ortaya konulmaktadır. Bu amaçla 1970 - 1980 yılları arasında Devlet'in faiz oranı tavanları ve selektif kredi politikasından yararlanarak finans kesimini baskı altına aldığı ve finansal gelişmenin bundan ne denli olumsuz etkilendiği Mckinnon - Shaw modeli aracılığıyla açığa çıkarılmaktadır. Diğer yandan TSP da rekabet dışı koşulların egemen olmasında pazarda yer alan ekonomik birimlerin değişik şekillerde sorumluluk payları bulunmaktadır. Bu konu Bölüm - 2'nin 'TSP'da Davranış Analizi' ayırımında ele alınmaktadır. 1970'li yıllarda Türkiye'de geçerli olan negatif faiz oranları nedeniyle, bireyler seçimlerini reel aktifler lehinde yaparlarken, işletmeler sıfır maliyetli hatta ödüllü kredilerden sağladıkları fonları başta stoklar olmak üzere her türlü verimsiz yatırımda kullanmışlardır. Yine bu ayırımda, Spellman'ın Neo-klasik finansal aracılık modelinden yararlanılarak TSP da yer alan f inansal kuruluşların ekonomik işlevleri açıklanmıştır. Bu işlevler doğrultusunda, başta 'Türk Bankacılık Sistemi olmak üzere, bankerlik kuruluşları, kollektif yatırım kurumları ve diğer finansal kuruluşlar Türk Finans Kesiminde'ki davranışları yönünde incelenmiştir. Son olarak, Devlet'in finansal pazarlara kantitatif müdahalesi Neo-klasik bir yaklaşımla değerlendirilmiş ve tüm bu ekonomik birimlerin davranışlarının TSP'nm gelişmesini ne yönde etkilediği araştırılmıştır. Bölüm - 2'nin 'TSP 'da Gelişme Analizi' başlıklı son ayırımında, dış finansman olgusu ve genel anlamda mali piyasalar tanımlandıktan sonra, TSPlnın bölümlerinin ayrıntılı incelemesine geçilmektedir. Bunun sonucunda da tahvil ve özellikle hisse senedi piyasalarının ne denli az gelişmiş oldukları ortaya çıkmaktadır. Bölüm - 2, matematiksel 3 araştırmayla son bulmaktadır. Bu araştırmalar hisse senedi piyasasının, hisse senedine alternatif yatırım araçlarını oluşturan 'Özel Sektör Tahvili' 'Devlet Tahvili', 'Tasarruf Mevduatı' piyasalarındaki gelişmelerden ve parayı elde tutmanın maliyetini oluşturan enflasyon oranından ne yönde etkilendiğini 'Fiyat İlişkisi', 'Miktar İlişkisi' ve 'Verim İlişkisi' başlıkları altında incelemektedir. Çalışmanın Bölüm - 3 'ünde, Türkiye'de hisse senedi fiyatlarını belirleyen etkenler araştırılmaktadır. Bu amaçla, ilk aşamada hisse senedi değerleme modellerinin temelini oluşturan kuramsal yaklaşımlar açıklanmaktadır. İkinci aşamada ise Gordon ve Miller - Modigliani hisse senedi değerleme modelleri incelenmekte ve bu konuda yapılan diğer ampirik çalışmalar gözden geçirilmektedir. Bu incelemeler ışığında ve Friend - Pucket değerleme modelinden hareketle, Türkiye'de hisse senedi fiyatlarını belirleyen etkenlerin ortaya çıkarılmasını amaçlayan 'Temel Araştırma' Bölüm - 3'ün son ayırımını oluşturmaktadır. Temel Araştırma, hisse senedi fiyatını dolayısıyla hisse senedine olan talebi ve yine dolayısıyla hisse senedi piyasasının gelişme - sini hangi etkenlerin belirlediği konusuna ekonometrik yöntemler aracılığıyla açıklık kazandırmaktadır. Böylece TSP'nın gelişmesini ve mali piyasaların etkinliğinin artmasını sağlayacak etkenler makro ve mikro açıdan değerlendirilmiş oluşmaktadır. Çalışmanın bulguları SONUÇ bölümünde yorumlanmakta ve bazı öneriler getirilmektedir.