Karşılaştırmalı bir yaklaşımla Türkiye'de sanat siyaset ilişkisi

'Karşılaştırmalı bir yaklaşımla Türkiye'de sanat-siyaset ilişkisi? plastik sanatlar-siyasal kültür örneği üzerinden incelenirken, öncelikle; basit topluluklar halinde yaşayan ilk insandan, günümüzün karmaşık toplumsal sistemlerine kadar, tarihin tüm dönemlerinde, sanatın siyasal bir boyutunun olduğu ortaya konmaya çalışılacaktır. Sanatın, kaya yüzeylerinde, mağara duvarlarında görülmeye başlandığı, ilk an'dan itibaren ve henüz adına sanat, yaratıcısına da sanatçı denmediği, bu nitelemede bulunabilmek için, yüzlerce/binlerce yılın geçmesini beklemek gerektiği dönemlerde bile, barındırdığı potansiyel siyasal güç üzerinde durulacaktır. Çok büyük bir olasılıkla sanat, insanın kendi fiziksel gücünden sonra keşfettiği en cezbedici, en büyüleyici, ilk iktidar araçlarından biri olmuştur. Bu bağlamda da sanat İnsanın ilk siyasal keşiflerinden biri olmuştur denilebilir. İnsanın siyasal tarihi aynı zamanda, bu 'keşfinin' her dönemde yeniden ve yeniden keşfedilmesinin de tarihi olmuştur. Her tarihsel dönemde ve toplumda sanat; bir iletişim-bildirişim dili ve bir siyasal enstrüman olarak, geliştirilip, değiştirilip, dönüştürülerek, bir kez daha keşfedilmiştir. Bu çalışma bir boyutuyla, sanat-siyaset ilişkisindeki bu sürekli 'keşfin' izini sürme biçiminde ilerleyecektir. Sanat; tarihsel süreç içerisinde, siyasal erk, dinsel otorite, soylular ve sermaye tarafından himaye edilegelmiş, dönem dönemde, aynı güçler tarafından tehdit olarak algılanıp, yasaklama ve kısıtlamalara maruz kalmıştır. Sanat Batı'da yüzyıllar boyu siyasal iktidarın eğitim aracı olarak işlev üstlenirken; 1800'lerin ortalarından itibaren özellikle işgal, savaş ve toplumsal dönüşüm dönemlerinde yüksek tonda konuşan muhalif bir pozisyon da almıştır. Ama sanat; ister 'aşkın sanat', salt bir 'estetik sorun' konumunda olmak ve tamamen 'siyaset dışı kalmak', 'sanat için sanat' yapmak isteğiyle hareket etmiş olsun, isterse başka nitelemelerle tanımlanmış olsun; her zaman, açık ya da örtük olarak, siyasal bir içerik ve tavır barındırmıştır. Bu yanıyla çalışmamız; sanatın 'ne olduğu' veya 'nasıl olması gerektiği' konularına değil, tarih boyunca üstlendiği siyasal ve toplumsal rollere yoğunlaşacaktır. Çok tanrılı dönemlerden itibaren, Batı toplumları ile, Türkiye'nin mirasçısı olduğu tarihsel ve kültürel gelenek, sanat yolculuklarında çok farklı yönelimlerle hareket etmiştir. Batı sanatı, Eski Yunanistan'dan bu yana, kutsalları da dahil her şeyi betimleyebilen, figüre dayalı, anlatımcı bir yol izlerken, hatta yeniden doğuşa kadar neredeyse sadece kutsal konuları ele alabilirken; Türkiye'nin ait olduğu tarihsel ve kültürel geçmişşte, kutsal alanlar sanata tamamen kapatılmıştır. Kutsal konular haricinde de, tasvirden olabildiğince sakınılmış, minyatür ve hayvan figürü kabartmaları dışında resim ve heykele neredeyse hiç yönelinememiştir. Ağırlıklı olarak dokumacılıkta ve mimaride görsel ifadesini bulan, geometrik ve organik motifli soyut bezemecilik sanatın ana eksenini oluşturmuştur. Eski Yunanistan'dan bu yana kutsallarının görselleştirilmesi konusunda, görece özgür olan, Batı ile, tasvirin yasaklandığı bir gelenekten beslenen Türkiye'de kültür ve siyasal kültürün benzemez yönlerde geliştiği tezi ileri sürülerek bu benzemez gelişiminin izi sürülecektir. Sanatın dinsel, ya da siyasal otorite tarafından yasaklanmadığı, sınırlamalar ve yönlendirmelerle de olsa üretme, yaratma ve tartışma ortamının yaşandığı Batı toplumlarında siyasal kültürün şekillenmesiyle, Türkiye'de siyasal kültürün şekillenmesi, sanat-siyaset ilişkisi çerçevesinde karşılaştırılarak farklılıkları ve nedenleri tartışılmaya çalışılacaktır. Bu irdelemenin sonucu olarak; siyasal düşünce hareketlerinin sanat, edebiyat ve felsefenin de içinde olduğu bir kültürel iklimin ürünü olarak şekillendiği, bu alanların eş zamanlı gelişim izlediği toplumlarda daha sivil, katılımcı ve diyalog geleneği olan bir siyasal kültür oluştuğu ileri sürülecektir. Buna karşın, siyasal düşünce hareketlerinin sanat, edebiyat ve felsefe gibi alanlarla eş zamanlı bir gelişim ve oluşum sergileyemediği Türkiye gibi toplumlarda; tartışma geleneği yerleşmemiş, daha çok otoriteye itaat şeklinde gelişen bir siyasal kültür üretildiği tezi ileri sürülecektir.