Yukarı Habur bölgesi iki Cırcıp vadisi ve çevresinin arkeolojik araştırması

Bu çalışma, 'Yukarı Habur Bölgesi İki Cırcıp Vadisi ve Çevresi'nin Arkeolojik Araştırması' başlığını taşımaktadır. Çalışmada, arkeoloji açısından bilinmeyen bölgenin kültür dokusu ile bölgesel ve bölgeler arası ilişkilerinin saptanması amaçlanmıştır. Yukarı Habur Bölgesi'nin kuzey kesimini oluşturan ve Mardin ili, Kızıltepe ve Derik ilçeleri ile Şanlıurfa ili, Ceylanpınar ve Viranşehir ilçeleri arasında kalan Cırcıp vadileri, kuzeyden iki dağlık alanla sınırlandırılmıştır. Bu alanlardan biri Elimdağ adıyla da bilinen volkanik Karacadağ, diğeri ise kalkerli bir kitle olan Mardin Eşiği'dir. Boğazköy den ele geçen bir çivi yazılı belgede, bu dağlık bölgeye Kaşşiyari adı verilmektedir. Mardin ve çevresine Assurca belgelerde Izalla adı verilmiştir. Cırcıp vadilerinin kuzey kesimi daha çok yüksek yayla özelliklerini gösterirken, güney kesimi ova özelliklerini yansıtmaktadır. Bu coğrafi özelliklerin bir kültür farklılaşmasına izin verdiğine ilişkin ilk belirtiler, su kaynaklarının kullanımında ortaya çıkmıştır. Cırcıp vadilerinin doğu-batı kanatlarının aynı kültür öğeleri arasında da bazı yerel farklılıklar gözlemlenmiştir. Ninive 5 seramiği ile metalik seramikte belirginleşen bu farklılık, daha çok Büyük Cırcıp ile İbrahimiye-Tellharba Cırcıpları seramiği arasında saptanmıştır. Cırcıp vadileri ve çevresinde 31 adet yerleşim birimi saptanmıştır. Bunlardan 24'ü höyük, 7'si ise düz iskan olarak tanımlanmıştır. Ele geçen 504 seramik parçasının % 39'u Halaf, % 27'si Ninive 5, % 19'u Metalik, % 7'si Uruk, % 6'sı Yeni Assur ve % 3'ü Habur seramiğidir. Ninive 5 kültürü, 31 yerleşim merkezinin 21'inde temsil edilmekle, bölgenin kültür dağılımı haritalarında birinci sırada yer almaktadır. Bunu 19 merkezle metalik seramik, 16 merkezle Uruk, 13 merkezle Halaf, 12 merkezle Yeni Assur devri ve 7 merkezle temsil edilen Habur kültürü izlemiştir. Halaf seramiği, 4'ü düz iskan ve 9'u höyük olmak üzere toplam 13 merkezde saptanmıştır. Cırcıp buluntuları teknik yapım, bezeme ve tipolojik açıdan Kuzey 11 Mezopotamya ve özellikle Kuzey Suriye Halaf seramiğinin Erken ve Orta Halaf Evrelerine benzemektedir. Uruk seramiği, 2 düz iskan ve 14 höyükte saptanmıştır. Teknik yapım ve tipolojik açıdan Uruk kültürünün geç safhası karakterini yansıttığı anlaşılmıştır. İncelenen örneklerin Kuzey Mezopotamya ve Kuzey Suriye Uruk merkezleriyle olan benzerliği ortaya konularak, yerel özelliklerine de dikkat çekilmiştir. 21 merkezle temsil edilen Ninive 5 kültürü, Cırcıp vadilerinin en yaygın kültürüdür. Toplanan örnekler, Kuzey Mezopotamya ve Kuzey Suriye Ninive 5 seramiğine benzemektedir. Cırcıp vadilerindeki Boğazemri, Hellobello ve Teli Bısım dışındaki Ninive 5 merkezleri, Erhanedanlar II-IIIA safhalarına tekabül eden Leilan IHb-IIId dönemlerine; Boğazemri, Hellobello ve Teli Bısım'ın Ninive 5 seramiği ise Jemdet Nasr/ Geçiş-Erhanedanlar I dönemine tekabül eden Leilan Ula safhasına tarihlendirilmiştir. İlk kez bu çalışmada araştırılan Boğazemri 'de boyalı Ninive 5 seramiği saptanmıştır. Bu uniq buluntu, Cırcıp vadileri kültür tarihi ve Ninive 5 kültürünün kuzey/kuzeybatı yayılımı açısından büyük önem taşımaktadır. Cırcıp vadilerinin en yaygın ikinci kültürü, 19 merkezle temsil edilen metalik seramiktir. Büyük Cırcıp vadisi metalik seramiği, daha çok Kuzey Mezopotamya- Kuzeydoğu Suriye; İbrahimiye-Tellharba Cırcıpları metalik seramiği ise Aşağı Fırat Havzası ile Fırat hinterlendında kalan Kuzeybatı Suriye metalik seramiğiyle benzerlik göstermektedir. Küçük Cırcıp ile İbrahimiye Cırcıbının kuzey kesimlerinde ele geçen ve tarafımızca 'taşra metalik' olarak nitelendirilen bir metalik seramik grubu daha saptanmıştır. Yapılan değerlendirmeler sonucu, Cırcıp vadileri metalik seramiği, Erhanedanlar II-III ile Akkad dönemlerine tarihlendirilmiştir. Sadece 7 merkezde saptanan Habur seramiği, Kuzey Suriye ve Kuzey Mezopotamya Habur seramiğiyle karşılaştırılarak, Habur kültürünün erken safhasına tarihlendirilmiştir. Yeni Assur devrinin siyasi nüfuz sahasında bulunan Cırcıp vadilerinin 12 merkezinde, bezeksiz ve boya bezekli Yeni Assur devri seramiği ele geçmişştir. Teknik yapım ve tipolojik açıdan yapılan karşılaştırmalar sonucu, bu seramiğin boya bezekli örneklerinin Habur seramiği etkisinde geliştiği anlaşılmış ve M. Ö. 9-7. yy. lar arasına tarihlendirilmiştir.