Tarihi tekstil konservasyonunda temizlik uygulaması

Bu tezin konusu; etnografik, arkeolojik ve antik tekstil ürünlerinin yaşam sürelerini uzatmak amacı ile laboratuvarda uygulanan temizlik çalışmasıdır. Tekstil organik madde olduğu için inorganik maddelere kıyasla daha hızlı ve kolay bozulacaktır. Konservatör doğru uygulamayı seçebilmek için tekstil kimyasını ve bozulma nedenlerini bilmelidir. Doğal kaynaklı bitkisel liflerin kimyasal yapısı selüloz, hayvansal liflerin ise proteindir. Liflerin en önemli özelliği gözenekli yapısıdır. Bu gözenekler boyayı suyu ve temizlik işleminde kullanılan kimyasalların emişinde önemli rol oynar. Lifin mekanik ve fiziksel değerleri uygulanan testlerle standartlaştırılmıştır. Doğal boyalar için bitkiler kullanılırdı ve farklı renkler elde edebilmek için boyama sırasında metal tuzlarının yardımı gerekirdi. Sentetik boyalar asit, basik, vat, direk boyalar gibi uygulanışlarına göre sınıflandırılır. Boyamada kullanılan sıcak su ile su moleküllerine bağlanan boya molekülleri lifin gözeneklerine yerleşir ve kovalent bağlarla life yapışır. Bunun için mordan adı verilen bu işlemi kolaylaştırıcı bir ek madde boya banyosuna eklenir. Bu ek madde zaman içinde lifin molekül zincirlerini kırar veya yıkama sırasında reaksiyona geçerek boyayı hareketlendi rebilecegi için yıkama öncesinde tekstilin boyası dikkatle tanımlanmalıdır. Tekstili bozan çevresel faktörler ışık, nem, ısı, kir, biyolojik saldırı asidik ve alkali reaksiyonlardir. Bunlarin lif, boya ve metal üzerindeki etkileri tekstilin yukarıda sayılan bileşenlerinin yapısına ve çeşidine bağli olarak değişebilmektedir. Işik photolysis ve photosensitization olarak yaydığı ışınlarla lifin kimyasal yapısını değiştirecektir. Nemdeki dalgalanmalar tekstilin en büyük düşmanıdır. Lif ve boyanın kimyasal yapısındaki değişikliğin geriye dönüşümü olmayacaktır. Kaybedilen değerler olduğu gibi kabul edilmeli ve konservasyon çalışmasının sonucunda nesnede mucizevi değişiklikler beklenmemelidir. Bu tür bir yaklaşım nesneye daha fazla zarar vermekten başka işe yaramayacaktir. Temizlik işlemine başlanmadan önce bu bilgilerin değerlendirilmesi ve yöntem seçimi için çalışılacak nesne tanınmalıdır. Hazırlanacak rapor da lif, boya, dokuma türü ve bunların durumları tarif edilir. Lifin tanımlanışı için polarized mikroskop ve diğer analiz yöntemleri kullanılır. Boya ve baskının tanımı içinde çeşitli analizler yapılır. Bunların uygulanacak yöntemlerle göstereceği reaksiyonu önceden tahmin etmek güçtür bu yüzden tespit raporu 135 hazırlanırken yapılacak testler konservatöru işlem sırasında zor anlar yaşatmamak için gereklidir. kullanılan malzeme, harcanan zaman tahmini işlemi hızlandıracak ve aksilikleri azaltacaktır, işlem öncesi nesnenin slayt'i çekilmelidir. Temizlik işleminde konservator bu rapora uymalı eğer bir terslik çikarsa veya değişiklik olursa çalişma kartına işlenmelidir. Temizlik işleminin amacı tekstilin yapısında bulunan yabancı maddeleri uzaklaştırmak ve nötr seviyeye getirmektir. Bunun içinde öncelikle mekanik temizleme ile işleme başlanır. Ayarlanabilir emiş gücü veya diğer aletler tekstilin yüzeyinde bulunan korozyon, küf veya gevşek toz tanecikleri toplanmaya yardim eder. Islak temizliğe di-onized su ile çalkalayarak başlanır. Bunun amacı nesnenin pH dengesini -nötr- 7 seviyesine getirmektir. Yüzeyinde görülen renk değişimlerinin ve lekelerin uzaklaştırılması için yüzey etken madde temelli konservasyon için hazırlanmış deterjanlar, veya yüzdesi düşük ağartıcılar kullanılır. Nişastalı tortular için enzim ile çalışılmalıdır. Uygulama sırasında çalışılan yerdeki düzeneğin, başarıda rolü büyük olacaktır. Solvent temizlik; tekstilde kullanılan boyanın kaçıcı olduğu şartlaröa veya suya girmeyecek yapıda malzemelerin varlığı durumunda başvurulan bir yöntemdir. Kullanılan solventler kimyasallar özelliklerine göre grublandırılmıştır. Nemlendirme son yıllarda güvenli oluşu nedeni ile çok sık kullanılan bir yöntemdir. Kontak temizlik ve nemlendirmede esas; suyun buharlaşma sırasında lifin yapısından çıkarken yabancı molekülleride nesnenin yüzeyine taşıması esnasında, bunların tekrardan life işlemesine izin vermeden yüzeyine kapatılan bir pamukluya aktarılmasıdır. Temizlik işlemi sonrasında nesnenin slaytı tekrar çekilmeli ve rapora eklenmelidir, işlem sonrası rapor daha sonra çi kaçak aksilikler veya değişikler için konservatorun sorumluluğunu gösterecek bir belge niteliğindedir.