Kentsel dokunun değerlendirilmesi için mekan dizimi ve fraktal analize dayalı bir yöntem: Gaziantep örneği

Geleneksel dokularda yeni tasarımların nasıl olması gerektiği sorusu tartışılan ve farklı şekillerde ele alınan bir konudur. Yeni tasarımların hem günün ihtiyaçlarına cevap vermesi, hem toplumsal değerlere, hem de mevcut dokuya saygılı bir şekilde uyum sağlaması beklenmektedir. Çünkü kentsel mekan kültürü bir kentin hem toplumsal hem de tarihsel geçmişşi için büyük önem taşımaktadır. Bir toplumun kültürü ve sosyolojik özellikleri mekanlar aracılığı ile gelecek nesillere aktarılmakta ve sürdürülebilmektedir. Bu sebeple mekansal ve kentsel sürdürülebilirlik hem toplumsal hem de mimari açıdan büyük önem taşımaktadır. Organik gelişim gösteren, kendinden oluşan kentlerin gelişim ve oluşum süreçleri günümüz kentlerinin gelişimine kıyasla oldukça farklıdır. Organik gelişim gösteren kentlerde toplumsal ve yerel değerlerin çok baskın olduğunu, kentin düzensiz gibi görünen gelişim sürecinin altında belirli bir mantık ve çeşitli toplumsal kurallar olduğunu görmekteyiz. Kendinden oluşan kentlerin belirli bir planı ve takvimi yoktur; ancak pek çok farklı etkenin bir arada ele alındığı bir oluşum sistemi olduğunu söylemek mümkündür. Organik gelişen bir kenti analiz edebilmek ve yorumlayabilmek için kentin oluşum mantığını anlamak gerekmektedir. Bu sebeple yeni kentsel tasarımlar ve mevcut bir dokuya yapılacak müdahaleler için kentsel ve mekansal analizlerin yanı sıra toplumsal analizler de büyük önem taşımaktadır. Çünkü mekan hem fiziksel hem de kavramsal olarak toplum tarafından üretilmekte ve anlamlandırılmaktadır. Kentsel analizler, mekansal oluşumlar ve toplum ilişkisinin birlikte nasıl değerlendirilmesi gerektiği ve sayısal analizler ile nasıl ele alınabileceği sorusu bu çalışmanın ana kurgusunu oluşturmuştur. Sayısal verilerle kentsel mekana dair ne tür veriler elde edilebilir, kentsel mekan nasıl analiz edilebilir sorusu bu tezin ana araştırma sorularından biridir. Her kent sokaklar, farklı fonksiyonlara hizmet eden yapılar, meydanlar gibi belirli kentsel öğelerden meydana gelmektedir. Ancak tüm bu öğelerin bir araya gelişi ile ortaya çıkan her kent birbirinden farklıdır çünkü bu öğeleri anlamlandıran ve bir araya gelmesini sağlayan kullanıcısı yani toplumdur. Aynı kentsel öğeler, mimari elemanlar farklı toplumlarda farklı şekillerde anlamlandırılmakta ve kullanılmaktadır. Bu duruma verilebilecek en iyi örneklerden biri de çıkmaz sokaklardır. Avrupa'da güvenliksiz alanlar olarak tanımlanan çıkmaz sokaklar İslam kültürünün hakim olduğu kentlerde güvenliğin üst seviyede olduğu alanlardır. Kültürel farklılıklar ilişkili oldukları mekanlara yansır ve onları şekillendirir. Her kentin mekansal oluşumunun altında yatan mantığın anlaşılabilmesi, toplumların mekanlara yükledikleri anlamların ne olduğu ile yakından ilişkilidir. Bu çalışma kapsamında toplumsal ve kentsel yapının nasıl kesiştiğini analiz edebilmek için farklı sayısal ve analitik analiz yöntemlerinin birlikte kullanılması, elde edilen sonuçların sosyo-kültürel bağlamda yorumlanması önerilmektedir. Hedeflenen kentsel ve toplumsal değerlendirmelerin yapılabilmesi için analiz sürecinde mekanın geometrik özelliklerinden çok sosyal alt yapısı ile ilgilenen mekan dizimi, bir dokunun karmaşıklık değerini ölçen fraktaller ve analizi yapılan dokuların bazı sayısal değerleri birlikte ele alınmıştır. Önerilen analiz yöntemi ile bir kent veya kent dokusu farklı bağlamlarda değerlendirilebilir; çok katmanlı bir şekilde analiz edilebilir ve analizler sonucu elde edilen farklı sayısal değerler birlikte yorumlanabilir. Bu sayede kültürün mekana nasıl yansıdığı farklı açılardan ele alınmış olur. Analizler sonucu elde edilen veriler ve yapılan yorumlar ise yeni yapılacak tasarımlarda yol gösterici nitelikte kullanılabilir. Çalışma kapsamında önerilen farklı analiz tekniklerinin birlikte kullanımı geleneksel kent dokusuna sahip olan ve geçmişşte farklı etnik grupları bir arada barındıran Gaziantep kenti üzerinde uygulanmıştır. Geleneksel kent bütünü, iki farklı etnik grubun yaşadığı Bey Mahallesi ve Şekeroğlu Mahallesi'nin sentaktik, fraktal analizleri yapılmış, sayısal değerleri hesaplanmış ve karşılaştırmalı bir şekilde ele alınmıştır. Analizler sonucu elde edilen sayısal değerler de toplumun kültürel değerleri bağlamında yorumlanarak bu sonuçların mekansal karşılıkları ve kentsel mekanlara yansımaları değerlendirilmiştir. İslam kentlerinde hakim olan mahremiyet kavramının kentin genelinde geçerli olduğu, farklı etnik grupların yaşadığı Bey ve Şekeroğlu Mahallelerinde sokak kurgusunu, mahallenin kent ile kurduğu ilişkiyi değiştirdiği gözlemlenmiştir. Sokakların şekillenişi, yapı adalarının boyutları mahallenin kent ile kurduğu ilişkiye yön vermiştir. Ermenilerin yaşadığı Bey Mahallesi, sınırları içinde ticaret fonksiyonu barındırmamasına rağmen kent ile daha bütünleşik, daha dışa açık bir yapı sergilerken Şekeroğlu Mahallesi daha ayrışık içe kapalı bir yapı sergilemektedir. Bey Mahallesi sokak dokusunun hem görsel hem de eksenel olarak kent ile daha bütünleşik bir yapısı vardır. Bazı farklılıkların yanı sıra her iki mahallenin çeper akslarının sentaktik değerlerinin daha yüksek olması, kent ile daha ilişkili olması Anadolu şehirlerindeki mahalle yapılaşmasını destekler niteliktedir. Her iki mahallenin iç akslarının daha az bütünleşme ve bağlantılılık değerine sahip olması ise ortak özelliklerinden bir diğeridir. İki mahallenin farklı sentaktik özellikleri birbirine çok zıt değerlere sahip olmamakla beraber çeşitli farklılıklar göstermektedir. Bu farklılıklar da kültürel yapının, mahremiyet olgusunun farklı şekillerde ele alındığını ve farklı şekillerde mekana yansıtıldığını göstermektedir. Sentaktik değerlerin aksine her iki mahallenin ve kent bütününün ve eksenel haritalarının fraktal analiz sonuçları çok benzer değerler almışlardır. Bu da mimari ve kentsel bağlamda kentin bir bütün olarak çalıştığını, bir mekan kültürü olduğunu ifade etmektedir. Her iki mahallenin açık-kapalı mekan kurgusu, birbirine oranları yine çok benzer niteliktedir. Ancak Bey Mahallesi'ndeki yapı adalarının daha büyük ve Şekeroğlu Mahallesi'ne kıyasla daha düzgün bir geometriye sahip olması yapı adalarını çevreleyen sokakların da şekillerini etkilemektedir. Bey Mahallesi'nde daha uzun, sürekli ve görsel iletişime izin veren akslar varken Şekeroğlu Mahallesi'nde daha kısa ve kırıklı akslar bulunmaktadır. Kısa ve kırıklı akslar yabancı ve yerli karşılaşmasını engeller niteliktedir. Gaziantep kentinin Cumhuriyet'in ilanından sonra özellikle 1950'li yıllarda modern bir yapılaşma sürecine girmesi ile geleneksel kent ve özellikle de konut dokusu önemini yitirmeye başlamıştır; kentli yeni inşa edilen modern konutlara taşınmış ve mahalleler terk edilmiştir. Zamanla kente göç eden, ekonomik durumu çok iyi olmayan aileler boşalan konut mahallelerine yerleşmişlerdir. Ancak bakımsızlık sebebiyle bu mahalleler büyük oranda tahrip olmuştur. Yakın bir zamanda geleneksel kent dokusunun önemi tekrar gündeme gelmiş ve bu dokular yenilenmeye başlanmıştır. Ancak bu süreç hem kentsel hem de mimari anlamda kentte bir kopukluk yaşanmasına sebebiyet vermiştir. Kentsel gelişim önce Herman Jansen, ardından da Söylemezoğlu ve Aru'nun çizdiği kentsel planlara göre ilerlemiştir. Kendinden oluşmuş bir dokuya sahip olan kent, planlı bir şehir olarak gelişmeye devam etmiştir. Günümüzde kentsel dönüşüm projeleri kapsamında geleneksel dokuların devamında yer alan, mimari anlamda çok nitelikli olmayan komşu alanların kentsel dönüşümünün yapılması planlanmaktadır. Yapılan analizlerin ve önerilen çoklu okuma yönteminin bu tür projelerin tasarım süreçlerinde yardımcı olarak kullanılabileceği düşünülmektedir. Mevcut dokunun bütünleşik akslarının, en çok tercih edilen ve bağlantılılık seviyesi yüksek olan askların sürekliliği sağlanabilir; görsel iletişim bu alanlarda daha serbest bir şekilde sağlanabilir, ancak konut alanlarının daha mahrem alanlar olarak kalması sağlanabilir. Fraktal analizler ile bölgenin nasıl bir yoğunluk ve karmaşıklık seviyesinde kullanılabileceği hesaplanabilir. Mevcut dokunun açık/kapalı alan oranları, yapı adası büyüklükleri hesaplanabilir; bu sayede de benzer arazi kullanımı, açık-kapalı mekan ilişkisi mevcut nitelikli dokuya benzer bir şekilde tasarlanabilir. Önerilen analiz yöntemi Gaziantep örneklem alanı üzerinde kullanılmış olsa da farklı dokularda kullanılabilir niteliktedir.