Mimari temsilde çevirinin yaratıcı boşlukları

Dilbilimden ödünç çeviri kavramı ile mimari temsil ortamları arasındaki geçişlerin incelendiği tez, çevirinin özü dönüştüren eleştirel doğasının mimari temsil sürecinde sebep olduğu boşlukların mimara açtığı yaratıcı ve özgürleştirici imkanları ortaya çıkarmayı amaçlar. Mimarlık üretiminin zihinde oluşturulan imge ile başlayan sürecinin imgeyi dışsallaştırma ve materyalleşme süreci olarak okunması aslında bu sürecin materyal olana doğru bir çeviri olduğu, bu süreçte kullanılan aracıların da mimari temsil ortamları olduğuna işaret eder. Robin Evans'ın çizimden inşaya geçişte bir çeviri yaşandığı sözleri üzerine mimarlığın bütün temsil ortamları arasında benzer bir çevirinin yaşanabiliyor oluşuna dair oluşan merak çalışmanın ana motivasyonunu oluşturur. Yer değiştirmede coğrafyanın sebep olduğu değişikliğin ortamlar arası dönüşümde ortamın kodları ve özelliklerine bağlı olarak gerçekleştiği düşünülerek mimari temsil ortamlarının kodlarına, birbirlerinden farklılaştıkları alanlara ve çeviri anında yaşanan dönüşümlere odaklanır. Bu dönüşümün incelenmesi için öncelikle dilbilimden alınan çeviri kavramı açılarak çevirinin farklı diller aracılığıyla farklı düşünme yöntemleri geliştirme ve düşünceyi farklılaştırma potansiyeli üzerinden bir çerçeve çizilmiştir. Farklı dillerin sebep olduğu anlamsal farklılaşmalar ve diller arası çevirilerde yaşanan dönüşümlerde yazarın ve çevirmenin rolünün tartışılması ile çeviride aktörün dönüştürücü olduğu sürece dikkat çekilerek çeviri sürecinin açtığı bu dönüştürücü aralığın potansiyelinin mimarlıktaki karşılığı merak konusu olmuştur. Dilbilim alanından çizilen bu çerçeve ile mimarlık ve sanat alanlarına bakılarak çevirinin üretici ve yaratıcı pratiklerde hangi kavramlar üzerinden tartışıldığı hem tarihsel hem de ilişkisel bir çerçeve ile dilbilim katmanının üzerine eklenmiştir. Mimarlık ve sanat alanında üretimin dönüşümü için kullanılan çeviri ve çeviri ile ilişkili kavramlar üzerinden çevirinin açtığı dönüştürücü aralıklar tartışılmıştır. Mimarlık alanında ise çevirinin en çok mimari tasarım sürecinde kullanılan temsil ortamları arası gerçekleştiği ve bu çevirinin kullanılan ortamların özellikleri ile yapıyı etkilediği öngörülmüştür. Mimari temsil ortamlarının her birinin kendi dil sistemleri ve çalışma prensipleri olduğu düşünüldüğünde dilbilimde dil aracılığı ile gerçekleşen çeviri ve çevirinin sebep olduğu yaratıcı farklılaşmalarla mimari tasarım sürecinde de karşılaşılması kaçınılmazdır. Bu farklılaşmaları tespit etmek için öncelikle çevirinin gerçekleştiği düşünülen mimari temsil ortamları incelenmiş ve üç ana başlıkta toplanmıştır. Mimarlık temsilinde kullanılan farklı araçların kullandığı temsil ortamlarına göre gruplanması ile elde edilen yazı-çizim-inşa/maket üçlü sisteminde her bir ortamın özellikleri karşılaştırılarak farklılaşmalarına sebep olan faktörler incelenmiştir. Bu farklılaşmaları sistematik olarak incelemek, kaynağını tespit etmek ve çevirinin bahsedilen potansiyellerini ortaya çıkarabilmek için temsil ortamlarının yapı kurum sistemini oluşturan parametreler dilbilimden ödünç yöntemlerle araştırılmıştır. Tespit edilen beş ana parametre olan pozisyonlanma, yapı kurumu, sembol sistemleri, bağlam ve zamansallık üzerinden temsil ortamları arası geçişler örnekler üzerinden incelenerek ortamlar arası boşlukların açıldığı aralıklar ortaya çıkarılmıştır. Mimarlıkta kullanılan üç temsil ortamı yazı-çizim-inşa/maket arasındaki geçişlerin birer örnek üzerinden incelenmesiyle tezin üçlü temsil ortamı çevirileri inceleme strüktürü ortaya çıkmıştır. Seçilen örnekler özellikle üretme yöntemleri üzerine araştırma yapıp mimari temsile dair teoriler ile üretimlerini birleştiren ve üretim süreçleri üzerine yazan mimarların işleri arasından seçilmiştir. Mimarın kendi işi üzerine değerlendirme ve yazıları üzerinden araştırmanın sebebi ise mimarın yapma şeklinin ve düşünce sisteminin anlaşılarak kendi sözleri üzerinden çıkarımların yapılmasının yorum farkını en aza indirilmesi ve yanlış çıkarımların önüne geçilmek istenmesidir. Yazı-çizim çevirisi için Raimund Abraham'ın 'The Elements of the House' metni ile 'House with Curtains' çizimi, çizim-inşa/maket çevirisi için Steven Holl'ün St. Ignatius Şapeli, son olarak da yazı-inşa/maket çevirisi Marco Frascari'nin 'Dream House' süresince yaptığı üretimler üzerinden süreçte kullanılan farklı ortamlar arası çeviriler incelenmiştir. Üç ortam arası çeviri de örnekler üzerinden incelenip belirlenen parametrelerde yaşanan dönüşümler ortaya çıkarılmış ve her ortam arasında boşlukların açıldığı alanları mimarların nasıl bir çeviri fırsatına çevirerek üretimlerini dönüştürdükleri incelenmiştir. Çevirinin boşluklu yapısı, mimarların boşlukları değerlendirme biçimleri ile desteklenerek bu durumun yaratıcılığa olan olumlu etkileri tartışılmıştır. İncelemelerden elde edilen veriler çeviri kuramı, mimarlık kuramı ve imgenin kullanımı üzerine tezin başlangıcında oluşturulan teorik çerçeve ile değerlendirme ve kendi teorisini tümevarımcı bir yöntemle oluşturmakta kullanılmıştır. Sonuç olarak çevirinin bir sınırı geçme durumu tanımlaması, sınırda koşulların ve parametrelerin dönüşümüne, parametrelerin dönüşümü de hem ifadenin hem de algılamanın dönüşümüne işaret eder. İfade sisteminin dönüşümü düşünce sistemini dönüştürerek kişiyi kalıplar dışında üretmeye ve düşünmeye zorlar, bu sebeple yaratıcı ve eleştirel bir pratik haline gelir. Her mimari temsil ortamının kendi yapısı sebebiyle üretileni dönüştürdüğü, birden çok mimari temsil ortamının bir arada veya arka arkaya kullanılmasının üretimde temsil ortamının baskın etki ve yönlendirmelerini kırarak mimara özgürlük alanı açtığı, bu özgürlük alanının da mimarlığın geleneksel kalıplarının dışına çıkmakta etkili bir yöntem olduğu düşünülmüştür. Özgürleşme eleştiri, anlatıyı dönüştürebilme ve çevirmekle mümkündür. Çevirinin eleştirel doğası kişinin kendi işine karşı eleştirel bir pozisyon alarak farklı parametrelerle yeniden ele almasını sağlayarak üretim sürecinin kendisini kişiden bağımsız bir şekilde doğal olarak eleştirel bir pratik haline getirir. Çevirinin mimari tasarım alanı içerisinde düşünülmesi üretimi zenginleştirmenin yanı sıra mimarı ve toplumu da özgürleştirmenin aracısı olabilecek potansiyele sahiptir. Çeviri hem mevcuda müdahalede hem de yeniyi üretmekte bir yöntem olabilir, kişinin bir imgeyi dünyaya taşımada tek seslilikten çok sesliliğe, çok perspektife geçişi olarak yorumlanabilir. Sonuç olarak çeviri mevcut mimarlık pratiğini eleştirel hale getirmek ve yeniyi üretmenin bir aracı olma potansiyeline sahiptir.