Attaleia kant kapıları

Kentin doğusundaki nekropol kazısı buluntulanyla en erken İ. Ö. 4. yy. sonlarında yerleşime alan edildiği saptanan ve İÖ. 159 yılında II. Attalos Philadelphos tarafından kent olarak tesis edilen Attaleia, topografik ve doğal nedenlerle günümüze kadar kesintisiz yerleşime uğramıştır. İlk kez kentleşmesi ile birlikte bir savunma sisteminin de tesis edilmiş olması, kentin Hellenistik dönemdeki önemini vurgulamakta yeterlidir. Liman çevresine yayılmış, stratejik ve ekonomik açılardan önem taşıyan yerleşimi kuşatan sur hattı değişik dönemlerde çeşitli değişiklikler, onarımlar ve eklemelere uğratılmıştır. Bu sürecin önemli noktalarından biri, kente bir tak kazandırmış olan İmparator Hadrianus'un ziyaretidir. Kentin çalkantılı tarihinin getirdiği yıpranmalara rağmen özellikle doğu cephesinde orijinalliğini koruyabilmiş olan iki kule arasındaki tak, birbirine eşit, tonozlu üç açıklığa sahiptir. Açıklıkları örten tonozları oluşturan kasetli bloklar, kaideler ile yükseltilmiş ve ortadakiler daha dar dört' ayak tarafından taşınmaktadır. Ön ve arka cephede, altlıkları, ayakların kaidelerinden 1.05 m. önde ve arkada olmak üzere ayakların orta aksları hizasında duran toplam sekiz adet sütun, öne doğru uzanan arkhitravlan taşır. Kuzeybatı köşedeki in situ ve güneybatı köşedeki orijinal durumda olan kompozit başlıklar, kaulis çanağı üzerindeki yaprak motifleri nedeniyle Hadrianus dönemi başlıklarının tipik özelliğini yansıtırlar. Üst döşemi sırasıyla iki faskialı bir arkhitrav, sarmal dallı friz ile onun üzerindeki dişli geison ve aslan başı çörtenli sima oluşturur. Önde yapıdan bağımsız duran sütunların başlıkları üzerine, yapıya bitiştiği yerde ise konsolların üzerine oturan öne uzantılı arkhitravlar, alt yüzlerinde yarım ay uçlu soffit bulunan arkhitrav blokları üzerindeki sarmal dallı friz, dişli geison ve sima ile üst döşemin devamlılığını korurlar. Bezemeli saçaklığın yam sıra takın görselliğini artırarak konstrüksiyona destek sağlayan mimari elemanlar, öne uzanan arkhitravlann altındaki konsollar ile takın kulelere bitiştiği yan ayaklardaki pilasterlerdir. Birbiri üzerinde dışa kademeli olarak oturtulmuş saçaklık üzerinde 0.36 m. içeride başlayan, 0.35 m. yükseklikte ve profilli bir saçak üstü döşeme yer alır. Bu döşeme ile birlikte toplam yükseklik 8.75 m. dir. iki kule arasında yer alan Hadrianus Takı, imparatorun doğu gezisi sırasında komşu kentlerdeki yapılaşma sürecine koşut olarak ve imparatorun beklentisini yerine getirirken kentin de Roma'ya bağlılığının bir ifadesi olarak inşa edilmiştir. Bu nedenle her ne kadar stilistik olarak daha geç bir döneme verilse de Hadrianus'un ilk doğu gezisine atfen, henüz İS. 120'li yılların öncesinde yapımına başlanmış olmalıdır. Bu süreçte takınkonumlandmlmasındaki en büyük etken, Perge ve doğudaki diğer kentler ile bağlantıyı sağlayan mevcuttaki yola açılan erken kapı olmuştur. Bu kapının da önemli bir aks üzerinde bulunduğu ve kentin giriş kapısı işlevini üstlendiğinden en az bir kule ile savunulmuş olması gerekmektedir. Kule duvarının altoda kalmış olan Hadrianus Takı güney ayak göz önünde bulundurulduğunda takın mevcuttaki kuzey kuleye bitişik olarak konumlandırıldığı ve güney kulenin tak sonrası estetik ve stratejik kaygılar sonucu Julia Sancta tarafından tesis edildiği anlaşılmaktadır. Takı önündeki duvara rağmen 19. yy. başmda gören Beaufort'un aktanmlan 14 sütundan oluşan bir üst kat olduğu doğrultusundadır. Hatta Beaufort'un ters durumda gördüğü ve Falkener ile Le Bas - Waddington tarafından kopyalan oluşturulan yazıtlı blokların da ikinci kata ait oldukları yorumlan, böyle bir kat olduğu konusundaki düşünceleri kuvvetlendirmiştir. Ancak bu yorumlarda bir üst katm varlığına dayanak oluşturan ve tak üzerinde simetrik olarak duran postamentler, günümüzde yapıdan uzaklaştınlan yazıtlı bloklar ve sütun gövdeleri gibi bir zamanlar takı kapatan duvann devşirme bloklarından farklı bir fonksiyona sahip değillerdir. Tak üzeri döşeme bloklannın yüzey işçilikleri ve postamentlerin sabitlenebileceği dübel yuvalarının sığ ve özensiz yapılan da bu gözlemi desteklemekte, 19. yy. sonlarından günümüze kadar olan sürecin yansıdığı fotoğraflar da Lanckoronski ile Beaufort'un tespitlerindeki yanlışlan vurgulamaktadır. Attaleia'daki tak, sur sistemi üzerinde inşa edilmiş olduğundan ayn bir konumdadır. Mimari formu nedeniyle sahip olduğu anıtsallık taklara, sur üzerinde sağladığı giriş fonksiyonu nedeniyle de işlevi şehir kapılarına yöneliktir. Takın kentle olan fiziksel ilişkisi ve kentteki konumu değerlendirildiğinde sur üzerinde iki bölge arasında vurgulu bir ayırım sağlaması nedeniyle Ariassos, Antiochia ve Patara'daki taklar ile koşutluk içinde olduğu görülür. Attaleia Hadrianus Takı, ön ve arka cephedeki dışa çıkıntılı arkhitravlann yapıdan alışılmışm dışmda bir uzaklıkta olmalan nedeniyle Anadolu'daki ve Roma'daki diğer taklardan farklılaşmaktadır. Sütunların bir tabernakel yapısından farklı olarak kullanılmalan, tak cephesinin üç eşit açıklığa bölünmesine de neden olmuş, böylece sur sürekliliğinin kesintiye uğradığı bu noktada gerektiğinde daha korunabilir bir açıklık elde edilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde Kaleiçi Yivli Minare Camisi'nin avlusunda, bir kısmı peyzaj düzenlemesinde kullamlan, bir kısmı ise düzensiz bir şekilde yığılmış olarak duran taş bloklar ele alınmıştır. Genelde Perge Hadrianus Takı'nın parçalan olabilecekleri ileri sürülen buXI blokların, Attaleia kentinin Hadrianus Takı dışında başka bir anıtsal kapısına ait olabileceği konusu, yazılı aktarımlar, blokların teknik ve bezeksel özellikleri doğrultusunda değerlendirilmiştir. S. Bulgurlu tarafından 'Perge Kenti Hellenistik Güney Kapısı ve Evreleri' başlıklı doktora tezinde Perge Hadrianus Takı'na ait oldukları öne sürülen blokların alt yüzleri kasetlidir. Her bloğun bir yan kenarı boyunca uzanan kanallar kaset aralarında da devam ederek kasetleri birbirinden ayırır. Üst yüzleri genellikle oldukça kaba bırakılmış olan blokların anathyrosise sahip uzun yan yüzleri ise kenarları boyunca düzeltilmiş, orta bölümleri kaba bırakılmıştır. Yumurta dizisi ve palmet kuşağı ile taçlanmış arkhivoltlu bloklarda aim, ion düzeninde boncuk dizileri ile ayrılmış 3 faskialı bir yapı gösterir. Blokların kemer açıklığının saptanmasında kavis yükseklikleri ve alt yüz genişliklerinden yola çıkılarak 3.70-5. 40 m. arasında değişebilen bir yarıçapa sahip olabileceği belirlenmiştir. Orijinalde üç kasetli oldukları uzun kenarlarındaki kanallardan belirlenebilen blokların oluşturdukları tonozun derinliği ise 3.30 m. yi bulmaktadır. Perge Hadrianus Takı kasetli blokları ile bezeksel olarak büyük benzerlikler göstermelerine rağmen M. Akok'un fotoğraflarına yansıdığı kadarıyla blokların Hadrianus Takı ön cephesini kapatmak amacıyla böylesi bir uzaklıktan getirilmiş olmaları dönemin şartlan da göz önüne getirildiğinde olası görünmemektedir. Bu nedenle blokların, duvarın oluşturulmasından önce yıkılmış olan Attaleia kentindeki başka bir kapı yapısından olmaları ve F. Erten'in bahsettiği 'Nakışlı Kapı'ya da Lanckoronski'nin kent planında ' kulesi yalanlarında taşları, çapı daha büyük bir kemerden alınmış gibi duran yıkık kapı 'da bir kez daha kullanılmış olmaları da olasılık dahilindedir. Blokların bir kısım demirleri hala üzerlerinde olan kenet yuvaları bu olasılığı desteklemektedir. Bu olası anıtsal kapı yapısının konumunun belirlenmesi ancak, zemin kotunun en fazla 1.5 m. altında antik kentin kalıntılarını barındıran Kaleiçi bölgesinde geniş çaplı bir çalışma yapılmasıyla mümkün olacaktır.