Türk inşaat sektöründe yalın mobilizasyon ve şantiye atık yönetimi uygulamaları üzerine bir inceleme

Türk inşaat sektörü, gerek seri üretim yapan firmaların gerek ise müteahhitlik hizmeti vermekte olan firmaların, yurt içinde ve yurt dışında hizmet verdiği faaliyet alanlarını kapsamaktadır. Türk inşaat sektörünün yurt dışı pazarında önemli bir oranda elinde bulundurduğu mevcut bir faaliyet alanı olduğu gibi, sektör bazlı düşünüldüğünde yurt içinde de iyi bir konuma sahip olduğu görülmektedir. Türkiye ekonomisinin önemli bir kısmını inşaat sektörü ve buna bağlı olarak konumlanan yan sektörler oluşturmaktadır. Bu nedenle ekonominin lokomotif sektörü olarak adlandırılan Türk inşaat sektörümüzün pazar payını büyütebilmek, rekabet avantajı elde etmesini sağlayabilmek, katma değeri ve kar marjı yüksek projeleri alabilmesini sağlayabilmek, sürdürülebilir kalkınmamız için önemlidir. Bu durum, çağdaş yönetim yaklaşımlarının inşaat sektörümüze adapte edilmesi gerekliliğini vurgulamaktadır. Tez kapsamında, inşaat sektöründe atıklar yönetimsel ve çevresel atıklar olmak üzere iki alt gruba ayrılmıştır. Yönetimsel atıklara çözüm önerisi olarak yalın yönetim kavramı, felsefesi ve stratejileri önerilirken, 8 atık kategorisi altında değerlendirilme sunulmuştur. Her geçen gün artan rekabet ortamında inşaat firmalarının ayakta kalabilmeleri için değişen koşullara adaptasyonları büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle, diğer sektörlerde başarıyla uygulanan yönetim anlayışlarının analiz edilerek inşaat sektöründe de verimin ve etkinliğin arttırılabilmesi için yapılan çalışmalar önem kazanmaktadır. Müşteri beklentilerine odaklanarak, onların taleplerini çok iyi analiz ederek, en iyi hizmeti en iyi kalitede vermeleri beklenmektedir. Bu ise organizasyon yapılarını geliştirmelerini ve sürekli gelişim olgusunu benimsemelerini temel bir ihtiyaç haline getirmektedir. İnşaat sürecinin tüm aşamaları bir bütün olarak ele alındığında yönetimsel ve çevresel atıkların miktarındaki fazlalık göze çarpmaktadır. Şantiye süresince oluşan atıkların gerek maliyete, süreye ve kaliteye gerek ise çevreye olumsuz etkileri bulunmaktadır. Yalın yönetim prensipleri otomotiv sektörü başta olmak üzere, birçok sektörde varlığını göstermektedir. Özellikle seri üretim yapan firmalar için kazançlı olup, buna karşılık inşaat sektörüne uyarlanabilirlik farkındalığının ise daha kısıtlı olduğu bilinmektedir. Çevresel atıklar için ise atık yönetim planları oluşturulması önerilmiştir. Bunu yapabilmek için ise, gelişen teknoloji ve yeniliklere uyum sağlanması, kamu-özel sektör arasındaki ilişkilerin güçlenmesi, her şantiye özelinde detaylı atık yönetim planları hazırlanması ve doğru uygulanabilmesi için kamu desteğinin önemli olduğu düşünülmektedir. İnşaat alt süreçlerinden biri olan mobilizasyon evresi, geleneksel proje teslim sistemlerinde tasarımın sonlandığının varsayılıp, yapım aşamasına başlamak için gerekli şartların oluşturularak hazırlıkların yapıldığı evre olarak tanımlanmaktadır. Mobilizasyon evresinin doğru bir çözümle tamamlanması, yapım aşamasının da doğru bir şekilde tamamlanmasını sağlayabilecektir. Bu durumunda, mobilizasyon evresinin olabildiğince atıklardan yalın yönetim, sürdürülebilirlik prensipleri ve atık yönetimine uygun olarak arındırılmasıyla mümkün olabilecektir. Çalışmada; Türk inşaat sektöründe yalın mobilizasyon ve şantiye atık yönetimi uygulamaları üzerine bir inceleme yapılması amaçlanmıştır. Yalın yönetimin felsefe ve prensiplerinin inşaat sektöründe uygulanabilirliği, başarı ve engel faktörlerinin incelenmesi, sürdürülebilirlik kavramının üzerinde durularak, sürdürülebilirlik ve yalın ilişkisinin kurulması, şantiye yönetimi ve organizasyonu kavramlarının araştırılması, şantiye atıklarının belirlenmesi, yönetimsel ve çevresel olarak sınıflandırılması ve yönetimi, şantiye atık planlarının Türkiye ve atık yönetim planları bazında diğer ülkeler, gelişmiş olan ülkelerden İngiltere mevzuatları çerçevesinde incelenmesi, BIM ve Sanayi 4.0 (Industry 4.0) gibi yenilikçi, teknolojik ve sürdürülebilir gelişmelerin inşaat sektöründeki yerinin sürdürülebilir inşaat için yalın atık yönetimi ve mobilizasyon açısından araştırılması, mobilizasyon süreçlerinin incelenmesi, etkin mobilize olabilmek için gerekli maddelerin tespit edilmesi konuları ile ilgili kaynak taramaları gerçekleştirilmiştir. Tez kapsamındaki amaç ve hedeflere yönelik olarak, detaylı kaynak taraması, sonrasında mülakat destekli örnek olay incelemeleri ve anket uygulaması yapılmıştır. Türk inşaat sektöründe faaliyetlerini sürdüren etki derecesi yüksek bir firmanın genel merkezinde ve üç farklı ölçekteki ilgili şantiyelerinde mülakatlar ve incelemeler yapılarak mobilizasyon süreçleri incelenmiştir. Kaynak taraması ve örnek olay incelemelerinden elde edilen veriler ile mobilizasyon sürecinde çıkan atık tipleri ve nedenleri hakkında tespitte bulunulduktan sonra, ilgili veriler ışığında anket soruları oluşturulmuştur. Anket çalışması, iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde anket sorularını cevaplayanların mesleki bilgileri ve göz önünde bulundurulan firma ve şantiye özelinde sorular sorulmuştur. İkinci bölümde ise atıkların değerlendirilmesi ile ilgili sorular bulunmaktadır. Herhangi bir atık maddesinin, oluşum sıklığına, süre, maliyet ve kaliteye etkisi ölçülmek istenmiştir. Ankette yer verilmeyen olası bir mobilizasyon atığına karşı ise cevaplayanların serbest görüşünü belirtmesi istenmiştir. Son olarak ise atık planları ile ilgili belirtilen maddelere katılım durumlarını 1, 5 olacak şekilde belirtmeleri istenmiştir. Anket çalışması, şantiye deneyimi olan firma sahipleri, proje müdürleri, şantiye şefleri, mühendis ve mimarlara uygulanmıştır. Elde edilen veriler, olası mobilizasyon atıklarının net bir şekilde ortaya koyulmasını sağlamış olup, atıklardan arındırılmış bir sürecin yalın mobilizasyonu da beraberinde getireceği düşünülmektedir. Tek seferde ve etkin mobilize olabilmenin, yapımın ileriki evrelerinde tekrar mobilizasyon aşamasına dönülmemesini ve bu yolla süre, maliyet, kalite kayıplarının önüne geçilmesini sağlayacağı belirtilmektedir. Çalışma, inşaat sektöründe faaliyet gösteren firmalara, kamu kuruluşlarına ve bu konuda araştırma yapan akademisyenlere kaynak olabilecektir.