Osmanlı Devleti ziraİ kredi teşkilatları: 1863 - 1888

Osmanlı Devleti'nde çiftçilere kredi vermek amacıyla devlet eliyle kurulan ilk zirai kredi teşkilatı, Memleket Sandıklarıdır. Bu sandıkların amacı, aşırı faizle verdikleri kredilerle ziraatçıları sömüren tefecilere karşı, bir önlem almaktır. Memleket Sandıkları, Mithat Paşa'nın Niş valiliği sırasında 20 Kasım 1863 tarihinde Şehirköy'de kurulmuştur. Memleket Sandıkları tarafından çiftçilere verilen kredi desteğiyle, Osmanlı tebaasının devlete olan güveni bir kat daha artmıştır. Sandıkların sermayesinin oluşturulma biçimi olan imece usulüyle Osmanlı toplumundaki sosyal yardımlaşma ve dayanışma duygusu pekiştirilmiştir. Memleket Sandıklarında uygulanan bu yöntemle, köylü kendi eliyle kendisini ayağa kaldırmanın bir yolunu bulmuştur. Aynı zamanda, farklı milletlerden oluşan Balkanları, Osmanlı Devleti'nden koparmaya çalışan devletlerin girişimleri de belli bir süre etkisiz kalmıştır. Memleket Sandıklarının kurulmasında, Türk devlet geleneğinde ve toplum hayatında uzun yıllar hüküm süren imece, Ahilik, Lonca ve Gedikler, Mithat Paşa'ya ilham kaynağı olmuştur. Memleket Sandıkları, ortaklaşa iş görme usulü bakımından kooperatiflere benzer özellikler taşımaktadır. Ancak Memleket Sandıkları özgün bir yapıya sahiptir. Memleket Sandıkları, yalnız ziraatçıların ihtiyaçlarını karşılamakla yetinmemiştir. Aynı zamanda, yaptığı okul, kaldırım, çeşme ve köprü gibi hayırlı işlerle Osmanlı ülkesinin imarına da katkıda bulunmuştur. Ancak Memleket Sandıklarında yaşanan bazı suiistimaller, bu kurumun sonunu getirmiştir. Osmanlı Devleti, 1877- 1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan sonra Memleket Sandıklarının en verimli olduğu toprakların büyük bölümünü kaybetmiştir. Memleket Sandıkları, bu topraklarda daha sonra Ziraat Sandıkları adıyla faaliyetlerine devam etmiştir. Balkanlarda bir süre Rusların, daha sonra ise Bulgarların hakimiyetinde faaliyetlerine devam eden Ziraat Sandıkları, 1903 yılında kurulan Bulgaristan Ziraat Bankasının temelini oluşturmuştur. Osmanlı Devleti, kendi topraklarında kalan sandıklarla ilgili olarak da bazı düzenlemeler yapmıştır. 1883 yılından itibaren aşar vergisi %1 oranında artırılmıştır. Bu %1'lik paya Menafi Hissesi denildiği için, kurulan yeni sandıklara Menafi Sandıkları adı verilmiştir. Memleket Sandıkları, Sait Paşa zamanında Menafi Sandıklarına dönüştürülmüştür. Menafi Sandıkları, Memleket Sandıklarından daha ayrıntılı bir uygulamaya sahiptir. Bu sandıklar, Memleket Sandıklarından farklı olarak Osmanlı ülkesinin hemen her yerinde kurulmuştur. Ancak Memleket Sandıklarında yaşanan benzer suiistimaller ve özellikle sandık sermayesinin amacının dışında kullanılması ve nüfuzlu kişilerin eline geçmesi, Menafi Sandıklarının tasfiyesine neden olmuştur. 1888 yılında Kamil Paşa tarafından modern bir zirai kredi teşkilatı olan Ziraat Bankası kurulmuştur. Menafi Sandıklarının sermayesi ise Ziraat Bankasına devredilmiştir. Osmanlı Devleti zirai kredi teşkilatlarının geçirdiği değişimler sonucunda kurulan bu banka, günümüzde Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası olarak faaliyetlerine devam etmektedir. Osmanlı Devleti zirai kredi teşkilatlarının her biri, diğerinin devamı niteliğindeki kuruluşlardır. Yeni bir sandık kurulurken, diğeri tamamen yürürlükten kaldırılmamıştır. Sadece yeni kurulan sandığın geliştirilmesiyle yetinilmiştir. Ziraat Bankasının kurulmasına kadar, sandıklar bir öncekinin hak ve görevleriyle birbirlerine devredilmiştir. Osmanlı Devleti zirai kredi teşkilatları, 19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin sosyal devlet uygulamalarının en önemli örneklerinden birisidir.