İnsani kalkınma politikaları ve Türkiye üzerine bir deneme

Kalkınma ekonomisi anabilim dalı 1950'li yıllarda doğmuştur. Bu bilim dalı ile ilgili modeller, genellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerdeki nicel ve nitel farklılıkları incelemeye yöneliktir. Geleneksel kalkınma kuramlarında daha çok maddi yetersizliklerle ilgilenilmiş ve büyüme sorunu çözüldüğünde, diğer sorunların da giderileceği varsayılmıştır. Bu bağlamda, geleneksel kuramcılar, kalkınmanın hesaplanmasında genellikle kişi basma gelir düzeyi ile sınırlı kalmıştır. 1970'li yıllardan itibaren geleneksel kalkınma anlayışının yetersizliği üzerine yapılan yorumlar artmaya başlamıştır. Kalkınma literatiiründe, insan merkezli yaklaşımlar adı verilen bu eleştiriler kapsamında, birçok insani sorun tartışılmaya başlanmıştır. İnsan merkezli yaklaşımlar bağlammda, insani potansiyellerin gerçekleştirilmesi, yaşam kalitesinin iyileştirilmesi ve insani özgürlüklerin artırılması hedeflenmiştir. İnsani kalkınma görüşüne göre, eğer bir ülkede ekonomik büyüme ile birlikte yoksulluk düzeyi düşüyorsa, gelir daha adil dağılıyorsa, devlet sosyal harcamalarını artırıyorsa, hukuk sistemi ve demokratik kurumlar daha etkin bir şekilde işliyorsa, insani kalkınmadan söz edilebilir. İnsani kalkınma politikalarının önceliklerinin belirlenmesi ve uygulanması aşamasında, bu alanlarda somut veriler bulunması gerekmektedir. Bir ülkenin kalkınma başarısının ölçümünde farklı yöntemler kullanılmıştır. Ancak, ekonomik, sosyal, kültürel ve politik kalkınmanın tüm alanlarında somut verilere ulaşmak oldukça zordur. Bu nedenle, insani kalkınmayı en iyi şekilde yansıtabilecek göstergeler kullanılmaya çalışılmıştır. Bu çalışmalar içinde en önemlisi Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nin hesapladığı İnsani Kalkınma Endeksi 'dir. Bu çalışmada, insan merkezli kalkınma yaklaşımları çerçevesinde yeni bir endeks ölçümü gerçekleştirilmiştir. Bu endekse Yaşamın Yetkinliği Endeksi adı verilmiştir. YYE, ekonomik, sosyal ve politik alandaki 16 değişken kullanılarak hesaplanmıştır. Gerçekleştirilen analiz iki aşamadan oluşmaktadır. İlk aşama, 393 Türkiye'de 1985- 1999 döneminde her üç endeksin gelişimi incelenmiştir. Analizin ikinci aşamasında, 1999 yılı itibariyle 32 ülkeyi kapsayan bir sıralama gerçekleştirilip, ülkeler arasında karşılaştırmalar yapılmıştır. Endeks ölçümünde temel amaç, HDI'nden daha kapsamlı bir ölçüm yaparak, Türkiye'deki insani kalkınma politikalarının farklı bakış açısıyla değerlendirilmesini sağlamaktır. Elde edilen sonuçlar, YYE'nin ülkelerin insani kalkınma performansını yansıtmada HDI kadar başarılı olduğunu göstermektedir. Ekonomik, Sosyal ve Politik Endekslerin detaylı bir şekilde değerlendirmesi ile elde edilen sonuçlara göre, Türkiye'de ekonomik ve politik istikrarsızlık, baskıcı örf ve adetler, anayasal sorunlar, insan hakları ihlalleri, kamunun sosyal yatırımlardaki yetersizliği gibi nedenlerle insani değerler ikinci planda kalmaktadır. Diğer ülkelerle karşılaştırıldığında, Türkiye'nin insani kalkınma performansının yıllar itibariyle giderek iyileştiği, ancak bu iyileşmenin yetersiz kaldığı görülmektedir. Türkiye'de insani kalkınma konusunda bireylerin bilinçlenmesini sağlamak ve insani kalkınma politikalarının belirlenmesinde geniş halk kitlelerinin, kurumların, sivil toplum kuruluşlarının, politikacıların ve üniversitelerin katılımının sağlanması gerekmektedir.