İktisadi büyüme ve yapısal değişme paternleri ve Türkiye örneği

VE SONUÇLAR Bu çalışmada, birinci bölümde temel kavramlar ve izlenecek çerçeve ile ilişkili açıklamalardan sonra, ikinci bölümde literatürde iktisadi büyüme sürecinde meydana gelen yapısall değişmeleri saptama ve çoğu kez dönüşüm' de denilen bu süreci niceliksel yöntemlerle analiz etme çabalarından söz edilmektedir. Burada temel argüman, gelir düzeyi yükselirken iktisadi yapıda birikim, kaynak tahsisi, kaynak kullanımı ve ilişkili sosyo-ekonomik süreçlerin tutarlı bir değişme paterni sergileyeceğidir. Üçüncü bölümde Türkiye'de Cumhuriyet döneminden günümüze kadar yaşanan temel gelişmeler, uygulanan politikalar bağlamında kısaca özetlendikten sonra iktisadi büyüme süreci, i) büyüme oranları ii) toplam hasılanın kompozisyonundaki değişme iii) sektörlerarası fiyat ilişkileri iv) kaynak kullanımındaki değişme açısından irdelenmektedir. Üçüncü bölümdeki analizin ortaya koyduğu sonuç kısaca şudur: Türkiye'de incelenen dönem boyunca hasılada önemli artışlar olmuş ve bu, konu ile ilgili literatürün de öngördüğü gibi toplam hasıla ve istihdamı tarım sektörü aleyhine tarım-dışı sektörlerin lehine dönüştürmüştür. Ayrıca, diğer ülkelerin tecrübelerinde de olduğu gibi, Türkiye'de istihdamdaki dönüşüm toplam hasıladaki dönüşümü belli bir zamansal gecikme ile izlemektedir. Üçüncü bölümde daha sonra Türkiye'nin 1950 den sonraki iktisadi gelişme tecrübesi, tarım-temelli bir iktisadi yapıdan, sanayi-temelli bir topluma geçiş surecinde tüm ekonomik fonksiyonların değişmesini kapsayan ve yüzden fazla ülkenin verilerinden tahmin edilen Chenery ve Syrquin(1975)'e dayanılarak incelenmektedir. Bu çalışmadaki katsayılardan hareket edilerek, seçilmiş bazı yıllar için nüfusu ve gelir düzeyi Türkiye'ye eşit bir ülkede iktisadi yapının değişik yönlerini temsil eden değişkenlerin tahmin değerleri elde edilmekte, daha sonra bu değerler Türkiye'de ilgili yıllardaki gerçek değerlerle karşılaştırılmakta ve aradaki farkların neden ve sonuçları üzerinde durulmaktadır. Bu analizin kimi önemli sonuçlarına değinmek istiyorum: 90 i) Dönüşümün tamamı açısından; birincisi, genel eğilimler olarak Türkiye ekonomisinin gösterdiği yapısall değişme paternleri, ülkeler arası verilerden türetilen 'ortalama' paternlere uygun bir değişme trendi ortaya koymaktadır, ikincisi Türkiye'de aşağı yukarı tüm süreçlerde 1 %0'lardan sonra önemli ölçüde yapısall değişme meydana gelmiş ve yapısall dönüşümle ilişkili olarak uluslararası ortalamalara yaklaşma hız kazanmıştır. Üçüncüsü, Türkiye'nin 1970 ve 1980'lerde sahip olduğu gelir düzeyleri, dönüşümün ilk yarısını tamamladığı ve ikinci yarısında da önemli mesafeler kat ettiğini göstermektedir. ii) Çeşitli süreçler açısından; birikim süreçlerinde hem uluslararası ortalamalara yaklaşma hem de dönüşümün tamamlanması açısından önemli mesafeler kat' edilmiştir. Bu, özellikle fiziksel sermaye birikimi için geçerlidir. Türkiye'de son yıllarda kaynak tahsisi süreçlerindeki dönüşüm, uluslararası ortalamalara oldukça yaklaşmıştır. Özellikle 1980 den sonra dış ticaretin dönüşümündeki hızlanma, kaynak tahsisi süreçlerinin en belirgin özelliğidir. Türkiye, demografik ve bölüşümsel süreçlerdeki dönüşümde, kentleşme dışında, uluslararası ortalamanın gerisinde kalmıştır. Özetlemek gerekirse, incelenen dönem boyunca iktisadi yapı önemli ölçüde değişmiş iken sosyal yapı daha az değişmiş ve uluslararası ortalamalardan daha çok sapma göstermiştir. Bununla ilişkili olarak gelecekte Türkiye'de modernleşme doğrultusunda sosyal yapının dönüşümü ile ilgili politikaların, -örneğin, sanayinin işgücü massetme kapasitesini artıran, nüfus planlamasına eğilen, daha eşit bir gelir dağılımına yönelik politikalar- daha ağırlıklı olmasını beklemek mümkündür. Üçüncü Bölümde son olarak Türkiye'de sınai yapının dönüşümü bir önceki alt bölümdeki yöntem izlenerek ve benzer bir çalışma -Chenery ve Taylor(1968)- kullanılarak analiz edilmektedir. Burada da şu vurgulama yapılabilir: Türkiye'de imalat sanayiindeki yapısall değişme paterni literatürde öngörülmüş bulunan değişme trendlerine benzer değişme trendleri sergilemektedir. Yani gelir esnekliği düşük tüketim ve ara malları daha önce gelişmekte, bunları gelir esnekliği yüksek dayanıklı tüketim malları, ara ve yatırım malları izlemektedir. Uluslararası ortalamalardan sapmalar hakkında da şu söylenebilir: Türkiye'de imalat sanayi payları gıda, temel ara malları ve yatırım malları alt kesimlerinde uluslararası ortalamaların üstündeyken 91 dokuma, giyim eşyası, deri ve hafif ara malları alt kesimlerinde uluslararası ortalamaların altındadır. Bu, Türkiye'nin nüfusu, faktör donanımı, iklimi vs. nedenlerle söz konusu kesimlerde sahip olduğu mukayeseli üstünlük ve uygulanan politikalarla ilişkilidir. Ayrıca payların cari faktör fiyatlarlarıyla ifade edilmesi, koruma oranları ve fiyat artış oranlarındaki farklılıklar nedeniyle bazı kesimlerin payında bir yükseltmeye bazılarında ise düşmeye yol açmış olabilir.