Türkiye'de ayva yetiştiriciliğinin ekonomik yapısı ve pazarlama sorunları

Ayvanın anavatanı Kuzey Batı İran, Kuzey Kafkasya, Hazar Denizi dolayları ve Kuzey Anadolu'dur. Türkiye ayvanın anavatanlarından biridir. Türkiye, 2013 yılı verileri ile 139311 ton ayva üretimi ve 13100 ton ayva ihracatı ile dünyada birinci sırada yer almaktadır. Bunun yanında dünya ayva dikili alanlarında ise 22000 ha ile Çin'in ardından ikinci sırada bulunmaktadır. Bu rakamlar doğrultusunda üretim ve ihracat potansiyeli yüksek bir ürün olan ayva konusu üzerinde pek durulmamış olup, konu hakkında bir literatür eksikliği yaşanmaktadır. Bu çalışmanın amacı ayva üreticisi işletmelerin ekonomik durumunun ortaya konularak, pazarlama yapısı ile sorunlarının belirlenmesi ve elde edilen bulgular sonucunda Türkiye'de ayva üretimini ve karlılığını iyileştirmeye yönelik öneriler geliştirilmesidir. Araştırmanın ana materyalini Sakarya, Bursa, Antalya, Bilecik ve Denizli illerinde ayva üretiminin yoğun olarak yapıldığı ilçe ve köylerdeki, ayva üreticisi işletmelerden anket yöntemi ile elde edilen veriler oluşturmuştur. Araştırma bölgesi 2015 yılı itibariyle, Türkiye toplam ayva dikili alanın %70.2'sini, üretiminin %62.8'ini oluşturmaktadır. Seçilen bölgede yer alan ayva üretiminde bulunan bütün işletmeler popülasyona dahil edilmiştir. Frekans poligonu yardımıyla popülasyon dört tabakaya ayrılmıştır. Tabakalı Neyman örnekleme yöntemi ile hesaplama sonucu araştırma bölgesinde 204 ayva yetiştiriciliği yapan işletme ile görüşülmüştür. Elde edilen veriler 2014 üretim sezonuna aittir. Verilerin analizinde uygun nitel veriler için ki-kare analizi, nicel veriler için varyans analizi yapılmıştır. Bu çalışmada üretici düzeyinde ve aracı düzeyinde pazarlama marjları hesap edilmiştir. Bu çerçevede mutlak pazarlama marjı ve nisbi pazarlama marjı hesaplanmıştır. İşletmelerde ayva yetiştiriciliğinde etkili olan faktörlerin belirlenmesinde faktör analizi kullanılmıştır. Üreticilerin sosyo-ekonomik ve demografik özelliklerinin, desteklemelerin nisbi karlılık düzeyi üzerinde ne denli etkili olduğu Tobit Model ile belirlenmiştir. Araştırmadan elde edilen bulgulara göre; ayva yetiştiriciliğinde işletmeciler, bölgede görülen en önemli sorunun 'Don' olduğunu belirtmişlerdir. Görüşülen işletmeler ortalamasında ayva yetiştiriciliğinde üretim masrafları 3965. 11 TL/da olarak hesaplanmıştır. 1 kg ayvanın üretim maliyeti ortalamada 0.78 TL'dir. Kar marjı ise 1 kg ayva başına 0.56 TL'dir. Görüşülen işletmelerde dekara gayri safi üretim değerinin 5082. 91 TL olduğu tespit edilmiştir. Birim alana mutlak kar 1936. 36 TL/da, nisbi kar ise 1 .71'dir. Araştırma bölgesinde ayva yetiştiriciliğinde etkili faktörler; deneyim, sürdürülebilirlik, destekleme ve örgütlenme, bilişim, girdi, kamusal yayım faaliyetleri, pazarlama yapısı olarak tespit edilmiştir. Ayva yetiştiriciliğinde nisbi karlılık üzerine etkili faktörler; deneyim, sürdürülebilirlik, bilişim, işletmecinin yaşı, deneyim süresi, borçluluk durumu, gazete okuma sıklığı ve internet kullanım bilgisi olup bu değişkenler istatistiki olarak anlamlı çıkmıştır. En önemli olarak görülen sorun olan don konusunda, ilgililerin tahmin ve erken uyarı sistemlerini geliştirmesi gerekmektedir. Ayrıca bu sorun çözümü için tarım sigortasının iyileştirilmesi önemlidir. Üretici örgütlenmesinin teşvik edilmesi, yurtdışı pazarın çeşitlendirilmesi ayva üretim faaliyetinin geliştirilmesi için önemli noktalar olarak görülmektedir.