16. yüzyılda Osmanlı Devlet yönetiminde vezir-i azamlar ve siyasi etkileri

Bu çalışmada; vezir-i azamlık müessesesinin kuruluşu ve gelişimi, vezir-i azamlann göreve atanma biçimleri, görev ve yetkileri, saraydaki durumları, gelir kaynaklan ve giderleri, görev süreleri ve görevden alınmaları, XVI. yüzyılda Osmanlı devlet yönetiminde görev almış olan vezir-i azamlar ile vezir-i azamlann XVI. yüzyılda Osmanlı devlet yönetimine olan siyasi etkileri ele alınmaya çalışmıştır. Orhan Bey devrinde kurulan vezir-i azamlık müessesesinde Türk veya devşirme kökenli vezirler önce Enderun'a sonra Birun'a gelir, buradan taşraya çıkarak sancak beyliği veya valilik yaptıktan sonra beylerbeyi olurdu. Beylerbeyliği ve vezirlik görevlerinden sonra vezir-i azamlık görevine getirilirlerdi. Dürüst, tedbirli, tecrübeli, bilgili olan, reaya ve memleketini koruyup, gözeten, ülkenin dirlik ve düzenini korumaya çalışan devlet ve dine yararlı olan, halkın, padişahın buyruklarına ve kanunlara, karşı gelmesini engelleyen gibi özelliklere sahip olan vezir-i azamlar padişah fermanı ile göreve atanır, görevden alınmaları veya idam ettirilmeleri de padişah emri ile olmakta idi. XVI. yüzyılda görev yapmış olan yirmi dokuz vezir-i azamdan ikisi İslav, ikisi Rum, sekizi Arnavut, üçü Boşnak, üçü Türk, biri Hırvat, biri italyan, biri italyan veya Rum, biri Hırvat veya Boşnak, biri Boşnak veya Hırvat asıllıdır. Altı tanesinin kökeni belli değildir. Sultan II. Bayezid devrinde dört, Yavuz Sultan Selim devrinde alü, Kanuni Sultan Süleyman devrinde dokuz, Sultan II. Selim devrinde bir, Sultan III. Murad devrinde sekiz ve Sultan III. Mehmed devrinde sekiz kişi vezir-i azamlık yapmıştır. Hersekzade Ahmed Paşa, Sultan II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim'e, Koca Mustafa Paşa, Sultan II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim'e, Piri Mehmed Paşa, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Sü-Ill leyman'a, Sokullu Mehmed Paşa, Kanuni Sultan Süleyman, Sultan II. Selim ve Sultan III. Murad'a, Koca Sinan Paşa, Sultan III. Murad ve Sultan III. Mehmed'e, Ferhad Paşa, Sultan III. Murad ve Sultan III. Mehmed'e vezir-i azamlık yapmıştır. Beş defa vezir-i azamlık yapan Hersekzade Ahmed Paşa ve Koca Sinan Paşa'dan başka, Damad ibrahim Paşa ve Kanijeli Siyavuş Paşa üçer defa, Hadım Ali Paşa, Hadım Sinan Paşa, Rüstem Paşa ve Ferhad Paşa'da ikişer defa vezir-i azamlık yapmışlardır. Sokullu Mehmed Paşa ise üç padişaha sürekli olmak üzere on dört yıl, Makbul ve Maktul İbrahim Paşa'da Kanuni Sultan Süleyman'a sürekli olmak üzere on üç yıl vezir-i azamlık yapmıştır. Sultan II. Selim devrine gelinceye kadar vezir-i azamlar kendilerine verilen görevleri yerine getirmişlerdir. XVI. yüzyılda Osmanlı-Safevi mücadelesinde 1511 yılında Anadolu'da çıkan Şahkulu isyanını bastırma görevini Sultan II. Bayezid, vezir-i azam Hadım Ali Paşa'ya vermiştir. Yavuz Sultan Selim, Iran ve Mısır üzerine sefere çıkma kararını bizzat kendisi vermiştir. Kanuni Sultan Süleyman devrinde Anadolu ve Mısır'da çıkan isyanları bastırma görevi padişah tarafından vezir-i azam İbrahim Paşa'ya verilmiştir. Fransa ve Avusturya ilişkilerinde iki ülkeden gelen elçilerle ilk görüşen İbrahim Paşa olmasına rağmen Macaristan üzerine sefere çıkma kararım veren Kanuni Sultan Süleyman'dır. Sokullu Mehmed Paşa, Sultan II. Selim devrinde dış siyasette etkili olarak iran ve Avusturya ile olan barışı korudu. Lehistan Krallı- ğı'na kral seçilmesini ve İngilizlerle ilk diplomatik münasebetlerin kurulmasını sağladı. Piri Mehmed Paşa, İbrahim Paşa ve Sokullu Mehmed Paşa sayesinde XVI. yüzyılda Akdeniz tamamen Osmanlı hakimiyeti altına girmiştir. iç siyasette Hersekzade Ahmed Paşa, Yavuz Sultan Selim'in tahta çıkmasında, Rüstem Paşa da Şehzade Mustafa'nın öldürülmesinde ve Şehzade Selim ile Şehzade Bayezid arasındaki mücadelede etkili oldu.