Ondokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı İmparatorluğu'nda iktisadi ve sosyal dönüşüm

Bu çalışma Osmanlı ekonomisinde 19. yüzyılda kapitalist Avrupa ekonomileri ile yoğunlaşan iktisadi ilişkiler sonucu, etkileri özellikle 1850'lerden itibaren hissedilen iktisadi ve sosyal değişimin izini sürmeyi hedeflemektedir. 19. yüzyıl başlarında Levant-Avrupa ticaret ağlarında yaşanan değişmeler, erken sanayileşen İngiltere'nin dünya pazarlarını ele geçirmeye başlaması, 1838 Osmanlı-İngiliz ve diğer Ticaret Antlaşmalarının etkileri, uluslararası ticarette buharlı gemiler ile taşımacılığın yaygınlaşması gibi bir dizi faktör söz konusu iktisadi değişikliğe giden yolu hazırlamıştır. Yüzyıl içinde Osmanlı tarım ve sanayii sektörlerinde daha önce görülmeyen üretim ilişkileri ortaya çıktı. Yüzyıl içindeki düzenlemelerle tarımda özel mülkiyet ilişkileri gündeme geldi. Tarımda dünya piyasaları için üretim yapmak önem kazandı; geleneksel tarımsal ihraç ürünlerinin miktar ve kaliteleri arttı. Sanayide ise lonca geleneği eski önemini kaybetti. Yüzyıl ortasında devletin başarısız olan bir sanayileşme hamlesi görüldü ve daha sonraları özel sanayii atölye-fabrika tipi imalat ile yükseldi. Ancak yine de belirgin bir sanayi sektöründen bahsetmek mümkün değildi. Yüzyıl sonunda Osmanlı İmparatorluğu tarımsal ürünler ve hammadde ihracatçısı ve mamul mallar ithalatçısı olarak dünya ekonomisi içindeki yerini almıştı. Ekonomik değişim sosyal değişmeyi de beraberinde getirdi ve nüfusun belirli kesimleri için yaşayış tarzlarında ve tüketim alışkanlıklarında değişiklikler ortaya çıktı. Nüfusun Müslüman ve gayrimüslim kesimi arasındaki ekonomik fark ikinci grup lehine olmak üzere yüzyıl içinde giderek açıldı. Avrupa piyasaları ile daha kolay bağlantı kurabilen ve gerektiğinde yabancı bir devletin 260 korumasına giren yerli gayrimüslimler, Osmanlı ekonomisinin dünya ekonomisi ile bütünleşmesi sürecinde ekonomik hayata kolaylıkla katılırken, Müslüman-Türk unsur için aynı olgu aynı kolaylıkla meydana gelmedi. Ekonomik değişme üzerinde coğrafya, ulaşım, haberleşme ve nüfus yapısı gibi unsurlar ve bunların bölgesel farklılıkları da belirleyici rol oynadı. Çalışmada bu genel patemler, dönemin İngiliz Konsolosluk raporları olan Parliamentary Papers, Accounts and Papers (1839-1914), Commercial Reports from Consular Offices in Turke/de yer alan bilgilere başvurulmak suretiyle izlenmeye çalışılmıştır. Birinci bölüm Anadolu'nun döneme ilişkin coğrafya, ulaşım-haberleşme imkanları ve nüfus bilgilerine ayrılmıştır. İkinci bölümde 1838 Ticaret Antlaşması'nın yürürlüğe girmesinin ve buharlı gemiler ile taşımacılığın bütün dünyada olduğu gibi Osmanlı sularında da yaygınlaşmasının etkileri ele alınmaktadır. Bu iki olgunun etkileri Anadolu'nun liman kentlerinin ticaret hacmini önemli ölçüde artırmış ve limanlardan başlayarak iç kesimlerdeki şehirlere yeni tüketim ve üretim patemleri getirmiştir. Limanların buharlı ve yelkenli gemi trafikleri hakkında ayrıntılı ve geniş tabloların yanı sıra liman kentlerinin yüzyıl içindeki yükseliş hikayeleri de bu bölümde yer almaktadır. Üçüncü bölüm tarım sektöründeki değişmelere ayrılmıştır. Bölümde yüzyıl içinde tarım sektöründeki değişmeler ve tarım politikalarından bahsedilmektedir. Ancak esas vurgu tarımda makineleşme üzerindedir ve ayrıntılı bir şekilde ele alınmaktadır. Dördüncü bölüm ise benzer şekilde sanayi sektöründeki değişmeleri ve politikaları ele almaktadır. Burada Osmanlı 'imalat' sektörünün çöküp çökmediği konusunda literatürde 261 süregelen iddialar konsolosluk raporlarında çeşitli 'üretim biçimleri' hakkındaki bilgilerle değerlendirilmekte, ayrıca devlet 'sanayii ve politikaları ile özel sanayii tesisleri hakkında bilgiler yer almaktadır. Özel sanayii konusunda literatürde fazla vurgulanmayan, dönemin İstanbul ve İzmir gibi büyük merkezleri dışındaki Anadolusunun sanayi tesisleri hakkında da ayrıntılı bilgiler mevcuttur. 262