İran-Osmanlı ticari ilişkileri (1900-1923)

19. yy başlarında kapitalist ve endüstri devletleri kendi ürün ve üretimlerini Doğu'ya ulaştırmak ve aynı zamanda Doğu'dan Batı'ya ham maddelerini aktarmak için birbirleri ile rekabete kalkışmışlardı. Bu devletler Karadeniz'in doğu limanlarından İran'a uzanan ticari transit yoluna özel önlem vererek bu işi gerçekleştirmeye çalışmışlardır. 19. yy başlarında Karadeniz ticaretinin aktifleşmesi ve diğer taraftan 1869 yılında Süveyş kanalının açılması, Karadeniz'in doğusundan İran'a yapılan ticaretin hemticari, hem de siyasi bakımdan uluslararası stratejik önem kazanmasını sağlamıştır. Karadeniz tarihinde Trabzon limanı önemle bahsedilen birinci limandır. Bu limanın önemi meşhur olması, üstünlüğü ya da tarihi geçmişşinden değil, zengin Erzurum-Tebriz yolunu birbirlerine bağlamasından kaynaklanıyordu. Karadeniz'in doğu limanlarında transit ticareti yapan bu iki yol birbirleri ile rekabete girmişti. Bu yollar üzerinden ticaret yapan iki devlet de bu neden ile rakip olmuşlardı. Söz konusu yolların güzergahı; Osmanlılar için Trabzon- Erzurum-Tebriz ve Ruslar için ise Gürcistan sahillerinden Sohum-Poti limanları ya da Batum-Tiflis ve Tebriz'di. Rus çarı ülkenin kuzey bölgelerinde yarı sömürgeci durumunu korumak, aynı zamanda Kafkas bölgesini ticari bölge yapmak ve bütün Asya pazarları ile bağlantı kurmak için Kafkas ticari transit yolunu öne çıkarma niyetindeydi. Bu niyet doğrultusunda mali ve gümrük vergi yardımları ile tüccarı himayesi altına alıp, Osmanlı yolu aracılığı ile İran'a gelen İngiltere'nin malları karşısında rekabet etmeyi amaçlıyordu. İngiliz malları 1820 yılının ortalarında ilk olarak Fars körfezinden İran'a girmiş, bu yıldan sonra Kuzey'den Sohum yolu ile Kafkas ve Anadolu'nun doğusuna, ardından İran'ın kuzeyine ulaşmış ve İngilizlerin bu başarısı Rus pazarının aleyhine olmuştur. Tezimizin zikrettiğimiz yolların, Osmanlı ve Ruslar arasında çıkan rekabetlerin neden ve nasıl meydana geldiği sorusuna cevap vereceği ümit edilmektedir. Ayrıca, İngiltere'nin Osmanlılara ait olan yolu sahiplenmedeki rolü de incelenmiştir. Bu konu sadece 19. ve 20. yy sorunu olmadığı gibi, günümüzde de başka şekilleri ile var olduğu için üzerinde durulması gerektiği düşünülmüştür. Yabancı devletler ve İran arasındaki ticaretin önemli olduğu göz önüne alındığında bu araştırmada, inceleme esnasında, şimdiye kadar yayımlanmamış ve araştırmacıların gözünden kaçmış yeni belge ve dokümanlar kullanılmaya çalışılmıştır. Bu araştırma, İran ve Osmanlı'nın ticari iç konularına dayanmakta ve aynı zamanda imkan dahilinde bu ilişki de dış etkenlerin rolü incelenmiştir. Bu konu hakkında daha önce yapılmış olan araştırmaların, genel olarak sadece Birinci Dünya savaşı öncesinde oldukça az olan ve derin olmayan analizlere dayandığı görülmüştür. Bu araştırmanın asıl amacı İran ve Osmanlı devletlerinin ticari ilişkileri, İran'ın ticari yollarının önemi, yapılan antlaşmalar, bu dönemde olan ithalat ve ihracatın yorumlanmaya çalışılmasından ibarettir. Bunun yanı sıra yabancı ülkelerin, özellikle Rusya ve İngiltere devletlerinin İran ticaretindeki etkileridir. İran ticaretinde yerli ve yabancı tüccarların yaptıkları işlerin derin düşünülmesini sağlayacak iki konuya değinmemiz gerekmektedir. Bu konulardan ilki İran'ın ticari ve ekonomik yapısı, 19. ve 20. yy da onun değişiminin gidişatı ve ikincisi Kaçar devletinin politikasını nasıl yürüttüğüdür. Bahsi geçen konular İran'ın ticari meselelerinin ve ekonomik siyasetlerinin kavranmasında önemli etkenler olmuştur. İran'ın dış ticaret istatistiklerine baktığımızda, bazen ülkenin dış ticarete bağımlı iktisadi gelişiminin olduğu izlenmiştir. Aynı zamanda İran'ın iktisadi değişiminin gidişatı, onun dünya kapitalizm sistemine karışması ve bir şekilde bu büyük kapitalizmin istekleri ile birleşmesi doğrultusunda meydana gelmiştir. Ticari değişim ilerlemesinin dış güçlerle belirlendiği ve bu durumun nitelik ve niceliğinin iniş çıkışı ile sınırlarının dış faktörlere bağlı olduğu görülmüştür. Diğer taraftan bu dönem ekonomisini yarı sömürge durumunda olan ülkeler arasında nitelendirebiliriz. Dış ticaretin hızlı büyümesi ve devamlı gelişimi, İran'ın gelişmeye müsait ve el değmemiş pazarlarına dış sermayelerin girişinin neticesiydi. Yani sömürgeci ülkelerin satış pazarlarını değiştirmek ve bu ülkelerin temel ve ham maddelerini temin etmek için kullanmak yer almaktaydı. Nihayet bu bölgeleri tekel emperyalizminin elinde bölünmeye karar veriyorlardı. Güçsüzlük, ilerleme ve ülkenin yerli ekonomisini tahrip etmek bu nüfuz alanının kurulmasının doğal sonucuydu. Ancak, eğer belirli modeller dışında eğer yeni bir bakışla İran'ın ticari ve transit konusunu ve yabancıların olumsuz etkilerine rağmen, varlıklarının 19. yy sonları ve 20. yy başlarındaki İran ticaretinin canlanmasını incelemek, elbette Batı'nın mallarının ithali ve İran'ın ticaretinin dış ülkelerle ticari ilişkilerde faalleşmesi, İran'ın nitelik ve nicelik bakımından sermayelerinin artışını sağlamıştı. Ama rakip güçlerin eşit olmadığı; yani dış sermayelerin sınırlı yerli sermayeler ile eşit olmadığı ve yerli sermayelerin doğal gelişim imkanı bulamaması ve uzun müddetli olması nedeniyle değişimin gidişatı dış sermayelere bağlı kalıyordu. İran'ın yabancı devletlerle ilişkileri 19. yy ikinci yarısından itibaren artış göstermişti ve ticari ve iktisadi konuların rolü daha belirgin olmasına rağmen, Kaçar devletinin belirli ekonomik politika yürütmesi, hatta kendi döneminin siyasi ve ekonomik meselelerinde sağlam adımlar atmaması, bu devletin acizlik içerisinde kalmasına neden olmuştur. Devlet geçici menfaatleri düşünmek dışında ülkenin mühim merkezlerini teslim etmekten, örneğin gümrük idaresi gibi değişik imtiyazlar vermekle ülkenin ekonomisinin nabzını yabancılara vermekten başka hiçbir davranış göstermemiştir. Harici ticarethanelerin sayısının artış göstermesi İran'ın ticaretinde yabancıların fazlasıyla hakim olmalarına neden olmuştur. İç ve dış güçlerin dengesizliği İran'ın sermaye sahiplerinin zararına oluyordu. Ama yabancıların nüfuzunu engellemek ve doğru siyaset yapmak için güçlü bir devlet, günün siyasetlerini ve dünyanın sorunlarını bilen, ekonomik konularda bilgili, kendi politikalarını yürütmeye kadir bir devlet modeline bağlıydı ki, Kaçar devleti de bu yeteneğe sahip değildi.