Sovyet ideolojisinin Azerbaycan tarihçiliğine ve tarih eğitimine etkisi

Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü'nde Yüksek Lisans Tezi olarak hazırladığım bu çalışmada SSCB döneminde Azerbaycan SSC'de Tarih Yazımı ve Tarih Eğitiminin, SSCB genelinde ve Azerbaycan SSC içindeki siyasal süreçlerle bağlantılarını tespit ederek 'Azerbaycan Tarihi Konsepsiyası'nr ortaya koymaya çalıştım. Bununla beraber SSCB'nin 1991'de dağılmasıyla ortaya çıkan yeni dönemde bu alanda gelişen yeni tartışmaları da ele almaya çalıştım. Antik ve Ortaçağ eserlerinde Azerbaycan'la ilgili bilgilere rastlanmasına rağmen XIX. yüzyıla kadar bunlar tarih yazımına konu olmamıştır. İran ve Rusya arasında imzalanan 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay anlaşmalarıyla Azerbaycan'ın Kuzey kısmı Rusya, Güney kısmı da İran tarafından işgal edildi. XIX. yüzyıla kadar Azerbaycan'da ve Kafkasya'da idaresini 'güç' üzerine kuran, Rusya bu yüzyılda, Batının da etkisiyle Doğubilimciliği ön plana çıkartarak siyasi-askeri stratejilere ilişkin planlarını daha sağlam hazırlamak ve bu doğrultuda bölgeyi iyice tanımak amacıyla ilmi cemiyetler kurmuş, Rus bilim adamlarını bu bölgelere göndermiştir. Rus bilim adamlarının Rusya'nın siyasi-askeri stratejisine hizmet eden eserleri yanında Rusya ve komşu devletlerde eğitim almış olan yerel tarihçiler de eserler vermekteydiler. Doğal olarak bu tarihçilerin eserleri daha çok Azerbaycan Hanlıkları tarihinin yazımıyla sınırlı kalmış ve daha ziyade kronik ve vakayiname niteliği taşımaktaydı. Bu tarihçiler arasından Rusya siyasetinden dolayı çok yerler gezen, bilimdeki gelişmeleri takip edebilen, Arapça, Farsça, Rusça ve birkaç eski dili bilmesiyle Abaskulu Ağa Bakıhanov öne çıkmıştır. Azerbaycan ve Dağıstan tarihinin eski döneminden 1813 Gülistan anlaşmasına kadarki olayları içeren 'Gülistan-ı İrem' eseri ile o Azerbaycan'da çağdaş anlamda tarih yazımının ilk örneğini vermiştir. Mirza Kazım Bey, Reşit İsmayılov vb. aydın ve bilim adamları tarafından da Kafkasya ve Azerbaycan tarihi ile ilgili eserler verilmiştir. Konsepsiya kavramı burada 'Resmi Parti' yaklaşımı veya tezi olarak anlaşılmalıdır. Azerbaycan maarifçilerinden Mirza Fetali Ahundov, Hasan Bey Zerdabi, Necef Bey Vezirov başta olmak üzere XIX. yüzyıl Azerbaycan aydınlan dönemin dergi ve gazetelerinde yayınladıkları yazılarıyla direk tarih araştırması yapmasalar bile milli şuurun uyanmasında tarih bilgisinin önemi üzerinde durmuşlardır. XX. yüzyıl başlarında bu ananeyi halefleri devam ettirmişlerdir. 1920 yılında Bolşeviklerin Azerbaycan'ı işgaliyle Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin siyasi bağımsızlıktan kaynaklanan hükümranlık haklan ile beraber ilim alanında filizlenmeye başlamış olan serbest düşünceler de yok edilmeye başlandı. Saray tarih yazımı şeklinde ortaya çıkan ve 19. yüzyılda gelişme gösteren Azerbaycan tarih yazımı Sovyetlerin ideolojik baskısından da nasibini alacaktı. SSCB'nin ilk 10 yılı süresince rejimin henüz sağlam bir zemin üzerine oturtulamamış olması sebebiyle eski tarih yazımına karşı sert tavır alınmamış ve ilim alanında farklı fikirlerin söylenmesine devam edilmiştir. R. İsmayılov'un, M. H. Veliyev'in, C. Zeynel Oğlunun vb. eserlerini bu açıdan değerli görmek mümkündür. 1930'lu yıllardan itibaren rejimin sağlam zemine oturmasıyla Sovyet yönetimi tarihin nasıl yazılması gerektiği konusunda fikirlerini beyan etmeye başladı. Fikirleri kabul etmeyenleri ise 1937- 1938 Represya rüzgarıyla yok ettiler. 1940'lı yıllardan Sovyetlerin sonuna kadarki dönemde (1990'lı yıllara kadarki dönemde) Azerbaycan Tarihi Konsepsiyası yaratılmış ve geliştirilmiştir. Azerbaycan Halkının kökeni, dini inancı, düşmanlara karşı verdiği bağımsızlık harekatları ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin 2 yıllık (1918-1920) bağımsızlık dönemleri ile ilgili yazılan eserlerde Sovyet İdeolojisine uygun görüşler ortaya atılmıştır. Azerbaycan Tarihi Yazımının önüne 'Resmi Tarih' tezi sunulmuştur. Bu yaklaşımlar tarih yazımını öylesine derinden etkilemiş ki SSCB'nin dağılmasından sonraki dönemlerde bile etkisini sürdürmektedir. Azerbaycan Tarihi eğitimi de tarih yazımından güç alarak SSCB'nin Sosyalist ideali doğrultusunda yeni nesil yetiştirmeye başlamıştır. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'yle başlayan, Sovyetleşmeyle birlikte durdurulan Azerbaycan tarihi eğitimi uzun aradan sonra 1946 yılında yeniden öğretilmeye başlanmıştır. 1964 yılında ilk Azerbaycan Tarihi ders kitabı yayınlanana kadar bu ders kitap olmadan öğretilmiştir. Fakat bu tarihten sonra yazılan ders kitaplarında da izlenen yol tarih yazımındaki görüşlerden farklı değildi. Sovyet dönemi Azerbaycan Tarihi Yazımı ve tarih eğitimini ön planda tuttuğum bu çalışmamda, bu dönem süresince Sovyet İdeolojisi doğrultusunda Parti lider ve yöneticilerin Azerbaycan Tarihi ve eğitimi üzerindeki etkilerini ele almaya çalıştım III