Osmanlı İmparatorluğu'nda yapının çöküşü

Bu çalışma, Osmanlı idari yapısının çöküş sürecini ele almaktadır. Olaylar, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan, idari yapının çöküşünün yoğun hissedildiği XVII. yy sonlarına kadar olan gelişmeleri içermektedir. Osmanlı Devleti, XIILyy'in sonlarında Marmara Uç Bölgesi'nde kurulmuş ve kısa zaman içinde üç kıtaya hakim bir imparatorluk durumuna gelmiştir. Osmanlı devlet anlayışının temelini üç ana kaynak oluşturuyordu. Bunlar, eski Türk devlet anlayışı, İslam hukuku ve fethedilen yerlerdeki mahalli gelenek ve uygulamalardı. Osmanlı Devleti'nde egemenlik Osmanlı ailesinin elindeydi. Devletin siyasi yapısı ise, merkeziyetçilik, güçler birliği, saltanat ve hilafet gibi özellikler taşımaktaydı. Osmanlı klasik döneminde merkezi idarede, tüm yetkiler padişahta toplanmıştı. Padişah dışında onun vekili olan sadrazam ve onun da üyesi olduğu Divan-ı Hümayun bulunuyordu. Divan-ı Hümayun padişahın bir danışma organı olduğu gibi onun adına yasama, yürütme ve yargı güçlerini de kullanabilmekteydi. Ancak, yapılan her türlü işlemde padişahın onayını almak zorunluydu. Şeyhülislam ise devlet iradesindeki her türlü işlemin İslam hukukuna uygunluğunu denetlemekteydi. Taşra idaresinde ise Timar Sistemi idari yapının temelini oluşturmuştu. Geniş ülke topraklan, eyaletlere, eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara, kazalar ise nahiye ve köylere ayrılmıştı. Taşradaki bu idari birimlerin başına da beylerbeyi, sancakbeyi ve kadı görevlendirilmiştir. Osmanlı Devleti'nin yükselme döneminde bu idari yapının iyi işlediğini görüyoruz. Ancak, XV ve XVI. yy'larda Avrupa'da meydana gelen Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform Hareketleri gibi gelişmelerin sonucu dünya konjonktürünün değişmesi ve içte devlet anlayışındaki değişmeler, padişah otoritesinin zayıflaması, ilmiye sınıfının bozulması, ekonomik çöküntü, askeri yapının bozulması ve fetihlerin durması gibi nedenlerle bu idari düzen, çöküş sürecine girmiştir. Bu dönemde, padişah ve sadrazamlar, saray bürokrasisinin devreye girmesiyle ellerindeki yetkileri kullanamadılar. Divan-ı Hümayun ise bu gelişmenin sonucunda önemini kaybetti. Padişah ve sadrazamların kişiliksizleşmesi şeyhülislamların güç kazanmasına yol açtı. Bu durum da Osmanlı Devleti'nin teokratik yapısını güçlendirdi. Taşrada ise idari birimlere yönetici olarak tayin edilen beylerbeyi, sancakbeyi ve kadılar çoğu kez rüşvetle görevlendirildiklerinden, halkı memnun etme yerine onları ağır vergilerle soymaya başladılar. Bir kısma ise görev yerine gitmeyerek yerlerine vekil göndermişlerdir. Bu gelişmeler de taşrada dirlik ve düzenin bozulmasına neden olmuştur. Ayrıca taşradaki bu otorite boşluğu, Voyvodalık ve Ayanlık gibi mahalli güçlerin oluşmasına yol açmıştır. Gerek merkez ve gerekse taşradaki bu idari çöküş, Osmanlı Devleti'nin idari düzeninde, ıslahat yapılması gerektiği düşüncesini ortaya çıkarmıştır. Bunun sonucu olarak, dönemin padişah ve sadrazamlarına bazı tecrübeli devlet adamları ve ilim-fikir mensupları ıslahat önerilerinde bulunmuşlardır. XVII. yy'da kaleme alınan bu risalelerin başında Kitab-i Müstetab, Koçi Bey Risalesi ve Kitab-ı Mesalihi'l Müslimin ve Menafi'il Mü'ininin gelmektedir. Bunlara, XVII. yy' in büyük ilim ve fikir adamı Katib Çelebi'nin risalelerim ekleyebiliriz. Osmanlı idari yapısının çöküşüne paralel olarak bazı ıslahatçılar, bu öneriler ışığında içe dönük idari düzenleme girişiminde bulunacaklardır. ııı