Aksaray ili Sultanhanı'nda halıcılık ve halı restorasyonu

Türklerin geleneksel sanatı olan halı, sanat tarihimizde seçkin bir yere sahiptir. Türk halı sanatı, Türk tarihinin akışı içinde biçimlenmiştir. Halıya dokuma sanatı içinde karakterini veren düğümlü teknik, ilk kez Orta Asya'da Türklerin bulunduğu bölgelerde ortaya çıkmış, gelişimini Türklerle sürdürmüş ve tüm İslam dünyasına Türkler tarafından tanıtılmıştır. Düğümlü halıların çok uzun bir geçmişşi vardır. Bu tekniğin bulunuşu, göçebe bir kavmin daha kalın ve ısıtıcı bir zemin bulmak arzusu gibi, pratik bir nedene dayanmaktadır. Buluntular, düğümlü halının ilk kullanıldığı yerin Orta Asya olduğunu göstermektedir. Orta Asya'da Altay Dağları eteklerinde, Pazırık'ta buzullar içindeki bir mezar odasında bulunan, M. Ö. 2. ve 3. y. y'da Hunlar devrinde dokunduğu kabul edilen, Pazırık halısı dünyanın bilinen en eski düğümlü halısıdır. Halı Anadolu'ya Selçuklu Türkleri ile gelmiştir. Sultanhanı Selçuklular döneminde İpek yolu üzerinde I. Alaeddin Keykubat tarafından yaptırılmış ve o dönemde halı dokumaları olduğunu ve Aksaray'ında önemli halı merkezleri arasında olduğunu gösteren belgeler bulunmaktadır. Sultanhanı İlçesi'nde dokumacılığın başlangıç tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak yazılı kaynaklara bakıldığında çok eski ve köklü bir tarihe sahip olduğu görülmektedir. Öncesinde dokuma ihtiyaç olup gelir kaynağı iken günümüzde dokuma bitmek üzeredir. Kızların ve evlerin vazgeçilmez süs eşyası olan ve çeyizlik eşya olarak bilinen ve genellikle düğün evlerinde gelinin duvarından tabanına kadar dokumalar serilmesine rağmen günümüzde bu gelenek yok olmak üzeredir. İnsanoğlu tarihsel süreç içinde yaşamlarını sürdürebilmeleri için beslenmeye ve barınmaya ihtiyaç duymuş ve bugün de duymaktadır. Barınak olarak kullanılan ev, çadır ve buna benzer ikamet ettikleri yerlerde gerek yaygı gerekse süs eşyası olarak halı, kilim, yastık, çadır, çeyiz eşyaları gibi malzemelere ihtiyaç duymuş ve elde etmek içinde yün, pamuk, ipekten elde edilmiş iplerle dokunan dokumaları kullanmışlardır. Belli bir süre sonrasında kullanımdan veya üretimden dolayı doğal liflerden yapılmış dokumalarda deforme olması nedeniyle bozukluklarına rastlanmaktadır. Kullanım sonucu yırtılma, yakma gibi etkenlerin yanı sıra nem, rutubet ve ışık gibi doğal etkenler de dokuma ürünlerinde bozulmalara neden olmaktadır. Bu bozulmalar onarımı yapılarak yeniden kullanıma sunulması, kültürel ve tarihsel özelliğini kaybetmeden gelecek nesillere kalabilmesi için koruma altına alınmaları gerekmektedir. İlçede yırtılan, yanan veya herhangi bir sebepten dolayı deforme olmuş dokumalar aslına bağlı kalınarak restorasyon işlemi yeniden eski işlevini kazanmaktadır. Restorasyon ilçede bir meslek olmuş, halkın geçim kaynağında önemli bir yere sahiptir. İlk olarak geçici bir iş olarak görülen restorasyon bugün ilçenin gelir kaynaklarından biri olmuştur. Dünyaya adını duyuran Sultanhanı restorasyon alanında dünyanın merkezi olma yolunda önemli yol almış ve bu alanda kendini ispatlamıştır. Özel koleksiyon parçalarının yanı sıra ülke sınırları içinde Cumhurbaşkanlık ve diğer saraylara ait önemli parçaları restore işlemi ilçede yapılmaktadır. Bunun yanında sadece ülke sınırları içinde değil aynı zamanda dünyada da pek çok önemli saray ve ülkelere ait dokumaların restorasyonu da yine burada yapılmaktadır. Yurt dışından kişi veya firmalar tarafından toplanan dokumalar parça başı olarak ilçede önde gelen firmalar tarafından paylaşılarak restorasyonu yapılmaktadır. İlçede son dönemlerde gelişen bir başka zanaat dalı da Pachwork adı verilen eski halıların yeniden kullanıma sunulması gibi yeni bir meslek gelişmektedir. Bu alanda Isparta ve Demirci yörelerine ait kullanım sürecini aşmış ve hatta çöpe atılmak üzere ayrılmış halılar bu yöntemle yeniden kazanılmaktadır. Yörede bulunan halı dokumalarında kullanılan araç-gereçler, teknikler, motif, desen ve kompozisyon özellikleri, boya ve renk özellikleri incelenmiş, dokumaların ve motiflerin şematik olarak çizimleri yapılmış ve dokumalar hakkında bilgi verilmiştir. İlçede restorasyon alanın da yapılan çalışmalar ile halı restorasyonu faaliyetlerinin tarihçesi, kullanılan araç-gereç, malzemeler, teknikler, işlem basamakları ve restore edilmiş dokuma örnekleri incelenmiştir. İncelenen örnekler üzerinde hangi tekniğin uygulandığı ve nerelerde onarım olduğu açıklanmış, dokumalar şekillerle desteklenmiştir. İncelenen örnekler arasında paha biçilemez çok kıymetli dokuma örneklerine rastlanmıştır. Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği envanterine kayıtlı on sanatsal değere sahip halının konservasyonu ve restorasyonu tamamlanmıştır. Bunlar; Padişah 2. Abdülhamid Han'ın yaptırdığı 19. yüzyıldan kalma Yıldız Sarayı'nda bulunan 400 metrekarelik Hereke halısı, İstanbul Beylerbeyi Sarayı'ndaki 136 metrekarelik halı,17. yy Fransız Tapestry Dokuması, Reşadiye denilen Devlet-i Aliye-i Osmaniye (500) lira banknotu halısı, 20. yy tarihli İran Şahı Rıza Pehlevi'nin Atatürk'e hediye ettiği 120x 120 kaliteye sahip Sine düğümlü İran halısı ve birkaç tane Hereke seccadesi olup bunlar Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği İdari ve Mali İşler Bakanlığı İkmal Müdürlüğü Faaliyetleri tarafından Cumhurbaşkanlığı'nın kıymetlileri adlı kitabında yer almıştır.