İstikrar politikaları ve Türkiye ekonomisinin (1980-1990) dönemi dış ticaret yapısının genel bir değerlendirmesi

VE SONUÇ Gelişmekte olan ülkelerde iktisat politikalarının temel hedefi, toplumun sosyo-ekonomik açıdan daha yüksek refah düzeylerinde yeniden yapılanması olan iktisadi kalkınmayı gerçekleştirmektir. Bu hedef bir yandan milli gelirin arttırılması olarak tanımlanan iktisadi büyümeyi içerirken, diğer yandan da iktisadi yapıyı, sanayileşmiş bir ekonomik yapının özelliklerine dönüştürme gayretini içerir. Genel iktisat politikası içersinde, iktisadi kalkınmanın sağlanması için, ekonomi de istikrarın kurulması gerekir. Bu da, ekonomide iç ve dış dengenin sağlanmasına bağlıdır. İç dengenin sağlanması ekonomide yüksek bir istihdam düzeyi, istikrarlı fiyatlar, kabul edilen bir gelir dağılımı ve belli bir büyüme hızı gerektirirken, dış denge ödemeler bilançosu dengesinin sağlanmasını zorunlu kılar. Bu amaçla, ekonomide uygulanan istikrar politikaları, genelde ödemelerdengesinde kalıcı bir iyileşme ve yurtiçi enflasyon hızının düşürülmesi gibi genel makroekonomik hedeflere yönelik iktisadi önlemleri içerir. Ulusal ekonomide, gerek enflasyon, gerekse ödemelerdengesi açıkları, aşırı talep baskısının bir ürünüdür. Ortaya çıkan arz ve talep dengesizliği bir yandan enflasyonu, diğer yandan da ithalat talebini arttırarak, hem iç hem de dış dengenin bozulmasına neden olur. Ekonomi içindeki enflasyonist gelişmeler, iç fiyat-dış fiyat dengesini bozarak, döviz kurunun gerçekçi düzeyden sapmasına, bunun sonucu olarak da ithalatın teşvik edilmesine, buna karşılık ihracatın azalmasına yol açar. Ekonomide iç ve dış dengesizliğin giderilmesinden, istikrar politikası araçlarından en çok para, maliye ve dış ticaret politikalarına başvurulur. Söz konusu politika araçları ile, ekonomide aşırı talep baskısını gidermeye yönelik daraltıcı politikalar uygulanır. Bunlar genelde devlet harcamalarının azaltılması yolu ile bütçe denkliğinin sağlanması, iç piyasada kredi musluklarının kısılması, ücretlerin düşürülmesi ve devalüasyon gibi uygulamalardır. Bütün bu daraltıcı politikaların sonunda, bir taraftan toplam talep hacminin düşmesi, yükselen faiz oranları ile mevduat hacminin büyümesi, tasarruf eğiliminin yükselmesi ve diğer taraftan yüksek faiz ortamında maliyetleri yükselen kredilere olan talebin kırılması sonucu ekonominin faaliyet hacminin daralması ve enflasyonun yavaşlaması beklenir. istikrar önlemleri, ödemelerdengesinde giderek büyüyen açıkları ve bunların iç ekonomiye yansıyarak yarattığı dengesizlikleri hedef aldığı için, istikrar paketlerinde yer alan ilk önlem dış dengenin yeniden kurulmasına yöneliktir. Klasik istikrar paketlerinde bu konuda ilk önlem devalüasyondur. Nitekim Türkiye'de uygulanan istikrar programlarında da dış dengenin sağlanmasına öncelik verilmiş ve politika aracı olarak devalüasyon çok sık kullanılmıştır. Böylece, ülkede iç ve dış dengenin sağlanmasında kur politikalarının en yaygın biçimde kullanıldığı görülmüştür. Nitekim, 24 Ocak 1980'de Türkiye'de, ekonominin iç ve dış dengesinin sağlanması amacıyla uygulamaya konan istikrar paketi bunun en tipik örneğidir. 1980 öncesinde Türkiye'nin, bir yandan ekonominin kendi yapısall sorunlarından kaynaklanan tı kanmalar ile petrol şoku ve dünya ekonomik krizinin sonuçlarından olumsuz etkilenmesi bu istikrar programının ortaya konmasının nedenidir. Bu dönemde ihracatta meydana gelen duraklama nedeniyle azalan ihracat geliri, yaşanan petrol krizi nedeniyle ülkenin artan ithalat faturasını karşılayamamış, içerde de ekonomik ve sosyal istikrarsızlıklar yüzünden, dış ekonomik ilişkilerde darboğaza girilmiştir. Ortaya konan politikalar paketi kısa dönemli istikrarın ötesinde, uzun dönemli bir yapısall dönüşümü amaçlamıştır. Diğer yandan, bu istikrar prgramı ile uygulamaya konan politika önlemleri, Türkiye'de geleneksel ithal ikameci sanayileşme stratejisi yerine ihracata yönelik sanayileşme stratejisini benimsemekte, mevcut sınai üretimin iç pazar yerine dış pazarlara yönelmesini sağlayacak teşvikler içermekteydi. Bu uygulamalarla Türk ekonomisinde yıllardır iç talebe yönelik ithal ikameci sanayileşme modeli terk edilmiş, bunun yerine serbest piyasa güçlerine duyarlı ve uluslararası rekabete açık, ihracata yönelik bir kalkınma modeli tercih edilmişti. Bu program ile uzun dönemli bir yeniden yapılanma sözko- nusuydu. Bununla birlikte yeni strateji, gerek sanayileşme politikası, gerekse dış ticaret politikalarında buna uygun temel değişiklikleri içermekteydi. 1980 sonrası iktisat politikaları temelde, kısa dönemde üretimi arttırmak, ihracatı genişletmek ve enflasyonu düşürmek hedeflerine göre yöneliktir. Orta ve uzun vade de ekonominin dışa açılması, ithalatta kademeli liberalizasyon, serbest piyasa mekanizmasına işlerlik kazandırılması ve nihayet sabit kur sistemi terk edilerek esnek kur sistemine geçilmesi, seçilen stratejinin araçları olmuştur. Diğer yandan para, maliye ve dış ticaret politikaları iç talebi daraltıcı yönde uygulanmış, böylece gelişmede iç talep yeri ne dış talebin rol oynadığı bir ortam yaratılmaya çalışılmıştır. Buna uygun olarak sıkı para politikası, ihracatın teşviki, KİT mal ve hizmet fiyatlarının serbestçe saptanması, denk bütçe, gerçekçi kur, vergi gelirlerinin arttırılması, mevduat faizlerinin serbest bırakılması gibi politika araçları da ekonominin yeniden yapılanmasında uygulamaya konmuştur. 1980 sonrasında uygulanan bu istikrar politikalarının, önceki dönemlerde izlenen benzer istikrar politikaları ile arasında önemli bir fark vardır. Bu fark dış ticaret alanında yapılan radikal değişikliklerdir. Uygulamaya konan dış ticaret politikaları ile geçmişşte olduğu gibi yalnızca ödemelerdengesi açıklarının kapatılması amaçlanmamış, buna ek olarak ithal ikameci ve korumacı dış ticaret rejimine son verilerek, ihracata yönelik liberal bir kalkınma stratejisi benimsenmiştir. Dış ticaretteki gelişmeler ise, dış ticaret rejiminde uygulanan liberalizasyon reformları ve kur politikaları şeklinde olmuştur. 1980 istikrar önlemleri ile uygulamaya konan dış ticaret politikalarındaki değişmeleri bu şekilde belirttikten sonra, çalışmanın temel inceleme konusu olan 1980- 1990 Türkiye'nin dış ticaret yapısındaki gelişmeler ele alınmıştır. İlk olarak, ithalattaki gelişmelere bakıldığında, incelenen dönem içersinde hammadde ve yatırım malları ithalatının, toplam ithalat içindeki payının yüksek olduğu görülmüştür. Özellikle hammadde ithalatı toplam ithalatın yarısından fazla bir düzeyde gerçekleşmiştir. Buna karşılık tüketim malları ithalatının toplam ithalat içindeki payının düşük olmasına karşın, son yıllarda büyük oranda artış kaydettiğini belirtmekte yarar vardır. İthalatın liberasyonu neticesinde ortaya çıkan bu durumun sakıncaları olduğu açıktır. Her şeyden önce Türkiye ekonomisinde dövizin tüketim malları ithaline ayrılması ile tüketim alışkanlıkları ithal mallarına göre şekillenmekte, bu da gereksiz harcamalara yol açarak, döviz sıkıntısı yaratabilmektedir. Bu malların ithalatı için ayrılan dövizin ekonomide daha faydalı sektörlerin yapılanması için kullanılabileceği de unutulmamalıdır. Dış ticaretin diğer bir kalemi olan ihracat açısından 1980- 1990 dönemi incelendiğinde, dönemin başında tarımsal ürünler ihracatının toplam ihracat içindeki payının yarıdan fazla olduğu görülür. Diğer yandan sınai ürünleri ihracatının, toplam ihracat içindeki payı üçte-bir oranından fazladır. Ancak, dönem içersinde bu oranlar büyük ölçüde değişmiş, hatta tam tersine dönmüştür. Toplam ihracat içersinde tarımsal ürünlerin payı azalmakla birlikte, 1985 yılına kadar bu sektörden yapılan ihracatın dolar cinsinden değeri sürekli azalmıştır. Yalnızca, 1986, 1987 ve 1990 yıllarında tarım ve hayvancılık sektörü ihracatı artmış, diğer yıllarda yeniden bir azalma olmuştur. Bu tür ürünlerin arz yönünden doğa koşullarına, talep yönünden ise ihracat pazarlarına, dolayısıyla uluslararası konjonktürdeki gelişmelere bağlı olmaları nedeniyle, tarımsal üretim ve ihracatında dalgalanmalar olması doğaldır. Nitekim, Türkiye'de de böyle olmuş, tarım ürünü ihracatı bir hayli azalmış, ancak toplam ihracat artmaya devam etmiş, bu da ihracatın ürün yapısının sanayi ürün ihracatı lehine değişmiş olmasından kaynaklanmıştır. Dönem içersinde sınai ürün ihracatının yapısı incelendiğinde, toplam ihracat içindeki payının ve yıllık artış oranlarının sürekli arttığı görülür. Ancak, yıllık artış oranı, 1986 yılında ilk kez negatif olmuştur. Bu yılda Türkiye'de sınai ürün ihracatının yapısall istikrarsızlık göstermesinin nedeni, ihracatta yeni ve istikrarsız pazarlara yönelinmesinin yanı sıra, bu tür ihracat için gerekli teşviklerin yetersiz kalması, kabul edilir. Sınai ürünlerin alt sektörler itibari ile yapılan değerlendirilmesinde, alt sektörler de yıldan yıla değişmeler görülür. Örneğin; 1981 yılının başında sınai ürünler ihracatının artışında öncü sektörler dokumacılık, tarıma dayalı işlenmiş ürünler, çimento, işlenmiş petrol ürünleri ve cam-seramik sektörleri iken, 1982 yılında cam-seramik sektörünün yerini demir-çelik sektörü almıştır. 1983'te ise dokuma, tarıma dayalı işlenmiş ürünler, de- mir-çelik, işlenmiş petrol ürünleri ve ulaşım araçları öncü sektörler olmuştur. Ancak, 1985'te bu sektörlerden bazıları yeniden değişmiş ve sıralama dokuma, demir-çelik, tasarıma dayalı işlenmiş ürünler, deri ve makina sanayii şeklinde gerçekleşmiştir. 1988- 1990 yıllarında ise değişiklik, makina sanayinin yerini, kimya sanayinin alması şeklinde olmuştur. İhracatın ürün yapısındaki dönüşümün vurgulanması gereken iki yönü vardır. Bunlardan biri, ihracatın artıp, yapısının değiştiği yıllarda tarım ürünleri ihracatındaki gerileme, diğeri ise sınai ürün ihracatındaki hızlı artışlardır, özellikle 1982- 1985 yılları arasında tarım ürünleri ihracatı azalırken, sınai ürünler ihracatı artmıştır. 1986- 1988 döneminde ise her iki sektörde de ihracat artışı gözlenmiştir, Dönemin ilk yarısında ihracatın ürün yapısı içinde sanayi ürünlerinin payı artarken, her yıl farklı alt sektörlerin ihracatında artış olmuş, bu da pazar istikrarı açısından sakıncalı bir durum yaratmıştır. Diğer yandan, dönemin ikinci yarısında ihracatta belli sektörlerde gelişme olduğu görülmüştür. Bu sektörler dokuma, demir-çelik, tarıma dayalı işlenmiş ürünler, deri ve kimya sanayidir. Buna bağlı olarak denilebilir ki, 1980'lerin sonunda Türkiye'nin sanayi ihracatında, yüksek teknoloji gerektirmeyen dokuma, tarıma dayalı işlenmiş ürünler ve deri gibi alt sektörlerdeki bu yoğunlaşma, ihracatta geleneksel sanayi yapısından henüz sıyrılınmadığını ve tam bir yapısall dönüşümün gerçekleşmediğini gösterir. Dış ticaretin 1980- 1990 dönemindeki yapısı incelenirken, ülkelere göre dağılım yapısı da farklılıklar göstermiştir. Türk ihraç ürünlerinin ülkelere göre dağılımında, OECD grubu ülkelere, özellikle bu grup içinde yer alan Ortak Pazar ülkelerine yapılan ihracatın toplam ihracatın yarısını oluşturduğu görülür. Yine 1980'lerin ilk yarısındapetrol ve savaş konjonktürüne bağlı olarak, ülke ihracatı İslam ülkelerine doğru yönelmiş ve pazar yapısı bu yönde değişmiştir. Fakat bu yöneliş kısa sürmüş ve 1980'li yılların ikinci yarısından itibaren İslam ülkelerine yapılan ihracat giderek daralmaya başlamış, buna karşılık geleneksel pazarlar olan sanayileşmiş ülkelerin pazar içindeki payı yeniden artmıştır. Kanımızca, Orta Doğu pazarlarının istikrarsızlığı nedeniyle, yeni pazarlar bulunmalı ve bu konuda gerekli araştırmalar ve incelemeler yapılmalıdır. Diğer yandan, ithalatın ülkelere göre dağılımı incelendiğinde, yine OECD ve islam ülkelerinden yapılan ithalatın, diğer ülkelere göre fazla olduğu görülür, islam ülkelerinden yapılan ithalatın toplam ithalat içindeki payı yıllar itibariyle azalmış, OECD grubu ülkelerden, özellikle Ortak Pazar ülkelerinden yapılan ithalat ise sürekli artış göstermiş, toplam ithalatın önemli bir bölümü bu ülkelerden gerçekleştirilmiştir. Görüldüğü gibi, Türkiye'nin hem ihracatı hem de ithalatı içinde Batı ülkelerinin payı her zaman yüksek olmuştur. Bazı yıllar bir durgunluk yaşanmışsa da, tekrar eski haline dönülmüştür. Diğer yandan, İslam ülkeleri ile olan ticaret ilişkileri de 1980'den sonra gelişme göstermiş, bu ülkelerin toplam ticaret içindeki payı yükselmiştir. Bununla birlikte dış ticaretin belli ülkelere yönelik olması, bir takım güçlükleri de beraberinde getirmiştir. Özellikle bazı dönemlerde, ticaret yapılan söz konusu ülkelerde meydana gelen ekonomik ve siyasal istikrarsızlıklar, ülkenin ticaret yapısını da etkilemiştir. Bu nedenle, istikrarlı bir pazar için sürekli olarak çeşitli yeni pazarlar araştırılmalı, farklı ülkelerle ticaret yapmanın yollan bulunmalıdır. Diğer yandan, yeni girilen ve ülkenin pazar payının oldukça düşük olduğu ülkelerde, pazarın henüz oturmamış olmasından kaynaklanan bir istikrarsızlık da doğal kabul edilmelidir. Ülkenin mevcut yapısı en etkin bir biçimde değerlendirildikten sonra, esas eğilim, bu yapıyı korumak yerine, yüksek teknoloji ile birlikte ülkenin yeniden yapılanmasını ve kalkınmasını sağlayacak sektörlere ağırlık verilmesi yönünde olmalıdır. Bu yolla, mevcut konjonktür içinde, uluslararası ticarette ağırlık taşıyan sınai ürünlerin, ülke için de üretilmesi mümkün olabilir. Bu durumunda, ülke ekonomisi için gerekli olan, iç ve dış istikrarı beraberinde getirecektir.