Pers mimarisinde Apadanalar: Ortaya çıkışı ve gelişimi

Antik dünyanın büyük imparatorluklardan birini oluşturan Persler/Akhaimenidler'in, egemenlikleri altındaki İran, Anadolu, Trakya Kıyıları-Balkanlar, Kafkaslar ve Mısır coğrafyasında yapılan araştırmalarda maddi ve manevi varlıklarına tanıklık etmiş çok sayıda siyasi, ekonomik ve sanatsal-kültürel kalıntılarına ulaşılmaktadır. Bu kapsamda Pers İmparatorluğu'nun çalışmamızın özü olan ve literatürde, çatısı sütunlar tarafından taşınan kabul eylemine yönelik apadanaların idari, dini, sosyal, krali, kamusal, törensel ve diğer tüm mimari özelliklerini değerlendirmek mümkündür. Temelde sütunun kullanılmasıyla oluşturulan apadanaların oluşum sürecini destekleyen sütunun tarihsel kullanımı, Anadolu ve Kuzey Suriye kökenli olan Bit-Hilani ve Batı Anadolu çıkış noktalı Megaron'la ilişkili olduğu rahatlıkla ifade edilirken; kabul eylemli sütunlu salonların çalışma safhamızdaki en erken örneklerine köken grubu açısından Orta Krallık ve Yeni Krallık döneminden kalma Mısır Hypostyle salonlarıyla (Karnak Tapınağı, Teb-Malkata Sarayı, Amarna-Kuzey Sarayı, Memfis-Merneptah Sarayı, Mentuhotep Sarayı, Bubastis-Bastet Tapınağı, Tanis-Qantir Sarayı, Apries Sarayı) ulaşabilmekteyiz. Yakındoğu ve Mısır kültürel ilişkilerini temsil eden bu yapıların yanı sıra Med siyasi sürecine ve öncesine denk gelen ve Pers sanatının temelini teşkil eden ve İran'daki en erken sütunlu salon tiplerini oluşturan Hasanlu V-IV (M. Ö. 1500 -1200/1100-800), Sagz-Abad (M. Ö. 1450 -1200), Baba Jan (M. Ö. 1200 /1100-800), Nush-i Jan I (M. Ö. 750 -600), Ziwiye/Ziwiyeh (M. Ö. 8-7. yy), Godin Tepe II (M. Ö. 6. yy) ve Tepe Özbaki (M. Ö. 6. yy) yerleşimleri Batı İran-Hemedan bölgesinin anahtar yerleşimlerini oluşturmaktadır. Bu bağlamda Pers apadana yapılarının özünü oluşturan ve mimari formun zirve yaptığı Pasargadae, Susa, Persepolis (Sitadeldeki apadana ve 100 Sütunlu Salon) ve Borazjan gibi özlü yerleşimlerle bu yapı tipinin tüm özelliklerini takip edebilmek mümkündür. Pers apadana yapılarının yayılım alanı içerisinde takip edebildiğimiz ve Urartu, Med ve sonrasında eklemeler yapılarak, Perslerce tekrardan kullanılan Bastam Güney ve Kuzey Apadanası (M. Ö. 7. yy), Arin-Berd (M. Ö. 6-5. yy), Armavir-Blur (M. Ö. 6-5. yy) ve Pers sanatının en özgün örneklerini gösteren Karacamirli yerleşimdeki İdeal Tepe ve Qurban Tepe apadana yapıları (M. Ö. 5-4. yy), Kuzeybatı İran /Kafkaslar kültürünün Pers çekirdek ülkesiyle olan etkileşimini göstermektedir. Kuzeybatı İran'ın bir uzantısı durumunda olan ve Perslerce 200 yıl hakimiyet altında kalan Anadolu'ya da Küçük Asya'da da sütunlu salon veya apadana yapı tipinin örneklerini farklı zaman ve özelliklerde görmek mümkündür. Köken durumu açısından bugün Anadolu'daki en erken örnek olan Hattuşa-D Yapısı (M. Ö. 2. bin), Orta Anadolu Demir Çağı için Hitit-Med ve Persler'le ilişkilenen Sorgun-Kerkenes Dağı Apadanası, Urartu ve Pers tarihinde oldukça tartışma yaratan iki evreli Erzincan-Altıntepe Apadanası (M. Ö. 7-6. yy), Anadolu-Pers apadanaları açısından yeni bir örnek olan ve Greko-Pers özellikler taşıyan Nevşehir Apadanası, Persler'in batıya yayılımını kanıtlayan Buruncak-Larisa Apadanası ve Güneydoğu'da Adıyaman-Kahta Tille Höyük Apadanası bu özel yapı tipinin yayılım alanını örnekleyen birer özel mimari form olarak nitelendirilebilir.