Mekan organizasyonu bilimlerinde bilgikuramsal açınımlar kuramsal bir irdeleme bağlamında tarihi kent merkezlerinde küçük ölçekli üretimin yapısı ve değişim süreçleri İzmir örneği (2 cilt)

1950'lerden sonra ve 1960'lı yılların sonlarında toplum bilimler genelinde, mekan organizasyonu bilimleri özelinde ve özellikle kentsel ekoloji disiplininde bazı sorunlar dile getirilmeye, ortaya konmaya, eleştirilmeye ve değerlendirilmeye başlamıştır. Söz konusu eleştiriler ve yeniden değerlendirmeler hala devam etmektedir. Yeni yöntemlere, kuramlara, kavramlara, tekniklere yönelik yaklaşımlar bulunmakla birlikte genelde aynı yetersizlikler, çelişki ve bunalımlar süreklilik göstermektedir. Bu problemler ve bunalımlar mekan organizasyonu bilimleri ile yakın ilişkileri bulunan doğa bilimleri ve matematik bilimleri için de söz konusudur. Eldeki araştırma genel sorun alanları ve bunalımlar içinden birbirleri ile ilişkili farklı sorun grupları üzerinde odaklanmaktadır. Araştırma boyunca farklı odaklanmaların değişik çözümleme düzeyleri bulunmaktadır. Araştırmanın birinci bölümü ağırlıklı olarak mekan organizasyonu bilimlerine yönelik sorunlar üzerinde odaklanmaktadır. Söz konusu sorunlar, birbirinden ayrılamayan, farklı ve soyut bilimsel bütünlükler olmayan, aksine birbirleri ile yoğun ilişki içinde bulunan aynı bütünlüğün kopmaz öğelerini oluşturan bilgikuramsal, yöntemsel, kuramsal ve kavramsal düzeylerde ele alınmaktadır. Bu bölümde yalnızca bilimsel etkinliklerin birbirleri ile bağlantılı düzeyleri arasındaki ilişkiler değil, aynı zamanda farklı anabilim dalları arasındaki karşılıklı etkileşimler de ele alınmakta ve mekan organizasyonu bilimlerine yönelik irdelemeler söz konusu makro düzlemi oluşturan ilişkiler içinde değerlendirilmektedir. araştırma içinde yukarıda belirtilen düzeylerle ilişkili çözümleme ve irdelemeler kavramsal düzeyde başlamaktadır. Bilimsel-kuramsal çalışmaların temel araçları olan kavramlar bilimsel mutlak oluşumlar değildir. A. Einstein'in da (1969) belirttiği gibi bilimsel ilgi sürekliliği içinde, temel kavramlar tarafından bilincinde olmadan yönetilmemek için, tekrar tekrar onları irdeleme ve eleştirme uğraşı içinde bulunulmalıdır. Bu tür bir gereklilik, özellikle düşüncenin gelişimi ile ilişkili olarak, geleneksel temel kavramların yerleşik kullanım biçimleri bizi çözümlenmesi güç paradoxlara yönlendirdiği durumlarda daha açık bir biçimde ortaya çıkmaktadır. ' İlk ve temel araştırma bağlamı ile ilişkili olarak yapılan irdeleme, MEKAN ORGANİZASYONU BİLİMLERİ biçiminde ortaya konan anlatımın en önemli terimi olan MEKAN kavramı üzerinde yoğunlaşmaktadır. Kavramla ilişkili en önemli sorular şöyle sıralanabilir: 'mekan terimi yalnızca bir kavramsal içeriğe mi sahiptireğer değilse neden farklı kavramsal içerikler bu lunmaktadırbu kavramsal içerekler tarihsel olarak hangi ilişkiler içinde evrim- leşmiştirdeğişik kavramsal içeriklerin farklı yöntemler, kavramsal ve bilgikuramsal bütünlüklerle ilişkileri nelerdir'? Bilimsel araştırmacıların, kavramları, ilişkin oldukları kuramsal çerçeveler içinde kullanımları gerekmektedir. Bununla birlikte kuramların ve kavramların içinde yer aldıkları bilgikuramsal bütünlükler arasındaki ayrımın yapılması can alıcı önem taşımaktadır. Kavramların ve kavramsal içeriklerin uygun bir biçimde kullanımlarına yönelik değerlendirmeler, ancak kavramların içinde biçimlendirilip yer aldıkları kuramsal-bilgikuramsal bütünlerle olan ilişkileri belirlendikten sonra yapılabilir. Farklı bilgikuramsal bütünlerin daha doğru ve açık bir biçimde anlaşılabilmeleri için tarihsel-toplumsal bağlam içinde değerlendirilmeleri gerekmektedir. Çalışmada ortaya konan değerlendirme ve yaklaşım biçimi, toplum bilimlerin bir alt grubu olarak ele alınan mekan organizasoyunu bilimlerinde belli bir süredir devam ede gelen sorunların, çelişkilerin ve bunalımların anlaşılması ve belirlenmesinde yardımcı olmuştur. Anabilim grupları arasındaki en belirleyici ilişki ve karşılıklı etkileşim düzeyi de bilgikuramsal düzlemde gerçekleşmektedir. Mekan organizasyonu bilimlerinde mekan boyutları genellikle toplumsal ve ekonomik mekan boyutlarından soyutlanarak ele ahmaktadır. Gerçekte mekanın fiziksel ve toplumal-ekonomik boyutları birbirinden ayrıştırılmayan boyutlardır, bundan ötürü de birlikte ele alınmalı ve çözümlenmelidir. Mekanın çok boyutluluğunu yalnızca kavramsal düzeyde kabul etmek doğru ve yeter-XI li değildir. Kavramsal düzeyde sürdürülen tercih, kuram, yöntem ve bilgikuramsal düzlemlere yönelik tercihlerle butunleştirilip birleştirilmelidir. Eldeki araştırmalarda mekan organizasyonu bilimlerine yönelik makro ve mikro düzeylerde gerçekleştirilen çözümlemeler sonucunda bilimsel tercihlerin en önemli olanları ortaya konmuş, bu sentezle ilişkili olarak söz konusu bilimler grubuna yönelik yeni bilimsel açınımlar geliştirilmiştir. Birinci bölümde ortaya konan sentezle ilişkili olarak çalışmanın, bilgi kuramı, yöntem, kuram ve kavramsal yaklaşımlarına koşut bir biçimde ele alınan somut araştırma konusu, ' kendine özgü bir sanayileşme sürece içinde bulunan üçüncü Dünya ülkelerinde, tarihi kent merkezi ve geçiş alanlarında yer alan küçük ölçekli üretimin temel özellikleri, yapısı ve değişim süreçleri' dir. Konu Türkiye özelinde ve İzmir kenti örneğinde ele alınmaktadır. Açıklamada belirtildiği gibi araştırmanın ikinci odak noktası toplumsal bir olgunun, , MEKANSAL bir bütünlük içinde çözümtenmesidir. Üretim ilişkileri toplumsal yapılanmaların-toplumsal oluşumların temel belirleyicileridir. Kentsel /metropoliten alan içinde sanayinin yer seçimi kentsel fiziksel yapılanmanın en önemli belirleyicisi olarak ele alınmaktadır. Genelde üretim etkinliklerine, özelde de üretim etkinliklerinin mekansal bütünlüğüne yönelik gerekli bilimsel ilgi hala yetersiz bulunmaktadır, özellikle tarihi kent merkezleri ve geçiş alanları içinde yer alan dinamik etkinlik, küçük ölçekli üretim, birçok disiplin içinde henüz yeterince çözümlenmemiş araştırma alanlarından birini oluşturmaktadır. Araştırmanın ikinci bölümünde, üç alt kısımda sanayide küçük ölçekli üretim olgusu ile ilişkili kuramsal yaklaşımlar ve konuya yönelik daha önce gerçektirilmiş olan araştırmalar irdelenmektedir. Kuramsal ilk kısım, sanayide küçük ölçekli üretimin ve kentsel, bölgesel, ülkesel ölçeklerde sınai üretimin fiziksel mekan boyutları ile ilişkili kuramlara ilişkindir. Üçüncü Dünya ülkelerinde yer alan toplumsal ve ekonomik ilişkilere, genelde sınai, özelde de küçük ölçekli üretimin toplumsal-ekonomik-siyasal vb. mekan boyutlarına yönelik kuramlar ikinci bölümün üçüncü kısmında ele alınmıştır. Bu bölümde ele alınan ve eleştirilen kuramlar sarasıyla Modernleşme Kuramları, Bağımlılık Kuramları, Üretim Tarzlarının Eklemlenmesi Kuramı ve Toplumsal Ekonomi Kuramıdır. İkinci bölümün birinci kısmında konuya yönelik çalışmaların değerlendirilmesi yapılmaktadır. Araştırma boyunca kavramsal, kuramsal, yöntemsel ve özellikle bilgikuramsal düzeylerde yapılan eleştiri ve değerlendirmeler araştırmanın birinci bölümünde gerçekleştirilen değerlendirme ve sentezle ilişkilendirilerek sürdürülmüştür. Üçüncü ve beşiricl bölümler, araştırmada uygulanan genel yaklaşım, yöntem ve bilgikuramsal yaklaşımın tamamlayıcı bölümleridir. Beşinci bölüm kuramsal çözümlemeyle bütünleşen temeli oluşturan, görgül çözümlemeleri kapsamaktadır. Dördüncü bölüm araştırmanın ilk üç bölümüne yönelik değerlendirmelerin yapıldığı ve varsayımlar zincirinin ortaya konduğu bölümdür. Altıncı bölümde araştırmanın genel sonuçları verilmekte ve değerlendirmeleri yapılmaktadır.