Kırklareli Vize'den Geç Antik-Bizans Dönemi mimari plastik taş eserler

Bu çalışmada, Konstantinopolis'in yakın çevresindeki yerleşmeler arasında önemli bir yeri olan Vize Antik Kenti'nde 20. yüzyılda gerçekleştirilen çeşitli kazılarda ortaya çıkan ve bugün Kırklareli, Tekirdağ ve Edirne müzelerinde bulunan eserler ile kent içinde devşirme ya da serbest olarak tespit edilen ve mimari plastik özellikler gösteren Geç Antik ve Bizans Dönemi mimari taş eserler değerlendirilmiştir. Araştırmanın amacı şimdiye kadar çok fazla araştırmaya konu olmamış ve az sayıda kazı yapılmış olan Vize'de tespit edilebilen mimari plastik taş eserler üzerine, gelecekte yapılacak çalışmalar için kapsamlı ve aydınlatıcı bir başvuru kaynağı oluşturmak ve bu vesile ile başta orijinal durumları hakkında az şey bilinen liturjik amaçlı kullanılan parçalar olmak üzere, Geç Antik Bizans Dönemi mimari plastik taş eserler hakkında yürütülen araştırmalara katkı sağlamaktır. Çalışmanın ilk bölümünde Vize'nin bilinen tarih içinde önemli bir merkez oluşu üzerinde durularak kentin tarihi ve coğrafi konumu açıklanmıştır. MÖ 3000'lerde Trakların buraya yerleşmesiyle birlikte yerleşim yeri özelliği kazanan Vize MS 44 yılına kadar bir Trak Kırallığı olagelmiştir. Trakya'nın Roma eyaleti olmasını takiben Vize 2. yüzyılda bir Roma Kenti statüsü kazanmıştır. Konstantinopolis'in başkent oluşu ile birlikte önemi artan Vize'nin 431 yılından itibaren bir piskoposluk merkezi oluşunun ardından savaşlar ve siyasi değişimler nedeniyle çeşitli iniş çıkışlar yaşamakla birlikte, Osmanlı Hakimiyeti altına girene kadar özellikle Konstantinopolis'in bir ön karakol bölgesi olarak savunma bakımından önemini koruduğuna ilişkin kanı ortaya koyulmuştur. Tezin ikinci bölümünde, ilk bölümde bahsedilen siyasi değişimlerin kentin tarihsel topografyası üzerinde de kendini gösterdiği üzeride durulmuştur. Bu bağlamda Vize, Tunç Çağı'ndan Roma Dönemi'ne kadar kullanılan Çömlektepe Höyüğü ve Geç Antik Bizans Dönemi surları ile çevrili olduğu düşünülen akropolis tepesi olarak iki bölümde incelemeye alınmıştır. Kentin akropolisini çevreleyen surların bir bölümü ve özellikle Çömlektepe Höyüğü'nün eteğinde yer alan Tiyatro yapısı, kentin Roma dönemine ait ve bugün de gözlemlenebilen mimari unsurlar olarak değerlendirilmiştir. Diğer yandan Akropolis'deki surlarda 9 .-10. yüzyıllar arasına ve Geç Bizans Dönemi'ne tarihlenebilecek çeşitli yapım aşamalarına ve onarımlara dair değerlendirmelere yer verilmiştir. Kentin Osmanlı Dönemi yapıları üzerinde de kısaca durulmuştur. Bu bölümün sonunda tezin bütününü önemli ölçüde etkileyen bugün hala ayakta olan Ayasofya başta olmak üzere çeşitli kaynaklarda bahsi geçen kentin Erken Hıristiyanlık Dönemi kiliselerine yer verilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde Mimarlık Tarihi terminolojisi içerisinde önemli biryeri olan mimari plastik taş eserler hakkında bir açıklamayı takiben, alan çalışması sırasında bulunan liturjik işlevli taş eserlerin sayıca daha çok oluşuşu nedeniyle Bizans Dönemi kiliselerinin iç mekan organizasyonu ve bu organizasyona uygun olarak oluşan mekanları vurgulayan plastik özellik taşıyan templon, ambon gibi mimari unsurlar hakkında daha geniş bir açıklama yapma gereği duyulmuştur. Ardından Vize'de bulunan 181 adet mimari plastik özelliği taşıyan taş buluntu 'Liturjik Mimari Plastik Taş Eserler' ve 'Liturjik Olmayan Mimari Plastik Taş Eserler' olarak iki grupta değerlendirilmiştir. İlk grupta Vize'den altar, templon, ambon ve vaftiz kurnası parçalarına; ikinci grupta ise galeri levhası, lahit levhası, sütun başlığı ile plastik özellik gösteren yatay ve düşey taşıyıcı elemanların başlıca örneklerine yer verilmiştir. Bütün bu örnekler bulundukları yer, malzeme, teknik, boyut, motif, kompozisyon ve üslup gibi kriterlerle ele alınıp, literatürde yer alan eserlerle yapılan karşılaştırmalar ile tarihlendirilmeye çalışılmıştır. Templon, ambon, lahit ve diğer bezemeli levha parçalarının bir kısmı malzeme, boyut ve bezeme özellikleri karşılaştırılarak dijital ortamda yapılan çizimler sayesinde bütünleme ve restitüsyon önerileri oluşturulmuştur. Son bölüm olan değerlendirmeler ve sonuç bölümünde eldeki parçaların tarih aralıkları ile kentin tarihi hakkında elde olan veriler ve kentin tarihsel topografyası birlikte değerlendirilmeye çalışılmıştır. Neticede Vize'de tespit edilebilen mimari plastik taş eserlerin Geç Roma ve Erken Bizans Dönemi'ne ait olduğu sonucunun ortaya çıkması ile kent tarihi ile paralellik gösterdiği görülmüştür. Özellikle kentin Erken Hıristiyanlık tarihinde Ayasofya ile birlikte adı geçen 6 kilisenin varlığından söz edildiği bilgisiyle eldeki malzemenin en az 6 farklı kiliseden olduğuna dair elde edilen yeni bilgi arasındaki tutarlılık ortaya koyulmuştur. Ayrıca farklı işlevlerdeki parçalar üzerinde görülen haç motifleri bir araya getirilerek üslup ve malzeme bakımından karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Tez yazım sürecinde, parçaların tarifinde zorluklara neden Bizans Dönemi liturjik işlevli plastik eserlere ait parçalar ve üzerlerindeki bezeme biçimlerine ait oturmuş bir terminolojinin olmayışı nedeniyle sonuç bölümünde tez içinde kullanılan terimlerin listelenmesi biçimde küçük çaplı bir sözlük çalışması ortaya çıkmıştır.