Elazığ iğne oyaları

Bu araştırmada bölge ile ilgili tanıtıcz bilgiler, iğne oyaları konusunda teorik bilgiler, ulaşılabilen kaynaklar taranarak verilmiş, araştırmaya konu olan Elazığ iğne oyaları tanıtılmıştır. Oyacılık sanatında önemli sayılabilecek merkezlerden birisi olan Elazığ, iğne oyaları konusunda son derece zengin bir bölge olup, geleneksel kültürümüzün pek çok özelliklerini yansıtmaktadır. Elazığ folklorunda dile getirilen bu oyalar estetik yönleri, anlam yükleri ve işlevleri ile şarkı, türkü ve manilere konu olmaktadır. Elazığ, yazılı tarih Öncesinden bu yana çeşitli toplumların yerleştiği ve farklı kültürlerin geliştiği bir bölge olmuştur. Arkeolojik araştırma ve kazıların yapıldığı bu bölgede höyüklerden elde edilen buluntuların çeşitliliği, köklü bir tarih ve kültür mirasına tanıklık etmektedir. Halk bilimi açısından bölgesel özellik taşıyan Elazığ iğne oyaları kullanılan renk, konu, motif özellikleri ve ilettiği mesajlarla diğer bölgelerin iğne oyaların dan farklılık göstermektedir. Bu bölgede, eski özgün örneklerin özel kolleksiyon- 304305 larda sandık ve bohçalarda saklanması, sergilenmeden kullanımı sonucu yok olması, arşiv ve belgeleme imkanlarının tanınmaması, yeni boyutlar kazandıracak üretim merkezlerinin oluşturulmaması, Elazığ iğne oyacılığı ile ilgili yazılı kaynakların bulunmaması ve bu konuda araştırmaların yapılmamış olması düşündürücüdür. Bugün sosyo-ekonomik nedenlerle hızlı üretim biçiminde uygulanan oyacılık sanatında, teknolojinin getirdiği yenilikler, üretime yönelik işlemeciliğin kişi alışkanlıklarını değiştirmesi, oyaların özgünlük ve estetik değerleri açısından önemini büyük Ölçüde etkilemektedir. Bölgede yöre halkı tarafından ipekböceği yetiştirildiği için eskiden kullanılan koza ipeği, günümüzde tüm oyalarda kullanılmaktadır. ipliği oyacı kozadan çekip, hazırlamakta, boyama ve bükme işlemlerini kendisi yapmaktadır. Elazığ'da oyacılık sanatının yaygın olması ve özendirici çeyiz geleneği, küçük yaşta kız çocuklarını etkilemekte, bu nedenle oya yapımını, erken yaşta öğrenmektedir ler, iğne oyaları çeyiz ya da satış için yapılmaktadır. Satış için yapılanlar, pazarlama olanağı olmadığı için evlerde sipariş karşılığı yapılmaktadır. Günümüzde çeyiz sergileme geleneği, oyalı yazma sayısını 100- 200 adede varan bir rakkama ulaştırmış, bu durum oyaların eskiden olduğu gibi günümüzde de işlevlerini sürdürdüğü sonucunu ortaya çıkarmıştır. Bu durum da aileleri iğne oyası yapmaya ya da satın almaya zorlamaktadır. 306 iğne oyalarına ağır oya, orta halli oya, hafif oyalar olarak, işleme zorluğuna göre sınıflama getirilmekte, oyacı kadınlar satış için oyalarını bu sınıflamaya göre değişen miktarlarda işlemektedir. Günümüzde ağır oyaların 15.000-20. 000 TL arası değişen miktarlarda işlenmesi, oyacılığın günümüzde de gelir getiren bir el sanatı olduğunu ve kadının aile ekonomisine katkısını belirlemektedir. Elazığ iğne oyaları genellikle yazma kenarına yapılmaktadır. Oyaların yazmanın iki kenarına ve kumaş üzerine, işlenmesi yöresel özelliğidir. Bazı oyalarda motiflerin dik durmasını sağlamak için, at kuyruğu kılı kullanılmakta, yine bazı oyalarda kola, şekerli su, yumurta akı gibi maddelerle sertlik kazandırılmaktadır. önceleri iğne oyaları, yazma dışında mendil, namaz başörtüsü, tütün, saat, para keseleri gibi süs eşyalarında da kullanılmıştır. Günümüzde değişen moda anlayışı ile oyaların, giyim ve ev süslemelerinde de kullanıldığı görülmektedir. Oyalarda kullanılan temel teknikler, Elazığ iğne oyalarında da kullanılmakta, örgü gözlerinin sayılamayacak kadar sık olması, oyanın kıymetini arttırmaktadır. Elazığ iğne oyalarında izlenen en belirgin özellik renklendirmededir. Oyanın uygulandığı yer ve oya aynı renktedir. 307 Yazma oyalarında esas renk ve yardımcı renk olmak üzere iki tür renk kullanılmıştır. Mendil ve namaz başörtüsü oyalarında yardımcı renk kullanılmamıştır. Esas renklerdeki monokrom uygulamaya karşı yardımcı renkte polikrom uygulama gözlenmiştir. Oyalarda yardımcı renkler, genellikle esas renkler üzerinde küçük lekeler halinde, çoğunlukla bir; ya da iki veya üç renk birden kullanılmıştır. Elazığ iğne oyalarında kumaşın renginden oyaya bir geçiş sağlandığı için, net ve canlı renkler yerine, yumuşak geçişli pastel renklerle, renk tonlamalarının egemenliği fark edilmektedir. Yardımcı renk esas renge göre daha canlı ve çarpıcı görünmekte, ana renkler üzerine kullanılan yardımcı rengin oluşturduğu renk kontrasları dikkat çekmektedir. Oyalarda yeşil, sarı, mavi ve beyazın hakimiyeti izlenmekte, bu renklerde ana renkler yerine, renk karışımları ve farklı renk tonlamalarının sergilendiği görülmektedir. Bu nedenle, adlandırılmaya çalışılan renklerin belirlenmesinde zorluklarla karşılaşılmıştır. Oyaların boyutları ile ilgili incelemelerde köklerde çoğunlukla 0,5 cam yükseklik, köprülerde 1,5- 2 cm yükseklik kullanıldığı gözlenmiştir. Kök ve köprülere değişik yöresel adlandırılmalar getirilmiştir. Oyalarda kullanılan motifler iki ya da üç boyutludur. Motiflerin çoğunlukla enleri 1,5- 3 cm, yükseklikleri 1-2 cm arasında değişmektedir. Motif çaplarının ise 2-3 cm,308 derinliklerinin 0,7-2, 7 era arasında deriştiği izlenmektedir, üç boyutlu oyalarda görülen boru uzunlukları 0,5-1, 5 cm arasında değişmektedir. Elazığ müzesinden araştırmaya kaynak olarak alınan örneklerin envanterde, tarih ve ilgili bilgilerine rastlanmamıştır. Tarih dilimleri içerisinde değerlendirilen örneklerden 100- 300 yıllık gibi eski tarihli örneklerde incelenmiştir. Diğer el sanatlarında olduğu gibi Elazığ iğne oyacı lığında, oyaların esin kaynağını oluşturan konular bitkisel ağırlıklı, nesneli, figürlü, soyut ve geometrik konular şeklinde sıralanabilir. Bitkisel bezemelerde çoğunlukla çiçeğin yer alması, oya sanatçısının, çiçek sevgisini ve doğayı nasıl dikkatle gözlediğini işaret etmektedir. Soyut konular aynı zamanda sembolik olup taşıdıkları anlam ve ilettikleri mesajla önem taşımaktadır. Oyalardaki konuların biçimlendirilişinde, genellikle realist üslupla, gerçeğe yaklaşan formlar gözlenmektedir. Birden fazla ana ve yardımcı motifin, atlamalı sıralamalarla meydana getirdiği kompozisyon, oyalarda en sık rastlanan kompozisyon şeklidir. Bordur biçiminde düzenleme getiren bağlantılı sıralamaların oluşturduğu kompozisyon mendil ve namaz başörtüsü oyalarında gözlenmektedir. Oyacılık sanatının hızla sürdürüldüğü bu merkezde incelenen örneklerde, geleneksel özelliklerin bir kısmı gelişen teknoloji ve kültürle giderek değişmeler göstermek- 309 tedir denilebilir, ÖNERİLER Oyacılık sanatının zenginliği göz önüne alınarak, bu konuda halk bilimcilerle birlikte, daha ayrıntılı ve bilimsel çalışmalar daha çok yapılmalıdır. Bu bölgede, bilimsel araştırma teknikleri ile, araştırma, inceleme ve belgelemeye zaman geçirilmeden başlanıl ması; iğne oyalarının zenginliği göz önüne alınarak, ileriye dönük arşivleme için, oyaların gerçek değerlerle çizimlerinin yapılması; kataloglama yöntemleri ile oya motiflerinin yeniden canlanması ve yaşatılması sağlanmalıdır. özellikle küçük yerleşim merkezlerinde, üretim yöntemine dayalı oyacılığa ağırlık verilerek, pratik beceri kazandıracak bir eğitim sistemine oturtulması; Elazığ oyacılık sanatına yeni boyutlar kazandıracak üretim merkezlerinin oluşturulması; iğne oyalarının ekonomiye katkısı göz önüne alınarak yurt içi ve yurt dışında yeterince tanıtım olanaklarının araştırılması ve küçük çapta da olsa yeni bir döviz kaynağının oluşturulması; bu başlangıcın devlet kurumları, özel kurum, kuruluş ve kişiler tarafından gereği biçimde ele alınması El Sanatları ve Türk Kültürü bakımından yararlı olacaktır. Çağdaş yaşama biçiminin getirdiği ihtiyaçlar göz önüne alınarak, oyalarımızın kadın giyim, kuşamında kullanılmasının yaygınlaştırılmasının Türk giyim sanatına olumlu katkıları olacağı düşünülmektedir.