Avrupa'da tek parti yönetimlerinin yükseliş süreci ve Türkiye modeli: Atatürk Dönemi

I. Dünya Savaşı'nın bitiminde gerçekleşen paylaşımın ve bu savaşa katılan kimi ülkelerde oluşan yeni siyasal yapılanmaların dünyayı yeni bir savaşa sürükleyeceğini kimse bilemezdi. Ne yazık ki 1. Dünya Savaşının sonuçlan, 2. Dünya Savaşı'nın nedenlerini ve dünyada tek partili yönetimlerin egemen kılındığı bir süreci oluşturdu. Savaşın yenik devletleri, bu süreçte, yalnızca hayallerini değil, yetinemedikleri topraklarını, insanlarım, kimliklerini, siyasal yapılanmalarım ve ekonomik kaynaklarını da yitirdiler. Ancak,. savaş sonrası bunalım, yalnızca yenik devletleri değil, galip tarafta yer alan devletleri de etkileyecekti. Savaşın kazanımlarından yeterince yararlanmadığını düşünen İtalya'da Mussolini öncülüğünde ortaya çıkan faşist hareket ve onun partisi 1925 yılında siyasal iktidarı elde edecek, 1933 yılında da savaşın yenik taraflarından Almanya, Hitler öncülüğündeki Nasyonal Sosyalist Parti'yi yani Nazizm'i iktidara getirecektir. Bu yönetimlerin egemen olduğu iki dünya savaşı arasında da Sovyetler Birliği'nin de içinde bulunduğu pek çok ülke farklı nedenlerle tek partili otoriter yönetimlere sahne olacaktı. Savaşın bir diğer yenik tarafı olan Osmanlı İmparatorluğu, işgai edilip paylaşılırken, halife-sultan ve hükümetin tavrına rağmen Anadolu'da başlayan işgal direnişi, Mustafa Kemal'in öncülüğünde Ankara'da oluşan Meclis hükümeti kanalıyla merkezileştiriliyordu. 1922 yılında Mustafa Kemal tarafından kurulan Halk Fırkası da Cumhuriyet'in kurucu partisi olarak iktidarını pekiştirirken, bir muhalif partinin-Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası- kurulmasına karşı çıkmadı. Ancak bu arada oluşan muhalefetin de etkisiyle, Türkiye'de gerçekleştirilmekte olan siyasal, toplumsal ve kültürel dönüşümün tehlikeye düşeceğim düşünen siyasal iktidar, TCF'yi kapatıp, oluşan muhalefeti tasfiye ederek 1930 yılma değin bu yolda yeni bir girişime izin vermedi. Ekonomik sorunların yoğunlaştığı ve siyasal sınırlamaların kendini daha çok hissettirdiği 1930 yılında Mustafa Kemal, kurulacak bir parti yoluyla yaratılacak tartışma ortamının, bu sıkışmışlığı bir ölçüde giderebileceğini düşünerek Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurdurdu. Ancak, Mustafa Kemal'in tasarladığı parti, gerçekleştirilen dönüşümler, özellikle laiklik konusunda CHF kadar duyarlı olmalıydı. SCF'nin kısa zamanda yoğun bir muhalefet odağı durumuna gelmesi bu partinin sonunu hazırladı. 1930 yılından sonra da 'ulusal parti' savındaki CHF,. Belediye Kanunu, Matbuat Kanunu, İş Kanunu'yla otoriterleşme eğilimini sürdürdü. Parti-devlet birliği, parti ilkelerinin anayasal ilkelere dönüşmesiyle, CHF ideolojisi devlet ideolojisine dönüştürüldü. Atatürk döneminde Türkiye'de böyle bir politika izlenmesine rağmen, gene Atatürk tarafından halkçılık, demokrasi karşılığı olarak tanımlanıyor ve demokrasi idealinden vazgeçilmiyordu. Batı'yi iki yüzyıl geriden izleyen bir ülkenin mirasını devralan Türkiye Cumhuriyeti hızlandırılmış tarih yaşıyor, Batı'da uzun bir sürece yayılan dönüşüm birkaç yılda tamamlanmaya çalışılıyordu. Bu nedenle yönetim, yeni yapılanmayı tehlikeye sokacağı düşünülen muhalefete karşı gerekli önlemleri almayı doğal kabul ediyordu. Ayrıca, az gelişmiş ülkelerin bağımsızlık soması yapılanmalarında tek parti yönetimlerinin egemenliği sıkça görülen bir durumdu. Daha tuhaf olan, bu süreçte İtalya ve Almanya gibi demokratik denecek mirasa sahip ve gelişmiş ülkelerde militarist, reddiyeci, saldırgan diktatörlüklerin kurulmasıydı. Sovyetler Birliği de dahil olmak üzere pek çok ülkede tek parti yönetiminin yaygınlaşması ve demokrasinin neredeyse modasının geçmesinin yanında yeni bir savaş tehlikesi de Türkiye'nin demokrasi sorununu çözmesini erteleyen nedenler arasında yer aldı.