Türkiye'de senyoraj ve enflasyon vergisi

Senyoraj kavramının köklü bir geçmişşe sahip olduğu ve köklerinin Ortaçağ Avrupa'sına kadar uzandığı görülmektedir. Kağıt para sistemine geçilmesi, hükümranlık hakkını ellerinde bulunduranların daha kolay senyoraj elde etmelerine imkan sağlamıştır. 1920'lerde J. M. Keynes, mali açıdan zayıf hükümetlerin borçlarını çok rahatlıkla para basarak itfa edebileceklerini iddia etmiştir. 1950'lere gelindiğinde Philip Cagan senyoraj teorisi konusunda öncü çalışmayı yapmış ve senyorajı monetarist bakış açısıyla analiz etmiştir. Monetarist tartışmaya Milton Friedman da katılmış ve literatüre enflasyon vergisi kavramını kazandırmıştır. Bu çalışmaları, monetarist yaklaşıma alternatif olarak geliştirilen Edmund Phelps'in kamu maliyesi yaklaşımı izlemiştir. Phelps, senyorajı kamu maliyesi teorisi perspektifinden incelemiştir. Birçok gelişmekte olan ülkede senyoraj ve enflasyon vergisi, gerek mali gerekse parasal açıdan önemli bir yere sahiptir. Bu ülkeler, yapısall, ekonomik, siyasi, kurumsal nedenlerle bütçe açıklarının önemli bir kısmını para basarak finanse etmek zorunda kalmaktadırlar. Gelişmekte olan bir ülke olarak Türkiye'nin durumu da diğer gelişmekte olan ülkelerden pek farklı değildir. Türkiye'de senyorajın kökleri genelde Osmanlı Devleti'ne özelde de Fatih dönemine kadar uzanmaktadır. Osmanlı Devleti, savaşlara ve ülkenin içine düştüğü mali sıkıntılara ya da değerli maden kıtlığına bağlı olarak tağşişe başvurmuştur. Özellikle devletin mali sıkıntıya düştüğü dönemlerde bu operasyon sıklaştırılmış ve bütçe açıklarının önemli bir finansman kaynağı haline gelmiştir. Türkiye'de 1930'lardan itibaren senyoraj hakkı T. C. Merkez Bankası'na geçmişştir. 1940'lı yılların başında Hazine'ye kısa vadeli avans açabilmesi için T. C. Merkez Bankası Kanunu'nun bazı maddeleri değiştirilmiştir. İzleyen dönemlerde bütçe açıklarının Merkez Bankası kaynaklarından finansmanı olağan bir hal almıştır. Ne zaman hükümetlerin taze paraya ihtiyaçları olsa, T. C. Merkez bankası kaynaklarına yönelmişlerdir. Bu çalışma Türkiye'de brüt ve net senyorajın ölçümü üzerinde odaklanmaktadır. 1987- 2001 dönemi için GSYİH ve konsolide bütçe harcamalarının yüzdesi olarak yıllık pür senyoraj, enflasyon vergisi ve senyoraj değerleri hesaplanmaktadır. Bu hesaplamada Türkiye'de uygulama alanı bulan ve/veya tartışılan Merkez Bankası Parası, Rezerv Para, Parasal Taban ve Düzeltilmiş Parasal Taban gibi farklı gücü yüksek para tanımları esas alınmaktadır. Diğer taraftan, 1987- 2000 dönemi için Türkiye'de Olivera-Tanzi etkisinin boyutları ortaya konulmuştur. Buradan hareketle aynı dönemde brüt senyorajdan Olivera-Tanzi etkisinin neden olduğu vergi kayıpları düşülerek net senoraj değerleri elde edilmiştir. Çalışmanın bir diğer amacı da Türkiye'de brüt ve net senyorajı maksimize eden enflasyon oranını belirlemektir. Bu doğrultuda eşbütünleşme yöntemiyle 1987Ç1-2001Ç 4 dönemini kapsayan üç aylık veri seti kullanılarak Türkiye için reel para talebi denklemi tahmin edilmekte ve tahmin edilen bu denklemlerden hareketle senyoraj denklemine ulaşılmaktadır. Daha sonra da Türkiye'de brüt ve net senyorajı maksimize eden enflasyon oranı tahmin edilmeye çalışılmaktadır. Çalışma, Türkiye'de brüt senyorajın son yıllarda düşüş eğilimine girdiğini ortaya koymaktadır. 1987- 2001 döneminden en yüksek brüt senyoraj 1995 yılında elde edilmiştir. Belirtilen yılda hükümet, GSYİH'nın yaklaşık yüzde 5'i tutarında brüt senyoraj elde etmiştir. Senyoraj, izleyen yıllarda iniş çıkışlı bir trend sergilese de belirgin bir azalış eğilimine girmiştir. Net senyoraj ise, 1999 ve 2000 yıllarında brüt senyorajı aşmıştır. Senyorajın bileşenlerine bakıldığında, senyorajın çok önemli bir kısmının enflasyon vergisi kaynaklı olduğu ve pür senyorajın senyoraja katkısının minimal düzeylerde kaldığı görülmektedir. Çalışmanın ortaya koyduğu bir diğer sonuç da brüt senyorajı maksimize eden enflasyon oranının üç aylık bazda yüzde 98,5 olduğudur. v