Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Kütüphanesi bünyesindeki Kenan Özbel Koleksiyonunda bulunan dokuma kumaşların yapısal ve teknik Analizleri

Yüzyıllar boyunca Osmanlı sanayinin başta gelen sektörü olan dokumacılık 17. yüzyıl sonlarına kadar hükmünü sürdürmüştür. Osmanlı kumaş dokumacılığını sahip olduğu üne kavuşturan saray kumaşları en ihtişamlı dönemini 14 ile 17. yüzyıllar arasında yaşamıştır. Saray halkının giyimi ve saraydaki taht odasının dekorasyonunu karşılayacak miktarda dokunan bu kumaşlarda ipek ve altınlı ipliklerin kullanımından kaçınılmamıştır. Zamanla saray halkının son derece pahalı kumaşlara sahip olma isteği sonucunda saray kumaşlarının üretimi ve kalitesi yüksek standartlara çekilmiş, saraya yönelik çalışan atölyelerin uyması gereken kurallar belirlenmiş, başarısız olan zanaatkarların atölyeleri kapatılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun sınırlarının genişlemesi, zenginliğe ve lükse olan düşkünlüğün, dolayısıyla pahalı kumaşlara olan talebin artmasıyla birçok sermaye sahibi bu sektöre yönelmiş, böylece kalitesiz kumaşlar da Osmanlı pazarında yer almaya başlamıştır. 16. yüzyılın ilk yarısında İran savaşlarının doğudan kumaş ve hammadde ihtiyacını engellemesi sonucu İngiliz kumaşları da Osmanlı piyasasına girmeye başlamış, ülkede kozacılık hareketleri de görülmeye başlanmıştır. 17. yüzyıl başlarından itibaren ise Osmanlı pazarında nitelikli kumaşların yerini ucuz, taklit Avrupa kumaşları almaya başlamıştır. Avrupa'da hızla gelişen teknoloji Avrupalıları seri ve ucuz üretime yönlendirmiş, Osmanlı'daki üretim sahalarından uzaklaştırmıştır.19. yüzyılın başlarında inorganik enerjiyle çalışan makine ve tezgahların devreye girmesiyle kadınlar da tezgah başına geçmişş, tek başına bir kadın üç-dört tezgaha bakabilir hale gelmiştir. Öte yandan Osmanlı Devleti dışarıda gelişen dokuma sanayi karşısında gelişme gösterememiş, dokuma tezgahlarının yavaş yavaş sahneden çekilmesine seyirci kalmıştır.1850'lerden başlayarak Avrupa'nın yeni kaynaklar keşfetmesi sonucu Osmanlı mallarına olan talep azalmış, Osmanlı Devleti başta İngiltere olmak üzere çeşitli ülkelere hammadde satan bir ülke durumuna düşmüştür. İşte bu çalışmada Osmanlı Devleti'nin dokumacılığının karşılaştığı bu tarihi etkenler göz önüne alınarak etnoğraf Kenan Özbel'in bağışladığı, Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi kütüphanesinde bulunan iki katalogdan oluşan toplam 47 adet son dönem Osmanlı kumaşı incelenmiştir. Bu kataloglardan ilki Bursa, İstanbul, Şam, Halep ve Üsküdar sevaisi olmak üzere beş çeşit sevai kumaşından oluşmaktadır. İncelenen Bursa sevailerinin çoğunun zemin çözgüleri gücülerden çift geçirilmiştir. Zemin örgülerinin bezayağı veya bezayağından türeyen rips ya da panama örgü olduğu görülmüştür. Bazı örneklerde tarak dişinden geçen çözgü sıklığı şeritler halinde arttırılmıştır. Takviye klaptan iplikler hem atkı hem de çözgü olarak kullanılmıştır. İncelenen İstanbul sevailerinin zemin örgüleri çoğunlukla bezayağıdır. Yalnız ikinci katalogda yer alan 22 no. lu kumaşta dimi örgü kullanıldığı gözlenmiştir. Üç no. lu kumaş örneği dışındakilerde klaptan iplik kullanılmıştır. İncelen Şam sevailerinin zemin örgülerinin panama olduğu görülmektedir. Bu duruma zemin çözgülerin gücülerden çift geçirilmesi, zemin atkıların da çift katlı olması sebep olmuştur. Halep sevaisi örneklerinde Şam örneklerinde görülen özellikler gözlenmiştir. Halep örneklerinin çözgü sıklık değerleri biribirine oldukça yakındır. İncelenen Üsküdar sevailerinde zemin çözgülerin tek veya çift geçirildiğini belirlemek oldukça zordur. Zeminde diğer örneklerde olduğu gibi bezayağı örgü kullanılmıştır. Analizleri yapılan kumaşların sayısı, sevailer hariç, genelleme yapabilmek açısından yeterli değildir. Bu kumaşlar hakkında daha net yargılara varabilmek için dokunduğu dönemlere ait olan başka örneklerin de incelenmesi gerekmektedir. İncelenen bu kataloglarda kumaşların ait olduğu tarihler belirtilmediği için tarihlendirme şansımız bulunmamaktadır. Ancak, kullanılan malzemeler, iplik renklerinin zenginliği, uygulanan motiflere ve tekniklere bakıldığında son dönemlere, yani 19. yüzyıla ait olduğunu düşünebiliriz. Analizler sonucunda ortaya çıkan veriler ulaşılan en eski kaynaklardan ele geçen bilgilerle karşılaştırmalar sonucunda sunulmuştur.