Erken Demir Çağında Doğu Anadolu ile Transkafkasya arasında gelişen kültürel ilişkiler

Erken Demir Çağına tarihlendirilen Sos m. katmana ait seramik malzeme ve bu temelde tarihlemeleri yapılıp sınıflandırılan yüzey araştırmalarına ilişkin buluntular, orijinal malzemeyi teşkil etmektedir. Yine Erken Demir Çağına tarihlendirilen Pulur mezarlarına ait seramik kaplar ve madeni eserlerin de yardımıyla Karaz, Pulur ve Güzelova kazılarından arta kalan yayınlanmış bir grup seramik kap kaçağın Erken Demir Çağına ait olabileceği iddia edilmiştir. Söz konusu malzemeler, raporlarda sadece çizim, fotoğraf ve kısa tanıtımlarıyla verilmişler; dolayısıyla bu çalışmaya dahil edilen Karaz, Pulur ve Güzelova' nın adı geçen malzeme grubu, adeta orijinal malzeme gibi, yeniden ele alınmış ve ük kez tarafımızdan çok yönlü incelenmiştir. Burada üzerinde çalışılan tüm arkeolojik eserlerle, Transkafkasya Erken Demir Çağı kültürleri arasında kurulabilen bağlar, temel tespitlerden biridir. Sos III. katmanda ele geçen siyah yüzlü keskin profilli çanak ve kaseler, ağız kenarları yivlerle ve / veya kazıma yöntemi uygulanarak içi taranmış üçgenlerle ve çeşitli geometrik şekillerle bezenmiş türlü şekillerdeki kaplar, gerek yapım teknikleri, gerekse şekilleri itibariyle, Transkafkasya Erken Demir Çağı merkezlerinde kendilerine yakın analojiler bulabilmiştir. Pulur mezarlarına ait madeni eserlerin ise, yalnızca Transkafkasya 1 da değil, aynı zamanda Hazar'ın kuzey ve doğusundaki bölgelerde de paralelleri tespit edilmiştir. Bu bağlamda üzerinde çalışılan malzeme, Transkafkasya'da Tunç Çağlarının, yerini Demir Çağlarına terk ettiği dönemin ifadesi olan İ. ö. 12. yüzyıl civarına tarihlendirilebilmiştir. Filolojik araştırmalardan çıkarılan neticelerden biri, i. ö. 12. yüzyılın ortalarında Asur kayıtlarına yansıyan Dayaeni krallığının, kabaca Erzurum bölgesine lokalize edilebilmesidir. Dayaeni'nin Kuzeydoğu Anadolu tarihine doğuşu, I. Tukulti-Ninurta (i. ö. 1244 -1208) üe I. Tiglatpileser (l. ö. 1115- 1077) arasında uzanan ve araştırma alanımıza ilişkin yazılı kaynakların tamamen sustuğu yaklaşık 100 yıllık bir sürenin sonunu karşılamaktadır. Bu süre, Kuzey Kafkasya'da meydana gelen halk hareketlerinin, Batı İran Erken Demir Çağı göçlerinin ve ayrıca Deniz Kavimleri olayının, Yakın Doğu'da neden oldukları İÜşiddetli kargaşanın da geliştiği dönemle eş zamanlıdır. Dolayısıyla, Asur kaynaklarının kesintiye uğradığı bir dönem olan, yaklaşık 100 yıllık bu zaman süreci, bu çalışmada, Doğu Anadolu'nun yüksek yaylasında Tunç Çağlarının Demir Çağlarına dönüşündeki bir ara dönem, bir geç/ş evresi olarak teklif edilmektedir. Bu çalışmada ele alınan arkeolojik belgeler, Kuzeydoğu Anadolu'nun, Erken Demir Çağında Transkafkasya ile yoğun kültürel ilişkilerine işaret etmektedir. Bir taraftan Erzurum bölgesine, diğer taraftan Karadeniz sahilleri üzerinden, Artvin, Ordu ve bu yolla Alaca Höyük'e kadar ulaşan Kolhidik tipli baltalar ve diğer silahlar, muhtemelen ticari münasebetler vasıtasıyla yayılma takibetmiş olmalıdırlar. Artvin-Sazakkale buluntularının da işaret ettiği gibi bu eserler, sadece nakil yoluyla bölgeye girmiş değil, fakat aynı zamanda muhtemelen bölgede üretilmiş de olabilirler. Gerek bu madeni eserler, gerekse Sos, Karaz, Pulur ve Güzelova'ya ait seramik malzeme üzerinde tespit edilebilen kimi yerel özellikler, Transkafkasya'daki benzerlerinden bu ölçüde ayrılmalarını gerektirmiştir. Diğer yandan, arkeolojik malzeme kaynakları tamamen kurganlardan ibaret olan Transkafkasya, yerleşme yerlerinin nitelikleri bakımından da araştırma alanımızdan ayrılmaktadır. Dolayısıyla, tespit etmek gerekir ki, Pulur mezar mimarisinde ve ölü gömme geleneklerinde, seramik ve madeni eserler üzerindeki Kafkasya etküerine rağmen, Erken Demir Çağmda Doğu Anadolu, Transkafkasya kültürünün ayrılmaz bir parçası olmamış, fakat Transkafkasya'dan gelen etkilere açık kalmış, etkileşim sürecinde ise yerli bir kültür sentezini oluşturabilmiştir. iv