Bir Cumhuriyet kurumu olarak TRT ve tarih belgeselciliği (1978-2008)

Basın, ana işlevleri itibariyle sadece haber veren, az çok eğiten, eğlendiren, kamuoyunun oluşmasını sağlayan bir kurum değil; aynı zamanda tarihe mal olan hadiselerin incelenip aydınlatılmasında kaynaklık oluşturabilecek ana unsurlardan biridir. Hatta bunun yanında, bir kısmının, oluştukları dönem itibariyle vuku bulan bir takım hadiselerin doğrudan kışkırtıcısı veya yönlendiricisi bile olabildikleri rahatlıkla ifade edilebilir. Keza, ülkenin eğitim ve kültür dünyasındaki büyük etkisinde, göz ardı edilmemelidir. Bu itibarla, TRT'nin tarihi ve onun Türkiye'nin fikir, siyaset ve kültür dünyasında oynadığı rol, hiç şüphesiz son derece mühimdir. Çalışmamızda, TRT'nin çekirdek kuruluşları Ankara ve İstanbul Radyoları'nın Türkiye Radyoları'na dönüşümü ve nihayet 1964'te anayasal bir kurum olarak TRT'nin kuruluşu; bu süreçte, üstlendiği görevler ile halkın davranışlarına etkilerine genel çerçevede temas edilmiş, TRT'nin Anayasa ve kendiyasasıyla Genel Yayın Planları'nda, cumhuriyetin kültürel kalkınma atılımlarına destek olacak hedefleri ortaya konulmuştur. Yasalarda ve genel yayın planlarında sözü edilen kültürel hedeflere ulaşmanın en önemli ayağının ise, 'belgesel yapmak' olduğu anlatılmaya çalışılmış; 'Cumhuriyetin temeli olan milli kültür'ü genç kuşaklara ve geleceğe taşıyacak en mühim araçlardan biri haline gelen televizyonun, bu alandaki önemi dolayısıyla belgesele göstermesi gereken özen vurgulanmıştır. Gerek yayıncılık, gerekse belgeselcilik son derece pahalı bir iştir. Özel ticari yayın organları, bu yüzden aktüel çekim ve kurgu ile yapılan işlere pek sıcak bakmamaktadır. TRT, bu özelliği ile de, bir öncü, bir okul görevi görmekte, belgeselin yapımı ve yayınını, hala sürdürmektedir. Gerek radyo, gerekse televizyon programlarının, sadece bir eğlence aracı veya boş vakitlerde başvurulan vakit geçirme vasıtası olmadığı, aslında herkesin malumudur. Tarihi anlama, kültürü geliştirme ve bilgi edinme yönüyle 'belgesel'in yeri ise, zaten bütün dünyada ortadadır. Bu çalışmada, 1978 yılında TRT Ankara Televizyon Müdürlüğü bünyesinde bağımsız bir ünite olarak Belgesel Programları Müdürlüğü oluşturulmasından, çalışmamızı planladığımız 2008 yılına kadar, kurum bünyesinde yapılıp yayınlanan bütün belgesellerin bir listesi yer alacaktır. Bu yapımların içinde yer alan tarih konulu belgesellerin arasından yıllar itibariyle seçilen örneklerden yola çıkılarak, hangi konuların işlendiği ve nelerin amaçlandığı arşiv taramasıyla tesbite çalışılacaktır. Neticede, yapılan bu çalışmalardan varılmak istenen hedefler noktasında bir değerlendirme yapılacaktır. Bu bağlamda, belgesellerden, öğretim sürecinde yararlanma hususuna da, değinilecektir. Çalışmamızda ele alınan, Belgeselin Tarih Öğretiminde Kullanımı'nı izaha gayret ederken, tarih öğretiminin nasıl olduğu ve olması gerektiği konusuna temas edilmiş, kültürel ve tarihi manada belgeselcinin sorumluluğu, belgesellerin yüklenmesi gereken misyon vurgulanmaya çalışılmıştır. TRT'nin, bu önemli kurumun en önemli işlevlerinden olan belgesel program üretimi noktasında ortaya çıkan yükümlülüğüne ise, kurumsal olarak bakılmıştır. Konumuzla ilgili olarak karşımıza çıkan belli başlı kavramlar, cumhuriyet kurumları, basın, yayın, radyo, televizyon, iletişim, kamu yayıncılığı, sinema, belgesel, kültür, sanat, tarih, eğitim, öğretim gibi kavramlardır. Bunlar, ilgili bölümlerde yeteri ölçüde ele alınıp, çalışmamız çerçevesinde, yapılabildiği ölçüde muğlak bırakılmamaya gayret edilmiştir.