Recep Peker'in siyasal sosyal ve ekonomik görüşleri

Peker'in siyasal, sosyal ve ekonomik konulara ilişkin temel düşüncelerini kendi görüşleri ışığında tespit etmek ve değerlendirmek amacıyla yapılan bu araştırmada; onun yaşamı, için de bulunduğu önemli siyasal olavlar. kişiliği ile devlet ve siyasal rejimlere ilişkin görüşleri ve ayrıca Cumhuriyet Halk Partisi temel ilkelerinin belirlenmesi ve tanımlanmasında rolü ve temel ilkelere ilişkin görüşleri ele alınarak incelenmiş ve şu sonuçlar elde edilmiştir. Peker'in devlet, devletin kaynağı ve niteliğine ilişkin görüşleri şu sonuçları ortaya çıkarmaktadır. Peker devleti, 'insanlığın en büyük eseri' olarak tanımlar. Bu ifade onu, devleti en üstün varlık olarak değerlendiren Hegel'ci görüşe, ayrıca devletin kaynağı olarak kuvvet ve mücadeleyi göstermesi ve devleti bir kuvvet olarak nitelemesi ise onu devletin kaynağının kuvvet ve savaş olduğunu savunan görüşe yaklaştırmaktadır. Bu açıklamaların, devletin kaynağının ne olduğu sorusuna kesin cevap veremediği görülmektedir. Peker daha ziyade hangi ölçütlere göre ayırdığı tespit edilemeyen üç devlet aşaması ve tipi üzerinde durmuş ve ideal bir devletin nasıl olması gerektiği konusundaki düşüncelerini açıklamıştır. Peker' e göre devlet, feodal, liberal ve ulusal olmak üzere üç aşamadan geçmişştir. Feodal devlet aşamasını insanlık için bir esaret dönemi olarak niteler. İnsanlığın bu esaretten kurtulmak için ihtilaller yaptığı ve böylece liberal devlet aşamasına ulaşıldığı görüşündedir. Peker'in çok partili döneme geçilinceye kadar liberal devlet ve sisteme kesinlikle karşı olduğu görülür, Bu sistemin sonucu olarak meydana gelen kurumların toplum için 146150 rasi konusundaki endişeleri parlamento, siyasal partiler gibi demokratik kurumlar için de geçerlidir. Çok sayıda siyasal partinin güçlü hükümetlerin oluşumunu engelleyeceğine, yönetimde karışıklıklar yaratacağına inanır, ayrıca parlamentonun tahribatından söz eder. Peker'in temel felsefesi çok partili döneme geçiş yıllarında da değişmemiştir. Diğer bir ifadeyle her ülkenin kendi şartlarına uygun, özgün bir siyasal sistemle yönetilmesi görüşünü muhafaza etmektedir. Temel felsefesi değişmemekle birlikte bu dönemde siyasal rejimler ile parlamento ve siyasal partiler gibi demokratik kurumlara ilişkin düşüncelerinde bazı değişiklikler meydana gelmiştir. Faşizm ve nasyonal sosyalizmi geçmişşe oranla daha açık ve kesin bir ifadeyle suçlamaktadır. Bu suçlamaları, şu ifadelerende açıkça görmek mümkündür: 'Bu siyasi akideyi taşıyanlar memleketlerinin mukadderatına hakim oldukları gün diktatörlük kuracaklar ve sonsuz maceraların batağı içinde mahvedecekler ve mahvolacaklardır ' der. 1934' lü yıllarda ise, temel felsefesine uygun olarak her iki sistemin sadece İtalya ve Almanya için yararlı olabileceği kanaatini taşımakla birlikte söz konusu rejimleri kopya eden ülkelere felaketler getireceğini de gene aynı yıllarda ifade etmiştir. Peker'in bu kanaati temel felsefesiyle tutarlıdır. Çünkü ona göre, gerek faşizm; gerek nasyonal sosyalizm o ülkelerin kendi şartları içinde meydana gelmiş özgün sistemlerdir. Doğal olarak bu sistemler vasıtısıyla liberal devletin zafiyetleri giderilecek ve ülke içindeki karışıklıklar önlenecektir. Peker ölümünden önce ve günümüze kadar devam eden dönem içinde ya faşist olmakla veya faşizmden esinlenmiş olmakla suçlanmıştır. Bu suçlamalar onun bir İtalya seyahati sonrası 1935 ÖZET Peker'in siyasal, sosyal ve ekonomik konulara ilişkin temel düşüncelerini kendi görüşleri ışığında tespit etmek ve değerlendirmek amacıyla yapılan bu araştırmada; onun yaşamı, için de bulunduğu önemli siyasal olavlar. kişiliği ile devlet ve siyasal rejimlere ilişkin görüşleri ve ayrıca Cumhuriyet Halk Partisi temel ilkelerinin belirlenmesi ve tanımlanmasında rolü ve temel ilkelere ilişkin görüşleri ele alınarak incelenmiş ve şu sonuçlar elde edilmiştir. Peker'in devlet, devletin kaynağı ve niteliğine ilişkin görüşleri şu sonuçları ortaya çıkarmaktadır. Peker devleti, 'insanlığın en büyük eseri' olarak tanımlar. Bu ifade onu, devleti en üstün varlık olarak değerlendiren Hegel'ci görüşe, ayrıca devletin kaynağı olarak kuvvet ve mücadeleyi göstermesi ve devleti bir kuvvet olarak nitelemesi ise onu devletin kaynağının kuvvet ve savaş olduğunu savunan görüşe yaklaştırmaktadır. Bu açıklamaların, devletin kaynağının ne olduğu sorusuna kesin cevap veremediği görülmektedir. Peker daha ziyade hangi ölçütlere göre ayırdığı tespit edilemeyen üç devlet aşaması ve tipi üzerinde durmuş ve ideal bir devletin nasıl olması gerektiği konusundaki düşüncelerini açıklamıştır. Peker' e göre devlet, feodal, liberal ve ulusal olmak üzere üç aşamadan geçmişştir. Feodal devlet aşamasını insanlık için bir esaret dönemi olarak niteler. İnsanlığın bu esaretten kurtulmak için ihtilaller yaptığı ve böylece liberal devlet aşamasına ulaşıldığı görüşündedir. Peker'in çok partili döneme geçilinceye kadar liberal devlet ve sisteme kesinlikle karşı olduğu görülür, Bu sistemin sonucu olarak meydana gelen kurumların toplum için 146 ÖZET Peker'in siyasal, sosyal ve ekonomik konulara ilişkin temel düşüncelerini kendi görüşleri ışığında tespit etmek ve değerlendirmek amacıyla yapılan bu araştırmada; onun yaşamı, için de bulunduğu önemli siyasal olavlar. kişiliği ile devlet ve siyasal rejimlere ilişkin görüşleri ve ayrıca Cumhuriyet Halk Partisi temel ilkelerinin belirlenmesi ve tanımlanmasında rolü ve temel ilkelere ilişkin görüşleri ele alınarak incelenmiş ve şu sonuçlar elde edilmiştir. Peker'in devlet, devletin kaynağı ve niteliğine ilişkin görüşleri şu sonuçları ortaya çıkarmaktadır. Peker devleti, 'insanlığın en büyük eseri' olarak tanımlar. Bu ifade onu, devleti en üstün varlık olarak değerlendiren Hegel'ci görüşe, ayrıca devletin kaynağı olarak kuvvet ve mücadeleyi göstermesi ve devleti bir kuvvet olarak nitelemesi ise onu devletin kaynağının kuvvet ve savaş olduğunu savunan görüşe yaklaştırmaktadır. Bu açıklamaların, devletin kaynağının ne olduğu sorusuna kesin cevap veremediği görülmektedir. Peker daha ziyade hangi ölçütlere göre ayırdığı tespit edilemeyen üç devlet aşaması ve tipi üzerinde durmuş ve ideal bir devletin nasıl olması gerektiği konusundaki düşüncelerini açıklamıştır. Peker' e göre devlet, feodal, liberal ve ulusal olmak üzere üç aşamadan geçmişştir. Feodal devlet aşamasını insanlık için bir esaret dönemi olarak niteler. İnsanlığın bu esaretten kurtulmak için ihtilaller yaptığı ve böylece liberal devlet aşamasına ulaşıldığı görüşündedir. Peker'in çok partili döneme geçilinceye kadar liberal devlet ve sisteme kesinlikle karşı olduğu görülür, Bu sistemin sonucu olarak meydana gelen kurumların toplum için 146151 Kurultayına sunulmak üzere hazırladığı söylenen Cumhuriyet Halk Fırkası programına ve bu programa ilişkin Gazi Mustafa Kemal'in olumsuz tepkisine dayandırılmaktadır. Söz konusu program ve Gazi Mustafa Kemal'in tepkisine ilişkin olaylar Hasan Rıza So- yak'in anılarında yer almaktadır. Anılara göre Peker İtalya'ya 1935 CHF Kurultayından Önce, incelemelerde bulunmak üzere gitmiş ve orada edinmiş olduğu izlenimlerle söz konusu programı hazırlamıştır. Yapılan araştırmalar sonucunda İtalya seyahatinin Kurultaydan önce değil sonra, incelemelerde bulunmak için değil tedavi amacıyla düzenlendiği tespit edilmiştir. Ayrıca bu suçlamalar Soyak'ı kaynak gösteren ikinci kaynaklar da da bulunmaktadır. Yapılan araştırmada yukarıda adı geçen program elde edilememiş ve incelenememiştir. Hasan Rıza Soyak' m anılarını kısmen doğrulayan tek kaynak ise Tevfik Rüştü Araş' a aittir. Araş'in anılarından programı görmediği anlaşılmakta ve bu anılarda sadece Gazi Mustafa Kemal'in söz konusu programa ilişkin olumsuz tepkisi anlatılmaktadır. Sağlıklı değerlendirmelerin yapılabilmesi bu programın elde edilmesi ve incelenmesini gerektirmektedir. Hasan Rıza Soyak ve onu kısmen doğrulayan Tevfik Rüştü Araş' m anılarına dayalı olarak yorum yapmanın uygun olmayacağı düşünülmektedir. Ayrıca Faik Ahmet Barutçu ve Asım Us'un anılarından Peker'in İtalya ve Almanya'ya karşı savaşa girilmesinin Mecliste baş savunucusu olduğu anlaşılmaktadır. Söz konusu döneme ait gizli celse zabıtları elde edilemediği için bu bilgileri de doğrulamak mümkün olamamıştır. İkinci Dünya Savaşı sonrasında yayınlanan bazı gazetelerde, Almanların Türkiye'yi nasıl işgal edeceği konusunda yayınlanan bir yazı serisinde; Peker'in isminin Almanlar tarafından teşkif edilecek kişiler arasında yer aldığı tespit edilmiştir. Ayrıca Peker'in sağ ve sol totaliter rejimlere ilişkin gerek 1930 gerek 1940 ' lx yıllarda yayınlanan çeşitli demeçleri ve açıklamaları vardır. Bu açıklamalarda onun sağ totaliter rejimlere temel teşkil eden bazı görüş ve düşüncelerden esinlenmekle birlikte sağ ve sol totaliter rejimlere karşı olduğu ve bu rejimleri suçladığı oldukça belirgin bir şekilde ifade edilmiştir. Peker gerek 1945'lerden önce, gerek 1945'lerden sonraki dönem içinde sosyalizm ve komünizme karşı olduğunu pek çok kez açıklamıştır. 1930'lu yıllarda; sosyalizm ve komünizme oranla sağ totaliter rejimleri, sadece uygulandığı ülkelerle sınırlı kalmak şartıyla daha olumlu bir yaklaşımla değerlendirdiğini söylemek mümkün görünmektedir. 1945'lerden sonra sosyalizm ve komünizme ilişkin düşünce yapısında önemli bir değişiklik görülmemekle birlikte 1947 yılında yapılmış olduğu bir konuşmada; sosyal adaletin sağlanması konusunda, bu sistemlerden yararlanılabileceğini açıklayarak söz konusu sistemleri geçmişşe oranla oldukça farklı bir yaklaşımla değerlendirdiği görülür. Peker'in Cumhuriyet Halk Partisi temel ilkelerinin belirlenmesi ve tanımlanmasında rolü hakkında şunları söylemek mümkün görünmektedir: Peker parti ideolojisinin oluşturulmasında ve ayrıca bu ideolojinin yaygınlaştırılmasında siyasal yaşamı boyunca, milletvekilliği görevi dışında siyasal yaşamının sonu diyebileceğimiz, 1947 Cumhuriyet Halk Partisi Kurultayına kadar sürekli olarak çaba harcamıştır. Ayrıca bazı dönemlerde, özellikle Parti Genel Sekreterliğine rastlayan dönemlerde parti program ve ideolojisinin belirlenmesinde ve yaygınlaştırılmasında önemli ölçüde etkili olduğu konusunda genel bir kabul söz konusudur. Ancak bu etkinin derecesini eldeki veriler çer- 153 çevesinde tespit etmek mümkün olamamıştır. Peker'in Cumhuriyet Halk Partisi temel ilkelerine ilişkin görüşlerinin çözümlenmesi şu sonuçları ortaya çıkarmaktadır: Peker' e göre köklü bir değişim olan inkılap, 'bir sosyal bünyeden geri, eğri, fena, eski, haksız ve zararlı ne varsa bunların birden yerinden söküp onların yerine ileriyi doğruyu, iyiyi, yeniyi ve faydalıyı... zor mücadelelerle koymaktır.' İnkılapları kökleştirmek ve özde benimsetmek için, 'inkılabı şuurlaştırmak' zorunludur. Evrim yoluyla değişiklik yapılamayacağını savunan Peker, inkılapçılık konusunda zorla değiştirme felsefesini benimser. Reaksiyoner unsurlar ortadan kaldırılmadıkça inkılapların yer- leşemeyeceğini ve meydana gelen değişikliklerin kalıcı olamayacağını, istiklalin tehlikeye düşeceğini savunur. Peker için inkılapçılık; devletin varoluş ve süreklilik kaynağı, dayanağı, medeni bir devlet olarak yükselmesinde en önemli faktör ve temel şartlardan en önemlisidir. İnkılabı tarih içinde meydana geliş sırasına göre iki kategoriye ayırır. Birincisini; halk veya hürriyet, ikincisini; sınıf inkılabı olarak isimlendirir. Türk inkılabını ise bu kategoriler dışında ele alır ve onun her iki inkılap türünden tamamen farklı olduğunu savunur. Peker halk inkılabını veya hürriyet inkılabını, 'halkın kendilerini idare edenlere ve bu idareyi suistimal eyleyenle re karşı ayaklanışı' olarak tanımlar. Bu inkılap, 'hanedanlar, zadeganlar, eşraf ve din müesseselerine, aristokrasi ve zulüm 154 kartellerine' karşı yapılmıştır. Halk veya hürriyet inkılabı; ekonomik liberalizm, parlamentarizm ve sınıf inkılabı olmak ü- zere üç ayrı olumsuz sonuç doğurmuştur. Kendi aralarında dahi anlaşma ortamı yaratamayan partiler de, parti ve sınıf menfaatlerini koruma kaygısının ağır bastığını, bu durumun, kendi ifadesiyle 'parlamento tahribatının,' idari ve siyasi birliği bozulduğunu belirtir. Sınıf inkılabını halk veya hürriyet inkılabının olumsuz sonucu olarak değerlendirir. Hürriyet inkılabının yaratmış olduğu aşırı hürriyet ortamında işçilerin, işverenler tarafından sömürüldüğünü böylece işçilerde sınıf bilincinin meydana geldiğini, üretici-tüketici ilişkilerinin üreticiler lehine bozulduğunu ve liberalizmin bir gereği olarak liberal devletin bu duruma seyirci kaldığını belirtir. Sınıf inkılabını; aşırı hürriyet ortamına, işçi ve işveren ilişkilerinde işverenlerin işçi aleyhinde gelişen 'hırsı' ile işçilerdeki, 'dayanılmaz ıs tırap' ve sınıf şuuruna dayandırır. Türk inkılabını, köken olarak halktan gelen inkılaplar kategorisinde ele alır ve onu, 'hürriyet inkılabı tipinde bir halk ihtilali, Batıdaki istismarcı insanların kazancına ket vuran bir hareket' olarak tanımlar. Ona göre Türk inkılabı, halktan otoritelere karşı yapılmış, otoritelerden halka doğru devam etmiştir. Türk inkılabı evrensel bir niteliğe sahiptir. Onun bu niteliği; Türkiye'nin Dünya haritası içindeki yeri, coğrafyası, inkılabın meydana geldiği zaman dilimi ve son olarak millet faktörlerinden kaynaklanır. Millet faktörü başta olmak üzere, Peker'in bu yorumlarının sağlıklı bir temele dayalı olduğunu söylemek mümkün görünmemektedir. 155 Peker Türk inkılabını, halk veya hürriyet inkılabı tipi içine yerleştirmekle beraber, diğer ülkelerde meydana gelen inkılapların özelliklerini taşımadığını belirtir ve ayrıca Türk inkılabının kopya olmadığını, diğer inkılaplarda bulunmayan özellikleri olduğunu savunur, örneğin Türk inkılabının, Meclisin 'özel bir çalışma tarzı nedeniyle ' parlamentonun 'tahriba tından' korunduğunu belirtir ancak bu çalışma tarzı hakkında bir açıklama yapmaz. Peker' e göre millet, 'dili bir, kültürü bir ve mazi hatıraları ile istikbal emelleri bir olan aynı hadiselerden aynı surette uygulanan müşterek felaketlerden beraber acı duyan, müşterek mazhariyyetlerle beraber sevinen ve müşterek zorluklara beraber karşı koyan siyasal ve sosyal bir bütünlük tür.' 1935'lerde, 'ırkı kaliteye' verdiği önemi açıklamakla birlikte Peker'in milliyetçilik anlayışı ırkçı, komünist ve ümmetçi ideolojilerin milliyetçilik anlayışından tamamen farklıdır. Milliyetçiliğin aşırı yorumları olan ırkçı-totaliter, komünist ve ümmetçi ideolojileri toplum için zararlı bulur ve reddeder. Irkçılığı, 'maraz i bir ruh haleti' olarak niteler. Ona göre, 'bir cemiyeti... asrın sosyal afetlerinden koruyacak en yüksek telakki, doğru ve olumlu milliyetçilik an layışıdır' ve Türk milliyetçiliği bu anlayış içinde yorumlan- malıdır. Peker Türk milliyetçiliğini kültürel bazda değerlendirir ve onu, 'Türkiye Cumhuriyeti'nin bekası ve geleceğinin teminatı' olarak görür. Türk milliyetçiliğini, toplumu milliyetçiliğin aşırı yorumları olan zararlı ideolojilerin etkilerinden koruyacak tek manevi güç ve özellikle komünizmle mücadelede önemli bir araç olarak kabul eder. Peker sınıf bilincinin milliyetçilik duygusunu engelleyeceğini ve 'millet bü tünlüğünü' bozacağını savunur. Onun açısından halkçılık milliyetçilik duygularına süreklilik kazandıran ve pekiştiren, sosyal uyum ve dayanışma sağlayan ve özellikle Cumhuriyetin herhangibir sınıfa dayanmadığını ifade eden bir ilkedir. Bu ilke, Peker tarafından Marksizm, liberalizm ve hilafetçilik karşıtı bir kavram ve ulusal birliğin sağlanmasında ön koşul ayrıca bir idealizm -ifa desi olarak değerlendirilmiştir. Peker halkçılığı ayrıca 'imtiyazcılık ve sınıf çılığın' karşıtı bir kavram olarak değerlendirir. Ona göre halkçılık; milli hakimiyetin sağlanması, hiçbir kişi ve zümreye ayrıcalık tanınmaması ve yasalar karşısında tüm vatandaşların eşit liğidir. Halkçılığın amacı; sınıflaşmayı önlemek, sınıf mücadelesi yerine, vatandaşların menfaatleri arasında uyum sağlayarak sosyal düzen ve dayanışma meydana getirmektir. Halkçılık ilkesi ile ülke ayrıcalık iddialarından ve sınıf kavgala rından korunacak, sınıflaşma engellenecek ve böylece milli birlik ve beraberlik sağlanmış olacaktır. Peker halkçılık ve milliyetçilik duygusu ile birleşmeyen 'ulus yığınının' millet olamayacağı inancındadır. Türkiye'de sosyal sınıflar olmadığını savunur. Bu iddia onun sınıflar arasında fark yaratmamak, sınıf mücadelesine engel olmak endişesinden ayrıca milli birlik ve beraberliğin sağlanması temel amacından kaynaklanmış olabileceğini düşündürmektedir. Ona göre, Türkiye'de bazı 'çalışma zümreleri' vardır. Fertler arasında ayrıcalık tanınmaması ve böylece eşitliğin sağlanmasını savunmakla birlikte, pat- ron-işçi, üretici-tüketici arasındaki farkları hayatın gereği ve işbölümünün zorunlu bir sonucu olarak kabul eder. Peker hayatın gereği ve işbölümünün zorunlu bir sonucu olan çalışma zümreleri arasında menfaatler açısından nasıl uyum ve dayanışma sağlanacağı konusunda bir çözüm önerememektedir. Bu görüşmeler ve iddialarla Türkiye'nin toplumsal yapısı ile ilgili ger- 157 Peker siyasal partilerin meydana geliş sebeplerini üç ne de ne dayandırır. Birincisi; hürriyet ihtilalinden sonra insanların kendilerine tanınan hakları korumak, ikinci olarak vergi ve bütçe konularını denetlemek istemeleri ve son olarak işçi ve patron mücadelesidir. Peker ayrıca şefin parti içindeki görevinin önemine, partinin başarı ve devamlılığının sağlanmasındaki rolüne dikkati çeker ancak şefi, 'peygamberleştiren' görüşleri kabul etmediğini de belirtir. Parti programını parti üyelerinin partiye girerken kabul etmiş oldukları bir mukavele olarak değerlendirir. Deneyimler ve ülke şartları göz önünde bulundurulmadan hazırlanan parti programının başarılı olamayacağını savunur. Peker siyasal partileri beş kategoriye ayırarak inceler, ancak bu sınıflandırmayı hangi kriterlere göre yaptığını açıklamaz. Peker'in sınıflandırmasına göre beş gruptan birincisi; liberal-demokrat-radikal-cumhuriyetçi partiler, ikincisi; sosyalist, kominist, işçi partileri, üçüncüsü; klerikal partiler, dördüncüsü; milliyetçi partiler, beşincisi ise bu dört kategori dışında kalan partilerdir. Peker'in siyasal partilere ilişkin görüşlerinde, 1945'lerden önceki ve sonraki dönem içinde önemli değişiklikler meydana gelmiştir. 1945'lerden önce çok partili idarelerin ülke sorunlarını çözümleyemeyeceği, tam tersine bu sorunları daha da karmaşıklaştıracağı, parlamento faaliyetlerini engelleyeceği ve devlet yönetimini güçleştireceği görüşünde olup, kendi ifadesiyle 'dağınık partiler' yerine tek partili yönetimlerin ideal olacağını savunur. 1945'lerden sonra ise bu görüşlerinden vazgeçtiği görülür. Peker'e göre sendikalar; işçilerin 'gündeliksiz ve va sıtasız' kalmalarını engellemek ve ayrıca grevi, 'tesirli bir153 silah' olarak kullanmak istemeleri sonucu meydana gelmiştir. Diğer sınıflar yanında, ülkenin sosyal gerçeklerine rağmen işçi sınıfını da kabul etmeyen Peker, işçi ve esnafın klasik yollarla veya 'sosyalist cereyanların' etkisi altında kalarak teşkilatlanmasını uygun bulmaz. Ona göre, bu teşkilatlanma 'üstün ve ulusal fikirle' olmalıdır. Peker 'üstün ve ulusal fikir' konusunda herhangibir açıklama yapmamıştır. Bu nedenle sözko- nusu teşkilatlanmanın nasıl olacağı anlaşılamamaktadır. Peker işçi ve işveren ilişkilerinin düzenlenmesinde devlet müdahalesinden yana olmakla birlikte bu müdahaleyi korporatif bir düşünce yapısı içinde değerlendirdiğini söylemek mümkün görünmemektedir. Ona göre işçi ve sermaye arasında denge sağlamak için bu müdahale -. gereklidir. Başbakanlığı döneminde, grev ve lokavt haklarının içinde yer almadığı işçi sendikaları tasarısı kabul edilmiştir ve bu Hükümete göre grev, devletçi bir rejim için değil liberal bir rejim için uygundur. Peker kabinesinde Çalışma Bakanı olan Sadi Irmak, sendikaların siyasal akımlardan uzak bulundurulmasını savunuyor, 'biz enternasyonalin şubelerini Türkiye'de açtırmayı asla düşünmeyiz' diyordu. Bu görüş Peker'in görüşlerini yansıtıyordu. 1945'lerden sonra Peker'in siyasal partilere ilişkin görüşlerinde önemli değişiklikler meydana gelmesine rağmen bu değişikliğin sendikalar için de geçerli olduğunu söylemek güçtür. Peker dini, 'sosyal ve siyasal bir teşekkül' olarak tanımlar. Ona göre dini-sosyal kalkınmayı ve çağdaşlaşmayı engelleyen, tarih boyunca insan haklarını 'istismar' eden 'beynelmi lelci' bir unsurdur. 'Beynelmilelci' olduğu için komünizm gibi o da, 'içtimai bir zehir' dir. Dini dünya işlerine karıştı ranlar 'cemiyete zehir katan' insanlardır. Din partileri ise 159 'kızıl irtica kurumları 'dır. Peker din duygusunu komünizmle mücadelede bir araç olarak kullanmak isteyenlere, milliyetçilik duygusunu önerir ve dindar kişilerin de komünist olabileceklerini belirtir. Ahlaki değerlerin din duygusuna dayanmaksızın da kazanılabileceğine inanır, tslamda din ve şeriat anlayışının biribirinden ayrılmayacağı inancındadır. Din nüfuzunun demokratik gelişmeyi engelleyeceğini savunur. Peker' e göre laiklik, dinsiz olmak demek değildir. Laik lik; dini kurumların devlete müdahale etmemesi, dinin dünya işlerinde etkisinin tamamen kaldırılmasıdır. Laiklik ve inkı lapçılığı biribirinden ayrılmaz ilkeler olarak ele alır ve bu ilkeleri devlet varlığının iki temel dayanağı olarak değerlendirir. Peker' in devletçilik anlayışı ve ekonomik liberalizm konusuna ilişkin görüşleri çeşitli dönemlerde farklılıklar göstermektedir. 1930'lardan 1945' lere kadar geçen zaman kesitinde, gerek devletçilik gerek ekonomik liberalizme ilişkin görüşlerinde oldukça önemli değişiklikler meydana gelmiştir. 1930'larda siyasal liberalizme olduğu kadar ekonomik liberalizme de tamamen kaişıdır. Onun bu görüşü, 'liberal demek vatan haini demektir... liberalizm bir afettir,' ifadelerinde açıkça görülmektedir. 1937'lerde liberalizm lehinde propaganda yapanların cezalandırılmasına taraftardır. 1945'lerden sonra ise an- tiliberal tavrının tamamen değiştiği görülür. Devletin ekonomiye müdahalesini savunmadığı gibi ayrıca bu müdahaleyi zararlı bulur. Ekonominin kendi kuralları olduğunu, dış müdahalelerin ekonomiyi bozacağını belirtir. 19 3o ' larda ve daha sonraki dönemde özel teşebbüse olan güvensizliğini açıklayan Peker'in 160 bu görüşlerinde de önemli değişiklikler meydana gelmiştir. Ona göre özel teşebbüs bazı alanlarda devletten daha başarılıdır. Bu nedenle ösel teşebbüsün çalışma alanları genişletilmeli ve devlet elindeki önemli işlerden uygun görülenlerin bir kısmını bu kesime devretmeli ve özel kesime güvenli bir ortam hazırlanmalıdır. Devletçilik konusunda da görüşlerinde önemli değişiklikler meydana gelen Peker, önceleri devletçiliği oldukça geniş bir kapsam içinde değerlendirmiştir. Devlet müdahalesinin genel menfaat ölçütüne uygun olarak genişletilmesi ayrıca özel sektörün devlet tarafından kontrol edilmesi gereği üzerinde durmuştur. Başbakanlığı döneminde ise bu müdahalenin asgariye indirilmesi ve devletin ekonomik faaliyetlerinin sadece temel endüstriyel alanla sınırlandırılmasını savunmuştur. Peker Cumhuriyet ve Cumhuriyetçilik konusuna ilişkin görüşlerini ve inancını Cumhuriyetin ilanı yıllarında açık ve kesin bir ifadeyle belirtmiş ve bu kanaatini yaşamı boyunca korumuştur. Bunu onun Cumhuriyetin ilanından sonra Mealiste Rauf Orbay ile arasında geçen tartışmalarda ve muhalif İstanbul basınına karşı olumsuz, kesin ve kararlı tavrında, ayrıca Başbakanlık döneminde Demokrat Partinin seçimlere katılmaması ile ilgili olarak basına verdiği demeçlerinde görmek mümkündür. Peker'in Cumhuriyet Halk Partisi temel ilkelerinin belirlenmesinde, tanımlanmasında, bu ilkelerin yaygınlaştırılmasında önemli ölçüde etkili olduğu, çaba harcadığı görülmektedir. Devletçilik hariç olmak üzere, diğer temel ilkelere ilişkin görüşlerini ölünceye kadar koruduğu ve bu ilkelerden ö- dün vermemek için mücadele ettiği söylenebilir. Başbakanlığı 161 döneminde, okullara din derslerinin konulması eleştiri konusu yapılmakla birlikte, laiklik konusunda da görüşlerinde, bir değişme veya tutarsızlık tespit edilmemiştir. Bununla birlikte devletçilik konusunda aynı şeyleri söylemek mümkün görünmemektedir. Peker'in 1930'larda savunduğu aşırı devletçilik yaklaşımının, liberalizm lehinde olmak üzere, 1945'lerde değiştiği; gerek çeşitli demeçlerinden, gerekse başbakanlığı dönemindeki icraatından anlaşılmaktadır. Bu değişmeyi; devletçilik uygulamalarının olumsuz sonuçlarının Peker üzerindeki etkileri ve ayrıca anılan dönemde Türkiye'nin Batı Bloku için de yer alma çabalarıyla açıklamak mümkün görünmektedir.