Sırbistan Novi Pazar'daki geleneksel konutların mimariözellikleri ve koruma sorunları üzerine bir araştırma

Yugoslavya'nın 1991 yılında siyasi ve idari olarak bölünmesinden sonra, Novi Pazar Sırbistan sınırları içindeki Sancak bölgesinde kalmıştır. Novi Pazar, Sırbistan'ın başkenti Belgrad'ın 290 km güneyinde, Bosna Hersek ve Karadağ sınırlarına yakın konumdadır. Bizans dönemine tarihlenen eski Ras şehrinin kalıntıları üzerinde Saraybosna ve Üsküp şehirlerinin kurucusu İsa Bey İshakoviç tarafından 1461'da kurulan şehir Osmanlı döneminde Yeni Pazar adını almıştır. Sancak bölgesindeki Novi Pazar, tarih boyunca Balkanlar'daki en önemli ve eski şehirlerden biri olarak, önemli ticari yolların kesiştiği bir noktada yer almış ve coğrafi özeliklerinden dolayı 19. yüzyıla kadar hızlı bir şekilde gelişmiştir. Novi Pazar'da Osmanlı dönemine ait kale, hamam ve cami gibi kamusal ve ticari yapıların yanı sıra sivil mimarlık örneği olan geleneksel konutlardan oluşan bir doku vardır. Bu dokunun büyük bir bölümünü oluşturan geleneksel konutlarla ilgili günümüze kadar yapılmış kapsamlı bir bilimsel araştırma bulunmamaktadır. Bu nedenle tez çalışmasında günümüze 102'i ulaşabilmiş geleneksel konutların mimari açıdan belgelenmesine çalışılmıştır. Birinci bölümde literatür özeti, tezin amacı ve tez kapsamında yapılan çalışmanın yöntemi ayrıntılı olarak açıklanmıştır. İkinci bölümde Novi Pazar'ın coğrafi, idari, tarihi ve sosyo-ekonomik yapısı, üçüncü bölümde ise şehrin fiziksel özellikleri, gelişimi, kamu ve anıtsal yapılarixvdeğerlendirilmiştir. Bu iki bölümde verilen bilgiler şehrin kuruluşundan günümüze kadar geçirdiği süreci ve anıtsal yapıların olduğu gibi, şehrin dokusunun korunamamasındaki etkenleri anlamak için detaylı anlatılmıştır. Dördüncü bölümde tezin ana konusu olan geleneksel konutların mimari özelliklerine yer verilmiştir. Bu bölüm, yapı-parsel-sokak ilişkisi, geleneksel konutların plan oluşum özellikleri, konutların mekan ve işlevleri, yapı elemanlari, iç mekan elemanları, cephe ve strüktür özellikleri bağlamında yapım tekniği ve kullanılan malzemeleri içermektedir. Beşinci bölümde ayrıntılı olarak incelenenlerle dokudaki diğer konutlardan elde edinilen bilgilere dayanarak geleneksel konutlardaki koruma sorunlarının önem ve kapsam sırasına göre ayrı başlıklar altında ayrıntılı olarak anlatılmıştır. Altıncı bölümde ise rölövelerinin, restitüsyon ve restorasyon projesinin yapıldığı dokudaki en eski konutlardan olan Hadzitahirovid evinin mevcut durum, bilgilerine restitüsyon ve restorasyon önerileri içeren raporlarına yer verilmiştir. Yedinci bölümde tüm çalışmada edinilen bilgiler ışığında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Sonuç bölümünde dokudaki geleneksel konutların korunmasına yönelik genel öneriler sıralanmıştır. Son olarak, eklerde, yerel yapı terimleri, tespit edilen geleneksel konutların envanter fişleri, rölöve-restitüsyon-restorasyon projeleri, 15 konutun planları ve son olarak konutlara ait bazı etnografik eşya fotoğraflarına yer verilmiştir. Tarihi bir Osmanlı kenti olan Novi Pazar'da sadece geleneksel konutların değil, anıtsal, kamusal ve ticari yapıların da yok olma tehlikesi taşıdığı görülmektedir. Tez çalışmasında kentteki korunması gerekli diğer kültür varlıklarına da dikkat çekilerek bu yapıların Balkanlar'daki Osmanlı mimarisinin izleri olarak yaşatılması için farkındalık yaratmak amaçlanmıştır.