Karayolu ve demiryolu ulaşım sistemlerinin ekonomik etkinlik analizi

Karayolu ve demiryolu ulaştırma sistemleri, hem birbirinin alternatifi hem de birbirinin tamamlayıcısı olan iki temel ulaştırma sistemidir. Bu çalışmanın temel amacı, iki temel ulaştırma sisteminin ekonomik etkinlik açısından analizini yapmaktır. Bu temel amaç doğrultusunda, ulaştırma sistemlerinin taşıma maliyetlerinin hesaplanması ve karşılaştırılması, ulaştırma altyapısının kullanılmasında ve fiyatlandırılmasında etkinliğin olup olmadığının incelenmesi ve sektördeki etkinliğin sağlanmasında önemli bir faktör olan sektörün rekabet durumunun incelenmesi hedeflenmiştir. Buna ilave olarak, demiryolu taşımacılığında kullanılan personel sayısı, toplam hat uzunluğu, toplam vagon sayısı ve toplam vagon kapasitesi ile demiryolu taşımacılığı arasındaki ilişkinin panel veri yöntemiyle tespit edilmesi hedeflenmiştir. Üretim maliyetlerinin analizinde, ulaştırma sistemlerinin mevcut durumları itibariyle gerçekleştirdikleri taşımaların maliyet hesaplamasının yanı sıra optimum kapasite için taşıma maliyeti hesaplaması da yapılmaya çalışılmıştır. Ayrıca gerçekleşen taşımalar için elde edilen maliyetler ile optimum kapasite için elde edilen maliyetler oranlanarak ulaşım sistemlerinin kendi içinde etkinliği incelenmiştir. Optimum kapasiteye göre değerlendirildiğinde; yolcu taşımacılığında en ucuz ulaşımın hızlı tren olduğu tespit edilmiştir. Otoyol, devlet yolu ve konvansiyonel tren birbirine yakın maliyetlere sahiptir. Yük taşımacılığında ise karayolu taşımacılığı demiryolu taşımacılığının yaklaşık üç katı maliyete sahiptir. Gerçekleşmiş taşımalara göre değerlendirildiğinde; hem yolcu taşımacılığında hem de yük taşımacılığında en ucuz ulaşımın otoyol ve en pahalı ulaşımın konvansiyonel tren olduğu tespit edilmiştir. Taşıma sistemleri kendi içerisinde üretim etkinlikleri açısından değerlendirildiğinde; konvansiyonel trenle yolcu ve yük taşımacılığının etkin yapılmadığı, karayollarıyla yolcu taşımacılığının nispeten daha etkin yapıldığı, devlet yolu ile yük taşımacılığının ise etkin yapılmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Ulaştırma sektörü tahsis etkinliği açısından değerlendirildiğinde; ulaştırma sektörünün etkin işlemediği, özellikle demiryolu sektöründe etkinsizliğin oldukça fazla olduğu değerlendirilmektedir. Demiryollarında iki kısımlı tarife, şehirlerarası karayolunda ortalama maliyet yöntemi ve sıkışıklığın fazla olduğu şehir içi karayolu trafiğinde marjinal maliyet yöntemi fiyatlandırmada etkin yöntemler olarak öne çıkmaktadır. TCDD işletmecilik açısından değerlendirildiğinde, kaynaklarının etkin kullanılmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Demiryollarının kamu hizmeti verdiği anlayışının terk edilmesinin ve demiryolu sektörün rekabete açılmasının etkinliği artırması beklenmektedir. Panel veri analizinde; hat uzunluğu ile demiryolu taşımacılığı arasında pozitif yönlü güçlü bir ilişki tespit edilmiştir. Personel sayısı ile demiryolu taşımacılığı arasında da pozitif yönlü fakat zayıf bir ilişki tespit edilmiştir. Toplam yolcu vagonu kapasitesi ile yolcu taşımacılığı arasında ise negatif yönlü bir ilişki tespit edilmiştir. Son olarak, toplam yük vagonu kapasitesi ile yük taşımacılığı arasında pozitif yönlü bir ilişki tespit edilmiştir.