İstanbul Kadılığı 213 nolu ferman defterine göre 1831-1863 senelerinde sosyal ve iktisadi hayata dair kararlar

Arşivlerin iktisat tarihi araştırıcıları için başvuracakları önemli kaynaklardan birisi olduğu muhakkaktır. Sosyal ve iktisadı kararlar ihtiva etmesi bakımından şer'iyye sicillerinin Osmanlı arşivleri içerisindeki önemi inkar edilemez. Muhteva olarak bir göz attığımızda şer'iyye sicillerinde kadıların hem adli hem de idari görevler üstlenmiş olmalarından ötürü, onların her iki göreviyle ilgili kayıtları görürüz. Adli kayıtların başında i'lamlar hüccetler, vakfiyeler ve ma'ruzlar gelir. Bunların dışında bir takım daha kayıtlar bulunmaktadır tdari kayıtlara gelince bunlar memur ve müderris tayini resmi yapıların keşif ve tamiri, vakıfların murakabesi ve vakıf binalarının kiraya verilmesi, vergi ve cizyelerin toplanması, esnaf teftişi, narh koyma, yiğitbaşı ve kethüda tayini ve mukataa teftişi gibi kayıtlardır. Üzerinde çalıştığımız otuz üç yıllık süre içinde istanbul kadılığına otuz bir kişi atanmıştı. Bunların hayat hikayelerine dair bilgileri aramamıza rağmen bulamadık, isim ve unvanlarıyla birlikte görev yaptıkları süreler bir liste halinde zikredilmiştir. istanbul Müftülüğü Şer'iyye Sicilleri Arşivi'nde yirmi yedi adet mahkemenin kayıtları vardır. Bu mahkemelerde istanbul Mahkemesi'nde 334 sicil defteri vardır. Tezimize konu olan İstanbul Mahkemesi'nde kayıtlı '334 nolu ferman defteri' dir. Bahse konu bu mahkemede sekiz adet müstakil 'ferman' veya 'emirler' ismiyle kayıtlı defter vardır. Bu da kanaatimizce o yıllarda sadır olan emirlerin çokluğundandır. Üzerinde çalıştığımız İstanbul Mahkemesi 213 nolu ferman defteri tutulduğu tarih itibariyle Tanzimat devrinin iktisadi ve sosyal yapısına ışık tutması bakımından önemlidir. Çünkü bu defter kadı sicilleri arasında yer alan, fakat Tanzimatla birlikte Osmanlı Devlet Teşkilatında yeni kurulan Meclis-i Vala, Meclis-i Tanzimat gibi müesseselerde görüşülüp karara varılan emirlerin kaydına mahsustur. Defterde toplam 284 tane belge bulunmaktadır. Bunların belge cinsi olarak çoğu buyruldudur. Farklılık itibariyle bunu ferman ve ilmühaber takip eder. Fazla bir belgenin cins olarak dökümü yarılıp sayılarını belirtir bir liste çalışmaya eklenmiştir. Bu sahada yapılan çalışmalar da birkaç yüksek lisans tezinden ileri gitmemektedir. Söz konusu çalışmamız üç bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde Tanzimat öncesi ve Tanzimat sonrası Osmanlı siyasi, içtimai ve iktisadi hayatı anlatılmaktadır. İkinci bölümde, kadılık sistemi ve şer'iyye sicilleri üzerinde duruldu. Üçüncü bölümde ise tamamen defterin incelenmesi yapıldı. Defterde 284 adet belge bulunmaktadır. Bu belgelerin fiziki özellikeri yanında muhteva açısından tasnifi yapılıp hepsi tek tek ele alındı ve sosyal ve iktisadı açıdan yıllara göre tasnifi yapılıp bir grafik üzerinde bu dağılım gösterildi. Arşivlerin tarih araştırmalarında birinci elden kaynak olma değerleri göz önünde bulundurulursa Tanzimat döneminde iktisadi ve sosyal değişimler hakkında araştırma yapacak olanların üzerinde çalışma yaptığımız bu defter ile kadı sicilleri arasında Osmanlı Merkezi Teşekilatının emirlerini ihtiva eden diğer defterleri topluca değerlendirmeleri gerekecektir.