Türk vergi idaresinde verimlilik ve etkinlik

VERGİ İDARESİNDE VERİMLİLİK VE ETKİNLİK Keramettin TEZCAN Maliye Doktora Tezi Danışman: Prof. Dr. Mehmet TOSUNER Devletin siyasi yapısı ne olursa olsun, fonksiyonlarını yerine getirebilmesi için mutlaka devamlı, istikrarlı ve verimli bir gelir kaynağına ihtiyaç duyar. Bugün bütün modern devlet anlayışında devletin temel hacimce en büyük finansman kaynağı vergilerdir. Vergilerin toplanmasında en önemli birinci aşama vergi ödeme gücüne sahip olanların tespitinin yapılarak ödeme gücü ölçüsünde vergilerin hesaplanmasının sağlandığı, ikinci önemli aşama ise, bu vergilerin devletin kasasına zamanında ve en az maliyetle intikalinin gerçekleştirilmesidir. Günümüzde özellikle gelişmekte olan birçok ülke kamu harcamalarını finanse etmek için, yeterli vergi toplayamamasından dolayı değişik finansman kaynaklarına yönelmiş, sonraki dönemlerde alınan borçların faizleri ile birlikte ödeme safhasına gelmesi ile ciddi finansman sorunları ile karşı karşıya kalmışlardır. Bu nedenle son yıllarda hemen hemen bütün ülkeler vergi idaresinde etkinliği sağlamak için hem vergi idaresinde hem de vergi sisteminde çeşitli dönemlerde reform girişimlerinde bulunmuşlardır. Devlet, vergiyi idari işlemler yaparak toplamaktadır. Bu işlemler hem vergi kanunlarına hem de idari kanunlara dayanarak yapılmaktadır. Bu nedenle vergi kanunlarının vergiyi toplayacak etkin bir hukuki prosedüre sahip olması, buna paralel olarak vergi idaresinin fizik ve personel yapısının denetim, istihbarat devlet birimlerinin bu etkinliği sağlayacak bir şekilde oluşturulması gerekmektedir. Vergi idaresi ile ilgili hukuki düzenlemelerin iyi bilinmesi idarenin etkinliğini artıracak önlemlerin alınması ve ortaya çıkabilecek sorunların çözümünde önemli rol oynamaktadır. Bu çerçevede, çalışmanın amacı; vergi idaresini yapısall açısından incelemek için, öncelikle vergi idaresinin tarihsel gelişimi ele alınmış, vergi idaresinin etkinliğinidüzenleyen mevzuat değerlendirilmiş, vergi idaresinde etkinlik kavramı ve kriterleri ortaya konularak Türkiye'de vergi idaresi faaliyetinin ne derece etkin yürütülüp, yürütülmediği sorunları ile verimlilik açısından ele alınmış, etkinliğin artırılması verimliliğin sağlanmasına yönelik öneriler getirilmiştir. Bu amaçlar doğrultusunda hazırlanan tez çalışmasının kapsamı üç bölüm olarak belirlenmiştir. Çalışmanın birinci bölümde, öncelikle vergi idaresinin etkinlik ve verimlilik kavramı ele alınmış, bu çerçevede vergi idaresinin bugünkü mevcut yapısı, bütün organları ile tespit edilmiş, bugünkü Cumhuriyet Türkiye'sinin vergi idaresinin temelini oluşturan, geçirdiği evrelerle günümüze ışık tutacak olan Osmanlı dönemi vergi idaresinin yapısı ve özellikleri ile gelişen bir kesim olaylar batı devletleri vergi idaresi çerçevesinde incelenmiştir. Tezin ikinci bölümünde vergi kanunlarının tümü incelenerek, Türk vergi sisteminin sorunları tespit edilmiş, vergi idaresinin etkinliğinin sağlanması bakımından vergi kanunlarında yer alan, vergilendirme işlemleri olan tarh, tahakkuk ve tahsilattaki vergi idaresine tanınan yetkiler, mükelleflerin tespit işlemleri, ödevleri zamanında yerine getirmeyen mükellefler karşılaşacakları cezai ve diğer hükümler vergi idaresinin etkinliğinin sağlanması bakımından ele alınmış ve bu husustaki öneriler ortaya konulmuştur. Üçüncü bölümde ise, vergi idaresinin etkinlik ve verimlilik kavramı ele alınmış, bu çerçevede vergi idaresinin bugünkü mevcut yapısı bütün organları ile tespit edilmiş, sorunları tespit edildikten sonra etkinlik ve verimlilik kriterleri belirlenerek, etken bir vergi idaresi modeli ortaya konulması, etkinliği artırmaya yönelik öneriler sunulmuştur. Tez'in sonuç kısmında ise, söz konusu üç bölümde gerek hukuki açıdan gerekse ampirik açıdan yapılan inceleme ve analizlerden elde edilen bulguların genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. vı