Merkezi planlı ekonomilerin krizine alternatif açıklamalar

'Merkezi planlı ekonomilerin krizine alternatif açıklamalar' bağlamında yaptığım bu çalışma, sözü edilen krizin temel öğelerini ayrıştırmamızı sağlamıştır. Bunun da ötesinde bu çalışma bu öğelere değişik kuramlar tarafından verilen öncelik ve ağırlıklar konusunda belli sonuçlara ulaştırmıştır. I. Kısım'ın ilk bölümünde ele alman, merkezi planlı ekonomilerin krizi bağlamında reformcular, reform modelleri ve kriz kuramlarına ilişkin sınıflandırmalar, bize herhangi bir tarihsel olgunun bir sosyal bilimci tarafından incelenebileceği yöntemsel çeşitliliği de sergilemektedir. Bu bölümde sınıflandırma girişimleri kapsamında ilk yer verilen Kornai, oluşturduğu yöntemle, kendi teorik çerçevesini oluşturan piyasa sosyalizmi modelinin henüz hiç uygulanamadığını, devlet-dışı sektöre önem verilmeyen bir yaklaşımın güdük kalacağını, bürokrasinin inisiyatifi elden bırakmama güdüsüyle plan-piyasa ilişkisinde var olan sistem içinde gerçek bir piyasa sosyalizminin vücut bulamayacağını, devletin rolünün makro düzeyde iktisadi yönetimle sınırlandırılması gerektiğini ima eden bir sistem oluşturmaktadır. Aynı bölümde piyasa ve bölüşüm temelinde bir sınıflandırma yapan Boratav, yaşanan Yugoslavya ve Macaristan deneyimlerinin başarısız kaldığı noktaların altını çizerek kendi 'hipotetik' modelini kurmaktadır. Bu bölümün üçüncü sınıflandırması Arın'a aittir. Arın, sınıflandırmasını reform modellerinin süreç içinde evrildikleri ve merkezi planlama sisteminden giderek uzaklaştıkları görüşü temelinde örmüştür. Szelenyi ise dördüncü bölümde reform modellerini üç başlık altında toplamıştır: Çevrimsel kriz kuramı, Genel kriz kuramı ve geçiş krizi kuramı. Kendisi ise yaygın büyümeden yoğun büyümeye geçiş sorunu işleyen geçiş krizi kuramına yakın durmaktadır. Ayrıca 'Sovyet sisteminin Üçüncü Dünyacı eleştirisinde de Sovyet sisteminin bunalımı teknikçi ideoloji, işçi-köylü ittifakının bozulması ve merkezi planlı ekonomilerin dış dünyadan yeterince yalıtılmaması temelinde geliştiği tasarlanlanmaktadır. Birinci bölümün son teması ise liberal kriz açıklamalarından yapısall kriz hipotezine uzanan panoramik bir görüntü vermektedir. I. Kısım'ın ikinci bölümünde ele aldığımız büyümenin tıkanması üzerine yapılan tartışmalara göre, 1979- 82 yılları ansı Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa ülkelerinde 'düşüş ve ekonomik kriz' dönemi olarak adlandırılıyor. ikinci bölümde ise Sovyetler Birliği'nin büyümesindeki düşüşü ampirik olarak ele alıp, bu düşüşü somutlayan bir çalışmaya yer veriliyor. II. Kısım' da ise Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa'da krizin 'Sovyet resmi tezleri', 'bürokratik yozlaşma', 'devlet kapitalizmi' eleştirisi, piyasa sosyalizmi kuramı ve liberal tezler bağlamında ele alınıyor. Yaklaşımları kollektivist mülkiyetli toplumların sosyo-ekonomik karakterlerinin analizleri doğrultusunda tasniflendiği bu Kısım'da, ele alınan kuramların kollektivist ekonomilerin krizlerini açıklarken ağırlıklı olarak ele aldıkları temalar incelenmektedir. Ağırlıklı olarak ele alınan temalar, tek tek her kuramın kendi özgün incelemesi bağlamında irdelenmiştir. Ayrıca her kuramın kendi çerçevesini oluştururken saptadıkları özgün etmenlere de yer verilmiştir. Ele alınan kuramların ayrıştıkları ve ortaklaştıkları noktalar ele alınarak, yeni bir kriz kuramları sınıflandırması temellendirilmeye çalışılmıştır. Ağırlıklı olarak hemen her kuramın kendi özgün değerlendirmelerine tabi tuttuğu ve bu çalışmada ele alınan temalar fiyatlandırma mekanizma, bürokrasi, merkezi planlama, piyasa, yoğun-yaygın büyüme, yatırım politikaları, ücret politikalarıdır. Aynı zamanda her kuramın merkezi planlı ekonomileri kendi teorik çerçeveleri içindeki değerlendirmelerine de yer verilmiştir.. I