Üç şehirde tüketim fonksiyonları

Ö Z ET İktisatçılar tüketimle çeşitli yönlerden ilgilenegelmişlerdir : Arz-talep ilişikleri, istihdam seviyesi, beslenme gibi. Yakın mazide ekonometri disiplininin gelişmesiyle, iktisadi olaylarla ilgili araştırmalar kantitatif bir mahiyet kazanmış ve bu arada tüketim fonksiyonu kavramı özellikle üzerinde durulan bir konu olmuştur. Tüketim fonksiyonu, tüketime etkide bulunan faktörlerin bu etkilerin ' bu etkilerini matematiksel bir formül halinde ifade eden bir denklemdir. Bu fonksiyonda, tüketime bağımlı değişken, tüketime etkide bulunan faktörlere de açıklayıcı değişkenler denilir. Açıklayıcı' değişkenler başlıca üç gruba ayrılmaktadır : iktisadi değişkenler, demografik değişkenler, davranış değişkenleri, iktisadi değişkenler gelir, servet, geçmişş devrelere ait tüketim ve fiyat faktörleridir. Demografik değişkenler, tüketicilerin yaş, meslek, eğitim seviyesi gibi özellikleridir. Davranış değişkenleri ise tüketicilerin pisikolojik durumlarına ait göstergelerdir. Açıklayıcı değişkenler arasında üzerinde en çok durulanı gelir olmuştur. Tüketimin gelirle ilişkisi hakkında ileriye sürülmüş halen üç hipotez vardır : mutlak gelir hipotezi, nisbi gelir hipotezi, daimi gelir hipotezi. Mutlak gelir hipotezi Keynes ve takipçileri tarafından savunulmuştur. Bu hipoteze göre tüketim, gelirinin mutlak miktarına bağlıdır. Yani gelir miktarı artınca tüketim de artar. J. Duesenberry'nın teklif ettiği nisbi gelir hipotezine göre, tüketimi, tüketicinin içinde yaşadığı toplumun gelir dağılımı içinde işgal ettiği nisbi yer tayin eder. Mesela, ayni miktar gelire sahip iki tüketiciden gecekondu semtinde yaşayanı. zenginler mahallesinde oturandan-daha az tüketim yapar. Daimi gelir hipotezini ileri süren M. Friedman' dır. Bu hipoteze göre tüketim ve gelir daimi ve arızi olmak üzere ikişer unsurdan meydana gelir. Aralarında fonksiyonel bir ilişki bulunan. tüketim ve gelir daimi tüketimle-daimi-gelir dır. Daimi tüketim tüketicinin normal olarak yapacağını umduğu tüketimdir. Daimi gelir, tüketicinin normal olarak kazanmaya devam 'edeceğini, umduğu gelirdir. Bu üç hipotezden hangisinin diğerlerine nazaran olayları daha iyi açıkladığı üzerindeki tartışmalar henüz sonuçlanmamıştır. : Tüketim fonksiyonları hem zaman serilerinden hem de yatay kesit ; verilerden faydalanarak geliştirilebilir Memleketimizde tüketimle ilgili güvenilir zaman serileri yoktur.' Türkiye ölçüsünde dertlenmiş yatay kesit veriler de mevcut değildir. Sadece bazı şehirlerde münferit aile bütçesi anketleri yapılmıştır.213Biz bu araştırmamızda, üç şehirdeki aile bütçesi anketlerine dayanarak tüketim fonksiyonları geliştirmeye çalıştık. Anketlerde derlenmiş olan bilgiler şu değişkenlere inhisar etmektedir : Tüketim, gelir, hanehalkı fertlerinin cinsiyet ve yaşlan, hanehalkı reisinin mesleği. Hanehalkı reisinin yaşı değişkeni ile mesleği değişkeninin tüketime etkisini ortaya koymak, tüketim fonksiyonunda bunlar için uygun bir spesifikasyon bulunmasını gerektirmektedir. Biz, hanehalklarını bu değişkenler itibariyle sınıflara ayırıp her sınıfı ayrı ayrı ele almak suretiyle spesifikasyon problemini bertaraf ettik. Teşkil olunan sınıflar şunlardır: Sınıf I: Reisi ücret erbabı ve 35 ten küçük- yaşta Sınıf II: Reisi ücret dışı gelirli ve 35 ten küçük yaşta Sınıf III: Reisi ücret erbabı ve 35 ten büyük yaşta Sınıf IV: Reisi ücret dışı gelirli ve 35 ten büyük yaşta Hane halkındaki fertlerin yaş ve cinsiyetlerini nazarı dikkate alarak her hanehalkındaki birim tüketici sayısını hesapladık. Hanehalklarının gelir ve tüketimlerini o hanehalkındaki birim tüketici sayısına böldükten sonra her şehirde her sınıf için üç ayrı tüketim çeşidi itibariyle tüketim fonksiyonları elde ettik. Tüketim çeşitleri, toplam tüketim, gıda tüketimi ve kiradır. Bu fonksiyonlar birim tüketici başına tüketimle gelir arasındaki ilişkiyi ortaya koymaktadır. Fonksiyonlar için beş matematiksel model denedik. Sonra bu fonksiyonların içinden şu üç kritere uyanları başarılı olarak seçtik : 1 -Çoklu determinasyon katsayısı.50' den büyük 2 -Katsayılara ait varyanslar küçük 3 -Katsayıların cebirik işaretleri bekleyişlere uygun Seçme işlemi sonunda, en başardı fonksiyonları C = k, Y modeli ile C = a + 3 l g Y modelinin verdiğini gördük. (148) Bunlardan birincisi daimi gelir hipotezine bir yaklaşımdır. Orijinal şekliyle (148) Bu modellerde C: tüketim Y: gelir k, ve (J katsayılardır. 214 daimi gelir hipotezini uygulayabilmek için 'bir kaç döneme ait veriler gerektiğinden bu modeli mevcut verilerle tahmin etmemize imkan yoktu. Biz, eldeki veriler daimi tüketim ve daimi gelire bir yaklaşım olarak kabul edilirse, C = k Y modelinin nasıl bir sonuç vereceğini görmek için bu modeli de uyguladık, ikinci model mutlak gelir hipotezinin bir çeşididir. Tahmin ettiğimiz fonksiyonların incelenmesinden şu sonuçlar elde edilmiştir : 1 -Duesenberry'nın nisbi gelir hipotezi en başarısız fonksiyonları yermiştir. 2- Gençlerin dayanıklı mala ait marjinal tüketim eğilimi yaşlılarınkinden yüksektir. 3 -Toplam harcamalarla ilgili. olarak, ücret erbabının marjinal tüketim eğilimi ücret dışı gelirli olanlarınkinden yüksektir. 4- Aynı sınıf tarifine giren fakat ayrı şehirlerde oturan hane- halkları arasında, marjinal tüketim eğilimleri bakımından anlamlı farklar vardır. Kanaatımızca bu sonuçlan ihtiyatla karşılamalıdır. Zira bu konularda memleketimizde başka çalışmalar yapılmamıştır. Temennimiz ülkemizde yapılacak başka araştırmalarla bu sonuçların tabkik edilmesidir.