Tanzimat dönemi eğitim sistemi ve yeniden yapılanma çabaları

Osmanlı Devleti Eğitim Sistemi, Tanzimat Dönemi ne tam bir çıkmazlar yumağı görüntüsüyle girer. Tanzimat Dönemi'ne girerken, eğitim kurmları; orta ve yüksek öğrenim veren medreseler, ilköğrenimi sağlayan sıbyan mek- tebleri, saray mektebi olan Enderun ve az sayıda askeri teknik okuldan ibarettir. Bu okullar da genel olarak bi- ribirinden kopuk ve ayrı bakanlıklara bağlı olarak, eği- tim-öğretim hizmeti sunmaya çalışmaktadır. Tanzimat Dönemi Eğitimi; 1869'da Maarif-i Umumiye Nizamnamesi yayımlanıncaya kadar, ilk otuz yılı bütünüyle sistemsizdir. Eğitim örgütünde, biri Meşihat'a, öteki Babıali'ye bağlı olmak üzere, iki ayrı merkezden yönetilmektedir. Bu, otuz yıllık sürede taşra için uygun görülen okul sayısı ise büsbütün yetersizdir. Asıl okullaşma 1860'lı yıllarda başlar. Bir başka deyişle, Tanzimat Dönemi'nin ilk yıllarında ve 1869 Nizamnamesi yayımlanıncaya kadar, eğitim, bir karmaşa havasında yol alır. Askeri ve sivil, kız ve erkek okulları açılır. Hepsinde de bir takım aksilikler, 155156 şanssızlıklar yaşamdır. Okullar açılır kapanır, isim ve yer değiştirir. Yeniden yapılanma zorunluluğunu fark eden Tanzimat Dönemi devlet adamları, işe eğitimi kurallara bağlama girişimleriyle başlarlar. Eğitim alanında, kendi dönemi ne göre oldukça geliştirilmiş yasal düzenlemeler çıkartılır. Hatta bu düzenlemelerden bazıları, günümüzün birçok uygar devletinin bile ilerisinde bir görünüm sergi lemektedir, özellikle, farklı inanç ve etnik kökenlerle ilgili yasal düzenlemeler demokratik bir yapıyı çok ileri bir düzeyde temsil etmektedir. Bu demokratik düzenlemelerin, dış baskılar sonunda yapıldığını düşünenler olsa da, Osmanlı Devleti'nin en güçlü dönemlerinde de farklı inançtan olanlara son derece toleranslı uygulamalarda bulunmuş olması bu tezi önemli ölçüde geçersiz kılmaktadır. 1869'da yayınlanan ve yasa hükmünde olan Maarif-ı Umumiye Nizamnamesi 'yle. ilk kez eğitim işleri ciddi o- larak ele alınır. O kadarki düzensiz sistemsiz, günün gereksinimlerine göre belirlenen kurumlaşma, ilk kez bu tüzükle kurallara bağlanır. Ancak, Maarif-i Umumiye Nizamnamesi'nin öngördüğü okullaşma, Osmanlı Devleti'nin yıkılışına kadar gerçekleştirilemez. 19. yüzyıl biterken, bütün ülkede yalnızca 400 kadar rüşdiye bulunması da bunu göstermektedir. Kız rüşdiyelerine taşrada kimse ilgi göstermez. Orta öğretimde idadi-sul tani karmaşası sürekli gündemde kalır. 157 Tüzüğe göre, idadilere, rüşdiyeyi bitirip Darülfünun'a gitmek isteyenler girecektir. Bu okulların, 1000 haneli her merkeze açılması öngörülmüştür. Ancak, 1870'lerin sonunda bile henüz biri İstanbul'da, öteki Yanya'da, iki idadi vardır. Tek sultani ise Galatasaray Sul tanisi 'dir. 1884'te il merkezlerindeki idadiler, 29'a çıkarsama çocuğuna ilgi yoktur. Çünkü, rüşdiyeyi bitirenler, devlet dairelerinde cazip görevler bulmakta daha fazla öğrenim görmeyi gereksiz görmektedirler. Tüzüğün getirdiği bir yenilik de, Usul-ı Cedid denen yeni öğretim yönteminin yaygınlaştırılması olur. Selim Sabit Efendi'nin Elifba-yı Osmani'si tüm okullarda geçerli ders kitabı sayılır. Maarif Nezareti bu yeni yöntemi kısa zamanda okullara yerleştirebilmek için gezici öğretmenler görevlendirilmesini, Vilayet Maarif Müdürlüklerinden ister. Tanzimat Dönemi, daha çok azınlık ve yabancıların eğitimde, önemli gelişmeler kaydettikleri bir dönemdir. Hızla yayılan bu okulları denetim altına alabilmek için 1869 Maarif-i Umumiye Nizamnamesi'ne önemli denecek hükümler konulmuştur. Ancak, Osmanlı Devleti'nin yabancı ve azınlık okullarını denetim konusunda başarılı olamadığı görülmektedir. Hem nicelik, hem de nitelik olarak reform denecek düzeyde bir artış sağlayan azınlıklar ve yabancılar sadece Tanzimat Dönemin'de 300'den fazla özel okul açmışlardır. 158 Tanzimat Dönemi Eğitimi'nin getirdiği yeniliklerin başında; 'mektep' denen kurumun sadece İstanbul için gerekli olmadığı, ülkenin her yanında eğitime muhtaç gençler bulunduğu gerçeğinden hareketle önce büyük illerde olmak üzere taşrada da okullar açılması gelir. Yani eğitimin yaygınlaştırılması ilkesi bir Tanzimat düşüncesidir. Kızların eğitimi, sıbyan mekteblerinin iyileştirilmesi, modern eğitim yöntemlerinin benimsenmesi bu dönemdedir. Tanzimat'la bir batı dilinin programlar da yer alması da kural lası r. Tanzimatçılar, orta ve yükseköğretim kurumlarını medresenin nüfuzundan kurtararak, devletin otoritesi altına almaya çalışırlar. Medreseler ise, Tanzimat'tan önceki karakterlerini korumaya devam ederler. Medreseler; yeniçeri opağı gibi, bütün yeniliklere karşı gelerek ve bünyesinde hiçbir değişiklik kabul etmeyerek varlıklarını korumak isterler. Medresenin dışında kurulan okullar da yavaş yavaş batılı şekil ve metodlara yönelirler. Sonuçta, Tanzimat Dönemi'nde eğitimde birlik sağlanamaz. Batı düşüncesi ile çalışan okullar yanında, Skolastik bir görünüm sergileyen medrese yan yana yaşamaya ve birbirlerini kabullenemeyen, nesiller yetiştirmeye devam e- der. Devletin kurduğu okullardan yetişen nesiller, medresenin etkililiğini azaltmaya başlasalar da, Devlet'in temeli din olmaya devam ettiği için, medreselerin kaldırılması başarılamaz. 159 'Tanzimat okullarının' doğduğu geliştiği, iyi-kötü bir sisteme kavuştuğu dönem boyunca medreselerde hiçbir gelişme gözlenmemektedir. Tersine talebe-i ulum adıyla nüfuzlarım korumaya çalışan medre seliler, daha sık sokağa dökülmekte, iç kargaşalarda daha aktif rol almaktadırlar. 1876'daki siyasal çalkantıların hepsinde yer alan medreselilere, Sultan II. Abdül- hamid de olumsuz bakar; medreselilerin büsbütün cahil kalmaları ve dışlanmaları için, Medreselere kayıtlı o- lanların askere alınmayacakları avantajını getirerek, bu kurumların asker kaçaklarıyla dolmasına olanak sağlar. Sonuç Ve öneriler Tanzimat Dönemi'nin, Tanzimat Fermam'nın okunmasıyla başladığı kabul edilir. Tanzimat Fermam'nın, siyasi bir belge olduğu düşünülürse, yapılacak yenilikler arasında, eğitime hiç yer verilmemesi doğal karşılanabilir. Ancak, siyasi bir ferman olmakla birlikte, Osmanlı Devleti'ni çağdaş Avrupa devletleri seviyesine çıkarmayı amaçlayan, bir 'Reform belgesi' nde, ülkenin gelişmesine engel olan nedenlerin başında gelen, 'cehalet' i ortadan kaldıracak olan eğitim ve öğretim reformlarından söz edilmemesi yadırganacak bir durum olarak değerlendirilebilir. Ayrıca, Tanzimat Fermam'nda öngörülen reformların gerçekleşmesinin, ülkede yeterli sayıda aydın ve memur kadrosunun bulunmasına bağlı olduğu da söylenebilir. 160 Bu kadrolar ise, ancak çağcıl eğitim kurumlarında yetiş- tiştiri lebili rdi. Nitekim, reform taraftarı olan devlet adamları, yeniliklerin gerçekleştirilebilmesi için, bilgi ve teknikle beraber yetişmiş kadroların da gerekli olduğunu görerek, geç de olsa, eğitim alanında reform yapmanın bir zorunluluk olduğunu anlarlar. Tanzimat Fermanı'nda eğitimle ilgili herhangi bir maddenin bulunmaması, Tanzimatçıların bu konuya değer vermemiş oldukları anlamına gelmemektedir. Çünkü, eğitim alanında reform yapmanın bir zorunluluk olduğu, 18. yüzyılda anlaşılır ve Tanzimat Dönemi' ne kadar, bazı yeni okul modellerinin kurulması, eğitim ve öğretim yapması uygun görülür. Fakat, Tanzimat genel hatlarıyla, batı medeniyetine doğru atılmış bir adım, Avrupa yaşam tarzını ülkeye kazandırma konusunda yapılan önemli bir girişimdir. Bununla beraber, Tanzimat girişiminin, Avrupai düşünce tarzını, bilim ve tekniğini ülkeye sokamadığı, yani Osmanlı Devleti için gerçek bir reform eylemi olmadığı da söylenebilir. Tanzimatçıların amaçladığı reformların gerçekle şememesinin en önemli sebebi erinden birisi olarak, geleneksel değerlere ters düşen yenilik girişimlerinin, cahil halk tarafından sürekli olarak tepki ile karşılanması ve halkın çıkar grupları tarafından yönlendirilmeye müsait olması gösterilebilir. Bir başka önemli neden, bu haraketin başında bulunan devlet adamlarının çoğunluğu- 161 nun, gerçek Avrupa kültürü almış insanlar olmamasıdır. Bu hareketin önde gelenlerinden çoğu, bu hareketi, daha çok 'Kerhen' desteklenmesi gereken, Devlet'in devamının zorunlu reçetesi olarak görmüşlerdir. Medresenin, düştüğü skolastik anlayıştan bir türlü çıkamaması ve yeniliklere direnmesi de, gelişme girişimlerini olumsuz etkilemiştir. Ayrıca, yeniden yapılanma misyonunu yüklenen yöneticilerin 'değişim ajanı' rollerini gerektiği gibi yerine getirememiş olmaları da, gelişme çabalarını olumsuz yönde etkileyen faktörler arasında sayılabilir. Halka küskün, baskıcı ve halkı değişime inandırmamış, yenilikler için, halkı motive etmemiş veya edememiş olan yönetim de, başarılı olamamanın sorumluları arasında sayılabilir. Değişimi gerçekleştirmek için öncelikle toplumun bu değişime inandırılması ve değişimi ister hale getirilmesi yönetimsel bir sorumluluk olarak değerlendirilebilir. Değişim ne yönde olursa olsun, toplumun ne kadar yararına olursa olsun, değişime direnenler olacağı, özellikle değişimden zarar görebilecek çıkar gruplarının, toplumu, değişime direnme için motive etmeleri bek- lenilebi leceği düşünülürse, yönetimin özellikle değişimin yararları konusunda geniş kitleleri ikna etmesi ve isteklendi rmesi gerekecektir. Bu yöntem uygulanmazda, zorlayıcı veya toplumdan kopuk bir değişim gerçekleştirilmek istenirse, tabanın yabancılaşması kaçınılmaz olur ki, Tanzimat'dan 150 yıl sonra bile bu yabancılaşmanın etkilerinin silinmediği görülmektedir. 162 Bütün bu nedenlerden dolayı, Tanzimat Dönemi yöneticileri; eğitim örgütünde, köklü değişiklikler yapamazlar. Eski kurumlara dokunamazlar. Plansız ve endişeli, çelişkilerle dolu bazı yüzeysel yenilikler gerçekleştirebilirler. Eğitim alanında, eski ve tutucu geleneklerle ilişkiyi keserek medreseleri kapatmak veya ıslah etmek yerine, sadece onların yanında, genellikle onların etkisi altında, sınırlı sayıda, Avrupa okulları tipinde 'mektepler' açmakla yetinirler. Diğer yandan, gayrimüslim cemaatlere, özellikle Islahat Fermanı ile, her devirden fazla ayrıcalıklar tanıyan Tanzimat Dönemi yöneticileri, bu cemaatlerin eğitim alanında adeta söz sahibi olmalarını sağlamışlardır. Hatta Tanzimat Dönemi'ne, başlı başına yabancıların ve azınlıkların, Osmanlı Devleti bünyesinde reform yaptıkları dönem olarak bakılabilir. Açtıkları özel okullarda öğrenim gören, gayr-ı müslimler; Tanzimat Dönemi yöneticilerinin istedikleri anlamda 'Osmanlı' olmamışlar, aksine, milliyet duyguları gelişerek ayrılık akımlarını başlatmışlardır. Sonuç olarak, Tanzimat Dönemi Eğitimi ve okulları Türk Eğitim Tarihi'nde önemli bir aşamadır. Bugün bile hangi önemli eğitim kurumumuzun tarihi incelense Tanzimat Dönemi'nin izlerini ya da temellerini bulmak olasıdır. İlköğretimin zorunlu kılınması ve yaygınlaştırılması, yüzlerce yıllık eğitim yöntemlerinin değiştirilmesi, dernekler, vakıflar aracılığıyla, hatta imecelerle okullaşma sürecinin başlatılması, laik eğitimin ve yabancı 163 dil öğretiminin gündeme gelmesi, kızlara ortaokul, öğretmen okulu, meslek okulu kapılarının açılması, yeni ders araç-gereçleri ve yeni öğretim tekniklerinin eğitimle buluşması, eğitim sisteminin, yasal düzenlemeler yoluyla kurallara bağlanması, öğretmen yetiştirme işinin ciddiye alınması ve öğretmen yetiştirecek kurumların a- çı İması, her kesimden vatandaşın, eğitimle ilgilenmesi, öğretmen, okul, defter, kalem, tebeşir vb. kavramların güncellik kazanması... tüm bunlar, birlikte değerlendirildiğinde, bugünkü Türk Eğitim Sistemi'nın temellerinin, Tanzimat Dönemi'nde atıldığı gerçeği daha iyi anlaşılmakta ve o kısa dönemin saygıyla anılmasına neden olmaktadır.