Türk tarımının kapitalizme geçiş sürecinin incelenmesi: Teknoloji merkezli bir deneme

Bu çalışmanın temel amacı, Türk tarımında kapitalist gelişim sürecinin, teknoloji faktörü temel alınarak incelenmesidir. Bu amaca yönelik olarak, kapitalist üretim biçiminin koşullarının, Türkiye'de geçmişşte ve günümüzde egemenlik kurmasını geciktiren veya yayılmasına engel teşkil eden durumların varlığı araştırılmıştır. Geçmişe dönük olarak yapılan değerlendirme, günümüzün tarımsal üretim ve verimlilik düzeyleri bakımından gelişmiş ülkelerinin geçmişşteki deneyimleri ile Osmanlı tarımsal geçmişşinin incelenmesine yönelik olarak yürütülmüştür. Böylece Türk tarımında günümüzde geçerli olan, kapitalist üretim ve bölüşüm ilişkilerinin egemenliği altında, küçük ve verimliliği düşük işletmelerin ağırlıkta olduğu mülkiyet ve üretici yapısının sebepleri geçmişşte aranmıştır. Türkiye tarımı ile ilgili değerlendirmeler ise dönemlere ayrılarak yürütülmüştür. Buna göre öncelikle tarımdaki düşük verimlilik ve geri teknoloji düzeylerine bağlı olarak, 1923- 1950 arasındaki yıllar boyunca geçimlik üretimi zorunlu kılan şartlar ortaya konulmuştur. Üretim düzeyinin yükseltilemediği koşullarda tarımsal artığın elde edilip, ulaşım yetersizliğine bağlı olarak piyasaya sunulmasındaki güçlük, geçimlik üretimi zorunlu kılan etken olarak saptanmıştır. 1950- 1960 dönemi, Türk tarımında kapitalist üretimin koşullarının oluşması ve yaygınlık kazanmaya başlaması açısından, gerçek anlamda yapısall dönüşümü simgeleyen bir dönem olarak kabul edilmiştir. Üretici birimler arasında özel mülkiyetin toplumsal norm bazında kabulünün pekiştiği ve piyasaya yönelik meta üretiminin yaygınlaştığı bu dönemde, tarımsal üretim teknolojisinde ve ulaşım ağında devlet tarafından gerçekleştirilen değişiklikler, kapitalist üretim biçiminin koşullarının yaratılmasında dönüştürücü değişken olarak kabul edilmiştir. Çayır ve mera arazilerinin devletin hukuki bazdaki esnek yaklaşımından yararlanılarak kullanıma açılması ise dönüşümü destekleyici değişken olarak değerlendirilmiştir. Ill Çalışmanın 1960- 1998 aralığını kapsayan dönemi ise temel olarak kapitalist üretim biçiminin koşullan altında Türkiye'de küçük meta üretiminin yaşam koşullarına etki eden faktörlerin irdelenmesine yönelik olarak hazırlanmıştır. Zira tarımda ücret karşılığı çalışmaya başlama gibi kapitalist tarzdaki üretim ilişkileri gelişme gösterirken, küçük ölçekli aile işletmelerinin sayısı artmaktadır. Paradoksal gibi görünen bu durumun analizi, çalışmanın teorik düzeydeki katkısına işaret etmektedir. Buna göre Türkiye'de toprak yoğunlaşması yoluyla büyük toprakların ele geçirilmesi yöntemi tarımın kapitalistleşmesi açısından geçerli değildir. Ancak kapitalist sermaye, sanayici, tüccar, tefeci gibi toplumsal kimlikler altında metaların değişimi yoluyla denetimi ele geçirme çabasını sürdürmektedir. Sayıları giderek artan küçük meta üreticilerinin, artan kapitalist üretim ve bölüşüm ilişkilerine karşın, üretime devam edebilme koşullarının ortaya konulması ise çalışmanın bir diğer katkısını oluşturmaktadır. Küçük meta üreticilerinin direnç mekanizmaları olarak da isimlendirilebilecek olan bu koşullar, iki ana başlık altında toplanmıştır: hane halkının üretime yüklediği emek miktarının artırılması ile tarım ve tarım dışında ücret karşılığı çalışmaya başlama. Bunlardan tarımda ücret karşılığı çalışmaya başlama genellikle tarımsal üretimin toprağa olan bağımlılığının teknolojik gelişmelerle azaltılabildiği üretim faaliyetlerinde yoğunlaşmıştır. Bu nedenle teknolojik gelişmeler tarımda bir yandan ücretli emek kullanımını uyarırken, diğer yandan veri toprak miktarı üzerinde sermaye yoğunluğunu artırmaktadır. Tarım dışı çoklu işlerde çalışmaya yönelme ise kapitalist üretim biçiminin kır-kent etkileşimi çerçevesinde küçük meta üreticisine sunduğu proleterleşme olanağının değerlendirilmesine bağlı bir olgu olarak gözükmektedir. Sonuç olarak çalışma, Türk tarımında 'kapitalistsiz kapitalizm nasıl oluyor da süregelebiliyor? sorusunu cevaplamaya yönelik kapsamlı bir çaba olarak değerlendirilebilir.