Türkiye'de merkez bankacılığı: Yapısı, fonksiyonları

Dünya genelinde merkez bankalarının kurulması 19'uncu ve özellikle de 20'inci yüzyılda yoğun bir şekilde yaygınlaşırken, Türkiye'de de Merkez Bankasının kurulup faaliyete geçmesi 1931 yılında gerçekleşmiştir. Merkez bankalarının geçmişşi çok eskilere dayanmamakla birlikte, ekonomik gelişmelere paralel olarak kendilerini yenilemelerini bilmiş ve günümüzde uygulamış oldukları politikalar ile mali sistemlerin gelişmesinde en önemli faktörlerden biri konumuna gelmişlerdir. Türkiye'de Merkez Bankası 1931 yılında kurulmuş olmakla birlikte, faaliyetleri, 1980'li yıllara kadar kalkınmanın finansmanına fon sağlama ve kaynakların hükümet tarafından belirlenen öncelikli sektörlere kaydırılması için gerçekleştirilen işlemlerden öteye geçememiştir. Bunda, Merkez Bankası tarafından piyasayı etkileyebilecek araçların sınırlı olmasının yanı sıra, mevcut araçların da piyasadaki likidite ayarlama işlevinden çok teşvik politikasına daha uygun olması etkili olmuştur. 1970 yılında yürürlüğe giren 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu'na kadar Merkez Bankasının para politikası aracı olarak tek aracın Banka tarafından bankalara ve Kamu kurumlarına kullandırılan avans ve krediler olduğu görülmektedir. Bu yıldan itibaren Merkez Bankası, munzam karşılığı, disponibilite, kredi ve mevduat faiz oranlarının tesbiti gibi temel para politikası araçlarında yetkili kılınmıştır. 1970 yılında gerçekleştirilen düzenleme ile Merkez Bankasının etkinliğinin artırılması yönünde önemli bir adım atılmış olmakla birlikte, 1980'li yıllarda gerçekleştirilen düzenlemeler en az 1970 yılında gerçekleştirilen düzenlemeler kadar önem taşımaktadır. 1980'li yıllarda bir taraftan merkez bankasının kullanabileceği araçların çeşitleri artarken bir taraftan da mevcut araçların uygulanmasında yapılan değişikliklerle etkinliklerinin artırılması yolunda önemli adımlar atılmıştır. Bu dönemde Bankalararası Para Piyasası ile Döviz ve Efektif Piyasalarının kurulmasının 206 yanı sıra Açık Piyasa İşlemlerinin işlerlik kazanması, Merkez Bankasının para politikasında etkinlik kazanabilmesi açısından en önemli gelişmeler olarak karşımıza çıkmaktadır. Diğer taraftan, karşılık ve reeskont kredisi uygulamalarının teşvik politikasının aracı olmaktan çıkarılması ile bu politikalar da para politikası açısından önceki dönemlere kıyasla daha uygun duruma gelmişlerdir. Mevcut gelişmeler olumlu olmakla birlikte, Merkez Bankası politikalarının karşısındaki en önemli engelin kamu finansman açığındaki artış olduğu görülmektedir. Özellikle son on yıllık dönemde, Kamu borç stokunun önemli düzeylere gelmesinin yanı sıra bu borç stokunun vade yapısının kısalığı, diğer taraftan Hazineye Merkez bankası tarafından kullandırılan kısa vadeli avans hesabının yüksekliği Merkez Bankasının para politikası araçlarının etkinliğini olumsuz yönde etkilemiş, öyle ki, Merkez Bankası tarafından yürütülen politikalar bir anlamda maliye politikasının uzantısı konumuna düşmüştür. Mali sistemin düzenlenmesi ve denetlemesi konusunda ise, Merkez Bankasının fazla bir etkinliğinin bulunmadığı görülmektedir. Mali kurumların faaliyetleri genelde Merkez Bankası dışında belirlenirken, denetim konusunda, Merkez Bankası sadece bankalar ve özel finans kurumları üzerinde denetim yapabilmektedir. Ancak, bu yapılan denetimler sonucunda Merkez Bankasının doğrudan kendi bilançosunu ilgilendiren konular dışında fazla bir yaptırım gücü bulunmamaktadır. Merkez Bankasının mali sistem içindeki konumu göz önüne alındığında, Bankanın etkinliğini azaltacak unsurların elimine edilmesi gerekmektedir. Bu nedenle, özellikle kamu finansman ihtiyacının azaltılması yönünde atılacak adımlar Merkez Bankasının faaliyetleri üzerinde en etkili faktör olarak görülmektedir. Diğer taraftan, mali sistemi oluşturan kurumların faaliyetlerinin düzenlenmesi konusunda da Merkez Bankasının daha etkili kılınmasının piyasaların gelişmesi açısından daha uygun olacağı düşünülmektedir.