Fethiye kent merkezinin tarihsel dokusunun araştırılması

Batı Anadolu'da eski bir iskan alanı olan Fethiye; Roma döneminde 'Telmessos'; Bizans döneminde kısa bir süre 'Anastasiupolis'; Türk döneminde 'Meğri' ve 'Makri, Cumhuriyet döneminde de 'Fethiye' olarak anılmıştır. Kentin taşıdığı isimler tarihsel süreç içindeki yerleşmeler hakkında da fikir vermektedir. Telmessos'un içinde geçen -ss suffix eski bir yerleşim olduğunun ipuçlarını verir, 'Anastasiupolis' kısa süren Bizans etkisini, Rumca'da 'uzak diyar' anlamına gelen 'Meğri' de sosyal yaşantıda Rumların etkisini göstermektedir. Antik dönemden bu yana bir liman şehri olan Fethiye, coğrafi konumu ve topografyasının iç kısımlara ulaşımı zorlaştırması nedeniyle, bu özelliğinden yeterince yararlanamamıştır. Ancak tarihinin bütün evrelerinde limanından mal ticareti yapılmıştır. Ulaşımı güçleştiren çevre dağlar, yöredeki canlı türlerinin de taşınmasını önlemiş ve küçük bir bölge içinde evrimleşmiş türler ortaya çıkmıştır. Doğa güzellikleri, temiz plajları, ormanları ve hiçbir yerde bulunmayan canlı türleri ile Fethiye, Başbakanlık Özel Çevre Koruma Kurulu'nun Türkiye dahilinde korumaya değer bulduğu 12 özel alandan biridir. Bu bölgedeki yeni yapılaşmanın; sit alanının getirdiği kısıtlamalar dışında, bu kurulun belirlediği kurallar çerçevesinde de kontrol altına alınması amaçlanmıştır. Yeni yapılanma şartlarım belirlerken, mevcut dokunun iyi anlaşılması ve değerlendirilmesi gerektiği kesindir. Bu konuda duyulan eksikliğin az da olsa giderilmesi amacıyla yapılan bu çalışmada; sadece kent merkezinde yer alan yapı ve kalıntılar incelenmiştir. Kent merkezinde yer alan korumaya değer öğeler farklı dönemlere aittir. m Antik dönemden kalan en güzel örnekler, kuşkusuz Likya Uygarlığı'na özgü tarzda biçimlenmiş lahitler ve kaya mezarlarıdır. Likya'ya özgü diğer mezar tiplerine; ev tipi mezarlar ve payeli mezarlara kent merkezinde rastlanmamaktadır. Mevcut eserler, yıpranmış olmasına karşın, dönemin ölü gömme ve yapı biçimlendirme şekillerini çok iyi yansıtmaktadırlar. Son yıllarda gün ışığına çıkarılan ve çalışmaları devam eden Telmessos Tiyatrosu, sağlam denilebilecek durumdadır. Ancak en kısa zamanda, alınması gereken önlemlerin belirlenerek uygulamaların yapılması gerektiği anlaşılmaktadır. Kaya mezarları ve lahitlerde ise insan eliyle yapılan tahribatların önüne geçmek mümkündür. Bu amaçla korumaya yönelik alınmış önlemlerin artırılması, denetimlerin sıklaştırılması gereklidir. Kent merkezinde geleneksel mimarlık örnekleri dışında Türk döneminden kalma çok fazla yapı görülmemektedir. Bu kapsamda Osmanlı dönemine ait cami, hamam, iki adet türbe ve sarnıç incelenmiştir. Konutlar ve ticarethanelerden oluşan geleneksel yapı Örnekleri içinde tescilli yapılar ve iki adet tescili önerilen yapı yer almaktadır. Kentte asırlar boyunca birlikte yaşayan Rumlar ve Türkler, ortak bir yaşam ve yapı dili geliştirmiştir. Bu yüzden Rumlara ve Türklere ait evlerde aynı tür özellikler görülür. Yöre ikliminin de yapı biçimlenişinde önemli bir etkisi vardır. Akdeniz ikliminin görüldüğü bölgelere özgü dışa dönük zemin katlar, silme saçaklar ve cumba gibi cephe elemanları, yöredeki yapıların ortak özelliklerindendir. Yapı cephelerinde genellikle simetri hakimdir. Cephelerin en göze çarpıcı öğesi olan cumbaların, çıtalarla bölünmüş küçük pencerelerinde renkli camlar kullamlmıştır. İki eğimli çatımn oluşturduğu üçgen alınlık bütün cumba türlerinde görülür. Genelde bütün yapılarda, zemin kat ticarethane olarak kullanılır. İki katlı yapıların sayısı fazladır. Yöreye özgü tescilli yapılar, kent merkezinin farklı yerlerinde bir bütün oluşturmaksızın yer alırlar. Bu yüzden, Çarşı Caddesi'ndeki yapılar dışındaki diğer tescilli yapılarda bir doku oluşumuna rastlanmaz. Tarihi boyunca yaşanan korsanIV tescilli yapılarda bir doku oluşumuna rastlanmaz. Tarihi boyunca yaşanan korsan saldırıları ve yıkıcı depremler nedeniyle kentte sürekli bir yapılanmadan söz etmek mümkün değildir. Bu yüzden kent merkezindeki tescilli yapılar, yeni yapılar arasmda tek tük görülür. Ancak Çarşı Caddesi'ndeki yapılar, 1957'de yaşanan büyük depremden en az etkilenen bölgede yer aldıklarından, günümüze kadar bir doku oluşturarak gelebilmiştir. Bu yapılar zamana karşı direndilerse de; işlevsel, yapısall, sosyo-ekonomik nedenler ve denetim eksikliği gibi problemler, yapılarda önemli yıpranmaları beraberinde getirmektedir. Tez çalışması sırasında yaşanan en büyük sorun, geleneksel yapılarla ilgili verilerin son derece yetersiz olmasıdır. Özgün plan şemasına sahip az sayıdaki yapıya dayanarak plan tipolojisi çıkarmak son derece güç ve sağlıksız bir çalışma olacaktır. Bu yüzden, sadece yapıların cephe özellikleri ve kullanım şekilleri dikkate alınmıştır. Yapıların orijinal kullanımlarının işyeri ve konut olma durumuna göre, ilk etapta 1 -işyeri+konut, 2 -işyeri ve 3 -konut şeklinde simflanduma yapılmıştır. Bu sınıflama; yapıların kat adetine, cephelerinde çıkma olup olmamasına göre detaylandınlmıştır. İncelenen yapılar ölçümler ve fotoğraflar ile belgelenmiştir.