Zeugma mühür baskılarında krallar, imparatorlar, imparatoriçeler, filozoflar ve semboller

İZeugma Mühür Baskılarında Krallar, mparatorlar, mparatoriçeler, Filozoflar veSemboller? adlı tez çalısmasında, seçilen tiplerin stil kritigi yapılarak incelenmesi, belirlenentiplerin diger antik kentlerdeki benzer örneklerle ve dönemin sanat üslubuyla karsılastırılaraktarihinin saptanması, her tipten kaç kopyanın yapıldıgının tespit edilerek, antik dönemin bilinen en zengin gliptik sanatının bilim alemine tanıtılması amaçlanmıstır. Bu amaç dogrultusunda 2000 yılı buluntusu 35.000 adet mühür baskısı tek tek seçilerek, bu tezin kapsamına giren 346 adet tip belirlenmis, bu tiplerin ise toplam 2005 adet kopyalarınınolduğu saptanmıstır. Tezin giris bölümünün ardından konunun çalısma yöntemi açıklandıktan sonraZeugma'nın topografyası, yol güzergahları, tarihi kronolojisi ve yapılan kazılar hakkında bilgi verilmistir. Zeugma'da ilk kazı 1987 yılında Güney nekropolünde yapılmıs, ilk mozaik 1992 yılında bulunmus, ilk yabancı kazı ekibi West Avusturalya Üniversitesi ise 1993 yılında kazı çalısmalarına katılmıstır. Birecik barajı yapımının gündeme gelmesiyle birlikte 1995 yılındaNantes Üniversitesi, 1997'de Bern Üniversitesi, 2000 yılında PH'ün maddı katkılarıylaOxford Unit, CCA restorasyon ekibi, Ankara Üni. Baskent Meslek Yüksekokulu restorasyonekibi kazı çalısmalarına katılmıstır. Zeugma girisim gurubu da bu kazılara destek vermistir. Gaziantep Müze Müdürlügü kazı ekibi tarafından skeleüstü tepesinde 1998- 2000 yılında yapılan kurtarma kazı çalısmasında Zeugma agorası kısmen meydana çıkarılmıs ve burada275yangın geçirmis yıkıntı içinde, papirus ve parsömenleri yanmıs olan 100. 000 adet mühür baskısı bulunmuştur. Tezin arsivler bölümünde Helenistik ve Roma dönemi arsivleri ve Zeugma'nın agora, ev ve ticari mekan arsivleri tanıtılmıstır. Mühür baskıları antik kentlerin birçok mekanındaele geçmişstir. Bunlar, dini yapılardan tapınak arsivinde, resmi yapılardan agora arsivinde venomophylakion'da, nekropollerde lahit ve osthetek içinde, özel evlerin arsivinde, bodrumundave deposunda, saray dolgusunda ve taban mozaiginin altındaki kontekslerde bulunmuştur. Zeugma'da ise mühür baskıları agora arsivinde ve evlerin, dinlenme odası ve depolardabulunmuştur. Poseidon evinde dinlenme odası ve depoda bulunurken, Dionysosevinin de deposunda ele geçmişstir. Zeugma agora arsivinde çok sayıda çivininbulunması, mühür baskılarının raf ve sandıklarda korundugunu göstermektedir. Zeugma'dansonra en çok mühür baskısı Tigris Seleukeiasında, üçüncü. sırada ise Delos'da bulunmuştur. Mühür baskıları bölümünde, mühür baskıları ve islevleri açıklanmıstır. Mühür baskıları yüzük tası+kasının kil çamuruna basılmasıyla elde edilmistir. Antik kaynaklarda ve günümüze sağlam kalan papirus belgelerinde, mühür ve mühür baskılarının kullanımındanbahseden birçok bilgi mevcuttur. Bunlar, mülkün güvenliginde, tasıyanın kimliginisaptamada, tapınma ve dinsel ayinde, mektuplasmada, noter belgelerinde ve vergi alındılarıyla ilgilidir. Zeugma mühür baskılarının ön yüzünde tanrı, tanrıça, krallar, imparator, imparatoriçe, filozoflar ve hayvanlardan olusan figürler betimlenmistir. Arka yüzünde ise baglandıgıbelgenin izi mevcuttur. Belirlenen tiplerin katalog bölümünde stil kritiginin yapılmasıylaZeugma Mühür baskılarında, belirgin biçimde, Cumhuriyet Dönemi, Julius-Cladius'lar, Traianus ve Hadrianus Dönemi, Antonin'ler ve Severus'lar Sülalesinin portre stili, erkek ve kadın portrelerinde izlenilmistir. Ayrıca, bası bantlı kral portreleri, sair Homeros, filozofSokrates, Epikur vb. hatip Demosthenes'in portrelerine de rastlanılmıstır. Zeugma mühür baskılarında Romalı karakterlerin agır bastıgı tokalasan el, basak ve hashas tutan el tasvirleri de mevcuttur. Avgustus'un burcu, IV. Scythica lejyonunun sembolü olan Capricorn betimleri de yer alır. Ayrıca, kartal, Roma döneminde Roma'nın ve lejyon askerlerinin sembolü olup, çok sayıda bulunmuştur. Zeugma mühür baskılarında Geç Cumhuriyet döneminde baslayan ve Roma döneminde oldukça popüler olan basak, hashas ve dal tutan sag ve sol el, tokalasanel ve bolluk, bereketi simgeleyen bereket boynuzu betimleri de mevcuttur.276Roma mparatoru Avgustus'un portresinin olduğu (no. 256 Lev.31) mühür baskıları 805 adet ile sayıca en fazla olanıdır. Bunu, parmak izliler (no. 163 Lev.22) ve daire damgalımühür baskıları (no.64) izlemektedir. Zeugma mühür baskısında yazılı ele geçen mühür baskılarında adlar ve ask sözcükleriyazılırdır. Antiokhos ve Philippos gibi adlara da rastlanılmıstır. Bu adların, yüzük tası ustasınaait olduğu düsünülmektedir. Zeugma'nın en fazla iliskili olduğu kent, aynı zamanda dönemin eyalet baskenti de olan Antiochia dır. Mühür baskılarının bazısında, Antiochia sehir tanrıçası Tykhe'nin ve Asinehrinin tanrısı Orantes'in resimleri yer alır. Ayrıca, Antiochia'nın kurulusunu sembolize eden, bası geriye dönük kosan koç, hilal ve yıldız motifi, mühür baskılarında görülmektedir. Edessa yazılı mühür baskıları ve Carhae'yi sembolize eden hilal resimlimühür baskıları da bulunanlar arasındadır. Uzak yerlerden ise Efes, Kıbrıs'da New Paphos, Afrika'da Apollonia ile ilgili mühür baskıları da bulunmuştur. Bu mühür baskıları, Akdeniz'in Mezopotamya'ya açılan kapısı olan Zeugma'nın, Hindistan'dan gelip, Akdenizlimanlarına ulasan kervan yolu üzerindeki geçit konumunu vurgulamaktadır. Zeugma mühür baskılarını olusturan, yüzük taslarına ve mühürlere negatif olarakislenen figürlerde degisik oyma tekniklerinin kullanıldıgı, Zeugma mühür baskılarındakipozitif figürlerin incelenmesi neticesinde belirlenmistir. Zeugma mühür baskılarında portre üslubu, oymacılıgın teknigi, tipler, yazı karakteri ve yazılardaki tarihe göre tarihleme yapılabilmektedir. Bu mühür baskılarında, Cumhuriyet Dönemi içerisinde en erken örnek M. Ö.1. yüzyılın 1. çeyregine tarihlendirilirken, en geçörnegin tarihinin ise M. S. 3. yüzyılın ikinci çeyregine kadar uzandıgı saptanmıstır. Zeugma mühür baskılarında Avgustus v. b. Roma imparatorlarının mühür baskılarınınolduğu resmi mühürler, tanrı ve tanrıça tasvirlerinin yer aldıgı özel mühürler bulunmaktadır. Bunlar, Zeugma mühür baskılarının hem yönetim, hem de sivil halka ait olduğunu göstermektedir. Zeugma'nın gliptik sanatını yansıtan bu mühür baskılarındaki figürler, bu dönemin gliptik sanatı hakkında, genis bir kaynak olusturmakta olup, Roma dönemindeZeugma'nın ticari, siyasi ve kültür merkezi olduğunu da ortaya koymaktadır.