Refik Saydam hükümetleri döneminde iaşe politikaları ve iaşe müsteşarlığı

1934- 1939 yılları arasında uygulamaya konulan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planının başarıya ulaşması, 1938- 1943 yıllarını kapsayan İkinci Beş Yıllık Sanayi planı hazırlanması için gerekli zemini hazırlamıştır. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı için gerekli hazırlık ve değerlendirme çalışmalarının yapılması 1936 yılında Celal Bayar tarafından başlatılmıştır. Ancak 1938 yılına gelindiğinde dünyada ciddi savaş riskinin gelişmeye başladığını gören Türk Hükümeti, 16 Eylül 1938'de İkinci Plan taslağında, olası gelecek döneme özgü bazı değişiklikler ve düzeltmeler yaparak planı 4 yıllık olarak yeniden düzenlemiştir. Ancak II. Dünya Savaşının başlamasından hemen önce bu plandan da vazgeçilmiş ve yerine İktisadi Savunma Planı hazırlanarak yürürlüğe konulmuştur. Dünyada sıcak savaşın adım adım ilerlediği günlerde Türk ulusu 10 Kasım 1938'de büyük kurtarıcısını kaybetti. Atatürk'ün ölümü ve Avrupa'da savaş rüzgarlarının esmeye başlaması Türkiye'nin sanayileşme hamlesini sürdürmesine imkan vermemiştir. Türkiye'de ekonominin savaş şartlarına göre örgütlenmesi hazırlıkları, savaşın başlamasından çok kısa bir süre önce başlamıştı. Savaş yıllarında devletin ekonomi üzerindeki müdahale ve denetimini arttıran yasal mevzuat savaş başladıktan sonra oluşturulmuştu. Türkiye, İkinci Dünya Savaşına girmedi; ancak cephelerde fiilen savaşmanın dışında savaş ekonomisinin koşullarını tüm ağırlığıyla yaşamıştır. Savaşın Türkiye'ye yüklediği ilk zorunluluk, 500. 000 kişilik bir ordunun silah altına alınmasıdır. Bu durum zayıf bir ekonominin kaldırabileceği bir yük değildi. Büyük bir üretici nüfusun askere alınması nedeniyle iç üretim çok azalmış buna bağlı olarak da ihracatta da düşüş yaşanmıştır. Uluslararası ticaret yollarının savaş tehdidi altında kalması dolayısıyla ihracatta olduğu gibi ithalatta da düşüş yaşanmıştır. İthalat, 1938'lerde 150 milyon liradan 1941'lerde 71 milyon liraya kadar düşmüştür. Neticede ekonomik güçlerin askeri alana kaydırılması, tarımsal üretimin azalmasına sebep olmuş, ticaret yollarının savaş etkisi altında kalması ithalatı zorlaştırmıştır. Bu durum halkın temel ihtiyacı olan gıda maddelerinin temininde sıkıntılar yaşatmıştır. Bu sıkıntıları gidermek üzere, Hükümete ekonomi yönetiminde çok geniş yetkiler tanıyan Milli Korunma Kanunu 18 Ocak 1940'ta kabul edilerek 26 Ocak 1940'ta da yürürlüğe konulmuş, zaman içinde değişikliklere uğrayarak Hükümetin yetki alanı genişletilmiş 1960 yılına kadar yürürlükte kalmıştır. Ayrıca; Hükümet, Milli Korunma Kanunu'na dayanarak devletin iç ve dış ticareti üzerindeki denetimini arttırmak için 14 Şubat 1941'de Ticaret Ofisi ve aynı tarihte alınan bir karar ile İaşe Müsteşarlığı'nı kurmuştur. Her türlü petrol ürünü satın almak, satmak, ithal etmek ve stoklamak, bu ürünlerin fiyatlarını belirlemek, dağıtımını sağlamak amacıyla 14 Şubat 1941'de Petrol Ofisi kurulmuştur. İaşe Müdürlükleri ve İaşe Heyetleri kurularak, bu işlerin iller bazında yürütülmesi sağlanmış; böylece, iaşe, giyecek ve yakacak maddelerinin ihtiyaç oranlarını belirlemek, elde bulundurmak, stok edilmelerini ve dağıtılmalarını sağlamak, gerekli durumlarda ek önlemler almak yetkisi bu İaşe Müdürlüklerine verilmiştir. Hükümetçe dağıtımı karneye bağlanmış olan maddelerin kartlarını dağıtmak, fazla karne dağıtımına engel olmak gibi işler için Halk Dağıtım Birlikleri kurulmuştur. Ayrıca; 1938 yılında kurulan Toprak Mahsulleri Ofisi yapacağı görevleri Ziraat Bankası'ndan devralmıştır. Ancak 1942 yılına gelindiğinde Toprak Mahsulleri Ofisi savaş şartlarının oluşturduğu buğday sıkıntısını çözmek için tekrar Ziraat Bankası ile çalışmasına, Ofisin olmadığı yerlerde Ziraat Bankası'nın buğday alım satım işlerini yürütmesine karar verilmiştir. Bütün bu önlemlere karşı Hükümet silah altına alınan yaklaşık bir milyon askeri beslemek ve kent merkezlerinin gıda ve giyim gibi temel mal gereksinimlerini karşılamakta ciddi güçlüklerle karşılaşmıştı. Art arda yayınlanan kararnamelere adeta meydan okurcasına hızlanan karaborsa ve ihtikar süreci, hükümetin sıkıntılarını arttırmıştır. Bir yandan temel tüketim mallarında ciddi kıtlıklar karşısında çaresiz kalan geniş halk yığınları sefalete itilirken, öte yandan da büyük vurgunların yapılması, yönetici kadronun bazı kesimlerinin tacirler ve büyük toprak ağalarına karşı tavır almalarına yol açmıştır.