Doğu Anadolu bölgesi tek odalı kaya mezarları: Kökeni, gelişimi ve mimari tipolojisi

Bu çalışmada Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki tek odalı kaya mezarları çeşitli açılardan değerlendirilmektedir. Doğu Anadolu Bölgesinde tespit edilen 259 adet kaya mezarının tarafımızdan yapılan incelemeler ve değerlendirmeleri, bazı araştırmacılar tarafından iddia edildiği gibi bu mezarların tek odalı ya da çok odalı olmasının dönemsel bir sınıflamadan kaynaklanmadığını göstermektedir. Bu nedenle mezarların tarihlendirilmesinde başka özelliklerin dikkate alınması gerektiğini düşünmekteyiz. Bölgede karşılaştığımız tek odalı kaya mezar tipleri oda mezar ve arcosolium mezarlardır. Her iki mezar içinde onların bir alt birimi olan ve aynı zamanda açık alanda bağımsız bir mezar olarak da karşımıza çıkan khamosorion tipi mezarlarda tek odalı mezar tipleri arasında sayılabilmektedir. Gömü sayısının azalmasına bağlı olarak boyutları küçülen tek odalı kaya mezarları küçük bir giriş açıklığı ile arkasındaki tek odadan oluşan mimari bir yapıya sahiptirler. Mezar girişlerinin farklılığından kaynaklanan yeraltı ve yer üstü olarak başlıca iki mezar mimarisi ile karşılaşılmaktadır. Yeraltı kaya mezarları, yukarıdan, kuyu biçimli bir ön giriş aracılığıyla girilen mezarlardır. Mezar girişleri dışarıdan bakıldığında fark edilmemektedir. Yerüstü kaya mezarlarında ise küçük bir kapı aracılığıyla doğrudan giriş yapılmaktadır. Girişleri belirgin bu mezarlarda cephe vurgusu söz konusudur. Yukarıdan girilen, tek odalı yeraltı kaya mezarları belirleyici olarak kuyu biçimli bir ön giriş ile küçük bir giriş açıklığı ile ona bağlanan çoğunlukla dikdörtgen bir mezar odası düzenlemesine sahiptir. Bu mezarlar yalın planlı olabildikleri gibi içlerinde niş, seki ve ölü yataklarına yer verilebilmektedir. Yeraltında bulunmalarından dolayı yer üstü mezarlarında olduğu gibi büyük mimari değişimler söz konusu değildir. Belirgin olarak Urartu ve Helenistik/Roma dönemlerine ait mezarlar ile karşılaşılmaktadır. Urartu yeraltı kaya mezarları Van ve Ağrı illerinde daha çok karşımıza çıkmaktadır. Başkent Tuşpa'dan uzaklaştıkça bu mezarların sayıları azalmaktadır. Aynı şekilde Helenistik/Roma mezarlarının da daha çok Van Gölü Havzasının batısında Muş ve çevresinde yoğunlaştığı anlaşılmaktadır. Yerüstü kaya mezarları ayırt edici olarak cepheleri dışarıdan görülebilen, bir ön giriş veya doğrudan giriş açıklığına sahip tek odalı mezarlardır. Planları birbirine benzemektedir. Cepheler düz veya kemer cephelidir. Kabartma ve anıtsal cepheli mezar sayısı azdır. Mezarlarda gömü sayısına bağlı olarak bir veya daha fazla sayıda niş, seki, ölü yatağı/kline, oygu tekne/khamosorion ve arcosoliumlar bulunmaktadır. Anadolu'da ilk olarak Urartu ve Frig'den bildiğimiz bu türden kaya mezarları, Helenistik ve Roma dönemlerinde yaygınlaşarak Erken Bizans dönemine kadar olan geniş zaman aralığında Anadolu'nun tamamında yaygınlaşmıştır. Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki tek odalı mezarları dönemlerine ayırmak oldukça zordur. Çoğu daha antik dönemde soyulan mezar ayrımları, daha çok mezar içi ve dışındaki mimari öğelerin ortaya çıkması veya kaybolması ya da azalıp çoğalmasına göre yapılabilmektedir. Urartu ve Roma mezarlarını belirlemek kısmen kolaydır. Zorluk daha çok Urartu sonrası dönemlere ait mezarlarda yaşanmaktadır. Urartu mezar örnekleri öne sürüldüğü gibi tek odalı yer üstü kaya mezarlarının daha çok Helenistik Roma dönemleri ile özdeşleştirilemeyeceğini göstermektedir. Kronolojik olarak Doğu Anadolu Bölgesi'nin Geç Demir Çağlarına denk gelen Med/Akhaimenid mezarlarına bu bölgede rastlanılmamaktadır. Ancak Urartu karakterleri daha baskın bazı mezarlarda bu dönem etkileri kısmen görülmektedir. Helenistik/Roma mezarları hem kolay hem de zor ulaşımlı olabilmektedir. Zor ulaşımlı Urartu mezarları zor ulaşımlı mezarların salt Helenistik/Roma mezarları ile ilişkilendirilemeyeceğini göstermektedir. Bu dönem mezarlarında dikkat çeken detay sekilerin yerini alan ölü yataklarının artmaya başlamasıdır. Roma mezarları genelde tonoz cepheli, dikdörtgen planlı ve üst örtüleri de tonozludur. Mezar odalarında arcosol içi ölü yatağı/kline ve oygu teknelere yer verilmektedir. Bu özelliklere sahip mezarlar daha çok Muş Elazığ, Tunceli ve özellikle de Malatya bölgesinde yoğunlaşmaktadır. Fırat'ın batısına doğru gidildikçe mezarların yoğunluğu artmaktadır.