Yeni kazılar ışığında MÖ 3. binyıl'ın sonunda ve MÖ 2. binyıl'ın başında Kültepe mühür ve mühür baskıları

Eski Yakındoğu'nun mühürleri ve baskıları, sanatsal değerlerinin yanı sıra, sundukları zengin görsel malzeme ile ait oldukları toplumu yansıtırlar. Mühürlerdeki betimlemeler aracılığıyla dönemin dini inanışları, dünya görüşü, kültürü, ikonografisi, mitolojisi, gündelik hayatı, hatta teknolojisine dair bilgiler edinilmekle birlikte, farklı coğrafya ve dönemlere ait toplumlar arası kültürel etkileşimler hakkında da fikir sahibi oluruz. Kültepe'de 1948 yılından itibaren kesintisiz bir şekilde sürdürülen sistemli kazılarda açığa çıkartılan arkeolojik materyallerin yanı sıra satın alınma yoluyla müzelere kazandırılan farklı nitelikteki eser grupları Yakındoğu arkeolojisine önemli katkılar sağlamıştır. Özellikle de MÖ 3. Binyıl'ın son çeyreğine tarihlendirilen silindir mühürler hem mühür tipi hem de sahne, kompozisyon ve üslup açısından tamamen Anadolu mühürcülüğüne yabancıdır. Post-Akad ve III. Ur dönemi üslup özelliklerini taşıyan bu mühürler Anadolu'nun sınır ötesi ilişkilerine yeni ve önemli bir boyut kazandırmıştır. Bu bağlamda, Kültepe'nin 11 b tabakasında açığa çıkartılan ve Mezopotamya kronolojisinde III. Ur dönemi ile çağdaş olan bir mezar ve bunun içerisinden ele geçen silindir mühür Kültepe'nin uluslararası ilişkilerine yeni bir boyut katmıştır. Mezar ve içerisinden ele geçen tüm bu bulgular, Asurlu tüccarlardan öncesinde de Kültepe'ye yabancı tüccarların gelerek burada bir süre konakladığını ve hatta gömüldüğünü ortaya koyan tek örnek olması ile Anadolu arkeolojisinde önemli bir yere sahiptir. MÖ 2. Binyıl'ın başlarına tarihlenen Koloni Çağı (yak. MÖ 1974 -1720) Anadolu kronolojisinde Orta Tunç Çağı'na paralel gelmektedir. Koloni Çağı ile birlikte Anadolu ve Mezopotamyalı tüccarların ticari faaliyetleri nedeniyle değişik kültürlerin birbirleriyle karşılaştığı, kaynaştığı ve farklı nitelikleri bünyesinde barındıran kozmopolit bir toplum yapısı ile karşılaşılır. Bu etkileşimin yansımaları mühür ve mühür baskıları üzerinde görülen farklı sanat üsluplarının varlığı ile ve ele geçen diğer arkeolojik eserlerle de net bir şekilde görülmektedir. Bu çalışmada değerlendirilen ve Koloni Çağı'na tarihlenen mühür ve baskılarında Anadolu, III. Ur, Eski Suriye ve Eski Babil dönemi mühür üslupları tespit edilmiştir. Bu dönem mühür sanatındaki üsluplar arasında çoğunluğu 'Anadolu üslubu'nda kazınmış damga mühür ve baskıları oluşturur. Koloni Çağı mühür ve baskıları arasında Anadolu üslubunun yansıtan en karakteristik kompozisyon konuları çeşitli hayvan sıraları ve mücadele sahnelerinin işlendiği örneklerdir. Koloni Çağı damga mühürleri üzerinde görülen bu basit stilin yanı sıra Anadolu insanı damga mühürlerini yontarken, Mezopotamya ve Suriye'den ithal edilen kompozisyon konularından ve motiflerden bazılarını ödünç alarak bunları yerel zevklere göre modifiye etmiştir. Bu bağlamda, sık kullanılan bu motifler; merkezde yer alan çift başlı kartal, sfenks, kuş adam ya da boğa adam tasvirinin işlendiği örneklerdir. Koloni Çağı'nın erken evresine tarihlenen bir mühür baskısı üzerinde III. Ur dönemi üslubunda kazılmış oturan tanrıya tapma sahnesi yer alır. III. Ur döneminde ilk kez kullanım görmüş bu eserlerin Koloni Çağı'na aktarımı ve ikinci kez kullanımı sırasında mühür yazıtı değiştirilmiştir. Bu mühür baskısı Koloni Çağı'nın erken evresinde yaşamış olan Anah- ili'nin oğlu Tab-şili-Assur'a ait olduğu anlaşılmıştır. Sınırlı sayıda mühür baskısı üzerinde tespit edilen Eski Suriye üslubu mühür baskılarında görülen konular; birbirini tekrar eden insan başları ve tapan bir erkek figüründen oluşmaktadır. Tek bir örnekle sınırlı olan Eski Babil üslubuna ait mühür baskısı üzerinde de aslan ve kahraman mücadele konusu işlenmiştir.