Archaeometrical and geoarchaeological studies in prehistoric settlement of Domuztepe

Bu çalışmanın amacı Türkiye güneydoğusunda, Kahramanmaraş'ın güneyinde yer alan Domuztepe Geç Neolitik yerleşimine ait çanak çömlek ve taş kapları, arkeometrik ve jeoarkeolojik metodlarla araştırarak, yerel kaynak kulanımı ve üretim teknolojileri hakkında bilgi edinmektir. Domuztepe, 'Halaf Kültürü' olarak bilinen ve kuzey Mezopotamya'da Geç Neolitik dönemde (MÖ 6000- 5200 ) geniş alanları etkileyen benzersiz bir malzeme kültür yayılımının kuzeybatı sınırını temsil etmektedir. Halaf malzeme kültürü, ince işçilikli çanak çömlekleri ve taş kapları ile iyi bilinmekte olup ve kuzey Irak'da bir merkezden kaynaklandığı, uzun zamandan beri yorumlanmaktadır. Çanak çömleğin ve diğer malzeme kültürünün önemli bir bölümü kuzey Mezopotamya'nın diğer alanlarında bulunmuş olan malzemelerle benzeşmekte olup, aynı zamanda yerel üretimin bağımsız geleneklerinin de ayrılmaz ve bütünleyici bir parçasıdır. Yerel teknolojiler ve bölgeler arası stil tercihleri ilişkilerinin anlaşılması önemli bir araştırma konusu olmaya devam etmektedir. Ancak bugüne kadarki çalışmalar, arkeometrik araştırmaları içermemiş ve böylelikle arkeolojik metodların biçimsel odaklanma limitleri içerisinde kalmıştır. Bu nedenle, bu tez çalışması arkeometrik ve jeoarkeolojik metodları uygulayarak, Domuztepe'nin Geç Neolitik dönemdeki sosyal ve ekonomik önemine ilişkin daha geniş araştırma sorularını yanıtlamayı amaçlamaktadır. Bu çalışma arazi ve laboratuar araştırmalarını içermektedir. Çanak çömlek ve taş kap örnekleri Kahramanmaraş Arkeoloji Müzesi tarafından sağlanmıştır. Kaynak analizleri için arazi örnekleri Domuztepe çevresindeki yüzleklerden toplanmıştır. Arazi çalışmaları uzaktan algılama analizleri ile de desteklenmiştir. Laboratuvar çalışmaları Domuztepe çanak çömlek örneklerinin görsel sınıflandırılması, çanak çömlek ve taş kap örneklerinin optik mikroskop, X-ışınları toz difraktometre ve enerji yayılımlı X-ışınları difraktometre ile birleşik tarama elektron mikroskopu ile mineralojik ve petrografik analizlerini içermektedir. Örneklerin jeokimyasal bileşimi indüktif eşleşmiş plazma kütle/optik emisyon spektrometresi ile belirlenmiş ve veriler istatistiksel metodlarla değerlendirilmiştir. Toplam 300 çanak çömlek örneği görsel olarak boyalı 'Halaf' ve perdahlanmış 'Halaf olmayan yerel)' çanak çömlek olarak iki grup olarak sınıflandırılmıştır. Seramik örnekler, stilistik olarak 11 ana ve 65 alt grupta toplanmıştır. Jeokimyasal ve istatistiksel analizler sonucunda 1 - 5 olmak üzere kil ve katkı malzemesinden oluşan 5 seramik hammaddesi belirlenmiştir. Bu hammaddeler, 2 ve 4 dışında, MÖ 6100-MÖ 5300 kronolojik dönemleri arasında Domuztepe'de seramik üretiminde devamlı olarak kullanılmıştır. Kil hamurunda; Kuvars, feldispat, kalsit, mika ve serpentin içeren inorganik ve organik katkı malzemeleri kullanılmıştır. Kil mineralleri olarak illit, simektit, klorit ve kaolinit tanımlanmıştır. Perdahlanmış ve Halaf seramiklerinin mineralojik bileşimleri Domuztepe dolaylarındaki alüviyal sedimanter birimlerinden örneklenen kil malzemesindekilerle benzer olup seramik üretiminde yerel kaynakların kullanıldığını göstermektedir. Halaf ve perdahlı yerel seramiklerin pişirme derecelerinde belirgin bir farklılık bulunmamaktadır. Seramikler 6. binyılın ilk yarısında 9000C altındaki sıcaklıklarda pişirilmiştir. Bu durum çanak çömlek ustalarının renk kontrolünde indirgen-yükseltgen pişirme atmosferi, pişirme-soğutma süreleri gibi faktörlere odaklandıklarını göstermektedir. Bu özen özellikle koyu renk perdahlanmış seramikler ve de ve tüyü renkli seramik renkleri için gösterilmiş olduğundan, bu iki tip seramiğin farklı kültürel kullanım alanları olduğunu akla getirmektedir. Toplan 47 taş kap örneği yukarıda bahsedilen arkeometrik metodlarla incelenmiştir. Mineralojik ve petrografik analizler Fe-klorit mineralinin Domutepe kaplarının taş hammaddesinde bol olduğunun göstermiştir. Arazi çalışmaları sırasında Fe-kloritçe zengin taş kaynakları bulunmamıştır. Bu duruma karşıt olarak, potansiyel hammadde kaynaklarından toplanan arazi örneklerinde antigorit-tipi serpantin minerali tesbit edilmiştir. Bu bulgu taş kap hammadde kaynaklarının çalışma alanı dışında bulunduğu fikrini vermektedir. Domuztepe taş kapları, ultramafik, bazaltik-gabroik, traki-andezitik, riyolit-dasitik ve alkali bazaltik, olmak üzere en az 5 değişik petrojenetik tipte kaynak kayaçtan üretilmiştir. Bu kaynakların kullanımı 6100 BC-5400BC kronolojik döneminde periyodik olarak değişmiştir. Bazaltik-gabroik kökenli hammadde kaynakları yaklaşık 900 yıl, ultramafik kökenli hammadde kaynakları ise yaklaşık 300 yıl en sık şekilde değerlendirilmiştir.