Türkiye'de başlangıcından bugüne gösteri sanatları ve mekan gereksiniminin değerlendirilmesi

YÜKSEK LİSANS TEZ ÖZÜ TÜRKİYE'DE BAŞLANGICINDAN BUGÜNE GÖSTERİ SANATLARI VE MEKAN GEREKSİNİMİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ Seçkin Soyöz İç Mimarlık Anasanat Dalı Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kasım 1998 Danışman: Doç. Dr. Meral Nalçakan Gösteri sanatlarının tarihi gelişimi sistematik bir şekilde incelendiğinde görülür ki; gösteri sanatları ve özellikle tiyatro sanatı, insanla birlikte başlamakta ve insanlığın gelişimine paralel bir çizgi göstermektedir ve insanlık kadar kapsamlıdır. İlk topluluk olan klanlarda yapılan dini törenler, gösteri sanatlarının temelini; Yunan tiyatroları ise, açık hava tiyatro yapılarının ilk ve mükemmel örneğini oluşturmuştur. Bugün kalıntılarını hayranlıkla seyrettiğimiz Yunan ve Roma kültür dünyasının klasik tiyatrolarından, günümüzün en gelişmiş tekniklerle donanmış kapalı tiyatrolarına kadar tüm yapılar da tiyatro sanatmın, insanlık tarihindeki önemli konumunun açıklamasına kaynaklık etmektedirler. Geleneksel Türk gösteri sanatlarının, son zamanlarda kabul görmeye başlayan 'her yer tiyatrodur' düşüncesine yakın biçimde; kahvehaneler, meyhaneler, bozahaneler, meydanlar, gezinti alanları gibi çok çeşitli mekanlarda gerçekleştirildiği bilinmektedir. Tanzimat döneminin başlangıcı kabul edilen 1839'dan sonra, mekan anlayışının gelişmesiyle birlikte, tiyatro binalarının yapımı yoğunluk kazanmaya başlamıştır. Bu dönem, bu nedenden dolayı, tiyatro açısından da batı etkisindeki dönemin başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Cumhuriyet döneminde ise, batı etkisindeki dönemin aksine; tiyatro mekanlarında olumlu gelişmeler olmakla birlikte genel olarak döneme yakışır özellikte ve yeterli sayıda mekanlar yapılamamıştır. Batı etkisindeki dönemde çok sayıda tiyatro binası yapıldığı, Cumhuriyet dönemi tiyatro binalarının ise eleştirilecek durumda olduğu, batı etkisindeki döneme ait yapılan geçecek, hatta bu yapılarla aynı ayarda olabilecek yapıların çok fazla olmadığı, o dönemden kalan yapıların bir kısmının Cumhuriyet döneminde de kullanılmaya devam ettiği bilinmektedir. Ayrıca, bu mevcut mekanlar da özenli korunamamış, ya yanmış ya yıktırılmış ya da amacı dışında kullanılmıştır. Bu durumu oluşturan temel sorunlar ise genel olarak; toplumsal, mimari, ekonomik ve kurumsal kaynaklı sorunlar olarak özetlenebilir. Günümüzde, alışılagelmiş mekanlar dışına çıkılarak farklı sebeplerden dolayı çeşitli mekanların gösteri mekam, oyun yeri olarak kullanılması, bu mekanlarda etkinliklerin gerçekleştirilmesi; kapalı, alışılagelmiş mekan kalıplarının kırılmasını sağlamış, ayrıca var olan mekan sıkıntısını da bir ölçüde gidermiştir. Dünyanın pek çok yerinde tiyatro, opera-bale binaları bulundukları şehrin simgesi, kültürel ve sanatsal yansıması olarak değerlendirildiği ve önem kazandığı, ülke tanıtımlarında da bu kültür ve sanat merkezleri yer aldığı görülmektedir. Bu tez çalışması, yukarıda anılan nedenlere dayanarak, gösteri sanatlarındaki mekan sorunuyla ilgili problemlerin tanımlanması ve çözüm önerilerinin değerlendirilmesi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Bu çalışmada yer verilen örnekler; mevcut yaklaşımlarla ortaya çıkan problemlerin kolaylıkla tespit edilebildiği ve açıkça görülebildiği gösteri mekanları oldukları göz önüne alınarak seçilmiştir. n