Pinterland revisited: Affirming the pinteresque in contemporary British drama

Harold Pinter yirminci yüzyıl İngiliz tiyatrosunun en etkili oyun yazarlarından biridir. Eserleri tüm dünyada yoğun bir biçimde çalışılmış olmasına karşın, Pinter'ın çağdaş İngiliz tiyatrosu ve oyun yazarları üzerindeki etkisi keşfedilmeyi beklemektedir. Genellikle 'Pinteresque' olarak bilinen Pinter'ın tiyatro anlayışı baskı, iktidar çatışması, iletişimin başarısızlığı, tehlikeli bir dünyadan soyutlanma, kişisel mekanları gasp etme, iktidarın kötüye kullanımı ve güçsüz öznelere kurumsal şiddet uygulanmasını incelemesi bağlamında İngiliz tiyatrosunun önemli bir parçası olmuştur. Özgün pratikleri vasıtasıyla Pinter, insanların dışarıdaki korkulardan kaçmak için kapalı mekanlarda yaşamayı yeğlediği, dilin iletişimi güçlendirmek yerine engellemek üzere işlev gördüğü, amaçları bilinmeyen kişilerin içerisinin konforunu yok etmek üzere kişisel alanları işgal ettiği ve vatandaşların kurumların baskıcı iktidarına maruz kaldıkları bir Pinter Diyarı yaratmıştır. Çağdaş İngiliz tiyatrosunda benzer konulara değinmek isteyen yazarlar, Pinter'ın yöntemlerinden faydalanmak için bu diyarı ziyaret etmekte ve Pinter'ın çizdiği yola katkıda bulunmaktadırlar. Bu çalışma, Harold Pinter'ın yarattığı Pinteresque estetiğinin çağdaş İngiliz tiyatrosundaki izlerini incelemektedir. Bölüm 1'de Pinteresque özellikler detaylı bir biçimde aktarılacaktır, Bölüm 2'de Pinter'ın The Hothouse (1980) oyunu incelenecektir, Bölüm 3'te Philip Ridley'nin The Fastest Clock in the Universe (1993) ve Bölüm 4'te Enda Walsh'ın The Walworth Farce (2006) oyunlarında Pinter'ın yapısall ve tematik etkisi incelenecektir. Bölüm 1 genellikle üç dönemde incelenen Pinteresque estetiğin özelliklerine odaklanmanın yanı sıra bu özelliklerin çağdaş İngiliz tiyatrosunda ne ölçüde yankılandığına değinmektedir. 'Tehdit komedisi' olarak adlandırılan oyunların yoğunlukta olduğu ilk dönemde mekanların dışarıdan gelen tehditlere maruz kaldığı görülür ve bu dönemin başlıca oyunları Doğum Günü Partisi, Git Gel Dolap ve Oda'dır. Bu oyunlarda kapalı bir alanda bir karakterin menfaatine işleyen iktidar ilişkilerinin dışarıdan gelen ziyaretçiler tarafından bozulduğu görülür. Alışılagelmiş eylemlerine ve sıradan günlük yaşamlarına sıkı sıkıya bağlı olan karakterler yabancıların mekanı dönüştürmeye başlamasıyla kimlik savaşına girişirler. İkinci dönemde ise Pinter mekandan ziyade geçmişşi bir iktidar alanı olarak ele alır ve karakterlerin kişisel çıkarları uğruna geçmişşi kendi bakış açılarına göre şekillendirmeye çalıştıkları görülür. Bu dönemin en önemli oyunu olarak Eski Zamanlar göze çarpar. Karakterler hikaye anlatımı gibi çeşitli yöntemleri kullanarak geçmişşi o denli şekillendirirler ki artık neyin gerçekte yaşandığı neyin kurgu olduğu kestirilemez. Üçüncü dönemde ise Pinter Dağ Dili, Bir Tek Daha ve Parti Zamanı gibi alenen politik oyunlar üretmeye başlamıştır. Bu oyunların baskıcı devlet kurumlarının eylemleri, dillerin yasaklanması, otoriter devlet düzenlerinde insan hakları ihlalleri ve devlet görevlilerine sınırsız yetki verilmesi gibi oldukça politik konuları vardır. Pinter'ın ortaya koyduğu estetik anlayış Anthony Neilson, Joe Penhall, Patrick Marber, Jez Butterworth, Martin Crimp, Mark Ravenhill, Sarah Kane, Caryl Churchill ve David Greig gibi çağdaş İngiliz tiyatrosunun önemli temsilcilerinin oyunlarında rahatlıkla gözlemlenebilir. Örneğin Anthony Neilson'ın The Penetrator oyununda tehdit komedyası özellikleri göze çarparken, Sarah Kane'in Blasted oyunu ile David Greig'in The American Pilot oyununda aleni politik bir dil karşımıza çıkar. Bölüm 2 Pinter'ın The Hothouse oyununu salt Pinteresque özellikler bakımından incelemenin ötesinde bu oyunun Pinter'ın kariyeri açısından ne denli önemli olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, Pinter'ın erken dönem kariyerinde baskıcı kişilerin amaçları, zorba devlet kurumlarının işleyişi ve kurbanların akıbeti gibi oldukça belirsiz olan kimi unsurların The Hothouse oyunuyla birlikte açıklığa kavuşturulduğu belirtilmektedir. Oyunun mekanı olan devlet kurumu baskıcı görevlilerin seçildiği, eğitildiği ve saha çalışması için hazırlandığı adeta bir laboratuvar işlevi görür. Kurbanların ise otoriter bir devlet düzeninde tehdit olarak görülen çoğunlukla nitelikli insanlar olduğu anlaşılır. Bütün bu açıklamaların yanı sıra Pinter bu oyunda da kişiler arası iktidar çatışmalarını merkeze alır ve kurum personeli arasındaki pozisyon mücadelelerini oldukça Pinteresque bir üslupla işler. Bölüm 3 Philip Ridley'nin The Fastest Clock in the Universe oyununun hangi açılardan Pinteresque özellikleri yansıttığını inceler. Oyunun kapalı bir mekanda geçmesi, yabancıların mekanı gasp etmesi ve sirküler olay örgüsü gibi kimi unsurlar Ridley'nin eserinin Pinteresque estetik açısından incelenmesini mümkün kılar. Oyunun temel yapısı tipik bir Pinter oyununda olduğu gibidir; yıkık dökük bir fabrikanın üst katında yaşayan Cougar ve Captain adında iki kişi arasında tuhaf denebilecek bir iktidar ilişkisi sürüp gitmektedir, karşılıklı kullanılan dil iletişim aracı olmaktan ziyade bir saldırı aracı olarak kullanılmaktadır, birbirlerinden oldukça zıt görünen bu iki karakter aslında ortak mekanlarında kurdukları küçük dünyanın konforunu da sürmektedir, ancak Foxtrot ve Sherbet adındaki yabancılar karakterlerin küçük dünyasını ziyaret eder ve dış dünyanın gerçekliğini mekana empoze ederek bu konforu ortadan kaldırır. Şiddet unsurunun fazlasıyla göze çarptığı sahnelerin ardından gelen final sahnesinde ise tıpkı Pinter oyunlarında olduğu gibi iyileşmenin ve düzelmenin olmadığı, hayatın yabancıların ziyaretinden önceki haline döneceği izlenimi hakimdir. Benzer bir oyun yapısı Bölüm 4'te incelenen Enda Walsh'ın The Walworth Farce eserinde de kendini gösterir, lakin Enda Walsh oyun içinde oyun formunu kullanarak Pinteresque estiği daha kompleks bir yapıyla oyununa dahil eder. Yine yıkık dökük bir mekanda geçen oyunda iktidar ilişkileri merkezi konumdadır, ancak Dinny ile iki oğlu arasındaki güç mücadelesinin aracı olarak on dokuz yıldır her gün tekrarladıkları fars performansı göze çarpar. Cougar ve Captain karakterlerine benzer bir şekilde Dinny ile iki oğlunun dünyası Londra'daki küçük bir apartman dairesinde her gün canlandırmaya çalıştıkları ve on dokuz yıl önce terk ettikleri İrlanda'dan ibarettir. Fars performansı vasıtasıyla İrlanda'da geçirdikleri son günü her gün yeniden canlandıran karakterler nesnel dünyadan kopmuş bir biçimde kendi anlattıkları hikayelerde yaşamaktadırlar ve Pinter'ın oyunlarında karşılaşılan iktidar ilişkileri bu karakterler arasında da yaşanmaktadır. Dil ve performans Dinny tarafından bir iktidar aracı olarak kullanılırken iki oğlunun karşı koyabilme yetileri oldukça sınırlıdır zira yaşatmaya çalıştıkları hikayeler kendileri için yegane gerçeklik haline gelmiştir ve Dinny oğullarını güvenli evlerinden mahrum kalmakla tehdit ederek hikayeler vasıtasıyla kurduğu iktidarını sağlamlaştırır. Diğer bir yandan, mümkün olduğunca kaçındıkları dış dünya süpermarkette çalışan Hayley adlı siyahi bir kadın karakterin mekana adım atmasıyla kendi dünyalarına dahil olur ve izole oldukları alan Hayley'nin beraberinde getirdiği nesnel gerçeklikle tanışır. Dinny ve oğullarının hikayeleri geri dönülmez biçimde sekteye uğrar çünkü Hayley hem kadındır hem de siyahi; dolayısıyla, tamamı İrlanda bağlamında geçen ve eril dilin hakim olduğu hikayelerde Hayley'e yer yoktur. Bu uyumsuzluğun ardından mekanın tüm işleyişi ve iktidar ilişkileri bozulur, sonunda ise Dinny ile bir oğlu ölür. Ondokuz yıllık performans esaretinden kurtulma şansı yakalayan Sean ise evlerini terk etmez ve kendi hikayelerini tek başına canlandırmaya başlar. Oyun tıpkı Pinter'ın eserlerinde olduğu gibi düzelme ve iyileşme ihtimalinden yoksun kalan bir karakterin trajik kaderini sergileyerek sonlanır. Sonuç olarak, son oyununu 2000 yılında yazan ve 2008 yılında vefat eden Harold Pinter'ın çağdaş İngiliz tiyatrosunu halen şekillendirmeye devam ettiği, kendi yarattığı Pinteresque estetiğin çağdaş yazarlar tarafından benimsendiği ve kendi eserlerinde kullanıldığı, Pinteresque estetiğin herhangi bir esin kaynağı olmanın da ötesinde düzenli ve tutarlı pratikleri olan gelişmiş bir tiyatro anlayışı olduğu, dolayısıyla Pinteresque tiyatro anlayışının Absürd Tiyatro gibi kendine has bir tiyatro anlayışı haline geldiği bu çalışmada konu edilen oyunlardan yola çıkılarak görülebilmektedir. Bu bağlamda çağdaş oyun yazarları ile Harold Pinter arasındaki ilişkinin sıradan bir etkilenme olmadığı, daha ziyade çağdaş yazarların Harold Pinter'ın yarattığı -Samuel Beckett ve Eugene Ionesco gibi yazarların Absürd Tiyatroyu yaratması gibi- bir tiyatro geleneği çerçevesinde eserler ürettikleri söylenebilir. Çağdaş dünyanın sosyo-politik şartları göz önüne alındığında bu durumun şaşırtıcı olmadığı açıktır; insan hakları ihlallerinin giderek artması, faşizmin ve aşırı sağ politikaların yükselişi, radikalleşmenin artışı, giderek yaygınlaşan sosyal bunalımlar gibi kimi parametreler çağdaş İngiliz oyun yazarlarını Pinter'ın estetik anlayışına yaklaştırmaktadır. Diğer bir deyişle çağdaş dünya giderek daha Pinteresque bir konuma doğru evrimleşmektedir ve bu durumun sonucu olarak çağdaş oyun yazarları Pinter Diyarına daha sık ziyaretler gerçekleştirmektedirler