Arjantin (1976), Brezilya (1964), Şili (1973) ve Türkiye'de (1980) askeri darbeler: Karşılaştırmalı bir inceleme

İki farklı toplumda belli bir dönemde gelişen siyasal olayları karşılaştırmalı bir perspektifle değerlendirmek oldukça zor olsa da, benzerliklerin ve farklılıkların ortaya konması bu iki toplumun aynı dönemde geçirdiği siyasal değişimi anlamak açısından önem taşımaktadır. Ülkelerin siyasi tarihlerinde dönüm noktası olan askeri darbeler, karşılaştırma yapılabilecek önemli siyasal olayların başında gelmektedir ve iki farklı coğrafyada yaşanan askeri darbelerin karşılaştırılması, darbeler tarihini anlamak ve yorumlamak açısından önemlidir. Bu tezin amacı, Türkiye ve Latin Amerika'da, aynı dönemde yaşanan askeri darbelerin ne gibi benzerliklerinin ve farklılıklarının olduğunu ortaya koymaktır. Tezin motivasyonu, araştırmacının karşılaştırmalı siyaset çalışmalarına ve Türk siyasal hayatına duyduğu ilgiden kaynaklanmaktadır. Türk siyasal hayatının en önemli konularından birisi askeri darbelerdir. Türkiye'de meydana gelen darbeleri konu edinen geniş bir Türkçe literatür bulunmasına rağmen, farklı ülkelerde yaşanmış darbeleri, karşılaştırmalı bir yöntemle değerlendiren çalışmalar yok denecek kadar azdır. Bu anlamda tezin, alandaki boşluğu doldurmada katkı sağlayacağı umulmaktadır. Karşılaştırmalı çalışma yapılırken, genellikle örneklerden birisi, karşılaştırılacak durum hakkında ideal tutulur. Darbeleri karşılaştıran bu çalışmada, darbeler konusunda oldukça zengin bir örnek sunan Latin Amerika bölgesini seçilmiştir. Bu doğrultuda, çalışma kapsamında Latin Amerika'da darbelerin ABC'si olarak değerlendirilebilecek ve karşılaştırma için uygun örnek olduğu düşünülen Arjantin, Brezilya ve Şili ele alınmıştır. Karşılaştırmaya konu olan darbeler ise, Arjantin 1976, Brezilya 1964, Şili 1973 ve Türkiye 1980 askeri darbeleridir. Karşılaştırmanın esas konusunu askeri darbeler oluşturmaktadır. Bu nedenle tezin birinci bölümünde konu ile ilgili bir çerçeve sunulmaktadır. Tezin ikinci ve üçüncü bölümlerinde, ülkeler bazında, arka planında askeri darbelerin olduğu siyasi tarih anlatımı yapılmaktadır. Sadece bahsi geçen askeri darbeleri ele alıp anlatmak tablonun bütününü göstermekten uzak kalacağı için, ülkelerin askeri darbe tarihleri de ele alınmaktadır. Dördüncü bölüm ise tezin karşılaştırma kısmını oluşturmaktadır. Bu bağlamda önceki bölümlerdeki verilere dayanılarak belirlenmiş olan referans noktaları üzerinden askeri darbeler karşılaştırılmaktadır. Referans noktaları darbelerin Dönemini/devrini, Arka planını/altyapısını, Retoriğini, Bürokrasisini, Ekonomik yorumunu ve etkisini karşılaştıran bir modele dönüştürülmüştür. Modele 'DARBE' ismi verilmiştir. Bu modelin daha sonra benzer çalışmalarda da kullanılabileceği düşünülmektedir. DARBE Modeli kapsamında karşılaştırılan referans noktaları şunlardır: orduların yapıları, orduların ilerici rolü, askeri darbe geçmişşi, askeri darbelerin yaşandığı dönem açısından değerlendirilmesi, askeri darbe-ekonomik kriz ilişkisi, askeri darbe ve ekonomik birikim rejimi, askeri darbelerin meşrulaştırılması, askeri darbeden önceki sivil iktidarlar, askeri iktidar süresi, askeri iktidar-diktatör/cunta, askeri darbe ve anayasa, askerin iktidardan çekilmesi-demokrasiye dönüş, askeri darbe ve ABD ilişkisi, askeri darbenin hak ihlalleri. Bu arada Latin Amerika konusunda çalışma yapmanın belli zorlukları olduğu belirtilmelidir. Latin Amerika'da Brezilya dışında hakim olan dilin İspanyolca olması, kaynaklara ulaşmanın zorluğu ve bu konudaki Türkçe literatürün yetersiz kalması çalışma sırasında aşılması gereken güçlükler olarak karşımıza çıkmaktadır.