Türk sosyal güvenlik sistemi, sorunlar ve çözüm önerileri

Amacı sosyal risklere karşı bireyi korumak ve olumsuz etkilerini onarmak olan SOSYAL GÜVENLİK, Türkiye'de yaşayan herkes için bir hak, devlet için de bir görevdir. Osmanlı imparatorluğu döneminde sosyal güvenlik, aile içi dayanışma, dinsel yardımlar ve vakıflar sistemi üzerine oturtulmuştur. Son dönemde kurulan dar kapsamlı yardım sandıkları, Cumhuriyet döneminde de bazı sandıklar izlemiştir. 1936 yılında çıkarılan ille 'iş Kanunu'nu takiben, 1945 yılında 'işçi Sigortaları', 1949 yılında memurlar için 'Emekli Sandığı' ve 1971 yılında 'bağımsız çalışanlar için 'Bağ-Kur' kanunları çıkarılmıştır. Türk sosyal güvenlik mevzuatı kapsam ve haklar açısından iyileştirmeler getiren pek çok yasal değişikliğe uğramıştır. 1950 yılında kurulan T. C. Emekli Sandığı 1996 yılı verilerine göre 2 milyona yalan iştirakçi, 1 milyonu aşkın aylık alan ve bunların 8 milyona yakın bağımlıları olmak üzere 10.8 milyon kişiyi kapsamaktadır. İşçilerin, tarım kesiminde çalışanların, isteğe bağlı ve topluluk sigortası yaptıranların sosyal güvenliği SSK tarafından sağlanmaktadır. Bunlar aile fertleri ile birlikte 28 milyondur. Kurum sağlık hizmetim kendisi üretmektedir. Bağımsız çalışanların sigorta kurumu olan Bağ-Kur kapsamında 2.6 milyon iştirakçi, 1.1 milyon emekli ve 10 milyon aile ferdi olmak üzere 13.7 milyon kişi bulunmaktadır. Bünyesinde 308 bin kişi bulunduran özel sandıklar da primli sistemin parçası durumundadır. Bunların dışında ilave garantiler sağlayan 'Amele Birliği, Ordu Yardımlaşma Kurumu, Özel Sigorta Şirketleri' yardımcı sosyal güvenlik kuruluşları olarak faaliyet göstermektedir. Ayrıca devlet korunmaya muhtaç çocuklar, muhtaç sakat ve yaşlılara yönelik karşılıksız olarak sosyal güvenlik hizmeti vermektedir. Kamu sosyal güvenlik programlan ile ülke nüfusunun % 67. 1 'ne sağlık ve % 86' sına sosyal sigorta garantisi sağlanmaktadır. Gelişmiş ülkeler gayri safı milli hasılalarının % 25 -30'nu sosyal güvenliğe tahsis ederken, bu oran ülkemizde %6 civarındadır. Sosyal güvenlik kurumlarının ana kaynağını oluşturan primler, sigorta giderlerini karşılamaya yenilemektedir. Devletin finansmana katkısı, kurum açıklarının kapatmak üzere yaptığı hazine yardımları şeklindedir. Prim tahsilatındaki yetersizlikler, düşme eğilimdeki aktif/pasif sigortalı oranlan, plasmanların verimlilik ilkesine göre değerlendirilememesi kurumların aktuaryal dengelerini olumsuz etkilemektedir. Kurumlar arasındaki norm ve standart farklılıkları ise; sistemin aksayan bir başka yönünü teşkil etmektedir. Türk sosyal güvenlik sisteminin sorunları; amaçlar, yönetim etkinlik, kaynaklar, denetim ve koordinasyon açılarından gruplandırılabilir. Sistemin karşı karşıya bulunduğu bu yapısall ve kurumsal sorunların çözümü için sosyal güvenlik kurumlarının -idari ve mali özerkliğe kavuşturulması, -sigortacılık ilke ve tekniğine uygun çalışmaların sağlanması, amacı dışında fonksiyon yüklenmemeleri gerekmektedir. Ayrıca kurumların; -hizmet verdikleri kesimlere bilgi/hesap vermelerini sağlayacak, -aralarında hızlı koordinasyona imkan verecek ve -sosyal güvenlikle ilgili politikaların belirlenmesine yardımcı olacak bir reorganizasyonu aynı bakanlık çatısı altında gerçekleştirmelerine ihtiyaç vardır. Bu nedenle; işlevsel ve kurumsal düzenlemelerin hukuksal kaynağını oluşturacak bir temel 'sosyal güvenlik yasası' çıkarılmalıdır. Sigorta ve sağlık hizmetleri birbirinden ayrılmalı ve genel sağlık sigortasına geçilmelidir. Ferdi inisiyatifi öne çıkaran, sigorta ve sağlık hizmetlerinde rekabet ortamını hazırlayan bir yapılanmaya gidilmelidir. Sosyal yardım ve sosyal hizmet programlan uygulayan kamu kuruluşları tek bakanlık bünyesinde yeniden organize olmak ve sağlam mali kaynaklara kavuşturulmalıdır. Sosyal sigorta kuruluşlarının bu alandaki hizmetleri ilgili kuruluşlara devredilmelidir. Sonuç olarak, ülkede yaşayan herkesi sosyal güvenlik kapsamına alma hedefimiz, uluslararası asgari norm ve standartlarda sosyal sigorta güvencesine kavuşturmak olmalıdır.