II. Dünya Savaşı Dönemi, iktisadi tedbirlerden; Varlık vergisi

II. Dünya Savaşı 1939- 1945 yılları arasında bütün dünyayı olumsuz bir şekilde etkiledi. Türkiye savaşa girmedi ancak bu olumsuz etkilerden kendisini kurtaramadı. Dış ticaret dengesinin bozulması ve 1 milyona yakın ordunun masrafları iktisadi sıkıntılara yol açtı. Aslında hükümet ülke ekonomisini savaş koşullarına ayarlayabilmek için 18 Ocak 1940'ta Milli Korunma Kanunu'nu kabul etti. Kanun, hükümete ekonomiyi düzenlemek için geniş ölçüde yetkiler veriyordu. Hükümetin aldığı bütün tedbirlere rağmen enflasyon, vurgunculuk ve karaborsa önlemedi. Kamuoyunda ise bu işi yapanlara karşı kızgınlıklar oluştu. Refik Saydam'ın ölümü üzerine kurulan Şükrü Saraçoğlu hükümeti yaşanan iktisadi sıkıntıları çözmek için 12 Kasım 1942'de Varlık Vergisi Kanunu'nu çıkardı. Bu kanuna göre, varlık sahipleri bir defaya mahsus olmak üzere komisyonların takdir edeceği vergiyi ödeyeceklerdi. Kazanç vergisi mükellefleri, büyük çiftçiler ve emlak sahipleri bu vergiyi ödeyecek mükelleflerdi. Varlık Vergisi mükelleflerine vergi belirlendiği tarihten itibaren 15 günlük bir ödeme süresi verildi. Buna ek olarak cezalı 15 günlük bir ek süre de tanındı. Komisyonların vereceği kararlara karşı dava açılamayacağı kanunun hükümlerinden biri idi. Varlık Vergisi mükelleflerine ödeme için toplam 30 günlük bir süre verildi. Bu süre içerisinde borçlarını ödemeyen mükelleflerin mallarına haciz konuldu ve mükellefler borçlarına karşılık zorunlu çalışmaya tabi tutuldular. Hükümet bu kanunla tedavüldeki para miktarını azaltmayı, fiyatları düşürmeyi ve harp sırasında aşırı kazanç elde edenleri cezalandırmayı amaçlamıştır. Vergi listeleri belli olduktan sonra gayrimüslimlere, müslümanlara oranla çok yüksek miktar vergi konulduğu görüldü. Kanun metninde böyle farklı bir uygulamada bahsedilmemesine rağmen komisyonlar merkezden aldıkları talimat gereğince gayrimüslimlere, ecnebilere ve dönmelere farklı miktarda vergi borcu çıkardılar. İktisadi bir tedbir olarak tanıtılan Varlık Vergisi, uygulaması sırasında hükümetin aldığı siyasi bir tedbir olarak görüldü. Varlık Vergisi ile gayrimüslimlerin ekonomideki etkinlikleri kırılmaya, Türk müteşebbislerin önü açılmaya çalışıldı. Varlık Vergisi yaklaşık 16 ay yürürlükte kaldı. 15 Mart 1944'te 4530 sayılı kanunla Varlık Vergisi kaldırıldı. O güne kadar tahsil edilemeyen vergi borçları affedildi. Vergisini ödeyen ödedi, ödeyemeyip yakalananlar çalışma mükellefiyetine tabi tutuldu, hiç ödeme yapmayıp ta 16 ay boyunca saklanan veya gizlenenler ise karlı çıktı. Türkiye genelinde toplam 114, 368 mükellefe, 465,384, 820 TL vergi tarh edildi. Verginin yaklaşık %74'ü yani 314,920, 940 TL'si tahsil edilebildi. Tahsil edilen verginin 166 milyon TL'sini gayrimüslimler (%53'ünü), 115 milyon TL'sini müslümanlar (%36.5'ini) ve 33 milyon TL'sini ecnebiler (%10.5'ini) ödediler. Vergi borcuna karşılık İstanbul'da 1426 gayrimenkul 13.773. 948 TL karşılığında satıldı. Vergi borcunu ödemeyen tamamı gayrimüslim 1400 mükellef Aşkale ve Sivrihisar'da çalışmaya tabi tutuldular. Varlık Vergisi, hükümetin amaçladığı iktisadi sonuçları vermedi. Tedavüldeki para miktarı artmaya devam etti, enflasyon artmaya devam etti, karaborsa devam etti. Sadece 1943 yılı bütçesinin nefes almasını sağladı, ancak sonraki yıllarda sıkıntılar devam etti. Varlık Vergisi bir siyasi tedbir olarak daha başarılı oldu. Gayrimüslimlerin iktisadi alandaki hakimiyetleri kırıldı. Türk girişimcilerin önü açıldı. Osmanlı'dan bu yana azınlıkların ülke ekonomisi özellikle dış ticaretteki etkileri sona erdi. Varlık Vergisi'nin bazı olumsuz sonuçları da olmuştur. Girişimcilerin özellikle yabancı yatırımcıların yatırım istekleri azalmıştır. Gayrimüslim vatandaşların devlete olan güveni sarsılmıştır. Atatürk'ten bu yana dünya devletlerinin takdirini kazanan Türkiye'nin itibarı sarsılmıştır. Sarsılan itibarını ve azalan güveni yeniden sağlamak uzun yıllar almıştır.