Derviş Vahdeti ve Volkan gazetesi

1869'da Kıbrıs'ta dünyaya gelen Derviş Vahdeti, Sultan Abdülhamid'e yazdığı mektuptan ve 31 Mart Ayaklanması sonrasında yargılaması esnasında verdiği ifadelerden anlaşıldığı kadarıyla oldukça yoksul bir çocukluk dönemi geçirmiştir. Kıbrıs'ta medrese eğitimi gören, Arapça ve Fıkıh dersleri alan Vahdeti, Nakşibendi tarikatına girmiş, bir süre hocalık yapmıştır. İngilizce bilenlerin yüksek mevkilere yükseldiğine şahit olan Vahdeti, Kıbrıs'ta İngilizlere bağlı bir misyoner okulunda dil eğitimine başlamıştır. Daha sonra İngilizcesi yeterli düzeye gelince de İngiliz Yüksek Komiserliği'nde memur olarak görev yapmaya başlamıştır. Bu süreçte İstanbul'a giden ve Mizan, Hürriyet, Meşveret gazetelerini büyük bir ilgiyle takip etmeye ve bunları yakın arkadaşlarına dağıtmaya başlayan Vahdeti, Jön Türklere yakın bir duruş sergilemiş, 2. Abdülhamid'in istibdat rejimine karşı hareket etmiştir. 1902'de İstanbul'a giden Vahdeti, devlette iş bulma şansı yakalamış ve 'İskan-ı Muhacirin Komisyonu' olarak bilinen Göçmenler Komisyonu'nda çalışmaya başlamıştır. Ancak verdiği bir jurnal sebebiyle 1904'te Diyarbakır'a sürgün edilen Vahdeti, üç buçuk sene oldukça zor bir süreç yaşamıştır. II. Meşrutiyet'in ilanından sonra çıkarılan af ile diğer sürgünler gibi serbest bırakılan Vahdeti, bir süre devlette iş bulmaya çalışmış ancak verdiği bütün çabalara rağmen memuriyet isteğine olumlu bir yanıt alamamıştır. Hükümetten olumlu yanıt alamayan, işsiz olarak geçirdiği bu zaman sürecinde İtthat ve Terakki Cemiyeti'ne girmeye çalışan, Fedakaran-ı Millet Cemiyeti'ne yanaşmaya çalışan Vahdeti, bu girişimlerinde de bir neticeye ulaşamamıştır. İşte tam bu süreçte iki cemiyetten de vazgeçen Vahdeti, yönünü basın dünyasına çevirmiş, 2. Meşrutiyet'in özgürlük ortamından faydalanarak, kendi imkanlarıyla 11 Aralık 1908'de Volkan gazetesini çıkarmaya başlamıştır. Ancak bu gazeteyi çıkardığı esnada maddi zorluklar içerisinde olan Vahdeti, Sultan dahil olmak üzere birçok önemli isimden maddi yardım talep etmek zorunda kalmıştır. İstanbul'da çıkarılmaya başlanan bu gazete dini aynı zamanda siyasi içerikli bir gazete olup, şeriat söylemi ile güçlü bir propanda gücüne sahip olmuştur. Bu bağlamda Vahdeti, Volkan'ın etkisiyle 2. Meşrutiyet Dönemi'nde oldukça ses getiren bir adama dönüşmüştür. Gazetesinde gerek 2. Abdülhamid'e gerek İttihat ve Terakki'ye yönelik yaptığı sert eleştirilerden etkilenen bazı muhalif kesimler, Vahdeti'den o dönemde var olan ve önemli İslam merkezlerinde şubeleri olan İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti'ne girmesini, Volkan'ın da bu cemiyetin yayın organı olmasını istemişlerdir. Vahdeti, henüz resmen kurulmasa da yaklaşık on yıl önce başka ülkelerde teşekkül eden bu cemiyetin üyeleri ile yaşadığı bütün sorunlara, cemiyetin bütün iç hesaplaşmalarına rağmen bu cemiyetin kuruluşuna ve gazetesinin bu cemiyetin yayın organı olmasına olumlu bakmıştır. Cemiyetin kırk maddelik nizamnamesini hazırlayan Vahdeti, Volkan'ın 17 Şubat 1909 tarihli sayısında cemiyetin on maddelik nizamnamesini yayınlamıştır. Cemiyete yönelik iki beyanname de kaleme alan Vahdeti, bir süre sonra cemiyeti yalancı, şüpheci ve hafiyeci bulduğu gerekçesi ile cemiyetten ayrılmıştır. Cemiyetin popüler gücüne yakından şahit olan Vahdeti aslında bu gücü kendi lehine kullanmak istemiştir. Bu bağlamda cemiyetin isminden ilham alan Vahdeti, Volkan'da 3 Nisan 1909 Cumartesi günü, Hz. Peygamber'in doğum günü vesilesiyle, Ayasofya Camisinde bir mevlit okutulacağı ve bu törenden sonra cemiyetin resmi açılışının gerçekleşeceğini belirtmiştir. Kurucusu Vahdeti olan bu cemiyet tarafından Ayasofya'da okutulacak mevlit için bir bildiri yayınlanmıştır. Cemiyetin kuruluşu dolayısıyla yapılan törene yoğun bir katılım gerçekleşmiş, cemiyet üyelerinden Vahdeti ve Said Nursi tarafından konuşmalar yapılmıştır. Volkan'da, İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti için kaleme alınan Suret-i Nutuk, kırk bir maddelik nizamname ve beyanname yayınlanmış, cemiyetin kurucu ve üyeleri duyurulmuştur. Fikri ve düşünsel yapısı İslam birliği üzerine kurulan, klerikal, dinci, ihtilalci bir oluşum olarak faaliyet gösteren cemiyet, hızlı ve kısa bir sürede örgütlenerek, birçok yerde şube açmaya başlamıştır. Volkan'da özellikle asker ve ulemaya yönelik kaleme alınan yazılar cemiyetin üye sayısında artışa, cemiyetin hızla örgütlenip büyümesinde etkili olmuştur. Cemiyetin kısa sürede örgütlenmesinde, toplumda önemli ve saygı duyulan isimlerin cemiyette bulunması, İttihat ve Terakki'ye yönelik yapılan şiddetli muhalefet büyük bir etken olmuştur. Cemiyet mecliste üye bulundurmamasına rağmen, İslami söylemi nedeniyle mebuslardan da taraftar kazanmış, birçok konuda görüş belirterek meclise müdahalede de bulunmuştur. İMC, programı, tanıtımı ve Volkan'da yayınlanan makaleleri ile muhalif bir oluşum olarak faaliyet göstermiştir. Bu bağlamda İttihat ve Terakki'ye karşı olan partiler, devlet adamları, dini kesim özellikle asker ve halk arasında taraftar kazanmıştır. 31 Mart Ayaklanması'na giden süreçte cemiyet tarafından ateşli konuşmalar yapılmış, Volkan'da sert ve kışkırtıcı yazılar kaleme alınmıştır. Özellikle İMC'nin Hasan Fehmi cinayetinde hükümete yönelik sergilediği şiddetli muhalefet, 31 Mart Ayaklanması'nın çıkmasında çok büyük bir etken oluşturmuştur. Ayaklanma öncesi İMC, dini propaganda yolu ile orduya sızmış, Avcı Taburlarını hükümete karşı muhalif bir konuma getirmede başarılı olmuştur. Bu bağlamda, 31 Mart Ayaklanması, 13 Nisan 1909'da Avcı Taburları tarafından İttihat ve Terakki yönetimine karşı İstanbul'da ortaya çıkmıştır. Ayaklanmada İMC'nin kışkırttığı ve destek verdiği askerler, ulemanın öncülüğünü yaptığı medrese talebeleri ve hocalar şeriat söyleminde bulunmuş ve bazı isteklerde bulunmuşlardır. Ayaklanma İstanbul'da büyük bir korkuya neden olmuş, meclis basılıp mebusan üyeleri baskı altına alınmış, asayiş ve düzen bozulmuş, isyancıların istekleri doğrultusunda hükümet değiştirilmiştir. Ayaklanma günlerinde, Derviş Vahdeti isyancı askerlere destek vermiş, ayaklanma meydanında hazır bulunmuştur. Gazetesi Volkan'da isyanı destekleyen, kışkırtan yazılar yazmaya devam etmiştir. Bu arada ayaklanma Rumeli'de de duyulmuş, ayaklanmayı bastırmak için Hareket Ordusu adı verilen bir ordu oluşturulmuştur. 24 Nisan 1909'da İstanbul üzerine yürüyen bu ordu 25 Nisan'da yayınladığı bir bildiri ile İstanbul'da sıkıyönetim ilan edip, ayaklanmayı kontrol altına almayı başarmıştır. Bundan sonra çıkarılan bir fetva sonucu 2. Abdülhamid tahtan indirilmiş yerine 5. Mehmet Reşat Paşa getirilmiştir. Bu arada ayaklanma sürecinde Hareket Ordusu'nun bazı birliklerinin Çatalca'ya gelmesi, Vahdeti'yi telaşa düşürmüş bu yüzden de Volkan'da daha yumuşak ifadeler içeren yazılar kaleme almasına neden olmuştur. Hareket Ordusu'nun İstanbul'a gelip ayaklanmayı bastıracağına kanaat getiren Vahdeti, çareyi kaçmakta bulmuştur. Hükümet o süreçte Derviş Vahdeti ve gazetesi Volkan'ın Meşrutiyet'in kaldırılmasına yönelik girişimlerine istinaden dava açılması ve bunun derhal neticelendirilmesi için ilgili yerlere emir vermiştir. Bu bağlamda iki celpname alan Vahdeti, Volkan'da bu celpnamelere yönelik cevap niteliğinde yazılar kaleme aldıktan sonra kaçmaya karar vermiştir. Vahdeti kaçmadan önce İstanbul'da bazı önemli isimlerle temasta bulunarak kendisini saklamalarını istemiş ancak bu isimlerden olumlu yanıtlar alamayınca Gebze'ye kaçmaya karar vermiştir. Amacı İzmir'e gidip yabancı bir ülkeye kaçmak olan Vahdeti, bütün çabalarına rağmen 13 Mayıs 1909'da İzmir'de yakalanıp, İstanbul'a gönderilmiştir. Hareket Ordusu'nun 25 Nisan 1909'da İstanbul'a hakim olduktan sonra ilan edilen sıkıyönetim sonrasında Divan-ı Harb-i Örfi kurulmuş, isyandan sorumlu olanlar ve isyana adı karışanlar bu mahkemelerde yargılanmıştır. Bu mahkemelerde yargılananlar arasında bulunan Derviş Vahdeti, kendisine yönelik yapılan bütün suçlamalara cevap vermiş, kendini aklamak adına büyük bir çaba sarf etmiş olsa da, 31 Mart'ın sorumlularından biri olarak görülmüş ve idamına karar verilmiştir. Netice olarak 19 Temmuz 1909'da Derviş Vahdeti, idam edilmiş kurucusu olduğu İttihad-ı Muhammedi Cemiyeti ise kapatılmıştır.