Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyetin'de Merkez Bankacılığı ve parasal sorunlar

-61- VII. BSLBH QZET Çalışmamız; bir önsöz mahiyetindeki birinci, para ve merkez bankacılığı konusunda genel bilgilerin verildiği ikinci, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası 'nm çeşitli yönlerden incelendiği üçüncü, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeati Merkez Bankası'nın faaliyetleri yönünden incelendiği dördüncü, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ekonomisinde, merkez bankası kurulduktan sonra meydana gelen gelişmelerin incelendiği beşinci ve kendi tesbitlerinin ve önerilerimin yer aldığı altıncı bölüm olmak Üzere altı kısımdan meydana gelmiştir. Birinci bölümde çalışmanın ne şekilde yürütülmüş olduğuna, çalışma esnasında hangi kaynaklardan yararlanıldığına, kimlerin görüşlerine başvurulduğuna ve ne gibi olumsuzluklarla karşılaşıldığına dair bilgiler verilmiştir. ikinci bölümde para ve merkez bankacılığı hakkında genel bilgiler verilerek para ve merkez bankacılığının Dünya'da ve Kıbrıs'taki gelişimine değinilmiştir. Buna göre: insanların üzerinde en fazla durdukları paranın günümüzde dahi herkes tarafından kabul edilen bir tanımı yapılamamıştır. Ancak bazı yazarlar parayı; 'Kullanmaya hazır satmalına gücü,' 'Modern bir mübadele aracı, fiyatların ve borçların ifadesine yarayan standart birimdir. ' 'Her türlü iktisadi değişimde herkesçe kabul edilen değişim araçlarının tümüdür' şeklinde tanımlamışlardır. insanlar parasal değişimden önce ayni mübadele sistemi içerisinde alışverişlerini gerçekleştirmeye çalışmışlardır. Daha sonra hesap parası kavramını geliştirmişler, bir süre sonra da bakır, gümüş ve altın gibi madenleri para olarak kullanmaya başlamışlardır. Bu madenlerden yapılmış, bilinen en eski para Milattan önce 2900 yıllarında kullanılmış ve tarih boyunca bir hükümranlık göstergesi olarak anlaşılmıştır. On sekizinci yüzyıla gelinceye kadar para sisteminin esasını gümüş sikkeler oluşturmuştur. Altın sikkeler ise külçe değeri üzerinden işlem görmüştür. Zamanla altın sikkleler de dolaşıma girmiş ve Birinci Dünya Savaşı'na kadar dolaşımda kalmıştır. 1929 büyük buhranından sonra ise kağıt para rejimine geçilmiştir. ülkelerin ekonomilerinde çok önemli bir yere sahip olan merkez bankaları ise para emisyonu yetkisinin bir bankada toplanmasıyla on- yedinci yüzyılda ortaya çıkmıştır. 1S94 yılında kurulan ingiltere Bankası ilk merkez bankası olarak kabul edilmektedir. Merkez bankalarının belli başlı görevlerini şu şekilde sıralamak mümkündür: a) Para ve kredi işlerini ticari hayatın gereklerine göre ayarlamak, para emisyonu yapmak; b) Devletin hazinedarlığını yapmak; ç) Bankaların nakit rezervlerini muhafaza etmek; d) Takas odası hizmeti yapmak; e) Uluslararası rezervleri muhafaza etmek ve hesabını tutmak;-62- f) Kliring ofisi görevi yapmak; g) Devletin ekonomik ve mali konularda danışmanlığını yapmak ve h) Bankaları ve bankacılık sistemini denetlemek. Merkez bankaları sermaye oluşumu yönünden beş grupta toplanmaktadır. Sermaye oluşumu ne şekilde olursa olsun merkez bankalarına devlet müdahale etmekte, onların karlarına ortak olmakta ve yöneticilerinin atanmasında söz sahibi olmaktadır. Kıbrıs, tarihi boyunca birçok ulusların egemenliğine girmiştir. Bu nedenle de Kıbrıs'ta çok çeşitli uluslara ait ödeme araçları kullanılmıştır. Adanın Osmanlılar' m idaresinde kalmış olduğu dönemin sonunda ise Kıbrıs'ta kaime diye bilinen kağıt paralar kullanılmıştır. Ada ingiltereye devredildikten sonra, ingilizler Kıbrıs için metal paralar bastırmışlardır. Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra 1964 yılına kadar Kıbrıs'ta karşılımı ingiltere'de yatırım yapılmış olmak kaydıyla çıkarılan paralar kullanılmıştır. 19S0 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulmasını mütakip kurulan Kıbrıs Merkez Bankası 1964 yılından itibaren kendi parasını piyasaya sürmüştür. 1974 yılında meydana gelen olaylar neticesinde Kıbrıs'ta Türk ve Rum toplumu ayrı bölgelerde yaşamaya başlamıştır. 1974 yılında Türk Toplumu'nun yaşamakta olduğu Kuzey Kıbrıs'ta görülen para sıkıntısı nedeniyle Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi Yürütme Kurulu personel maaşlarının Türk parasıyla ödenmesine dair bir karar almış ve Kıbrıs'ta Türk parası resmen kullanılmaya başlanmıştır. 5.2. 1975 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü ile Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi Yürütme Kurulu Başkanlığı arasında bir anlaşma imzalanarak T. C. Ziraat Bankası Girne şubesine Kuzey Kıbrıs'ta merkez bankacılığı yapma yetki ve görevleri verilmiştir. 16 Mayıs 1963 tarihinde K. T. F. D. Merkez bankası yasası kabul edilmiş, yaklaşık bir yıl sonra 4 Haziran 1984 tarihinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası faaliyete geçmişştir. Uygulamada görülen aksaklıkları gidermek ve 16 Aralık 1986 tarihli ekonomik işbirliği protokolünde belirlenen esaslara uyum saklamak amacıyla Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti derişiklik yasası çıkarılmıştır. 4 Haziran 1984 tarihinde faaliyete geçen Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası'nın amacı kuruluş kanununda, kalkınma planları ve yıllık programlara uygun olarak ekonomik gelişmeye yardımcı olacak biçimde para-kredi politikalarını uygulamak ve bankacılık sistemini denetlemektir şeklinde yer almıştır. Bir kamu tüzel kişisi olarak kurulan Bankanın sermayesi 2 Milyar liradır ve tamamı devlete aittir. Bankası'nın görevleri ise şunlardır: a) Bankanın kuruluş kanunundaki amacın gerçekleştirilmesi için para ve bankacılık sisteminin düzenlenmesi ve denetlenmesi b) Para ve kredi hacminin ekonominin ihtiyacına göre düzenlenmesi, c) Uluslararası ihtiyatların düzenlenmesi.-63- d) Mali ve ekonomik konularda devlete danışmanlık yapmak, e) Uluslararası mali ve ekonomik ilişkilerde devletin ajanlı ğını yapmak f) Devletin ve arzu eden bankaların bankacılığını yapmaktır. Banka, atama yoluyla gelen bir başkan, iki başkan yardımcısı ve dört üyeden oluşan toplam yedi kişilik bir yönetim kurulu tarafından idare edilmektedir. Banka, kendi yasasından aldığı yetkilerle, kredileri düzenleye- bilmekte, faiz farkı fonu oluşturabilmekte, disponibilite oranını ve munzam karşılıkları, faiz oranlarını, kısa ve uzun vadeli avans ve reeskont işlemlerini düzenleyip avans ve reeskont kredisi verebilmekte, altın ticareti yapıp, devletin hazinedarlığını yapabilmekte. Banka'ya yatırılan paralara faiz tahakkuk ettirebilmekte takas odası görevi yapabilmekte ve bankaları denetleyebilmektedir. Banka, karşılıksız kredi verememekte, portföyündeki senetleri yenileyememekte, gayrimenkul alımlarından meydana gelen senetleri reeskonta kabul edememekte, hiçbir kuruluşun sermayesine iştirak edememekte ve kendi ihtiyaçları dışında gayrimenkul edinememektedir. Bankası'nın hesapları aktif ve pasif olmak üzere ikiye ayrılmakta aktifte, döner değerler, krediler, bina teçhizat ve diğer aktifler isimli hesaplar, pasifte ise hazine cari hesabı, mevduatlar, mevdu- at-ı munzam karşılıkları, fonlar, diğer pasifler ve öz kaynaklar hesapları yer almaktadır. Banka biri Sayıştay diğeri de maliye bakanlığı olmak üzere iki türlü denetime tabidir. K. K. T. C. Merkez Bankası, para politikası tedbirlerinden; reel kont politikası, kanuni karşılıklar politikası ve diğer bazı para politikası tedbirlerini uygulayabilmekte açık piyasa işlemleri politikası tedbirini uygulayamamaktadır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası bankaların denet lenmesine, faiz oranlarının düzenlenmesine, reeskont ve avans işlemlerine ve uluslararası ihtiyatların düzenlenmesine ait faaliyetler de bulunmuştur. Kuzey Kıbrıs ekonomisinde, merkez bankasının kurulmasından sonra bazı ekonomik gelişmeler olmuştur. 1977 sabit fiyatlarıyla 1984 yılında 4.725.200. 000 TL olan toplam G. S. M. H. 1988 yılında S. 084. 000. 000 TL'ye çıkmıştır. Gayrisafi Milli hasılanın sektörel dağılımında çok önemli değişiklikler olmamıştır. ülkenin kaynakları cari fiyatlarla, 1984 yılında 84.691.500. 000 TL iken 1988 yılı sonunda 498.303.600. 000 TL olmuş, toplam kaynaklar içerisinde G. S. M. H. 'nm payı sürekli artarak %87.3'ten %97.5'e çıkmıştır. Kaynakların kullanımında bir değişiklik olamamış, toplam yatırımlar içerisinde sabit sermaye yatırımlarının payı ise az da olsa bir azalma göstermiştir. Çalışabilecek nüfusun yaklaşık % 98'si istihdam edilmiş ve işsizlik oranı %2'nin altına düşürülmüştür. ülke' de Türk parası kullanımı ve diğer nedenlerle enflasyon o- ranı yüksek olarak seyretmiştir. önemli projeleri T. C.'nin finanse etmesine rağmen mali bütçe her yıl önemli oranlarda açıklar vermiştir. Açığın kapatılması için-6k- 1987 yılma kadar T. C. Ziraat Bankasından borçlanılmıştır. T. C. Ziraat Bankası'na olan toplam borç faizleri hariç 55. 9 milyar TL'ye çıkmıştır. 1987 yılından sonra Ziraat Bankası'ndan borçlanmalara son verilmiş ve bütçe açıklarını kapatmak için iç borçlanma yoluna gidilmiştir. T. C. ile K. K. T. C. arasında ekonomik işbirliği protokolünün para kambiyo ve bankacılık bölümünde benimsenen hususlar. peyderpey uygulama alanına konulmaya çalışılmış ve para, kambiyo ve bankacılık konularıyla ilgili yeni yasal düzenlemeler yapılmıştır, Kıbrıs ekonomisinde önemli bir yeri olan toptan ve perakende ticaretin G. S. M. H. içerisindeki oranında bir derişme olmamıştır, ülkenin dış ticaret hacmi sürekli olarak artmıştır. Dış ticaret hacmi içerisinde ihracatın ithalatı karşılama oranı ise düşmüştür, ülke ithalatının çoğunluğunu Türkiyeden Türk parası ile yapmakta ihracatını ise diğer ülkelere döviz mukabili olarak yapmaktadır. ülke dışsa tımlarında tarım ürünleri birinci sırayı alırken, dış alımlarında hammaddesine göre tasnif edilebilenler birinci sırayı almaktadır. Dış ticaret bilançosunun sürekli açık vermesine rağmen ülkenin ödemeler dengesi önemli açıklar vermemiştir. Bunda ise turizm sekörü etkili olmuştur. Son yıllarda gelen turist sayısı artarken turist kompozisyonu da değişmeler olmuştur. Kalkınma, devletin temel amaçlarından biri olmuş ve ülkenin kalkınması için beş yıllık orta vadeli planlar ve yıllık programlar uygulamaya konulmuştur. Uygulanan plan dönemlerinde bazan belirlenen hedeflere ulaşılmış, bazan hedeflerin gerisinde kalınmış bazan da hedefler aşılmıştır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası'nı çeşitli yönlerden incelemeye çalıştığım bu tez neticesindeki tesbitlm; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Merkez Bankası, bazı konularda kendine düşen görevlerin bazılarını yapabilmiş bazılarını ise yapamamıştır. Ancak Merkez Bankası'nın bu çalışmalarına bakarak gerçek anlamda bir merkez bankacılığı yaptığını kabul etmek imkansızdır. K. K. T. C. Merkez Bankası'nın daha başarılı olarak merkez bankacılığı faaliyetlerini sürdürebilmesi ve Kuzey Kıbrıs ekonomisinin güçlenebilmesi için Kıbrıs'ta kalıcı bir barışın Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin güçlü bir ekonomiye sahip olmasıyla sağlanacağı dikkatlerden uzak tutulmadan çalışmalar yapılmalıdır.