Türkiye'de vadeli piyasalar ve İMKB hisse senetleri piyasası ile etkileşimi

çalışma ülkemizde 2005 yılı Şubat ayında faaliyete geçen Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası Anonim Şirketi bünyesinde ilk defa işlem gören endeks vadeli işlem sözleşmelerinin İMKB Hisse Senetleri Piyasası ortalama getirileri ile piyasa oynaklığı üzerinde herhangi bir etkisi olup olmadığı ve endeksin vadeli ve spot piyasaları arasında öncül-ardıl ilişkileri bulunup bulunmadığının istatistiki yöntemlerle ortaya konması amacıyla yapılmıştır. Çalışmada İMKB 30 endeksinin 2004 yılı başından 2005 yılı sonuna kadar günlük veseanslık kapanış değerleri üzerinden hesaplanan getirileri kullanılmıştır. Ayrıca 2005 yılı boyunca 5 dakikalık aralıklarla da spot endeks getirileri hesaplanmıştır. Endeksinvadeli fiyatına ilişkin olarak da VOBAŞ'ta işlem gören İMKB 30 endeks vadeli işlem sözleşmelerinin vadesi en yakın olanının seans içinde 5 dakikalık periyotlarda oluşandeğerleri ve günlük değişimleri dikkate alınmıştır. Ayrıca, vadeli işlemler piyasasında işlem yapan yatırımcıların piyasa beklentilerinin nasıl oluştuğunun, vadeli ve spot piyasaların öncül ardıl ilişkisi hakkında ne düşündüklerinin tespit edilmesi amacıyla bir de anket çalışması yapılmıştır. Çalışmada, spot ve vadeli piyasa getirilerinin gerek günlük gerekse beş dakikalık zaman aralıklarında hesaplanan getiri dağılımlarının normal dağılıma uymadığı tespit edilmiştir. Özellikle vadeli piyasa beş dakikalık getirilerinin çoğu zaman işlemgerçekleşmemesi nedeniyle normalden son derece büyük ölçüde sapma gösterdiği ve ayrıca getiriler arasında istatistiki açıdan önemli otokorelasyon olduğu tespit edilmiştir. Spot endeks değerleri de normalden sapma göstermekle birlikte, getiriler arasındaotokorelasyon tespit edilmemiştir. Bu da spot piyasanın etkin piyasa hipotezine uyumlu hareket ettiği, ancak vadeli piyasanın başlangıç yılı olan 2005'te henüz etkin çalışmadığı sonucuna bizi ulaştırmaktadır. Bunun temelinde de vadeli piyasanın 2005 yılında henüz başlangıç aşamasında olması ve yeterince likit olmamasının yattığı düşünülmektedir. Yapılan analizler sonucunda spot hisse senetleri piyasası endeksinin ortalama getirisininvadeli işlemlerin açılmasıyla birlikte değişmediği tespit edilmiştir. Dolayısıyla vadeli piyasaların açılması yatırımcıların spot piyasaya ilişkin risk algılamalarını veya riskiştahlarını değiştirmemiş görünmektedir. Spot piyasa oynaklığındaki değişim incelendiğinde ise vadeli işlemler piyasasının açıldığı yıl olan 2005 yılındaki spot piyasa oynaklığının 2004 yılına göre düşüş gösterdiği tespit edilmiştir. Bu tespit temel olarak diğer ülke piyasaları ile ilgili olarak yapılan benzeri çalışmalarda ulaşılan sonuçlarla paralellik arz etmektedir. Ancak vadeli piyasaların açılmasından itibaren sadece bir yıl geçmişş olması ve hisse senetleri piyasasının vadeli piyasaların dışında çok sayıda başka faktörlerden de etkilenmesi nedeniyle bu çıkarımların ihtiyatladeğerlendirilmesi gerekir. Endeks vadeli sözleşmeleri işleme açılmadan önceki dönemde gerçekleşen ortalama günlük endeks getirisi ile vadeli piyasa açıldıktan sonra gerçekleşen ortalama endeks getirisinin birbirinden istatistiki olarak farklı olup olmadığıt-test istatistiği ile ölçülmüştür. Karşılaştırılan dönemlerde endeksin oynaklığınındeğişip değişmediği ise F-test ile ölçülmüştür. Ayrıca beş dakikalık seans içi verileri kullanılarak her iki piyasa için yapılan Granger nedensellik testi sonucunda hem vadeli piyasadan spota hem de spottan vadeli piyasayanedensellik ilişkisi tespit edilmiş, bu ilişkinin spottan vadeliye daha kuvvetli olduğu bulunmuştur. Bu durum spot piyasanın vadeli piyasaya göre daha etkin olduğunu, diğer bir ifadeyle bilginin fiyatlara yansımasının spot piyasada daha hızlı olduğunu göstermektedir. Vadeli ve spot piyasalarda oluşan fiyatların arbitraj bağıntısı açısından incelenmesi amacıyla 5 dakikalık zaman dilimleri boyunca spot ve vadeli piyasa verileri karşılaştırıldığında çoğu periyotta vadeli fiyatların spot piyasa fiyatının altında gerçekleştiği tespit edilmiştir. Özelikle faizlerin göreceli olarak yüksek, temettü ödemelerinin düşük olduğu ülkemizde vadeli fiyatların spot fiyatlardan daha yüksek olması gerekirken düşük olması son derece ilginçtir. Fiyatların bu şekilde gerçekleşmesinin temelinde arbitraj bağıntısının iyi çalışmamasının yattığı düşünülmektedir. Spot piyasada açığa satış imkanları arttıkça ve vadeli piyasa derinlik ve likidite kazandıkça, spot ve vadeli fiyatlar arasındaki ilişkinin teoriye uygun bir şekilde gelişeceği düşünülmektedir.