Hicri 1266-1269 (M. 1849-1852) tarihli Çanakkale şer'iyye sicilleri ışığında Çanakkale'nin sosyo-ekonomik yapısı

Tarihi kaynaklarımızdan en önemlilerinden birisi de Şer'iyye Sicilleri'dir. Bu sicillerin yardımıyla Kale-i Sultaniye'nin, sosyal, iktisadi ve idari, hatta siyasi yapısı hakkında bilgi sahibi olmak mümkündür. Her merkezde, mahallin kadısı tarafından tutulup kronolojik bir sıraya göre tanzim edilen Şer'iyye Sicilleri, tarihin malzemeleri açısından temel kaynaklardan sayılmaktadır. Özellikle de konu bizim çalışmamızda olduğu gibi, şehir tarihine dair ise vazgeçilmez kaynaklar niteliğindedir. Milli Kütüphane Arşivi'nde çeşitli vilayetlere ait Şer'iyye Sicilleri arasında Kale-i Sultaniyye'ye mahsus otuz defter vardır. Ayrıca bugün itibariyle Kale-i Sultaniyye il sınırlan içerisinde kalan Bayramiç'in altı, Ezine'nin altı, Biga'nın da on üç defteri bulunmaktadır. Çalışmamızda ele aldığımız, Kale-i Sultaniyye'ye mahsus olan otuz defterden birisi olan, arşivdeki yüz elli iki nolu defterdir. H. 1266- 1269 (M. 1849- 1 852) yıllan arasısını kapsayan defter, doksan varak olup yüz seksen sayfadır. Yüz elli yedi ve yüz yetmiş dördüncü sayfalar tamamen boş bırakılmıştır. Kayıdlarda tam bir düzenliliğin olmadığı defter rik'a türü yazı ile yazılmıştır. Defterde okunamayan kelimeler de çıkmıştır. Transkripsiyonu yapılmış belgeleri de çalışmamıza koyduk ki, okuyucu belgenin aslına tezelden ulaşabilsin. Transkripsiyonu yaparken; (9) harflerini şeklinde gösterdik; okuyamadığımız kelimelerin yerlerine işaretini koyduk; metindeki kendi ilavelerimizi de içerisine yazdık. Transkripsiyonu yaparken ve belgeleri yazarken, mümkün olduğu kadar defterdeki düzeni muhafaza etmeye gayret gösterdik. Terekelerdeki mal bedellerinin soldaki kuruşu sağdaki de parayı ifade ettiğini tesbit ettik. Biz de aynı düzeni defterimize yansıttık. Katibin boşluklar bırakarak yaptığı düzenlemeyi biz virgüllerle gösterdik. IV Çalışmamızda esas aldığımız yüz elli iki nolu defterde toplam beş yüz sekiz belge tesbit ettik. Bunlardan yetmiş dördünün Hüccet, yetmiş birinin İlam; yedisinin Ferman; yüz kırk yedisinin Kayd; ikisinin Berat; yüz elli sekizinin Tereke; kırk dördünün Muhasebe; üçünün Murasele; ve ikisinin de Temessük olduğu anlaşılmıştır. Kale-i Sultaniyye'nin şehir tarihine katkısı olması amacıyla başladığımız bu çalışmamız, sonunda emin olduğumuz ve özellikle belgeler ile tesbit edebildiklerimizi dikkate aldık. Kale-i Sultaniyye'nin yakınçağ dönemi açısından yaklaşık günümüzden yüz elli yıl evvelinin, idari, sosyal, kültürel, ekonomik ve askeri yapılan açısından temel sonuçlan tesbite çalıştık. Bin sekiz yüz ellilerin Kale-i Sultaniyye'si, Biga Sancağı'na bağlı bir kaza durumundadır. Kaza merkezinde sekiz mahalle mevcud olup bunlardan beşi müslim, diğer üçü ise gayr-i müslim mahallelidir. Kazaya bağlı obalar, köyler, nahiyeler, bulunmaktadır. Ekonomik yapı açısından, Kale-i Sultaniyye'de yaşayan müslim ve gayr-i müslimlerin meslek grupları, alacak ve verecekleri, bölgede yetiştirilen ürünler ve hayvancılık, belgelere bağlı kalınarak aktarıldı ve dipnotlarla bu belgeler gösterildi. Bu dönem Kale-i Sultaniyye'de yaşayan insanların, kıyafetleri, bıraktığı mallar, isimleri ve unvanları belirlenerek belgelerle ortaya kondu.. Stratejik bir coğrafyada bulunan Kale-i Sultaniyye'deki askeri yapı açısından günümüzde olduğu gibi, yüz elli yıl evvelinde de Garnizonu oluşturan Boğaz Komutanlığının bulunduğu görüldü. Ayrıca, boğazı korumaya yönelik olarak her iki yakada oluşturulan tabyaların bulunduğu, yine bugün de varlığını sürdüren, boğazın savunmasında kullanılmak amacıyla inşa edilen kalelerin bulunduğu görülmüştür.