The effect of framing on support for renewable energy in Turkey

En genel anlamıyla insanların kararlarını etkileyebilmek amacıyla belirli bir konunun sunuluş şeklinin değiştirilmesi anlamına gelen çerçeveleme, son dönemlerde iktisat içerisinde önemini arttırmıştır. Çerçeveleme etkisinin varlığının tespit edilmesiyle beraber, klasik iktisatta yer alan iktisadi karar alıcıların rasyonel olduğu varsayımının gerçeklikten uzak bir varsayım olduğu anlaşılmıştır. Çünkü, rasyonalite varsayımının bileşenlerinden biri olan kişilerin kararlarında tutarlı olması özelliği çerçeveleme etkisinin varlığıyla ihlal edilmiştir. Çerçeveleme özellikle hedef topluluk fikir, politik görüş ve ahlaki değerler açısından ayrışmış olduğu zaman daha etkin bir şekilde çalışır. Bunun en belirgin örneklerinden birisi Amerika'daki çevreci harekette sağ ve sol politik görüşteki insanların ayrışmasıdır. Sağcılar çevreciliğin gereksiz bir hareket olduğunu ve iklim değişikliğinin gerçek olmadığını düşünürken, solcular ise iklim değişikliğiyle mücadele edebilmek amacıyla çevreci hareketlere katılmaktadır. Çevreci hareketlerde çerçevelemenin etkisini incelemek amacıyla yapılan ampirik çalışmalar, çevreciliğin sağcılar tarafından desteklenmemesinin sebebi olarak sunuluş şeklinin solcuların ahlaki değerleriyle örtüştüğünü ve sağcıların ahlaki değerleriyle örtüşmediğini bulmuşlardır. Bu çalışmada amaç, çerçeveleme etkisinin Türkiye'de yenilenebilir enerji bağlamında var olup olmadığını test etmektir. Çerçevelemenin konusu inşa edilmesi planlanan deniz üstü rüzgar santrali projesidir. Çerçeveleme koşulları ise Ahlaki Temeller Teorisinin varsayımlarına uygun olarak türetilmiştir. Ahlaki Temeller Teorisi'ne göre insanların yapısını belirleyen beş temel değer vardır. Bunlar sırasıyla zarar/bakım, adillik/hilekarlık, sadakat/ihanet, otorite/yıkım, kutsallık/yozlaşma değerleridir. Zarar/bakım temelinin evrimsel kökeni savunmasız bebeklere sahip çıkma güdüsüdür. Bu ahlaki değer insanların acı çeken insanlarla ilgilenmelerini ve acımasız davranışlardan nefret etmelerini sağlar. Adillik/hilekarlık karşılıklı çıkarlar doğrultusunda ikili ilişkilerde kişilerin birbirlerini istismar etmeden adil bir işbirliği içerisinde birbirlerini aldatmaya çalışmadan bir arada kalmalarını sağlar. Bu iki değer, kişilik haklarına öncelik verdiğinden dolayı bireyselleştirici ilkeler olarak tanımlanmaktadırlar. Sadakat/ihanet temeli, kişilerin aynı grup içerisinde yer almalarına vurgu yaparak, grup üyelerini ödüllendirme ve gruba ihanet edenleri cezalardırma şeklinde çalışır. Evrimsel açıdan temelini ise gruba sadık kalmanın grubun hayatta kalma olasılığını artırması oluşturur. Otorite/yıkım temeli, sosyal hiyerarşi içerisinde, kişilerin hiyerarşik pozisyonlarına uygun davranıp davranmadıklarını anlamamızı sağlar. Kutsallık/yozlaşma temeli genellikle dini değerlere hitap ederek, dünyanın parazitlerle dolu kirli bir yer olduğuna vurgu yapar. Bu temel, irrasyonel olabilse de kişilerin kendilerini bu kirlilikten korumak adına çok pahalı sembolik objelere yatırım yapmalarına sebep olur. Bu son üç temel insanların grup içerisindeki bütünlüklerini korumalarını sağladığı için bağlanım ilkeleri olarak adlandırılır. Ahlaki Temeller Teorisi'ne göre yeni doğmuş bir bebeğin beyninde bu beş temel değer eşit bir şekilde yer almaktadır. Ancak bebek büyüdükçe içinde yetiştiği kültür, aile yapısı, eğitim durumu gibi faktörlerin etkisiyle beraber bu beş değerden bazıları daha baskın hale gelmektedir. Ahlaki Temeller Teorisinin esas amacı kültürler arasındaki farklılıkları açıklamak olmasına rağmen, yapılan çalışmalar teorinin Amerika'daki sağ ve sol arasındaki farklılıkları açıklayabildiğini göstermektedir. Amerikan solcularının ahlak yapıları genellikle zarar/bakım ve adillik/hilekarlık değerlerinin üzerine inşa edilmişken, sağcılarının ise beş değere de sahip olduğunu ancak sadakat/ihanet, otorite/yıkım, kutsallık/yozlaşma değerlerinin daha baskın olduğu tespit edilmiştir. Bu çalışmada, Ahlaki Temeller Teorisinin varsayımlarına göre oluşturulan farklı çerçeveleme koşullarının belirli bir yenilenebilir enerji projesini desteklemek üzerindeki etkisi incelenmiştir. Bu amaçla düzenlenilen ankette, bir yenilenebilir enerji projesi üç farklı şekilde insanlara sunulmuştur. Birinci sunumda solculara hitap eden değerler, yani bireyselleştirici ilkeler vurgulanmıştır. İkinci sunumda sağcılara hitap eden değerler, yani bağlanım ilkeleri vurgulanmıştır. Üçüncü sunumda ise herhangi bir çerçeveleme uygulanmadan tarafsız bir şekilde projenin özelliklerinden bahsedilmiştir. Anketin ilk sayfasında katılımcılara yenilenebilir enerji hakkında ne kadar bilgi sahibi oldukları sorulup rastgele bir şekilde çerçeveleme koşullarından biri sunulmuştur. Çerçeveleme koşulu okunduktan sonra deniz üstü rüzgar santralleri projesini ne ölçüde destekledikleri sorulmuştur. İkinci sayfasında ise, destekleme durumlarının altında yatan sebepleri anlamak amacıyla hazırlanan 14 tane soruya cevap vermeleri istenmiştir. Katılımcıların anketi dikkatli doldurup doldurmadıklarını test etmek amacıyla iki çapraz kontrol sorusu sorulmuş olup, her iki soruya da aynı doğrultuda cevap veren katılımcılar anketi dikkatli doldurmadıkları varsayılarak örneklemden çıkarılmıştır. İkinci sayfada ayrıca, katılımcıların cinsiyetlerini, gelir durumlarını, büyüdükleri yeri ve politik görüşlerini kapsayan demografik sorular sorulmuştur. Toplamda 470 kullanılabilir anket verisini incelemek amacıyla, ilk olarak datanın boyutunu azaltmak ve daha kolay analiz edebilmek için, yukarıda bahsedilen 14 soruya faktör analizi uygulanmıştır. Faktör analizi sonucunda elde edilen beş faktör, faktörleri oluşturan soruların özellikleri dikkate alınarak 'çevresel problemleri çözmek adına kişisel maliyetlere katlanma arzusu', 'deniz üstü rüzgar santrallerinden beklentiler', 'çevreye ve sınırlı doğal kaynaklara ilişkin endişeler', 'deniz üstü rüzgar santrallerine yönelik görsel kaygılar', 'ekonomik büyümeye öncelik verme' olarak adlandırılmıştır. Sonraki aşamada bağımlı değişken 'deniz üstü rüzgar santrallerini desteklemek', bağımsız değişkenler ise demografik değişkenler, kukla değişken olarak çerçeveleme koşulları, çerçeveleme koşullarının politik görüşle çarpımları ve faktör analizinden elde edilen beş faktör olmak üzere sıralı logit regresyon yapılmıştır. Yapılan ampirik analizler sonucunda, deniz üstü rüzgar santrallerini desteklemede, demografik değişkenler arasından sadece cinsiyetin istatistiki olarak anlamlı bir etkisi vardır. Bu sonuca göre, erkeklerin yenilenebilir enerji projesinin destekleme olasılıklarının kadınlara kıyasla daha fazla olduğu tespit edilmiştir. İnsanların büyüdükleri yerin ve gelir düzeylerinin projeyi desteklemek açısından anlamlı bir fark yaratmadığı görülmüştür. Sıralı logit regresyon sonucunda, faktör analizinden elde edilen tüm faktörlerin projeyi desteklemek açısından anlamlı bir etkileri olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ekonomik büyümeye öncelik verme, deniz üstü rüzgar santrallerinden beklentiler ve çevresel problemleri çözmek adına kişisel maliyetlere katlanma arzusu faktörleri yenilenebilir enerji projesini destekleme olasılığını artırırken, deniz üstü rüzgar santrallerine yönelik görsel kaygılar ve çevreye ve sınırlı doğal kaynaklara ilişkin endişeler yenilenebilir enerji projesinin desteklenmesi olasılığını azaltmaktadır. Son olarak, Ahlaki Temeller Teorisine göre oluşturulmuş çerçeveleme koşullarının Türkiye'de yenilenebilir enerjiyi desteklemede istatistiki olarak anlamlı bir etkisinin olmadığı gözlemlenmiştir. Bu durumun sebepleri olarak ise olası üç açıklama getirilmiştir. İlk olarak, anketin girişinde katılımcılara sorulmuş olan 'yenilenebilir enerji konusunda ne kadar bilgi sahibisiniz' sorusuna çoğunlukla 'bilgim var' cevabı verildiği için yapılan manipülasyonun bir etkisi olmamış olabilir. Çünkü çerçeveleme kişiler konu hakkında önceden bilgi sahibi olmadığında daha etkin bir şekilde çalışmaktadır. İkinci sebep olarak Türkiye'de çevreciliğin Amerika'da olduğu gibi sağ ve sol görüşler arasında tartışmalı bir konu olmaması düşünülmüştür. Türkiye'de, her ne kadar farklı motivasyonla hareket etseler de, sağ ve sol görüşten insanlar genel olarak yenilenebilir enerjiyi destekleyen bir yapıya sahiplerdir. Örneğin sağ görüşten insanlar, yenilenebilir enerji projelerinin inşasının ekonomik olarak kendi kendine yetebilirliğin bir göstergesi olarak değerlendiriyorken, sol görüşten insanlar yenilenebilir enerjinin fosil yakıtlara göre çevreye daha az zarar vermesi sebebiyle destekliyor olabilirler. Üçüncü olarak ise, Ahlaki Temeller Teorisi Türkiye'deki sağ ve solun yapısall farklılıklarını açıklayamıyor olabilir.