Gelişme sürecinde İran ekonomisi

SONUÇ 1950'lerden başlıyarak azgelişmişlik çemberini zorlayan iran ekonomisi petrol gelirine dayanarak alt yapı tesislerini oluşturmaya çalıştı ve hızlı bir kalkınma sürecine girdi. Hükümetin uyguladığı iktisadi politika, aldığı karar ve tedbirler bu dönemle bazı engellerin aşılmasını sağladı. Ancak esas niceliksel gelişme, 1960'lı yıllarda başta toprak reformu olmak üzere bazı reformların yapılmasıyla gerçekleşti. Bu dönem bir anlamda iran için bir 'Kalkış' dönemiydi. 1970'li yılların başından itibaren hızla artan petrol fiyatları ve dolayısıyla dış gelir artışı ülke ekonomisini derinden etkileyerek yeni bir dönemin başlamasına neden olmuştur. Uygulanmakta olan Beşinci Beş- Yıllık Kalkınma Planı yeniden değiştirilmiş, ülke ekonomisinin fiziki kapasitesi dikkate alınmadan yalnız yüksek oranlı bir gelişme hızını gerçekleştirmek için olağanüstü iddialı bir yatırım kampanyası başlatılmıştır. Ancak yatırımlardaki artışlar uygulamada esas üretim alanlarını takviye etmekten ziyade, devletin cari bütçesini kabartmış ye alt yapı proje uygulamaları iktisadi kapasite sınırlı olduğu için şiddetli bir enflasyona neden olmuştur. Bu konuda ayrıntılı bilgi, metin içinde Beşinci Planın uygulama sonucu anlatılırken verilmiştir. İktisadi ve toplumsal ilişkiler genel bir tarihi eğilim olarak her aşamada ileriye doğru hareket eder. iran, bu genel yasanın dışında kalamadığı için bu süre içinde ve özellikle 1963'den sonra gelişmede önemli bir yol almıştır. Gelişmişlik düzeyinin bir göstergesi olarak kişi başına G. S. M. H. 1962- 69 yıllarında 172 dolardan, 1971- 72 'de 380 dolar, 1973 -74'de 810 dolar, 1974- 75 'de 1770 dolar ve 1977- 78 yılında 2180 doları aşmıştır. Petrol gelirlerinin payının milli gelirin kabarık gö zükmesinde büyük rol oynamasına rağmen hem alt yapı tesislerinde hem de sanayii ve madencilik üretiminde önemli artışlar görülmüştür. iran ekonomisinin sektörel düzeyde irdelenmesi gilişmiş- lik düzeyinin hangi aşamada olduğunu, düzensiz ve sağlıksız bir gelişme ile yapısall bozukluğunu kolaylıkla göstermektedir. Ekonomi bir bütün olarak ele alındığında petrol gelirlerinin dolaylı ve dolaysız etkileriyle kabarık rakamlarla görülen üretim artışı gerçek gelişme düzeyini örtbas etmektedir. Sanayileşmenin yapısı, üretim ölçeği, bölgesel dağılımı ve aralarındaki organik ilişki noksanlığı sanayii düzeyinin halen kendi kendini besliyecek düzeyde olmadığının önemli bir göstergesidir. İran'da bugünkü sanayii yapısı nicelik, nitelik ve üretim çeşitliliği yönü ile iç piyasaya dayalı olduğu için dış ticarette önemli bir rolü yoktur. Ve genellikle montaj sanayiiniteliğindedir. Ancak montajcılığın ileri teknoloji transferinde yardımcı olduğu sürece, bir takım sakıncalarına rağmen çok olumlu yönlerinin olduğu da açıktır. Ancak montajcılıktan amaç, kıt olan faktörleri temin etmek ve belli bir sürede ileri teknoloji ve işletmecilik bilgisini elde ederek, üretimde ülke payını artırmak ve bağımsız bir sanayii kolu oluşturmak olmalıdır. İran ekonomisi sanayileşmesinde, gelişmekte olan birçok ülkenin önemli sorunu oia, n/ sermaye yetersizliği ile karşılaşılmamaktadır. İran'da sadece teknik bilgi, üretimde verim düşüklüğü alt yapı ve yetişkin eleman yetersizliği vardır. Bu yüzden de teknoloji ithalinde ve montajcılıkta güdeceği politikayı iran çok titizlikle seçmek zorunda idi. Ne var ki, oluşan sanayii biçimi bunun böyle olmadığını kanıtlamıştır. Çünkü montaj sanayii geliştikçe dışa bağımlılık giderek artmıştır. 1977- 1978 yılı gerçekleşen 16 milyar dolar ithalatin 8 milyar doları hşm ve yarı mamul mal alımında kullum İmiş tır. Diğer taraftan teknolojik bağımlılık, iç faktörlerin rasyonel kullanımı önlemekte ve insan gücü, yeraltı ve yer üstü doğal kaynaklar, teknolojik ilerlemeye uyumlu bir şekilde gelişememektedir. Kendi iç kaynaklarına, dayanmayan ye ulusal bir nitelik taşımayan sanayi, sürekli gelişmeyi, sağlam ve düzenli ilerlemeyi gerçekleştiremediği gibi bağımlılığın aşırı boyutlara ulaşması sonucunda ülkenin siyasi bağımsızlığını da tehlikeye düşürebi-t lir İran'da sosyal yapı ve sanayi düzeyi yabancı teknolojiye ihtiyaç duyduğu halde ulusal sanayiinin oluşmasına da elverişlidir. Genelde ileri teknolojinin kurulması ve iş kaynakların zorlaması teknik bilgi, yetişkin eleman ve sürekli gelişmeyi mümkün kılar. Ulusal teknoloji oluştuğu sürece, iş gücü. niteliğinin değişmesi, işgücü, verimliliğinin arttırılması ve bilimsel çalışma merkezlerinin uzma. nlık ve deneyimleri artar. İran'da bugün sanayi sektöründe çalışmakta olan işçilerin %70'inin yeteri bilgi, beceri ve eğitime sahip olmadıkları resmi makamlar tarafından açıklanmaktı. dır (140), Bu durumun başlıca nedeni mevcut teknolojinin dışa, bağımlılığıdır. Kurulan sanayi ülke koşullarına uymamakla beraber uzmanlık ve yüksek teknoloji bilgisi kilit noktalarda yabancı uzma, nlar verimliliğin çok üstünde bir maaşla istihdam edilmiştir.. Bilindiği gibi engebeli, dağlık, susuz ve çölle kaplı o- lan iran tarıma çok elverişli olmadığı halde bir tarım ülkesidir. Petrolden gelir elde etmeden önce uzun süre tarım ürünleri ihraç etmiştir., Ancak k bu yapı büyük miktarda değişmiş ve İran günümüzde büyük bir tarım ürünü ithalatçısına dönüşmüştür. Bunun nedenleri nüfus artışı, tüketim artışı ve köyden şehire göçle birlikte kuşkusuz, petrolün iran ekonomisinde tek ve belirleyici bir gelir kaynağı olarak ortaya çıkmasıdır. öte yandan İran'da uygulanan tarım politikası da başarılı olmamıştır. Bu durumun, yapısall nedenler dışında uygulanan politikada, tarıma gereken önemin verilmemesinden kaynaklandığı ortadadır. Uygulanan beş ayrı kalkınma planında ve özellikle üçüncü beş yıllık ka, lkınma planından itibaren öngörülen hedefler gerçekleşmemiştir. 140- Vezarete Kariye Umjore Ectemai, Keyhan, 15 Azer, 1978. İstatistik yedilerin karmaşıklığı ve çeşitliliği özellikle tarım sektöründe inceleme ve araştırma yaparak sorunların çözümünü zorlaştırmaktadır. Şüphesiz geri kalmışlığın temelinde toprak ilişkileri ve iktisadi yapı büyük rol oynamaktadır. Ama diğer sorunların olduğu da. bir gerçektir. 1977 yılında devletin sabit yatırımlarının yalnız %7,6'sı tarıma ayrılmıştır ve bu miktarın tümü kullanılmamıştır. Bu yüzden 1973'de tanrı ürünleri ithalatı 500 milyon dolardan 1977 yılında 1,7 milyar dolara yükselmiştir. Bu miktar petrol dışı ihracatın yaklaşık üç katıdır. Tarıma açık toprak parçalarının küçüklüğü, susuzluk ve..,;. mali olanaksızlık, birlikte köylerin dağınıklığı ve köylerara- sı ilişki, köyler ve şaherlerarası ilişki noksanlığı eski yapının devamını sağlamaktadırlar. Şöyle ki, 65.180 dağınık iran köyünden yalnız 8 .317'inde aile sayısı 2 Ü0'ün üstündedir ve toplam köylülerin %53'ü bu köylerde oturmakta diğer %47'si geri kalan köylerde iskan etmektedirler. Bu köylerden 26 bininde 50 aileden az ve 20 bininde de yalnız 10 aileye kadar yaşamaktadırlar Tüm bu faktörlerin birleşmesi tarımda kendi tüketimine yönelik üretimi, büyük piyasa tüketimine yönelik üretime geçirmeyi önlemiştir. Yukarıda işaret ettiğimiz gibi uzun dönemde bu yapının devam etmesi mümkün değildir. Yıllardır, iran, petrol gelirlerine dayalı hızlı bir sanayileşme ve gelişme peşinde koşturmuştur. Ancak bunu yaparken kendi iç dinamizmini harekete geçirmeyi düşünmemiş, sadece gelişmeyi dışarıdan ithal etmeye çalışmıştır. Bu nedenle de İran da sağlam bir iktisadi gelişmeden söz etmek mümkün olmamıştır. Petrol geliri gerçekten iç üretimden elde edilen bir gelir değildir, zira sondajdan başlıyarak, çıkarma, pazarlama ve taşıma büyük petrol şirketleri tarafından gerçekleştirilmektedir. 1977- 1978 de toplam 2,039 milyon varil ham petrol üretimin yalnız 6 milyon varili iran ulusal petrol şirketi tarafından üretilmiştir. İran'da ham petrol ihracatx yapıldığı ve yabancı sermaye ve şirketlerle bu iş gerçekleştiği için petrol ihracından elde edilen gelir yurt dışından sermaye transferi anlamına gelmektedir. O yüzden yerli bir sermaye birikimi anlamına gelmez. Çünkü bu gelir iç dinamiklerin hareketi ile yavaş yavaş birikmiş bir sermaye değil ülke dışı dinamikler aracılığı ile oluşan ve daha sonra ülkeye transfer edilen bir sermayedir. 197 4 petrol fiyat artışlarının iran ekonomisi üzerinde etkisi bu tezi doğrulamaktadır. Yalnız petrol gelirlerine dayanarak, ülke gerçekleri ve alt yapı imkanları göz önüne alınmadan ne pahasına olursa olsun kalkınma gerçekleşmiş. Oysa petrol sanayii iran kalkınmasında öncü sektör rolünü oynayabilirdi. Yani petrolü ham değil işleyerek ihraç etmekle petrokimya kompleksi ve yan sanayii kurularak işlenmiş petrol ürünleri ihracı ile elde edilen gelir ülke sermaye birikimine dönüşerek tek sektör öncülüğünde kalkınma, bir yöntem olarak seçilebilirdi. Petrolün ham olarak satılması yalnız maddi kayıp değildir. 0 alanda kurulmadı gereken büyük petrokimya sanayi, bilimsel ve teknolojik araştırmayı da, önlemiştir. iran kendi iç dinamikleri ile kalkınmasını gerçekleştiremediği için doğrudan bir sermaye birikimi sağlayamamıştır. Sonuç olarak denilebilir ki, iran-da iktisadi kalkınma ve kapitalist gelişmeyi geleneksel, toplumsal yapı- toprak ilişkileri ve mutlakiyet idaresi yıllarca engelleyerek, iç dinamiklere dayalı sermaye birikimini önlemiştir. Dolayısiyle ham petrol ithalinden elde edilen para yurt dışı sermaye transferi rolünü oynadığı için sermaye birikimi yapay bir durumda kalmıştır. Bir varil petrolün ham olarak piyasa değeri 20 ile 30 dolar arasında değişmektedir ve büyük bir ihtimalle önümüzdeki yıllarda petrol fiyatında düşüş olabilir. Msvçut teknoloji ile günümüzde ham petrol gelişmiş sanayi ülkelerinde işlenerek çok sayıda ürün elde edilmekte bir varil petrolden elde edilen ürünlerin piyasa değeri 2000 doların üstüne çıkmaktadır. İran toplumunun yapısı, kültür- düzeyinin düşüklüğü yerleşim merkezlerinin uzaklığı alt yapının yetersizliği ve toplumun yarısını teşkil eden kadınların aktif şekilde iktisadi hayata katılmayışları, batıl inanç ve yobazlığın yaygınlığı iktisadi kalkınmada olumsuz rol oynamıştır. Bu durumu rakamlarla açıklamak mümkündür. 1978- 1979 yılları 6 yaşın üzerinde toplam nüfusun %50,8'i yazma okuma bilmektedir ve bu miktarın % 6 2, 4'ünü erkekler ve %39, u kadınlardan oluşmuştur. İran'da iktisadi kalkınmayı önleyen önemli bir diğer faktör ise mutlakiyet idaresinin yıllarca devam etmesi, uzun süre her çeşit değişim ile yeniliğe karşı olmasıdır. Zira despotik yönetim toplumu ve ülkeyi kendi malı gibi görmekte ve her çeşit gelişmeyi kendi sarayı için bir tehlike kaynağı olarak düşünmektedir. Genellikle mutlakiyet idareler bilindiği gibi toplum yapısının değişmesinde, ilk birikimin oluşmasında, dolayısı ile. feodalizmden kapitalizm geçiş de ve geçiş dönemin kısalmasında merkezi bir güç olarak katalizör işlevi görebilirler. 18. ve 19. yüzyıllarda Avrupa, ülkelirinde ve Japonya da böyle olmuştur, Mutlakiyet ida, reşi tarımdan büyük vergiler alarak gelişen sanayii ve burjuvaziye aktarmışlardır. Birçok kalkınmakta, plan ülkede kapitalizme geçiş dönemi mutlakiyet idaresi altında daha hızlı olmuştur. Ama bu süreç belli bir aşamaya geldikten sonra artık mutlakiyet idaresinin yapısı değişmiştir. Çünkü bir süre sonra egemenliğini sürdüren mutlakiyet idaresi gelişen burjuvazi ile çelişkiye düşmeye başlar. İran toplumunda saray ve özellikle Şah yalnız siyasi güç ve orotireteşinin değil, dinsel otoritenin de temsilcisi sayılmakta, idi. Şah Allahın yer yüzende gölgesi olarak kabul ediliyordu. işte bu anlayış yüzünden Avrupa'da gelişmekte olan demokrasi fikri İran'a girememiştir. Meşrutiyet devrimi ile Şah'in ve sarayın yetkileri sınırlanmış ama savurgan ve keyfi harcamaları önlenememiştir. Nitekim ilk borç ülke gümrüğü ve diğer kaynakları yabancılar nezdinde ipotek edilerek alınmış, bu fonlar Şah ve prenslerin eğlence seferlerinde harcanmıştır, ülke gümrüğü yabancılar kontrolünde tutulduğu sürece ülke içi birikim ve dolayısıyle üretime yönelik yatırımların oluşmaması doğaldır. tran burjuvazisi tutarlı, tasarrufçu, geleceğe yönelik yatırımcı ve fedakar değildir, israf çıdır. Kolay yoldan kazandığı paranın bir kısmını güvenli olsun diye yurt dışına çıkarılmaya çalışmış ye başarmıştır. Bu olayın gelişmesinde mutlakiyet idaresinin büyük etkisi vardır. Zira emir ve buyrukların kanun yerine geçtiği bir ülkede sermaye geleceğini garanti altında görmediği için korkak dayarın. Bu yüzden iran burjuvazisi fırsat buldukça sarayın yetkisini sınırlamaya çalışma ve iktisadi faaliyete güven istemiştir. Bu politik yaşama aktif katılımıyla mümkündür. Böylece yönetime iştirak eder, çıkarılan yasa ve uygulanan ekonomi politikaya yön verir. Kanımızca 1979 Şubatında Şahlık düzeninin yıkılmasına neden olan devrimle iran. burjuvazisi siyasi alanda kendini güvence altına almaya çalışmıştır. Artık Şahlık düzeni ve yapısı iran burjuvazisinin kalıbına dar gelmeye başlamıştır. Bugün iran bir geçiş dönemi yaşamakta ve onun sancılarını çekmektedir. Uzun süre böyle devam etmesi muhtemel değildir. Ama Şahlık Yönetimine tekrar dönmeyeceği keşindir. islami esaslara dayandırılmak istenen Devrim, bir burjuva devrimi mi? Yoksa orta çağa bir dönüş mü? Bu olay bütün çelişkileri, ileriye ve geriye yönelik yanlarıyla henüz tarih içindeki yerini saptıya- madığımız bir harekettir. Ancak tarihin ileriye dönük bir gelişme süreci olduğu varsayımı ile düşünürsek, ortalık durulduğunda, iran'lılar güçlü dengeli bir 'ULUSAL' birim olarak Dünya Uluslar arasındaki yerini alacaktır.