XVI. ve XVII. yüzyıllarda Ayak ve Galebe Divanı

Osmanlı Devleti'nin kurulduğu ilk dönemlerden beri padişahın huzurunda toplanan divan-ı hümayun Fatih'in yaptığı yeniliklerle başkanlığını sadrazama bıraktı. Padişahın başkanlık ettiği iki divan kaldı. Galebe ve ayak divanları. Devletin XV. yüzyıldan itibaren İmparatorluk seviyesine yükselmesiyle dış devletlerle olan siyasi ilişkilerinin artması ve ülkeye sık sık elçi gönderilmesi galebe divanının önemini arttırırken, XVII. yüzyılda devlete karşı isyan eden asilerin padişahla yüz yüze konuşup şikayetlerini bizzat ona anlatmak istemeleri de ayak divanının eskiye oranla sık sık yapılmasına neden olmuştur. Ayak divanı acil çözüme kavuşması gereken olayların görüşüldüğü genellikle padişahın, savaşlarda ise sadrazamın huzurunda toplanan bir meclisti. Bu divan ilk zamanlan padişahın gördüğü bir aksaklığı düzeltmek için yanındaki devlet adamlarına danıştığı bir meclis şeklindeyken zamanla devlet yönetiminden şikayetçi olan askerlerin ve halkın sorunlarım bizzat padişaha anlatmak için onunla görüşebilecekleri bir mercii haline geldi. Padişahın arzusu dışında asilerin isteği ile toplanan ayak divanlarına padişah olayların büyümesini engellemek için başkanlık eder ve onların isteklerini kabul etmek zorunda kalırdı. Bu istekler genelde suçlu görülen devlet adamlarının görevden alınması ya da öldürülmesi olurdu. Padişah kendisi de mevkiini kaybetmemek için asilerin dediğini yaparak suçsuz olan devlet adamlarını bile cezalandırırdı. Ayak divanları genellikle Topkapı Sarayı'nda Babü's- saade de yapılır ve halka açık olurdu. Ayak divanları isyan eden halkın ve askerlerin yatıştırılmasında, huzurun sağlanmasında, devletin geleceğinin belirlenmesinde büyük önem taşımışlardır. Galebe divanı ise kapıkulu askerlerine maaş dağıtmak için Topkapı Sarayında yapılan en gösterişli törendi. Bu büyük törenin elçi tarafından da görülmesi için elçinin padişah huzuruna çıkarılması aynı güne denk getirilirdi. Elçi hem Osmanlı Devleti'nde askere maaş dağıtılmasını hem de devlet yönetimini görmüş olurdu. Elçinin gördüklerini geri dönünce anlatacağı bilindiğinden, Osmanlı Devleti Galebe divanına büyük önem verirdi. Teşrifat kuralları en ince ayrıntısına kadar uygulanır, saray baştan aşağı süslenir, görevliler tören kıyafetlerini giyerlerdi. Elçi de hayatının en önemli anı için günlerce önceden hazırlanır, hiçbir hata yapmamak için teşrifatı öğrenirdi. Galebe divanının Osmanlı iç ve dış politikası bakımından büyük değeri vardı. İçerde ordunun büyük kısmını teşkil eden kapıkulu askerleri maaş dağıtılarak onlar memnun edilirken, dışardan gelen elçi de hürmetle karşılanarak kralın mesajı alınır ve dış politika da istikrarlı şekilde devam ederdi. XVI. ve XVII. yüzyılda divan-ı hümayun toplantılarının Paşa kapışma kayması ve uzun aralıklarla toplanmaya başlanması ayak ve galebe divanının önem kazanmasına neden olmuştur. Ayak divanında hiçbir teşrifat kurak işlemezken galebe divanı tam tersi olarak teşrifatın ve gösterişin doruk noktasına çıktığı bir divandı. Ayak divanında ivedilikle karar alınacağı için teşrifat kuralları ile vakit geçirilmez, hatta bu toplantılarla ilgili hiçbir rapor hazırlanmazdı. Galebe divanında ise elçiyi devletin güç ve ihtişamı ile büyülemek için mutat divanlardan farklı olarak saraya daha çok asker gelir daha çok çeşit yemek çıkarılırdı ki devletin büyüklüğü tüm dünyaya yayılsın. Kaynaklarda rastlanan son ayak divanı 1700 tarihli iken, galebe divanı ise 500 yıllık ömrünü II. Mahmut'un divanı kaldırması ile tamamlamıştır.