19. yy. Osmanlı saraylarında kullanılan kumaşlar ve bu kumaşlarda Hereke Fabrika-i Humayu'nun yeri ve günümüze yansımaları

İnsanlar tarihler boyu ellerindeki materyalleri ilkel yöntemler kullanıpgelistirmeye devam etmislerdir. Aynı sekilde dokuma ürünleri insan elinde gelismisihtiyaçlar ve gelenekler dogrultusunda sekillenmistir. Medeniyetlerin birbirlerine etkileri ve dönemsel akımlardan etkilenip günümüze kadar geliserek bugünkü seklinialmıstır. Buna dönemsel akımların ve medeniyetlerin birbirinden etkilenimleri de eklenerek bir gelisim süreci göstermis bugünkü konumuna ulasmıstırTürkler için dokuma sanatı, hakimiyet ve saltanatın bir göstergesi ve ayrıca diger sanatlardan daha öncelikli olmustur. Bu sanat dalı Osmanlı imparatorlugungeçis süreçleriyle aynı süreçleri yasamıs, yasanan tüm olaylar her alana yansıdıgıgibi dokuma sanatına da yansımıs ve gelisimini etkilemistir. 15. ve 16. yy'larda altınçagını yasayıp gerileme döneminde de duraklamaya baslayan dokuma sanatı giderek eski kalite ve güzelligini yitirmistir. Bu dönem ayrıca Osmanlı imparatorlugunun Batılılasma çabaları içine girdigibir süreçtir. Avrupa'da sanayi devriminin etkisinde olusan teknik gelismeler, sanayilesmenin getirdigi seri üretim, Osmanlı İmparatorlugunun çok geridekalmasına ve Türk kumas sanatının en kötü dönemini yasamasına neden olmustur. Yapılan antlasmalarla yabancılara ticari ve ekonomik imtiyazların tanınması yerlikumas endüstrisinin çok zor durumda kalmasına neden olmustur. Türk kumas sanatının kötüye gittigi ve etkisini iyice yitirmeye basladıgı dönemde Hereke sahillerinde bir dokuma fabrikası kurulmustur. Bu fabrika Ohannes ve Bogos Dadyan kardesler tarafından 1843 yılında 50 pamuklu ve 25 ipekli canfestezgahla üretime açılmıstır. II. Abdülmecid'in saltanatına denk gelen bu dönemde, padisahın fabrikadan haberdar olmadıgı ve daha sonra ögrendigi bilinmektedir. Durumun ortaya çıkmasıyla Ohannes ve Bogos Dadyan kardesler fabrikadakihaklarını devretmisler ve fabrika bu dönemden itibaren saraya baglanarak yalnızcasaray için kumas üretmeyi sürdürmüstür.19. yy.'da Osmanlı İmparatorlugun' da baslayan Batılılasma etkisiyle batıyasam tarzı seçilmis ve bu dönemin etkileri bütün sanat kollarında olduğu gibi dokuma sanatında da kendini göstermistir. Bu etkilenme 18. yy.'da doruk noktasınaulasmıs ve kendini çok net hissettirmistir. Hereke kumasları da bu Batılılasmasürecinden etkilenmis, bunun dogrultusunda ürünler vermistir. Fabrikada çalısantasarımcıların yabancı olduğu göz önünde tutuldugunda bu etkilesimin yasanmasınınnedenleri anlasılmaktadır. Bu dönemde sarayların dösenmesinde tamamıyla Herekekumasları kullanılmıstır. Yine dönemde çok ragbet gören Hereke kumaslarının halka satısı için stanbul Kapalıçarsı'da fabrika adına bir magaza açılmıstır. Fakat saray halkınınbuna karsı çıkması sonucu kısa bir süre sonra kapatılmıstır. Bunun yanı sıra fabrika 1891 yılında 100 tezgahla halı üretimine de baslamıstır. Sultan Abdülhamid' inistegiyle Sivas, Ladik ve Manisa'dan ustalar getirtilmis ve ilk önce saraydan verilen desenler dokutturulmus daha sonra bu desenler gelistirilerek özgün bir Hereke üslubuolusturulmustur. Osmanlı mparatorlugu'nun çöküs dönemi olan 20. yy.'ın ilk çeyreginde(1902) Hereke fabrikasında yeni üretim alanları olusturulmaya baslanmıs çuha, sayakve iplik dairesi pesinden de 1905 yılında fes bölümü açılmıstır. Kuruldugu 1843 yılından itibaren büyük basarılar gösteren fabrika bu sayede yurt içi ve yurt dısında pek çok ödüller almıstır. Pek çok asamalardan geçen Hereke Fabrikası Cumhuriyetin ilanıyla Sanayi ve Maddin Bankası'na devredilmistir. Fabrika 1932'de geçirdigi yangın sonrasındaonarılarak faaliyetlerine devam etmis 1938 yılında Sanayi Ofisine ve ardındanSümerbank'a baglanarak 14.06. 1995 tarihli 95/45 sayılı kararıyla Milli Saraylar Daire Baskanlıgına devredilmistir. Hala müze-fabrika statüsünü tasıyarak çalısan fabrika milli sarayların tefrisive özel siparise yönelik üretim yapmaktadır. Hereke halıları, aynı özgün tasarım ve teknikleriyle günümüzde de son dönem Osmanlı gelenegini yasatmaktadır. Herekeipekli dokumaları da gelenegini sürdürmekte, malzemede sadece ipek ve pamuklukullanarak aynı kumasları yasatmaktadır. Döneminde 180 adet olan kumas çesidininsadece 85 tanesinin üretimi günümüzde devam ettirilmektedir. Fabrikada çalısırdurumda 15 tezgah bulunmaktadır, ancak dokumacı olarak 12 kisi çalısmakta ve 3 tezgah bosta durmaktadır.