Tek parti döneminde CHP'nin taşra örgütlenmesi ve merkez-taşra ilişkileri (1935-1945)

Geçmişi 19. yüzyıla dayanan ve İngiltere'de ortaya çıkan siyasi partilerin zamanla demokrasiye evirilen yönetimler için vazgeçilmez bir unsur haline geldiği açıktır. Aynı zamanda demokrasinin en temel aygıtlarından da biri olarak kabul edilen siyasi partilerin devlet yönetimlerinde söz sahibi olması ile ideolojik aygıtlar haline gelmeleri de olası bir durum olmuştu. Böylece siyasi partiler, tek partili yönetimlerin yanı sıra demokratikleşmenin gelişimine paralel olarak ortaya çıkan çok partili rejimlerde de siyasal hayatı farklı şekil ve amaçlarla domine etmeye başlamıştır. Batıdaki gelişimine dayalı olarak Türk siyasi hayatında da İttihat ve Terakki Cemiyeti ile başlayan partileşme süreci, Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerinin, kurtuluşu hedefleyen siyasal amaçları ile devam etmiş ve bu süreç Halk Fırkasının bu yapılar üzerinde şekillenmesi ile sonuçlanmıştır. Ancak aynı zamanda ülkede oluşan siyasal kültürün de baş mimarı konumunda yer alan Halk Fırkasının sistemli ve kurumsal bir parti yapısına bürünmesi, oldukça uzun ve zorlu bir zaman almıştır. Tek parti idaresi altında kurumsal yapılanmasına dikkat eden CHP'nin bir parti örgütü olarak; parti tabanı, yerel parti liderleri, parti elitleri ve parti örgütleri ile topyekun incelemeye alındığı bu çalışmada partinin örgütsel işleyişi ve bu işleyişin parti merkezi ve parti örgütleri üzerindeki etkisinin nasıl olduğu irdelenmiştir.1935- 1945 yılları arasında yaklaşık on yıllık bir zaman diliminde CHP örgütlerinin partileşme, seçim, propaganda, basın yayım, parti prensiplerini aktarma çalışmaları ile parti örgütlerinin donanım, teçhizat ve üye yapısının ele alındığı çalışmada; İstanbul, İzmir ve Ankara gibi görece gelişmiş iller dışında kalan taşra illeri dikkate alınmıştır. Bu illerdeki parti örgütlerinde yapılan iç mücadeleler, parti yönetimlerinin parti merkezi, halk ve bürokrasi kademeleri ile ilişkilerinin yanı sıra bu örgütlerin, parti merkezince benimsenmiş olan Kemalist ilkeleri ne oranda benimsediği ve halka aktardığı soruları irdelenmiştir. Bu incelemeler, Tek Partili Dönemin en önemli kayıtlarını oluşturan teftiş raporları, parti merkezi ve örgütler arasındaki yazışmalar, parti örgütlerinin merkeze gönderdikleri çalışma ve faaliyet raporları, yerel gazete ve dergiler ile halkevi dergileri, partinin tüzük ve nizamnameleri, anılar, dönem ile ilgili yapılmış olan araştırma ve inceleme makale, kitap ve yayınlar ile resmi kurum yayınlarının irdelenmesi ile yapılmıştır. Çalışma sonunda bir siyasi parti olarak CHP'nin Tek Parti Dönemindeki kurumsal yapısına ve Cumhuriyet Döneminin kurucu öğesi ve ilk siyasal partisi olarak yapısall kökenlerine ışık tutulmuş olup, ayrıca şimdiye kadar yapılan CHP merkezli çalışmalara yerel örgütler üzerinden bir bakış sunulmaya çalışılmıştır. Böylece bir siyasi parti olarak CHP'nin kendisinden sonraki partileşme sürecine nasıl bir etkide bulunduğu ve çok partili hayata geçiş evresinde demokratik gelişimine oranda etkilediği soruları yanıtlanmıştır. Öte yandan tek partinin ideolojik amaçlarının taşrada yansıtılması sırasında parti örgütlerinin ülke genelinde bir gözetim ve bilgi kanalı olarak kullanıldığı da dikkate alınırsa, parti örgütlerindeki iç çekişmelerin siyasal kültür oluşumunu nasıl etkilediği sorusu da bu kapsamda yanıtlanmıştır. Parti merkezinin örgütler üzerindeki teftiş ve denetim mekanizmalarının nasıl çalıştığı ve merkezin örgütlerine ne oranda hükmedebildiği de yanıtlanan diğer sorulardan olmuştur. Bütün bu soruların yanıtlanması ve incelenmesi, dönemin tek partili özelliği unutulmadan ele alınmıştır.