Enflasyon hedeflemesi yoluyla stabilizasyon: Gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomiler deneyimleri perspektifinden Türkiye ekonomisine uygulanabilirliğine bakış

Petrol şoklarını izleyen dönemde Bretton Woods sisteminin de çöküşünün ardından Dünya'da gözlemlenen yüksek enflasyon ve artan işsizlik olgusu Keynesyen politikaların terk edilmesine yol açarken, bu eğilimin kökeninde para otoritelerinin enflasyonist eğilime sahip olduğu konusunda hem ekonomistler hem de merkez bankacılar arasında görüş birliği oluşmuştur. Artan enflasyon ortamında işsizliğin de yükselmesi para otoritelerini uzun dönemde fiyat istikrarı amacının önemi konusunda hem fikir yaparken ekonomistler ve merkez bankacılar söz konusu enflasyonist eğilimlerin nasıl ortadan kaldırılacağına ve fiyat istikrarının nasıl yakalanacağına yönelmişlerdir. Siyasi otoritenin istekleri ile para politikasının fiyat istikrarı amacı arasındaki çelişki gündeme gelirken, zaman tutarsızlığı probleminin çözümü enflasyonist eğilimlerin yok edilmesi çalışmalarını yönlendirmiştir. Bu çalışmanın amacı söz konusu çözümlerden bir tanesi olan enflasyon hedefleme stratejisini teorik literatür temellerine dayanarak detaylı olarak inceleyip, gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerdeki uygulama örneklerinden yola çıkarak Türkiye ekonomisi üzerine uygulaması konusunda tartışmaktır. Fiyat istikrarını nihai amaç olarak belirleyen enflasyon hedeflemesi Yeni Zelanda önderliğinde 1990'ların başından bu yana birçok ülkede başarı ile uygulanmıştır ve giderek daha çok tartışılmaya başlanmıştır. 'Enflasyon Hedeflemesi' sistemi; merkez bankasının nihai hedefi fiyat istikrarı olarak belirlemesinin ardından bu amacın sağlanması ve sürdürülebilmesi için para politikasını belirli bir dönem boyunca seçilen sayısal enflasyon hedefi ya da hedef aralığına dayandırarak ve bunu kamuoyuna açıklayarak uygulamasıdır. Para politikasının, bir ara hedef ya da hedefler seçme zorunluluğu olmadan doğrudan nihai hedefe dayandırıldığı enflasyon hedeflemesi sisteminin enflasyonu kontrol etmeyi amaçlayan diğer sistemlerden temel farkı para politikası araçlarının geçmişş ya da cari enflasyona göre değil, gelecek enflasyona dayandırılması ve gelecekteki enflasyon hakkında rastlantısal varsayımların yapılmamasıdır. Enflasyon hedeflemesi para politikası literatüründe para otoritesinin hem enflasyonist eğilimi yok edecek, hem de kısa dönemli insiyatif kullanımı ile para otoritesinin ekonomik şoklara optimal tepkiyi vermesini sağlayacak bir strateji olarak önerilmektedir. Enflasyon hedeflemesi uygulaması hem gelişmiş ekonomilerde hem de gelişmekte olan ekonomilerde uygulanmaya donmuştur ancak, enflasyon hedeflemesinin tüm ülkelerin para politikalarına uygun olduğu iddia edilemez. Bazı ülkelerde ekonomik oluşum ve altyapı yetersizliği nedeni ile enflasyon hedeflemesi uygulamada başarı sağlamayabilir. Etkin olabilecek bir enflasyon hedeflemesi için, siyasi otorite ile para otoritesi konusunda anlaşma, özerkliğini kazanmış bir merkez bankası, gelişmiş mali piyasalar, model kullanmakta oluşturulacak yeterince geriye dönük tarihsel veri tabanı, para politikasının şeffaflığının toplum ve piyasalarla daha fazla bilgi paylaşılması yoluyla artırılması ve para politikası belirleyicilerinin plan ve hedeflerini kamuoyuna açmaları gerekmektedir. özellikle gelişmiş ülkelerde para politikası olarak enflasyonun hedeflenmesi getirdiği şeffaflık ve sorumluluk sonucunda fiyat istikrarı konusunda başarı sağlamıştır. Gelişmiş ülkelerde enflasyon hedeflemesi uygulanırken bazı ortak özelliklerden bahsetmek mümkündür. Enflasyon hedeflemesi gelişmiş ekonomilerde her zaman serbest kur rejimi ile birlikte uygulanmıştır. Bu ülkelerde para otoriteleri tam olmasa da para politikası araçlarını seçmede önemli serbestliğe sahiptirler ve merkez bankaları özerk yapıları sayesinde hükümet bütçesini finanse etmede en az sorumluluğa sahiptirler. Ancak, gelişmekte olan ekonomilerde enflasyon hedeflemesinin uygulanabilirliği halen tartışılmaya devam etmektedir. Gelişmekte olan ülkeleri inceleyen ekonomik analizlerde ilk karşılaşılan genel bulgu bu ülke grubunun birbirleri ile karşılaştırıldığında oldukça heterojen bir yapı göstermeleridir. Enflasyon oranının uzun yıllar %30- 40 gibi kronik olarak yüksele kaldığı ekonomilerde nominal değerler yapışkan olurken para politikası çok açık bir şekilde 'intibakçı' olarak uygulanmaktadır. Söz konusu koşulları taşıyan ülkelerin enflasyon hedeflemesini uygulayabilmeleri için öncelikle enflasyonu yaratan mali nedenler ortadan kaldırılmalı, sonrasında ise enflasyon daha düşük seviyelere düşürülmelidir. Türkiye ekonomisi 1980'lerin başından itibaren büyük bir değişim sürecineIll girmiştir. Uygulamaya konulan dışa açılma ve serbestleşme hareketlerine bağlı olarak büyümeci bir politika izlemiş ve bu süreç ile beraber kamu kesimi açığı da artan bir trend izlemiştir. Türkiye'de kamu gelirlerini artırmaya yönelik yapısall önlemlerin uygulamaya konulmaması ve köklü vergi reformlarının geciktirilmesi kamu açıklarının finansmanında giderek artan bir şekilde iç ve dış borçlanma ile emisyon artışına gidilmesine neden olmuştur. Ekonomik kalkınma çabalarının başlatılmasından bu yana Türkiye ekonomisinin karşılaştığı sorunların başında kronikleşmiş dış finansman açığının kapatılması gelmektedir. Kamu kesiminin yoğun borçlanma gereği sonucunda menkul kıymet yoluyla iç borçlanmaya gitmesi, Türk f finans piyasalarında borçlanma araçlarının en büyük alıcısını bankalar yapmıştır. Enflasyon hedeflemesi politikalarının uygulanabilmesi için para politikasının etkisini ön plana çıkartabilmek, bunu maliye politikaları tarafından belirlenen bir politika olmaktan çıkartmak ve siyasi karar alıcıların merkez bankasına serbesti imkanı tanıyacak ortamın oluşması için gereken en önemli şart, mali piyasalar üzerindeki mali baskınlığın giderilmesidir. Para politikası olarak enflasyon hedeflemesinin Türkiye'de başarı ile uygulanmasının önündeki en büyük engel hiç kuşkusuz mali baskınlık koşullarıdır. Merkez Bankası'nın özerk bir yapıya sahip kılınması enflasyon hedeflemesi için önemli bir adım olsa da tek başına yeterli değildir. Türkiye'de mali baskınlığın bu derece yoğun olduğu ve buna karşılık mali derinliğin de bu derece düşük olduğu bir ortamda gelişmiş ülkelerde uygulanan şekli ile enflasyon hedefleyen para politikalarının başarı ile uygulanabilmesi kısa vadede olası görünmemektedir.