Siyasi ideoloji olarak islamcılığın doğuşu (1867-1873)

19. asırda gazetelerin sağladığı yoğun iletişim ortamında; aydınların kitleleri sürükleyecek fikirleri imal etmeye başlaması ve en önemlisi Batılı ideolojilerle tanışması ile, islam toplumlarında modern çağların fikir yapısı olan ideolojiler oluşmaya başlıyor. İslamcılık adını verdiğimiz ideoloji, bu yaygın iletişim ortamında, aydınların geleneksel İslam'ı Batı'nın evrensel diye dayattığı paradigmalara göre dönüştürmeleri ile ortaya çıkıyor. Aydınlar İslamın akla uygun, evrensel olarak geçerli bir siyasal-sosyal kuram olduğunu ispatlamak için, İslam düşüncesini, geleneğini, kaynaklarını Batı'nın ortaya attığı problemler doğrultusunda ayıklamaya girişiyorlar ve sonuçta 'yeni' kuramlar geliştiriyorlar. Kitleleri kavrayıcı şekilde, islamiyetin 'millet' varlığını ihtiva ettiğini; Baü'da güçlenen 'milli' toplulukların karşılığının 'Isam milleti'nde bulunduğunu ileri sürüyorlar. Bu çerçeve içinde İslamı 'modern' bir ideolojiye dönüştürme teşebbüsü, ilk olarak Osmanlı aydınlarından geliyor. Hürriyet için Avrupa'ya kaçan, anayasalı- parlamenter bir rejimi savunan; yakın tarihin ilk devrimci-demokrat aydınlan, Yeni Osmanlılar, birçok Batılı modern kavram ve kurumu Osmanlı toplumuna taşırken, Islamdan modern bir ideoloji çıkartmaya da teşebbüs ediyorlar. Sosyal temeli zayıf siyasi taleplerle ortaya çıkan ve merkezi hükümete karşı muhalefete girişen bu aydınlar; başlangıçta kitlelerle bağ kurmak için Islami motiflere müracaat ederken, giderek taleplerini İslama dayandırmaya, sonuçta İslam'dan akla uygun siyasi bir kuram çıkartmaya çalışıyorlar. İslam'ı Batı'nın takdim ettiği evrensel değerlerle sentezlemeye çalışırken; laik anlayışın tam karşısında yer alarak, aynı zamanda geleneksel İslam'dan farklı ola- -III-rak, islami siyasetin temellerine bütünüyle yerleştirmeyi teklif ediyorlar. Batı'nm 19. asırda temsil ettiği evrensel değer ve kurumların İslam'dan karşılıklarını buluyorlar: De- mokrasi'nin yerine 'meşveret'i parlamento'nun yerine. 'şura'yı, seçim'in yerine 'biat'ı, kamuoyunun yerine 'ehli hal ü akd'i yerleştiriyorlar. Laik kanunlaştırmalara karşı İslam hukukunu savunurken, geleneksel İslam'da siyasi iktidara tanınan özerk sahaları, doğrudan şeriatin içine sokuyorlar. Bunları yaparken. hem islam düşüncesine, hem de Batı'ya seçmeci bir tavırla yaklaşıyorlar: Batı'da 19. asır pozitivizmi yerine 18. asır 'Aydınlanma' düşüncesi üzerinde duruyorlar; İslam'ın akla uygun modern bir kuram olduğunu ispatlamak için elverişli buldukları noktalarda klasik islam'a, bu kafi gelmediği takdirde selefi yorumlara, gerekli gördükçe İslam felsefesine müracaat ediyorlar. Meşruiyetini İslam'dan alan, İslam'dan aldıkları delillerle savunulan bir İslam-Batı sentezlemesine girişiyorlar. 19. asrın ikinci yansında islam dünyasının sömürgeleşmesi hızlanıyor. Batı hakimiyetine giren müslüman halklar, temsilciler göndererek Osmanlı devletinin yardımını istiyorlar. Bu yardım talepleri ve gazetenin küçülttüğü İslam dünyası imajı, İstanbul'da bulunan aydınların geliştirecekleri dünya İslam dayanışması fikrinin zeminini oluşturuyor. Batı'da gelişen ve güçlenen 'pan' hareketlerinin özendirmesiyle aydınlar, İslam'a bir milliyet prensibi ve bütün müslümanlan birleştirecek siyasi bir güç olarak bakmaya başlıyorlar. 1871 yılından itibaren İstanbul'da gazetelerde 'İttihad-ı islam' fikri etrafında, okuyucu desteği çok fazla olan bir tartışma başlıyor. Bu tartışmalar boyunca geliştirilen fikirlerden ve tartışmalarda geçen 'İslamlık fikri teşkili', 'İslamlık meslek-i mahsusu' gibi ibarelerden, gazetenin eseri olan bir kitle ideolojisinin oluştuğuna tanık oluyoruz. 'İttihad-ı İslam' etrafında geliştirilen fikirlerden, İslamcılığın, 19. asır Avru- pasında yaygın olan ideolojiler gibi modern bir milliyetçilik olarak algılanıp yorumlandığını görüyoruz. Bizim, geleneksel İslamın modern bir ideolojiye dönüştürülmesi olarak gördüğümüz bu süreç, 1867 yılında yeni Osmanlı hareketiyle başlıyor ve bu hareketin dışında yer alan, İstanbul'daki aydınlar eliyle geliştirilen 'İttihad-ı İslam' fikrinin belirli bir olgunluğa ulaştırıldığı 1873 yılında tamamlanıyor. -IV