Dünya ticaretinin serbestleşmesi sürecinde küresel rekabet sistemi ve politikaları

1990'lı Yıllarla beraber, rekabete ilişin çok-taraflı, düzenleyici bir çerçeve geliştirilmesi fikri tartışılmaya başlanmıştır. Bu tartışmaların temel amacını ise, antirekabetçi eylemlerin tanımlanarak uluslararası ticarete etkilerinin ortaya konulması oluşturmuş ve bu konuda uluslararası temel ilkelerin belirlenmesi yönünde bir eğilim ortaya çıkmışnr. Bu eğilimin ortaya çıkmasında ise, dünya ticaretindeki serbestleşme süreciyle beraber, giderek artan sayıda ülkenin piyasa ekonomisine geçmesi ve piyasalarda fonksiyonel biçimde işleyecek bir rekabet düzeninin varlığının, ekonominin verimliliğini ve dinamizmini arttırmada en başta gelen koşul olduğu inancının yaygınlaşması önemli bir rol oynamıştır. Piyasanın sadece tüketici tercihlerine göre ve üretim imkanlarına göre en etkin bir biçimde işlemesi ve böylece sosyal refahın da maksimuma ulaşması ancak belirli koşulların var olması ile mümkündür. Ancak bu koşullar mevcut ise piyasa mekanizması kaynakların optimum dağılımını sağlayacaktır; serbest rekabet koşullarından biri veya bir kaçı yoksa yani tam rekabet yerine eksik rekabet koşullan söz konusu ise, fiyatlar marjinal maliyetleri tam olarak yansıtmayacak, fiyat oranlan ile maliyet oranlan arasında sapmalar olacaktır. Dolayısıyla, piyasa ekonomisinden söz edebilmek için tüm piyasalarda rekabetin geçerli olması gereklidir. Rekabetçi model ekonomik güç sorununu da çözmektedir. Rekabetin tam olarak işlediği piyasalarda, hiçbir ekonomik birim, piyasa fiyatını etkileyemeyeceğinden öteki firmalara baskıda bulunabilecek güce de sahip olmayacaktır. Dolayısıyla, böyle bir piyasada ekonomik gücün kötüye kullanımı söz konusu değildir. Ancak gerçek durumda tam rekabet koşullarının gerçekleşmemesi, piyasa mekanizmasının rekabet sürecini korumaya yönelik olarak devlet tarafından düzenlenmesi gereğinin iktisat teorisinde kabul görmesine neden olmuştur. Bozucu ve kısıtlayıcı teşebbüs davranışlarını engelleyen ilkeler, piyasa ekonomisinin kendini ayarlayacağı, yön vereceği koşullan yaratarak piyasa sürecinin rasyonel akışını sağlar. Bu şartların gerçekleştirilmesi devletin 'rekabet politikası' olarak adlandırılan iktisat politikasının görevidir. Dolayısıyla, serbest piyasa sisteminin ayakta durmasını sağlayacak olan temel unsur devlettir. Rekabet politikası tarafından kurallan belirlenmiş oyunda piyasa güçleri, ekonomideki kaynakların optimal kullanımını gerçekleştirmeye yönelik olarak çalışacaklardır. Bu bağlamda, rekabet politikası piyasayı daha iyi çalıştırmayırv hedeflemektedir. Ancak, bütün ülkeler resmi bir rekabet yasasına ve politikasına sahip olmadığı gibi, rekabet düzenlemeleri de ülkeler arasında farkklaşabilmektedir. Gelişmiş ülkeler ise sanayileşmelerinin belirli aşamalarında rekabet yasalarını çıkardıklarından, uzun süreden beri rekabet politikası önlemlerini uygulamaktadırlar. Ancak, küreselleşme sürecinin hızlanması ile birlikte, giderek artan sayıda ülke rekabet yasası çıkarmakta ve rekabet politikası uygulamaya başlamaktadır. Dünya ticaretindeki serbestleşme, bir ülkede meydana gelen antirekabetçi bir uygulamanın diğer ülkelerin piyasalarında da antirekabetçi etkilere yol açması problemini getirmiştir. Bu nedenle, dünya ticaretindeki serbestleşme sürecinin etkin bir şekilde işlemesi için, tüm ülkelerin rekabet politikası önlemlerini uygulamaları, bu politikalar arasında belirli bir uyumun sağlanması ve bazı ortak kuralların belirlenmesi gerekli hale gelmiştir. Dolayısıyla, rekabet politikası alanında küresel bir yaklaşım benimsenmesi oldukça önemlidir. Günümüzde, rekabet alanında oluşturulacak uluslarüstü bir düzen konusunda konsensüse varıldığı söylenemez. Böyle bir sistemin içermesi gereken temel öğeler ise, özellikle, uluslararası şirket birleşmelerini ve kartelleri denetleyecek mekanizmaların oluşturulması ve böylelikle dünya çapında tekelleşmenin sakıncalarını törpüleyecek küresel kuralların getirilmesi, bu çerçevede ihracat kartellerine karşı da önlemler alınmasıdır. Doğaldır ki, bu düzenlemeler, ulusal politikaların eşgüdümüne dayalı bir işbirliği modelinin kurulmasını gerektirmektedir. Uluslararası işbirliğinin en ileri düzeyi ise, uluslarüstü bir kurum tarafından uygulanan tek bir düzenleyici çerçeve ortaya koymaktır. Dünya Ticaret Örgütü bünyesinde oluşturulabilecek bir 'Küresel Rekabet Ofisi', devletleri ihracat kartelleri, uluslararası pazardaki hakim piyasa gücünün kötüye kullanımları ve teşebbüsler arası birleşmeler konularında yönlendirebilecek ve bunlara karşı önlemler uygulayabilecektir. Öte yandan, en kapsamlı örneği, Avrupa Birliği olmak üzere, rekabet sorunlarının çözümünü öngören ve ortak bir rekabet sistemi uygulayan bölgesel entegrasyonlar bulunmaktadır. Bunlar arasında yapılacak anlaşmalar yoluyla da küresel bir rekabet rejimi oluşturmak mümkündür. Sonuç olarak, ortak kurum ve kurallardan oluşan bir rekabet sisteminin temellerinin atılması gerekliliği mutlaktır. Böyle bir projenin, yakın dönemde gerçekleşme ihtimalinin düşük olması doğruluk derecesini azaltmamaktadır.