Türk bankacılık sektörünün aktif kalitesi 2000 yılı istikrar programı

Türkiye ekonomisi uzun süreden beri devam eden yüksek enflasyonun etkisi altındadır. Başta kamu açıkları olmak üzere enflasyona neden olan yapısall bozuklukların, yaşanan enflasyon nedeniyle de giderek artması, enflasyonun atalet kazanmasına yol açmış ve bu süreç bir kısır döngü halini almıştır. Bu nedenle, 2000 yılı başında uygulamaya konan istikrar programı, enflasyonu düşürmek olan temel amacının yanı sıra, bu kısır döngünün kırılmasını hedefleyen yapısall reformları da içermekteydi. Uluslararası Para Fonu'nun diğer ülkelerde edindiği tecrübeler ışığında hazırlanmış olan bu istikrar programının en önemli yönünü, döviz kurlarındaki artışın kamu otoritesi tarafından önceden ilan edilerek baskı altına alınması suretiyle enflasyonist beklentilerin kırılması oluşturmaktaydı. Ancak döviz kurunun 'çıpa' olarak kullanılması nedeniyle literatürde 'döviz kuruna dayalı istikrar programı' olarak adlandırılan bu politikaların Türkiye'deki uygulama sonuçları, bu programları uygulayan diğer ülke örneklerinden farklı olmamış, istikrar programı ekonomide canlanma ve durgunluk aşamalarının ardından ödemeler dengesi krizi ve devalüasyonla son bulmuştur. Programın başarısızlıkla sonuçlanması, bankacılık sektöründe aktif kalitesinin yetersizliğinden kaynaklanan yapısall bozuklukları daha da artırmış, bu yapısall bozukluklar, programın başarısını engelleyen nedenlerin başında gelmiştir. Bu durum, yukarıda sözü edilen kısır döngünün, bankacılık sektöründeki uyarlaması olarak da nitelendirilebilir. Döviz kuruna dayalı istikrar programı ile bankacılık sektörü arasında karşılıklı olumsuz etkileşime neden olan aktif kalitesindeki yetersizlikler, krediler portföyü, devlet iç borçlanma senetleri portföyü ve döviz pozisyonu olmak üzere üç ana başlık altında toplanmaktadır. İstikrar programının uygulandığı dönemde, bankacılık sektöründe bu faktörlerin yol açtığı yapısall bozukluklar nedeniyle yaşanan krizi tetikleyen iki önemli gelişme üzerinde durulması gerekmektedir. Birincisi; döviz kurlarındaki artışın baskı altına alınmasının doğal bir sonucu olarak faiz oranlan üzerindeki risk priminin düşmesi, faiz oranlarında önemli düşüşlerin yaşanmasına, hatta 'negatif reel faiz' sürecinin yaşanmasına neden olmuştur. İkinci olarak ; Türk Lirası'nın aşırı değerlenmesi nedeniyle oluşan faiz-kur arbitrajından yer alanmak amacıyla 2000 yılının başında gelen sıcak sermayenin, uygulanan kur politikasına bağlı olarak öngörülenden daha fazla artan cari açığı dikkate alarak, kısa sürede, yılın sonlarına doğru yön değiştirip ülkeyi terk etmesi piyasalarda dövize karşı aşırı bir talebin doğmasına neden olmuştur. Türk bankacılık sektörünün, bu gelişmelerin yarattığı tahribatı bünyesinde eritebilecek sağlıklı bir yapıya sahip olmaması, 'sektörün kırılganlığı' olarak nitelendirilmektedir. Yaşanan gelişmeler, 2000 yılı başında uygulamaya konan istikrar programının içeriğinde, cari açıktaki gelişmeye duyarlı bir kur çıpası ayarlamasına ve kısa vadeli sermaye hareketlerine bazı kısıtlamalar getirilmesine ilişkin tedbirlere yer verilmiş olması durumunda, banakacılık sektörünün kırılganlığının azaltılabileceğini ve bu suretle de programın daha başarılı olabileceğini ortaya koymuştur. Bunun beraberinde, bankacılık sektöründe uluslararası alanda geçerli kriterler dikkate alınarak getirilen ve bu nedenle 'şablon' olarak nitelendirilebilecek uygulamalar paralelinde, Türk bankacılık sektörünün bizzat kendisine ait zaafların daha iyi analiz edilerek, mevcut sorunların giderilmesine yönelik uzun vadeli spesifik tedbirlere de yer verilmiş olması durumunda, sektörün aktif kalitesinin iyileştirilebileceği ve bu sayede de programın başarısızlıkla sonuçlanmasında etkili olan bir faktörün giderilmesinde önemli bir adım atılmış olabilecekti.