II. Mahmud döneminde (1808-1839) Bolu şehrinin sosyal yapısı

Bu çalışmada II. Mahmud Dönemi'nde (1808-1839) Bolu Şehri'nin sosyal yapısı, döneme ait olan on beş Bolu Şer'iyye Sicili temel alınarak tespit edilmeye çalışılmıştır. Bolu ve yöresine Selçuklular Devri'nde Türkler'in yerleşmesine karşın, bölgenin Türkleşmesi, daha çok buranın Orhan Gazi Dönemi'nde (1324- 1360) tamamıyla Osmanlılar'ın eline geçmesinden sonra olmuştur. Bu tarihten sonra Bolu, hızla bir Osmanlı şehri görünümü kazanmıştır. Şehrin fiziki görünümünü, daha çok XV. ve XVI. yüzyıllarda inşa olunan yapılar belirlemektedir. XIX. yüzyılın ilk yansında Bolu Şehri'nde on üç mahalle vardır. Bunlardan birisi Ermeni Mahallesi'dir. Bolu'da hemen her çeşit esnaf ve zanaatkara ait işyeri bulunmaktadır. Bunlar, genellikle şehir merkezi civarındadırlar. Bu dönemde Bolu'da yaklaşık üç yüz işyeri olduğu tahmin edilmektedir. 1808- 1839 yılları arasındaki nüfusun tespiti yapılırken, çeşitli seyyahların seyahatnamelerinde verdikleri bilgiler, avarız haneleri, 1830 Nüfus Sayımı verileri, Kastamonu ve Bolu salnameleri kullanılmıştır. Bunlardan çıkarılan ortak sonuca göre, bu dönemde Bolu Şehri'nin nüfusu 6.000 civarındadır. Şehirde Ermeniler de bulunmaktadır. Ancak nüfusun yüzde 90'dan fazlası (yaklaşık 5500 kişi) Müslüman Türkler'den oluşmaktadır. Mevcut bilgilerden anlaşıldığı kadarıyla, çeşitli sebeplerden dolayı, sancak için, hem içeriden dışarıya, hem de dışarıdan içeriye göç söz konusudur. Hangisinin daha fazla olduğu ise malum değildir. Şehir nüfusu, geçmişş dönemlerle de karşılaştırılınca, büyük artışlar göstermemektedir. Şehir ve çevresinin ekonomisi, kendine yeterli ve içe dönük bir ekonomidir. Bu ekonomiyi etkileyen iki önemli faktör, kırsal çevre ve İstanbul Yolu'dur. Bolu, bir ovanın ortasında olduğu için çevre köylerin alış-veriş ve mal mübalelesi yapabildikleri bir merkez konumundadır. Bolu'da yapılan ticaret ve sanayi faaliyetleri, Bolu'nun kapalı ekonomisinden dolayı büyük çaplı olamamıştır. Yöredeki en önemli ticaret ve sanayi kolları marangozluk ve debbağlık üzerinedir. Şehirdeki malların fiyatları incelendiğinde, araştırılan dönemin yansına kadar çok büyük artışlar görülmezken, bazı malların fiyatlarındaki düşüşler de göze çarpmaktadır. Ancak araştırılan dönemin sonlarına doğru mal fiyatları önemli bir tırmanışa geçmişştir. Halk kendisinden alınan vergilerin artmasından şikayetçidir ve ödeme güçlüğü çekmektedir. Vergi ödemede kendilerine kolaylık sağlamak isteyen varlıklı kişiler avarız vakıfları oluşturma yoluna gitmişlerdir. Bu yöntemde bir miktar para ya da arazi vakfedilmekte, geliri ile, vakfeden kişinin, vergilerinin ödenmesi yapılmaktadır. Bu dönemdeki vakıflar daha çok dini ve sosyal yapıların tamiri ile uğraşmaktadırlar. Ancak buradaki vakıf mütevellilerinin görevlerini aksattıkları görülmektedir. Ayrıca vakıfların gelirleri giderlerinden az olduğu için çoğu kez, faaliyetleri aksamaktadır. 1811 yılma kadar Bolu'yu voyvadalar yönetmiş bu tarihten sonra kurulan mutasarrıflık idaresiyle yönetim mutasarrıf ve valilere bırakılmıştır. Voyvadalar, yörede ortaya çıkan ayanlarla mücadelede başarısız olurken, mutasarrıf ve valiler daha başarılı olmuşlardır. Bolu Şehri'ndeki esnaf ve zanaatkarlar, çeşitli meslek grupları içerisinde ve lonca sisteminde faaliyetlerini sürdürmektedirler. Bunlar küçük ya da orta ölçekli işyerlerine sahiptirler. Bolu'da XVIII. yüzyılın sonlarına doğru güçlenmeye başlayan ayanlar, XIX. yüzyılın başlarında en güçlü konumlarına kavuşmuşlardır. Ancak Bolu Sancağı'ndaki ayanlar, İmparatorluğun diğer yerlerindeki benzerleri kadar güce ve sahaya sahip değildirler. Bolu valilerinin çabaları sonucu buradaki ayanlar problemi, yüzyılın ortalarına gelmeden çözümlenmiş ve ayanların nüfuzları büyük ölçüde kırılmıştır. Şehirde 500 civarında nüfusa sahip olan Ermeniler, genellikle kuyumculuk, sarraflık gibi mesleklerle uğraşmaktadırlar. Mahalleleri ayrıdır ve Bolu'nun güneyindedir. Türklerle olan ilişkilerini farklı sahalarda sürdürmektedirler.