Planlı dönemde kalkınma ve yapısal değişmenin analizi

ve SONUÇ Bu çalışmada, planlı döneme geçildikten sonra hazırlanan ve uygulanmaya konulan kalkınma planlarının yapısall değişmeye ilişkin etkileri incelenmeye çalışılmıştır. Bu anlamda, kalkınma ve planlama teorik olarak ele alındıktan sonra, özellikle geri kalmış ülkeler açısından, aralarındaki ilişki ortaya konulmaya çalışılmıştır. Yine, Türkiye'de planlama faaliyetlerinin tarihi gelişimi incelenmiş ve planlı dönemde hazırlanan kalkınma planlarını tanıtmak amacıyla, planların genel yapıları hakkında kısa açıklamalar yapılmıştır. İlaveten kalkınma ve yapısall değişmenin ne yönde gelişme gösterdiği incelenmiş, planlarda tesbit edilen politikalar ve uygulama sonuçlarına ilişkin değerlerdirmeler yapılmıştır. Ayrıca incelenen planlı dönemler, iki uzun dönem şeklinde düzenlenmiştir. Birinci uzun dönem, birinci, ikinci ve üçüncü planlama devrelerini, ikinci uzun dönem ise dördüncü, beşinci ve altıncı planlama devrelerini kapsamaktadır. Önce planlarda, kalkınma amacına yönelik politikalar ele alınmış ve değişmeler üzerinde kısa açıklamalar yapılmıştır. Daha sonra politikaların uygulama sonuçlarından çıkarılan veri setleri analize tabi tutulmuş ve bu dönemlere ilişkin sonuçlar, kalkınma ve yapısall değişme kriterleri bazında değerlendirilmiştir. Kalkınma ve yapısall değişime ilişkin sonuçlara bakıldığında, sektörler itibariyle gayri safi yurtiçi hasılada tarımın payı giderek azalan bir eğim göstermektedir. Bu cümleden olmak üzere, sanayi sektörünün payı artan bir gelişme gösterirken, hizmetler sektörünün payı ise diğer sektörlere nazaran daha yavaş bir değişme eğilimi göstermektedir. Kalkınma planlarında temel hedef olarak alınan büyüme oranının, her iki dönemde de istikrarlı bir trend izlediğini söylemek oldukça zordur. Planlanan ve gerçekleşen büyüme hızları diğer makro göstergelerle birlikte dikkate alındığında; birinci uzun dönemde, ikinci uzun döneme göre daha dengeli bir büyüme olduğunu söylemek mümkündür. Ancak her iki dönem (1963-1978; 1979 -1992) birlikte değerlendiğinde Türkiye ekonomisi açısından yapısall değişmenin tamamlandığı ya da oldukça anlamlı bir seviyeye ulaştığını ifade etmek güçtür. Türkiye'de planlı kalkınma dönemine girildikten sonra, uygulanan politikaların ekonomik yapı üzerinde meydana getirmiş olduğu değişimin analiz edildiği bu çalışmada< elde edilen verilerin yorumlanabilmesi için yukarıda ifade edildiği gibi kalkınma, planlama ve Türkiye'de planlama faaliyetleri teorik olarak ele alınmıştır. Geri kalmış toplumların kalkınabilmeleri ancak ekonomik, soyal ve kültürel 92 yapılardaki ilerlemelere bağlıdır. Ekonomik yapıdaki gelişmeler, iktisadi büyüme; ekonomik ve toplumsal verilerdeki birlikte değişim ise iktisadi kalkınma olarak adlandırılmaktadır. Bu noktada büyüme, kalkınmanın temel dinamiği olduğu için gelirdeki sürekli artış refah seviyesindeki artış anlamına gelir. Ancak, kalkınmanın gerçekleşmesi tek başına büyüme ile açıklanamaz. Yine, kalkınma ilk etapta ekonomik gelişmeye bağlı olduğu için iktisat politikalarının gücü ön plana çıkmaktadır. Bu nedenle sanayileşme ve planlama, kalkınma amacına yönelik uygulanan iktisat politikalarının önemli araçlarının başında yer alır. Yani iktisadi ve toplumsal dengesiziklere yol açan negatif dinamiklerin etkisini en aza indirmek veya yok etmek için plan ve planlama etkin olarak kullanılan politika araçlarından bir tanesidir. Bu anlamda ekonomi bilimi, az gelişmiş toplumların hızlı ve dengeli kalkınabilmeleri için planlama tekniğini geliştirmiştir. Kısaca, planlamanın üstleneceği amaç fonksiyonu, belli hedeflere ulaşmak için iktisadi ve toplumsal hayatın hangi unsurlarına ne ölçüde müdahale edileceğini gösterir. Bu amaçla ekonomik ve sosyal değişkenlere ilişkin kısa, orta ve uzun vadeli planlar düzenlenmekte ve gelecekte ulaşılmak istenen temel hedefler, politikalar aracılığı ile ortaya konulmaktadır. Bu politikalar esas alınarak da ekonomik ve toplumsal gelişmenin uzun dönemde alacağı yapısall değişime göre sayısal hedefler tesbit edilmektedir. Türk toplumunun kalkınması ve ileri düzeydeki batı ülkeleri ile rekabet edebilmesine dair fikirlerin geçmişşini Osmanlı dönemine kadar götürmek mümkündür. Ancak, Cumhuriyetin ilk yıllarında ülke ekonomisinin gelişmiş ülke ekonomilerine göre çok zayıf olması ve ekonominin geniş ölçüde tarıma dayanması durumu dikkate alınarak, sanayi üretimin artırılması için sanayi planları yapılmış ve uygulamaya konulmuştur. Daha sonra 1961 yılında Devlet Planlama Teşkilatı kurulmuş ve bu teşkilat aracılığı ile iktisadi ve toplumsal gelişmeleri kapsayacak şekilde genel nitelikli planlar hazırlanmış ve uygulamaya konulmuştur. Yani ülke kaynakları kalkınma amaçları dorultusunda tesbit edilen önceliklere göre planlanmıştır. Bu planlarda, kısa dönemlerde hedeflenen oranda gelişme sağlandığı takdirde uzun dönemde kalkınma ve yapısall değişmeyi gerçekleştirecek politikalar değerlendirilmek istenmiştir. Türkiye'de 1963'den günümüze kadar uygulanan kalkınma planları, İki uzun döneme ayrılarak, kalkınma politikaları ve uygulama yönünden değerlendirilmeye çalışılmıştır. Birinci uzun dönemde (1963-1978) hazırlanan ve uygulanmaya konulan planlarda, ağırlıklı kamu girişimciliği kaynaklı politikalarla kalkınma hamlesi 93 gerçekleştirilmeye çalışılırken; özel girişimin yeterli düzeyde gelişmediği düşüncesinden hareketle ülke kaynaklarının ancak devlet sektörünün öncülüğünde daha rasyonel kullanılacağı öngörülmektedir. İkinci uzun dönemde (1979-1992) ise özel sektör faaliyetlerinin ağırlıklı olduğu politikalarla aynı amaca ulaşmak istenmektedir. Her iki uzun dönemde de ortalama %7 oranında bir büyüme hedeflenmektedir. Toplum kalkınmasında, yerli kaynaklarla beraber yabancı kaynakların kullanılması da, bu amaç doğrultusunda büyük önem taşımaktadır. Bu itibarla dış ekonomik ilişkilerin de geliştirilmesine gayret edilmiştir. Birinci uzun dönemde dış ekonomi politikası, ithal ikamesine dayanmaktadır. Bu politikaların dışa bağımlı ve yüksek maliyetli işletmelerin kurulmasını teşvik ettiği görülmektedir. İthalat genelde temel yatırım ve ara mallarına yönelik sınırlı tutulurken, ihracat yetersizliğine bağlı olarak da dış ticaret hacminin gayri safi milli hasıladaki payı çok düşük oranlarda değişmiştir. İkinci uzun dönemde dışa açık ve ihracata yönelik politikaların uygulamaya konulması sonucunda, ihracat miktarında ilk etapta mutlak olarak büyük artışlar olmuş, dış ticaret hacminin gayri safi milli hasıla içindeki payı yükselmiş ve böylece de uluslararası ekonomik ilişkilerden yararlanma imkanı artmıştır denebilir. Öyle ki, bu dönemde önemli sayılabilecek miktarda yabancı sermaye ülkemize girmiştir. Yine, bu dönemde Türkiye ekonomisinin tarım ürünleri ihraç eden ülke durumundan, sanayi ürünleri ihraç eden bir ülke konumuna geldiği söylenebilir. Birinci uzun dönem nüfus politikasında, daha çok nüfus artış hızının düşürülmesi ve buna bağlı kantitatif önlemler üzerinde yoğunlaşıldığı görülmektedir. İkinci uzun dönemde tesbit edilen politikalar, sadece nüfus artış hızının düşürülmesine yönelik değil, aynı zamanda ülke nüfusunun eğitim, beceri, kültür ve sağlık bakımından geliştirilmesi yönündeki nitelik, amacını da ihmal etmeyen politikalardır. İki dönemde de, işsizliğin yükselmemesi için emek yoğun politikaların tercih edileceği belirtilmektedir. Ayrıca ikinci dönemde istihdam artışına ilişkin politikalarda, yerli kaynaklarla beraber yabancı kaynakların birlikte dikkate alındığı görülmektedir. Fakat her iki dönemde de, istihdam oranın yükseltilmesi için önemli sayılabilecek ve uygulama imkanı olan politikaların var olduğunu söylemek oldukça zordur. Birinci uzun dönemde fiyatlara sübvansiyon, destekleme alımları ve KİT fiyatları yoluyla müdahaleyi öngören politikalar belirlenmiştir. İkinci uzun dönemde ise tesbit edilen politikalarda, fiyatların serbest piyasa şartlarında müdahale edilmeden gerçekleştirilmesi esas alınmıştır. 94 Kısaca, planlı dönemde kalkınma ve yapısall değişme açısından ele aldığımız makro büyüklüklere ilişkin analizlerden aşağıdaki sonuçları çıkarmak mümkündür. 1. İnceleme yaptığımız dönemlerde büyüme oranları düzenli bir gelişme göstermemektedir. Nitekim, birinci uzun dönemde %2.8 (1978) ile %12 (1966) arasında dalgalanma göstermiştir(Tablo 1). Bu dönemde nisbeten plan hedeflerine yakın oranlarda büyüme sağlanabilmiş ise de; ikinci uzun dönemde negatif olarak gerçekleşen büyüme oranlarının yanında, genellikle plan hedefleriyle paralellik göstermeyen gelişmeler olmuştur. Bu durum, potansiyel kaynakların kalkınma hedefleri doğrultusunda bütünüyle harekete geçirilemediği ya da ekonomik faaliyetlerde esas alınan planların emredici ve yol gösterici karekterinin dönemin iktidarları tarafından tam uygulanamadığı şeklinde yorumlanabilir. 2. Gayrisafi milli hasıla artış hızlarında doğrusal bir gelişme gözlenmektedir (Tablo 1). Ancak bu artış hızı birinci dönemde daha yüksek iken, ikinci dönemde birincisine göre %50 oranında düşüktür. Ayrıca, iki dönemde de fert başına düşen gelir artış hızı gayri safi milli hasıla artış hızının gerisindedir. Yine, ikinci dönemde nüfus artış hızının nisbeten düşmesine bağlı olarak, fert başına düşen gelir artış hızı ile gayri safi milli hasıla artış hızı arasındaki farkın giderek küçüldüğü görülmektedir. 3. Gayrisafi yurtiçi hasılasındaki sektör paylarının önemli değişmeler gösterdiği söylenebilir. Her iki dönemde de tarımın payı azalan, sanayinin payı ise artan bir eğilim göstermiştir(Tablo 2). Hizmetler sektörünün payında ise daha yavaş bir gelişme gözlenmektedir. Bu sektör her bir dönemde gayri safi yurtiçi hasılada %50 dolaylarında bir paya sahiptir. Benzer bir durum istihdamın dağılımında da gözlenmektedir. Sanayi sektörü devamlı bir artış göstermesine rağmen, en düşük paya sahiptir. Tarım sektörünün payının giderek azalmasına karşın, işgücüne en fazla istihdam sağlayan sektör olma özelliğini her iki dönemde de korumaktadır. Hizmetler sektörü istihdam artışı en yüksek olan sektördür (Tablo 2). Bu dönemde siyasi beklentilere dayalı popülist politikaların ve uygulamaların, istihdamın büyümesi açısından daha ağırlıklı bir şekilde hizmetler sektörüne yöneltildiği düşünülebilir. Yine, istihdamın önemli bir parçası durumunda olan eğitilmiş işgücü birinci uzun dönemde %6.9, ikinci uzun dönemde ise %3.3'lük bir artış hızı göstermiştir(Tablo 1). 4. Kalkınma ve yapısall değişme büyük oranda gelir artışına, bu ise üretim yapısı ve tekniğinin geliştirilmesine bağlıdır. Birinci uzun dönemde sabit sermaye yatırımlarının %4.3'lük bir hızla artış gösterdiği ve bu yatırımlar içinde, kalkınmada 95 ikinci derecede etkili olabilecek konut sektörü yatırımlarının en yüksek artış sergilediği ortaya çıkmaktadır. Endüstriyel yapının kurulmasında, imalat sanayii yatırımlarına ağırlık verilmesi gerekirken, bu sektörün yatırım artış hızı ancak %5.7 oranında olmuştur. Bu dönemde, önem verilen enerji sektörü yatırımları %6 oranında bir hızla gelişme göstermiştir, ikinci uzun dönemde toplam sabit sermaye yatırımları artış hızında bir azalma olduğu ve sadece sağlık ve turizm sektörleri yatırım artış hızlarının birinci döneme göre daha yüksek bir artış gösterdiği dikkati çekmektedir, özellikle bu dönemde imalat ve enerji sektörü yatırımları negatif bir artış hızı göstermiştir. Yurtiçi tasarruf artış hızı (%3.8) birinci uzun dönemde, yatırım artış hızından (%4.3) daha düşük bir artış gösterirken, ikinci uzun dönemde, sabit sermaye yatırımları artış hızındaki düşme sonucu, yurtiçi tasarruflar yatırımların üzerinde bir hızla artmıştır(Tablo 1). Yine, ikinci dönemde yurtiçi tasarruf artış hızı, birinci döneme göre (%3.8'den %3.6'ya) nisbi bir azalma göstermiştir. 5. Dış ticaret ilişkilerinde, birinci uzun dönemde ikincisine göre, ithalat artış hızında (%7.6'dan %4.4'e) bir azalma, ihracat artış hızında (%5.5'den %5.7'ye) nisbi bir yükselme olmuştur. Birinci uzun dönemde ithal ikamesi politikasına bağlı olarak, ithalatın ihracattan daha fazla oranda arttığı görülmektedir, ikinci dönemde, bu durumun tersine döndüğü ortaya çıkmaktadır. Yatırım ve hammadde ithalat artış hızları birinci döneme göre düşme gösterirken, tüketim malları ithalat artış hızının önemli ölçüde yükseldiği görülmektedir. 6. Ülkemize gelen yabancı sermaye girişleri birinci dönemde dalgalı bir gelişme gösterirken, ikinci uzun dönemde yıllar itibariyle cüz'i ve fakat düzenli artış göstermektedir. İkinci uzun dönemde yabancı sermaye artış hızı %11. 3 nisbetinde olmuştuk 7. Her iki dönemde de fiyatlar genel düzeyi değerlendirildiğinde, ekonominin arzu edilen istikrara kavuşturulmadığı görülmektedir (Tablo 1). Özetle; her iki dönem birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye ekonomisi açısından yapısall değişmenin tamamlandığını ya da oldukça anlamlı bir seviyeye ulaşdığıhı ifade etmek güçtür. Bu anlamda, çalışmanın genel sonuçlarını dikkate aldığımızda, planlı kalkınma döneminde, planlanan hedefler ile gerçekleşen sonuçlar arasında tam bir paralellik kurmak mümkün görülememektedir. Bunda, Türkiye'de yaşanan siyasal istikrarsızlığın, yapısall değişmeyi gerçekleştirebilecek kısa, orta ve uzun vadeli 96 planlama politikalarındaki yetersizliğin; hemen hemen tüm planlarda var olmakla birlikte, bir türlü hayata geçirilemeyen kaynakları verimli ve etkin kullanma anlayışını, toplumun tüm üretim ve tüketim birimlerine kabul ettirilemeyişin payı büyüktür diyebiliriz. Bu nedenledir ki, ülkemizde yeni sanayileşme modelinin temel dinamikleri tartışılırken; rekabet, ileri teknoloji, bilgi birikimi, deneyim ve mülkiyet motivasyonunu esas alan, büyüme hızını ilk on beş yılda en az ikiye katlayabilen milli ve bölgesel kalkınma planları oluşturulmalıdır. Yine, 1963'den bugüne uygulanan planların aksaklıkları ele alınırken, potansiyel olarak mevcut olan ve fakat ihmal edilen değişkenleri teknik olarak iyi analiz edebilmek için bilimsel araştırmalara önem verilmelidir.