Doğal ışığın duygu durum üzerindeki etkileri, Sancaklar Camii incelemesi

oluşturduğu toplumların çevre içindeki faaliyetlerinin sonucu olarak ortaya çıkan çevre sorunları, 19. yüzyıl başlarına kadar pek hissedilmemiş, insanoğluna sorun teşkil etmemiştir. Çünkü insanlar, o dönemde doğa ile olan ilişkisini henüz kesmemiş, aksine doğa içinde büyümüş ve doğanın kucağında gelişmiştir. Günümüzde doğa ve insan arasındaki ilişkiye bakacak olursak, bu iki öğenin sürekli etkileşim halinde olup; doğal su kaynakları, bitki örtüsü, doğal ışık, temiz hava gibi doğal öğelere maruz kalan bireylerin stresinin azaldığına ve duygu durumlarının onarıldığına dair bir takım çıkarımlar yapmak mümkündür. Ulrich ve arkadaşlarının (1991) belirttiği üzere, doğal çevrelerin psikolojik faydaları üzerine birçok araştırma yapılmış ve bu çalışmalar, konu ile ilgili literatüre önemli derecede yarar sağlamıştır. Ulrich ve arkadaşları, yapmış oldukları, geçmişşte yapılmış olan bu çalışmalar sonucunda doğal çevrelerle ilgili olarak psiko evrimsel bir teori oluşturup, ismini Stres Kurtarma Teorisi olarak belirlemişlerdir. Stres kurtarma teorisinde Ulrich'e (1991) göre stresin azalması, dolayısıyla stres durumundaki iyileşme; hem psikolojik hem de fizyolojik olarak bir iyileşme ve onarıma sebebiyet vermektedir. Onarım, psikolojik ve fizyolojik uyarılma ile karakterize edilen durumların iyileşmesi şeklinde yorumlanabilmektedir (Ulrich, 1981). Doğa; öğeleriyle birlikte bir bütün olarak insanların üzerinde olumlu bir etki yaratmakta, duygu durumları üzerinde kayda değer olumlu etkiler oluşturmaktadır. Konu ile ilgili çalışmalar incelendiğinde belirtilmelidir ki; duygu durumdaki onarım doğal çevrelerde olduğu gibi, ibadethaneler gibi yapılı çevrelerde de tespit edildiği görülmektedir. Bu durumun sebeplerini henüz tam olarak belirtmek mümkün olmasa da, mevcut literatüre dayanarak yapılı çevrenin bir takım olumlu etkilerinin sebepleri arasında doğal öğelerin varlığının rolü olabileceği düşünülmektedir. Doğal ışık; Tanrı'nın ilk yaratılış eylemi olduğu bilinmektedir ve Tanrı'nın diğer adı olarak kullanılır. Tasarım öğelerinden birini oluşturan ışık, ayrıca ibadethane tasarımına yönde verebilmektedir. Örneğin; ibadet edenleri bir yere toplama, dolayısıyla ibadetlerini gerçekleştirecek yere yönlendirme, manevi bir atmosfer oluşturma ve kutsal anlamı vurgulamak için doğal ışıktan yararlanılabilir. Dinlere bakıldığında da bütün dinlerde; Tanrı'nın varlığı çeşitli sebeplerle ışığa dayanmaktadır. Dolayısıyla, ibadethanelerin doğal ışık ile ilişkisi sıklıkla irdelenmiştir. İnsan duygu durumunun, içerisinde yaşanılan ve çalışılan mekanlardaki doğal ışıktan etkilenebileceğini belirtilen çalışmaların sonuçları göstermektedir ki; yapılı çevredeki doğal ışık miktarının, stresi azaltması dolayısıyla duygu durumunun onarılmasında önemli bir rolü olabileceği, bunun da sağlıklı iç mekanların tasarlanmasında etken olması gerektiği düşünülmektedir. Yapılı çevrelerden olan ibadethanelerde yararlanılan doğal ışığın, duygu durumu üzerine etkisinin var olduğu düşünülmektedir. Çalışma doğal ışığın duygu durumu üzerine etkilerini inceleyip, karşılaştırabilmek için 2 farklı dönemde yapılmıştır. Çalışma kapsamında, 2 farklı dönemde Sancaklar Camii'ni ibadet amacıyla kullanan, yapay ışığa maruz kalınan dönem olan gece; 94, doğal ışığa maruz kalınan dönem olan gündüz; 137 katılımcı ile toplamda; 231 farklı kişiye, 6 farklı veri toplama gününde (gündüz; 22 Temmuz- 5 ve 12 Ağustos 2016, gece; 8-9- 10 haziran 2018) toplamda 6 gün, yapılı çevredeki mevcut ışık ve duygu durum arasındaki ilişki irdelenmiş olup, konu hakkında literatüre katkı sağlanmaya çalışılmıştır. Çalışmanın 2 farklı ışık durumunda incelenmesinin sebebi; duygu durumların doğal ve yapay aydınlatma üzerindeki etkilerinin karşılaştırılıp, doğal ışığın insan duygu durumu üzerindeki etkilerinin varlığı tespit edilmesi hedeflemiştir. Gece ve gündüz ziyaretçilerine yönlendirilen anketlerden ilki Demografik Özellikler Anketi, bir diğeri Pozitif Negatif Duygu Durum Ölçeği, son anket ise bu çalışma için özel hazırlanmış olan Aydınlatma Anketi'dir. Her bir veri toplama gününde Pozitif ve Negatif Duygu Durum Ölçeği, ibadethane ziyaretçilerine yapıya girmeden önce ve ibadetlerini gerçekleştirdikten sonra verilmiş olup; kişilerin duygu durumunda beklenen olası değişiklikler tespit edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen veriler, ibadet sonrası Aydınlatma Anketi'nin ayrıca uygulanmasıyla toplanan veriler karşılaştırılmış ve aralarında istatistiksel ilişki tespit edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular, ibadethanenin kullanıcıların duygu durumları üzerinde olumlu etkilerinin olduğu ve bu etkilerin iç mekanda maruz kalınan yapay ışığa göre doğal ışık ile daha fazla ilişkilendirilebileceğini göstermiştir.