Tek parti dönemi Türk basınında partileşme süreci

Türkiye'de 1923- 1945 döneminde demokrasinin gelişimiyle paralel olarak ortaya çıkan partileşme süreci ve bu konudaki girişimlerin incelendiği tezde, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi döneminden çok partili hayata geçişin gerçekleşmesine kadar geçen süre zarfında hangi partilerin siyasi yaşam mücadelesi verdiği değerlendirilmeye çalışılmıştır. Konunun başlığında da belirtildiği gibi basının bakış açısından partileşme süreci incelendiğinden dolayı, burada tezin kapsamı çerçevesinde ortaya konulan partileşme hareketleri, dönemin ulusal basınının noktayı nazarından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Milli Mücadeleyi yürüten ve başarıyla tamamlayan Birinci Meclis'te, bu süre içerisinde ciddi şekilde muhalif hareketler görülmemişti. Fakat İstiklal Mücadelesi sona erdirildikten sonra, rejimle doğrudan alakalı meselelerin gündeme gelmeye başlamasıyla birlikte, Meclis'te gruplaşmalar ve iktidara karşı eleştiriler başlamıştı. Köklü değişim niteliğinde İnkılapları yapabilecek kadronun Birinci Dönem Milletvekilleri olamayacağı açıktı. 1923'te seçimlerin yapılmasından sonra Birinci Meclis'teki muhalefet saf dışı bırakılmış ve yerine İnkılapçı milletvekillerinden oluşan II. Dönem TBMM açılmıştır. Fakat Cumhuriyet'in ilanı ve Halifeliğin Kaldırılması gibi rejimi doğrudan ilgilendiren İnkılapların yapılmasından sonra Meclis'te yeniden muhalif düşünceler oluşmaya başlamıştır. Hem Mustafa Kemal'in 'tek adamlığına hem de İktidar partisi olan Halk Fırkası'nın politikalarına karşı muhalefet ederek teşkilatlı bir şekilde ortaya çıkan ve daha sonra da partileşerek Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası adını alan muhalefet hareketi, Halk Fırkası'nı ciddi şekilde eleştirmeye başlayacaktır. Şeyh Sait İsyanı ile ilişkilendirildikten sonra Haziran 1925'te kapatılan TCF, cumhuriyetin ilk yıllarındaki demokrasi anlayışının olgunlaşmadığını ve çok partili hayat denemesinin başarılı olmadığını göstermiştir. 1924'te bir de Abdülkadir Kemali Bey'in kurmaya çalıştığı Müdafaa-i Umumiye Fırkası siyasi hayata girme mücadelesi vermiş fakat başarılı olamamıştır. 242 Muhalefetin susturulmasından sonra 1930 yılında yaşanan sosyal ve ekonomik sebeplerinde etkisiyle Mustafa Kemal, arkadaşı Fethi Bey'e Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurdurmuştur. 'Güdümlü Muhalefet' olarak anılan SCF, muhalefetin boyutlarını göstermesi açısından CHF'ye Türk toplumunun içinde bulunduğu durumu bir yönüyle daha net görmesini sağlamıştır. Cumhuriyet Halk Fırkası açısında tek parti rejimini yerleştirmede bir dönüm noktası niteliğinde olan Türk Ocakları'nın kapatılıp Halkevleri'nin kurulması da yine bu dönemde yapılmış önemli bir icraattır. SCF'nin kendi kendini fesh etmesinden sonra 1930- 1931 yıllarında yine küçük çaplı da olsa parti kurma teşebbüsleri olmuştur. Abdülkadir Kemali Bey, Ahali Cumhuriyet Fırkası'nı kurmuş, Mimar Kazım Tahsin Bey, Türk Cumhuriyet Amele ve Çiftçi Fırkası'nı kurmaya çalışmış, Arif Oruç ise Laik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Fırkası'nı kurmaya çalışmıştır. Ayrıca çok partili hayata geçmeden önce Nuri Demirağ'ın 1945'te, Milli Kalkınma Partisi'ni kurması, Demokrat Parti kurulmadan önce bir anlamda çok partili hayata geçişte örneklik etmiştir denilebilir. 243