Küreselleşme sürecinde haksız vergi rekabetinin Türkiye'deki vergi kayıp ve kaçağı yönünden yansımaları ve soruna ilişkin çözüm önerileri

1970'li yıilann sonlannda başlayan dış ticaret ve finansal piyasalardaki serbestleşme süreci, iletişim teknolojisindeki yeniliklerin de katkısıyla, uluslararası ekonominin bütünleşme sürecine girmesine neden olmuştur. Dolaylı ve dolaysız sermaye yatırımlarının hızla artması, uluslararası şirketlerin dünya ticareti içindeki paylarının artış göstermesi, yeni üretim, yönetim ve dağıtım kanallarının gelişmesi küreselleşme sürecinin hızla artmasına neden olmuştur. Bu gelişmede en büyük katkı şüphesiz iletişim, ulaşım ve bilgisayar teknolojisinde meydana gelen yeniliklere ve bu unsurların maliyetlerinde meydana gelen düşüşe aittir. Küreselleşme ve bu bağlamda artan faktör hareketliliğinin etkilediği alanların başında vergiler gelmektedir. Üretim faktörleri hareketliliği, ülkelerin vergi matrahlarının hareketliliğinde de büyük ölçüde serbestlik meydana getirmiştir. Uluslararası vergi rekabetini arttırmıştır. Vergi rekabetinin kamu harcamalarını belirli bir düzeyde tutmaya hükümetleri zorlaması gibi olumlu sayılabilecek yönü yanında, bir sorun olarak gündeme gelen zararlı vergi rekabeti de söz konusudur. Küreselleşme vergi kaçakçılığı ve vergiden kaçınma yollarını arttırması nedeniyle, ülkelerin vergi gelirlerini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Sınır ötesi sermaye hareketliliğinin artması, elektronik ticaretin gelişmesi, uluslararası şirketler tarafından kullanılan transfer fiyatlaması uygulamalarının artması ve karmaşıklaşması, vergi cenneti ve tahrip edici vergi rejimi uygulamaları ve mobil haldeki sermaye ile işgücünün ülkeler arasındaki vergi yükü farklılıklarına daha duyarlı hale gelmesi ülkelerin veri toplama kapasitesinin azalmasına neden olmaktadır. 1990'lardan sonra ÖECD ve AB gibi organizasyonlar zararlı vergi rekabetini ağırlıklı olarak irdelemeye başlamışlardır. Bir vergi rekabetinin zararlı olup olmadığını belirlemek üzere genel kabul görmüş bazı kriterler belirlenmiştir. Zararlı vergi rekabeti uygulamaları OECD'nin belirlediği çerçevede, vergi cennetleri ve tercihli vergi rejimleri olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Zararlı vergi rekabeti bir takım ekonomik, mali, sosyal ve siyasal sorunlar oluşturmaktadır. En önemli sorunların başında, birey ve şirketlerin yatırım kararlannda çarpıklıklara yol açan 'mali bozulmadın oluşmasıdır. Bu durum kamu maliyesi için önemli sorunlar meydana getirmektedir. Yine zararlı vergi rekabeti, etkin vergileme ve kaynak dağılımını bozan dışsallıklar oluşturmaktadır ve vergi rekabeti, vergi yükünü hareketli üretim faktörlerinden daha az hareketli ve/veya hareketli olmayan faktörlere doğru kaydırmaktadır. Vergi rekabetinin gerek AB gerekse OECD içinde oldukça yaygın olduğu görülmektedir. Haksız vergi rekabetini kaldırmanın ülkeler arasında ikili işbirliği dışında küresel bir yaklaşımla alınacak önlemler doğrultusunda giderilebileceği anlayışıyla, OECD ve AB çerçevesinde bir takım çalışmalar yapılmıştır, özellikle OECD'nin önemli çalışmaları olmuştur. OECD tarafından 1998 yılında oldukça geniş kapsamlı bir haksız vergi rekabeti raporu hazırlanmıştır. Bunu 2000 raporu izlemiştir. Raporlara göre OECD ülkeleri arasında yeknesak bir vergi uygulaması öngörülmüştür. OECD tarafından hakiz vergi rekabetini önlemek için bir takım yaptınm kararlan alınmıştır. Zararlı vergi rekabetine Türkiye açısından bakıldığında, her ne kadar uygulanan vergi oranlan düşük gözükmekte ise de, sosyal güvenlik, ve diğer vergisel yükler eklendiğinde, AB ülkelerinde uygulanan ortalama oranların bile üzerinde vergi oranlanna sahip olması yanında, Türkiye'de banka işlemlerinin gizliliği ve ticari gizlilik kuralları, nakit kontrolü ve vatandaşlık ve vergi numarası zorunluluğu uygulamaları nedeniyle de vergi cenneti olma ihtimali görünmemektedir. Vergi rekabetinin diğer önemli bir konusunu oluşturan tercihli vergi rejimi açısından da Türkiye'ye bakarsak, OECD tarafından Türkiye'deki Serbest Bölgeler Rejimi ve istanbul Kıyı Bankacılığı Rejimi potansiyel zararlı vergi rekabeti uygulaması olarak belirtilmiştir. Serbest Bölge rejimi ile ilgili uygulamanın Türkiye açısından dış ticaretin ve istihdamın gelişmesinde çok önemli katkısı olmuştur. 2002 yılı itibariyle serbest bölgelerdeki ticaret hacmi 12 milyar dolar civarına ulaşmıştır. Ülkemiz için çok faydalı olan serbest bölge uygulaması, diğer ülkeler açısından zararlı vergi rekabeti oluşturması nedeniyle OECD tarafından 2003 yılı Nisan ayı itibariyle kaldırılması istenmiştir. Bu doğrultuda 06.02. 2004 tarih ve 25365 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak aynı gün yürürlüğe giren 5084 sayılı 'Yatırımların ve istihdamın Teşviki ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun' ile tanınan ayrıcalıkların faaliyette bulunanlar için 2009 yılına, yeni faaliyet göstereceklerin de AB' ne tam üyeliğin gerçekleşmesine kadar, serbest bölgelere tanınan bazı vergisel ayrıcalıkların kaldırılacağı belirtilmiştir.