The Mechanism of homogenisation of the 17 th century Ottoman house in Anatolian cities

Bu çalışma, genel kabul görmüş ve kimisi önyargılı değişik etiketler altında incelenmiş olan Osmanlı konutuna başka bir açıdan yaklaşmayı amaçlamaktadır. Çalışmanın başlangıcında geniş bir coğrafi mekana yayılan bir konut tipinin hangi mekanizmalar eliyle bu yayılımı kazandığı sorulmuştur. Giderek bu konutu, İmparatorluğun 17. yüzyıldaki örgütsel strüktürünü inceleyerek anlamaya yönelinmiştir. Bu çalışmanın toplam beş bölümden oluşan bir kuruluşu vardır. Birinci bölümün ilk satırlarında bu konuda çalışan bir araştırmacının daha başlangıçta karşına çıkan bilgi boşluklarının ve büyük belirsizliklerin altı çizilmiştir. Sonra, yöntemin, üzerine temellendiği bir tarih anlayışı ana hatları ile tarif edilmiştir ki, bu tarif bir mimarlık nesnesini geleneğin içinde değil, tarihin özgül koşullan içinde anlamak düşüncesini vurgulamak için gerekli görülmüştür. Yöntemin ise, toplam 1 1 değişkeni ve üç ayrı bakış açısını içeren bir sistemin içinde yer aldığı ve konutu, üretim süreci içindeki aktörlerin ve mekanizmaların incelenmesi yolu ile kavrayan bir yaklaşım olduğu belirtilmiştir. Daha sonra, bu çalışmanın kurgusu içinde ele alınması düşünülmemekle birlikte, üzerinde dönen tartışmalara katılmamanın da çok güç olduğu evrim teorilerinin, diğer bir deyişle köken sorununun ardında yatan süreklilik önermesi kısaca eleştirilmiştir. Nihayet, bu çalışmanın zamanda ve mekanda belirlediği sınırlar bu bölümün son başlığı altında gösterilmiştir. İkinci bölümde, 17. yüzyılın konu ile ilgili olduğu varsayılan özgül koşullan ile Osmanlı-Anadolu kentinin fiziksel yapısı ve idari örgütlenmesi hakkında fikir verebilecek nitelikte genel bir giriş yapılmıştır. Bir yanda büyüme ve genişleme üzerine kurulu bir imparatorluk, altın çağını yaşarken, diğer yanda da ekonomik krizler, kısır bir düşünce ortamı, aşın nüfus artışının baskılan ve isyanlar bu bünyeyisarsmaktadır. Bu dönemde olağanüstü bir gelişme gösteren Anadolu kentlerinin doku özellikleri, altyapısı, merkezi ve mahalleleri ile konut mülkiyeti, vergi düzeni ve yönetim şekli kısaca anlatımıştır. Üçüncü bölüm, Osmanlı konutunu merkez-çevre ilişkileri açısından yorumlayan bir yaklaşım içinde imparatorluğun yapı üretimi alanındaki örgütsel strüktürünün ayrıntılarını içermektedir. İmparatorluğun tek egemen kenti olan başkent İstanbul, her alanda olduğu gibi yapı üretim alanında da sarayın yarattığı konut model ve standartlarını taşraya ihraç eden bir merkezdir. 15. yüzyılın ikinci yansından başlayarak çalışan bu mekanizmanın Anadolu'daki etki alanları, model ve lüks öğelerinin yayılımında yollar ve talep çevresi taşra yöneticileri anlatılmıştır. Yapı üretim alanının merkezde ve taşrada görevli aktörleri olan 'kadı'nın ve mimarların, standartların uygulanmasındaki müdahale yetkilerinin ve sorumluluk sınırlarının genişliği gösterilmiştir. İnşaat esnafı da benzer bir örgütsel strüktürün bir parçası olarak üretim yapmaktadır, üretimi denetlenmektedir ve zaman zaman savaşlarda ve merkezdeki inşaatlarda görevlendirildikleri için sanıldığının aksine ülke içindeki hareketliliği de yüksektir. Devlet, inşaat malzemelerinin de içinde yer aldığı üretim ve ticaret faaliyetlerini 'inuhtesip' aracılığıyla denetlemektedir. Bu bölümde son olarak devletin yapılaşmaya ilişkin müdahaleleri, malzeme alımındaki öncelik hakkı, malzeme standartlarım ve işçilik ücretlerini belirlemesi fermanlarla örneklenerek anlatılmıştır. Dördüncü bölüm ise 17. yüzyıl Osmanlı- Anadolu kent konutunun yapımı üzerine bir betimlemeyi içermektedir. Önce Açık Sofalı Konut Tipinin bu dönemdeki varlığına ilişkin birkaç bulgu sıralanmış sonra da bu konutun yapım sürecinin restitüsyonu yapılmıştır. Bunun için 17. yüzyılın ve erken 18. yüzyılın konutlarının rölövelerine ve bu konutlar üzerine yapılan bölgesel çalışmalara dayanılmıştır. Sonuç bölümünde üç ayaklı bir yorum seti yer almaktadır. Bu yorum setinin ilk ayağında Osmanlı konutunu açıklama iddiasındaki iki ana yaklaşım özetlenmiş ve bu çalışmanın söz konusu yaklaşımlar içindeki tavrı ve duruşu belirlenmiştir. Buna ek olarak, 17. yüzyıl Osmanlı- Anadolu kentinde konutun, örgütsel determinizm olarak da nitelenebilecek bir yaklaşım içinde yorumlandığı belirtilmiştir. İkinci ayak bu örgütsel deterministik yaklaşımın merkez-çevre ilişkileri içinde açıklayabildiği bir mekanizmanın Osmanlı konutunu taşraya homojenize ettiğini anlatmaktadır. Bu görüş mevcut olmakla birlikte daha çok Orta Sofalı Konut Tipini açıklamak için kullanılmaktadır. Bu çalışmada ise, bir konut modeli olarak Açık Sofalı Konut Tipinin, 15. yüzyılın ortalarından başlayan homojenizasyon sürecinin ilk durağı olduğu düşünülmektedir. Açık Sofalı Konut Tipini yerel-bölgesel bir geleneğe bağlayan yaklaşımında, bu çalışmanın dayandığı tarih anlayışının üst eleştirisi yoluyla aşılmış olduğu düşünülebilir. Her dönem kendisine aittir. Yorum setinin üçüncü ve son ayağında ise böyle bir homojenizasyon süreci ve örgütsel strüktürün içinde beliren 17. yüzyıl Osmanlı Anadolu Kenti Açık Sofalı Konutunun yerelliği ne duyulan yerleşik inanca bir soru yöneltilmektedir. Bu konutun yerel olduğu kadar yerel olmadığının da farkında olunmalıdır.