Karia tanrıları ve kültürleri

Karia siyasi tarihinde görülen yoğun değişikliklerin bölgenin dinsel yaşamını da aynı ölçüde etkilemiş olduğu bilinmektedir. Özellikle İ. Ö. 900 yıllarına doğru, Anadolu'nun güneybatısında yer alan Karia kıyılan kıta Yunanistan ve Adalardan gruplar halinde gelen göçmenler tarafından iskan edilmeye başlar ve buralarda yaşayan yerli halk bölgenin daha güvenli ve ulaşılması zor iç kesimlerine çekilmek zorunda kalır. Kolonilerin ana kentlerine özellikle dini bakımdan bağlı oldukları göz önünde tutulacak olursa, Yunanistan ve Adalardan gelen göçmenlerin Karia'ya tanrılarını da birlikte getirmiş olmaları doğaldır. Bunların bir kısmı Zeus, Anemi s, Aphrodite gibi İ. Ö. 1. yüzyıl ile sonraki yıllara ait sikkeler üzerindeki tasvir şekillerinden veya sembollerinden anlaşıldığı üzere, yerel tanrı ve tanrıçların yerini almış fakat Klasik ve Hellenistik dönemlerde, Hellen etkisi kuvvetli olduğu için Hellen kimlikleri ile betimlenmişlerdir. Ancak yerel tanrılardan olan Sinuri, Kanebos ve Gerga geç dönemlere kadar yerel niteliklerini korumuşlar ve hiçbir zaman Yunanlı bir tanrı ile tanımlanmamışlardır. Anadolu'daki diğer kentlerde olduğu gibi Karia kentlerinde de sikke basımının ilk başlarından itibaren Hellen kültürünün nüfuzu altında bulunduklarından bu kentlerin sikkeleri de Hellen modeline göre basılmışlardı. Toplam elli iki Karia kentinden otuz dokuzu çeşitli dönemlerde kendi sikkelerine sahipti. Bu kentlerin sikke tipi bazen kentin kutsadığı tanrı, tanrıça ya da kahramanlar, bazen de kentin yöresel zenginliğine ve ekonomik kaynağına işaret eden bir ürün olabiliyordu. Bazı durumlarda sikkenin arka yüzünde, ön yüzdeki tanrı ya da tanrıçanın hayvan, bitki veya herhangi bir nesne olan attribütü yer almaktaydı. Ön yüzünde Zeus başı bulunan Mylasa sikkesinin arka yüzünde çift ağızlı balta ya da kartal görülmektedir. Ayrıca, sikke üzerinde tanrının kendisi yerine yalnızca attribütü de yer alıyordu. Alabanda kenti sikkelerinde bazen kasisiz üç ayak ve lir bazen de bu sembollerin temsil ettiği Apollon olduğu görülmektedir. Karia kentlerine ait sikkeler içinde Homonoia denen anlaşma, dostluk ya da ittifak sikkeleri önemli bir yer tutarlar. İki ya da üç kentin aralarında yaptıkları anlaşmayla bastıkları bu sikkelerin ön yüzünde o sırada tahtta bulunan Roma İmparatorunun portresi yer alırken arka yüzünde sikkeyi basan kentlerin adı ile bu kentlerin tanrıları bulunur. Aphrodisias- Ephesos ve Aphrodisias-Antiokheia sikkelerinde Aphrodite, Halikarnassos-Samos sikkesinde Zeus Askraios ve Hera ; Halikarnassos-Kos sikkesinde Apollon Kitharoedos ve Asklepios, söz konusu kentlerde benimsenmiş tanrı ve tanrıçaları göstermektedir. Belgelerin büyük çoğunluğunun ait olduğu Roma İmparatorluğu döneminde, özellikle Hadrianus zamanında, diğer eyaletler gibi Karia'nın da büyük bir gelişme yaşadığını görmekteyiz. Bu kalkınmanın başlıca nedeni İ. S. 2. yüzyıldan 3. yüzyılın ortalarına kadar devam etmiş olan barış ortamıdır. Bu uzun sükunet döneminin sağladığı ekonomik refah sonunda bölge kentlerinde büyük bir kültürel ve dinsel gelişme meydana gelmiştir. İmparatorluk döneminde Bargylia, Euromos, Hydissos, Hyllarima, Kaunos. Keramos, Knidos, Mylasa, Panamara ve Stratonikeia kentlerinde yapılmış olan büyük tapınaklardan anlaşılacağı üzere Klasik ve Hellenistik dönem tanrıları ve tanrıçaları bu dönemde de büyük saygı görmüşlerdir. İmparatorluğun eyaletlere verdiği önem ve gösterdiği propaganda amaçlı hoşgörü sonucunda, yerel tanrılar yeniden canlanmıştır. Örneğin Stratonikeia'ya bağlı Panamara' nın yerel tanrısı Zeus Panamaros'un ya da Mylasa baş tanrısı Zeus Karios'un İ. Ö. S. yüzyılda sönükleşen kültünün İ. S. 1. yüzyılın başında yeniden önem kazanması ; ya da Zeus'un Hellenistik dönemde sikkeler üzerinde Hellenize olmuş kıyafetleriyle gösterilirken, İ. S. 2. ve 3. yüzyıllara ait sikkelerde ilkel kült heykeli olarak betimlenmesi bu canlanışı ifade etmektedir. Karia bölgesi kentlerinde tapınım gören Mısır kökenli tanrıların buraya İ. Ö. 3. yüzyılda, Ptolemaioslar döneminde nüfuz ettikleri kabul edilmektedir. Ancak, bu dönemde Mısır'ın güneybatı Anadolu'daki hakimiyeti kuvvete değil, bölge kentleriyle yapılan antlaşma ve paralı askerlik görevine dayanmaktadır. Mısır tanrıları Isis ve Sarapis'in tapınım gördükleri Karia kentleri Knidos, Halikarnassos, Bargylia, Mylasa, Iasos, Apollonia Salbakos, HerakJeia Salbakos, Harpasa, 306 Kidramos. Attuda. Antiokheia ad Meandrum, Alında ve Aphrodisias'tir. Karia kentlerinde sınır komşusu Phrygia'nın tanrıları ve kültleri de bulunuyordu. Özellikle sikke betimlemeklerinde Phryg giysisi ve şapkası giymiş olan ay tanrısı Men Antiokheia ad Meandrum, Aphrodisias, Trapezopolis, Attuda ve Tabai'da benimsenmiştir. Aynı kentlerde Phryglerin ana tanrıçası olarak bilinen Kybele tapmımı da vardır. Kybele, esasen Büyük Ana Tanrıça olarak kabul edilen Kubaba'nın Ion lehçesinde değişmiş biçimidir ve Anadolu'nun en eski dönemlerinden beri çeşitli adlar altında mevcut olmuştur. Attuda' da tapınım gören ve çoğu kez Dionysos ile özdeşleştirilen bir başka Phrygia tanrısı da Sabazios'tur. Bu çalışma, epigrafık ve nümizmatik bulgularla sınırlı kalmayıp antik çağ yazarlarının eserleri, heykel, adak eşyaları ve yapı kalıntılarını da veri olarak incelemeye katılarak bütünsel bir bir çerçevede gerçekleştirilmiştir. Eldeki belgelerin bir bütün olarak değerlendirilmesi, İ. Ö. 5. yüzyıldan İ. S. 3. yüzyıla kadar olan zaman kesitinde Karia'da saygı görmüş çoğu Hellen kökenli tanrı ve tanrıçanın yerel tanrılarla ne şekilde kaynaşarak yerleştiğini belgelemektedir. Bu izlerin İ. S. 3. yüzyıla kadar sürebilmesi ise yerel kültlerin ne kadar köklü ve ne derece etkin olduğunu göstermektedir. 307