Trakya Bölgesi şaraplık üzüm üretim ekonomisi ve pazarlaması üzerine bir araştırma

Türkiye şarap üretiminde önemli bir payı olan Trakya bölgesinde şaraplık üzüm üreten tarım işletmelerinin bazı şaraplık üzüm çeşitleri bazında üretim teknikleri ve pazarlamasına ilişkin olarak araştırma yapılmasının yararlı olacağı belirlenmiştir. Araştırmada bölgenin şaraplık üzüm üreten tarım işletmelerinin yoğunlaştığı alanlar saptanarak, bu alandaki bağı olan tarım işletmeleri araştırmanın populasyonunu oluşturulmuştur. Bölgedeki kamu sektörü şarap işletmelerinin üzüm alımları içerisinde %89, 21 paya sahip olan ilk dört üzüm çeşidinin Yapıncak, Semillon, Cinsaut ve Papazkarası çeşidi olduğu belirlenmiş ve araştırma bu dört çeşit bazında değerlendirilmiştir. Araştırmada incelenen tarım işletmelerinin diğer tarımsal faaliyetleri araştırma kapsamı dışında bırakılarak, işletmelerdeki üzüm üretim dalı genel olarak, şaraplık üzüm üretim tekniği ve ekonomisi ile pazarlanmasma ilişkin mevcut durum ve sorunlar ise çeşit bazında araştırılmıştır. Değerlendirmede tabuler yöntemin yanında regresyon ve varyans analizi yöntemlerinden yararlanılmıştır. Araştırmaya ilişkin gerekli veriler, araştırma bölgesinde bağcılık yapan 5885 adet tarım işletmesinden tabakalı rastlantısal örnekleme yöntemi ile seçilen 121 tarım işletmesi ve tam sayım yöntemi sonucu 34 şarap işletmesinden yüz yüze görüşme sonucu elde edilmiştir. Yapılan anketlerde, üreticilerin 1991- 1992 üretim dönemine ilişkin kesitsel değerleri kullanılmıştır. Tarım işletmelerinin tabakalandınlmasmda işletmelerdeki bağ alanı miktarları kullanılmıştır ve buna göre bağ alanı 1-5, 6 -15, 16 -30, 31-60 ve 60 dekardan fazla olanlar olmak üzere 5 işletme tabakası oluşturulmuştur. Araştırmada bağ alanlarına göre yapılan bu gruplandırma, işletmelerin genel sosyo-ekonomik özelliklerinin değerlendirildiği bölümlerde kullanılmıştır. Üzüm çeşidi bazında yapılan analizlerde ise bu gruplandırma dikkate alınmamıştır. Yapılan analizler sonucunda tarım işletmelerinde işletmecilerin yaş ortalamasının 52 ,46, öğrenim süresinin 5,35 yıl olduğu saptanmıştır. Çiftçi ailesinin 102 ortalama nüfusunun 4,07 kişi ve bu nüfusun %50,71'inin kadın, %49,29'unun erkek nüfus olduğu belirlenmiştir. İncelenen işletmelerde tarım dışı işgücü kullanımının %3,55 ve işletmede kullanılabilir potansiyel aile işgücünün %95, 92 olduğu saptanmıştır. İşletmeler ortalamasına göre üreticilerin %13,12'si işletme dışı tarımsal işgücü, %9,92'si işçi veya memur, %11,57'si emekli maaşı, %9,92'si ticaret veya hizmet sektörü, %4,13'ü şarap işletmesi geliri elde etmektedir. İncelenen işletmelerin arazi varlığının ortalama 77,63 dekar olduğu ve bunun %50,32'sinin tarla ürünleri ekim alanı, %49,69'unun bağ alanı olarak değerlendirildiği saptanmıştır. İşletmelerdeki bu ortalama değerlerin Şarköy ilçesinde farklılık gösterdiği ve ilçelere göre yapılan işletme gruplandırması sonucunda Şarköy ilçesindeki incelenen işletmelerin arazilerinin %74, 54 oranında -ihtisaslaşmadan söz edilebilecek bir düzeyde- bağ alanı olduğu belirlenmiştir. İşletmelerde yalnızca üzüm üretim dalında kullanılan alet makina varlığı incelenmiş ve işletmelerin %53,44'ünde tarla, %32,23'ünde bahçe traktörü, %32,33'ünde motorlu pülverizatör, %99,93'ünde sırt pompası bulunduğu saptanmıştır. Ayrıca üzüm üretim dalında özellikle toprak işleme ve taşımada kullanılan iş hayvanlarından at, işletmelerin %17,36'sında, eşek ise %7,44'ünde bulunmaktadır. İncelenen işletmelerde ortalama bağ alanının 15,39 dekar, bağ parsel sayısının 2,93 ve parsel büyüklüğünün 5,44 dekar olduğu, bağ parsellerinin %92, 09 oranında tek üzüm çeşidi ile tesis edildiği saptanmıştır. İşletmelerde ortalama 2,12 üzüm çeşit bulunduğu ve işletmedeki bağ alanı arttıkça çeşit sayısının da artmakta olduğu saptanmıştır. Araştırma kapsamında olan şaraplık üzüm çeşitlerinin incelenen işletmelerdeki bağ alanı içinde Yapıncak %28,70, Semillon %12,60, Cinsaut %11, 84 ve Papazkarası çeşidinin %1 1,84 oranında olmak üzere dört çeşidin toplam %63, 64 oranında yer aldığı belirlenmiştir. İncelenen çeşitlerin yetiştirme ortamı ve üretim teknolojisi ile ilgili olarak, tesis edildikleri topraklara %37,23'ünün kıraç, %28,38'inin kumsal ve %26,38'inin kırtaban olmak üzere %92, 0 oranında düşük verimli karakterde olduğu ve Papazkarası 103 çeşidinin %98, 61 oranında kumsal karakterli topraklar üzerinde tesis edildiği saptanmıştır. İncelenen çeşitlerin üretim tekniği ilk üç çeşitte benzer özellikler göstermesine karşın, Papazkarası çeşidi oldukça farklı özellikler taşımaktadır. İncelenen işletmelerde bağ alanlarının %87,46'sı alçak gövdeli telsiz terbiye şeklinde tesis edildiği ve %86, 25 oranında aşılı fidan kullanıldığı belirlenmiştir. Papazkarası çeşidinde aşılı fidan kullanımının ise % 10,67 oranında kaldığı, asmaların sıra arasının ortalama 2,22 m. ve sıra üzerinin 1,59 m. olup toprak işlemede tarla traktörü kullanılmaktadır. Diğer üç çeşitte sıra arası ve üzeri uzaklıklar ortalama 1,70-1, 60 m. ve toprak işlemenin genelde at ve bahçe traktörü ile yapıldığı saptanmıştır. İncelenen işletmelerde araştırma kapsamındaki çeşitlerin üretiminde gübreleme yapmayanların %6,72 oranında olduğu ve gübreleme yapan işletmelerin aktif madde cinsinde dekara ortalama 7,67 kg. azotlu, 5,80 kg. fosforlu ve 2,52 kg. potasyumlu gübre kullandığı belirlenmiştir. İncelenen üretim dönemi itibarıyla üreticilerin bağlarda ortalama 4,38 defa, Papazkarası çeşidinde ise ortalama 6,04 defa ilaçlama yaptıkları saptanmıştır. İncelenen işletmelerde üzüm üretim dalının emek yoğun bir üretim tipi özelliği gösterdiği, üretim süresince dekara ortalama 72,24 saat işgücü (8,15 EİG) kullanılırken, traktör çeki gücü kullanımı ancak 5,55 saat ile sınırlı kalmıştır. Kullanılan işgücünün saat olarak %66,98'ini aile işgücü, %33,02'sinin ücretli işgücü ve %57,61'inin erkek, %41,49'unun kadın, %0,9'unun çocuk işgücü olduğu saptanmıştır. İncelenen çeşitlerin üretiminde kullanılan işgücünün önemli bir kısmı aile işgücü tarafından karşılanmasına karşın, değişken masatlar içerisinde ücretler ortalama %53, 45 payla ilk sırayı almış ve bunu %27, 66 payla ilaç ve %14, 91 payla gübre harcaması izlemiştir. İncelenen işletmelerde ele alınan üzüm çeşitlerinin Cobb-Douglas üretim fonksiyonu hesaplamalarına göre işgücü faktörünün tüm çeşitlerde teknik ve ekonomik optimum düzeye yakın miktarlarda kullanıldığı, traktör çeki gücü kullanımının arttırılmasının üretimi arttıracağı belirlenmiştir. Gübre ve ilaç faktörlerinin fonksiyonel 104 analizlerde birbirinden çok farklı değerler aldığı ve önemli bir kısmının da istatiksel olarak önemli olmadığı belirlenmiştir. İncelenen üzüm çeşitlerinden Yapıncak çeşidi hariç diğer üç çeşidin yaş verim ilişkisinin logaritmik fonksiyonlarla açıklanabileceği belirlenmiştir. Ancak bu çeşitlerin verim çağındaki parselleri çerçevesinde yapılan, bazı teknik ve çevre faktörlerinin verim üzerindeki etkilerinin analiz edildiği doğrusal fonksiyonlar istatistiki olarak anlamlı bulunmamıştır. İncelenen çeşitlerin üretim tekniği açısından çok fazla bir farklılık saptanmamasına karşın, brüt marjlarının karşılaştırıldığı varyans analizi sonucunda Semillon üzüm çeşidinin diğer üç çeşitten farklı ve üstün bir grup oluşturduğu belirlenmiştir. Analizin sonucu saptanan bu durum üreticilerin yeni dikim tercihlerinde de Semillon çeşidini alan ve işletme sayısı olarak daha fazla istemeleri ile doğrulanmıştır. Üreticilerin söz konusu çeşidi seçme nedenleri arasında sırasıyla verim yüksekliği, daha fazla gelir elde edilmesi, erken hasat edilmesi ve pazarlama zorluğunun olması olduğu saptanmıştır. İncelenen işletmeler ortalamasına göre üretilen üzümlerin %93, 68 oranında pazarlandığı ve tüm ürünün %80,23'ünün şaraplık, %13,45'inin sofralık olarak satıldığı belirlenmiştir. İncelenen çeşitlerden Yapıncak çeşidi hariç diğer çeşitlerin %92- 99 oranında şaraplık olarak pazarlandığı ve şaraplık üzüm satışlarının %51,35'inin özel, %48,65'inin kamu şarap işletmelerine yapıldığı belirlenmiştir. Türkiye şarap üretim kapasitesinin %32,84'ünün araştırma bölgesinde bulunduğu ve bölgenin ülke şarap üretimindeki payının son on yıl içersinde %30 ile %50 oranında dalgalandığı saptanmıştır. Türkiye genelinde olduğu gibi bölgedeki şarap işletmelerinde kamu ve özel sektör payının yan yarıya olduğu belirlenmiştir. Araştırma dönemi (1991-1992) itibarıyla bölgedeki şarap işletmelerinin satin aldığı şaraplık üzüm çeşitlerinin %37,52'sinin Yapıncak, %24,47'sinin Semillon, %21,41'inin Cinsaut ve %6,45'inin Papazkarası çeşidi olduğu, üretilen şarapların da %70,32'sinin beyaz, %29,68'inin kırmızı şarap olduğu saptanmıştır. Şaraplık üzüm pazarlamasında ürünün fabrikaya teslim aşamasına kadar olan aşamada kurumsallaşmış bir aracı, komisyoncu firma bulunmamaktadır. Ürün genelde 105 fabrikaya teslim şeklinde pazarlamaktadır. Ancak ham şaraba dönüşen ürün bu aşamadan itibaren tüketiciye ulaşıncaya kadar farklı büyüklük ve tipte pazarlama firması ve marjına konu olmaktadır. Araştırma bölgesinde şaraplık üzüm fiyatları kamu sektörünün çeşitler itibarıyla belirlenmiş olduğu düzeyde oluşmakta ve bu düzeyde kalmaktadır. Son on yıllık dönem içerisinde Tekel işletmelerinin incelenen çeşitler için açıklamış olduğu şaraplık üzümlerin sabit fiyatları hafif bir artış eğilimi göstermiş ve 1984 ile 1994 başlangıç yılın altında bir değer almıştır. Araştırma bölgesindeki şaraplık üzüm üretim ekonomisi ve pazarlamasına ilişkin olarak yukarıda özetlenen mevcut durum, üzüm ve şarap üreticilerinin entegrasyondan ve üretim planlamasından, kurumsallaşmaktan uzak bir ortamda üretimde bulunduklarını göstermektedir. Bölgedeki tüm tarımsal üretimin ve işletmelerin yapılacak kapsamlı bir envanter çalışması sonucunda ürün bazında üretimden tüketime kadar planlanmasının ve gerekli organizasyonların oluşmasının teşvik edilmesinin gerekliliği bir kez daha ortaya çıkmıştır. 106