Hastane performansının çok kriterli karar verme yöntemleri ile değerlendirilmesi

Sağlık sektörü kaynakların etkin ve verimli kullanılması gereken en önemli alandır. Türkiye'de sağlık hizmeti sunumunda Sağlık Bakanlığı'na bağlı hastaneler en büyük paya sahiptir. Bu nedenle kamu hastanelerinde performans ölçümünün yapılması, verimsizlik nedenlerinin tespit edilmesi, kaynakların etkin kullanımı önem arz etmektedir. Bu araştırmanın amacı, Akdeniz Bölgesi'nde yer alan Sağlık Bakanlığı'na bağlı hastanelerin göreli teknik etkinlik düzeylerini parametrik ve parametrik olmayan çok kriterli performans yöntemleri ile değerlendirilmektedir. Araştırmanın evreni Akdeniz Bölgesi'nde yer alan A-B-C hizmet rol grubunda yer alan 47 hastaneden oluşmaktadır. Bu araştırmada girdi değişkeni olarak yatak sayısı, hekim sayısı ve hemşire sayısı çıktı değişkeni olarak ise ağırlıklı ameliyat sayısı, muayene sayısı, yatan hasta sayısı, yatak doluluk oranı, ortalama yatış günü ve yatak devir hızı belirlenmiştir. Hastanelerin etkinlik ölçümünde girdi yönelimli BCC ve CCR modelleri ile veri zarflama analizi yapılmıştır. VZA içerisinde etkin olan hastanelerin kendi aralarındaki üstünlük sıralaması süper etkinlik analizi ve etkinlik ölçümüne zaman boyutuilave edilerek hastanelerin 2016- 2017 yılı etkinliklerinde değişim olup olmadığının tespit edilmesi amacıyla malmquist toplam faktör verimlilik endeksi analizi yapılmıştır. Araştırmada uzman kişilerin görüşleri de dahil edilerek bütünleşik veri zarflama analitik hiyerarşi prosesi yöntemi ile hastanelerin etkinlik skorları yeniden tespit edilerek VZA yöntemi ile karşılaştırılmıştır. Araştırmada hastanelerin performans düzeyi ideal çözüm yakınlığına dayalı sıralama tekniği olan TOPSIS yöntemi ile tespit edilmiştir. Hastane etkinlik sonuçları ile girdi/çıktıdeğişkenleri arasındaki ilişkiliyi tespit etmek için regresyon analizi yapılmıştır. Araştırma bulgularına bakıldığında göre hastanelerin etkinlik ortalaması CCR modeline göre 0 .898, BCC modeline göre ise 0 .943, ölçek etkinliği ise 0.954 olarak tespit edilmiştir. Süper etkinlik analizinde hastanelerin etkinlik skorları ortalaması sırasıyla 1 .240,0.937, 0.771 olarak yüksek, orta ve düşük düzey skora sahip olduğu belirlenmiştir. 2016 ve 2017 yılları arasındaki hastanelerin teknik etkinlik değişimi değeri 1 .163, saf etkinliktekideğişme 1 .064, ölçek etkililiğindeki değişme 1.093 olarak tespit edilmiş olup teknolojik değişim ve toplam faktör verimlilikleri arasında değişim olmadığı (0.000) saptanmıştır. VZAHP yönteminde hastanelerin ortalama etkinlik skoru ortalaması CCR modelinde0.747, BCC modelinde 0.857 ve ölçek etkinliği ise 0.875 olarak belirlenmiştir. TOPSIS yöntemi ile elde edilen sıralamalara göre H1 kodlu hastane 0.848 puan ile en iyi performansa sahip hastane olarak tespit edilmiştir. Hastane etkinlik sonuçları ilegirdi/çıktı değişkenleri arasında ilişkiliyi tespit etmek için yapılan regresyon analizi sonucu R2 değeri 0,407 olarak saptanmıştır. Hastane rol grupları ile etkinlikleri arasında ilişkinin istatistiksel olarak anlamlı (p<0.05) olduğu, farklılığın ise A ve C grubuhastanelerinden kaynaklandığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak hastanelerin etkin olabilmesi için girdilerini oluşturan; yatak sayısını%4.33, hekim sayısını %3.14, hemşire sayısını %4.85 azaltmalı veya çıktılarını oluşturan;muayene sayısını %1.64, ameliyat sayısını %1.18, yatan hasta sayısını %5.29, yatak devir hızını %37 ve yatak doluluk oranını ise %17. 39 artırmalıdır. Yine çıktı değişkeni olan ortalama kalış gününü %25. 16 oranında azaltmalıdır. Bu sonuca göre araştırmaya dahil edilen hastaneler için en yüksek potansiyel iyileştirmenin yatak performansdeğişkenlerinde yapılması önerilmektedir. Türkiye'de gerçekleştirilen araştırmalarda genellikle hastanelerin etkinlik seviyesinin sadece ağırlıksız VZA yöntemi ile belirlenmesine yönelik araştırmalar yapıldığı bilinmektedir. Bu durum hastaneleringerçek etkinliğini saptamada bazı sorunlara neden olabilmektedir. Bu bağlamda özellikle sağlık plan ve politika belirleyicileri, hastane yöneticileri ve bu alanda araştırma yapan akademisyenlerin hastanelerin performans düzeylerini parametrik ve parametrik olmayan çok kriterli performans yöntemleri ile ölçmesi tavsiye edilmektedir.