Lozan Barış Antlaşması'nın ticari, mali ve iktisadi hükümlerinin Türkiye ekonomisine etkileri ve doğurduğu sonuçlar

1908- 1922 dönemi, Türkiye açısından büyük önem taşımaktadır. Çünkü bu dönemde, yabancı sermayenin etki alanı önemli ölçüde gelişmiş ve yayılmıştır. Aynı zamanda birçok yönüyle Osmanlı Devleti'nin bir devamı niteliğinde olan Türkiye Cumhuriyeti, savaştan sonra önemli ölçüde tahrip olmuş bir ekonomi devralmıştır. Bu dönemde Osmanlı Devleti'nin hammadde ihracatında ve sınai ürün ithalatında bulunmakta oluşu, iktisadi yapının bir yarı sömürge niteliği taşıdığını göstermektedir. Diğer taraftan Türkiye ekonomisi Lozan öncesinde sektörel yapı bakımından da iç açıcı bir özelliğe sahip değildi. Türkiye Cumhuriyeti savaş döneminden sonra büyük ölçüde tahrip olmuş bir iktisadi yapıyla karşı karşıya kalmıştır. Milli Mücadele'den sonra İtilaf Devletleri ile Türkiye arasında yapılan barış görüşmelerinin iktisadi konudaki odak noktaları şunlar olmuştur: 1 )Kapitülasyonların kaldırılması ve yabancılara verilen imtiyazlar problemi Osmanlı borçlarının halli 3) Gümrük tarifeleri 4 )İşgal masrafları 5 )Nüfus mübadelesi 6 )Musul sorunu İtilaf Devletleri Lozan Barış görüşmelerinde Türkiye'yi imtiyazlı sermaye egemenliğindeki açık pazar koşullarında tutmaya çalışmışlardır. Bu sebeple Türkiye Lozan'da özellikle iktisadi konularda önemli mücadeleler vermiştir. Ancak Türkiye, iktisadi bağımsızlığı sağlamak yolunda çok önemli tavizler vermekten kaçınmazken, Batılı Devletler, daha önceki dönemlerde Türkiye üzerinde oluşturdukları mali denetimi devam ettirmek için büyük çaba harcamışlardır. Türkiye Lozan'da özellikle mali konularda avantajlar sağlamıştır. Bu avantajlardan en önemlisi kapitülasyonların kaldırılmasıdır. Ancak, kapitülasyonların kaldırılmasına rağmen Lozan'da yabancılara verilen imtiyazlar ve Lozan'da alman bir kısmı kararların 1920'ler boyunca Türkiye'nin ilerlemesini büyük ölçüde etkilediğini söyleyebiliriz. Lozan Ticaret Sözleşmesi, 5 yıl Türkiye'nin uygulayabileceği iktisadi konuna politikalarını dondurmuş ve bir kısım istisnaların dışında ithalat ve ihracat yasaklarının tamamen kaldırılmasını öngörmüştür. 84 Bu nedenle Türkiye 1929 yılına kadar, ülkenin gelişmesini sağlayacak, memleketin ihtiyaçlarını temin edecek uygun bir gümrük politikası izleyememiştir. Bu sonuç, Hükümet'in gümrük vergilerinden elde ettiği gelirlerinin azalmasına, endüstriyel gelişmenin gerilemesine ve ticari dengenin pasif durumda kalmasına neden olmuştur. Lozan Barış görüşmeleri neticesinde Osmanlı kamu borçlarının Birinci Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti'nden pay alan devletler arasında bölüşülmesi ilke olarak kabul edilmiştir. Bu bölüşümün bir sonucu olarak da, dış borçların büyük bir bölümü Türkiye'ye bırakılmıştır. Bu durum, ekonomik dengeyi önemli ölçüde tehdit etmiştir. Diğer taraftan Musul meselesi Lozan Banş görüşmelerinde kesin bir karara bağlanmadan bu konudaki görüşmeler ileriki bir tarihe ertelenmiştir. 1926 Ankara Antlaşmasıyla da Musul bölgesi Irak hükümetine verilmiştir. Bunun bir sonucu olarak, Türkiye'nin ülke toprakları ve petrolleri açısından kaybı, önemli düzeyde olmuştur. Nüfus mübadelesi, Türkiye ekonomisinin kötü durumunu iyileştirmede pek te etkili olmamıştır. Çünkü nüfus mübadelesi, hem sanayi hem de tarım kesimindeki üretimin azalmasına neden olmuştur. Nüfus mübadelesi, Cumhuriyet Yönetimi tarafından endüstrileşmeye doğru yöneltilen memleketin, zirai karakterini tam aksine, daha da güçlendirmiştir. Lozan Barış görüşmelerinde kapitülasyonların kaldırıldığı ilan edilmiştir. Buna rağmen, Lozan'da Türkiye ile İtilaf Devletleri arasmda, gümrük tarifeleri konusunda özel bir düzenlemenin yapılması karara bağlanmıştır. Lozan Banş Antlaşması'na ek olarak Lozan Ticaret Sözleşmesi de imzalanmıştır. Ancak bu sözleşmenin bir sonucu olarak Türkiye, 1929 yılına kadar ülkenin gelişmesini sağlayacak uygun bir gümrük politikası izleyememiştir.