Sanayileşmenin finansmanında kalkınma ve yatırım bankacılığının rolü ve iştirak politikaları açısından Türkiye uygulaması

Gelişmekte olan ülkelerde sermaye piyasasımn yeterince gelişmemiş olması sanayileşmenin önündeki ciddi engellerden biridir. Bu nedenle, gelişmekte olan ülkeler açısından sanayileşmenin önemi ve bunu gerçekleştirmek için gerekli olan finansal kaynaklara ulaşmada karşılaşılan güçlükler mali sistemde yer alan bankacılık kesimine önemli görevler yüklemektedir. Temel amaç ve görevi kalkınmanın finansmanına katkıda bulunmak olan kalkınma ve yatırım bankaları ise bankacılık sistemi içinde ilk akla gelen finansman kurumları olmaktadırlar. Kalkınma ve yatırım bankaları gerek kredi ve iştirak yoluyla finansman desteği şeklinde gerekse sağladıkları teknik yardımlar ile girişimcilerin sanayi ve hizmetler sektörüne yatırım yaparken karşılaştıkları güçlükleri ortadan kaldıran ve ekonomik kalkınmayı hızlandıran bir etkiye sahiptirler. Kalkınma bankaları doğrudan kredi veren ve iştirak yoluyla aynı zamanda yönetime de katılan finansman kurumlan olurken; yatırım bankaları doğrudan kredi vermeyip menkul değerler pazarlayarak firmaların fon ihtiyacını sermaye piyasasından karşılamaktadırlar. Sermaye piyasasımn gelişmesi ve kalkınma sürecinin tamamlanmasıyla birlikte kalkınma bankalarının da yatırım bankalarına dönüşeceği kabul edilir. Türkiye'de halen faaliyet gösteren kalkınma ve yatırım bankalarından kamu sermayeli olan Türkiye Kalkınma Bankası ile özel sermayeli olan Türkiye Sınai Kalkınma Bankası ve Sınai Yatırım Bankası'nin iştirak politikaları ve faaliyetleri açısından analizinin yapıldığı çalışmada daha çok ticari bankalar için geçerli olan bazı performans kriterleri kullanılarak verimlilik analizi ve genel performans değerlendirmesi yapılmaya çalışılmıştır. Çalışmadan çıkan sonuç, incelemeye alınan kalkınma ve yatırım bankalarının tamamının iştirak faaliyetleri açısından ana sözleşmelerinde belirtilen hedeflerin gerisinde kaldıklarıdır. Kamu kaynaklı olan Türkiye Kalkınma Bankası'nda ekonomi dışı faktörlerin etkisi gözlenirken, özel kaynaklı Türkiye Sınai Kalkınma Bankası ve Sınai Yatırım Bankası'nda karlılığın neredeyse tek kriter olarak ön planda tutulduğu görülmektedir. Son yıllarda uygulamaya konulan iştirak politikaları açısından bakıldığında, çalışmaya dahil edilen kalkınma ve yatırım bankalarının tamamında iştirak yoluyla finansman sağlamaktan çok kredi faaliyetine ağırlık verildiği ve özellikle özel kaynaklı kalkınma ve yatırım bankalarında kredi vadelerinin de giderek kısaldığı gözlemlenmektedir. Bu durum ise, temel amaç ve görevi sermaye noksanlığı bulunan işletmelere orta ve uzun vadeli fon sağlamak olan kalkınma ve yatırım bankacılığı faaliyetinin bazı olumlu uygulamalara rağmen ülkemizde tam olarak yerine getirilemediğini göstermektedir. İştirak faaliyetlerinden arzu edilen sonuçların alınabilmesi için özel sermayeli bankalar olan TSKB ve SYB'nin iştirak politikalarım yeniden gözden geçirerek, gerçek piyasa şartlarında faaliyet gösterme kapasitesi olan ancak sermaye yetersizliği bulunan ekonomik açıdan daha az gelişmiş bölge şirketlerini de kapsayacak şekilde oluşturmaları gerektiği sonucuna varılmıştır. Diğer taraftan, kamu kaynaklı olan TKB'nin de, ekonomik veriler yeterince dikkate alınmayarak daha çok hükümet politikaları paralelinde iştirak ilişkisine girdiği şirketlerden kısa ve orta vadede kara geçme olasılığı olmayanlarla iştirak ilişkisini bitirmesinin zaten kıt olan kaynakların daha etkin kullanımı açısından doğru olacağı düşünülmektedir.