Ermeni mezalimi (1918-1920 Nahçıvan)

Ermeniler, kendilerini 'Hayk' diye isimlendirirler ve ülkelerine de tarih boyunca 'Hayastan' derler. Efsanelere dayanan uzun bir geçmişşe sahip kabul edilirler. Yapılan tarihi araştırmalara rağmen üzerinde görüş birliği sağlanan kökleri henüz ortaya çıkarılamamıştır. Ermeniler, Güney Kafkaslarda, Rusya içlerinde, Anadolu'da, Ortadoğunun çeşitli coğrafi bölgelerinde değişik güçlerin, devletlerin hakimiyetleri altında yaşamışlardır. Açıklanan alanlarda, dağınık Ermeni toplulukları, zaman zaman küçük yerleşim birimlerinde, Ermeni Derebeylikleri ve hatta krallıklar kurdukları görülmüştür. Ancak bütün bunlar bağımlı topluluklar düzeyinde kalmıştır. Dağınık Ermeni toplulukları 'Millet' kavramının gerekli kıldığı unsurları hiçbir zaman oluşturamamışlardır. Bunun yerine kilise öncülüğünde dini inançlar ve siyasi yönlendirmeler Ermeni topluluklarını bir arada tutabilmiştir. Ermeni toplulukları tarihleri boyunca, bütün özelliklerini koruyarak, mutlu ve refah içerisinde yalnız Osmanlı İmparatorluğu hakimiyeti ve koruyuculuğu altında yaşayabilmişlerdir. İmparatorluğun 'Sadık vatandaşları'-'Millet-i Sadıka' saydığı Ermeni azınlık toplulukları ise, devlete karşı isyan etmişler, katliam ve terör ile Osmanlı İmparatorluğunun rejimin yıkmaya, düzenini bozmaya, topraklarını parçalamaya çalışmışlardır. Kafkasya'da yaşayan Ermeniler ise, Çarlığa karşı isyanlara, ihtilallere ve bölgede anarşi yaratıcı hareketlere katılmışlar ve Kafkas Müslümanlarını yok etmeyi amaç edinmişlerdir. Çarlık Rusya'nın yıkılması, Osmanlı Devletinin kaybettiği toprakları yeniden ele geçirmesine vesile olduğu gibi, Kafkasya'da bir takım askeri ve siyasi oluşumlara neden oldu. Bölgedeki çeşitli milletler bağımsızlıklarını elde edebilmek hususunda harekete geçmişşti. Azerbaycan Türkleri, Gürcüler ve Ermeniler Güney Kafkasya'daki mirası paylaşmak hususunda birbirleriyle kanlı mücadeleye başlamışlardı. Rusların desteğini alan ve toprak mirasından aslan payını koparmak isteyen Ermeniler, hiç kuşkusuz bu kanlı mücadelenin baş aktörleri idi. Şubat 1918'de Türk Ordusunun Kafkasya'ya doğru harekatı başladı. Türk köy, kasaba ve şehirleri teker teker kurtarılarak 1828 sınır hattı aşıldı ve 4 Haziran 1918'de imzalanan Batum Antlaşması ile Nahçıvan, Şerur, Sürmeli, Ahıska, Ahılkelek ve Gümrü Osmanlı Devletine bırakıldı. Ancak Nahçıvan başta olmak üzere bu221 bölgelerin bir kısmında henüz Türk idaresi tesis edilemediği gibi, Ermeni çeteleri, Türk insanını katletme yansına girişmişti. Nahçıvan, Şerur ve Erivan Türkleri Osmanlı Ordusuna imdat mesaj lan gönderiyordu. Binbaşı Halil Bey ve iki arkadaşı İslam Ordusu Kumandam Nuri Paşa tarafından bölgeye gönderildi. Böylece 20'nci yüzyılda Nahçıvan'daki Türk askeri varlığı da başlamış oldu. Asayiş düzeldi, askeri yapılanma hususunda önemli aşama kaydedildi. Ermeni çetelerinin ve bilhassa Andranik'in Türk insanına karşı işlediği cinayetlere set çekildi. Mondros Müterakesi ile Türk Ordusunun çekileceği haberi Araş vadisi ahalisi üzerinde şok yarattı. Çünkü onlar bir taraftan Türk kuvvetlerinin aynlışma üzülürken, diğer taraftan nispeten devlet haline gelmiş Ermenilerle baş başa kalacaklannı biliyorlardı. 18 Kasım 1918 Aras-Türk Hükümeti kuruldu. Birliklerinden ayrılıp, Aras-Türk Hükümeti ile çalışmaya başlayan Türk subayları Osmanlı Ordusunun dağıttığı silah ve cephane ile bölgede Ermenilere karşı ciddi bir hazırlık yapmaya başladı. Ancak Türk Ordusunun çekilmesinin ardından başlayan Ermeni hücumları neticesinde Aras-Türk Hükümeti Kamerli, Uluhanlı ve İğdır gibi bölgelerini kaybetti. Dehne Boğazı ve Şerur'da Ermenilerle kanlı savaşlar yapıldı ve Aras-Türk Hükümeti yıkıldı. 1919 Ocak ayı içerisinde Ermenilerle yapılan kanlı mücadeleler neticesinde, Büyük Vedi'ye kadar olan bölge yeniden Nahçıvan Türklerinin eline geçti. Bölgede toprak bütünlüğünün sağlanmasını müteakiben Nahçıvan'da İngiliz Valiliği kuruldu. Başlangıçta ilişkilerin çok iyi olmasına rağmen, Ermeni makamlarının 'Nahçıvan ve Şerur'suz' Ermenistan yaşayamaz yakanşı etkisinde kalan İngiliz Generali Thomson, ahalisi çoğunlukla Türk olan Nahçıvan'ı Ermenistan'a hediye etti. İngiliz askerleri gözetiminde Nahçıvan'da Ermeni hakimiyeti kuruldu. Nahçıvan'ın Ermenilere verilmesi ve bölgede Türk ahaliye yapılan zulüm kısa zamanda Türk ve Azerbaycan makamlarını harekete geçirdi. İngilizlerin bölgeden aynlmasından sonra, Ermenistan Yüksek Komiseri Albay Henkell'in Nahçıvan'da tarafsız bölge ve Amerikan Valiliği oluşturma çabaları, daha önce İngilizlerin oyununa gelmiş bölge insanı ve bilhassa Halil Bey tarafından engellendi. Kazım Karabekir Paşa başlangıçta gizli bir şekilde Nahçıvan'a yardım ederken, İstanbul'un işgalini müteakip, Halil Bey resmen 11'inci Tümenin emrine girdi. Bu tarihten itibaren Milli Mücadele Liderleri bölgeyi Ermenistan'a karşı 222 mücadele ve Sovyetler ile ilişkilerde bir üs haline getirmek için harekete geçtiler. Nahçıvan'a bir müfreze gönderildi. Azerbaycan'a gelmiş olan Kızıl Ordu birlikleri Nahçıvan'a davet edildi. Emperyalist güçlere karşı olarak askeri operasyonlar düzenlendi. Bölgedeki Türk kuvvetleri görünürde de olsa Bolşevikler gibi hareket ediyordu. Ancak bu iyi ilişkiler içerisinde bölgenin geleceğini tehlikeye atacak gelişmelere de meydan verilmiyordu. Nitekim Gümrü Antlaşması ile Nahçıvan'ı himayesine alan Türkiye, Sovyet-Rusya'nm isteği ile Azerbaycan'ın Nahçıvan'ı Ermenistan'a hediye etmesine sert tepki göstermiş, bilhassa Nahçıvan'daki Türk Müfreze Kumandanı Binbaşı Veysel Bey'in aktif çalışması ile Sovyetlerin bu emeli engellenmişti. Türk makamları bu tarihten itibaren sonra meselenin peşini bırakmadı. Mustafa Kemal Paşaya göre 'Türk Kapısı', Kazım Karabekir Paşaya göre 'Şark Kapısf'olan Nahçıvan meselesi masa başında ciddi bir şekilde ele alındı. Moskova görüşmelerinde Nahçıvan'ı kontrolüne alamayan Türkiye, bölgenin yine bir Türk devleti Azerbaycan'ın himayesine girmesini sağladı. Moskova ve Kars Antlaşmalarında Nahçıvan' m toprak bütünlüğü ve statüsü belirlendi. Türkiye garantör ülke oldu.