Kentsel ortam : Özneleş meye yönelik manipülasyon ve karşı-özneleşme pratiği için motivasyon alanı

Bu çalışmada kentleri yapılandıran mekansal pratikler, öznelerin üretimi/kurulumu bağlamında sorunsallaştırılır. İnsan ve çevre; özne ve nesne ilişkiselliği temelinde, koşulların pratikleri yönlendiren etkisi ortaya konulmaya çalışılırken, modern kentlerde tasarım pratiğinin üretim imkanı tartışmaya açılmıştır. Bu bağlamda çalışma ikili bir strateji önerir: Mevcut koşulları ortaya koymak ve aynı zamanda eleştirel bir tutumun devamı olan 'yeni' bir pratiği üretmek. Bu bağlamda tasarım, tarihsel eleştirel bir pratik biçiminde ele alınırken; mimarlık da gereksinime yönelik nesne üretiminin ötesinde ontolojik olarak değerlendirilir. Bu sorunsallaştırma sürecinin motivasyonunu, Kayseri kentinin mekansal yapılanmasını belirleyen pratiklere ilişkin eleştirel bir okuma oluşturmuştur. Buradan hareketle, modern kentlerde tasarım pratiğinin üretimine ilişkin araştırma girişimine dönüşen bu çalışmada, nesne ile ilgili sorular pratiğin eyleyeni olarak özneye ilişkin temel bir soruya neden olmuştur: 'İnsan, kimi deneyimlerin öznesi pozisyonuna nasıl geçiyor? Bu çerçevede 'nasıl ' sorusunun cevabına yaklaşabilmek üzere, unsurların kategorik ayrımını aşmaya yönelen kavramsal bir aracı alan, yöntemsel bir araç olarak oluşturulmuştur: 'Ortam'. Ortam çalışma özelinde, kendilik kategorilerini ve ikili karşıtlıkları kat eden saf bir ilişkiler sisteminin ortaya çıkardığı mekan-zaman bloğu olarak tarif edilmiştir. Bu anlamda ortam, özne ve nesnenin bağlılaşık ilişkisine ve koşullara vurgu yapmak üzere tek olmamak; 'birey-ötesi' olmak anlamında güçlü bir ilişkiselliğin kavramsal karşılığıdır. Kentsel ortamlar ise, bu ilişkiselliğin zamansal süre de çeşitlendirdiği heterojen mekan-zamanların biraradalığı olarak ele alınmıştır. Bu içeriği oluşturmak, özne ve nesnenin karşılıklı ilişkisini temel alan belirli bir ontolojik ön kabulü içerir ki bu çalışmanın felsefi tavrını 'ilişkisel ontoloji' olarak tanımlamak mümkündür. Bu doğrultuda çalışmanın teorik çerçevesi özneden, öznenin deneyiminden ya da deneyimin nesnesinden hareket eden bir yaklaşım yerine, yirminci yüzyılın savaş sonrası koşullarında ortaya çıkan eleştirel yaklaşımlar temelinde geliştirilmiştir. Ortam kavramsallaştırması, Michel Foucault'nun çalışma özelinde modern özneleşme olarak ele alınan analizi ve milieu kavramının bilim ve felsefe tarihindeki özel içeriği temelinde oluşturulmuştur. Özneleş me, varlığı ya da davranışı bir düşünce nesnesi ve insanı özne olarak ortaya çıkaran bileşenleri ve süreçleri ortaya koyar. Öte yandan her bir kentin aynı olmayan özel koşulları söz konusu olduğunda, bu kavramsal aracı alanın çeşitli değerlendirmeleri mümkün kılabilmesi diyagramatik doğasına bağlıdır. Çalışmanın sorunsalı ve yaklaşımı bağlamında bu diyagram, milieu kavramı aracılığıyla canlı ve çevre, özne ve nesne kategorilerini gereksinimler, pratikler ve değerler aracılığıyla yok eden bağlılaşık ilişki fikri temelinde geliştirilmiştir. Bu ilişkiselliğin mesafeli bir etkiyi de ileten yönlendirici gücü, modern 'yönetim' biçimleri dolayımıyla öznel deneyimin belirlenmesi sürecinde de birincil önemdedir. Bir mekan terimi olan milieu, bu nedenle Foucault'nun modern özneleşme teorisi içinde anahtar bir kavram olarak ortaya konulabilmiştir. Bu yaklaşım aracılığıyla, çalışmada mekansal pratiklerle özne konumlarının üretimi arasındaki karşılıklı ilişkinin, dolayısıyla 'nasıl ' sorusunun analizi mümkün olmuştur. Ancak öznel deneyimin belirlenmesine ilişkin analiz bir son değil, aksine farklı öznelliklerin üretim imkanı olarak değerlendirilmiştir. Bu imkan çalışmada 'karşı-özneleşme/yeniden-özneleşme' olarak karakterize edilmiştir. Bu doğrultuda çalışmanın Aydınlanma ve modernlik tartışması; özneleşme teorisi, milieu ve karşı-özneleşme kavramsallaştırmalarının evrenini oluşturmuştur. Modernlik öznenin merkezinde olduğu bir paradoks olarak ele alınmıştır ki çalışmanın teorik içeriğini bu paradoksu takip eden iki düşünce çizgisi içinden açıklamak mümkündür: 'Özneleş me' ve 'öznellik' . Aydınlanma'dan temellenen modernlik hem bütünleştirme girişimlerinin alanı hem de modernliğin tutumu/sınır-tutum biçiminde kavranan mümkün bir eleştirinin imkanı olarak ele alınmıştır. Çift anlamlılık çalışma boyunca izlenebilir: Özel tarihsel koşullar içerisinde mümkün bir sorunsallaştırmanın, nesneleşmenin ve özneleşmenin milieu'da bir takım pratikler aracılığıyla gerçekleştiği iddia edilebilmektedir; ancak öte yandan buradan çıkarılan sonuç, insanın mutlak bir edilgenliği kabul etmesi anlamına da gelmez. Aksine modern özneleşme süreçleri aracılığıyla hakikatin tarihsel olarak kurulduğu ve koşullandırıldığını ortaya koymak mümkün olmuştur. Modern bir bilgi alanı ve pratik olarak mimarlık da bu çalışmada, özneleşme perspektifinde normatif sınırların belirlenmesi sürecinde bir kuvvet; ama aynı zamanda sınır-tutumu mümkün kılan bir tasarım alanı olarak ele alınmıştır. Dolayısıyla mimarlık bilgi alanı içinde tasarım, kentsel ortam koşullarında tarihsel eleştirel bir tutumun gerçekleşmek durumunda olduğu bir pratik biçiminde değerlendirilmiştir. Bu teorik çerçeve aracılığıyla çalışmada, özneleşmenin değerlerle ilişkisi ve bu ilişkinin belirli bir somut pratiği yönlendiren etkisi ortaya konulmuştur. Dolayısıyla çalışma özelinde oluşturulan bir kavramsallaştırma olarak ortam, milieu fikrinin mekansal başka kavramlarla çiftleşip, çoğalması ile yapılandırılmıştır. Bu yapılandırma sürecinde özneleşme ve öznellik eksenleri, milieu kavramının içeriğinin ortam kavramsallaştırmasına dönüştürülmesiyle birleştirilmiştir: Kentsel ortam, teorik çerçeve temelinde öznel deneyimi yönlendiren bir manipülasyon; ama aynı zamanda karşı-özneleşme pratiğinin üretimine yönelik bir motivasyon alanı olarak oluşturulmuştur. Bu bağlamda kentsel ortamlar, 'ortam gücü' ve öznellik arayışı arasındaki çatışkı ile bitmemiş ve tamamlanamaz bir varoluş biçimi olarak ele alınabilmektedir ki kentsel koşullarda manipülasyon ve motivasyon durumu sonsuza kadar birbirine yansıtılabilmektedir. Çalışmanın temel önermelerinden biri, kendi pratiklerini sorunsallaştıran öznenin aynı zamanda 'yeni' bir deneyimi üretmesinin imkanıdır. Yani yeniden üretimleri belirleyen kodlar ve kurallar üretme çabasından uzak, deneysel bir tasarım pratiği adına bir öznellik arayışı; bir tersine dönüş ve mutlaklaştırma tehlikesinden ziyade imkan alanı olarak ortaya konulmuştur. Bu bağlamda insanın bağlılaşık dünyasının en önemli unsuru olan mekan üzerine düşünen mimarlık alanında, müdahalenin koşulunu 'değer' olarak tarif edilen unsurlar üzerinden belirlemek ve bunun stratejilerini geliştirmek bir karşı-özneleşme pratiği olarak ele alınmıştır. Burada 'değer'; ortamın özel ilişki kurma biçimlerinin devamı olan, bu bağlamda üretici potansiyellere sahip unsurların niteliğidir. Bu bağlamda değerler hem etkin bir öznenin, öznelliği ve tasarımı mümkün hale getirecek araçları hem de özneleşmeye yönelik manipülasyonun konusudur. Ortamın kavramsal bir üretim olarak içeriğini oluşturan da bu düğümlenmedir. Çalışmada bu çerçevede ortaya çıkan ortam kavramsallaştırması aracılığıyla, Kayseri kentsel ortamında olası eğilimleri belirlemeye yönelen tabi kılma süreçleri mekansal pratikler üzerinden ele alınmaktadır. Ama aynı zamanda tasarım, mümkün bir öznellik arayışı olarak ortaya konulmaktadır. Böyle bir imkanın arayışı da çalışmanın motivasyonu bağlamında yapılan eleştirel okuma ile doğrudan ilişkilidir. Dolayısıyla 'insan özneye yani bir 'normaller' üreticisine nasıl dönüşür ' sorusunu, Kayseri kenti ve mekansal pratikleri üzerinden cevaplamak gerekmiştir. Bu bağlamda 'durduğu yerin dibine dalmak' gibi bir yaklaşımla, önce en yakına bakmak ve çözümlemek için araçlar geliştirilmiştir. Ortamın kavramsallaştırması aracılığıyla; ilk olarak güncel mekansal pratikleri, süreçleri ve unsurları açıklamak; ikinci olarak Kayseri kentsel ortamının özel koşullarına yönelik mekansal müdahalelerin tarihsel bir okumasını yapmak; ve son olarak tasarım fikir ve pratiklerinin üretimi için araç haline gelebilecek kimi değerleri -'oluşumlar'ı- belirlemeye yönelik bir yöntem izlenmiştir. Kayseri özelinde bir kentsel yapılanmayı ortaya çıkaran koşullar, tarihsel süreçte hangi pratiklerle mümkün olmuştur; ortamın değerleri nasıl bir manipülasyona maruz kalmıştır sorusu, yirminci yüzyılın başından günümüze belirlenen üç farklı tarihsel dönemin mekansal pratikleri üzerinden değerlendirilmiştir. Kayseri kentsel ortamı, özel tarihsel koşullar içerisinde benzer mekansal müdahaleler ve süreçler üzerinden okunabilmektedir. Bu değerlendirme bağlamında kenti, farklı tarihsel dönemlerde işlevsel hale gelen tahribatın nesnesi olarak ele almak mümkündür. Bu önermenin en uç noktası, ortamın özel tarihsel gerekliliklere yönelik ortaya çıkabilecek her türlü mekansal müdahaleye açık hale geldiği durum tahribat rejimi olarak tanımlanmıştır. Bu müdahalelerle birlikte, günümüzde kentin ilişkisellik teşkil etmeyen parçalardan oluşan bir yapılanmayı ürettiği iddia edilmektedir. Oysa kentsel ortamın biraradalığı, çalışmada heterojen mekan-zaman katmanlarının ilişkiler aracılığıyla sıkı sıkıya bağlı olduğu bir durumun karşılığı olarak ele alınmaktadır. Bu bağlamda çalışmada kentsel ortam, bir yan yana olma durumundan ziyade, farklı kuvvet alanlarının etkileşiminin ve geriliminin ürettiği tutarlılık düzlemi olarak ortaya konulmuştur. Kayseri kenti tam da bu anlamda bir 'yokluk' durumunu karşılamaktadır. Esasen ortam aracılığıyla çalışma boyunca bu yokluk kavramsallaştırılmaya çalışılmış, kentin mekansal dokusunda boşluk olarak yayılımı somut bir gösterge olarak ortaya konulmuştur. Buradan hareketle, ortam değerlerinin farklı normatif kodlar içerisinde benzer mekansal müdahalelerle manipülasyonun hayati sonucu; ortamın bağlayıcı düzenin tahrip edilmesi olarak belirlenebilir ki bu kentsel yapılanma içerisinde 'yeni' fikir ve pratiklerin imkanı da azalmaktadır. Öte yandan tasarım pratiğinin etrafında düşünülen öznellik, Kayseri kenti için de bir imkan olarak ortaya çıkmaktadır. Sonuç olarak bu çalışmada ele alındığı biçimiyle ortam, koşullar ile olası arasında yer alır. Dolayısıyla nesneye yapılacak her müdahale ortam koşullarını, özne-oluş süreçlerini ve pratikleri belirler. Bu bağlamda özne ile kent arasında kategorik bir ayrım ortadan kalkar ki öznenin kentle kurduğu ilişki de değişir: Ben kentin bir ürünüyüm ve bu kent benim ürünüm. Ortam koşulları içinde kendiyle kurduğu ilişkiyi etik bir mesele haline getiren; 'kendi için kaygı duyan' insan, kendinden kategorik olarak farklı olmayan kente her müdahalesini bu refleks üzerinden gerçekleştirir. Böyle bir tutum ise hassasiyeti zorunlu kılar. Nesne odaklı gibi gözüken bu hassasiyet 'kendilik pratikleri'ni yönlendiren değerler sistemiyle doğrudan ilişkilidir ki 'kendilik kaygısı'nın ürettiği varoluşsal bir çaba ve sorumluluk olarak öznenin varoluşuna ilişkindir. Dolayısıyla çalışmada müdahalenin koşulu ile birlikte tasarım pratiklerinin araçları da ortaya konulmuş olur: Ortam, öznellik arayışı ve ikisi arasındaki çatışkı. Bu bakışla ortam, pozisyon alınırken işlem yapılabilecek, performatif bir araca dönüşür: Ortam tarihsel normatif sınırlardan, dolayısıyla sürdürme ve yapma biçimlerimizi belirleyen stratejik değer kategorilerinden, içinde bulunduğumuz şeyi, kenti 'çoğaltarak' sıyrılır. Böylece 'gerçek olan ' normatif sınırlara karşı yeniden-üretilebilirdir ki ortam 'yeni' pratikler ve farklı konfigürasyonlar için araçtır.