Tarihsel süreç içinde tekstil sanatında

'Şal motifi' veya Farsça ismi ile 'büte', tekstil dünyasında önemli ve seçkin bir konuma sahiptir. Çeşitli araştırmacılar bu motifi çok değişik şekillerde yorumlamışlardır. Bunları beş grupta özetlemek mümkündür: 'Servi', 'çam', 'palmiye' gibi kutsal 'ağaç' veya çiçekli bitki olarak 'şal motifi'; Zerdüşt'ün kutsal 'ateş'inin simgesi olarak 'şal motifi'; 'göz', 'nazar' veya 'kem bakış'a karşı koruyucu obje sembolü olarak 'şal motifi'; 'initolojik kuş', 'hayvan kanadı' veya 'kuş tüyü' olarak 'şal motifi' ve diğer yorumlar ki'su damlası', emirlerin beş parmağının izi olarak 'mühür', 'Ying-yang' simgesi bunların birkaç tanesidir. Bu motifin tarihçesi hakkında, daha İ. Ö.500 yıllarına, İskit sanatına ait olarak bulunan eşyalar üzerinde 'şal motifi' görülmüştür. Selçuk sanatından kalan ' griffon 'ların kanadı da belirgin bir biçimde şal motifine benzemektedir. Ancak en güvenilir kaynak ve tekstil sanatı ile yakından ilgili olarak, İ. S.7.-8. yüzyıl Yakın Doğu kumaşlarının bezemeleri ve sonra 17. yüzyıl İran ve Kaşmir şalların üzerindeki 'şal motifi' dir. Bu motif çeşitli kültürlerde, değişik formlarda bulunmakta, İran ve Hint sanatında ise, özellikle tekstil ürünlerinde görülmektedir. Hindistan'ın kuzeyindeki Kaşmir eyaleti, 'şal' dokumanın önemli bir üretim merkeziydi. Buradaki atölyelerde, dokumacılar, çok zor ve kötü şartlar altında, şal dokuma işi ile uğraşıyorlardı. Buna rağmen ivtasarımcıların durumu daha iyi olup, daha fazla ücret alıyorlardı. Kaşmir hariç, Uttar Pardeş bölgesinde de 'büte' desenli halılar imal ediliyordu. Bu çalışmada birkaç örneği verilecektir. 'Şal' dokuma tesisleri, İran'ın Yazd ve Kirman şehirlerinde eskiden beri bulunmaktadır. İran kültür ve geleneklerinde 'şal' veya aynı motifleri taşıyan 'termeh' kumaşı, özel bir yere sahiptir; evlilik, Nevruz Bayramı, yas gibi özel törenlerde ve masa örtüsü olarak İran 'termeh'leri kullanılmaktadır. İran'da 60'tan fazla 'şal motifi' çeşidi vardır ve İran halı sanatında da yaygın bir biçimde kullanılmaktadır. Serabend ile Kirman gibi merkezler bu motifin kullanımı bakımından ün yapmışlardır. Günümüzde 'şal' dokuma geleneği, eskiden olduğu gibi değildir. Şal dokumalar, artık el tezgahlarında değil makinelerde dokunmaktadır. 'Şal motifi', Isfahan ve Yazd şehirlerinde halen pamuklu kumaş üzerine baskı ve yazma teknikleri ile basılmaktadır. Azerbaycan ve Orta Asya dokuma sanatında da 'büte' motifi yaygındır. Azerbaycan'da daha çok halılarda görülmüşse de Orta Asya'da 'ikat' kumaşlarda kullanılmıştır. Anadolu ve Osmanlı kültürlerinde 'şal' dokumalar, genellikle 'kuşak' şeklinde kullanılıyordu. Gürün, İstanbul, Antep ve Bursa 'şal' dokuma merkezleriydi. Ayrıca Osmanlı Sultan sorguçlarında, İran ve Hint padişahlarında olduğu gibi, kuştüyü ile 'büte' motifli mücevherler bulunmaktaydı -ki bunlar ihtişam ve kudret göstergesi yanı sıra 'kem bakış'a karşı kullanılan bir araç idi-. İran ve Hint şalları, 18. yüzyılın sonu- 19. yüzyılın başında ve oryantalizm akımı sonucunda Avrupa'da Fransa, Avusturya, İngiltere gibi ülkelerde moda haline gelmiştir ve Fransız saray kadınları her zaman bu şalları elde etmek istemişlerdir. Zamanla, İngiltere'nin sömürge politikasının bir uzantısı olarak, 'kaşmir şal' desenleri İngiltere'ye götürülmeye başlanmıştır. İngilizler daha az maliyetli şalları imal etmek amacı ile, İskoçya'da bir dokuma merkezi olan Paisley köyünde 'şal' dokuma merkezi kurmuşlardır. İngilizler bu işte o kadar ileri gitmişlerdir ki, 'kaşmir şal' imalatında kullanılan yünü temin etmek için, İngiltere'ye özel keçiler götürmeye kalkışmışlar; ancak bu keçilerin çoğu yolda ölmüş ve proje tamamlanamamıştır. Bir yandan Fransa Prus savaşı ile ve diğer yandan Fransa'da 'kaşmir şal'ın demode olması ile, Fransa pazarı durgunlaşmıştır. Ayrıca Kaşmir' de imal edilen şalların maliyeti ve satış fiyatı, Paisley ve Lyon gibi taklit şallara kıyasla çok pahalı idi. Zamanla 'kaşmir' dokuma sanayii zayıflamış ve bu inanılmaz ve eşi bulunmaz sanat ortadan kaybolmuştur. Dokumacılar da, bir yandan Hindistan'da yaşanan büyük kıtlık, diğer yandan başka hiçbir iş bilmemeleri nedeniyle yoksulluk ve sefalet içinde yok olmuşlardır. VI