Kuramsal gelişimler ışığında finansal serbestleşme '1980-2000' dönemi Türkiye örneği

Türkiye'de 24 Ocak Kararları ile işlerlik kazanan finansal serbestleşme süreci; finansal serbestleşme kuramının teorik argümanları, öngörüleri ve bu kuramın biçimlendirdiği politikaları uygulayan belli başlı ülke deneyimleri ile bu deneyimlerin sonuçlarının teorik beklentilerle karşılaştırılması temelinde analiz edilmiştir. Finansal serbestleşmeye yönelik olarak yaşanan gelişmelerin, günümüz dünya ekonomik sisteminin iki özelliğinin belirginleşmesine katkıda bulunduğu gözlenmektedir. Birincisi 'dünyada finansal krizlerin giderek daha sıklıkla ortaya çıkmaya başlaması', ikincisi ise küreselleşen dünyada son on yılda yaşanan büyük krizlerden esinlenerek 'domino etkisi' ve 'tekila etkisi' olarak da isimlendirilen ve 'bir ülkede ortaya çıkan krizin finansal sistem aracılığıyla diğer ülkelere de yayılması olgusu'dur. Dolayısıyla küreselleşmenin iktisadi istikrarsızlığa yol açtığı açıktır. Küreselleşen dünyanın özellikleri bir yandan ülkelerin bireysel olarak makroekonomik politikalar belirlemesi ve uygulamasını güçleştirip çoğu zaman da olanaksız hale getirirken, diğer yandan kullanılan iktisat politikası araçlarını etkinsizleştirmiştir. Yeni dünya düzeni ülkelerin birbirine olan bağımlılıklarının artmasına neden olurken, ülkelerin ekonomi politikalarındaki bağımsızlıklarını da önemli ölçüde kısıtlamıştır. Küreselleşmeyi kendi koşullarında benimseyen G. Kore için küreselleşme, 1997 Krizinin yol açtığı gerilemeye karşın müthiş bir fayda sağlamıştır. Bu ülkenin performansı; bu politikaların başarısında, küreselleşmeye ilişkin olarak belirlenen politikaların belirlenmesinin yanı sıra, dikkatlerin, uygulamada sıralama ve zamanlamanın en az politika oluşturulması kadar önemli olduğu noktasına yoğunlaşmasına neden olmuştur. Latin Amerika'nın, küreselleşme sürecinde özel bir yeri vardır. Finansal serbestleşmeye ilişkin uygulamalar incelendiğinde genellikle ülkelerin yapılarına uygun özgün düzenlemeler yapılmazken ve çoğunlukla da her ülkeye, yapılarına uygun olmayan tekdüze uygulamalar temel eleştiri konusu olurken, Meksikanın, kendi ülkesi için geliştirilen politikaları uygulamasına rağmen kriz yaşamış olmasıdır. Doğu Asya'nın Latin Amerika'dan en önemli farkı, devletlerin bütçe fazlasına ve düşük enflasyon oranlarına sahip olmalarına rağmen, şirketlerin borç batağına saplanmış olmalarıdır. Latin Amerika'da sorun talep fazlasından kaynaklanan enflasyon iken, Doğu Asya'da sorun talep yetersizliğidir. Krize girdikleri dönemde döviz kurunu sabitlenmesine ilişkin politikalar izliyor olmaları dışında, ortak noktaları ise, farklı dönemlerde de olsa finansal serbestleşme programı uygulamış olmaları ve biri 1994 diğeri 1997 yılında kriz yaşamış olmasındandır. Türkiye ekonomisinde finansal serbestleşme süreci ise, uygulanmaya başlamasının ardından geçen yaklaşık yirmi yıl sonra ortaya çıkan tablo, sonuçları itibariyle finansal serbestleşme programı uygulayan diğer gelişmekte olan ülkelerden çok da farklı görülmemektedir. Süreç içinde, Türkiye ekonomisi bütününü oluşturan finansal kesim ve reel kesimin mali yapıları izlendiğinde iki temel değişimden söz etmek mümkündür. Bunlardan ilki; 1985 yılında başlayan kamuyu finanse etme eğilimlerini artırarak sürdürmeleri ve 1990 yılından sonra ise kaynak yapılarında giderek artan ölçüde yabancı para cinsinden kaynak kullanma eğiliminin artmasıdır. Ancak bu politika, dış ticaret dengesini olumsuz yönde etkilerken, ulusal finans piyasaları ve reel ekonomide periyodik istikrarsızlıklara yol açmış ve Türkiye ekonomisini finansal krizlere açık hale getirmiştir. Bu yapı, makroekonomik göstergeler üzerine önemli bir istikrarsızlık unsuru olarak yansımış ve, temel makroekonomik göstergelerin şekillenmesinde etkili olan reel kesim ve mali kesim davranışlarının da bizzat belirleyicisi olmuştur. Finansal serbestleşmeyle birlikte toplam tasarruflarda kayda değer bir artış olmazken, finansal tasarruflar artış göstermiştir. Ancak tasarrufların etkin çalışan bir aracılık fonksiyonu çerçevesinde üretken yatırımlara aktarılması sağlanamamıştır.