Sağlık Bakanlığı Ağız ve Diş Sağlığı Merkezlerinin verimlilik analizi

Ağız ve diş sağlığı, genel sağlık ve yaşam kalitesinin önemli bir göstergesidir. Ağız ve diş hastalıkları en yaygın bulaşıcı olmayan hastalıklar arasında olup dünyada önemli bir küresel halk sağlığı sorunudur. Bu araştırmanın amacı Sağlık Bakanlığı'na bağlı Ağız ve Diş Sağlığı Merkezleri'nin 2014- 2018 yıllarındaki etkinlik düzeyini tespit etmektir. Araştırmada yöntem olarak, ADSM'lerin teknik verimliliğini ölçmek için Veri Zarflama Analizi, VZA sonucunda verimli bulunan merkezlerin kendi aralarında üstünlük sıralamalarının yapılabilmesi için Süper Etkinlik, 5 yıllık zaman diliminde merkezlerin verimlilikteki değişimlerini tespit edebilmek için Malmquist Toplam Faktör Verimliliği Endeksi, 2014- 2018 yılları içerisindeki verimliliklerin seyrini inceleyebilmek için VZA Window Analizi kullanılmıştır. Ayrıca değişkenlerin VZA etkinlik skorları üzerindeki etkisini ölçebilmek amacıyla regresyon analizi, etkinliğe etki eden faktörlerin tespit edilebilmesi için ise Tobit analiz yöntemi uygulanmıştır. Araştırmanın evrenini Türkiye'de, 2014- 2018 yılları arasında faaliyetini aralıksız sürdürmüş, ünit sayısı 50 ve üzerinde olan Sağlık Bakanlığı'na bağlı ADSM'ler oluşturmaktadır. Araştırmada örneklem seçilmemiş olup, evrenin tamamına ulaşılmıştır. Veriler Sağlık Bakanlığı'ndan resmi yazı ile temin edilmiştir. Araştırmada 2 farklı model oluşturulmuş ve tüm analizler bu modellere göre yapılmıştır. Girdi olarak ünit sayısı ve toplam diş hekimi sayısı; çıktı olarak ise muayene sayısı, diş çekimi sayısı, konservatif tedavi sayısı, endodontik tedavi sayısı, sabit protez hasta sayısı, hareketli protez hasta sayısı değişkenleri kullanılmıştır. Girdiler her iki modelde de aynı iken, 4 çıktısı olan Model 1'de protez sayıları çıktılar arasına alınmamıştır. CCR Model 1'de 2014- 2018 VZA verimlilik skorları yıllara göre sırasıyla ortalama 0 ,750, 0 ,782, 0 ,759, 0 ,733, 0,716 olarak tespit edilmiştir. Yapılan süper etkinlik analizinde bütün yıllarda her iki modelde 100 ile 215, 7 arasında verimlilik skorları bulunmuştur. MTFVE analizi incelendiğinde; Model 1'de ADSM'lerin 2014- 2015 dönemi dışındaki diğer dönemlerde teknolojik değişimde yaşanan yükselişin toplam faktör verimliliğine pozitif yönde yansıdığı görülmüştür. Ölçeğe göre sabit getiri altında Model 2 VZA Window analiz sonuçlarına bakıldığında en yüksek ortalama etkinlik skoruna, pencere uzunluğu 1 iken 2015 yılında 0,844 ile ulaşılmıştır. En düşük ortalama etkinlik puanı, pencere uzunluğu 5 alındığında 0,748 olarak tespit edilmiştir. 2018 yılı CCR Model 1'de ünit sayısının; merkezlerin verimlilik skorları üzerinde negatif, muayene sayısı, diş çekim sayısı ve konservatif tedavi sayısının pozitif yönde anlamlı bir etkiye sahip olduğu saptanmıştır. VZA'da elde edilen etkinlik skorları bağımlı değişken olarak alınarak Tobit analizi yapılmış ve sonuçlar yorumlanmıştır. 2018 yılı Model 1 CCR sonuçlarıyla girdi değişkenlerinden ünit sayısının %21, 81 ve toplam diş hekimi sayısının %24, 17 oranında azaltılması gerektiği görülmektedir. Çıktı değişkenlerinden endodontik tedavi sayısının %34,59, diş çekimi sayısının %13,21, muayene edilen hasta sayısının %3,45 ve konservatif tedavi sayısının %2,77 oranında artırılması önerilmektedir.