Gelenekle modernite arasındaki bir Meşrutiyet şeyhülislamı Musa Kazım Efendi (1861-1920)

Osmanlı İmparatorluğu'nun 121. şeyhülislamı olan Musa Kazım Efendi 1861 yılında Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Vihik köyünde bir çiftçi ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Ailesinin aslen Balıkesirli olduğu tahmin edilmektedir. Memleketinde başlamış olduğu medrese eğitimini sırasıyla Erzurum, Konya ve Balıkesir'de sürdürmüş ve İstanbul'da Fatih medresesinde tamamlamıştır. İcazetnamesini XIX. yüzyılın meşhur ulemasından Hoca Şakir Efendi'den alan Musa Kazım Efendi saray bürokratlarıya kurmuş olduğu patronaj ilişkileri sayesinde Fatih dersiamlığının yanı sıra Darülfünun, Darülmuallimin, Mekteb-i Hukuk ve Galatasaray Mekteb-i Sultanisi gibi İmparatorluğun en gözde eğitim müesseselerinde muallimlik görevlerinde bulunmuştur. Aynı şekilde Maarif ve Meşihat bürokrasisinde de önemli görevlere getirilmiştir. Serbest düşünce yapısının gelişiminde yakın dostu Ahmet Mithat Efendi'nin önemli etkisi olan Musa Kazım Efendi yazarlık hayatına II. Abdülhamid döneminde, Ahmed Midhat Efendi'nin çıkarmış olduğu Tercüman-ı Hakikat gazetesinde başlamış, II. Meşrutiyet döneminde Sırat-ı Müstakim, Tearüf-i Müslimin ve İslam Mecmuası gibi dergilerde devam etmiştir. Milliyetçilik düşüncesine karşı olmasına rağmen İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne mensubiyeti sebebiyle Türkçü fikir çevreleriyle de yakın ilişki içerisinde olmuştur. II. Meşrutiyet döneminde en uzun süre şeyhülislamlık makamında bulunma özelliğini taşıyan Musa Kazım Efendi bu önemli görevini İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne olan sadakatine borçludur. Aralıklı olarak beş defa getirildiği şeyhülislamlığı sırasında İttihat ve Terakki'nin politikaları doğrultusunda ilmiye teşkilatında medrese ve tekke reformlarını gerçekleştirmiştir. Musa Kazım Enendi'nin İttihat ve Terakki ile olan ilişkisi II. Meşrutiyet öncesine dayanmaktadır. İttihat ve Terakki'nin idareci kadrosu içerisinde yer almış olan Musa Kazım Efendi aynı zamanda da bu cemiyetin Meclis-i Ayan'daki sözcülüğü görevini yerine getirmiş ve onun dini propogandasını yürütmek üzere kurulan Hey'et-i İlmiye' sini yönetmiştir. Yine İttihat ve Terakki ile olan ilişkileri onu siyasi amaçlarla mason cemiyetine üye olmaya sevk etmiştir. Nakşibendi tarikatinin bir üyesi olan Musa Kazım Efendi'nin yine İttihatçı olması sebebiyle Bektaşi tarikatine girmiş olduğu şeklindeki iddialar ise asılsızdır. I. Dünya Savaşı'nın Osmanlı Devleti'nin aleyhine neticelenmesi üzerine İttihat ve Terakki kabineleri üyelerini yargılamak üzere kurulan mütareke dönemi Divan-ı Harbinde savaş suçlusu olarak yargılanmış ve neticede on beş yıl kürek cezasına çarptırılmıştır. Cezası padişah VI. Mehmed Vahideddin tarafından üç yıl geçici sürgüne çevrilmiş, sürgüne gittiği Edirne'de 10 Ocak 1920 tarihinde vefat etmiştir. II. Meşrutiyet öncesinde kaleme almış olduğu yazılarında daha ziyade felsefi konularla ilgilendiği görülen Musa Kazım Efendi bu yazılarında dinin insanın ferdi ve toplumsal hayatındaki rolü ile medeniyetin teşekkülü ve korunmasındaki etkilerini vurgulamıştır. Onun felsefi görüşlerini etkileyen faktörler Batılılaşma hareketleri ile birlikte Türkiye'ye girmeye başlayan din karşıtı modern felsefi akımlardır. Bu yüzden Materyalizm ve pozitivizm gibi felsefi akımlara karşı XIX. yüzyılda modernist bir tepki hareketi olarak ortaya çıkan Yeni kelam hareketinin Türkiye'deki öncüleri arasında yer almıştır. II. Meşrutiyet dönemi İslamcılık akımının önemli temsilcilerinden olan Musa Kazım Efendi'nin siyasi konularla ilgili yazılarında işlemiş olduğu asıl düşünce İttihat ve Terakki'nin dinsel açıdan meşruiyetini savunmak ve bu Cemiyet'in meşruti yönetimin getirilmesindeki rolünü vurgulamak olmuştur. Bunu yaparken de modern çağın birer ürünü olan demokrasi ve insan haklarının İslam dini ile tam bir uyum içerisinde olduğunu ispatlamaya çalışmıştır. Kadın haklan konusunu özgürlük ve eşitlik kavramlarıyla bağlantılı olarak ele almış olan Musa Kazım Efendi'nin kadın ve aile konularındaki fikirleri büyük ölçüde geleneksel bakış açısını yansıtmaktadır.