Ekonometrik modellerde optimizasyon

Modern makroekonomi teorilerinin gelişmesi ekonomi politika teorilerinin de gelişmesine neden olmuştur. Ekonomi politikası kararları ekonomik yaşamı büyük ölçüde etkilediğinden her kesimden daha çok dikkati çekmektedir. Çeşitli ekonomik görüşler farklı ekonomi politikası önerileri getirmekle birlikte uygulamada pratik, problem çözücü yaklaşımlar seçilmektedir. Ekonominin denge içinde gelişmesi, çeşitli amaçlara ulaşılması için gerekli ekonomik kararların ne olması gerektiği ekonomi politikası teorisince incelenmektedir. Ekonometri ve Yöneylem Araştırması tekniklerindeki hızlı gelişmeler ekonomi politikası saptanmasında bunların kullanılmasını sağlamıştır. Bu tezde ekonomi politikasındaki çok amaçlılık ve dinamiklik bir ekonometrik model ve optimizasyon teknikleriyle Türkiye ekonomisi için incelenmiştir. Ekonomide bir amaç değil, birden çok ve birbirleriyle çelişebilen amaçlar bulunmaktadır. Ekonomi politikası değişkenlerinin ise etkileri yalnız bir yönlü olmayıp birkaç amaç değişkenini birden etkileyebilmektedir. Bu durumda belli amaçlara ulaşmak için hangi araç değişkenlerin nasıl kullanılacağı önem kazanmaktadır. Optimizasyon tekniklerinin ekonometrik bir modelle birlikte kullanılması bu sorulara yanıt getirmekte ve ayrıca ekonominin içsel ilişkileri hakkında ek bilgiler vermektedir. Tezde 1971- 1985 yılları verileri kullanarak 8 davranışsal denklemden oluşan bir model İki Aşamalı En Küçük Kareler yöntemiyle tahmin edilmiştir. Modelin içsel değişkenleri 1968 fiyatlarıyla G. S. M. H., G. S. M. H. zımmi deflatörü, Geniş tanımlı para stoğu M2, toplam ihracat, toplam ithalat, devlet harcamaları, devlet gelirleri ve dolar kurudur. Dışsal değişkenler içsel değişkenlerin bir dönem gecikmeli değerleri ile parasal taban, ithal malları fiyat indeksi ve siyasi istikrarsızlık yıllarını gösteren yapma değişkendir. Ekonomi politikası amaçları yüksek bir büyüme hızı, fiyat istikrarı ve dış ticaret açığının kapatılmasıdır. Araç değişkenler ise parasal taban, devlet harcamalarının bir- IV - kısmı ile dolar kuru ve fiyat hareketlerinin belli oranlarıdır. Devlet harcaması, dolar kuru ve fiyat hareketlerinde ekonomi politika yapıcının tam bir kontrolü yoktur, fakat bu değişkenlere belli oranlarda da etki edebilmektedir. Bu durum gelişmekte olan ülkelerde yaygın olarak ortaya çıkmaktadır. Amaçlar arasındaki çelişkileri ve tek amaçlı tekniklerin sakıncalarını görmek amacıyla yapılan eniyilemelerde amaçlar arasında çelişmenin enflasyon ile büyüme arasında olmadığını, büyüme ile dış ticaret açığı arasında olduğu görülmüştür. Hızlı büyüme için gerekli ekonomi politikaları yüksek enflasyon yaratmamaktadır. Ekonomideki bu özellik birçok Avrupa ülkesi için de gözlenmektedir. Dış ticaret açığını düşürücü politikalar ise döviz kurlarında yükseliş şeklinde ortaya çıkmakta ve fiyatlarda artışa yol açmaktadır. Döviz kurlarındaki artış ithalatı azaltıp dış ticaret açığını kapatırken üretim için gerekli ithal girdiler kısıldığında büyüme hızı düşmektedir. Tek amaçlı eniyileme çözümleri göstermiştir ki amaç milli geliri enbüyüklemek iken ulaşılan dış ticaret açığı çok büyük olmakta veya amaç dış ticaret açığını enküçüklemek ise milli gelir büyüme hızı sosyal sorunlar ortaya çıkaracak kadar düşük olmaktadır. Tek amaca göre düzenlenecek ekonomi politikaları uygulamada ciddi yan fakat önemli sorunlar ortaya çıkarmaktadır. Çok amaçlı tekniklerde ise iki amaç arasında ekonomi politika yapıcının isteklerine göre bir denge kurulmaktadır. Ekonomi politika yapıcı amaçlarını ve bunların birbirlerine göre önemlerini saptadığında iki politikayı birleştiren bir karma ekonomi politikası üretilmekte ve sonuçta en iyi değil fakat tatminkar bir büyüme hızı, enflasyon oranı ve dış ticaret açığı elde edilmektedir. Bu ekonominin zaman içinde zig- zaglar çizen bir yol izlemesini de önleyerek ekonomik birimlerin daha sıhhatli planlamaya gidebilmesini sağlamaktadır. Ekonomi teorisinin ve kurulan ekonometrik modelin de öngördüğü gibi ekonomide zamanlar arası ilişkiler önemli oluşmaktadır. Bugünle ilgili ekonomi politika kararları aynı zamanda gelecek ile ilgili ekonomik kararlar olmaktadır. Dolayısı ile ekonomik kararlar alınırken ileriye doğru belli bir dönem için eşanlı karar alınması gereklidir. Bu sorun ise dinamik programlama tekniklerinin ekonometrik modele uygulanması ile çözülebilmektedir. Eşanlı karar dönemi olarak 1984- 1985 yılları ele alınmıştır. Çeşitli amaç fonksiyonları altında yapılan eniyilemelerden görülmüştür ki tek dönemde yeterli olmayan ekonomi politikası önerileri belli bir zaman dilimi içinde etkisini tam olarak gösterebilmekte ve dolayısı ile statik çözümden farklı sonuçlar verebilmektedir. Elde edilen farklı sonuçlara rağmen amaçlar arasındaki çelişkiler de bir değişiklik olmamış, büyüme ve dış ticaret açığı arasındaki çelişki dinamik ortamda da devam etmiştir.- v - Dinamik çözümlerde de tek amaçlılık uygulanamaz yan etkiler ortaya çıkarmış ve çok amaçlı dinamik çözümlere gidilmesine yol açmıştır. Bu çözümler amaçlar arasında hem dönemler içi hem de dönemler arası denge kurmuş ve ekonominin düzgün bir yol izlemesini sağlamıştır. Çalışma çok amaçlı eniyileme paket programlarının geliştirilmesi ve bunu takiben kamu ve parasal sektörlerin detaylı modellenmesi ile daha günlük hayatta kullanılabilir ve amaç ve araç bakımından zengin olacaktır.