Türkiye'nin dış borç sorunu (1984-1995)

Günümüzde Türkiye ekonomisinin karşı karşıya bulunduğu en önemli ekonomik sorunların başında yer alan dış borç sorunu, dünyadaki gelişmelerle beraber bu çalışmada değerlendirildi. Bu çalışmanın ikinci bölümünde anlatıldığı gibi fon fazlası olan gelişmiş ülkeler, önceleri yardım adı altında gelişmekte olan ülkelere sermaye transfer etmiş; bu yardımları daha sonra düşük faizli kredi ve en sonunda yüksek faizli krediler takip etmiştir. Bu gelişmeler nedeniyle borçlanmanın ilk dönemlerinde dışarıdan tasarruf alan gelişmekte olan ülkeler, daha sonra dışarıya iç tasarruflarım aktarmak zorunda kalmıştır. Neticede büyüyen dış borç sorunu, 1982 yılında dış borç krizi olarak patlak vermiştir. Aslında gelişmekte olan ülkeler büyüme ve kalkınmalarını finanse etmek için dış tasarruf kullanmak zorunda iken; artan dış borç yükü nedeniyle iç tasarruflarının bir kısmını bile dışarıya aktarmak zorunda kalmıştır. 1982 dış borç krizi sonrası getirilen çözüm önerileri, sorunu çözemediği için günümüzde bu ülkelerin dış borç stoku 2 trilyon dolar gibi çok yüksek bir noktaya ulaşmıştır. Türkiye'nin de dış borç sorununun kökeninde iç tasarrufların yetersizliği bulunmaktadır. Türkiye kamu kesimi açıklarım özel sektör ve dış dünyadan sağladığı tasarruflarla kapatmak yoluna gitmiştir. Dış borçlanma konusunda Osmanlı döneminde yaşanan acı tecrübelerden dolayı Türkiye dış borçlanmaya ancak 1950'den itibaren ciddi olarak yeniden başvurmuştur. Bu tarihte 775 milyon TL olan dış borçlar, 1960 yılında %801 artışla 6.210 milyon TL'ye yükselmiştir. Bu rakam 1984 yılında 20.659 milyon dolara ve son olarak 1995 yılında ise 73.171 milyon dolara ulaşmıştır. Söz konusu dönemde toplam dış borç artışının %28.5'ine denk gelen 15.822 milyon dolarlık artış kur etkisinden kaynaklanmıştır. Günümüzde Türkiye'nin toplam dış borçlarının GSMH'ye oranım gösteren dış borç yükü rasyosunun %50 dolayında olduğu görülmektedir. Türkiye ile ilgili üçüncü bölüme bakıldığında, 1984- 1995 döneminde dış borç stokunda önemli artışa rağmen, dış borçlanma yoluyla iç tasarruflara bir katkı olmadığı görülüyor. 1987, 1988 ve 1993 yıllan dışında net kaynak transfer rasyosunun negatif olması, iç tasarrufların dış ülkelere aktarıldığım göstermektedir. Türkiye'nin dış borç yükü, dış borç servisi ve dış borç maliyet rasyoları bakımından, hem bütün gelişmekte olan ülkelerden, hem de Latin Amerika ülkelerinden daha kötü bir durumda olduğunu üçüncü bölümde tablo ile gösterilmiştir. Gelişmekte olan ülkelerin dış borç sorununa oranla Türkiye'nin dış borç sorunu daha ciddi boyutlara ulaşmıştır. 1996 yılından itibaren hiç dış borç alınmazsa bile, yılda 10 milyar dolan aşan dış borç anapara ve faiz ödemeleri Türkiye'nin dış borç bağımlısı olduğunun en önemli bir göstergesidir. Dış borç sorununun çözümü öncelikle, Türkiye ekonomisinin kronik sorunu olan enflasyona karşı politikalar uygulamak ve GSMH'nin borç faiz haddinden daha yüksek bir hızla büyümesini sağlamakla mümkündür. Bunun için istikrarlı bir büyüme hedefi belirlenmeli ve yüksek olan sermaye hasıla katsayısı aşağılara çekilmelidir. Ayrıca borçlanmayı zorunlu kılan cari işlemler açığının kapatılması için ihracatı artıracak politikalar uygulanmalı, ithalatta yaşanan gelişme yavaşlatılmak ve doğrudan yabancı sermayeye tanınan kolaylıklar artırılarak devam etmelidir. Bunlar dışında kur riskini minimize etmek için bir fon yönetimi kurulmalıdır.