Criticality of the embodied mind within spatial experiences

Bu tez çalışması, bireyin bedenleşen zihin olarak mekansal deneyimler yoluyla eleştiri üretme yeteneğini ele almaktadır. Bu kapsamda, yirminci yüzyıl içinde bedenin içinden geçtiği süreçlerin sanat ve mimarlıktaki yansımalarını modernist rasyonalizm ve fenomenoloji düşüncelerinde zihin/duyu ilişkisi üzerinden tartışmak amaçlanır. Yirminci yüzyıl, zaman dilimi olarak her yönden gelenekselden kopuşun gerçekleştiği, bütün disiplinlerin karakteristiklerinin yeniden sorgulandığı ve kurgulandığı, aynı anda hem en yaratıcı hem de en yıkıcı olayların sahne olduğu yüzyıl olma niteliği bakımından önem taşır. Felsefe ve bilimdeki gelişmelerin etkisiyle, dünyada insan olarak var olma biçimlerinde sarsılan dengeleri geri kazanma çabaları olarak ortaya çıkan eleştirel yaklaşımları anlayabilmek, farklı disiplinleri tarihsel bağlamı içerisinde birbiriyle etkileşim içerisinde görebilmeyi gerektirir. Bu nedenle, gerçekleşen dönüşümler mimarlık, sanat ve felsefe bağlamında birbiriyle ilişkiselliği içinde irdelenirken; zihin ve bedenin duyusallığının birlikteliği vurgusu, bu birlikteliğin yaratıcı eleştiri dinamiklerini ortaya çıkarma potansiyeliyle iç içe bir biçimde her zaman yer alır. Bu çalışma ile yirminci yüzyılın ortalarında bedensel deneyimin önemine vurgu yapan ve 'bedenleşen zihin' düşüncesine de ilham vermiş olan fenomenoloji felsefesinin eleştirel niteliği vurgulanır. Bedenleşen zihin düşüncesini mekansal deneyimlerle ortaya çıkan eleştirelliği bağlamında tartışmak amaçlanır. Yüzyılın başında modernizm tarafından akla ve rasyonel düşünceye atfedilen büyük öneme karşın, yüzyıl ortalarında duyusallığın önemine yapılan fenomenolojik vurgu anlam kazanır. Bu bağlamda, fenomenoloji düşüncesi, modernizmin anlam zenginliğini ortadan kaldıran ve hayatı mekanikleştiren niteliklerine yönelik eleştirel bir pozisyon olarak ortaya çıkar. Öznel bireyselliğe karşın kolektif algıyı önemseyen modernizmde, duyusallık tarafından üretilen bir anlam zenginliğinden ziyade, yeni üretim tekniklerine uygun, herkesçe kabul edilebilir ortak bir estetik algı inşa etmek çabası görülür. Bu tutum dönem içinde yazılan manifestolarda, Bauhaus üretimlerinde, resimde insan yüzünün ifadesizliği ve kaotik şehir betimlemelerinde, mimarlıkta insanı bir makineymiş gibi ele alan yaklaşımlar aracılığıyla gözlenir. Yeni teknolojilerin etkisiyle hayatın giderek daha fazla hızlanması sonucunda tekil bir zaman-mekan kurgusundan uzaklaşılır, zaman kavramı hız ve gelişmeyle bir arada ele alınmaya başlanır. Rasyonalist düşünceye yapılan vurgu nedeniyle insanların yalnızca ölçülebilen ve kanıtlanabilir doğrulara inanmaya başlamaları ile birlikte hayatın mekanikleşmesinin hızlanmaya başlaması, fenomenoloji düşünürlerini duyusal algıyı ve anlamsal zenginliği, olgular arasındaki ilişkileri yeniden tanımlama arayışına götürür. Fenomenoloji ekseni, modernizm eleştirisi ve geri plana itilen duyusallığa yeniden kaybettiği önemi vermeyi amaçlaması nedeniyle anlamlıdır, fakat dönem içerisinde fenomenoloji ekseni dışındaki eleştirel yaklaşımlar da tezin önemli bir parçasını oluşturur. Bu bağlamda değinilen tarihsel avangard, Peter Bürger'in tanımlaması kabul edilerek, Dada, Sürrealizm ve Sitüasyonist Enternasyonel akımlarını kapsayacak şekilde ve birbirinden farklı/benzer yönleri, birbirleriyle ilişkiselliği içerisinde ele alınır. Tez kapsamında Dadaizm, yirminci yüzyılın başlarında ortaya çıkan ve eleştirel dinamikleri barındıran en erken tepkisel durumlardan birisi olmuş olması ve farklı sanat dallarını bir araya getirerek yöntemsel zenginlikler ortaya çıkarmaya çalışması açısından önem taşır. Disiplinler arası bir durumun, daha yaratıcı yöntemleri beraberinde getireceğini keşfetmelerinin yanı sıra Dadaistler, öznenesne ilişkisinde gerilimler yaratma yoluyla alımlayıcıyı düşünmeye ve sorgulamaya itmek için şok efekti, otomatizm gibi şaşırtıcı teknikler gerçekleştirmeyi amaçlamıştır. Sürrealistler ise öznenesne arasındaki etkileşimin ve zıtlıkların bir araya getirdikleri anlam olasılıklarının arayışına girerek kentte işaret okumaları gibi yöntemler üzerinde dururlar. Fenomenolojik düşüncenin yaptığı bütünsellik vurgusuna karşın parçaların içerdiği zıtlıkların peşine düşen Sürrealistlerin, anlamsal açıklıktan ziyade, muğlaklık üzerinde duran yaklaşımları fenomenolojik düşünceyle benzerlik taşır. Öte yandan Sitüasyonist Enternasyonel; Dadaizm ile başlamış olan kente gezi düzenleme geleneğinin derive ve detournament teorileriyle artık yöntemsel bir biçimde temellendirildiği daha radikal bir dönemi temsil eder. Sitüasyonistlere göre, derive teorisinin amacı yaya insanların etrafındaki nesnelerin ve yeni imkanların farkında olabilmeleri ve kentsel mekandaki gündelik hayata alternatif oluşturabilmelerini sağlamaktı. Sitüasyonistler kentsel çalışmalara devrimci bir şiirsellik getirmeyi amaçladıkları gibi; yürümeyi yeni imkanları keşfetmek için bir araç haline getirmişlerdi. Tez kapsamında, yürümeyle ilişkilenen, modern kenti gözlemleyen, mekansal deneyimin anlamını zenginleştiren Baudelaire ve Benjamin'in Flaneur'ü, kenti yürüyerek keşfetme ve yorumlama pratiğine referans vermesinin yanı sıra, beden ve mekanı etkileşim içine sokarak kente dair hassas bir yaklaşımı mümkün kılar. Flaneur'ün kentte dolanırken evden uzakta fakat her yerde evinde hissetmesi durumu modern dünyadaki bireyin sürekli hareket halinde olmasına, öte yandan kendi kendine yeten ve bilge bir karakter olmayı başarabilen pozisyonuna referans verir. Michel de Certeau de yürümenin mekanı strüktüre eden eleştirel bir deneyim pratiği olabileceğini vurgulayan önemli düşünürlerden birisidir. Bu bağlamda, gündelik yaşamın mekansal pratiği çok katmanlı bir hikaye ve antropolojik, poetik ve mitik deneyimler barındırır. Kentsel mekanın zemininde gezinen aylak adımların mekana niteliksel karakterini veren bir hikaye taşıdığını vurgulaması nedeniyle Michel de Certeau'nun düşünceleri de tez bağlamı kapsamında önemli görülmüştür. Bütün bu düşünceler ışığında, yirminci yüzyılın başından sonuna doğru gerçekleşen tarihsel süreç göz önüne alındığında bireysel deneyimin heyecanının yeni atmosferler aracılığıyla keşfedilmeye çalışıldığı, çok katmanlı ilişkilerin, anlatıların, hikayelerin, keşiflerin vurgulandığı bir noktaya gelindiği görülür. Dünya savaşları gibi çok önemli ve yıkıcı olayların gerçekleştiği, teknolojik gelişmelerle yeni baştan kurgulanan bir yüzyılın bireylerinin; yine de yaratıcı olma çabasından, keşfetme, anlama ve üretme isteğinden vazgeçmemiş olmaları bu tezin entelektüel ilham noktasını oluşturur. Bugün içinde bulunduğumuz yüzyıldaki bireyler olarak çok da uzak olmayan geçmişşimize baktığımızda; kendimizi, dünyayı, sanatı, felsefeyi, mimarlığı ve bilimi daha iyi anlamamızı mümkün kılan izleri farkederiz. Günümüzde ise, fenomenoloji felsefesinin de ötesinde, bilişsel nörobilim araştırmaları artık beden ve zihin ikiliğini aşan nitelikte, deneyimlerimizin, düşüncelerimizin, algımızın ve etkinliklerimizin aslında beyin ve bedenin ortak rol oynaması sayesinde gerçekleştiğini ispatlamakta ve 'bedenleşmiş zihin' kavramını ortaya koymaktadır. Bedenleşmiş zihin düşüncesi ile, algılama ve düşünme etkinliklerinin bedensel deneyimden kopuk bir biçimde gerçekleşmediğini, fiziksel ve sosyal çevre arasındaki etkileşimler aracılığıyla anlam ve düşünce ürettiğimizi anlamak mümkün olmaktadır. Diğer bir deyişle, soyut kavramsallaştırma ve anlamlandırma, algı ve eylem etkileşimi aracılığıyla gerçekleşir. Deneyim ise, bedenleşen anlam aracılığıyla dönüştürülür, yeniden yönlendirilir. Bedenleşmiş zihin, bu nedenle, anlama ve düşünmenin direkt olarak bedenlerimiz ve beynimizin nasıl çalıştığına, dünyayla ve çevreyle bedensel etkileşimlerimizin nasıl gerçekleştiğine bağlı olan bir görüşü tanımlar. Bu nedenle tez kapsamında, fenomenolojideki 'dünya-içinde-var-olma' kavramının 'dünyayla-iç içe geçen-organizma' olarak dönüşmekte mi olduğu sorusunun ve bunun ne tür potansiyeller taşıyabileceğinin mekansal deneyimler aracılığıyla arayışını yapmak amaçlanır. Bedenleşmiş zihin düşüncesi, anlam verme, düşünme, mantık kurma ve bilmenin bedensel deneyimden ayrı olmadığını savunur. Bilmek; tutumların, eylemlerin, nesnelerin anlamlarını öğrenmek ve fark etmek; bilişsellik/bilme yetisi ise bütün hayatımız boyunca devam eden bir süreç olarak tanımlanır. Diğer bir deyişle, kavrama yetimiz, anlamamız ve dolayısıyla kimliğimiz, hayatımız boyunca yeni deneyimleri ve durumları deneyimlememizle yeniden yapılanır. Bedenleşmiş zihin kavramı, tamamlanmış ve sabit bilgi düşüncesini kabul etmenin, deneyimin sürekli devingen karakterini yok saymak anlamına geleceğini; eleştiri, yeniden ele alma, yorumlama ve yaratıcı planlama gibi eylemlerden vazgeçmek sayılacağını vurgular. Bu bağlamda, disiplinler arasılık, bedenleşmiş zihin ve yaratıcı eleştirinin dinamikleri arasında bir bağlantı kurmak mümkün hale gelir. Disiplinler arasılık ve eleştirellik bağlamında, bir disiplinin kendi otonom yapısı içerisinde eleştiri üretmekte yetersiz kaldığı durumlarda otonom yapısının yıkılması yoluyla ilişki kurulur. Hem sanatta hem de mimarlıkta, toplumsal durumlara yönelik bir duruş ve yorum geliştirme, var olma biçimlerini değiştirme arayışlarının ortaya çıktığı dönemlerde, disiplinlerin birbirleriyle etkileşimlerin yoğunlaştığı gözlemlenir. Mimarlık disiplini bağlamında da, yöntemsel olarak daha zengin olmayı ve mekana dair keşif yapmayı mümkün kılabilen interdisipliner bir pozisyonda konumlanma gerekliliği anlaşılmaktadır. Bu nedenle bedenleşmiş bir zihin olarak öznenin, mekansal deneyimler aracılığıyla eleştiri üretme durumuna örnek olarak; mekanla kurulan ilişkinin sınırlarını genişleten örnekler tez kapsamına dahil edilmiştir. Sanat enstalasyonu, tasarlanmış mekan, manifesto, performans ve anlatı başlıkları altında toparlanan bu örneklerin, öznenesne ilişkisi içerisinde tarihsel avangardın gerçekleştirdiği türden kırılmalar gerçekleştirmek, şaşırtmak, bir şeyi alıp başka bir şeye dönüştürmek, bir olgunun alışılagelmiş niteliklerini bozarak alımlayıcıyı sorgulamaya yönlendirmek gibi yöntemler kullanmaları; bunları yaparken her seferinde mekana dair, mekanla kurduğumuz ilişkiyi bedenleşen zihnin dinamikleriyle gerçekleştiriyor olmaları ortak özellik olarak temel alınmıştır. Günümüzde beden konusunun algılanışının, sanat, mimarlık, felsefe ve bilimle kurduğumuz ilişkinin niteliğine göre nasıl değiştiğini ve dönüştüğünü kavramak, gelecekte de yaratıcı eleştirinin dinamiklerinin nasıl ortaya çıkabileceği sorusuna bir cevap taşıyabilir. Sanat ve mimarlık; öznelliği barındırmaları, deneyimi kapsamaları, kendine içkin ve yorumlanabilir araçları barındıran disiplinler olmaları yönüyle toplumsal durumlara yönelik bir duruş ortaya koyma ve eleştiri pratikleri üretme potansiyeli taşır. Mekanla kurduğumuz ilişki; mekanı bedensel olarak deneyimlemeyi, mekana dair düşünmeyi ve sorgulamayı, mekan aracılığıyla eleştiri üretmeyi, alternatif eleştiri biçimlerine anlam vermeyi, diğer bir deyişle, anlamsal zenginliği özümsemeyi içerir. Bu nedenle, tez kapsamında somut verilerden ziyade, mekanla kurduğumuz ilişkinin sınırlarını genişletmeye, kavramaya ve açımlamaya yönelik alternatif bir bakış açısı sunmak hedeflenmiştir.