Bursa'da vakıfların sosyo-ekonomik işlevleri (1544-1588 ve 1749-1795 yılları arası vakıf muhasebe kayıtları ışığında)

Vakıflar, toplum içerisinde sosyal dayanışmayı arttıran, gelir-servet dağılımını ve sosyal ilişkileri düzenleyen ve mesleki alanda istihdam sağlayan önemli kurumlardır. Bu kurumlar sayesinde din, eğitim, sağlık, şehircilik ve bayındırlık hizmetlerine yönelik çalışmalar kolaylıkla sağlanmakta, şehirlerin ticari ve sosyal canlılığı arttırılmaktadır. Yerel tarih araştırmaları doğrultusunda belirli tarihsel zaman dilimlerine bağlı olarak, Bursa'da kurulmuş vakıfların incelendiği ve bu vakıfların listelendiği spesifik çalışmaların sayısı oldukça azdır. Bu nedenle hazırlanan araştırmamız ile, Bursa ile ilgili meydana getirilen bazı incelemelerde belirtilen, fakat detaylıca işlenmeyen bir konu aydınlatılmaya ve kent tarihine vakıf kurumları vasıtasıyla sosyo-ekonomik açıdan katkıda bulunulmaya çalışılmıştır. Bursa şer'iye sicillerinde yer alan vakıf muhasebe kayıtlarının incelenmesi sonrasında oluşturulan bu çalışma, ağırlıklı olarak avarız vakıfları ve para vakıfları üzerinde yoğunlaşmıştır. Avarız akçası vakfı; avarız vergilerinin ödenmesi ve bazı mahalle, köy ve esnaf teşekküllerinde nakde ihtiyaç duyan kimselerin sıkıntılarının giderilmesi gibi hizmetleri görmektedir. Ayrıca bu vakıflar, köy ve mahallelerin cami, mescid, su yolları ve su kuyularının tamiri için gerekli parayı temin eden ve vakıflarda çalışan görevlilerin ücretlerini ödeyen bir yardımlaşma kurumudur. Vakıfların bir işletme sistemi olarak para vakıfları ise; vakfın kuruluş amaçları içerisinde yer alan her türlü ihtiyacı sağlamak için gelir elde etmek, önemli bir finans kaynağı olarak nakit ve kredi ihtiyacını hukuksal bir ortamda karşılamak, yüksek faiz oranlarıyla tefecilik yapanların elinden halkı kurtarmak ve verdikleri krediler ile girişimcilik ve üretime sermaye sağlamak gibi önemli işlevleri yerine getirmektedirler. Vakıf paralarının idaresi bir mütevellinin elinde bulunmakta, Bursa kadısının genel gözetimi altında çalışan mütevelli, vakıftan borç almak isteyenlerin gerekli teminata sahip olmaları durumunda kredi vermektedir. 246 Bu çalışma ile, Bursa'da belirli dönemlerde oluşturulmuş vakıfları gösteren geniş bir liste ilk kez ortaya konmaktadır. Bu vakıf kurumlarının büyük bir bölümü, vakıf binalarının bakımını ve tamirini finanse eden, bu birimlerde çalışan personelin ücret ve maaşlarım ödeyen, mahalle ve köylerde çeşitli kamusal işlerin yürütülmesini sağlayan avarız vakıfları durumundadırlar. Avarız vakıflarına sermayeleri açısından bakıldığında ise, çoğunluğunun para vakfı sistemiyle işlediği görülmektedir. Dolayısıyla kullanılan kaynaklar doğrultusunda hazırlanan bu eserde, ağırlıklı olarak incelenen konular, avarız vakıfları ve para vakıfları hakkında olmuştur. Bunların dışında hayratın finansmanı için oluşturulan vakıflar, hirfet vakıfları ve yetimlerin mallarının vakıf sistemiyle işletildiği eytam sandıkları da, araştırma kapsamı içindedir. Yaptığımız incelemede ilk olarak, vakıfların hukuki temelleri, oluşturulma süreçleri, kuruluş amaçları, yönetim ve denetim sistemleri ele alınmıştır. Araştırmanın yapıldığı dönem üç asırlık bir zaman dilimi içerisinden yaklaşık 258 yıllık bir süreyi içine aldığından, Bursa vakıflarının sürekliliği üzerine oldukça geniş bir inceleme de söz konusudur. Kayıtlarda tespit edebildiğimiz vakıfların, varlıklarını ne kadar sürdürebildiğinin aydınlanması için, incelediğimiz yüzyıllar içerisinde ele alman 11 defterdeki 1156 adet birbirinden farklı vakıf gözden geçirilmiştir. Bu çalışma sonucunda ise, yüzyılın üstünde yaşayan vakıf sayısının 278 olduğu ve Bursa'daki vakıfların % 24'ünün bir yüzyılın üzerinde yaşayabildiği ortaya çıkarılmıştır. ikinci bölümde, Bursa'daki vakıflar mekansal ve fonksiyonel dağılımlarına göre guruplar halinde incelenmiş ve vakıflara gelir sağlayan menkul ve gayrimenkul kaynaklar ortaya konularak, vakıflara ait gider kalemleri incelenmiştir. XVIII. yüzyıl içerisindeki gıda ve tüketim mallarının fiyatlarına bakıldığında, Bursa'daki gayrimenkul değerlerinin düşük seviyede olduğu görülebilmektedir. Gayrimenkullerin satış değerlerine bakıldığında ise, vakıflara ait bina ve arazilerin yıllık kira gelirlerinin genel anlamda düşük olduğu ve bu gelirlerin yıllar içerisindeki artan enflasyon karşısında, daha da küçüldüğü görülmektedir. Aynı yüzyılda vakıf çalışanlarının vasıflı işçiler karşısında daha az ücret aldıkları da tespit edilmiştir. 247 Seneler geçtikçe vasıflı işçilerin ücretlerinde artış görülmesine rağmen, incelediğimiz belgelere göre aynı durumun vakıf çalışanları için geçerli olmadığını söyleyebiliriz. Bu nedenle yıllar geçtikçe, vakıf çalışanlarının aldıkları ücretlerinin eridiğini ifade edebiliriz. Üçüncü bölümde, incelediğimiz belgelerin büyük bir kısmında görülen para vakfı kayıtları yorumlanmaktadır. Kredi kurumu olarak Bursa'daki para vakıflarının sermayeleri, bu sermayelerin işletilme yöntemleri, topluma ve esnafa ait kredi işlemleri, kullanılan kredi miktarları ve vakıflardan kredi kullanan fertlerin toplumsal statüleri gibi birçok konuyu içine alan üçüncü bölüm; özellikle Bursa'da vakıfların ekonomik işlevlerini ortaya koyması bakımından önem teşkil etmektedir. incelediğimiz dönemler içerisindeki sosyal ve ekonomik bozuklukların olmasına rağmen, diğer Osmanlı yerleşim birimlerinde olduğu gibi Bursa şehrinde de, iktisadi faaliyetlerin ve mevcut olan kurumların varlıklarım bir şekilde devam ettirdikleri görülmektedir. Birçok Osmanlı zanaat birliği hızla değişen ekonomik şartlar karşısında ayakta durabilmek ve rekabet edebilmek amacıyla çok çaba harcamışlardır. Bu çabalar sonucu ise, Osmanlı yerli pazarlarının bir kısmı güçlerini korumayı devam ettirmişler ve pamuk endüstrisi gibi bazı önemli sektörler, Avrupalı rakiplerine karşı iyi bir şekilde yarışmışlardır. XVIII. yüzyılda Bursa'da dokumacı esnafı ve dokumacılık sektörüne hizmet eden guruplar, değişen şartlar içerisinde ayakta kalma çabası içerisinde olarak, nakit ihtiyaçlarım karşılamak için, kredi kaynağı olan para vakıflarından küçük meblağlarla yararlanmaktaydılar. Avrupa'nın talebinin düşmesine rağmen ipek fiyatlarının artış göstermesi, yerli talebin arttığım ortaya koymakta ve ipekli dokumacılığın önemli ölçüde varlığını devam ettirdiği görülebilmektedir. 1783- 1784 senesinde Bursa'daki para vakıflarından kredi kullanan fertlerin %24'ü esnaf taifesine mensuptur. Bu gurup içerisinde para vakıflarından en çok kredi kullananlar, mal üreten esnaf guruplarıdır. Mal üreten esnaf gurupları içerisinde kredi kullananların çoğunluğunu ise, ipekli dokuma üretiminde çalışan kişiler 248 oluşturmaktadır. Tekstil alanında çalışan zanaatkar ile, dokuma ürünlerinin ticaretini yapan şahısların tüm kredi kullanan şahıslara oranı % 8 ile % 9 arasındadır. Vakıf sermayelerinden kullanılan toplam kredi miktarlarına bakıldığında, ipek sektörünün kullandığı kredi miktarının, toplam kredi miktarına oram ise, bu tarihlerde %5 ile %6 arasında çıkmaktadır. Özellikle kutnici, beledici ve dolabcı gibi ipekli dokuma alanında faaliyetlerde bulunan gurupların kullandıkları kredi miktarları en önde gelmektedir. Örneğin 1783- 1784 senesinde, sadece kutnicilerin kullandıkları kredi miktarı mal üreten esnaf gurupları içerisinde, %13'lük bir orana sahiptir. Bu değerlere bakıldığında, ekonomik düşüş süreci içerisinde, Bursa'da tekstil üretiminde bulunan esnaf kollarının, değişen şartlara ayak uydurarak ve gerektiğinde geleneksel üretim tarzına sarılıp, gerektiğinde ise yeni yöntemler uygulayarak bir üretim örgütlenmesi içinde oldukları ve varlıklarını devam ettirmeye çalıştıkları görülmektedir. Ayrıca para vakıflarının kredi İmkanından yararlanan esnaf ve zanaatkara ait borçların, sınırlı miktarda olduğuna bakıldığında, bu zümrenin durumlarının orta halli olduğu ve yerel üretimde bulundukları anlaşılmaktadır. Bursa'da sermayelerinde işletilmek üzere para bulunduran vakıflarından borç alan kişiler, şehir nüfusunun hemen her kesiminden değişik insanları içine almaktadır. Kredi kullanan şahıslar içerisinde esnaf taifesi dışında, askeri kökenliler, reaya, ziraat ve kozacılık ile uğraşan köylü halk da bulunmaktadır. Vakıflarından alman kredilerin daha çok, orta ölçekli zanaatkarların ve esnaf guruplarının, ya da nüfusun değişik topluluklarına mensup orta halli insanların, nakit ihtiyaçlarım temin etmek için kullanıldığı anlaşılmaktadır. Büyük çaplı ticaret için, bu kredilerin alınması söz konusu değildir. Toplum içerisinde esnaf toplulukları dışında değişik zümrelere ait çok sayıda insanın kredi kullanmalarının asıl nedenleri; vergi borçlarım ödemek, düşük faizli kredi imkanlarından yararlanarak küçük çaph sermaye artırımlarım sağlamak, çeşitli tüketim ihtiyaçlarım gidermek ya da ekonomik krizin getirdiği zor şartlardan kurtulabilmek içindir.