Hatıratlarda II. Meşrutiyet'in ilanı ve 31 Mart Vak'ası

Bazı sakınca ve çekincelerine rağmen hatıratlar, yakın dönem tarihi çalışmalarında göz ardı edilemeyecek bilgileri içermesi bakımından araştırmacılar için önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Fakat bu yönüne rağmen akademik bir araştırmada hatırat türünden faydalanma isteği, titiz bir araştırma ve dikkati de beraberinde getirmek zorundadır çünkü hatıratlar, resmi kaynaklarda rastlanamayan birçok bilgiyi ihtiva ettiği gibi araştırmacıyı yanlış yöne sevk edecek nitelikte bilgiler de taşımaktadır. Yukarıdaki bilgiden hareketle, yaklaşık 70 kadar hatıratın birbiri ile karşılaştırılması ile oluşturulan ve olayların neden ve sonuçsallığından öte onların insanlar üzerindeki etkisini ortaya koyarak insan faktörü üzerine yoğunlaşan bu çalışma, 4 bölümden oluşmaktadır. Bu bölümler haricinde 'Giriş' kısmında akademik bir çalışmada hatırat türünün bünyesinde barındırdığı önemden başka kişisel yaşantılardan hareketle yazılan ve ağırlıkla sübjektif özellikler taşıyan bu türün, bilimsel bir görünüme kavuşturulması sürecindeki çekinceler, tehlikeler ve en önemlisi de bu süreçte kullanılan yöntemler ele alınmıştır. Tamamen teorik bilgiler içeren bu kısmın teze dahil edilmesinin başlıca amacı; hatırat türüne dayanan bir çalışmanın nesnellik olgusundan mahrum kalacağı yönündeki önyargıları tamamen ortadan kaldırmak olmasa bile en aza indirgemektir. Araştırma konusunun kabaca 1889- 1909 arası dönemi kapsadığı düşünülürse; konuya hazırlık teşkil etmesi bakımından 'Birinci Bölüm'de Osmanlı İmparatorluğu'nda yenileşme çabaları ile Meşrutiyet düşüncesinin geçirdiği evrelerden kısaca bahsedilmiş ve özellikle II. Mahmud döneminden itibaren yeni bir görünüm kazanan yenileşme algısı ile bu algının Tanzimat ve II. Abdülhamid dönemlerindeki somut kazanımları, meşrutiyet ve demokrasi bağlamında ele alınmıştır. Bu esnada yalnızca tetkik eserlerden yararlanılmamış, araştırmaya dahil edilen hatıratlardan da faydalanılmıştır. 'İkinci Bölüm'de, 93 Harbi ile başlayan ve 1908'e giden süreçte bir çıkmaza sürüklenen Makedonya meselesinden, Avrupalı devletlerin Balkan politikalarından, bu politikaların ve Sultan II. Abdülhamid yönetiminin hürriyet severler üzerindeki etkisi dolayısı ile bölgede siyasal faaliyetlere yönelik gizli yapılanmalardan ve en önemlisi de bu yapılanmaların 1908'de Babıali'yi askeri tazyik altına almasından bahsedilmiştir. Diğer yandan, Meşrutiyet'in yeniden ilanı ile birlikte siyaset mekanizmasında Saray ve Babıali yanında yeni bir güç olarak sivrilen İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin, devlet siyasetinde uygulamaya çalıştığı yeni yönetme tarzı ve bunun siyaset cereyanları arasındaki yankıları, 'Üçüncü Bölüm'ün ana niteliğini oluşturmaktadır.'Dördüncü Bölüm'de ise; Osmanlı tarih literatürüne 'irtica' kavramını kazandıran ve bir yönüyle Meşrutiyet ile birlikte gelen yeni düzene karşı çıkışın askeri yansıması niteliğinde gelişen, diğer yönü ile de İttihat ve Terakki'ye karşı olan kesimin Cemiyet'ten kurtulma çabalarını içeren 31 Mart Olayı ve bu olayın failleri ile sonuçları irdelenmiş, bu süreçte genel geçer bazı yanlışlar ve eksiklikler sorgulanmaya çalışılmıştır. Son olarak şunun da belirtilmesi gerekmektedir ki; 'İkinci, Üçüncü, Dördüncü Bölümler'de, hatıratların araştırmadaki etkinliği daha da ön plana çıkarılmıştır. Fakat arşiv malzemeleri, gazete koleksiyonları ve araştırma eserleri ile desteklendiğinde gerçek bir akademik araştırmadan söz edilebileceği hususu göz önünde bulundurularak bu kısımlarda birincil kaynaklar ve TBMM Zabıt Cerideleri ile dönem üzerine yazılmış belli başlı eserler de görmezden gelinmemiş, araştırmanın her safhasında tüm bu kaynaklar hatıratlar ile karşılaştırılarak çalışmaya dahil edilmiştir.