Vergi teşviklerinin ekonomik etkileri ve Kırgızistan örneği

Teşvikler, hemen her ekonomi için önemli yer tutan problemlerdendir. Teşvikin türü, uygulama şekli ve alanı, gözetilen hedef, ulaşılan sonuçlar beraberinde bir takım riskler taşımaktadır. Böylece teşviklerin ekonomik etkinliği tartışma konusu olmaktadır. Teşvik uygulamalarının en sistematik olanı; vergi sistemi içerisinde düzenlenen teşvikler olarak kabul edilebilir. Birinci bölümde, maliye bilim dalında gelişmeler, araştırma sonuçları ve yayınlar taranarak şu anlatılmak istenmiştir; Kamu maliyesinin en temel geliri olan vergi; günümüzde klasik fonksiyonlarından oldukça farklı bir yerdedir. Hükümetler, vergi politikaları yolu ile zincirleme olarak çok büyük ekonomik, sosyal ve siyasi sonuçlar elde edebilmektedirler. Vergiler, kamu harcamalarının finansman kaynağı olmaktan öte; kamunun elinde güçlü bir silah olarak istenilen sektörler lehine veya aleyhine neticeler almaktaişe yaramaktadır. Vergiler yolu ile ekonominin işleyişi kontrol edilebilmektedir. İstenilen tüketim artışı, talep kısılması, vatandaşın gelirinden mahrum bırakılması sureti ile gelir dağılımında belli hedefler gözetilmesi, hedef kitlelerin refahının diğerlerinekavuşturulması, yatırımların yönlendirilmesi... Vergilemeye gidilirken klasik mali anlayışın yerine modern anlayışı benimseyen ülkeler, vergilemede teşvik edici vergi politikası yerine tarafsız vergi politikasınıbenimseseler de vergiler kamu harcamasına dönüşürken etkilerinin tarafsız olmasını düşünmek mümkün değildir. Modern mali anlayışta ödeme gücü ilkesinin yanındafayda yaklaşımı birlikte değerlendirilmektedir. O halde gerektiğinde vergi teşvikleri bir çare olarak düşünülebilir. İkinci bölümde problemin ele alınan yönü; genel olarak vergi teşviklerinintürleri, vergi teşvik türlerinin birbirlerine karşı olan üstünlükleri, teşviklerden beklenen ekonomik sonuçlar yanında; etkinliklerinin bir takım risklerden etkilendiği olmuştur. Ayrıca vergi teşviklerinin birer kamu harcaması niteliği taşıdığı ortaya konulmuş; bütçe sürecine katılmaları gerektiği sonucuna varılmıştır. Yatırımlara dayalı ekonomik kalkınma modeli benimseyen ülkelerde yatırımcılar, çeşitli teşvik araçları ile bu arada vergisel düzenlemeler ile isteklendirilebilir. Bunlardan; vergi ertelemesi, vergi tatili, yatırım indirimi, hızlandırılmış amortisman, ihracat istisnaları-özellikle KDV yönünden-, vergi indirimi, finansman fonu, zarar mahsubu, vergi iadesi ve bazı işletim giderlerininkazançtan indirilebilmesi ve benzerleri; halen geniş uygulama alanına sahip belli başlı vergi teşvikleridir. Kaynakları yetersiz ülkelerde özel yatırımları harekete geçirmek, küresel sermayeyi çekebilmek ya da gelişmiş ülkelerde durağan hale gelen yatırımlarahız kazandırmak için vergi teşvikleri ile başarılı sonuçlar almak mümkün olabilir. Bazen de ister istemez belli teşvikleri siz de uygulamak zorunda kalabilmektesiniz. Zira küresel ekonomi içerisinde karşılıklı çıkarlarınız bunu zorunlu kılmaktadır. İhracatın, mal veya hizmetin teslim edildiği ülkede vergilendirilmesi- KDV yönündenbunaen güzel örnek olarak verilebilir. Ancak, Dünya'nın pek çok ülkesinde çeşitli amaçlarla uygulanan vergi teşvikleri ile başarı sağlamak risk taşıdığı gibi bir takım şartlara da bağlıdır. Uygulanan teşvikler, zamanla belirli kesimler lehine bir imtiyaza dönüşüp esas fonksiyonundan uzaklaşabilir. Bu arada vergi teşviklerinden beklenen etkinlik, yatırımları doğrudan etkileyen başka faktörlerin kıskacındadır. Hükümet davranışları ve politikaları, maliyetler, riskler, coğrafya, piyasa büyüklüğü ve tüketici davranışları vergi teşviklerinin etkin olmasındabirlikte ele alınması gereken konulardır. Kaldı ki; vergi teşvikleri birer kamu harcaması niteliğindedirler. Ortada; karzararmuhasebesini gerektiren bir durum vardır. Muhasebeleştirilebilen vergi teşvikleri, bütçe ile birlikte ele alınıp yasama ve yargı organlarının vesayetine tabi tutulmalıdır. Bu, anayasal güvence ile perçinleştirilmelidir. Bu şekilde, vergi teşviklerinin etkinliğini artırmak için körü körüne teşvik kapsamını genişletmek- tense; sonuçlarını bütçe ile değerlendirip rasyonel davranmak mümkün olabilir. Bu metodu, başta ABD olmak üzere bazı batılı ülkeler son yıllarda uygulamakta; hükümet nezdinde ilgili hizmet birimleri teşekkül etmektedirler. Türkiye'de de benzer adımlar hızlandırılmış, son yıllarda teşvik uygumla sonuçlarına dair bilgiler bütçe ile birlikte kamuoyunaduyurulmaya başlanmıştır. Üçüncü bölümde; ilk iki bölümdeki bilgiler ışığında Kırgızistan'ın teşvik sistemi içerisinde özellikle vergi teşvikleri araştırılmış ve etkinliğine dair bir sonuç elde edilmeye çalışılmıştır. Kırgızistan'da yerli ve yabancı yatırımlara yönelik etkin bir vergi teşvik sistemi olduğu söylenemez. Kırgız Cumhuriyeti Vergi Kanunu, yatırımlara dayalı bir kalkınma hamlesini yeterince desteklememektedir. Ayrıca yatırımcılar üzerinde yapılan araştırma sonuçları; vergi teşvik sisteminin yatırım kararlarına etkisinineredeyse sıfır olarak göstermektedir. Ayrıca ülkenin vergi gelirlerinin Dünya ortalamasının çok gerisinde kalması yanında; vergi gelirleri kendi aralarında derinuçurumlara sahiptir. Örneğin Gelir Vergisi ve Kurumlar Vergisi gelirleri toplamı dahi, Katma Değer Vergisi gelirlerinin çok gerisinde kalmaktadır. Şu halde kurumsal bir vergi tabanından söz edilemeyeceği gibi, Gelir ve Kurumlar Vergisi ile getirilen teşviklerin ekonomik etkileri zayıflamaktadır. Nitekim yapılan araştırmalarda, yatırımcıların KDV üzerinden teşvik istedikleri belirlenmiştir.