Transformation of the Istanbul skyline since the 1950s

İstanbul İehir Silüetinin 1950 Sonrası DeğiŞimi baŞlıklı bu çalışma 1950 den bugüne yüksek yapıların kent morfolojisine eklenmesi ile birlikte İstanbul silüetindemeydana gelen değiŞimi ortaya koymayı hedefler. İehir silüetleri tek bir bakıŞtakentin bütününe iliŞkin güçlü bir imge sunmaları sebebi ile kentlerin önemlibileŞenlerinden biridir. İstanbul gibi özgün fiziksel özelliklere ve zengin bir tarihigeçmişŞe sahip olan bir Şehir için de silüet tarih boyu önemli bir kentsel öge olmuştur. İehrin baŞkentlik ettiği iki büyük imparatorluk olan Bizans ve Osmanlı dönemlerinde İstanbul silüeti kent yönetimindeki mevcut dini ve siyasi otoriteleritemsil edecek biçimde ŞekillenmiŞ, sürekli bir değiŞim ve dönüŞüme tabi olmuştur. Ancak İstanbul silüeti 1950 sonrasında yaŞanan politik, ekonomik ve sosyaldeğiŞimlerin mimarideki karŞılığı olarak hızla inŞa edilmeye baŞlanan yüksek yapılarla beraber dramatik bir dönüŞüme uğrar. Özellikle 1980 lerin sonundan itibaren hız kazanan bir süreçle kentin ülkenin global dünyadaki temsili haline gelmesi ile beraber sayısını artıran yüksek yapılar İstanbul silüetini güncel birtartıŞma konusu haline getirir. Ancak bugün bu tartıŞmalar silüetin bozulup bozulmadığı gibi bir ikilemin içerisinde sürdürülmektedir. Oysa İstanbul silüetindemeydana gelen değiŞim 70 yıllık bir sürecin ürünüdür ve Şehrin sosyal, ekonomik ve siyasi dengelerinde yaŞanan önemli değiŞimlerin görsel bir karŞılığı olarak daha derin bir perspektiften tartıŞılmayı hak der. Bu çalışma İstanbul silüeti konusunu mimarlık tarihi perspektifinden ele alarak 1950 den bugüne yaŞanan değiŞimi belgeler.'Silüet nedir' sorusu çalışmanın ilk kısmını oluŞturur. İlk Şehirlerin kuruluŞundanberi insanoğlu yüksek yapılar inŞa ederek kent silüetlerini ŞekillendirmiŞtir. Dini ve siyasi otoriteyi simgeleyen anıtsal ölçekteki yapılar Ortçağ Şehir silüetlerinioluŞturur. Endüstri devriminin kent morfolojisi üzerindeki yıkıcı etkisi ilekiliselerle yarıŞmaya baŞlayan fabrika bacaları silüette önceliğin hangi yapılara ait olması gerektiği tartıŞmalarının erken örneklerini doğurur. Ancak gökdelenlerin kent morfolojisine dahil olması ve silüete ekledikleri dramatik dikeysellik silüettartıŞmalarını bugünkü boyutuna taŞır. 19. yy sonunda Amerika da ortaya çıkan ve takip eden yüzyıllarda önce Avrupa sonra Asya Şehirlerine yayılan gökdelenler ile Şehir silüetlerinde hakim olan dini ve siyasi otoritenin yerini ekonomi almaya baŞlar. Bugün gökdelenlerle oluŞmuŞ kent silüetleri finansal güç ile doğru orantılı olarak anılmaktadır. Yüksek yapıların 2. Dünya savaŞı sonrası Avrupa Şehirlerine yayılaması ve tarihi yapıların silüetteki hakimiyetlerinin sarsılması silüet üzerine yapılan tartıŞmalarıkoruma eksenine çeker. 20. yy sonu nda yükselmeye baŞlayan Asya Şehirlerinde isemuazzam yüksekliklere ulaŞan gökdelenlerle oluŞturulan silüetler kentlerin kimlik arayıŞına ve marka kent yaratma olgularına hizmet etmektedir. Özellikle son yıllardasilüet kentsel tasarımın önemli bir ögesi halini almıŞ, silüetin kontrolü ve tasarlanması üzerine farklı mekanizmalar geliŞtirilmiŞtir. Farklı Şehirler, kendivizyonlarını ve önceliklerini göz önünde bulundurarak, konuyu çeşitli hassasiyetnoktaları üzerinden ele alır. Bu durum silüet konusundaki tartıŞmaların sadece İstanbul ile sınırlı olmadığı, her Şehrin kendi özgün dinamikleri ile konuyu ele aldığını ortaya koyması bakımından önemlidir. çalışmanın ikinci kısmında İstanbul silüetinin tarihsel geliŞimine odaklanılmıŞtır. İehrin Ortodoks-Hristian Bizans İmpratorluğu nun baŞkentliğinden Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethi ile Türk-İslam kentine dönüŞümünün silüet üzerindenokunurluğu silüet kavramının İstanbul kent tarihi çalışmalar açısından önemini ortaya koyar. Aynı Şekilde Osmanlı İmparatorlu ğunun sosyal, ekonomik ve politik yapısında yaŞanan değiŞimler ve beraberinde getirdikleri yeni yapı tipleri, yapım teknikleri, yeni yerleŞim alanları gibi fiziksel çevredeki dönüŞümler de İstanbulsilüetine yeni birer katman ekler. Tüm bunlar 1950 sonrasında yaŞanan değiŞimingeniŞ bir panoramada nereye oturduğunu anlamak açısından önemlidir. Erken Cumhuriyet döneminde baŞkentlik statüsünü kaybeden İstanbul geri planda kalır. Ancak bu durum 1950 sonrasında ülkenin Soğuk SavaŞ döneminin iki kutuplu dünya düzeninde kendini yeniden konumlandırması, 1980 lerle beraber global dünya ekonomisine eklemlenmeye baŞlaması ve 2000 lerle İstanbul un ülkenin global dünyadaki temsilcisi haline gelmesi ile değiŞime uğrar. Son bölüm çalışmanın özgün kısmıdır. Burada 1950 den bugüne yüksek yapılarıngeliŞimi ve buna bağlı olarak silüette yaŞanan dönüŞüm ortaya konmaktadır. İlk olarak 1950 den bugüne hem içlerinde yer aldıkları fiziksel bağlam hem de inŞaedildikleri zaman dilimi göz önünde bulundurularak yüksek olarak belirlenen yapılar GIS isimli bilgisayar programı aracılığı ile, yapım yılı, kullanımı, mimarı, kat adedi, yükseklik bilgileri ile, harita üzerindebelgelenmiŞtir. Bu sayede hem yüksek yapıların coğrafi olarak kente yayılımı hem degeliŞmindeki kırılma noktalarını oluşturan önemli yıl aralıkları belirlenmiŞtir. ÇalıŞma esnasında hem sosyal, ekonomik ve politik yapıda değiŞimlerin meydana geldiği dönemler hem de yüksek yapıların coğrafi dağılımı üzerinde durulmuŞtur. 70 yıl gibi geniŞ bir zaman aralığına yayılan değiŞim 1950 -1960, 1960 -1980, 1980 -1990, 1990 -2000, 2000 -2005, 2005 -2010, ve 2010 sonrası olarak belirlenen zaman aralıklarında incelenmiŞtir. çalışmanın özgün kısmı yüksek yapıların kenteyayılımını kronolojik olarak takip eden üç ana bölümden oluŞur. İlk olarak 1950- 1980 yılları arasında yüksek yapıların ilk olarak inŞa edildikleri, aynı zamanda tarihi İstanbul imgesini oluşturan Tarihi Yarımada, Beyoğlu, Üsküdarbölgesine odaklanılır. Bu bölgede inŞa edilen Uluslararası Üsluptaki ilk yüksek yapılar ve Beyoğlu-Harbiye aksındaki otel projeleri ile İstanbul silüetinindönüŞümünün ilk sinyalleri verilir. İkinci kısımda yüksek yapıların 1980 sonrasındaŞehrin kuzeye doğru büyümesi ile beraber yayıldıkları Beyoğlu nun kuzeyi ile TEMarasında kalan bölge ve Maslak ele alınmıştır. Bu bölge yüksek yapı geliŞiminin en yoğun yaŞandığı bölgedir. Dolayısıyla silüetinin dönüŞümünde büyük pay sahibidir. Bu sebeple bu bölgedeki yüksek yapılar 4 alt baŞlıkta incelenmiştir. topografyanınyüksek yapıların görünürlüğünü önemli ölçüde etkilediği Dolmabahçe ve Maçkaarasında kalan bölge, Barbaros Bulvarı, DikilitaŞ ve Fulya, 1980 lerin sonundan bu yana inŞa edilen ofis kuleleri ile silüete yeni bir kimlik ekleyen Zincirlikuyu-Maslakaksı, sadece Boğaz üzerinden değil Haliç üzerinden algılanan silüeti de, 2000 yılı sonrasında, çok kısa bir süre içinde dönüŞtüren İiŞli, Bomonti, Mecidiyeköy bölgeleri. Son olarak yüksek yapıların 2005 yılı sonrasında yayıldığı Anadolu Yakası ve beraberinde silüette meydana getirdiği değiŞimler incelenmiŞtir. çalışmada 1950 den bugüne İstanbul silüetinde meydana gelen değiŞim kamusalnoktalardan çekilen fotoğraflar ve fotoğraflardaki yüksek yapılarla eŞleŞen haritalar aracılığı ile ortaya konmuŞtur. Tarih içinde sadece silüetin değil, bakı noktalarının dadeğiŞtiği göz önünde bulundurularak, sahil hattı, hakim tepeler ve ulaŞım yolları üzerinden kamusallığı yüksek olan noktalar belirlenmiŞtir. Bu bağlamda Üsküdar, Kuzguncuk sahilleri ve Çamlıca Tepesi nden, BeŞiktaŞ-Kadıköy vapuru, Boğaziçi ve Fatih Sultan Mehmet Köprülerinden Boğaz üzerinden gözlenen silüet; ModaSahili nden, Boğaz ın Marmara giriŞi üzerinden; Unkapanı Sahili ve SüleymaniyeCamii nden Haliç üzerinden gözlenen silüet ve Haliç Metro Köprüsü ve CihangirParkı ndan Anadolu Yakası nın silüeti değerlendirilmiştir. Genel kabulün aksine İstanbul silüeti tarih boyunca değiŞime ve dönüŞüme açıkolmuŞtur. Bu çalıŞmada Bizans, Osmanlı ve Erken Cumhuriyet dönemleri boyunca süregelen bu değiŞime yeni bir halka olarak eklenen 1950 sonrası dönemeodaklanılmıŞtır. YaklaŞık 70 yıllık bir süreçte hızla inŞa edilen yüksek yapılarla beraber İstanbul silüetine yeni bir katman eklenir. Bu yeni katman çalıŞmada ülkenindeğiŞen sosyal, ekonomik ve politik yapısının görsel bir ifadesi olarak ele alınmıŞ, bu bağlamda İkinci Dünya SavaŞı sonrası İstanbul kent tarihi literatürüne katkıdabulunulmuŞtur.