1908-1912 Osmanlı Mebusan Meclisi'nde Balkan mebuslarının meclis faaliyetleri

Meşrutiyet genel anlamda, hükümetin denetlenmesi ve siyasal iktidarın meşruluğuna atıfta bulunur. Ancak sözü edilen meşrutiyet kavramının ortaya çıkışı 19. yüzyıl dünyasına mahsus yenilik olarak tanımlanması mümkün değildir. Egemen gücün meşruluğunun tanınması ve bir dereceye kadar da olsa denetime tabi tutulması gerekliliği Fransız Devrimi'nden çok önce dünya monarşilerinde var olan bir durumdu. Osmanlı Devleti'nde bu durumun sağlanması için çalışan mekanizmalar vardı. Osmanlı İmparatorluğu'nda yasaların şeriat ve adalet kavramıyla uyumlu olması gerekiyordu. Bu iki ilke etkili bir şekilde sultanın yetki kullanımını kontrol altında tutuyor ve saltanatın meşruluğunu belirliyordu. 16. yüzyıl sonu itibariyle ortaya çıkan iktidar mücadelelerinde göze çarpan şey, ulema ve bürokrasinin yasalar çerçevesinde, sultanın mutlak iktidarının sınırlandırılması anlayışının ön plana çıkmaya başlamasıdır. Sultanın iktidar yetkisi aynı zamanda kentsel nüfusun adaletsiz olarak nitelediği tedbirler karşısında duyduğu hoşnutsuzluğu dile getiren yeniçeriler tarafından da denetim altında tutuluyor, adil nizamın tesis edilmesinin güvence altına alınması için sultan 'kanun-ı kadim' e riayet etmeye çağrılıyordu. II. Osman ve II. Mahmud'un hükümdarlık dönemleri arasında Osmanlı sultanlarının yarısından fazlası kanunlara kanun-ı kadim'e uymadığı gerekçesiyle yeniçeriler tarafından tahtan indirildi. Osmanlı siyaset felsefesi ayrıca, sulatanın karar alma sürecinde bir İslami prensip olan meşveret uyarınca yüksek rütbeli yetkililer ve ilim insanlarına danışma uygulamalarını da içermekteydi. Meşrutiyetçi fikirlerin Osmanlı topraklarına girişi çok erken bir tarihte gerçekleşti. İlk Osmanlı anayasası 1797 yılında Yunan yazar Velestinli Rigas tarafından kaleme alındı. İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'nden esinlenerek Balkanlar ve Anadolu'yu içine alan anayasal ve federal bir devlet oluşturulması önerisini getiren Rigas, ertesi yıl idam edildi. Takip eden on yıllar içinde yeni siyasi elitlerin taşıyıcısı olduğu bağımsızlık hareketleriyle birlikte Balkanlar'da meşrutiyetçi fikirler yaygınlaştı. Halkın egemenliğini kayıtsız şartsız kullandığı bir yönetim biçimi olarak demokrasiye dair Osmanlı Devleti'ndeki ilk uygulamalar, günümüz demokrasi anlayışından farklı olarak padişahın yetkilerinin kısıtlanması manasında Sened-i İttifak ile başlamıştır. Sened-i İttifak demokrasi tarihimizin ilk anayasal gelişmesidir. Tanzimat Fermanı ile bir adım öteye taşınan bu süreç, 1876 yılında I. Meşrutiyetin ilanıyla bir hayli yol almıştır. 1908 yılında II. Meşrutiyetin ilanı ve Meclis-i Mebusan'ın açılması parlamenter rejimin başlangıcını teşkil etmiştir. Uygulama bakımından I. Meşrutiyet, yasa önerilerinin padişah tarafından uygun bulunması şartı ve bakanların padişahtan başka kimseye karşı sorumlu olmamaları ve padişahın üstünde mutlak bir güç olmaması nedeniyle 'parlamenter sistem' den ziyade 'parlamentonun varlığıyla yumuşatılmış 'mutlak hükümdarlık sistemi' ne daha yakın durmaktadır. II. Meşrutiyet ise Osmanlı Devlet sistemine parlamenter nitelik kazandıran bir dönem olmuştur. 1909 yılında anayasada yapılan düzenlemeler ile milli egemenliğin sağlanması yolunda önemli adımlar atılmış, kişi hak ve hürriyetleri güvence altına alınmıştır. Bu dönemde parlamentoya sunulacak yasa önerilerinin padişah tarafından uygun görülmesi zorunluluğu ortadan kaldırılmış, hükümet meclise karşı sorumlu hale getirilmiştir. Kuruluşundan yüzyıllar sonra 'Osmanlı' olarak nitelenmeye başlayan imparatorluk, dilinden dinine, yönetiminden sosyal dokusuna, kültüründen sanatına bir 'terkip' idi. Bünyesinde barındırdığı farklılıklar ve çeşitlilikler ile zenginleşmişti. Bu sistemin işlemesi de etnik kökene değil, 'yaptığı işte iyi' olmaya bağlıydı. Yani alışveriş yaptığınız bakkalın tam Türk olması değil, sattığı peynirin tam yağlı olmasıydı önemli olan. Bu bakış açısı ve yaklaşımı 600 yıl boyunca imparatorluğu yöneterek bir çınar ağacının ana gövdesi olabilmeyi başarmıştır. Orhan Bey döneminde Çimpe Kalesinin alınmasıyla ayak basılan ve 15. yüzyılda Rumeli fütuhatını tamamlayarak bir Balkan ülkesi görünümü kazanan Osmanlı Devleti Balkan Harbi'ne kadar ekonomik gücünü ve beşeri sermayesinin önemli bir bölümünü balkanlardan elde etmiştir. Balkanlar Osmanlı Devleti'nin omurgasıdır. Bu omurganın yitirilişi devletinde sonunun gelişini hızlandırmıştır. Değişik etnik unsurların birleşimi ve bir kültür mozaik'i olan Osmanlı kimliği, bu yapısını büyük oranda Balkanlardaki çeşitlilikten almıştır. Osmanlı İmparatorluğunun uyguladığı hoşgörü politikası Balkanlar'da uzun yıllar barışı getirmiştir. Ancak 19 yüzyıldan başlayarak ulus olma duygusunun gelişmesine bağlı olarak, Balkanlar bir yandan isyanların merkezi haline gelirken, bir yandan da Balkan halkları Osmanlı Mebusan Meclisinde demokrasi kavramının uygulamalarını öğrenmiştir. Osmanlı toplumunun 1876 yılında başlayan ve 1908 Devrimi ile taçlanan seçim ve parlamento deneyimi katılanlar ve izleyenler için öğretici olmuştur. Tarık Zafer Tunaya hocanın ünlü deyimi ile bir 'siyaset laboratuvarı' olan II. Meşrutiyet, Osmanlı toplumunu demokratik siyasal katılma mekanizmalarıyla tanıştırmıştır. Bu ilk tanışma, 1908'den sonra imparatorluktan koparak veya kopartılarak kendi devletlerini kurma durumunda olan bütün Osmanlı unsurları içinde geçerlidir. Bu anlamıyla II. Meşrutiyet parlamentosu, oluşturulması ve çalışmalarıyla Arnavutluk'tan Bulgaristan'a oradan da Basra'ya kadar uzanan bir coğrafyanın halkları için bir siyaset okulu olmuştur. Bu okul Balkanlarda geleceğin krallarını, başbakanlarını ve bakanlarını yetiştirmiştir. Günümüz Balkan devletleri ve onları oluşturan halklar, siyasal katılımın demokratik şekli olan seçimleri Osmanlı İmparatorluğu'nda Osmanlı Meclis-i Mebusan'ındaki uygulamalar aracılığıyla öğrenmiştir.