Sosyal konut yarışmalarının mekansal kalite bağlamında değerlendirilmesi: Viyana örneği

Mimarlık yarışmaları tasarımda yenilikçi yaklaşımlar ortaya koymaları, nitelik arayışına yönelik araçlar olmaları, güncel mimari tartışmalara kuramsal olarak değer katmaları açısından kritik bir öneme sahiptir. Şartname ve imar yönetmeliği gibi teknik kriterleri sağlayan proje önerileri, bağlam içerisindeki kavramsal yaklaşım, özgünlük, ekonomik, ekolojik ve sosyal sürdürülebilirlik gibi çeşitli özellikler göz önüne alınarak, jüri üyeleri tarafından değerlendirilir ve ortak bir kararla yarışma problemine en iyi çözümü ürettiği düşünülen proje birinci seçilir. Bu ortam, mimarlıkta kalite kriterlerinin değerlendirilmesine dair tartışmaların üretilmesine imkan sağlar. Mimarlıkta kalite konusu, çok boyutlu olması ve öznel yargıları da içinde barındırması yönüyle tartışmalı bir kavramdır. Bu nedenle yarışmalarda alana değer kattığı düşünülen farklı projeler, farklı disiplinlerden jüri üyelerinin öngörüleri ve hazırlanan şartnamelerle ortaya koyulan kalite kriterleri göz önünde bulundurularakbirbirleri arasında karşılaştırma yoluyla değerlendirilir. Bu çalışmada yarışmalar somut bir enstrüman olarak ele alınacaktır. Böylece kalite kavramının çok değişkenli ve geniş yapısı yönetmelikler, standartlar, yarışma şartnameleri, jüri raporları, yarışma projeleri gibi farklı boyutlar üzerinden tartışılarak sınırlandırılabilecektir. Yarışmalar, mimarlığın çeşitli alanlarında açılmakla birlikte, kentin hacimsel olarak önemli bir bölümünü oluşturan konut üzerine Türkiye'de açılan yarışmalar sınırlı sayıdadır. Türkiye'de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'na bağlı, odağında sosyal konut üretimi olan kamu kuruluşu TOKİ tarafından 2009 yılından itibaren nitelikli sosyal konut üretimi amacıyla üç adet yarışma (2009-Kayabaşı Fikir Projesi Yarışması, 2014 -Yedi İklim Yedi Bölge Mahalle, 2017 -Yedi İklim Yedi Bölge Gelenekten Geleceğe) açılmıştır. Avrupa'nın çeşitli ülkelerinde ise hemen her yıl konut yarışmalarının açıldığı görülmektedir. Bu tez çalışmasında yurt dışına gönderilen çalışanlar için uygun ülkelerin belirlenebilmesi ve çalışanların tazminatlarının karşılaştırmalı olarak adaletli bir şekilde verilebilmesi adına araştırmalar yürüten uluslararası bir danışmanlık firması olan Mercer tarafından 2009 yılından beri dünyanın en yaşanabilir şehri seçilen Viyana'da yapılan sosyal konut yarışmaları ele alınmaktadır. Türkiye'de 2009 yılından itibaren TOKİ tarafından açılan konut yarışmaları sosyal konut üretimi odaklıdır. Viyana'da yapılan konut yarışmaları da sosyal konut üretimi odaklı olup, Avrupa'daki diğer şehirlerden farklı olarak, bu yarışmalar belediyeye bağlı bir alt kuruluş olan ve konut fonu sağlayan Wohnfonds Wien tarafından açılmaktadır. Bu nedenle Türkiye ile paralellik göstermekte olup, alan çalışmasının Viyana üzerinden yapılmasıyla sosyal konut yarışmalarının kalite bağlamında incelenmesinin literatüre katkı sağlayacağı düşünülmüştür. Bu bağlamda 2009 yılından günümüze (2019), Viyana'da son on yıllık süreçte yapılan konut yarışmalarının şartnameleri, jüri raporları ve kazanan projelerin açıklamaları, projelerin paftaları ile birlikte incelenmiştir. Araştırmada sosyal konut yarışmalarının mekansal kaliteye dair söylemler üretip üretmediği, bu projelerle yarışma şartnamelerinin de ötesinde mekansal kaliteyi destekleyen çözümlerle katkı sağlayıp sağlamadıkları incelenen ana sorulardır. Literatür taramasından çıkarılan kalite parametreleri ile kaliteli mimari ürün yaratma arayışı ile açılan yarışmalardaki kalite parametreleri karşılaştırılarak, yarışma şartnamelerinin ve jüri raporlarının kuramsal açıdan potansiyelleri ve sınırlamaları araştırılmıştır. Bu incelemede, Viyana'da açılan yarışmalardaki dört temel bileşen modelindeki mimarlık, ekonomi, ekoloji ve sosyal sürdürülebilirlik açısından ele alınan parametreler, literatür taramasında iç ve dış mekan olarak ikiye ayrılmış olan kriterlerle çakıştırılmıştır. Böylece kalite yaklaşımları ve değişen kurguların konut mekanına etkileri incelenmiş, yarışmaların potansiyelleri ve sınırlamaları literatür taramasında elde edilen veriler ışığında değerlendirilmiştir. Birinci bölümde çalışmanın ana motivasyon nedenleri, çalışmanın hedefi, sınırları, problemler, çalışmada kullanılan yöntemler ele alınmıştır. İkinci bölümde kavramların tanımları, literatürde ele alınış biçimleri gibi temel teşkil eden yapıların çerçevesi oluşturulmuştur. Bu bağlamda tasarım kalitesi kavramı mekanda, konutta ve sosyal konutta olmak üzere hiyerarşik bir şekilde ele alınmıştır. Her biri için ayrıca iç ve dış mekanda tasarım kalitesi kavramına yönelik literatür taramasına yer verilmiştir. Üçüncü bölümde sosyal konut yarışmaları küresel ölçekte incelenmiştir. Buna ek olarak, yarışma şartnameleri ve jüri raporları kalite kriterlerinin belirlenmesinde araç olarak ele alınmıştır. Dördüncü bölümde Viyana'nın imar ve yarışma yönetmeliği incelenmiş, Viyana Konut Fonu'nun açtığı yarışmaların içeriği açıklanmış ve yarışmalarda baz alınan dört temel bileşen modeli tanımlanmıştır. Böylece Viyana'da yapılan sosyal konutyarışmalarını temelde etkileyen konular değerlendirilmiştir. Beşinci bölümde 1995 yılından itibaren Viyana'da yapılan yarışmaların süreç içerisindeki durumu incelenmiş ve 2009- 2019 yılları arasında, son on yıllık süreçte yapılan yarışmalara odaklanılmıştır. Bu yıllar arasında yapılan yarışmalardan ödül alıp, inşa edilmiş ve inşa edildikten sonra 2015 ve 2019 yıllarında verilen Viyana Konut Ödülü'nü kazanmış olan projeler çalışmanın örneklem grubunu oluşturmuştur. Örneklem grubunda 10 adet proje yer almaktadır. Bu projelere dair mekansal kalitearaştırmasında şartnamelerin ve jüri raporlarının kalite tarifleri ile inşa edildikten sonra alınan ödülün raporundaki kıstaslar kalite parametreleri olarak değerlendirilmiştir.