Banka etkinliklerinin risk odaklı yaklaşımla modellenmesi ve Türk bankacılık sektörü uygulaması

Türkiye ekonomisi Kasım 2000 ve Şubat 2001'de iki önemli finansal krizle karşılaşmış ve bankacılık sektöründeki aksaklıklar krizlerin etkilerinin büyümesinde önemli rol oynamışlardır. Kriz sonrası dönemde bankacılık sektöründeki aksaklıkların ortadan kaldırılmasına yönelik bir dizi yasal düzenleme gerçekleşmiş, sektörün mimari çerçevesinin yeniden belirlenmesine yönelik adımlar atılmıştır. Aynı dönemde bankacılık sektöründe yabancı sermaye payının ve sektörün ekonomi içindeki payının artışı söz konusu olmuş, sektörün aktif kompozisyonu krediler lehine değişim göstermiştir. Bu tez çalışması ile Türkiye ekonomisinin 2000'li yılların başında yaşadığı finansal krizlerin ardından günümüze kadar olan dönem boyunca önemli yapısall dönüşümlerin yaşandığı Türk bankacılık sektörü özelinde, banka etkinlikleri ile değişimlerinin incelenmesi ve etkinlikler ile değişimlerinin banka grupları bazında farklılaşıp farklılaşmadığının tespit edilmesi amaçlanmıştır. Tezin en önemli ayırt edici özelliği, banka etkinliklerinin elde edilmesinde bankaların maruz kaldığı finansal risklerin de dikkate alınıyor olmasıdır. Bu kapsamda Türkiye'de faaliyette bulunan mevduat bankalarının 2002/ 12 - 2010/ 03 dönemindeki risk ayarlı karlılık etkinlikleri Veri Zarflama Analizi ile çeyrek dönemler bazında elde edilmiştir. İlgili dönemdeki verimlilik, teknik ve etkinlik değişimleri Malmquist Toplam Faktör Verimlilik Endeksi ile analiz edilmiştir. Etkinliğin banka sahiplik yapıları ve aktif büyüklüğüne göre nasıl değiştiğinin tespit edilmesi amacıyla, Veri Zarflama Analizi ve Malmquist Toplam Faktör Verimlilik Endeksi sonuçları banka grupları bazında toplulaştırılarak incelenmiştir. Veri Zarflama Analizi sonuçlarına göre mevduat bankalarının ortalama teknik etkinlikleri ilgili dönemde %71 düzeyinde gerçekleşmiştir. Mevduat bankaları etkinsizliklerinin önemli bir kısmının kaynakların etkin kullanılmamasından kaynaklandığı, doğru ölçekte üretim yapmamaktan kaynaklanan etkinsizliğin ise daha sınırlı düzeyde olduğu tespit edilmiştir. Kamu bankalarının ortalama teknik etkinliklerinin yerli özel ve yabancı bankalara göre daha yüksek olduğu sonucuna ulaşılırken; büyük ölçekli bankaların sırasıyla küçük ve orta ölçekli bankalardan daha etkin olduğu bulgusu elde edilmiştir. Sahiplik yapısı ve aktif büyüklüğü birlikte dikkate alındığında ise büyük ölçekli yerli özel ve kamu bankaları en etkin; orta ölçekli yerli özel ve yabancı bankalar ise etkinsizlik düzeyi en fazla olan banka grupları olarak tespit edilmiştir. Malmquist Toplam Faktör Verimlilik Endeksi analizi sonucunda, mevduat bankalarının ortalaması dikkate alındığında toplam faktör verimliliğinin dönem içinde artış gösterdiği, bu artışta teknik ilerlemenin payının etkinlikteki artışa göre daha fazla olduğu, etkinlikte yaşanan ve teknik ilerlemeye göre daha sınırlı düzeyde olan artışın ise ölçek etkinliği artışından kaynaklandığı bulguları elde edilmiştir. Verimlilik, teknik ve etkinlik değişimlerinin yönü ve büyüklüğü ise bankaların sahiplik yapıları ve ölçek büyüklüklerine göre değişim göstermektedir. Çalışma kapsamında ayrıca, risk ayarlı karlılık etkinlik skorları ile bankaların karlılıkları ve sermaye yeterlilikleri arasında pozitif bir ilişkinin varlığı tespit edilmiştir.