15. ve 16. yy. Osmanlı minyatürlerdeki halılar ve kıyafetler üzerine bir araştırma

Varlığı ve diğer İslam çevrelerinden ayrıcalığı artık tartışılmaz olarak kabul edilen Türk minyatürü, köklü bir geleneğe sahiptir, ilk örneklerini Orta Asya medeniyetinde bulan bu sanat kolu, Türklerin çeşitli dönemlerde Yakın ve Ortadoğunun birçok bölgelerini idare etmeleri sonucu geniş bir alanda, yöresel ve diğer sanat gelenekleriyle karışarak kendi etkinliğini göstermiştir. Osmanlı Minyatür sanatı kendine has bazı hususiyetler kazanarak farklı bir üslub halinde gelişmiştir. Kanuni Sultan Süleyman devri, Türk minyatür sanatının esasını teşkil eder. Çeşitli ve gerçek olayların ele alınması, tarihi konuların ve saray hayatının resimlendirilmesi ile Türk minyatür sanatının gerçeğe uygun bir şekilde gelişmesini sağlamıştır. Erken dönem Osmanlı minyatür sanatı karşısında belirli ilk veriler ve bilgiler Sultan Mehmet il'nin saltanat (1451-1481) dönemindedir. Kaynaklar, Fatih'in özellikle resim sanatına olan ilgisinin hoşlanmadan öte olduğunu gösterecek niteliktedir. Kendi portresini yaptırmak amacıyla İtalyan ressamlarını davet etmesi, Müslüman sanatçılara onlardan ders aldırarak sarayında yerli portre ressamlarının yetişmesine yönelik çabalan, Fatih'in batı sanat dünyasıyla bir uzlaşma ortamı yaratmak istediğini gösterir. Fatih'in ölümünden sonra, Osmanlı resmi batı uygarlığı ile ilişkisini keserek, İslam minyatür ekollerinin etkisini sürdüren bir resim tarzını benimsedi. Türk minyatürü 16. yüzyılın ikinci yarısında en olgun ve verimli yıllarını yaşadı. 'Klasik Okul' veya 'tarihi okul' ayrıcalıkları olduğu gerçektir. Resimlendirilen eserler arasında Osmanlı İmparatorluk ordusunun büyük zaferlerini, hükümdarın adaletini, sosyal faaliyetleri, bir harp sporu olan avlanmadaki hünerlerini, o devir için önemli olan olayları konu alan 'Şehinşahname', 'Hünemame' gibi destandan çok tarih kitabı niteliğindeki eserler başta geliyordu. Şehinşahnamelerin yanı sıra, önemli seferleri konu alan kroniklerde de, tüm olaylar resimlerle belgeleniyordu. Türk sanat- çılarının, kompozisyonlarında, genellikle çizgilere eğilimli oldukları görülür. Özellikle hükümdarın elçi kabulü, tahta çıkış törenleri ve ordunun yürüyüşünü canlandıran resimlerde, bu eğilimleri sayesinde imparatorluğun kudretini başarılı bir şekilde aktarırlar. 16. yüzyılda ayrıca Türk Halı Sanatının en parlak devri olarak kabul edilmeye layık bir zenginleşme göstermiştir. Halı cinslerinin en çeşitli olduğu bu devirde bir taraftan 15. yüzyıldaki geometrik örnekli halı tipleri devam ederken, diğer taraftan da madalyon ve bitkisel motiflerin kullanılması ile zenginleşen yeni halı tipleri ortaya çıkmıştır. Tebriz'in ve Kahire'- nin Osmanlılar tarafından alınması, Türk Halı sanatında yeni bir teknik ve desen anlayışını sağlamış ve özümlenerek yeni bir Halı tipini oluşturmuştur. Bu yeni anlayışın şekillendirdiği halılar, Osmanlı saray halıları adı ile tanınmakla birlikte diğer halı tiplerinin dışında kalan tek grup olması dikkati çeker. Osmanlı saray halılarının desenlerini çizen saray nakkaşları bütün zenginlikleri içinde gayet sağlam kompozisyonlar ortaya koymuşlardır. Bu nakkaşların çizdiği, Türk çiçeği adı verilen Sümbül, Lale, Karanfil ve Gül'ün verilişindeki natüralizm ile, tabiattan uzak palmet ve rozetlerle birleştirerek, bazen de madalyonların kullanılması ile meydana getirilen desen zenginliği ve Türk halılarının sonsuzluk prensibine uydurulmuş kompozisyon sağlanmıştı. Osmanlı saray üslubundaki yüksek sanat duyusunu kuvvetle ifade etmektedir. Birçok minyatürde gördüğümüz halı desenlerini şöylece özetleyebiliriz; Zemini bölümlere ayrılmış desenler, kıvrak dallar veya aynı motiflerinin tekrarından oluşan desenler ve son olarak ta madalyonlu desenler görülmekte. Türk halı sanatının en zengin ve muhteşem örnekleri Türk ve İslam Eserleri Müzesinde ve dünyanın belli başlı büyük müzeleri ve özel koleksiyonlarda bulunmaktadır. viGünümüze gelen Osmanlı minyatürlerindeki, kumaş motifleriyle süslü kumaşların en güzel örnekleri XVI. yüzyıla ait olup, sanatkarlar en önemli eserlerini bu devirde vermişlerdir. Osmanlı minyatürleri kendi imkanları içinde bir sanat kolu olmaktan başka, diğer sanat kollarına ait bazı örnekleri aksettirmesi bakımından kaynak olarak değerlendirilir. Minyatürlerde tasvir edilen kumaşları günümüze kadar gelen kumaş örnekleri ile karşılaştırırsak kumaşçılık tarihimizin gelişmesini açıklaması bakımından ilgi çekici olur. Minyatürlerde gördüğümüz kaftan ve mintanların üzerindeki desenlerin ekseriyeti kumaş hüviyetine sahip desenler olduğu, bazılarının ise çok basit veya hayali olduğu görülür. Kullanılan naturalist motiflerin bazıları tabiattaki örneklerine oldukça yakın üslupta, bazen de fantastik-hayali motiflerle kompozisyonu zenginleştirmiştir. Daha sonra da naturalist motiflerini çevreleyen dolamalar arasında taç motifine rastlanır. Taç lotus, çanak yaprağı, lale nar çiçekleri, şakaik motifleri, hançer yaprakları gibi motiflerin kumaş ve diğer sanat dallarında görmemiz mümkündür. Aynı motiflerle çeşitli kompozisyon şemaları yaratmak, diğer sanat dallarında farklı malzeme ve teknik özellikler, motiflerin çeşitli şekillenişi- ne etkilemiş olur ki bu da Osmanlı saray sanatının bir özelliğidir. Örnekler daha ileri yüzyıllara üsluplaşarak kaymakta ve çeşitli sanat eserleri üzerinde sanatın yaratıcı kudreti büyük bir bütün olarak devrin üslubunu belirtmektedir. Bu kısa yazımızda dört yüz yıl devamlılığını sürdüren Osmanlı-Türk minyatürünün gelişim içinde gösterdiği üslup özelliklerine değinerek, Türk ustalarının gözleme dayanan, belgesel nitelikteki yapıtlarının İslam resim sanatı içinde özel bir yeri olduğunu belirtmeye çalıştık. -