Döviz kuru ve faiz oranı risklerinden korunma teknikleri ve Türkiye'de uygulanması

Dünyadaki ekonomik sistem içinde ülkeler arasında asıl para akışları ticari işlemler ve sermaye hareketlerinden dolayı almaktadır. II. Dünya savaşından sonra, ülkelerin karşılıklı ödemelerinde, fiyatı belirleyen döviz kurları IMF'in kontrolündeki sabit kur sistemine göre oluşturulmaktaydı. Bu sistem 1970'li yılların başında çökerek yerini serbestçe dalgalanan kur sistemine bırakmış ve bazı Avrupa ülkeleri, Avrupa kıtasında AET altında daha istikrarlı döviz kurlarını oluşturmaya çalışmışlardır. Bu gelişmeler sonucunda, faiz oranları ve döviz kurları gittikçe değişken olmaya başlamıştır. Birçok sanayileşmiş ülkede, uluslararası ticari işlem hacminin artması ve döviz kurları ile ilgili düzenlemelerde liberalleşmenin başlamasıyla, uluslararası faaliyetlerde bulunan kuruluşlar döviz kuru ve faiz oranı riskiyle karşılaşmıştır. Döviz kuru ve faiz oranlarındaki büyük dalgalanmalar, lehde gelişme göstermediği takdirde, kuruluşların nakit akışlarında önemli etkiler yaratabilir. Kuruluşların finansal riskleri iki büyük kategoriye ayrılabilir. Faiz oranı riski, finansal aktif ve pasifleri vade ve faiz oranı açısından uyumsuz olduğu zamanlarda veya değişken faizli yükümlülüklerin gelecekte nakit akışları açısından belirsizlik yarattığı durumlarda ortaya çıkar. Döviz kuru riski ise, döviz alacakları ve ödemelerinin tutar ve zamanlama açısından birbirini karşılamadığı durumlarda ortaya çıkar, çünkü bu durumda net para girişlerinin gelecekte hangi fiyattan hesaplara gireceği bilinememektedir. Döviz kuru ve faiz oranlarında dalgalanmalar olduğunda, bunların hareketlerini tahmin etmenin zorluğu ve döviz kurları ile faiz oranlarındaki farklılığın getirdiği etkiler dikkate alındığında başlıca büyük paralara karşı korunmak akıllıca olmaktadır. İÜ Bu nedenle büyük finansal kurumlar tarafından döviz kuru ve faiz aranı risklerinden korunmak için bazı yeni korunma teknikleri geliştirilmiştir. Bu yeni teknikler forward, future, opsiyon, swap ve taban, tavan, tünel olarak sıralanabilir. Uluslararası forward piyasası çok uzun zamandan beri mevcuttur. Günümüzde bankaların fon yönetimi bölümlerinde, spot işlemlerle birlikte forward işlemler büyük bir işlem hacmine sahiptir. Forward anlaşma, iki tarafın belirli tutardaki parayı gelecekte belirlenen bir tarihte ödemek üzere yaptıkları bir kontrattır. Özellikle bankaların, likidite pozisyonlarını da göz önüne alarak döviz kuru ve faiz oranlarındaki hareketlere göre risklerini değiştirmeleri için kullanılmaktadır. ~' Finansal future sözleşmeler ise gelecekteki döviz kuru ve faiz oranlarını sabitleştirmek için etkili bir yöntemdir. Future anlaşmalar ile korunmada, gelecekteki döviz kuru veya faiz oranları sa- bitleştirilerek kaybetme riskine karşı önlem alınmakta ancak potansi- ' yel kazançlara sınır getirilmektedir. Dpsiyon'larda bir finansal aracı önceden belirlenen fiyat ve tarihte almaları veya satmaları hakkını devretmektedir. Gpsiyonun önemli bir özelliği, aleyhte fiyat dalgalamalarına' karşı oluşacak kayıplara karşı önlem alırken, lehde fiyat hareketlerinde ise potansiyel kazançların artırılabilme imkanının olmasıdır. Swap iki tarafın gelecekteki ödemelerinin değiş takuş edildiği bir finansal işlemdir. Faiz oranı swapmda anapara ne vade başında ne de vade sonunda değiştirilmez fakat önceden belirlenen kurallara göre faiz ödemelerinin periyodik olarak değiştirilmesi gerekir. Anapara swap ' ında ise farklı para birimlerinden belirlenen tutarları başlangıçta değiştirmek üzere anlaşarak, her iki paranın faiz oranlarındaki farklılıkları yansıtacak şekilde önceden belirlenen kurallara göre periyodik faiz ödemelerini yapmaktadırlar. iv Tavan, taban ve tünel, faiz Dram riskinden korunmak için yeni geliştirilmiş tekniklerdir. Bunlar bir banka ile değişken faiz borcu olan bir borçlu veya değişken faizle yatırım yapan bir yatırımcı arasında bankaca alınacak bir prim karşılığında borçlanmanın maliyeti ne veya yatırımın getirişinin azalmasına bir sınır getirmek üzere belirli bir dönem ve oran üzerinden yapılan anlaşmalardır. Son yıllarda korunma tekniklerine olan ilgi Türkiye'de de artmıştır. Ancak, bilgi, deneyim ve altyapı eksikliği Türk bankaları ve diğer kuruluşların korunma tekniklerini uygulamalarını engellemektedir. Fakat yine de bazı kamu bankaları ve kuruluşlar faiz oranı ve anapara suapını gerçekleştirdiklerini görmekteyiz.