Devlet salnamelerine göre Osmanlı Hariciye Teşkilatı (1847-1877)

Tanzimat Dönemi Osmanlı kurumlarının en ehemmiyetli ve en etkinlerinden olan Hariciye Nezareti'nin kurumsallaşması uzun bir süreç almıştır. Bu serüven Ad hoc diplomasi ile başlamıştır. III. Selim Dönemi'nde, 1793'te İkamet Elçiliklerinin kurulması ile modern diplomasi ile tanışma gerçekleşmiştir. 1821 yılında Rum İsyanıyla diplomasiyi elinde tutan Rumlara olan güvensizlik ve buna bir çözüm bulma gerekliliği iki farklı sonuç doğurmuştur. Biri Babıali Tercüme Odası'nın kurulması ve dil bilen Müslüman personelin yetiştirilmesi diğeri ise İkamet Elçiliklerinin kaldırılması ve onların yerlerine Maslahatgüzarların tayin edilmiş olmasıydı. 1836 yılında II. Mahmud'un yaptığı reformlar çerçevesinde son Reisülküttab Mehmed Akif Paşa'nın Hariciye Nazırlığına atanması ile yeni bir adım atılmış ve bundan sonra Tercüme Odasından yetişen Ali, Fuad, Vefik Efendiler, Tanzimat Döneminin Hariciye Nazırları ve Sadrazamları, aynı zamanda da yenileşme sürecinin reformcu elit grubunun önde gelen temsilcileri olmuşlardır. Bununla birlikte modernleşmeye giden bir süreç izlenmiştir. Hariciye Nazırlığı, II. Abdülhamid döneminde ününü muhafaza etse de eski gücünü koruyamamış ve ciddi bir durgunluğa girmiştir. II. Meşrutiyet'ten sonra yapılan çalışmalarla birlikte 1914'te ilk genel Hariciye nizamnamesi neşredilmiştir. Yapılan düzenlemelerle birlikte İmparatorluktan Cumhuriyete geçişte Hariciye Nezareti'nin değişim ve gelişim odaklı bir süreçten geçtiği söylenebilir. Osmanlı Devlet Salnameleri, Tanzimat sonrası Osmanlı Devleti'nin idari kurumları ve bu kurumlarda görev yapan memurların toplu bir yerde bulunduğu zengin kaynaklardır. Diğer arşiv kaynaklarından farkı teşkilat içinde meydana gelen değişiklikleri yıl yıl takip etmeye imkan vermesidir. Devlet Salnameleri içerisinde, Osmanlı Hariciye Teşkilatında görevli Hariciye Nazırlarını, Müsteşarları, Teşrifatçıları, Katipleri, Tercümanları, Kançılaryaları, Ataşeleri, Şehbenderleri ve Maslahatgüzarları bir arada bulmak mümkündür. Salnamelerin Hariciye memurlarının tamamını ihtiva etmesi yapacağımız çalışmanın kolaylaştırıcı yönü olmuştur. Yukarıda saydığımız Hariciye teşkilatı kapsamındaki kurumların tek tek ele alındığı çok sayıda çalışma yapılmış olmasına rağmen tamamını ihtiva eden, genel envanter niteliğinde bir çalışmanın olmaması ise böyle bir konuyu araştırmak açısından cesaret kaynağımız olmuştur. Bu doğrultuda Tanzimat sonrası Osmanlı Hariciye teşkilatı araştırmalarına katkıda bulunmak çalışmamızın amaçlarının başında gelmektedir. Tarih araştırmaları için mühim bir kaynak niteliği taşıyan Osmanlı Devlet Salnameleri, teşkilat araştırmaları için münbit bir kaynaktır. Yeni oluşturulan Hariciye kalemleri, bu kalemlerde görev alan kişilerin yıllar içinde görev aldıkları alanlarda kaydettikleri aşamaları ve memurların aldıkları rütbeleri bu kaynak vasıtasıyla tespit etmek mümkündür. Osmanlı Devlet Salnamelerine dayalı bir çalışma yapma azminde olmamıza rağmen sadece Salnamelerle yetinmeyerek Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde yer alan konumuzla ilgili belgelerden, hatırat eserlerden ve inceleme eserlerden de faydalanmış olduğumuzu belirtmemiz gerekir. Ayrıca çalışmamız kapsamına dahil olan yüzlerce yer ve şahıs isimlerini doğru değerlendirmek adına Onomastik ve Antroponimi'nin metot ve ilkelerinden de gereği kadar istifade ettik. Osmanlı Hariciye Teşkilatı üzerine yapılmış çok sayıda araştırma olmasına rağmen bu araştırmalar genellikle ya teşkilatın teşrifat-protokol kısmıyla sınırlı kalmış ya da Hariciye Teşkilatı içinde yer alan müesseselerden olan Şehbenderlikleri, Tercümanlıkları, önemli addedilen gayrimüslim memurları ele almıştır. Daha alt kademedeki memurların da ele alınması ve bu müesseselerin tamamının tek bir platformda görülebilmesi düşüncesiyle böyle bir araştırmanın gerekliliğine inanarak çalışmamıza başladık.