Osmanlı sarayında musikİnin himayesi

Egemenlik, mülk ve tebaanın hanedana ait sayıldığı patrimonyal yapıdaki Osmanlı İmparatorluğu'nda patronaj, sanatçılar için geçim temininde en önemli yollardan biridir. Her ne kadar Osmanlı dönemi musiki hayatı 'şehir' müziği kimliğiyle örtüşse de saray eğitim, icra ve istihdam gibi konularda destekçi olmuştur. Bu çalışmada geleneksel anlayışın yerini modernleşmeye devrettiği süreçte kritik bir nokta olarak III. Selim ve II. Mahmud dönemleri merkeze alınarak Osmanlı sarayının musiki hamiliği ele alınmıştır. Giriş bölümünde himaye kavramı ele alınmış, ardından Osmanlı müzik patronajıyla mukayese imkanı sağlamak adına Emevi ve Abbasi sarayları, Timurlu gelenek ve Baykara meclisleri ve Batı'daki müzik himaye merkezleri olarak kilise, saray ve aristokrasinin nasıl faaliyet gösterdiği aktarılmıştır. 'Osmanlı'da Musikinin Himayesi' başlıklı ikinci bölüm, Osmanlı musiki hamiliğinin köklerini ve himaye merkezlerini tespit etmeye yöneliktir. Evvela Doğulu ve Batılı uygulamalarla Osmanlı'daki durumun mukayesesi yapılarak Osmanlı'daki musiki hamiliğinin dayanakları saptanmıştır. Sonraki kısımda ise Osmanlı musiki himaye merkezleri olarak belirlenen 'saray', 'şehir' ve 'tekke' kategorileri altında bu merkezlerin müzik patronajındaki rolleri değerlendirilmiştir. 'Bir Dinleyici Olarak III. Selim ve II. Mahmud' başlıklı üçüncü bölümde mezkur padişahların huzurunda yapılan meclisler çeşitli yönleriyle analiz edilmiştir. Bu bölümün başında devrin siyasi, askeri ve ekonomik olayları kısaca aktarılmıştır. İkinci kısımda III. Selim'in Sırkatibi Ahmed Efendi tarafından tutulan Ruzname'sinden hareketle tespit edilen musiki meclisleri, icra edildiği mekana ve yıl, ay ve gün bazında tarihe göre hazırlanan tablolarla değerlendirilmiştir. Hızır İlyas Ağa'nın Letaif'ine göre II. Mahmud'un huzurunda düzenlenen meclislerin ele alındığı üçüncü kısımda ise icra edilen eserler 'fasıllar', 'yeni besteler' ve 'dini musiki' başlıkları altında sınıflandırılarak güfteleriyle beraber aktarılmış, zaman, mekan ve icra edilen eserlerin özelliklerine göre tahlil edilmiştir.'Müzisyenlerin Sarayda İstihdamı' başlıklı dördüncü bölüm III. Selim ve II. Mahmud döneminde sarayın kurumsal olarak musikişinaslara sağladığı imkan ve destekleri konu edinmektedir. Bu bölümün ilk kısmında devrin müzisyenleri tespit edilerek daha evvel çerçevesi çizilen saray, şehir ve tekke kategorilerine göre sınıflandırılmıştır. Bu sayede devrin sanatkarları arasında saraydan destek görenlerin oranı belirlenmiştir. Sonraki kısımlarda sarayda görevli müzisyenlerin saraya alınma yolları ve sebepleri, terfilerinde gözetilen hususlar, görevlerinin sonlanması ve çerağ edilmeleriyle ilgili konular örnekler üzerinden saptanmıştır. Bu bölümün son kısmı saray patronajının somut göstergesi olan ihsanlara ayrılmış, müzisyenlere verilen ihsanların miktarları ve çeşitleri kadar hangi sebeplerle verildiği de bu kısımda değerlendirilmiştir.'Hami-Musikişinas İlişkisi' başlıklı beşinci bölüm III. Selim ve II. Mahmud'un çevresindeki müzisyenlerle müzik üzerinden veya kişisel olarak kurdukları ilişkiye dairdir. İlk kısımda bu iki padişahın müzisyenlere yaklaşımında öne çıkan hususlar tespit edilmiştir. İkinci kısmında bestecilerin hamilerine duydukları şükran duygusunun yansıması olarak vücut bulan medhiye besteler üzerinde durulmuştur. III. Selim ve II. Mahmud için bestelenen medhiyeler tespit edilerek biçimsel özelliklerine ve güfte içeriklerine göre analiz edilmiştir. Son kısımda ise III. Selim'in -icadı olan ya da ona atfedilen- makamları ve onun devrinde bu makamlardan yapılan eserler patronaj bağlamında konu edilmiştir.