Beşinci Menderes hükümetinin mali ve iktisadi politikaları(1957-1960)

Bu yüksek lisans tez çalışmasında Beşinci Menderes Hükümetinin mali ve iktisadi politikaları ve bu politikaların dönemin basınına yansımaları incelenmiştir. Bu kapsamda, başta dönemin Başbakanı Adnan Menderes, Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Ticaret Bakanı Abdullah Aker olmak üzere diğer bakanlar ile muhalefet kanadından İsmet İnönü, Kasım Gülek, Fethi Çelikbaş ve diğer bazı milletvekillerinin konuşma, mülakat ve söylevleri incelenmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde, Beşinci Menderes Hükümeti dönemine kadar olan diğer Demokrat Parti hükümetlerinin mali ve iktisadi politikaları değerlendirilmiş, ayrıca Beşinci Menderes Hükümetinin programındaki iktisadi hedef ve öncelikler incelenmiştir. Birinci bölümde, öncelikle mevcut tez döneminde ABD başta olmak üzere İngiltere ve Batı Almanya ile IMF ve OEEC'den temin edilen ekonomik yardımlar ele alınmıştır. Daha sonra ekonomik kalkınma amacıyla uygulanan para politikaları kapsamında, enflasyon, fiyat denetimi, Türk lirası ve döviz muvazene politikaları değerlendirilmiş, söz konusu dönemdeki yeni vergi uygulamaları ve devlet borçları ortaya koyulmuştur. İkinci bölümde, üretim politikaları kapsamında, yatırım ve istihdam oranları incelenmiş ve mevcut tez döneminde uygulanan tarım, sanayi ve ticaret politikaları değerlendirilmiştir. Ayrıca bu bölümde, dönem içerisinde uygulanan dış ticaret rejimleri ile ithalat, ihracat ve dış ticaret açıkları da ele alınmıştır. Beşinci Menderes Hükümeti, görev süresi boyunca, daha önceki DP hükümetleri tarafından uygulamaya koyulan ekonomik politikalar neticesinde baş gösteren yüksek oranlı enflasyon ile mücadele etmek için tedbirler geliştirmiş, ancak bu mücadelede başarılı olamayınca, uluslararası ekonomik yardım kuruluşlarının tavsiyeleri sonucunda, finansman açığını gidermek için devalüasyona gitmiş ve daha liberal bir ekonomi benimsemiştir. Beşinci Menderes Hükümetinin ilk iki yıllık döneminde ithal ikameci politikalar izlenerek dış ticaret açığı kapatılmak istenmiştir. Ancak Milli Korunma Kanununun tekrar uygulamaya konulması, İthalata getirilen yüksek oranlı vergiler ve fiyat kontrol teşkilatlarının kurulması gibi katı önlemler sonucunda sanayide kullanılan hammaddelerin temininde sıkıntılar baş göstermiş, enflasyon yükselmiş ve ekonomide bir resesyon yaşanmıştır. Bu dönemde, yerli üretimi teşvik maksadıyla zarar etme pahasına faaliyet gösteren Kamu iktisadi Teşekküllerinin zararları telafi edilemez boyutlara ulaşmıştır. İthal kotaları ile beklediği döviz tasarrufunu bulamayan hükümet, 4 Ağustos 1958 tarihinde yeni bir borçlanma ile devalüasyona başvurmuş; uygulamaya konulan daha liberal görünümlü bir dış ticaret rejimi ile İthal kotaları kaldırılmış ve ihracata teşvik primi sistemi getirilmiştir. 4 Ağustos 1958 kararlarıyla birlikte Demokrat Parti döneminin en büyük dış yardımı elde edilmiştir. Bu yardımlar sonrasında, ihracata verilen devlet desteği ve liberal dış ticaret rejimi sayesinde dış ticaret açığı azalma eğilimi göstermiş, enflasyon ve altın fiyatları düşmüştür. Ancak ekonomideki bu olumlu hava uzun ömürlü olmamış, ödemeler dengesi sürdürülemeyerek finansman açığı tekrar baş göstermiştir. Bu dönemde Türkiye'nin kalkınma çabaları yabancı basın ve ekonomi uzmanları tarafından da takip edilmiştir. Yabancı basında Türkiye'nin zayıf tarafının 20. Yüzyıla yetişmek için imkanları aşan kalkınma arzusu olduğu, kuvvetli noktalarının ise coğrafi konumu, büyük ve nitelikli silahlı kuvvetleri, Batı ideallerine bağlılığı, diplomatik tecrübesi ve İslam alemindeki prestiji olarak gösterilmiştir. Yabancı ekonomi uzmanları ise Türkiye'nin sanayi yoluyla kalkınmasının kısa vadede zor olduğu, bunun yerine kalkınmada, madencilik, tarım ve turizme ağırlık verilmesi gerektiği yönünde değerlendirmelerde bulunmuşlardır. Beşinci Menderes Hükümetinde, Hasan Polatkan Maliye Bakanı olarak, Abdullah Aker ve Hayrettin Erkmen Ticaret Bakanı olarak; Samet Ağaoğlu, Sıtkı Yırcalı ve Sebati Ataman ise Sanayi Bakanı olarak görev almışlardır. Bu dönemde uygulanan mali politikaların esasları bütçe kanunları vasıtasıyla mecliste tartışılmıştır. Maliye Bakanı Hasan Polatkan bütçe kanunlarını hükümet adına meclise sunmuş ve muhalefetin yoğun eleştirileri karşısında açıklamalar çoğunlukla kendisinden gelmiştir. Bu dönemde hükümet tarafından uygulamaya koyulan dış ticaret rejimleri, ithalat ve ihracat esasları hakkındaki kararlar ise Ticaret Bakanı Abdullah Aker tarafından İzmir fuarı açılışlarında halka anlatılmıştır. Hükümetin iktisadi alanda mücadele ettiği sorunlar, hayat pahalılığı, sürekli artan fiyatlar, madde kıtlığı ve dış ticaret açığı olmuştur.