Erken Cumhuriyet Döneminde farklı bir milliyetçilik anlayışı olarak Anadoluculuk: Tipoloji ve kuramlar bağlamında bir değerlendirme

18. yy.'da Avrupa'da ortaya çıkan, etkileri küresel ölçekte görülen ideolojilerden biri de milliyetçiliktir. Milliyetçilik, farklı coğrafya ve tarihsel arka planlarda, farklı şekillerde yorumlanan ve birbirinden farklı çeşitleri olan partiküler bir ideolojidir. Milliyetçilik, 19. yy.'da Anadolu'ya ulaşmış, bir yandan Osmanlı'nın çöküşünü hızlandıran bir ideoloji olurken, diğer taraftan ise bir avuç aydının 'devlet nasıl kurtulur? sorusunun cevabı olarak gündemde yer edinmiştir. Tarihsel arka plan ve coğrafya gibi çevresel şartlarla yakından alakalı olduğu söylenebilecek olan milliyetçiliğin, bu dönemden itibaren Türkiye'de çeşitli aydın çevreleri tarafından farklı yorumlarla ortaya konulduğunu belirtmek gerekir. Bu çeşitlenmenin, Türk milliyetçiliğinin de dinamik ve değişken bir karakter kazanmasında etkili olduğu söylenebilir. Başlangıçta çeşitli aydın çevreleri tarafından savunulan milliyetçilik akımları, değişen küresel ve yerel konjonktür çerçevesinde, kendilerine alternatif ve eleştirel farklı milliyetçilik anlayışlarının oluşmasında da etkili olmuştur. İşte Anadoluculuk, bunlardan biridir. Ulusun inşa edilmeye başlandığı ve cumhuriyetin kurumsallaştığı Erken Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi'nde görüş, talep ve önerileriyle dikkat çeken Anadoluculuğun, milliyetçilik kuram ve tipolojileri bağlamında nasıl bir milliyetçilik olduğunun belirlenmesi çalışmanın ana konusunu oluşturmaktadır. Bu çalışmanın teorik ve kavramsal bölümlerinde eleştirel literatür taraması yapılırken erken dönem Anadoluculuğun tipolojik ve kuramsal değerlendirmesini içeren kısımlarında ise ikincil veri araştırması tekniğine dayalı literatür ve arşiv taramasına ek olarak kalitatif içerik analizi yapılmıştır. Bu bağlamda Anadolucuğa karakter veren başlıca düşünürlerin eserleri ve Anadolucu görüşleriyle dikkat çeken dergi-mecmualar incelenmiştir. Çalışmada milliyetçiliğin nasıl bir ideoloji olduğu, esasları, başlıca kuram ve tipolojilerinin neler olduğu; Türkiye'de nasıl bir gelişim çizgisi seyrettiği; Anadoluculuk akımının temel esaslarının neler olduğu ve son olarak Anadoluculuğun milliyetçilik kuram ve tipolojileri bağlamında nerede durduğu gibi sorulara yanıt aranmıştır. Çalışmada ulaşılan başlıca sonuç, Anadoluculuğun diğer milliyetçilik akımlarının eleştirisi olarak ortaya çıkan ve farklı önerilerle kendi içerisinde tutarlı sistematik bir bütünlük içeren müstakil bir milliyetçilik anlayışı olduğudur. Anadolu'nun merkeze alınması fikrini savunan, mağdur Anadolu söylemi ile meşruiyetini pekiştiren, Osmanlı'yı ötekileştiren, kimlik dinamiği olarak -tarihselci bir bakışla- Anadolu Türk İslam kültürünü işaret eden, kültür ve din unsurlarının vurgulandığı bir millet tanımı yapan düşünsel bir akımdır. Ayrıca vatanı teritoryal, tarihe dayalı, kültürle bezeli, içinde dini referanslarında olduğu kutsal bir toprak parçası olarak görmekte, tarihi; Türklerin Anadolu'ya kalıcı olarak yerleşmesi (1071 Malazgirt) milat olarak ele almaktadır. Tüm bu özellikleriyle Anadoluculuk, dönemin diğer milliyetçi akımları olan Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülükten ayrılmaktadır. Kuramsal olarak incelendiğinde etno-sembolcü yaklaşımla açıklanabilecek olan Anadoluculuğun tipolojik olarak ise muhafazakar ve liberal milliyetçiliklerden unsurlar barındırmakla birlikte anti-kolonyal milliyetçiliğe daha yakın bir milliyetçilik türü olduğu görülmüştür.