XI. ve XVI. yüzyıllarda Teke Sancağı

Teke sancağının kapladığı alan, ilkçağdan itibaren yerleşme yeri olarak önemini günümüze kadar muhafaza etmişdir. Burası ilk çağlardaki bölge adıyla Pamfilya'ina. tümünü, Likya'rm. doğudaki büyük bir bölümünü, ve Pisidya'nın güneyini içine almaktadır. Burası Türklerin fethine kadar Prehistorik, Hititler, Lidyalılar, Persler, Makedonyalılar, Ptolemaiosllar, Selevkoslar, Bergamalılar, Roma Eyaleti Klilikia, Amyntas, Roma İmparatorluk Devri ve Bizanslıların hakimiyeti altında kalmıştır. Bir iki defa el değiştirmeden sonra Selçuklular'ın kesin hakimiyeti 1216'da başlamışdır. XSL. asrm sonu ile XTV. asrın başlarında Hamidoğullannın Antalya şubesinin veya Tekeoğullannın eline geçmişştir. Osmanlı hakimiyeti ise 1390- 1393 tarihleri arasında olmuştur. Teke-ili veya Teke sancağında 1511'de meydana gelen Şahkulu isyanı ve daha sonraki dönemde olan suhte ayaklanmaları haricinde pek fazla bir olay meydana gelmemiş, istikrar ve huzur son zamanlara kadar sürmüştür. Bu isyan ve olaylar neticesinde yeni fethedilen Modon, Koron gibi adalara sürgünler olmuştur. Ayrıca iran'a da büyük çaplı göçler vukuu bulmuştur. Osmanlı idaresi, Teke sancağım coğrafi özelliklerini ve mahalli örf ve adetlerini dikkate alarak Antalya, Elmalu, Kaş, Kalkanlu, İğdir, Muslu, Mükerrem Komi, Karahisar, Bağovası, Istanos, Kürt gibi nahiyelere ayırmıştır. Bu nahiyelerden Antalya, istanos, Elmalu ve Karahisar büyük yerleşim yerleri olup şehir özelliği taşımaktadır. Tapu Tahrir Defterlerinde de sadece buraların mahalleleri belirtilmiştir. Bu şehirlerden Antalya sancak merkezi olması, limanı ve kaleye sahip olması hasebiyle en önemlisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca, Karahisar-ı Teke'nin de faal olarak kullanılan kalesi bulunmaktadır. Teke sancağında şehir özelliği taşıyan yerlerin nüfusunun tamamına yakmı müslümandır. Eh fazla gayrimüslim Antalya'da bulunmaktadır. Fakat bu da müslim nüfusla kıyaslanamayacak kadar azdır. Bunun yanmda Elmalu ve Karahisar şehirlerinde de az miktarda gayrimüslim nüfusun bulunduğu görülmektedir. Gayrimüslim nüfus kır iskan merkezlerinde ise iki, üç köyde bulunmaktadır. Şehirler iktisadi ve ticari yönden gelişmiş olup önemli kavşak noktalarında bulunmaktadır. Şehir nüfusu 1455 tahririnde 2945 olup toplam nüfusa oram % 4 .67'dir. 1530'da 6069 olup toplam nüfusa oran % 5 .26'ya yükselmiştir. 1568 tarihinde ise 7010 olup toplam nüfusa oram % 6 .70'e yükselmiştir. Bütün tahrirlerde sancağın en önemli yerleşim yeri ve iktisadi faaliyetlerin ağırlık merkezim köyler teşkil etmektedir. Köy sayılarında 1455 tahririnden 1568 tahririne kadar önemli ölçüde artışlar meydana gelmiştir. Köylerde meydana gelen artışa paralel olarak mezra'alarda da artış olmuşdur. Mezra'alardaki artışm sebebi Şahkulu isyanı, suhte isyanları gibi olaylar neticesinde yeni fethedilen yerlere sürgünler, İran'a sığınmalar ve güneyden kuzeye vukuu bulan göçler olmalıdır. Çiftçi köylü nüfus 1455 tahririnde 36.136 olup toplam nüfusa oram % 57 .38'dir. 1530 tahririnde 44 .796, oram % 38 .83, 1568 tahririnde ise 48 .539, oram ise % 46.45 'dir. Teke sancağı müsellem teşkilatının uygulandığı en önemli sancaklardandır. Burada ilk zamanlarda piyade teşkilatı da bulunduğunu 1455 tahririndeki bazı kayıtlardan öğrenmekteyiz. Fakat piyade teşkilatı kurulmasından çok kısa bir zaman sonra müsellem teşkilatına dönüştürülmüş olmalıdır. 1455 tahririnde müsellem çiftliklerindeki askeri ve reaya zümreler 10.331 kişi olup sancak nüfusunun % 16 .40'ina, 1530 tahririnde 24.001 kişi ile % 20 .80'ine ve 1568 tahririnde ise 16.936 kişi ile % 16 .20'sine tekabül etmektedir. Teke sancağı konar-göçer zümrelerin yani yörüklerin de yoğun olduğu bölgelerden birisidir. Bunların nüfusu 1455 tahririnde 12.725 olup, toplam sancak nüfusuna oram % 20 .20, 1530'da 39.334 ile % 34.09 ve 1568 tahririnde ise 30.837 üe % 29 .51'dir. Teke sancağındaki ticari ve sanayi faaliyetlerindeki gelişme son derece yüksektir. Bunda en büyük pay, Antalya başta olmak üzere önemli ticaret yollarının üzerinde bulunması ve limana sahip olmasıdır. Vergi gelirlerinde de iktisadi gelişmeye paralel olarak bir yükselme görülmektedir. 1455 tahririnde 955. 000 akça civarında olan toplam sancak hasılatı 1530'da 2.800. 000 akçaya, 1568'de ise 3.850. 000 akça civarına çıkmıştır. Teke sancağının iktisadi yönden ağırlık noktasını yine köyler oluşturmaktadır. Köylerde hemen hemen her türlü ürün yetiştirilmektedir. Bunun yanı sıra cemaatlerin de hayvancılıkla birlikte ziraatle uğraştıkları görülmektedir. Teke sancağı miri arazi rejiminin uygulandığı bölgelerdendir. Sancak hasılı genel olarak padişah haslarına, sancakbeyi haslarına, zeamet ve tımarlara ayrılmıştır. Teke sancağı vakıflar yönünden de çok zengindir. Teke sancağında 1455 tarihinde 63, 1479 -1480'de 27, 1530'da 151 ve 1567 yılında ise 216 evkaf olup, bunlar cami, mescid, zaviye, türbe, imaret, çeşme, medrese, muallimhane, kilise ve kişi vakıflarıdır.