Yazılı Türkçe dilinden Türk işaret diline makine çevirisi sistemi

İşitme engelli bireyler, yazı ve söz ile haberleşen engelsiz bireylerden farklı olarak, el ve beden hareketlerine dayalı işaret dilleri ile haberleşmektedirler. İşaret dilleri, işitme engelli bireylere ait doğal diller olup diğer işitsel doğal diller gibi toplumların yaşadığı coğrafi ve kültürel çevreye göre farklılaşmaktadır. Türk İşaret Dili ülkemizde resmi olarak tanınan ve Türkiye'de yaşayan sağır bireylerin kullandığı doğal dildir. İşitme engelli bireylerin engelsiz bireyler ile yazılı veya sözlü yollarla rahat iletişim kuramamaları, bu bireylerin bilgiye ulaşmalarında, eğitimlerinde ve iş olanaklarına erişimlerinde çeşitli sorunlara neden olmaktadır. Teknolojinin günümüzde ulaştığı seviye sayesinde bu tür sorunlara bilgisayar destekli çözümler üretilmeye başlanmıştır. Bu bağlamda, işitsel ve işaret dilleri arasındaki çevirinin belirli bir düzeyde otomatik olarak yapılmasını mümkün kılan çeviri sistemleri ön plana çıkmaktadır. Gelişmiş ülkelerde yaşayan sağır toplumlarına ait işaret dilleri için makine çevirisi alanındaki çalışmalar artarak devam etmesine rağmen henüz Türk İşaret Dili için bu konuda bir çalışma yapılmamıştır. Bu tez kapsamında, yazılı Türkçe'den Türk İşaret Diline makine çevirisi için gerekli olan bilgisayarlı çeviri altyapısının oluşturulması hedeflenmiştir. Tez çalışması bu konuda yürütülen ilk akademik çalışma olma niteliğindedir. Oluşturulan çeviri sisteminin çıktısının makine-okunur bir biçimde ve bu yolla animasyon sistemlerine girdi oluşturabilir nitelikte olması hedeflenmiştir. Bu amaçla, işaret dillerinin bilgisayar ile işlenebilmesine yönelik gösterimler, Türkçe-TİD makine çevirisinde kullanılacak Türk İşaret Dilinin dilbilgisi özellikleri, Türkçe-TİD makine çevirisinde kullanılacak doğal dil işleme yöntemleri, işaret dilleri üzerine yapılmış makine çevirisi çalışmaları, işaret dilleri için geliştirilmiş sayısal sözlükler, işaret dilleri çözümleme ve etiketleme altyapıları incelenmiştir. İstatistiksel makine çevirisi sistemleri için vazgeçilmez olan büyük boyutlu makine-okunur paralel veri kümelerinin Türkçe-TİD dil çifti için var olmaması nedeniyle, Türkçe'den-TİD'e ilk makine çevirisi denemesi olan bu tez çalışmasında kural tabanlı makine çevirisi yöntemleri tercih edilmiştir. Bu çerçevede, çalışmamızın bilime yaptığı katkılar aşağıda sıralanmıştır: -Türk İşaret Dilinin makine-okunur bilgi temsili oluşturulmuş,-İşitsel bir dil ile bir işaret dili arasında bağlılık analizi yöntemine dayalı ağaç yapılı paralel derlem çalışması yapılmış,-Bilgisayarlı çeviri çalışmalarında kullanılabilecek nitelikte etiketlemeleri mümkün kılan Türk İşaret Dili sayısal sözlük altyapısı oluşturulmuş,-İşaret dili söylemlerinin dilbilimsel etiketlenmesinde yaygın olarak kullanılan ELAN yazılımına makine-okunur çıktılar üretebilmesi için TİD'e özgü eklenti geliştirilmiş,-Geliştirilen etiketleme altyapıları kullanarak Türkçe-TİD paralel veri kümelerinin makine-okunur şekilde nasıl oluşturulabileceği tanımlanmış ve prototip derlem çalışmaları ortaya konmuş,-Türkçe ve TİD için ontoloji altyapısı geliştirilmiş,-Yazılı Türkçe'den-TİD'e makine çevirisi için kural tabanlı sözdizimsel ve kısmen anlamsal düzeyde transfere dayalı bir çeviri sistemi tasarlanmış ve temel çeviri kuralları oluşturulmuştur. Önerilen çeviri altyapısı Milli Eğitim Bakanlığı ilkokul ders kitaplarından seçilerek TÜBİTAK 114E 263 nolu proje kapsamında hazırlanan 306 adet Türkçe-TİD paralel cümle üzerinde test edilmiş ve transfer başarımlarının kabul edilebilir düzeyde olduğu gösterilmiştir. Çeviri sistemi genişlemeye açık bir mimaride tasarlanmıştır. TİD dilbilim araştırmaları sonucunda elde edilen yeni kurallar, sisteme kolaylıkla dahil edilebilecektir. Ayrıca TİD sözlüğe eklenecek yeni işaret girdileri ve Türkçe sözcük ağında oluşturulacak yeni anlamsal ilişkiler ile çeviri sisteminin başarımının artırılması mümkün olacaktır.