Türkiye'de kamu bankalarının kamu kesimi açıklarına etkileri ve yeniden yapılandırılması

1980'li yılların başından itibaren ihracata dayalı büyüme ve tlnansal serbestleşme politikaları uygulayan Türkiye, hala yüksek enflasyon, azalan yatırım ve tasarruf, artan dış ticaret ve bütçe açıkları gibi problemleri çözememiştir. Türkiye'de yaşanan 1994 ile 2000- 2001 krizlerinde. dışsal etkenlerin rolü olmakla beraber krizlerin gerisinde yatan asıl neden kamu açıklarıdır. Kamu açıklarının artışı ile ortaya çıkan kamunun aşırı kaynak talebi, kamu gelirlerini artıracak ve mali disiplini sağlayacak yapısall önlemler alınamadığı ve köklü vergi reformları yapılamadığı için daha ziyade borçlanma ile karşılanmıştır. Kamunun kaynak talebini karşılamada borçlanma seçeneğini kullanması, borç stokunun artmasına yol açmış, borç ödemek için yeniden borçlanır hale gelinmiş ve bir kısır döngü içine girilmiştir. Özellikle, 1994 yılından sonra kamunun iç borçlanma kanallarına ağırlık vermesi, kolay kaynak toplayabilmek için yüksek faizi tercih etmesi, bankacılık kesiminin işleyişini etkilemiştir. Dolayısıyla, bankalar reel sektöre kaynak aktarmak yerine yüksek faizli kamu kağıtlarını tercih ederek kamu kesimini fonlar hale gelmiştir. Diğer taraftan, devletin çeşitli kesimleri desteklemesi sonucu ortaya çıkan görev zararı olgusu kamu bankalarının nakit talebini dolayısıyla borçlanma gereksinimlerini artırmış ve piyasa faizlerinin yükselmesinde önemli etkisi olmuştur. Faizlerin yükselmesi de kamu bankaların bir yandan zararlarının gittikçe artmasına ve mali yapılarının bozulmasına, diğer yandan da mali sektörde istikrarsızlık unsuru olmalarına yol açmış ve sonuçta Hazine'nin iç borçlanma maliyeti daha da artmıştır. Ayrıca, kamu bankalarının yaygın şube ve örgüt ağları nedeniyle devletin özel kasası gibi kullanılması, verimsiz istihdam politikaları uygulanması ve siyasi amaçlı olarak kullanılması bu bankaların zaman içinde rasyonel bankacılık ilkelerinden uzak olarak faaliyette bulunmalarına neden olmuştur. 149 Kamu bankalarının yanı sıra, TMSF bünyesine alınan bankaların zararlarını kapatmak için bütçeden yapılan transferler, kamu açıklarını daha da artırmıştır. Bu çerçevede, kamu bankalarının kamu finansman açıklarına getirdiği yükün ortadan kaldırılması ve bankacılık sektörünün daha sağlıklı işlemesi amacıyla yeniden yapılandırılarak özelleştirilmeleri gündeme gelmiştir. Yeniden yapılandırılma ve özelleştirilme sürecinde ise, Ziraat Bankası, Halkbank ve Emlak Bankası için ortak yönetim kurulu oluşturulmuş ve Emlak Bankası kapatılmıştır. Ziraat ve Halk Bankalarının görev zararları Hazine kağıdı verilerek tasfiye edilmiş, sermaye yapıları güçlendirilmiş, şube ve personel sayıları azaltılmıştır. Kamu bankalarının devam eden yeniden yapılandırılma çalışmaları sayesinde mali yapıları düzeltilmiş ve hukuki statüleri değiştirilerek ticari bankalar gibi çalışacak konuma getirilmişlerdir. Özelleştirme süreci henüz tamamlanamayan kamu bankalarının reel sektörün içinde yaşadığı zorluklar dikkate alınarak, kalkınma ve yatırım bankasına dönüştürülmesinin daha uygun olacağı düşünülmektedir. Bu çerçevede, kuruluş amaçlarına uygun olarak Ziraat Bankası tarım kesimine, Halk Bankası da KOBİ'ler ile esnaf ve sanatkarlara yönelik çalışmalı ya da bu iki banka Endenozya'da olduğu gibi tek bir çatı altında toplanarak ihtisas bankacılığı yapmalıdır. Ancak, kamu bankalarının özelleştirilmesi mutlaka gerçekleşecek ise; özelleştirmenin kamuoyunda şüpheye yol açmayacak şekilde şeffaf olarak ve tekrar Fon'a devredilmek zorunda kalınmayacak, seçici bir şekilde gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ayrıca Avrupa'da gerçekleştirilen uygulamalarda olduğu gibi, kamu bankalarının bütün olarak satılması, etkinliğin sağlanması amacıyla ülkemizde de benimsenebilir. Bu noktada, 4046 sayılı Özelleştirme Kanunu'nda da yer aldığı üzere, Fransa uygulamasında görülen 'altın hisse' uygulaması dikkate alınabilir.