Klasik dönemde Osmanlı eyalet taksimatı

Ortadoğu bölgesi tarihe yön veren büyük imparatorlukların yurdu olmuştur. Yeni çağların başında doğan ve geleneksel imparatorlukların sonuncusu olan Osmanlı imparatorluğunu kavramak için bölgenin tarihi bilmek gerekir. Ortaçağların başında Doğu Akdeniz ve Ortadoğu bölgesinde iki büyük imparatorluk görüyoruz. Doğu Roma ve Sasani imparatorlukları. Bu ikisini İslam imparatorluğu izlemektedir. Daha sonra bu coğrafyaya giren Türklerin eski dünya ile benzeşme ve uyum sağlamasını önce Selçuklu tarihinde sonra da Osmanlı imparatorluğu'nda görmekteyiz. Sonuç olarak, bu bölgede kurulan büyük imparatorlukların, önce coğrafi ve teknolojik şartlara, kültürel etkileşimin yarattığı biçimlere bağlı olarak ortaya çıkardıkları bir idari sistem benzerliği görülmektedir. Türkler, XI. Yüzyılın son çeyreğinden itibaren fethettikleri Anadolu'da kendi idarelerini kurmuşlardır. Selçuklu Devri idari birimi sübaşılıktır. Vilayet ise sübaşılığın bir alt birimidir. Selçuklu idari biriminin en yetkili kişisinin asker oluşu, sonradan Osmanlılarda sancakbeyinin de asker özelliği ile benzerlik göstermektedir. Ancak Osman Gazi, Selçuklu terimlerinden olan sübaşıyı kabul etmeyip, bu tabiri bir alt birim olarak kullanmış ve sancak terimini tercih etmiştir. Osmanlılarda ilk idari teşkilatlanma ise 1302 yılından sonra görülmektedir. Rumeli Beylerbeyiliği'nin 1362 tarihinde kuruluşundan sonra, 1393 tarihinde de Anadolu Beylerbeyliği kurulmuştur. Rum ve Karaman Beylerbeyliklerinin de kurulmasından sonra beylerbeyilik tamamen bölgesel bir hüviyet kazanmıştır. 113 Beylerbeyilik terimi, XVII. yüzyılın başlarına kadar kullanılmış sonra yerini eyalet tabirine bırakmıştır. Eyaletin bir alt birimi sancak, onun da bir alt birimi nahiye ve köydür. Sancak Osmanlı İdari teşkilatının en önemli ve en gelişmiş birimidir. Sancakbeyi köken itibariyle tımarlı sipahilerin komutanı olduğundan idari olarak sancak, tımar sisteminin tatbik edildiği yerlerde ortaya çıkmıştır. Osmanlı Devleti'nde klasik sancakların yanında hükümet olarak adlandırılan ve idarelerinin mahalli beylere ocaklık suretiyle tevcih edildiği sancaklar da mevcuttu. Yurtluk-Ocaklık sancaklar ise bölgenin fethi sırasında hizmet ve itaatlerinden dolayı eski sahiplerine tevcih edilir ve sancakbeyleri genellikle ölünceye kadar görev yapmaktaydılar. Osmanlı idari teşkilatı içerisinde eyaletler vergi düzeni esas alınarak iki gruba ayrılmıştır. Salyaneli eyaletler ve Salyanesiz eyaletler. Bu ayrımı miri rejime dahil olan ve olmayan eyaletler olarak ifade etmek de mümkündür. Salyaneli eyaletler Mısır, Bağdat, Şehr-i Zor, Yemen, Habeş, Lahsa, Cezayir, Tunus, Trablusgarb eyaletleri; Salyanesiz eyaletler ise Anadolu, Rumeli, Karaman, Diyarbekir, Erzurum, Şam, Budin, Van gibi eyaletlerdi. Salyanesiz eyaletlerin merkezi otoriteye bağlılıkları daha sıkıydı. Çünkü tımar sistemi uygulandığından dolayı devlet, tahrir yapmak, tımarları teftiş etmek gibi sebeplerle daha fazla müdahale imkanı buluyordu. Salyaneli ve Salyanesiz eyaletlerin dışında özel statüleri olan bazı eyaletler de vardı. Bunlar Eflak, Boğdan, Erdel, Mekke Şerifliği ve Kırım Hanlığı idi. Osmanlı ülkesindeki idari durum durmaksızın değişmekte ve gelişmektedir. XVI. yüzyıl başında dört olan beylerbeyilik sayısı yüzyılın sonunda otuzu aşmıştır. XVII. yüzyılda bu sayı zaman zaman değişmiş, bazen kırka ulaşmıştır. Ancak eyalet sayısındaki bu artışa rağmen sancak sayısının azaldığı görülmektedir. 114 XVIII. yüzyılda, devlet idaresi Anadolu sancaklarından köylerine kadar olan yerlerde kuvvetini ve etkisini kaybetmiş olduğundan; paşaların, ayanların ve diğer görevlilerin yaptıkları haksızlıklar İstanbul'a devamlı olarak şikayet dilekçeleri gönderilmesine sebep oluyordu. Ancak merkezden gönderilen adaletnameler istenilen sonucu vermiyordu. XVIII. yüzyılın ilk yarısı Osmanlı Devleti açısından siyasi yönden bir değişim, iktisadi ve idari yönden ise yeniden yapılanma dönemidir. Eyalet ve sancakların yönetim biçimleri ve özellikle gelirlerinin ne şekilde toplanacağı konusunda köklü değişiklikler yaşanmıştır. Bu yüzyıl nakit para ekonomisinin egemen olduğu dönemdir. Nakit para ekonomisine geçişin sonucu olarak malikane sistemine geçilmiştir. Bu yüzyılda eyalet ve sancakların idari bakımından yönetimi de farklılık göstermektedir. Artık eyalet ve sancak yöneticileri her yıl tevcihata tabi tutuluyorlardı. Üç yıldan fazla görevde kalan çok azdı. XVIII. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlı ülkesi toprak kaybına başlamıştır. Osmanlı-Rus savaşları sonunda pek çok eyaletimiz elimizden çıkmıştır. Bütün bunların ışığında mülki idare 1826 sonrasında önemli gelişmeler göstermiş ve nihayetinde 1864'de yeni idare-i Vilayet Kanunu çıkarılarak yeni bir düzenlemeye gidilmiştir. Yeni düzenleme en çok 1867'de görülmüş ve bu sene 13 yeni vilayet düzenlenmiştir. II. Meşrutiyet'le başlayan değişimler 1923 ve sonrasında hızla devam etmiştir.