Bankalarda uzun vadeli planlama ve Türk bankalarına ilişkin bir uygulama

Stratejik planlama bankaların sosyal, ekonomik, teknolojik, politik ve kültürel şoklardan oluşan değişimlerden en az etkilenerek ve en fazla karlı çıkarak ayakta kalmalarını sağlayabilen önemli bir kullanım meka- nizması olarak kabul edilmektedir. Dünya bankacılığında söz sahibi olmuş bankalar için stratejik planlama karlılık ve büyümeyi hedef alan yönetimlerin ayrılmaz bir parçası olmasının yam sıra çok değerli ve sürekli kullanılan önemli bir işlemdir. Bankalarda stratejik planlama her departmanda ayrı ayrı yapılamaz, özellikle dünyanın büyük bankalarında stratejik planlar, var olan stratejik planlama departmanında şekillendirilmekte, bu departman oldukça fazla önemsenir ken, bağımsız olmasına da dikkat edilmektedir. Bankalarda stratejik planlama çalışmalarının ilk evresini 'basic mission' olarak nitelendirdiğimiz faaliyetler ve faaliyet alanlarının belirlenmesi teşkil etmektedir. Bir banka kurulma aşamasında doğal olarak faaliyette bulunacağı alanları seçecektir, ama esas önemli olan faaliyette bulunan bankanın sürekli olarak faaliyet alanlarım incelemesi ve gelişen şartlara uyum sağlayarak kendi faaliyetlerini yenileyebilmesidir. Banka faaliyetlerini ve faaliyet alanlarım belirlerken şu kıstaslarıda göz önüne almalıdır, - Hedef alınan müşteri kitlesi, yaratılmak istenen imaj - Sahip olunan kaynaklar, rakiplerin durumu, kamu düzenlemeleri - Yerel ve uluslararası gelişmeler, uluslararası ticaret - Ortakların, çalışanların beklentileri ve düşünceleri - Bankaların faaliyet göstereceği veya gösterdiği yerler. Faaliyetler ve faaliyet alanları belirlendikten sonra bankanın hedefleri biçimlendirilmektedir. Belirli bir dönem başında beli denebileceği gibi-11- değişen şartlara göre de şekil değiştirebilen hedefler bankaların ulaşmak istedikleri noktaları ifade etmektedir. Bankalarda hedefler üç ana sınıf içinde ele alınabilir. Bunlar a- Bankanın faaliyetlerine ve faaliyet alanlarına yönelik hedefleri - Karlılık, pazar payını korumak veya arttırmak - Maliyetleri düşürmek ve riskleri azaltmak - Uluslararası alanlarda faaliyetleri arttırmak - Yerel alanlarda faaliyetleri arttırmak b- Bankanın müşterilerine yönelik hedefleri - Güven, doğruluk ve hız gibi kavramları geliştirmek - Tasarrufları banka bünyesine çekmek - Kredi ve seyahat çekleri ve kartları hacmini arttırmak - Kredi kullanımını ve kullandırılmasını arttırmak c- Bankanın çalışmalara ve çalışanlara yönelik hedefleri - Yenilikleri benimseme ve uygulama - Çalışanları yetiştirmeye yönelik çalışmaları arttırmak'dır Bankanın hedefleri de belirlendikten sonra sıra dış ve yakın çevre analizlerinin yapılmasına gelmektedir. Stratejik planlama kavramının önemli bir temel taşını teşkil eden çevresel analizler bankanın karşılaşabileceği fırsat ve zorlukların tesbit edilmesinde, tutarlı tahminlerin yapılmasında önemli bir rol oynar. Dış çevre analizinde iki boyutta değerlendirme yapılır.- Ill- a- Uluslararası boyuttaki değerlendirmeler Burada uluslararası alnlarda meydana gelen değişimler gözlenir ve değerlemeler yapılır. Değerlendirme unsurları ise, - Devletlerin ticaret dengeleri - Dünya enerji sistemi, besin üretimi, mineral kaynakları - Yapılan yatırımlar, teknolojik ve politik değişimler, üretkenlik - Devletlerde uygulanan vergiler, dünya bankası faaliyetleri - Döviz, hisse senedi, tahvil borsa hareketleri'dir b- Yerel boyuttaki değerlendirmeler Yerel alandaki ekonomik, sosyal, politik ve diğer gelişim ve değişimler burada ele alınmaktadır. Değerlendirmede kullanılan bilgiler şöyle sıralanabilir, ı- Ekonomik faaliyetlerle ilgili bilgiler - Gayrisafi milli hasıla ve GSMH ile yapılan harcamalar - Ticaret veya ikamet amacıyla kullanılan yapılar, toprak dağılımı - Kişisel gelir ve tasarruflar, işletme karları ve nakit akışları - Devlet ve yerel yönetim harcamaları, vergiler - İstihdam seviyesi, ücret seviyeleri, işletmelerin üretkenlik seviyesi - Para emisyon hacmi, faiz oranı, enflasyon oranı - özel borçlar, işletme kredileri, vadeli hesaplar n- Sosyal ve Kültürel yapı ile ilgili bilgiler Sosyal ve kültürel unsurların incelenmesi bankaların hizmet verdiği kitlelerin yapılarının, sosyal alışkanlıklarının beğeni ve kültürel şartlanmalar dolayısıyla yaptıkları faaliyetlerin bankaları etkileme yönü, etkileme şiddetinin açıklanması yönünden önemlidir. Ele alınan sosyal ve kültürel unsurları şöyle sıralayabiliriz. - Bireylerin harcamaları, mesken tipleri, nüfus hareketleri-IV- - Boş vakitlerin değerlendirilmesi, hayat tarzları - Alışveriş alışkanlıkları, satınahnan hizmetlerin- Devlet ve kamu düzenlemeleriyle ilgili bilgiler Devlet ve kamu düzenlemelerinden özellikle finansal boyutu ve bankaları ilgilendirenleri ise - Kanun uygulamaları - Krediler - tş ortamı - Ahlaki değerlere yaklaşım - Posta ve tasarruf sandıklarıyla ilgili düzenlemeler - Kişisel dokunulmazlıklar - Kaynak sınırlamaları - Vergiler - Parasal politikalar - Fiskal politikalar - Savunma harcamaları, yabancı yardımlar'dır. iv- Demografik değişimlerle ilgili bilgiler Burada amaç toplumsal nüfus hareketlerinde meydana gelebilecek-V- değişimleti, bu değişimlerin bankaları etkileme seviyelerini ölçmektir. İncelenmesi gereken bilgiler ise, - Nüfusun yaş dağılımı, geliş dağılımı, eğitim düzeyi - Çalışanların sayısı, yaş ortalamaları, meslek grupları - Kadın çalışanların sayısı, çalışanların eğitim seviyeleri'dir. v- Teknolojinin kullanımıyla ilgili bilgiler Burada toplumun teknolojik olarak gelişme seviyesi, toplumda teknolojiye verilen Önem, toplumun teknolojik nimetlerden yararlanıp yararlanmadıkları, teknolojinin toplum refahındaki payı ve yeri incelenmektedir. vı- Kaynakların değişimi Ülkenin kaynak zenginliğinin gözden geçirildiği bu bölümde özellikle toplumu, toplum hayatını, ekonomiyi doğrudan ilgilendiren kaynaklar ele alınmaktadır. vn- Toplumsal yapı değişimleri Toplum yaşamında ekonomik yapıyı faaliyete geçiren hareket mekanizmalarının incelenmesi bankalar açısından önem taşıdığı için burada ele alınmaktadır. Burada incelenen bilgiler ise şöyledir - İş hayatı - İşletmeler - Ekonomik gelişmeler - Eğitim - Siyasal gelişmeler ve fırsat eşitliği-VI- Stratejik planlama işleminde tamamlayıcı diğer bir unsur ise yakın çevre analizinin yapılmasıdır. Bu analiz dört kısımda ele alınır. Kısımlar ve içinde yer alanlar ise a- Bankaların yapılarının incelenmesi - Sermaye, şubeler, personel, işgücü maliyetleri - Mevduatlar, plasmanlar, iştirakler, menkul kıymetler - Teknolojik sistemler, oluşan kar-zarar seviyeleri b- Bankalarda f inansal faaliyetlerin incelenmesi - Döviz hareketleri, kredi, mevduat faaliyetleri - Menkul kıymet, kıymetli maden alım satım işlemleri c- Bankalara yönelik devlet politika ve düzenlemelerinin - Uygulanan vergiler, asgari sermaye miktarları - Şube, banka sayıları ve şirket türleri - İlgili teşvikler ve faiz politikaları - Bankalarda bulundurulabilecek karşılık oranları, yedekler - Çeklerle, banka kartlarıyla ilgili yönetmelikler - Munzam karşılık, disponibilite ve reeskont oranları d- Bankalara olan eğilim Çevresel analizleri yaparken kullanılan yardımcı teknikler ise iki grupta ele alınır. Kalitatif metodlar içinde Delfimetodu, senaryolar, ilgi ağaçları, beyin fırtınası tekniği incelenirken kantitatif metodlar içinde üstel düzgünleştirme ve çapraz etki analizi kullanılan tekniklerden bazılarıdır. Çevresel analizler, bankayı etkileyen dış çevre unsurlarını ortaya çıkaracaktır. Bu şekilde bankanın karşılaşabileceği fırsatlar ve rislerde meydana çıkacaktır. Bankalarda var olan riskler ise kredi riski, likidite riski, faiz-oranı değişimleri ile ortaya çıkan risk, döviz riski, yatırım riski, ticari riskler, vade yapısının doğurduğu risk, uluslararası pazar riski, fon yaratma riski, ülke riski, özsermayeyi yitirme ve borçları ödeyememe riskleridir. Bu riskleri azaltmak amacıyla takip edilen düzenlemeler ise şu şekildedir. a- Döviz alım satımlarında riski azaltacak yeni teknikleri kullanmak Surap'ler, opsiyonlar, future işlemler) b- Ekonomik göstergelerin veri olarak kullanılması c- Banka faaliyetlerinde devlet desteğinin oluşması d- Kredilerin riskini dağıtmak e- Kredi verilecek alanları doğru seçmek f- Aracılık faaliyetlerine önem vermek g- Doğru dövizle kredi vermek h- Kredinin emniyetini sağlamak ı- Portföy etkisi yaratmak'dır. Stratejik planlamanın bu evresinde ele alınacak olan kısım bankanın analizi, kuvvetli ve zayıf yönlerin belirlenmesidir. Bankanın analizi üç boyutta ele alınır. a- Bankada alt yapı incelemesi Burada temel bölüm faaliyetleri incelenmektedir. Temel bölümler ise personel, pazarlama, finansman, organizasyon ve planlama, denetim ve muhasebe, araştırma-geliştirme ve sistem kullammı'dır. b- Faaliyet gösterilen alanlara yönelik yapı incelemesi Bu boyutun ele alınmasının temel amacı hizmet verilen çeşitli ekonomik grupların ve faaliyette bulunulan pazarların banka faaliyetleri içindeki-Vlll- paylarım ve işlem hacimlerini ortaya çıkarmaktır. Burada ele alınan kısımlar ise, ı- İşletmelere ve devletlere yönelik bankacılık hizmetleri - işletmelere yönelik danışmanlık hizmetleri - İşletmelere yönelik finanslama hizmeti hacmi - Factoring, forfaiting, leasing işlem hacmi ıı- Bireylere yönelik bankacılık işlemleri - Kredi kartları hacminin ve getirilerinin incelenmesi - Turistlere verilen hizmetler - Tüketici kredileri, cari hesaplar, çek ve küçük tasarruf hesapları konut kredileri - özel bankacılık hizmetleri (Portföy yönetimi, menkul kıymet yatırım danışmanlığı nı- Yatırım bankacılığı faaliyetlerinin incelenmesi - Underwriting işlemleri, bankanın portföy hacmi, re-po faaliyetleri, ipotek kökenli menkul kıymet alım satımları, - Toplu tahvil alım satımları, Junk bonds faaliyetleri, - Birleşme ve satın alma anlaşmaları iv- Uluslararası bankacılık işlemleri - Bankanın uluslararası faaliyetlerdeki euro tahvil hacmi, - Banka tarafından gerçekleştirilen arbitraj hacmi - Bankanın eurokredi organizasyonlarına, sendiskasyon kredilerine katılım payı - Bankanın offshore işlemlerinin hacmi - Bankada muhabir bankacılık hizmetleri düzeyi - Bankanın swap işlem hacmi-IX- c- Bankada faaliyetsel yapı incelemesi Ele alınan bu bölümde ise genel olarak bankadaki temel işlevler incelenmektedir. Bu temel işlevler ı- Döviz işlemleri ıı- Bankadaki mevduat işlemleri ııı- Bankaların borç verme işlemleri iv- Bankada borç alma işlemleri v- Trust işlemleri, sigorta faaliyetleri vı- Kıymetli maden alım satımları -Küçük bankalara sağlanan muhabir hizmetler Bankanın kuvvetli ve zayıf yönlerinin belirlenmesinde ise konu üç bölümde ele alınır. a- Kullanılabilir kaynakların kuvvetli ve zayıf yönleri b- Faaliyet gösterilen alanlara göre yapının kuvvetli ve zayıf yönleri c- Faaliyetlerin kuvvetli ve zayıf yönleri Stratejik planlama prosedürü içinde banka, çevresel ve iç analiz sonuçlarını, daha önceden belirlediği hedef ve araçlarını, faaliyetleri ve faaliyet alanlarını bir araya getiren geniş bir değerlendirme yapar. Bu şekilde-X- uygulanabilecek olası stratejileri ortaya çıkarmaya çalışır. Bankalarda uygulanabilecek stratejiler bankanın hayat eğrisine paralel olarak dört devrede ele alınır. Bankanın kuruluş devresinde banka kendi sistemini yeni kurmaktadır, önce adaptasyon stratejileri olan geçiş ve belirsiz büyüme stratejilerini uygular. Gelişen şartlara göre de ya pazarda yoğun biçimde yatırıma giderek yoğunluk stratejisini, ya da olumsuz şartlara paralel olarak yatırımlarını azaltmaya yönelik kopuş stratejisini uygulayacaktır. Banka gelişme devresi içine girdiğinde eğer pazarda olumsuz şartlar söz konusu ise ve bankanın rekabet gücü de zorlanmaya başlamışsa, büyümenin sürdürülmesi için toparlanma gerekmektedir. İşte bu aşamada banka reform stratejisini uygulamaya koyar. Reform stratejisinde bankanın var olan yapısı yeniden düzenlenir ve bugünkü faaliyet hacminden yola çıkılarak genişleme politikası güdülür. Bankanın gelişme devresinde uygulayabileceği ikinci alternatif strateji ise kombinasyon stratejisidir. Bu stratejinin uygulanma amacı, kaynakları hızlı büyüyen, genişleme potansiyeli olan alanlara dağıtmak, yatırımları azaltırken, fazla kar getirmeyen faaliyetleri elimine etmektir. Gelişme devresinde üçüncü olarak birleşim stratejisi ele alınır. Son olarak da hızlı büyüme stratejisini uygulamaya koyar. Banka olgunluk devresine ulaştığında eğer pazarda büyük bir paya sahip değilse yenileme stratejisini uygular. Eğer finansal kaynaklarını kullanacak bir pazar artışı söz konusu değilse önce tahkimat stratejisini, ardından da istikrar sağlama stratejisini devreye sokar. Bu stratejilerden sonra rekabet gücü yeniden artmadıysa karşı durma stratejisini, arttıysa hücum stratejisini uygulayacaktır. Banka tüm gücünü kullanarak düşüşü-XI- önleyemediyse uygulamaya koyacağı son strateji hareketsizlik stratejisidir. Düşüş devresinde ise önce tekrar güçlü olma arzusuyla yeni boyut stratejisini uygular. Çevre şartlan oldukça olumsuz ve rakipleri baskıları fazlaysa bu durumda savunma stratejisini uygulamalıdır. Son olarak savunma stratejisinin sonuçlarını olumlu kılmaya yönelik bekleme stratejisi ve hiçbir şey yapılamıyorsa tasfiye stratejisi uygulanır. Stratejik planlamanın Türkiye uygulamasında ise bankalarda araştırmalar yapılarak sonuçlar değerlendirilmiştir. Görülen şudur ki değişen şartlar bankaları stratejik kararlardan stratejik yazılı planlara doğru itecektir.