Ayaş Karakaya geleneksel mimarisinin korunması bağlamında kentsel tasarım rehberi önerisi

Geçmişten günümüze ulaşan kentler; sadece mimari yapıları, fiziki özelliklerinin oluşturmuş olduğu peyzaj ile değil yemek, müzik, el sanatları ya da folklorik ögeler gibi sosyal özellikleri ile birlikte değerlendirildiğinde algılanabilmektedir. Kenti oluşturan tüm fiziki, sosyal, tarihi, sanatsal ögeler beraber ele alındığında gerçek bir koruma yaklaşımı oluşturulabilir. Bu sebeple kentsel karaktere dair her unsuru değerlendiren kentsel tasarım rehberleri tarihi alanlarda koruma yaklaşımı ve vizyonu oluşturmada yararlı araçlar olabilmektedir. Bu tez çalışmasında bu perspektif üzerinden ilçe merkezinde bulunan tarihi yerleşiminin yanı sıra köylerinde var olan kırsal karakteriyle farklı tarihi, kültürel ve doğal değerleri bulunan Ayaş İlçesi için merkezinde bulunan tarihi alanın koruma vizyonunu ortaya koymak ve koruyarak gelişmesini sağlamak amacıyla bir kentsel tasarım rehberi önerisi getirilmektedir. Ankara'ya 58 km uzaklıkta bulunan Ayaş ilçesi, birçok topluluğa ev sahipliği yapmış oldukça köklü bir geçmişşi olan bir ilçedir. İlk olarak Selçuklular döneminde vadiyi görecek şekilde Kumludoruk Tepesi eteklerine kurulmaya başlayan şehir Osmanlılar döneminde vadiye inerek Ayaş Nehri etrafına yayılmıştır. Bugün de bu iki yerleşim harap durumda olan tarihi yapıları ile tarihi kimliğini yansıtacak şekilde ayakta durmaktadır. Sadece tarihi yapılarının çokluğuyla değil; Tarihi İpek Yolu üzerinde bulunması, ahilik teşkilatının ilçede kuvvetli olması, birçok ulema, müderris ve evliya gibi tarihi şahsiyetin ilçede yaşamış olması gibi unsurlarından dolayı Ayaş'ın geçmişşinde bir şehir kültürüne sahip olduğu anlaşılmaktadır. Tarihi ve turistik bir alan olan Beypazarı yolu üzerinde bulunan Ayaş, oldukça turist çeken Beypazarı'nın tarihi ve kültürel değerlerine sahip ve Ankara şehir merkezine daha yakın olmasına rağmen gereken önemi görememiştir. Uygulama anlamında gerekli çalışmalar yapılmamış olan ilçede akademik anlamda da yapılmış çok az çalışma bulunmaktadır. Bu tez çalışması tüm bu unsurları değerlendirerek Ayaş'ın korunması gereken kültürel değerlerini koruyarak geliştirilmesi vizyonu üzerine bir kentsel tasarım rehberi önerisi geliştirmektedir. Bu tez çalışması sekiz bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı ve yönteminin açıklandığı Giriş bölümüne yer verilmiştir. İkinci bölümünde; 'tarihi alanlarda koruma kavramı' tartışılarak bu kavramın tarihi süreç içerisinde anlamının nasıl geliştiği ve genişlediği açıklanmıştır. Üçüncü bölümde: 'kentsel tasarım rehberi kavramı' ve rehberlerin nasıl bir süreçle geliştirildiği aktarılmıştır. Bu bağlamda kentsel tasarım rehberinin mevzuattaki yerinin yanı sıra hazırlanması için geliştirilen yöntemler tartışılarak bu çalışma için kullanılacak olan yöntem açıklanmıştır. Tezin dördüncü, beşinci ve altıncı başlığı altında çalışmanın konusu olan Ayaş bölgesinin analizlerine yer verilmiştir. Dördüncü bölümde Ayaş'ın geniş bir perspektif üzerinden algılayabilmek için kentsel politikalar ve üst ölçek planlarındaki yeri incelenmiştir. Bu kapsamda Kalkınma, Strateji ve Turizm Planları incelenerek üst bir perspektiften Ayaş'ın ülkenin kalkınma ve şehirleşme hedefinde nerede yer aldığı açıklanmıştır. Ardından beşinci bölümde; ilçe ölçeğine inilerek ilçenin genel yapısı analiz edilmiştir. Bu bağlamda Ayaş ilçesinin konum, sınırları, coğrafi özellikleri ve teknik özellikleri gibi fiziksel özellikleri ile sosyal özellikleri ve turizm potansiyeli yaratan kültürel, mimari ve doğal verileri incelenmiştir. Tezin altıncı bölümünde ilçe merkezine odaklanarak daha küçük bir ölçekte Ayaş'ın geleneksel ve yeni yerleşim dokusu analiz edilmiş ardından seçilen örneklem alan olan Karakaya Mevkiinin detaylı yerleşim analizi ile geleneksel mimari özellikleri incelenmiştir. Tezin yedinci bölümünde; öncelikle önceki bölümlerde analiz edilmiş tüm veriler kentsel tasarım rehberi vizyonu oluşturabilmek adına sentezlenmiş ve bir SWOT analizi yapılmıştır. Ayaş'ın güçlü ve zayıf yönleri değerlendirilmiş ve fırsatları ile tehditleri belirlenmiştir. Bu çalışma sonucunda hazırlanacak olan kentsel tasarım rehberinin vizyonu oluşturulmuştur. Ardından öneri kentsel tasarım rehberi ile koruma amaçlı öneriler oluşturulmuş ve Ayaş'ın kentleşme politikası için öneriler oluşturulmuştur. Bu kapsamda Ayaş için bir kentleşme eylem planı çalışması da öngörülmüştür. Tezin son bölümünde tüm çalışmanın değerlendirmesinin yapıldığı tezin sonuç bölümüne yer verilmiştir.