Kilit sektör belirlemesi ve Türk ekonomisine uygulaması -girdi-çıktı çözümlemesiyle-

ve SONUÇ Üzerinde çalıştığım konu, girdi-çıktı modelindeki bazı temel özelliklerin Türk Ekonomisine uygulamasını kapsamaktadır. Çalışma, bugüne kadar yapılan çalışmalardan daha farklı özelliklere sahiptir. Bu farklılıklardan en önemlisi de çalışmanın sektörel duyarlılığı sağlayacak özelliğe sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Çalışmanın Birinci Kısmında; girdi-çıktı modelinin kuramsal bazı temel özelliklerine değinilmiştir. Modelin varsayımlarından birisi de girdi katsayılarının zaman içinde sabit kalacağı olgusudur. Oysa bu varsayım kısa dönemde geçerliliğini korusa da uzun dönemde bu özelliğini kaybedecektir. Çünkü, girdi katsayıları zaman içinde; girdilerin göreli fiyatlarındaki değişmelerden, yeni endüstrilerin doğuşundan ve teknolojik değişmelerden dolayı farklılık gösterecektir. Çalışmada, girdi fiyatlarındaki göreli değişmeler dikkate alınarak, 1985 yılı baz dönemi olarak seçilmiş ve 1987 yılma ilişkin girdi-çıktı tablosu tahmin edilmiştir. Tahmin yöntemi olarak 'RAS' kullanılmıştır. 64 sektör bazında tahmin edilen bu tablodan girdi katsayıları da bulunmuştur. Kalkınma stratejilerinde istenilen hedeflere ulaşırken sektörel öncelikteki kararlar hangi bilgilere, göstergelere ve ölçütlere dayandırılarak verilmektedir? Hirschman'a göre kalkınma, birçok aşamadan meydana gelen dinamik bir süreç içerisinde sağlanır. Ekonomik yapiyx oluşturan sektörler arasındaki dengesizlik yani farklı gelişmişlik olgusu, ekonominin motoru sayılan ve lokomotif sektör olarak nitelendirilen teknik bir ifadeyle de ileri ve geri bağlantı etkilerinin yüksek olduğu sektörlere öncelik verilmesi, ekonomide dinamik bir sürecin başlamasını sağlayacaktır. Bağlantı etkilerinin yüksek olduğu bu sektörlere 'Kilit Sektör' denir. Dengesiz kalkınma teorilerinde, kilit sektör olgusu yukarıdaki soruların daha bilimsel cevaplanmasını sağlayacaktır. Böylece, belirli tutarlılık içerisinde belirlenen kilit sektörlere gereken hız, güç ve öncelik verildiğinde istenilen kalkınma hedeflerine de ulaşmak kolaylaşacaktır. Sınırlı olan kaynak arzı da daha rasyonel dağıtılmış olacaktır. Çalışmanın İkinci Kısmında; ekonomideki kaynakların dengeli ve etkin biçimde kullanılması sorunu, girdi-çıktı çözümleme teknikleri içerisinde ele alınıp incelenmiştir. 1985 yılı zaman kesitini dikkate alan 64 sektör bazındaki girdi-çıktı tablosundan yararlanarak, kilit sektör belirlenmesine gidilmiştir. İlk olarak, toplam girdi-çıktı tablosundan yararlanarak, girdi ters matrisi yaklaşımı içerisinde kilit sektör belirlenmiştir. Buna göre belirlenen başlıca sektörler şunlardır; (40) Diğer Metal Ana Sanayii (39) Demir-Çelik Ana Sanayii (27) Kağıt ve Kağıt Ürünleri (21) Dokuma Sanayii 78 ters matrisi' yaklaşımıyla bulunması ve bunları kullanarak belirlenen kilit sektörlerin daha anlamlı olduğunu göstermektir. Başka bir çalışma ile karşılaştırarak bu yaklaşımın üstünlüğünü bir kez daha gösterebiliriz. 1963- 1973 dönemini kapsayan bir çalışmada, ileri bağlantı etkilerinin güçlü olduğu ilk beş sektör sırasıyla şöyledir (Kepenek, 1977, s. 66), Hizmetler Tarım Temel Metaller Petrol Ürünleri Madencilik Görüldüğü gibi, genelde nihai mal üreten ve bu nedenle ileri bağlantıları zayıf olması gereken hizmetler ve tarım sektörlerinin bu şekilde yer almasının nedeni ileri bağlantıların çıktı ters matrisi yerine girdi ters matrisi yakla- şımıile bulunmasından kaynaklanmaktadır. Sektörlerin kendi aralarında ve nihai taleple olan ilişkisini yansıtan girdi-çıktı tablolarından yararlanarak bulunan kilit sektör kavramı, ekonomik kararların alınmasında önemli işlevlere sahiptir. Bu bakımdan doğru kararların alınması doğru sektörlerin bulunmasına, bu ise doğru yöntemin kullanılmasına bağlıdır. Yatırımları hangi sektörlerde başlatalım ki istenilen hedeflere ulaşılsın sorusunu, yukarıda belirlenen kilit sektörler yardımıyla açıklarız. Bu sektörlere öncelik verildiğinde hem kıt kaynakların ekonomik olarak kullanımı hem de sektörler arasındaki tutarlılığın sağlanması gerçekleşmiş olur. 81 (37) Çimento Sanayii (40) Diğer Metal Ana Sanayii (20) Çırçırlama (27) Kağıt ve Kağıt Ürünleri (46) Demiryolları Ulaşım Araçları (34) Kauçuk ve Kauçuk Ürünleri (31) Diğer Kimyasal Maddeler İmali (33) Diğer Petrol ve Kömür Ürünleri (47) Diğer Kara Ulaşım Araçları Girdi ters matrisi yaklaşımında belirlenmeyen fakat çıktı ters matrisi yaklaşımında belirlenen kilit sektörlerin, ekonomideki diğer sektörlerle olan ilişkileri nasıldır? Bu soruyu ise belirlenen birkaç sektörü ele alarak cevaplandıralım; İlk olarak, Deri ve Kürk Ürünleri sektörünü ele alalım. Bu sektörün yüksek ileri bağlantılı olduğu sektörler; Deri ve Kürk Ürünleri (23), Elbise, Giyim Eşyası ve Dokumadan Hazır Eşya (22), Ayakkabı Sanayii ( 24 ) 'dir. İkinci olarak, Çırçırlama sektörünü ele alalım. Bu sektörün yüksek ileri bağlantılı olduğu sektörler ise, Çırçırlama (20), Dokuma Sanayii(21), Elbise, Giyim Eşyası ve Dokumadan Hazır Eşya ( 22), Diğer İmalat Sanayii (49) 'dir. Görüldüğü gibi, bu sektörlerin yüksek ileri bağlantıları vardır. Bu nedenle de bu sektörlerin ihmal edilmesi, kilit sektör belirlemede kayıp yaratacaktır. Çalışmada asıl amaç yerli girdi-çıktı tablosunu kullanarak, geri bağlantı etkileri endekslerinin 'girdi ters matrisi', ileri bağlantı etkileri endekslerinin ise 'çıktı 80 ters matrisi' yaklaşımıyla bulunması ve bunları kullanarak belirlenen kilit sektörlerin daha anlamlı olduğunu göstermektir. Başka bir çalışma ile karşılaştırarak bu yaklaşımın üstünlüğünü bir kez daha gösterebiliriz. 1963- 1973 dönemini kapsayan bir çalışmada, ileri bağlantı etkilerinin güçlü olduğu ilk beş sektör sırasıyla şöyledir (Kepenek, 1977, s. 66), Hizmetler Tarım Temel Metaller Petrol Ürünleri Madencilik Görüldüğü gibi, genelde nihai mal üreten ve bu nedenle ileri bağlantıları zayıf olması gereken hizmetler ve tarım sektörlerinin bu şekilde yer almasının nedeni ileri bağlantıların çıktı ters matrisi yerine girdi ters matrisi yakla- şımıile bulunmasından kaynaklanmaktadır. Sektörlerin kendi aralarında ve nihai taleple olan ilişkisini yansıtan girdi-çıktı tablolarından yararlanarak bulunan kilit sektör kavramı, ekonomik kararların alınmasında önemli işlevlere sahiptir. Bu bakımdan doğru kararların alınması doğru sektörlerin bulunmasına, bu ise doğru yöntemin kullanılmasına bağlıdır. Yatırımları hangi sektörlerde başlatalım ki istenilen hedeflere ulaşılsın sorusunu, yukarıda belirlenen kilit sektörler yardımıyla açıklarız. Bu sektörlere öncelik verildiğinde hem kıt kaynakların ekonomik olarak kullanımı hem de sektörler arasındaki tutarlılığın sağlanması gerçekleşmiş olur. 81