Günümüzde merkez bankacılığı ve işlevleri

İktisat insanların refahını artırmaya yönelik bir bilim dalıdır ve iktisadi sorun alanlarını belirleyerek bu sorunların giderilmesi için çözüm önerileri ile araçlar geliştirmektedir. Bu araçlar belirlenen iktisadi hedefleri gerçekleştirmeye yönelik olarak kullanılır. İktisat politikaları ekonomik yapı içinde çeşitli kurumlarca yürütülür. İktisat politikalarından biri olan para politikasının yürütülmesi merkez bankasının görevidir. Merkez bankalarının para politikasını yürütmek için üstlendiği işlevler ülkelerin ekonomik yapısındaki gelişmelere göre farklılık gösterebilmektedir. Bu çalışmada, merkez bankacılığında işlevler tarihsel gelişim süreci içinde incelenerek günümüzde merkez bankacılığının genel bir değerlendirmesi yapılmıştır. Merkez bankacılığı On yedinci yüzyılda İngiltere Bankası'nın doğuşu ile ortaya çıkmıştır. Merkez bankalarının ülkenin bankacılık faaliyetlerinin merkezi durumuna gelmesi On dokuzuncu yüzyılın ortalarından itibaren gerçekleşmiştir. Bazı ülkelerde bu süreç Yirminci yüzyılın başına rastlamaktadır. Merkez bankacılığındaki gelişmelerde, Birinci Dünya Savaşı sonrasında dünya genelinde yaşanan yaygın enflasyona çözüm yolları aranmasının, altın standardı ilkesinin terk edilerek banknotun genel değişim aracı olmasının önemli bir rolü olmuştur. Bu dönem içinde para konusunda tek bir bankanın yetkilendirilmesine doğru bir gelişme görülmektedir. Tam olarak merkez bankası diye tanımlanamasa bile bu bankalar 'merkez bankacılığına özgü banknot ihracı ve devletin hazinedarlığı işlevlerini üstlenmişlerdir. Yirminci yüzyılın başından itibaren merkez bankacılığında hızlı bir gelişme görülmektedir. 1920 ve 1922 yıllarında yapılan iki Uluslararası Mali Konferans'ta her ülkenin bir merkez bankası olması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu gelişme, merkez bankacılığının Yirminci yüzyılda açıkça tanımlandığını göstermektedir. Ancak ülkelerin büyüklüğüne, bankacılık sisteminin yapısına ve ekonomik koşullarına göre merkez bankalarının işlevleri bazı farklılıklar göstermektedir. Bu farklılıklara karşın, her ülkenin merkez bankası tarafından yerine getirilen ortakXXX çıkarmak, devletin hazinedarlığını ve mali ajanlığını yapmak, ulusal paranın iç ve dış değerini korumak, mali ve ekonomik konularda hükümete danışmanlık yapmak, ülkenin altın ve döviz rezervlerini tutmak, para arzı ile kredi hacmini ve dağılımını düzenlemektir. Yirminci yüzyılın sonlarına doğru dünya ekonomilerindeki ve ekonomi kuramlarındaki gelişmeler merkez bankacılığı konusunu da etkilemiştir. Günümüzde merkez bankalarının işlevlerinin yalnız para politikasının yürütülmesi ile sınırlandırmaya çalışıldığı, kredi politikasına ilişkin etkinliklerin kalkınma bankalarına devredilmesi eğiliminin kabul gördüğü görülmektedir. Merkez bankalarının işlevleri içinde günümüzde gittikçe ön plana çıkanlar banknot ihracı, paranın iç ve dış değerinin korunması, mali istikrarın sağlanması için bankacılık sisteminin gözetimi, mali ve ekonomik konularda hükümete danışmanlık yapmaktır. Merkez bankaları genel iktisat politikasının bir parçası olan para politikasını yürütürken ülkenin makroekonomik gelişmesini önemli ölçüde etkileyebilmektedir. Ancak ekonomik politikayı belirleyen hükümet, belirli ekonomik hedeflere ulaşmak ister ve kendi araçlan ile ekonomiyi etkiler. Bu durum, ilk kuruldukları yıllardan itibaren merkez bankaları ile hükümet arasındaki ilişkiyi beraberinde getirmiştir. Savaş, mali ve ekonomik kriz dönemlerinde merkez bankalarına devlet müdahalesi ve baskısı artarken, Yirminci yüzyılın ikinci yarısında merkez bankalarının hükümete bağımlı bir kurum görünümünden çıkarak işlevlerini etkili bir biçimde yürütmesi, ancak hükümetle uyum içinde çalışması eğiliminin ağırlık kazandığı görülmektedir. Türkiye'de durum incelendiğinde, merkez bankacılığında işlevler ve bankanın bağımsızlığı konularında dünya genelindeki bu gelişmelerle büyük bir benzerlik olduğu görülmektedir.