Anadoluhisarı Sultan II. Bayezid Mezarlığı mezar taşları

Türk sanatının en küçük anıtları olan mezar taşları, devrinin sanat anlayışını yansıtan, ayrıca tarihli olmasıyla önem kazanan çok değerli belgelerdir. Milli kültür ve tarihimize ışık tutmaları ve başka nüshalarının bulunmamasıyla da çok önemlidirler. Son zamanlarda Türk Sanatı araştırmalarında önemli gelişmeler görülmesine rağmen geleneksel Türk mezarları konusunda, üstelik sanat değeri taşıyan mezar taşları hakkında büyük bir yayın boşluğu bulunmaktadır. Oysaki mezar taşları, çoğunlukla bir sanat eseri olması özelliğinin yanında, şahidelerdeki yazılı bilgileri günümüze taşıyan, tarihi ve önemli belgelerdir. Maalesef araştırma eksikliği ve ilgisizlik nedeniyle bu belgeler, gün geçtikçe tahrip edilip yok olmaktadır. Mezarlıklar ve mezar taşlarının yok edilmesi, arsa temin etmek, yol açmak, otopark yapmak, değerli taşları yurt dışına kaçırmak vb. gibi amaçlar doğrultusunda yapılan çalışmalar nedeniyle hala gündemdeki yerini korumaktadır. Mezar taşlarının tahrip edilip yok olmaması amacıyla mezarlıkların zaman geçirilmeden tespiti, tescili yapılmalı ve sanat tarihine katkısı en kısa zamanda sistematik incelemelerle araştırılmalıdır. Son derece gerekli bu çalışmalar gerçekleştiğinde Sanat Tarihi dünyasındaki büyük bir boşluk doldurulacağı gibi mezar taşlarının tarihi belge değeri de gün ışığına çıkarılmış olacaktır. Anadoluhisarı Sultan II. Bayezid Han Mezarlığı (pafta: 54) mezar taşları arasından yetmiş tanesi ile çalışılmıştır. Çalışılan yetmiş mezardan altmış altı tanesi şahideli açık mezar, diğer dört tanesi de pehleli mezar şeklindedir. Mezar taşları malzeme, biçim ve tasvir özellikleri bakımından tanıtıldıktan sonra diğer bölgelerdeki mezar taşları ile karşılaştırma ve değerlendirmeleri yapılarak Türk Sanatındaki yerleri belirtilmeye çalışılmıştır. İnceleme kaynak araştırmasından çok malzemeye dayandığı için, çalışmamızın ağırlığını mezarlığın taranması, fotoğraflarının çekilmesi ve katalogun oluşturulması almıştır. Anadoluhisarı Sultan II. Bayezid Han mezarlığındaki altmış sekiz şahideli mezarın tarihleri H. 993 - M. 1585/ H. 1316 M. 1898 yılları ile sınırlıdır. Diğer iki mezarın kitabelerindeki tarih satırları belirlenememiştir. Mezarlık her ne kadar II. Bayezid'in ( 1483- 1512) adıyla anılsa da onun döneminden herhangi bir mezar taşına rastlanmamaktadır. Sultan II. Bayezid Han Mezarlığındaki kadın mezar taşları otuz dört tanedir. Bunlardan yedi tanesi hotoz biçimli başlığa, yirmi üç tanesi üçgen biçiminde sonlanan başlığa sahiptir. Dört tanesinin tepelik kısmı olmadığından başlıkları tespit edilememiştir. Üçgen tepelikli şahideler, genellikle kadın mezar taşları için kullanıldığı söylenebilmektedir. Erkek mezar taşlarındaki serpuşun yerine kadın mezar taşlarında gerdanlıklar, duvaklı süslemeler, örme saçlar ve saç takıları, çiçek bezemeleri ve motifler almaktadır. Erkek mezar taşları ise yirmi iki tanedir. Bunların tepeliği genellikle başlıklıdır. Bu başlıklar merhumun sağlığında taktığı kavuk, takke, fes v. s. adı verilen başlıklardır. Erkek mezar taşları kadın mezar taşlarına göre daha sadedir. Çocuk mezar taşları boyutları ve kitabelerinde geçen kerimesi, mahdumu, hafidesi, oğlu gibi sözlere göre diğer mezar taşlarından ayrılabilmektedir. Başlıkları genellikle babalarının mesleklerine göre şekillenmektedir. Bazı çocuk şahidelerinde görülen süslemelerin ailesinin gördüğü itibarla ilgili olduğu söylenebilmektedir. Mezar taşlarından yedisi erkek, altısı kız çocuk mezar taşıdır. Biri ise başlığındaki eksiklikten dolayı belirlenememiştir. Genel anlamda taşlardaki süsleme örnekleri üç ana grupta toplanmaktadır. Bitkisel, geometrik ve figürlü olarak gruplandırılan süslemelere, yazıyı da eklemek doğru olacaktır. İşleniş tekniği olarak genellikle başlıklı taşların tepeliklerinde yüksek kabartma tekniği kullanılmıştır. Mezarlıkta anıtsal nitelikte mezarlarla birlikte çok basit, sıradan ve süslemesiz taşların bir arada bulunduğu da görülmektedir. Mevcut mezarlar, Osmanlı mezar ve mezar taşlarının her bölgede rastlanabilen genel özelliklerini yansıtmaktadır.