Özbek ve Uygur Türkçe'lerinde isim

Özbek ve Uygur Türkçeleri, 20. Asrın başına kadar kullanılan, Doğu Türkçesinin yazı dili olan Çağatay Türkçesinin devamı durumundaki yazı dilleridir. Türkistan'da tek bir yazı dilinin kullanılması, Türkistan'ı doğu ve batı şeklinde ikiye ayırarak paylaşan güçlerin işine gelmemiştir. Bunun için bu geniş coğrafyada sun'i olarak buraya hakim olan güçlere bağlı yeni yeni devletler kurulmuştur. Bu yeni devletlere, birbirinden farklı şekilde hazırlanmış yeni alfabelerle birlikte, o coğrafyada kullanılan, fakat dar bir bölgede kullanılan bir ağzı yazı dili olarak kullanmaları için baskı yapılmıştır. Böylece 20. Asrın ilk çeyreğine kadar farklı ağızlarla konuştuğu halde tek bir yazı dili kullanan bu insanlar, farklı şekillerde yazmaya başlamışlardır. Böylece zamanla bir bölgenin ağzı olan konuşma şekilleri yeni bir yazı dili haline gelmiştir. Özbek ve Uygur Türkçeleri böyle bir macera neticesinde 20 asrın ilk çeyreğinden sonra sun'i olarak ortaya çıkan yeni yazı dillendir. Bugün Türkistan coğrafyasında ortaya çıkmış yeni yazı dillerinden, Özbek ve Uygur Türkçeleri, asrımızın ilk çeyreğine kadar kullanılan Çağatay Türkçesine fonetik ve morfolojik olarak en çok benzeyen, onun devamı durumunda olan yazı dilleridir. Özbek ve Uygur adlan da bu yazı dillerinin ortaya çıkışı ve Türkistan coğrafyasının bölünmesinden sonra ortaya çıkmış yeni isimlerdir. Bugün Özbekler; Türkistan coğrafyasında çoğunluğu Özbekistan'da olmak üzere, Tacikistan, Kırgızistan, Kazakistan Kuzey Afganistan ve Çin sınırlan içinde kalan Doğu Türkistan'da yaşamaktadırlar. Özbek Türklerinin kullandığı bugünkü yazı dili, bu coğrafyadaki ağızlardan Taşkent ve Fergana ağızlarına dayanır. Uygurlar ise çoğunluğu Çin sınırlan içinde kalan Doğu Türkistan'da olmak üzere, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Afganistan ve Pakistan'da yaşamaktadırlar. Uygur Türklerinin bugünkü kullandıktan yazı dili ise Urumçi ağzına dayanır. 20. asrın ilk çeyreğine kadar Arap alfabesini kullanan Özbek ve Uygurlardan, Özbekler 1934 yılıyla 1940 arası Latin alfabesini kullanmaları için zorlanmışlar, 1940 yılından sonra ise Kiril alfabesini Sovyet Rusya'nın baskılarıyla kullanmak zorunda kalmışlardır. Doğu Türkistan dışında kalan Uygurlar ise 1923- 30 yıllan arasında değiştirilmiş Arap alfabesini, 1930- 1947 yıllan arasında Latin alfabesini kullanmaya zorlanmışlar, 1947 yılından sonra ise Kiril alfabesini kullanmaya mecbur edilmişlerdir. Doğu Türkistan'da kalan Uygur Türkleri ise 1934- 1978 yıllan arasında Latin alfabesini kullanmalan için baskıya 345 maruz kalmışlar, 1978 yılında bundan vazgeçilmiş, Eskiden kullanılan Arap alfabesine dayalı çok fonetik ayrıntıları olan yeni Arap alfabesini kullanmaya başlamışlardır. Önceden aynı yazı dilini kullanan bu gruplar kullanmaları için mecbur edilen yeni alfabeler ve yazı dilleriyle birbirleriyle anlaşamaz hale gelmişler, farklı ağızlara dayalı yeni yazı dillerinin getirdiği farklı unsurlarla birbirlerinden ayrılmışlardır. Bütün bu sun'i ayırmalar ve baskılar olmasına rağmen Özbek ve Uygur Türkçeleri yapı bakımından birbirine çok yalan sayılır. Her iki şive için yaptığımız sözlük ve metin taraması sonunda 166 Türkçe isim yapım eki tespit ettik. Bu eklerden 91'i isimden isim yapma ekidir. Bu doksan bir isimden isim yapma ekinin 56 tanesi ortaktır. Bunlardan 22 tanesi sadece Özbek Türkçesinde olan; 13 tanesi de sadece Uygur Türkçesinde olan farklı eklerdir. Ayrıca bu kullanılan farklı eklerin çoğunluğunu sayı isimlerine gelenekler teşkil etmektedir. Geri kalan 75 ek ise fiilden isim yapma ekidir. Fiilden isim yapma eklerinden ise sadece Özbek Türkçesinde kullanılanın sayısı 13; Uygur Türkçesinde kullanılanın sayısı ise üçtür. Geri kalan 59 tanesi ise her iki yazı dilinde de ortak kullanılan fiilden isim yapma ekleridir. Bu yazı dillerini birbirinden uzaklaştıran en önemli hususlardan biri ise kullanmaya mecbur edildikleri alfabelerin fonetik özellikleridir. Türkçe ünlüler bakımından zengin bir dil olmasına rağmen sayısı az tutulmuş, bunun yanında bazı ünlüler ise, sadece bu yazı dillerini birbirinden ayırmak için birden fazla kullandırılmıştır. Bunun yanında, bu şivelerin konuşulduğu bölgelerde yazılan gıramer kitaplarında Türkçe olmayan unsurlar özellikle abartılmış, sadece Rusça kelimelerde geçmesine rağmen bazı ekler Özbek ve Uygur Türkçelerinde bu şivelere ait birer ekmiş gibi gösterilmiştir. Bizim tespit ettiğimiz Türkçe isim yapan ek sayısı 166 iken, bu sayı gramer kitaplarında elliyi bile bulmamaktadır. Bunun yanında bu şivelere mal edilen Arapça, Farsça ve Rusça unsurların toplamı, Türkçe isim türeten eklerin sayısına yalandır. Bütün bu olumsuzluklara rağmen isim türeten toplam 166 ekten 115 tanesi ortak olup bunun toplam içindeki oram % 70 'tir. Sadece Özbek Türkçesinde olan farklı eklerin toplama oranı, % 21; sadece Uygur Türkçesinde olan farklı eklerin toplama oram % 9 'dur. İsimden isim türeten ekler için ortak kullanılan eklerin toplama oram % 62; Farklı olan Özbek Türkçesindeki eklerin toplama oram % 24; farklı olan Uygur Türkçesindeki eklerin toplama oram % 14'tür. 346 Fiilden isim türeten ekler için ortak kullanılan eklerin toplama oram % 79; farklı olan Özbek Türkçesindeki eklerin toplama oram % 17; Uygur Türkçesindeki farklı eklerin toplama oram ise % 4'tür. İsim çekim ekleri ise % 100'e yakın bir oranda ortak sayılır. Bütün bunlar dikkate alındığında, Özbek ve Uygur Türkçelerinin ayrı olarak kullanılan eklerinin işlek ekler olmaması da hesaba katılırsa, iki ayrı yazı dili gibi görünen şivelerin doğu Türkçesinin birer ağzı olduğu ortaya çakar. İki şive arasındaki bir diğer müşterek ise aynı medeniyetin ve inancın mensubu olmalarından kaynaklanan Arap ve Fars kökenli ortak unsurlar ve kelimelerdir. Son olarak bu şiveleri konuşan insanların müşterekleri farklılıklarından kat kat fazladır, ayrılıklar ve farklar ise zorlamayla ortaya çıkan sun'i unsurlardır.