İstanbul Süleymaniye dünya miras alanındaki yenileme uygulamalarının mekansal etkileri

Süleymaniye bölgesi, 1985 yılında Süleymaniye Camii ve Çevresi olarak UNESCO Dünya Miras Listesine dahil edilmiş olup, hem fizik mekana dair önemli yapıları barındıran, hem de somut olmayan birçok değere sahip bir bölgedir. Süleymaniye Külliyesi'nin Osmanlı döneminin eşsiz mimari başyapıtı olması, bölgede yer alan önemli dini yapıların etrafında şekillenmiş olan Osmanlı dönemi geleneksel yerleşim dokusu ve organik sokak yapısı bölgenin Üstün Evrensel Değerini oluşturmaktadır. Bölgenin birçok tarihsel olaya şahitlik etmiş olması, birçok uygarlığa ev sahipliği yapması ve önemli gelişmeleri yansıtması, bölgenin somut ve somut olmayan değerlerinin korunmasını önemli kılmaktadır. Süleymaniye bölgesinde yaşanan göç olgusu sonucu kullanıcıların değişmesi, kentin büyümesi ile konut dokusunun zamanla başka fonksiyonlara dönüşmesi, ahşap dokuda oluşan yangınlar ve yapıların boşaltılması sonucu oluşan köhnemeler ile bölgenin sahip olduğu kültürel değerler olumsuz yönde etkilenmiştir. Bu duruma çözüm üretilmesi ve Süleymaniye bölgesinde konut fonksiyonunun arttırılarak, Osmanlı dönemi geleneksel yerleşim dokusunun yaşatılması amacıyla 2006 yılında bölge yenileme alanı ilan edilmiştir. Bölgenin yenileme alanı ilan edilmesinin ardından 5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Yasa çerçevesinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nce 46 adet, Fatih Belediye'since 39 adet adada etaplar halinde projeleri yürütme kararı alınmış ve ada bazında projeler onaylanmıştır. Yenileme alanı ilanından sonra 2011 yılında Koruma Amaçlı Nazım İmar Planı, 2012 yılında Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı onaylanmış, 2011 ve 2018 yıllarında ise Yönetim Planları onaylanmıştır. Koruma amaçlı imar planlarında korumacı bir yaklaşım çerçevesinde önerilerde bulunulmaya çalışılmıştır. Ancak uygulamalar konusunda adaların fonksiyon ve yapılaşma koşullarına yönelik kararların avan projelere bırakılması üst ölçekli planları etkisiz kılmaktadır. Bölgede yenileme projeleri ada bazında parçacıl olarak onaylanmakta ve talepler doğrultusunda plan değişikliği ile fonksiyon ve yapılaşma şartlarına yönelik değişiklikler de yapılmaktadır. Bu durum onaylanmış olan imar planlarının sürekli değişikliğe uğramasına, yapıların ise dokusu, işlevi ve formunun değişmesine neden olmaktadır. Yenileme projelerinin ada bazında parçacıl ve mekanın sürekliliğini bozan uygulamalar olması, bölgede mekansal değişikliklere neden olmaktadır. Bu durum sonucunda yenileme uygulamaları mekansal olarak; fiziksel dokuyu, somut olmayan değerleri, Üstün Evrensel Değeri, tarihsel sürekliliği ve geleneksel ekonomik işlevleri olumsuz etkilemektedir. Bütün bunlara paralel olarak da Süleymaniye bölgesinin sahip olduğu değerler ve bu değerlerin sonraki dönemlere korunarak aktarılmasında etkili olan kent belleği olumsuz yönde etkilemekte ve Süleymaniye bölgesinin Üstün Evrensel Değeri zarar görmekte, Dünya Miras Alanı risk altına girmektedir. Bu nedenle bölgede somut ve somut olmayan değerlerin birlikte ele alınarak, bütüncül planlama yaklaşımı çerçevesinde, ulusal ve uluslararası Dünya Miras Alanı koruma kriterleri doğrultusunda kararlar alınması gerekmektedir.