Manisa Kula ilçesi folkloru üzerinde inceleme çalışmaları

İlçenin kuruluş tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Şehrin ilk sakinleri Lidyalılar, daha sonra Pensler, Büyük İskender, Romalılar, Bizanslılar olduğu ileri sürülse de bunu belgeleyen bir kent yapılaşması tespit edilememiştir. Ancak Germiyanoğlu Beyliği ile birlikte Türk yönetimine giren Kula, Osmanlı döneminde 15. Yüzyıl'da Önemli bir sanayi ve ticaret merkezi olmuştur. Kula ilçesi Manisa iline bağlı olup, merkez ilçeye 128 km. uzaklıktadır. Yüzölçümü 920 km2, dir. Kuzeyinde Demirci ve Selendi, Batısında Salihli, Güneyinde Alaşehir, Doğusunda Eşme ve Uşak ile sınırlandırılmış olan ilçe üçüncü jeolojik zaman sonunda meydana gelen faydalarla beliren volkanik dağlarla kaplıdır. Bu volkanik tepeler Kula platosu üzerinde yaklaşık 50-60 kadar püskürtme merkezleriyle değişik bir görüntü vermektedir. Kula 38-39 kuzey paralelleri ile, 28-29 doğu meridyenleri arasındadır. Bu nedenle ilçe Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş alanı oluşturmaktadır. İlçenin en önemli akarsuyu Gediz nehridir. Ayrıca ilçe de Madeni sular da bulunmaktadır. Kula'ya 13 km uzaklıktaki Acısu, emir Kaplıcaları bunlara en iyi örnektir. İlçenin ekonomik durumu kırsal kesimde tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Şehir merkezinde ise 1950 yılından sonra 'Kula Mensucat' Dokuma Fabrikası'nın izmir'e taşınmasıyla küçük esnaf ve sanatkarlar ortaya çıkmış, zamanla dokuma, deri, leblebi, ayakkabı ve halı dokumacılığında gelişmeler olmuştur. XXIVKula'daki mimari yapıları kullanımlarına uygun olarak dinsel yapılar ve sivil yapılar olmak üzere iki ayrı biçimde görmemekteyiz. Özellikle 15. yy da yapılmış olan ve günümüze kadar özettiğini koruyan Kurşunlu Camii, Çarşı Camii ile Süleyman Şah Türbesi, Tabduk Emre ve Yunus Emre Türbesi dinsel yapılara en iyi örneklerdir. Kula tarihi evleri bugün sit alanı içerisine alınmıştır. Bu evler hiçbir başa çağın etkisini taşımadan, Türk hayatının tüm özelliklerini, geleneksel mimarinin en yerleşmiş biçimlerini bozulmadan günümüze kadar getirmişlerdir. Kula, Türk evi olgusu içinde ayrı bir yeri olan Hayattı ve Eyvanlı evlerin yoğun olduğu, kentsel yapı açısından sanayi öncesi Anadolu Türk kenti özelliklerini hala büyük ölçüde taşıyan bir küçük Anadolu kentidir. Dinsel yapıların bir merkezde yoğunlaşmayıp,, kentin toplumsal birimleri olan mahallelerde yer alması, çıkmaz sokaklar oluşturan farklılaşmamış kentsel ulaşım şebekesine sahip olması, Kula'nın ve benzeri Anadolu kentlerinin ortak özellikleridir. Sivil yapılar içerisinde ise Han, Hamam, Ev, Çeşme ve Köprü gibi anıt yapıları sayabiliriz, ilçe sivil mimarlık örnekleri ve konut mimarisinin en ilginç, en yaygın ve en yaşayan örnekleriyle dikkati çekmektedir. Özellikle, Beyoğlu, Hacı recepler, Göldeliler, Beyazoğlu evleri bunların en iyi örnekleridir. Gelenek göreneklerine bağlı bir ilçedir. Düğün törenleri üç gün sürer. Kız istemeye giden erkek ailesine 'dünürcü' denir. Sözde ve nişanda gelin kıza hediyeler alınır. Kula'nın gelin övme manileri ile seymen manileri dikkat çekicidir. Kula'da eğlenti olarak Hıdırellez yapılır. Mayıs ayının altısında nişanlı ve sözlü kızlar erkek ailesi tarafından pikniğe götürülür. XXVRamazan'da iftar ve sahur yemekleri bir arada yenir. Bayramlarda büyükler ziyaret edilir. Efe, Batı Anadolu'da yaşamış ve yiğitlik gösterenlere denir. Zeybek ve kızanların başıdır. Efelerin kurtuluş savaşma katkıları büyüktür. Kula'nm en tanınmış efesi Yabaayak'tır. Efe, zeybek ve kızanlar giyim tarzlarıyla birbirlerinden ayrılırlar. Oyunları da farklılıklar gösterir. Efe'nin oynadığı oyunlar ağır zeybektir. Kızan'lannki ise kıvrak zeybektir. Kula'da halk edebiyatı da oldukça zengindir. Atasözleri, deyimler, ninniler, tekerlemeler, bilmeceler, masallar, hikayeler çokçadır. Kula'da besinlerin kışa hazırlanmasına önem verilir. Zengin bir yemek kültürü vardır, düğünlerin baş yemeği keşkek ve su böreğidir. El sanatlarının ve zeneatlarının unutulmayan başladığı günümüzde, Kula'da bu sanatlar zor şartlarda varlıklarını korumaya çalışmaktadırlar. İlçede semercilik, keçecilik, bakırcılık, saraçlık, demircilik, ayakkabıcılık, yorgancılık, dokumacılık, leblebicilik, helvacılık yapılmaktadır, özellikle Kula Halitan dünyaca ünlüdür. Kula yöresi halk oyunlanna 'zeybek' denir. Ağır zeybekler davul-zuma veya klarnet eşleğinde oynanır. Erkek zeybek oyunlarından en çok bilineni Harmandandır. Kadın oyunlan daha kıvraktır ve bağlama, dabruka, tef eşliğinde oynanır. Davul-zuma açık mekanların enstrümanıdır. XXVIKula Folklorunda Yaren'fik geleneği önemli bir yere sahiptir, örf ve adetlere göre delikanlıların bir bağın etrafında toplanmasından ibarettir. Düğünler, yarenler tarafından toplanmasından mahalli türkü ve sazların katılımıyla yapılır. Düğünler de misafirlere sigara, kahve, su dağıtmak, teşrifatçılık yarenler tarafından yapılır. Yarenlerin reisine 'Yarenbaşı', 'çavusbaşf, 'Damarbaşı' denir. Türkiye'nin değişik yerlerinde, değişik adlar alırlar. Yarenler türkülere başlamadan önce bir veya iki mani okurlar. Daha sonra merhabaVla türkülere başlar, etvedayla bitirirler. Efeler başlarına her tarafı oyalarla kaplı fes giyerler. Gövde de işlik ve onun üzerine çizgili gömlek, gömleğin üstünde cepken ve camedan diğer adıyla, kartal kanadı giyilir. Kışın soğuktan korunmak için karadan, onun üstüne de pottur giyilir. Belde kuşak, silahlık, peşkir, tütünlük, piştov vardır. Ayakta genellikle körüklü çizme kullanılır. Kadınların içlerinde bürüncük iç gömlek, onun üstünde delme, delmenin üzerinde de yörede çendekli denen üçetek vardır. Ayak da şalvar bulunur. Öne önlük, kaya arkalık, bunların üzerine de kolon ve kemer bağlanır. Kadınlann üst giyimi cepken'le tamamlanır. Başta incili veya paralı denen fes vardır. Onun üzerine gelin alı bağlanır. Gelinler kına gecelerinde 'Istafa' denen sim işli elbiseyi giyerler. XXVII