Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarda pragmatik dil, duygu tanıma ve zihin kuramı becerilerinin değerlendirilmesi

Amaç: Daha önce herhangi bir konuşma bozukluğu tanısı almamış olan DEHB'ye sahip çocukların pragmatik dil, duygu tanıma ve zihin kuramı becerilerinin değerlendirilmesi ve sağlıklı kontrollerle karşılaştırılması amaçlanmıştır. Yöntem: Çalışmamız Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Polikliniği'ne ayaktan başvuran, 9-16 yaş DEHB tanısı alan klinik olarak normal zekaya sahip 36 çocuk ve ergen ile yaş ve cinsiyet bakımından eşleştirilmiş 34 sağlıklı kontrolden oluşmuştur. Okul Çağı (6-18 Yaş) Çocukları İçin Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme Çizelgesi-Şimdi ve Yaşam Boyu Versiyonu-Türkçe Versiyonu yarı yapılandırılmış tarama görüşmesi yapılmış, görüşme bittikten sonra katılımcı çocuk/ergenlere araştırmacı tarafından sessiz bir odada Sözel Olmayan İpuçlarını Algılama Becerilerini Değerlendirme Aracı, Gözden Zihin Okuma Testi ve ikinci düzey yanlış inanç testleri uygulanmıştır. Sosyodemografik bilgi formu, Conners Anne-Baba Derecelendirme Ölçeği Yenilenmiş Uzun Form ve İletişim Becerileri Kontrol Listesi ölçekleri araştırmacının çocuk ile görüşmesi sırasında ebeveynleri tarafından çocuklardan ayrı bir ortamda doldurulmuştur. Verilerin değerlendirilmesinde İstatistiksel değerlendirmede gruplar arası sürekli değişkenlerin karşılaştırılması için t testleri, kategorik değişkenlerin karşılaştırılması için ki-kare testleri, iki değer arasındaki ilişkiyi araştırmak amacıyla spearman korelasyon testi kullanılmıştır. Bütün istatistiksel testlerde p<0, 05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir. Sonuç: Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu ve kontrol grubunun sosyo-demografik verileri incelendiğinde; grupların cinsiyet, yaş sosyo-ekonomik-sosyokültürel düzeyleri, anne ve baba yaşları ve eğitim düzeyleri, doğum zamanları, doğum şekilleri ve doğum ağırlıkları benzer bulunmuştur. DEHB tanısı alan çocuklar kontrol grubunda bulunan çocuklara göre İBK alt ölçeklerinin tamamında ve toplamda anlamlı düzeyde daha yüksek puanlar almışlar, bir başka deyişle pragmatik dilde daha kötü performans sergilemişlerdir (p<0,01). Tüm örneklemde dikkatsizlik ve hiperaktivite belirtileri ile İBK puanları arasında pozitif yönlü ilişki saptanmıştır. SOİAB'ta tüm alt alanlarda ve toplam puanda DEHB grubundaki çocukların, sağlıklı kontrollerle karşılaştırıldığında daha düşük puanlar aldığı, kontrollere göre duygu tanıma becerilerinin daha yetersiz olduğu saptanmıştır (p<0,01). DEHB grubunda ZK testi olan GZOT puanı 20,3 2,8 iken, kontrol grubunda 23,5 1,9 olup aralarındaki farkın istatistiksel olarak anlamlı olduğu bulunmuştur (p<0,001). Dondurma ve Çikolata testlerinde DEHB grubundaki çocuklar istatistiksel olarak anlamlı şekilde daha kötü performans sergilemiştir (p<0,05). DEHB'nin klinik görünümlerine göre değerlendirildiğinde, sadece Çikolata ve Dondurma testlerinde DEB, bileşik görünüme göre anlamlı anlamlı şekilde daha kötü performans sergilemiştir. Pragmatik dil ve zihin kuramı becerileri, DEHB'de yaş ile ilişkili bulunmazken, kontrol grubunda anlamlı şekilde ilişkili bulunmuştur (p<0,05). Tartışma: DEHB tanısı alan çocukların pragmatik dil, duygu tanıma ve zihin kuramı becerilerinin sağlıklı kontrollerden daha yetersiz olduğu saptanmıştır. Çalışma sonucumuz uluslararası yayınlardaki sonuçlara benzer şekilde DEHB'de pragmatik dil güçlüklerinin bulunduğunu göstermiştir. Çalışmamız, kültüre has özelliklerden etkilendiği bilinen pragmatik dil alanındaki becerilerin ülkemizde DEHB grubunda çalışıldığı ilk araştırmadır. DEHB belirtileri ile pragmatik dil becerileri arasında ilişki olduğu ve ancak sadece DEHB grubuna bakıldığında bu ilişkinin kaybolması DEHB'deki pragmatik dil becerilerindeki yetersizliğin belirtilerden ziyade yürütücü işlev bozuklukları ya da zihin kuramı beceri yetersizlikleri gibi bozukluğun doğasından kaynaklanıyor olduğunu düşündürmüştür. DEHB'de sosyal biliş yetersizlikleri olduğu ve sosyal biliş kusurları ile pragmatik dil becerileri arasında anlamlı ilişki olduğu doğrulanmıştır. Tipik gelişen sağlıklı çocuklarda yaşla birlikte gelişme gösteren pragmatik dil ve sosyal biliş becerilerinin çalışmamızdaki kontrol grubunda da gözlendiği ancak DEHB grubundaki çocuklarda gözlenmediği sonucu, bu alandaki bozukluğun görece geç olgunlaşan PFK kaynaklı olabileceğini düşündürmüştür. Yürütücü işlevlerin de dahil edildiği gelecek araştırmalar bu konuda yol gösterici olacaktır. DEHB ile OSB arasında pragmatik dil ve sosyal biliş alanındaki yetersizlikler açısından benzerlik ve farklılıklar ileri sürülmüş olup bu grupların birbirleri ve sağlıklı kontrollerle karşılaştırılacağı çalışmaların bu alandaki literatüre katkı sağlayacağı düşünülmektedir.