Türk Sosyal Güvenlik Hukukunda kamu görevlilerinin sosyal güvenliği

Başlangıcı insanların toplu olarak yaşadığı ilk dönemlere kadar uzanan sosyal güvenlik, modern manada sistemli bir uygulama olarak, toplum hayatına 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren, sanayi devrimini yaşayan ülkelerde ortaya çıkan, endüstrileşme hareketleri ile girmiştir. Sosyal güvenlik çağdaş toplumlarda bireyleri, varılan belirli bir üretim teknolojisinin sonucu olarak, toplumun sosyo - ekonomik yapısında ve ilişkilerinde ortaya çıkan çeşitli nedenlerin olumsuz etkilerine karşı korumak ve geleceğe yönelen zaman doğrultusu içinde güvenliklerini sağlamak amacını güden bir kurum olarak ortaya çıkmaktadır. Anayasamızın 60. maddesinde bu konuşu şekilde belirtilmiştir. 'Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.' Türkiye'de sosyal güvenlik sistemi temelde TC Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu ve Bağ-Kur olarak üçe ayırabileceğimiz kuruluşlara dayandırılmıştır. Osmanlılar döneminde sosyal güvenlik kurumu; fitre, zekat ve dinsel görevlerin yanı sıra bütün ülkeyi kapsayan vakıflar sistemi üzerine oturtulmuştur. Türkiye'de çağdaş anlamda ilk sosyal güvenlik kuruluşu emeklilik hakkının gerçekleştirilmesi biçiminde, 1866 yılında Askeri Tekaüt Sandığı ile başlamıştır. 1881 yılında sivil memurlar için bir emekli sandığı kurulmuş ve 1909 tarihli kanunla da sivil ve askeri hizmet emekliliğini kapsayan iki ayrı sandığın kurulması öngörülmüştür. 1930 yılında 1683 sayılı Askeri ve Mülki Tekaüt Kanunu ile kesenek esasına dayanan sandık sistemi yerine, emekli, dul, yetim aylıklarının hazineden ödenmesine dayanan bütçe sistemine geçilmiştir. Bu sistemin kapsamı sınırlı olup, yalnızca bütçe ve katma bütçeye bağlı kuruluşlarda çalışan memurları kapsamaktaydı. Yukarıda değinildiği gibi kapsamın dar oluşu devlet bankaları, iktisadi kamu kuruluşları, özel idareler ve belediyelerin özel kanunlarla ayrı ayrı emekli sandıkları kurmaları sonucunu doğurmuştur. Bu şekilde çok çeşitli emeklilik sistemlerinin yan yana yürütülmesi, yer değiştiren memurların emeklilik statüsününtespiti ve benzeri konularda güçlüklere yol açmış, diğer yandan hazineden aylık alanların süratle artması, bu ödemelerde zorluk yaratmaya başlamıştır. Bunun sonucu olarak, 1946 yılından itibaren 1683 sayılı Kanun'a tabi olan memurların maaşlarından emeklilik keseneği alınmaya başlanmıştır. 1949 yılında 5434 Sayılı Kanun'la TC Emekli Sandığı kurularak, genel ve katma bütçeli kuruluşlardan aylık alanlarla, daha önce özel kanunla kurulmuş kimi sandıklara bağlı olanlar, Emekli Sandığı kapsamına alınmıştır. Emekli Sandığı, çalışmalarına 1.1. 1950 tarihinden itibaren başlamıştır. Amacı; devlet memur ve hizmetlerinin emeklilik haklarını gerçekleştirmek olan Emekli Sandığı'nın, 5434 Sayılı Kanun'a göre ilgililere sağladığı haklar şunlardır: Emekli aylığı, görev malullüğü aylığı, adi malullük aylığı, dul ve yetim aylığı, emekli ikramiyesi, toptan ödeme ve kesenek iadesi. 1950 yılından günümüze kadar geçen zaman içerisinde çeşitli kanunlarla Sandığa tabi personelin kapsamı genişletilmiş ve Sandığın görevleri ile sağladığı hizmetlerde çok önemli artışlar olmuştur. Nitekim Emekli Sandığı kendi mensuplarının sosyal güvenlik garantisinin sağlanması yanında başta 2022 sayılı Kanun kapsamında verilen aylıklar olmak üzere, kamu sosyal güvenlik harcamaları çerçevesinde belirli kesimlere verilen gelir ve aylıkların ödenmesi ile ilgili idari işlemleri de yürütmektedir.