Integrating renewable energy technologies into cities through urban planning: In the case of geothermal and wind energy

Günümüz iklim değişimi gerçeği karşısında ve sürdürülebilirlik ilkeleri doğrultusunda, küresel ısınma hızının azaltılması, hava kirliliğinin önlenmesi ve tükenir fosil yakıtların kullanımının ve bu yakıtlara bağımlılığın azaltılması yönünde teknoloji aracılığıyla yenilenebilir enerji kaynaklarının yaygın kullanımının sağlanması benimsenen en temel stratejilerden biridir. Eğer planlama pratiği ve sistemi sürdürülebilir kalkınmaya doğru izlenecek yolda bir katkıda bulunacak ise, eğer planlama politikaları küresel ve yerel çevre sorunlarını gözetecek, çözüm getirecek ise yenilebilir enerji kaynaklarının ve bu kaynaklardan yararlanılmasına ilişkin konuların planlama sürecine dahil edilmesi, planlama pratiğinde ele alınması ve planlama politikaları ile yenilenebilir enerji politikalarının, enerji ilişkili çevresel politikaların entegrasyonunun sağlanması gerekmektedir. Bu temel kabule dayalı olarak, bu tezin amacı yenilenebilir enerji entegre planlama sürecini tarif etmek, ortaya konulacak sürecin Türkiye gerçeğinde nasıl hayata geçirilebileceğini tartışmak ve yenilenebilir enerji teknolojilerinin kentlere entegrasyonunun nasıl sağlanılabileceğine yanıt aramaktır. Avrupa odaklı bu çalışmada, başkalarının deneyimlerini inceleyerek öğrenme yaklaşımı benimsenmiştir. Bu doğrultuda, yenilenebilir enerji entegre planlama sürecinin tarif edilmesine ilişkin yürütülen çalışma yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı ve sosyal, çevresel ve mekansal etkileşimlerinin temel başlıklarının ve sorunların belirlenmesi, Avrupa Birliği düzeyinde yenilenebilir enerji ve mekansal kalkınma politikaları arasındaki ilişkilerin ve entegrasyonun incelenmesi, yine Avrupa düzeyinde enerji sektörünün planlama sistemine bakışının irdelenmesini ve Danimarka, İsveç, Hollanda ve İngiltere örneklerinin ulusal yenilenebilir enerji politikaları ve uygulama araçları, AB politikaları ve ulusal politikalar arasındaki uyumluluk, enerji sektörü kurumsal yapısı ve planlama ilişkileri, hakim planlama yaklaşımı, idari yapı ve planlama sisteminin yenilenebilir enerji politikalarına yaklaşımları, yenilenebilir enerji gelişimlerine yönelik mevzuat ve aktörleri kapsayan kurumsal çerçeve içinde planlamanın yeri ve rolü, ve kurumsal ve düzenleyici çerçeve kapsamında gerçekleştirilen, özellikle rüzgar enerjisi, planlama pratikleri doğrultusunda incelenmesine dayanmaktadır. Üç aşamada gerçekleştirilen çalışmanın sonuçlarına ve bulgularına dayalı olarak tarif edilmeye çalışılan yenilenebilir enerji entegre planlama sürecinin Türkiye'de uygunabilirliği açısından öncelikli olarak sektörel yapılar, aktörler, politikalar ve mevzuat incelenmiş, son dönem yeniden yapılanma sürecine ilişkin getirilen yasal düzenlemeler ve öneriler göz önünde tutularak enerji/yenilenebilir enerji-çevre-planlama ilişkileri ve entegrasyonu doğrultusunda bir değerlendirmeye gidilmiştir. Çalışmanın bir sonraki aşaması, İzmir ili jeotermal ve rüzgar enerjisi kaynak potansiyelleri ve mevcut gelişimlerin incelenmesi ve değerlendirmesine dayalı olarak yenilenebilir enerji entegre planlama yaklaşımının örnek üzerinden açıklanmasını ve önerileri içermektedir. Kaynak potansiyelleri ve bu kaynaklardan yararlanılmasına yönelik mevcut uygulamaların planlama süreçleri, kurumsal çerçeve ve mevzuat açısından ele alınarak incelenmesi ve değerlendirmesi neden yenilenebilir enerji entegre planlama ve nasıl sorularına açıklık getirmektedir. Özellikle belirtmek gerekirse, yenilenebilir enerji kaynaklan ve bu kaynaklardan yararlanma amacına dayalı teknolojiler itibarı ile 'yenilenebilir enerji kaynaklan ile planlama' ve 'yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanılması için planlama' şeklinde iki ayrı ifade üretilmiştir. Jeotermal enerji kaynaklarının sürdürülebilirliklerinin ve yenilenebilirliklerinin sağlanması, kaynağın korunması, arama, geliştirme ve işletme çalışmalarının etkin gerçekleştirilmesi anlamında tanımlanmış jeotermal rezervuar alanlarının özel koruma alam olarak ele alınması gerekliliği çerçevesinde jeotermal enerji kaynaklan ile planlama, bu kaynaklardan bölgesel ısıtma sistemlerine dayalı ısınma amaçlı yararlanılması açısından da, mekansal yapı, kentsel yoğunluk ilişkileri itibari ile jeotermal enerji kaynaklarından yararlanılması için planlama ifadesi kullanılmıştır. Bu ifade yenilenebilir enerji kaynaklarının kentlere entegrasyonu bağlanımda kentsel politika yaklaşımına da karşılık gelecek şekilde kullanılmıştır. Diğer yandan rüzgar enerjisinden elektrik üretimi amaçlı yararlanılmasına karşılık rüzgar enerjisi ile planlama ifadesi uygun görülmüştür, ifadenin bir diğer vurgusu elektrik enerjisi üretiminin merkezi yapışma karşılık gelmektedir. Balçova-Narlıdere jeotermal bölgesel ısıtma sistemi gelişimlerini yerel teşebbüs olarak ele alınarak, ilin diğer alternatif teknoloji ve yenilenebilir enerji kaynak potansiyelerine sahip olması ve aynı zamanda ulusal doğal gaz politikasına dayalı olarak, doğal gazlı merkezi ısıtma sistemlerinin kurulmasının gündemde olması nedeniyle yerel kaynakların rasyonal kullanılmasına ve ulusal ve yerel enerji vipolitikalarının çakışmasından kaynaklanacak sorunlara çözüm olarak, jeotermal enerji kaynaklarından yararlanılmasının uzun vadede 'yerel enerji planlaması' ve 'kentsel ısıtma planlaması' çerçevesinde ele alınması ve kentsel çevre yönetimi-enerji verimliliği ve yenilenebilir enerji kaynaklarının ısınma amaçlı kullanımlarının etkinliğinin sağlanması, kentsel ekonomik kalkınmaya katkıda bulunması amacı ile 'kentsel enerji yönetimi'ne yönelik bir organizasyona gidilmesi önerilmiştir. Rüzgar enerjisi örneğinde, Avrupa örneklerine dayalı olarak, herhangi bir düzenleyici çerçeve geliştirilmemesi durumunda, rüzgar tarlası gelişimlerinin yer seçimleri, ölçek ve dağılımları ve rüzgar enerjisi sektörünün yapılanma ve yerel kaynaklan kullanma biçimi nedeniyle sosyal, çevresel etkilerin gündeme gelebileceği, planlama ve diğer koruma kararları ile çelişir gelişimlerin doğabileceği ve ulusal gerekler ile yerel faydalar arasında çatışmaların çıkabileceği varsayımda bulunulmuştur. Bu varsayım, son dönemde üretim lisansı alan rüzgar enerjisi projelerinin incelenmesi ve değerlendirilmesi, ve rüzgar tarlası projeleri için uygulanan mevzii imar planı ve plan değişikliği süreçlerinin üç ayrı proje örneğinde ele alınması ile desteklenmiştir. Nasıl bir planlama yaklaşımı sorusu Danimarka, İsveç, Hollanda ve İngiltere uygulamalarının, kurumsal çerçevelerdeki farklılıkları gözeten, karşılaştırılmalı değerlendirilmesi ile verilmiştir.