The waqf buildings in Tripoli in 1835-1911

Bu çalışma öncelikli olarak tarihsel bilgileri ve çağdaş Libya tarihine ait önemli bir dönemi belgelendirme amacıyla hazırlanmıştır. Söz konusu dönem, geçmişşle bugünün birleşme noktalarından biri ve Libya ile Türk kültürleri arasında bir iletişim köprüsünün kurulduğu zaman aralığı addedilmektedir. Nitekim bu kültür etkileşimi, Libya kültürünü oluşturan unsurlardan bir tanesi olmuştur. Aynı şekilde çalışma, Osmanlı Devleti'nin Libya'ya ve Kuzey Afrika Devletleri'ne bir sömürgeci olarak geldiği şeklindeki düşünceyi yayan Arap milliyetçilerine bir cevap niteliğindedir. Halbuki Osmanlı Devleti, hakimiyeti süresince Libya halkının sıkıntılarını gidermiş ve birinci hakimiyet dönemi olan 1515'te Libya'yı Aziz John Şövalyeleri'nin sömürgesinden kurtarmış, ikinci hakimiyet dönemi olan 1835'te ise halkın yüksek vergi oranları ve Karamanlı Hanedanı'nın zorbalıkları nedeniyle yaptığı çağrılara karşılık vermiştir. Arap milliyetçileri, Osmanlı Devleti'nin hakimiyeti döneminde genelde Libya özelde ise Trablusgarp'ta toplumsal ve kültürel yaşam ile kalkınma açısından hiçbir olumlu gelişmenin yaşanmadığını öne sürmektedir. Buna bağlı olarak çalışmanın bölümleri içerisinde, Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp'taki ikinci hakimiyet dönemindeki vakıf sistemi ve buna ait yapılar ile Osmanlı'nın bölgedeki ekonomik, sosyal, ilmi ve dini rolüyle ilgili bilgiler yer almaktadır. Ayrıca tarih boyunca Osmanlı Devleti'nin ortaya koymuş olduğu pratik uygulamalar ve vakıf sisteminin idari açıdan tarihsel rolü incelenmektedir. Zira vakıf sisteminin içerisinde çok sayıda alt sistem ve yasa bulunmakta olup, bu sistem Osmanlı'nın ikinci hakimiyet döneminde Trablusgarp'ın gelişimiyle paralel bir gelişme ve ilerleme kaydetmiştir. Öte yandan söz konusu sistem, günümüzdeki özellikle tarihi şehirlerde benimsenen kültürel yapıların idare sistemleriyle büyük ölçüde uyuşmaktadır. Osmanlı döneminde, Trablusgarp'ta birçok sayıda kuruluş tesis edildi. Valiler veya ülkenin elit ve zengin insanları tarafından kurulan bu kuruluşların bazısı vakıflar ve dini kuruluştu. Diğerleri ise sosyal kuruluşları. iıe askeri yapılardı harbiyelerdi. Bu eserler arasında en önemli camiler Turgut Paşa Camii(1560), Naka Camii (1610'da restore edildi ), Şayib el-ayn Camii(1699), Karamanlı Ahmet Paşa Camii (1738), ve Gürcü Camiidir (1834). Osmanlılar Trablusgarp'ta medreseler de inşa etmişlerdi. Bunlar Osman Paşa Medresesi (1654), Mizran Camii Medresesi (şehir dışında 1880), Madrasat alfunun w alsanayie al'iislamia, (1898) ; Osmanlının ikinci döneminde Trablusgarp'ta ve çevresinde yapılan vakıfların verdiği hizmetler çok çeşitliydi. Sosyal hizmetleri Vakıfları yollarda sebiller yapmıştı. Diğer taraftan, konaklama vakıfları şehirde 8 otel ve motel ile 35 pansiyon yaptı. Hamam vakıfları dört hamam kurdu. Medrese vakıfları 21 medrese, üç dini enstitü ve medrese ile camilere tabi büyük kütüphaneler kurdu. Dükkan vakfı ise yaklaşık 3309 dükkan' kapsıyordu. Camilerin sayısı yaklaşık 33' tü. Beş sofu ibadet yeri ve 21 veli mezarı ziyaret yeri yapıldı. Şehirsel fonksiyonlar açısından neredeyse tüm hizmetlerin içerisinde mutlak surette bir yer işgal eden vakıflar, ın trabluslir iktisadi, idari-siyasi ve kültürel-sosyal açısından insanlara ve ülkeye büyük yararı olmuştu. Neredeyse vakıflara ait gayrimenkuller şehrin tamamını kaplıyordu. Bu nedenle şehrin kentsel gelişiminde vakıfın çok büyük etkisi oldu. Bu çalışma Osmanlı Devleti'nin ikinci hakimiyet döneminde Trablusgarp şehrinde bulunan vakıf binalarının durumu hakkında ortaya atılan sorulara, bu binaların dini, ilmi, ekonomik, toplumsal ve mimari açıdan oynadığı rolü gözler önüne sererek cevap vermeye çalışmaktadır. Yine çalışma, vakıf binalarının teknik yerel niteliklerini ve vakıfların etkisi ile Trablusgarp şehrinin kültürel dokusunu yıllar boyunca korumadaki işlevini incelemektedir. Ayrıca vakıf binalarının idare yöntemlerini ele almakta, bu binaların günümüzde içerisinde bulundukları fiziksel koşulları iyileştirmek için, geçmişşteki tecrübelerden nasıl istifade edilebileceğini irdelemektedir.