Philomelion'daki Bizans dönemi taş eserleri

Sultan dağları'nın doğu yamacında kurulmuş olan Philomelion, bugünkü Akşehir ilçesinin olduğu yerde konumlandırılmaktadır. Kentin Hıristiyanlık tarihiyle ilgili ilk bilgiler II. yüzyılın ortalarına kadar inmektedir. Bizans Dönemi boyunca, önce Pisidia Bölgesi metropolisi olan Pisidia Antiochia'sına, sonra da Amorion metropolitliğine bağlı bir piskoposluk merkezi olmuştur. Başkent Konstantinopolis'i Dconion ve oradan da Kilikia Bölgesine bağlayan ana yol güzergahı üzerinde olması kenti bütün dönemlerde önemli kılmıştır. XII. yüzyılın sonlarında Selçuklu egemenliğine giren kent, bir yüzyıl boyunca sürekli olarak el değiştirmiş ve bu süre içinde yaşanılan bir kentten çok askeri bir üs olarak işlev görmüştür. Çalışmanın konusunu Akşehir'deki taş eserler oluşturmaktadır. Kentte Bizans Dönemi'ne ait toplam yüz dokuz taş eser tespit edilmiştir. Bunlardan kırk beşi müzede sergilenmektedir. Altmış üç taş eser ise XIII. yüzyılın başından itibaren yapılmaya başlanan, Türk Dönemi yapılarında devşirme olarak kullanılmıştır. Bu yapılardan on biri Selçuklu Dönemi'ne, ikisi Beylikler Dönemi'ne ve biri Osmanlı Dönemi'ne tarihlendirilmektedir. Bir sütun başlığı da Seyit Mahmut Hayrani Türbesi'nin bahçesinde bulunmuştur. Tarihlendirme konusunda, taş eserlerin motif, kompozisyon, bezeme tekniği, form, işçilik gibi unsurları dikkate alınmış ve karşılaştırma örnekleri ışığında bir değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır. İncelenen taş eserlerin üçü IX. yüzyıla, elli üçü X-XI. yüzyıllara ve diğer kırk sekiz taş eser ise V-VI. yüzyıllara tarihlendirilmiştir. Taş Medrese'de devşirme olarak kullanılmış olan korint tipindeki bir sütun başlığı ise II-III. yüzyıllar içinde değerlendirilmiştir. Dört taş eser için ise herhangi bir tarihlendirme önerisi getirilememiştir. Akşehir'deki taş eserlerin elli üçünü sütun başlığı, sütun kaidesi, lento/söve ve kapı-pencere şebekesi gibi mimari işlevli örnekler oluşturmaktadır. Otuz sekiz taş eser ise ambon, templon payesi, templon arşitravı, templon sütunu ve vaftiz teknesi gibi liturjik işlevli eserlerdir. Yapıdaki özgün konumu bilinmediğinden levhalar ayrı bir grup olarak ele alınmış ve altı taş eser içinse kesin bir işlev belirlenememiştir. II İncelenen taş eserlerin büyük çoğunluğunun, farklı renk ve özelliklerdeki mermerlerden yapıldıkları görülmüştür. On iki taş eserin ise üzerleri boyanmış olduğu için malzemeleri anlaşılamamaktadır. Katalog bölümünde gri mermer olarak belirtilmesine rağmen, görece daha kalitesiz olan malzemesi nedeniyle, sekiz taş eserin yerel bir taştan yapılmış olabilecekleri de düşünülmektedir. Değerlendirme içinde ele alman bir bölüm, Akşehir'deki taş eserlerin bezeme repertuarı ve Phrygia atölyelerinin özellikleri konusundadır. Akşehir'de çok sayıda taş eser üzerinden görülen düğümlü, geçmeli geometrik motif ve kompozisyonlar, yakın çevrede de çok miktarda karşılaştırma örneği bulunabilmesinden dolayı, Phrygia Ekolü'nün bezeme repertuarına ait özellikler olarak değerlendirilmiştir. Aynı şekilde, dışa taşkın çiçek rozetleri de yine Phrygia Ekolü'nün ürünleri olmalıdır. Değerlendirme içinde tartışılan bir diğer konu da Pisidia ve Phrygia Bölgelerindeki mermer üretimi, atölyeleri ve ticaretidir. Philomelion'un 'erken dönemi' olarak tanımladığımız V-VI. yüzyıllara ait taş eserlerde Konstantinopolis atölyelerinin ana etki kaynağı olduğu tespit edilmiştir. Orta Bizans Dönemi'ne tarihlenen taş eserlerde ise Konstantinopolis atölyelerinin etkisinin zayıf olduğu, buna karşılık Phrygia atölyelerinin daha baskın olduğu görülmüş ve Philomelion'daki taş eserlerin Phrygia atölyelerinin birer örneği olduğu sonucuna ulaşılmıştır. VI. yüzyıla kadar üretimin kesin olarak devam ettiği Dokimion ocaklarında, aynı zamanda atölyelerin de olduğu ve işlenmiş taş eser ticaretinin varlığı tespit edilmiştir. Orta Bizans Dönemi'nde ocak üretiminin devamlılığı tartışılmış ve ocak atölyeleri yerine, kentlerdeki atölyelerde taş eser işçiliğinin sürmüş olduğu önerilmiştir.