Bektaşi adab ve erkanı

Türk kültür, edebiyat ve sosyal hayatında Bektaşiliğin önemli bir yeri vardır. Yapısında en eski Türk inançlarından izler taşıyan bu anlayış Türk inanç, adet, gelenek ve göreneklerini öğretilerinin içine almış zaman içinde yayılarak kitleleri etkileyen bir yaşam biçimi, bir felsefe haline dönüşmüştür. Hacı Bektaş Veli tarafından sistemleştirilen Bektaşilik anlayışının temelini oluşturan öğretinin adı 'Dört Kapı Kırk Makam' dır. Kırk Makamın içinde maddi ve manevi hayata ait bölümler bulunmaktadır. Bu anlayış konusunda bize bilgi verebilecek en zengin kaynak asırlarca bu düşünceye mensup halk şairlerince terennüm edilen Bektaşi şiirleridir. Çoğunlukla saz eşliğinde tarikatın kurallarına ait kavramların işlendiği bu şiirler Bektaşiliği kitlelere ulaştırmada aktif rol oynamışlardır. Bektaşi şairleri yüzyıllar boyunca yazdıkları deyiş ve nefeslerle bu anlayışı hep canlı tutmasını bilmişlerdir. Çalışmada Hacı Bektaş Veli'nin 'Makalat adlı eserinde geçen 'Dört Kapı Kırk Makam' ile Bektaşi adab ve erkanının Bektaşi şiirine yansıması incelenmiştir. Çalışmanın giriş bölümünde Bektaşilik ve Bektaşi adab ve erkanının ortaya çıkışı, tarihi gelişimi ve gösterdiği değişimlere kısaca değinilmiştir. Ayrıca Bektaşiliğin Sosyo-Kültürel Çevresi ile Hacı Bektaş Veli'nin hayatı, düşünceleri, çevresine etkileri ve eserleri de ele alınmıştır. Bektaşi Adab ve Erkanı başlığında bu geleneğin tasavvuf kültüründeki yeri ifade edilerek Bektaşi erkanı tanıtılmıştır. Girişin ikinci kısmında ise dört kapı kırk makam genel olarak tanıtılmış, Bektaşi tarikatındaki yeri ve önemine değinilmiştir. Birinci Bölüm Bektaşi edebiyatında Adab ve Erkana Ait Kavramlar adını taşımaktadır. 70 Bu bölümde Bektaşi erkanı hakkında bilgi verilmiştir. Erkanla ilgili olarak şiirlerde kavramların anlamı açıklanarak şiirlerde kavramın işlenişini Bektaşi şiirlerinden alınan örneklerle ele alınmıştır. Kavramları açıklarken birden fazla örnek vererek erkanın şairler tarafından farklı işlenişi gösterilmiştir. İncelemede estetik değer taşıyan örnek söyleyişler tercih edilmiştir. Kavramlar içinde geçen kişilerin kısa biyografileri verildikten sonra aynı şekilde bu şahısların da şiirlerde ele alınışlarını örneklerle verilmiştir. İkinci Bölümde Hacı Bektaş Veli'nin Makalat'ında belirttiği sıraya uygun olarak 'Dört Kapı Kırk Makam' incelenmiştir. Dört kapıyı oluşturan kavramlar açıklanmış, şiirlerde bu kavramların ele almış biçimi verilerek farklı yaklaşımları değişik şairlerden alınan şiirlerle örneklenmiştir. Bu kavramlarla ilgili Bektaşilikle ilgili temel eserlerden alıntılar yapılmıştır. Ayrıca çalışmada incelenen erkannameden de ilgili bölümleri kavramlar içinde verilmiştir. Aynı şekilde her kapı içinde bulunan 'on makam' ayrı ayrı açıklanıp örneklenmiştir. Çalışmanın sonunda Sırrı 'Rıfai Alevi-Ahmed Bedrettin Halveti'ye ait Süleymaniye Kütüphanesinde bulunan ' Bektaşi Tarikatine Ait Usul, Adab, Ayinler Mecmuası' adlı erkannamenin transkripsiyonlu metni vardır. Çalışma başta Dört Kapı Kırk Makam' anlayışı olmak üzere Bektaşi tarikatının erkanına ait belli başlı kavramlarla bu anlayış mensuplarınca büyüklüğü kabul edilen erkanda yer bulan şahısların Bektaşi şiirlerine yansımasını zengin estetik örneklerle vermiştir. Böylece sözlü kültürün tabii sonucu olarak zamanla ritüelleşen bazı kavram ve erkana ait unsurların tespiti ve 'Dört Kapı Kırk Makam' perspektifiyle ele alınmış Bektaşiliğin yazılı kültürüne katkıda bulunulmuştur.