Beyan-ı Menazil'in resim dili: Bir yapısal çözümleme

Minyatürlü bir yazmanın yapısallcı yöntemle çözümlendiği bu araştırma, kuşkusuz alanında ilk olmanın getirdiği kimi güçlükleri de içeriyor. Ancak gerek Beyan- ı Menazil'in hemen göze çarpan özgün yapısı, gerekse Yapısalcılık ve Göstergebilim terminolojisinin Türkçede tutarlı bir düzeye ulaşmış olması, araştırmanın sağlam bir temele oturmasını sağlamıştır. Araştırmanın konusu, Türk minyatür sanatının bu özgün yazmasının dizgesini, resim dilini çözümlemektir. Bu nedenle, zorunlu başvurular dışında yazmanın metin kısmı ve Nasuh'un yaşamı konu dışı tutulmuştur. Sanatçının yaşamını aydınlatmak ya da Beyan-ı Menazil'i tarihsel verilerle yeniden 'yazmak', bu çalışmanın kapsamının dışındadır. Zaten bu konularda elimizdeki verilere göre söylenebilecekler söylenmiştir. Yine de sonuçta iki anlamlı analoji yapılarak gerekli aydınlatma sağlanmaya çalışılmıştır. 'Giriş'te Yapısalcılık' m her şeyden önce bir araştırma, çözümleme yöntemi olduğu üzerinde durulmuş, bu yöntemin ilkeleri belirtilmiştir. Yapısalcı yöntem de nesne kendi başına ve kendi kendisi için incelenir. Nesne kendi öğeleri arasındaki bağıntılardan oluşan bir dizge olarak ele alınır. Bütün bunlar ise eşsüremli bir yaklaşımla yapılır. Köken, gelişim, etkileşim gibi artsüremsel sorunlar, ancak nesnenin eksiksiz bir çözümlemesi yapıldıktan sonra, yine de dizgesel bir mantık içinde ele alınır. 'Çağdaş Bir Yöntem Olarak Yapısalcılık' bölümünde ise önce Yapısalcılık' m çıkış noktası olan dilbilim çalışmaları, daha sonra da yapısallcı bakışın sanatlardaki etkinliği tanıtılmıştır. Dayanağını Saussure'de bulan kimi tanım ve karşıtlıkların özet bir anlatımla da olsa verilmesi, çözümleme aşamasına belli bir açıklık getirmeyi amaçlamaktadır. Yapısalcılık ve Göstergebilim'in geniş uygulanım alanlarının Örnekler verilerek tanıtılması ise yöntemin işlerliğini ve zengin çözümleme olanaklarını sergilemeyi amaçlıyor. 'Beyan- ı Menazil ve Konu Edildiği Çalışmalar' başlıklı üç kısma ayrılmış bölümde önce yazma ve sanatçısı hakkında genel bilgiler verilmiş, ardından yazmayı incelemiş olan araştırmacıların çalışmaları tanıtılarak bir anlamda bu konuda eleştiriler getirilmiştir. Üçüncü kısımda ise üç Anadolu kenti, İznik, Konya, Sivas, yapı ve topografya Özellikleri bakımından Beyan-ı Menazil 'de- ki resimleriyle karşılaştırılarak bir anlamda Nasuh'un resimleme mantığının klasik yöntemlerde bile nasıl göze çarpabileceği üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde İse yazma yapısallcı ilkeler ışığında ele alınmış, ilkin yapısındaki genel özellikler belirtilmiştir. Yazmanın resim öbeklerine ayrılarak 'okunu şu' ise bağlantı motiflerinin ve bütün içinde anlam taşıyan özelliklerin ortaya çıkmasını sağlar. İfasuh yazmada su yolları' m, toprak yolları ve çeşitli coğrafi öğeleri sayfaları birbirine bağlamak için birer araç olarak kullanır. Bunun yanında yerleşimleri belirtirken kendine özgü Yapı Tipleri geliştirir. Öte yandan resim düzleminde yer alan yazıları da belli bir düzen içinde kullanır. Bütün bu 'okumanın' sonunda ise yazmanın resimleme mantığı ve anlatım düzlemleri belirir. Akarsu, dağ, ağaç gibi göstergeler coğrafi yapıyı belirtirken doğal düzlemi; insan yapısı binalar kentleri belirtirken yapay düzlemi; yazılar ise yer adlarını belirtirkenkültürel düzlemi oluştururlar. Bunlardan doğal ve yapay düzlemler uzamsal bir boyutta yer alırken, kültürel düzlem zamansal bir boyut taşır. Sonuçta Beyan-ı Kenazil'in kurgusal bir mantıkla oluşturulmuş ve resimsel düzende süreklilik içeren bir yapıt olduğu ortaya çıkar. Nasuh'un seçmeci ve kurgusal mantığı içinde çeşitli bağlantı motiflerinin değerlendirilmesiyle tıpkı bir filmde olduğu gibi, ancak sonlandığında kesilen bir süreklilik ortaya çıkar. Beyan-ı Menazil'i 'unique' kılan, ancak sınırlı sayıda yapıtla analoji olanağı sağlayan özellikleri de bunlardır. İşte Nasuh'u 'l'uomo universale' yapan da sanatsal düzeydeki yaratıcılığı, yapıtını bir dizge içinde anlamlandırma yeteneğidir.