Molla Salih Efendi'nin Kamus El-Ervam Fİ Nizamü'l-Kelam (1-116a):

Türk dili ile ilgili bugüne kadar tarih boyunca muhtelif coğrafi sahalarda tek dilli, çok dilli; manzum-mensur sözlükler yazılmış, bir sözlükbilim geleneği tesis etmiştir. Bunlar arasında Arapça-Türkçe, Türkçe-Arapça iki dilli sözlükler önemli bir yer tutar, önemli bir kısmı tespit edilip değerlendirilmiştir; ancak daha çalışılmayı bekleyenler de bulunmaktadır. Türkçe-Arapça iki dilli sözlükler arasında tespit ettiğimiz yüksek lisans tezimize konu olan yazma, 17. yüzyılın başlarında Memluk-Kıpçak sözlükçülük geleneğinin tesis ettiği ve pek çok Türkçe-Arapça telif eser ortaya konmuş çevrede yetişmiş Molla Salih Efendi tarafından Osmanlı Türkçesini öğretme ve öğrenme ihtiyacının kaçınılmaz bir gerçek halini alması sonucu yazılan Osmanlı Dönemi Türkçesi'nin söz varlığını tespit etmiş olan 'Kamus El-ervam fi Nizamü'l-Kelam'dır. 'Kamus El-ervam fi Nizamü'l-Kelam' 116 varaktır; yaklaşık 5 sayfalık bir giriş kısmından sonra, (A2a/17- A115b/17)'ye kadar tutan Arapça-Türkçe sözlük ve Türkçe dilbilgisinden oluşmaktadır. Sözlükte 4549 madde başı olup 38 bab ve 502 fasıl esasına göre üstün, kesre ve ötre sıralamasını esas alarak düzenlenmiştir. Madde başlarında ilgili kelimenin kökenine ve yer yer çok kullanılan kelime ailesine yer verilmiş, örnek cümlelerle pekiştirilmiştir. Arapça ve Türkçe kelimeler düzenli olmamakla birlikte harekelenmiştir. Eserde eksik kelimeler yokmuş gibi gözükse de Arapçadaki açıklamaya göre bağlantısızlık neticesi birkaç yerde eksik kelime bulunduğunu tespit ettik. Ayrıca bazı kısımlarda sehven yanlışlıklar olduğu şekilde yazılan fakat farklı anlamlara sahip kelimeler bulunmaktadır. Eserdeki bazı hatalı hususlarla birlikte bu eksiklere binaen müstensihin Arapçaya tam vakıf olmadığını düşünmekteyiz. Anlam kargaşasının önüne geçmek için metin kurarken diğer nüshaları da göz önünde bulundurduk ve karşılaştırdık. Molla Salih Efendi'nin 'Kamus el-Ervam fi Nizamü'l-Kelam' adlı eserini anlaşılır ve eserin yapısını tam olarak ortaya koyma düşüncesi ile ana metni tablo yaparak vermeyi tercih ettik. Tabloda bab, fasıl, madde başları hem Latin harfli çeviri yazıyla hem de Osmanlı elifbası ile yazıldı; madde başlarının Arapça karşılıkları Türkiye Türkçesine çevrildi. Çalışmamızda ana metin bölümünden sonra eserin alfabe sıralama sistemi bugün Türkiye'de kullanılan sistemden farklı olduğu için madde başlarının Latin harfli ve hem okumaya katkıda bulunmak hem de dönemin imlasını göstermek amacıyla Arap harfli alfabetik dizini yapılarak eklendi. Araştırmanın hedefi ve araştırmanın ehemmiyetini içeren 'Giriş' bölümünde kaynak metinde geçen bilgi ışığında hakkında bir makaledeki kısa bir bilgi dışında malumat bulunmayan, eserin müellifi Molla Salih'in hayatı, eserleri, kişi adları, eser adları, bulunduğu yerler değerlendirilerek, yazarın biyografisi literatüre kazandırılmıştır. Girişte yazarın biyografisi dışında 'Kamus El-Ervam fi Nizamü'l-Kelam'ın çalıştığımız nüshası ve tespit edilebilen nüshaları tanıtılmış; sözlükte kullanılan metod, eserdeki kişi adları ile ilgili dipnotlarda kısa bilgiler verilmiştir; ancak tezde daha ziyade eseri Türkçeye çevirmek esaslı hareket edilmiş sözlükçülük bilimi ışığında değerlendirilmemiştir. Türk dili ve leksikografisi açısından önem taşıyan bu sözlük üzerindeki bu çalışmayla her iki dil arasındaki dini, coğrafi, tarihi, kültürel ve lisani münasebet üzerinde yapılacak çalışmalara zemin hazırlanması hedeflenmiştir.