Bakü, Şirvanşahlar Sarayı yapı topluluğu

Bu çalışmanın konusunu, Azerbaycan'ın Bakü şehir surlarının kuzeybatısındaki, Şirvanşahlar Devleti zamanında yapılan 'Bakü Şirvanşahlar Sarayı Yapı Topluluğu' oluşturmaktadır. Bu yapı topluluğunun çalışma konusu olarak seçilmesinin nedeni, yapı topluluğunu ayrıntılı olarak tanıtmak, belgelemek ve yapıların bu bölge mimarisi içindeki önemini belirlemektir. 15. yüzyılda yapımına başlanan ve 16. yüzyıla kadar çeşitli eklemelerle genişletilen 'Şirvanşahlar Sarayı Yapı Topluluğu', Kaynaklara göre, Şah Sarayı, Divanhane, Şah Camii, Keykubad Camii, Şirvanşahlar Türbesi, Seyyid Yahya Baküvi Türbesi, Şah Hamamı, Şah Kuyusu ve Doğu Kapısı olmak üzere toplam dokuz yapıdan oluşmaktadır. Yapılardan sadece Şirvanşahlar Türbesi, Şah Camii ve Doğu Kapısı üzerinde inşa tarihi veren kitabe bulunmaktadır. Yapılarla ilgili bir vakfiye veya vakıf kaydının olmaması nedeniyle yapı topluluğunun hangi yapılardan oluştuğu kesin olarak saptanamamıştır. Bu dokuz yapı, birbirleri ile ilişkisi, konumu ve tarihleri dikkate alınarak çalışma kapsamına alınmıştır. Şirvanşahlar Sarayı yapı topluluğu, 'İçeri Şehir' olarak adlandırılan Bakü Kalesi'nin 'Kale Döncesi' mevkiinde, batı ve güneye doğru meyilli bir arazide konumlanmıştır. Bu yer aynı zamanda şehrin en yüksek yeridir. Yapılar, eğimli arazinin teraslanması ile oluşturulmuş, etrafı mazgal pencereli duvarla çevrili avlular içine yerleştirilmiştir. Topluluğun en yüksek yerine, Şah Sarayı ve onun kuzeybatı köşesine bitişik olarak inşa edilen Divanhane yerleştirilmiştir. Şah Sarayı düzgün bir plan şeması yansıtmayan birbiri içinden geçilerek ulaşılan odalardan; Divanhane ise ortada altıgen bir bina ve bunu kuşatan revaklı avludan oluşmaktadır. Şah Sarayı'nın güneyindeki avlunun doğu duvarında Doğu Kapısı olarak tanınan taçkapı, avlunun orta kısmında Keykubad Camii ve onun güneyinde güney cephesine bitişik halde Seyyid Yahya Baküvi Türbesi bulunmaktadır. Keykubad Camii ve Doğu Kapısı'nın bağlı olduğu, arkasındaki yapı tamamen yıkılmıştır. İki katlı olan Seyyid Yahya Baküvi Türbesi alt katı kare, üst katı içten ve dıştan sekizgen planlıdır. Şah Sarayı'nın batısında bulunan Şirvanşahlar Türbesi ve Şah Camii, etrafı mazgal pencereli yüksek ayrı bir duvarla çevrelenmiş avlu içindedir. Avlunun doğu kapısının karşısına, dört eyvanlı plan şemasında Şirvanşahlar Türbesi; avlunun güneydoğu köşesine, yine dört eyvanlı plan şemasında Şah Camii yerleştirilmiştir. Şah Camii doğudaki kapısı ile dışa, kuzey ve batısındaki kapısı ile avluya açılmaktadır. Yapı topluluğunun batısında ve en alt seviyesine, kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen planlı Şah Hamamı ve onun da batısında Şah Kuyusu ismi ile bilinen su deposu bulunmaktadır. Şah Hamamı ve Şah Kuyusu toprak seviyesinin altında inşa edilmiştir. Her iki yapının da girişi güneye bakmaktadır. Çalışmamız sonucunda, Şah Sarayı, Divanhane, Şirvanşahlar Türbesi, Şah Hamamı ve Şah Cami'sinin, Şirvanşahlar Devleti'nin idare merkezinin Şamahı'dan Bakü'ye taşınmasından sonra 15. yüzyılın ilk yarısı içinde yapıldığı anlaşılmıştır. Yapılardan Şah Sarayı ve Divanhane adlı yapıların şahın kaldığı ve devlet işlerinin yürütüldüğü yer olarak ön plana çıkmıştır. Şah Camii ve Şirvanşahlar Türbesi çevresi yüksek duvarlarla çevrelenerek diğer yapılardan ayrılmıştır. Şah Kuyusu ve Şah Hamamı ise işlev ve konumları göz önüne alındığında daha çok halka hitap etmiş olmalıdır. Tarihi bilgilerden söz konusu yapıların, 1500 yılında Bakü'nün Safeviler tarafından işgal edilmesi sırasında yağmalandığı ve bundan sonra terk edildiği anlaşılmaktadır. 1583 yılında Osmanlıların bölgeyi ele geçirmesinden sonra bölgedeki Şii propagandasına karşı Sünni tarikatları desteklemiştir. Muhtemelen bu sırada, Halvetiler için, Halvetilik Tarikatı'nın ikinci piri Seyyid Yahya Baküvi'nin yaşadığı yer olması bakımından önemli olan saray yapıları, tarikat merkezi haline gelmiştir. Bu dönemde Şirvanşahlar Sarayı Yapı Topluluğu içinde, Seyyid Yahya Baküvi için bir türbe, eski bir yapının kalıntıları üzerine Keykubad Camii ve kitabesine göre bir tarikat mensubu tarafından Doğu Kapısı yaptırılmış olması da bu görüşü desteklemektedir.