Melankoli olgusuna yaklaşımlar

İnsanın sosyal bir varlık olduğu ilk andan itibaren yapıp ettiği tüm eylemlerinde belki de yapıp ettiklerinden aynştınlması artık mümkün olmayan bir toplumsalın izi yer alır. Bu durum bir ressam için de geçerlidir. Ressam gördüğünü resmeder. Ama neyi ve nasıl görür? 'Resim sanatının tarihi, görüntünün -ya da görmenin- tarihidir. Teknik ancak görme tarzı değişince değişir; ancak görmenin yöntemi değişince değişir. Görüntüdeki değişikliklere ayak uydurmak üzere değişir. Görme yöntemi ise insanın dünya ile kurduğu ilişkiye göre değişir. İnsan dünyayı ona karşı aldığı tutuma uygun olarak görür. Dolayısıyla bütün resim tarihi bir anlamda felsefenin, özellikle yazısız felsefenin tarihidir.' (Bahr, 1994, s. 12) Bu bakış açısından hareketle, bu çalışmada birbirlerinden üç yüzyıl arayla yaşamış ve dönemlerinin sanat alanında ve entelektüel etkinlikte önde gelen isimleri olan Albrecht Dürer ile Edvard Munch'un, kompozisyon, renk, ışık vb. gibi bir takım noktalarda benzerlikler gösteren melankoli temalı eserlerini inceleyebilmek üzere her bir sanatçı ve dönemi ayrı başlıklar halinde incelenmeye çalışılacaktır. Melankoli hastehğı/mizacının doğu ve batı toplumlarında birbirinden ayrı bir gelişim çizgisi seyrettiği bilinmektedir. Akıl hastalarının, tanrıya daha yakın insanlar oldukları inancının hakim olduğu Doğu toplumlarındaki melankoliye yaklaşımın dinamikleriyle Batıdaki gelişiminin incelenmesin ayrı bir çalışma başlığı olduğu düşüncesinden hareketle, bu çalışmada sözcüğün Arapça'ya ne şekilde çevrildiği bilgisinin verilmesiyle yetinilecek ve melankolinin yalnızca Batıdaki gelişim seyrine bakılmaya çalışılacaktır. İlk söz edildiği günden beri değişik dönemlerde farklı anlamlara gelen melankoli kavramını, Albrecht Dürer'in nasıl algılamış olabileceğine dair ipuçları bulabilmek amacıyla ikinci bölümde melankoli olgusu Antik Yunan'dan itibaren ele alınarak, Dürer'in zamanı olan Rönesansa kadar incelenecektir. VIIAntik Yunan'da elde edilen bilgilerin yeniden ele alınarak incelenmesi suretiyle ortaya çıkan ve yaşamın her alanında kendini hissettirmeye başlayan Rönesansın gelişmelerine, Albrecht Dürer'in Melancolia I adlı gravürünü daha iyi anlayabilmek üzere üçüncü bölümde genel olarak bakılacaktır. Bir sanat eserini, sanatçının hayatından ve sanat felsefesinden bağımsız değerlendirmenin eksik olacağı görüşünden hareketle dördüncü bölümde Albrecht Dürer'in hayatına ve sanat felsefesine değinilecektir. Bu noktaya kadar yapılan tüm çalışmalar Dürer'in Melancolia I adlı gravürünü çözümleyebilmek içindir. Beşinci bölümde gravüre birbirinden çok farklı bakış açılarının getirdiği yorumlar aktarılmaya çalışılacaktır. Bunlardan uzun yıllardır esas alınanı, Ervvin Panofsky'nin Albrecht Dürer'in Hayatı ve Sanatı 1 adlı kitabında topladığı görüşlerdir. Gravürde yer alan tüm unsurların son derece titiz bir şekilde incelenip, bunların kaynağının da beraberinde verilmiş olması, Panofsky'nin bu gravür hakkındaki görüşlerini uzun yıllardır en çok dikkate alınan yapmaya yetmiştir. Ancak bir sanat eseri üzerine söylenebilecek şeylerin, o sanat eserine bakan insan sayısı kadar olduğu düşüncesiyle, sanat tarihçisi Konrad Hoffinann'ın bu gravürü bambaşka bir yerden, İncil esaslı okumasından ulaştığı ve Panofeky'den çok kritik noktalarda ayrıştığı yorumu da tartışılmaya çalışılacaktır. Aynı Dürer'in Melancolia I adlı gravürünün çözümlenebilmesi için, Dürer'in dönemine kadar olan süreçteki melankoli algısı, Dürer'in yaşadığı Rönesans ortamının karakteri ve onun kısa hayat hikayesiyle, sanat felsefesi genel hatlarıyla verilmeye çalışıldığı gibi, 1800'lerin üçüncü çeyreğinde dünyaya gelmiş olan Norveçli ünlü ressam Edvard Munch'un çeşitli yıllar içinde, birbirine çok benzer versiyonlarını yapmış olduğu Melankoli adlı resmini anlamaya ve yorumlamaya çalışmak içinde, Munch'un zamanına kadar olan süreçteki melankoli kavramının gelişimi, sanatçının yaşamış olduğu yüzyıldaki gelişmeler ve Munch'un biyografisi ve sanat yaşamı da kısaca araştırılmaya çalışılacaktır. Bu nedenle altıncı bölümde, melankoli kavramı, Rönesanstan alınarak, onun on dokuzuncu yüzyılda, psikiyatrinin bir disiplin haline gelmeye başlamasıyla beraber 1 PANOFSKY, E., 77e Life and Art of Albrecht Dürer, Princeton University Press, New Jersey, 1955 Vffldepresyon anlamına geldiği yıllara kadar geçen süreçteki değişik yaklaşımlar incelenmeye çalışılacaktır. Yedinci bölümde, sanatçının dış gerçekten çok iç gerçeğini dinlemeye ve bunu yansıtmaya başladığı yıllarda, sanatın içine girmiş olduğu bu dönemin, dış gerçeklikten kopuşun arka planım görebilmek amacıyla, on dokuzuncu yüzyıl Avrupasına, yaşanan gelişmelere kısaca değinilecektir. Edvard Munch'un yakınlarım kısa zaman aralıklarla bir bir kaybettiği acı dolu hayatının ve onun bu acı dolu hayatının izlerim taşryan sanatının sekizinci bölümde incelenmesinin ardından dokuzuncu bölümde, Munch'un tespit edilebildiği kadarıyla yaklaşık on yıl içinde beş versiyonunu yapmış olduğu ama gerek kompozisyon gerek atmosfer ve gerekse de isimleri aynı olan Melankoli isimli resimlerine bakılmaya çalışılacaktır. Her bir versiyondaki, onun hayatına dair edinilen bilgilerle birleştirildiğinde anlamlı ve ipucu niteliğinde olabileceği düşünülen nüanslara göz atılacaktır. Bunu takiben sanatçının melankoliye yaklaşımım sadece bu versiyonlanyla yapmış olduğu eserinde değil, onun genel olarak yaşamı boyunca yapmış olduğu ve sanat tarihinde yeri olan eserlerinde aranmaya çalışılacaktır. Sonuç bölümünde ise bu birbirinden üç yüzyıl arayla yaşamış iki büyük ressamın eserleri, dönemlerinin melankoli algısı ve içinde yaşadıkları dünyanın genel gerçekleri göz önünde bulundurularak karşılaştırılmaya çalışılacaktır, tik bakışta göze çarpan benzerliklerin yam sıra, farklılıkların nedenleri, sanatçıların yaşamış oldukları dönemlerin, o dönemlerdeki melankoli algısının ve onların kişisel yaşamlanyla, sanat felsefelerinin bilgisi ışığı altında yorumlanmaya ve tartışılmaya çalışılacaktır. DC