Geleneksel şehirsel mekanlar, değerlendirme ve korunmaları bağlamında sistematik yaklaşım -Gaziantep örneği

Özellikle, ülkemiz gibi gelişmekte olan ülkelerde, geleneksel şehirsel doku ve mekanlar çeşitli nedenlere bağlı olarak hızlı bir şekilde bozulmakta ve yok olmaktalar. Geçmişin, şehirsel kimliğini oluşturan, mekansal ve anlamasal özellikleri yanında kültürel, sosyal, algısal, yaşamsal ve bireysel özellikleri yansıtan oluşumların, fiziki yapı, sosyal yapı ve anlamsal özelliklerinin korunması ve yaşatılması, günümüzde şehirsel tasanmm temel ilkelerinden sayılmaktadır. Ancak, geleneksel şehirsel doku ve mekanların, korunmaları, yaşatılmalan ve değişimlerinin kontrol altına alınmasında oluşan, kuram ve araştırmaların, özellikle, dokuların mekansal organizasyonları, biçimsel özellikleri ve estetik kurallarıyla ilgili olarak, araştırma ve tespit yaptıkları gözlenmektedir. Günümüzde, geleneksel şehirsel doku ve mekanların fiziksel yapı öğeleri yanı sıra, sosyal ve anlamsal değerleri de öne çıkmakta mekan 'yer' e dönüşmektedir. Ayrıca, şehirsel mekan; fiziki yapısı, sosyal yapısı, ve aralarındaki ilişkilerde anlamsal ve çevresel değerlere ilişkin bir sisteme dönüşmekte.. Şehirsel mekan konusunda yapılacak değerlendirmelerde, mekanın yalnız fiziki yapısı ve/veya sosyal yapışım, birbirinden veya anlamsal/kimliksel özelliklerinden bağımsız olarak yapılan değerlendirmelerinde, böylesine yaklaşım gerekir.. Şehirsel Tasarımın, günümüzde kavramsal gelişim sürecinin bütünselci bir görüş doğrultusunda olduğu görülmektedir. Özellikle son yıllarda, şehirsel mekanın fiziki, sosyal ve anlamsal yapısının tanımlamasına yönelik olarak, sosyal, duyusal, çevresel, kimliksel ve ekolojik değerlerin korunması ve bunların sürdürttlebilirlilik anlayışıyla gelişmesi yönünde, ilke ve ölçütler oluşması gerekir.. Geleneksel şehirsel doku ve mekanların incelenmesi, korunması ve yaşatılması konusunda, mevcut şehirsel dokuların değişimi, değişimin yönünün araştırılması, değerlendirmesi, ve bu değerlendirmenin sürdürülebilirlilik ölçütleriyle yapılabilmesini sağlayacak bir sistematik yöntemin gerekliliği, tezin temel hipotezini oluşturmaktadır. Bu bağlamda tezin amacı, geleneksel şehirsel doku ve mekansal oluşumların korunup yaşatılması konusunda, Eylem-Form-Anlam, sistematik doku ve mekansal inceleme modeline bağlı, sonuç ve öneriler oluşturulmasıdır. Tezde izlenen yöntem; mevcut geleneksel şehirsel doku ve mekan karakteristiklerinin, Eylem-Form-Anlam sistematik yaklaşımına göre, tarihsel oluşum sürecine bağlı olarak tanımlanması, güncel durumlarının tespiti için, alan çalışması, gözlem ve anket soruşturmaları yapılması, bunlara bağlı olarak göstergeler oluşturulması, değişim ve değişimin yönünün tespit edilmesi, değerlendirmeler yapılarak, korunmaları ve yaşatılmalan bağlanımda, sürdürülebilirlilik şartlarının belirlenebilmesi ve öneriler oluşturulması olarak özetlenebilir. Geleneksel şehirsel doku ve mekan oluşumlarının korunması ve yaşatılmasında, a- kullanıcı özelliklerinin araştırılması, b-oluşturulacak örgütlenme ve organizasyonlarda katkılarının sağlanması, c-konu ile ilgili yerel örgüt ve organizasyonların kurulması, d-yerel finans kaynaklarının oluşturulması, tezin ana sonuçlarını oluşturmaktadır. Belirlenen yöntem ve amaca bağlı olarak geliştirilen tez çalışması, aşağıdaki şekilde kurgulanmıştır. 1. Bölümde, amaç, kapsam ve yöntem anlatılmaktadır. 2. Bölümde, çalışmanın kapsamı gereği, mekan, şehirsel doku ve mekan konusu kavramsal ve felsefi boyutta araştırılmış ve bu konuda yapılan yorumlar irdelemiştir. Buradan elde edilen kazanımlar doğrultusunda oluşturulan, mekana sistematik yaklaşım modeli, Gaziantep geleneksel şehirsel doku ve mekansal oluşumları ve alan çalışmasının çözümlemesinde kullanılmıştır. 3. Bölüm, alan çalışmasının uygulanacağı, Gaziantep geleneksel şehirsel dokusunun, fiziksel, sosyal ve anlamsal yapısını tarihsel gelişim sürecinin, sistematik yaklaşım modeline göre araştırılmasıdır. Bu araştırma ile, geleneksel şehirsel dokunun oluşumunda etkin olan yönlendiriciler ve belirleyicilere bağlı olarak, dokunun fiziksel, sosyal ve anlamsal/çevresel karakteristiklerin ve oluşumlarının ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. 4. Bölüm, Gaziantep Geleneksel şehirsel dokusunu oluşturan bölgelerde, analitik araştırma ve anket soruşturmalanyla, geleneksel şehirsel doku ve mekan oluşumlarının değişimi ve yönünü gösteren göstergelerin elde edilmesidir. Bu yolla, değerlendirmeler ve kestirimler yapılması olanaklı kılınmaya çalışılmıştır. 5. Bölüm, sonuç bölümü olup burada, Eylem-Form-Anlam modeli doğrultusunda, elde edilen göstergeler değerlendirilerek, geleneksel şehirsel doku ve mekanların korunması ve yaşatılması için, kullanıcı ve mekansal özelliklerinin kapsamlı olarak, bilinmesi gereği, yörenin istem seviyesinin artırılması için, plan+uygulama birlikteliği, çok aktörlü katılımın gerekliliği, sonuç ve önerileri elde edilmiştir.