Antalya tarihi kent merkezi ve yakın çevresinin mekan dizim metodu ile analizi

Tarihi Kent merkezleri farklı kentsel kullanımların bir arada ve birbiri ile yoğun şekilde ilişki içinde bulunduğu alanlardır. Tarihi kent merkezleri üzerindeki kültürel sosyal ve ekonomik katmanların doğru bir şekilde algılanması, kent kimliğinin de doğru bir şekilde algılanmasını ve buna uygun projelerin hayata geçirilmesini kolaylaştıracaktır. Antalya Tarihi Kent merkezi çevresinde verilen yanlış planlama kararları ile Balbey ve Haşimişcan gibi Antalya'nın en eski iki mahallesinin çevresi ile bağları koparılarak tarihi kimliklerinin bozulmasına neden olunmuştur. Kentsel yenileme projelerinin farklı tarihsel dönemleri içinde barındıran kent merkezlerine uygulanmasının kent belleğinin ve geleneksel değerlerin kaybına yol açması gibi tehlikeleri içinde barındırdığı unutulmamalıdır. Bu nedenle tarihi merkezlerde yapılan çalışmaların matematiksel bir zemine oturması ayrı bir önem kazanmaktadır. Bu çalışmada, koruma altına alınmış ve tarihsel süreç içerisinde birbiri ile fiziksel ve sosyal bağı koparılmış Antalya Kaleiçi ve yakın çevresinin fiziksel değişimini mekansal dizim analizi yöntemi ile incelenmektedir. Mekansal dizim analizi, yapılı çevre ve öğelerinin insanları bir araya getirme olasılığını anlamak için geliştirilmiş matematiksel bir yöntemdir. Bu analiz sayesinde birbirinden kopmuş olan işlevlerin yeniden ilişkilendirilmesi ve bu olasılık düzeyinin arttırılması hedeflenmektedir. Bu çalışmanın temel amacı, farklı dönemler itibari ile yerleşimin yaşadığı değişimi, koruma altındaki kent dokusunun ve çevresindeki yeni yapılaşmanın sahip olduğu sosyal ve ekonomik hareket potansiyelini ve yeni-eski arasındaki etkileşimi anlamaktır. Ayrıca bu çalışma sonunda birbiri ile bağı kopartılmış olan alanların yeniden ilişkisi kurularak gelecekte yapılabilecek dönüşüm projeleri için çok aşamalı veri tabanı oluşturularak matematiksel bir altlık hazırlanmıştır. Analiz sonucu elde edilen veri tabanı belki de Antalya için en önemli olan alanlardan birinin yeniden canlandırılmasına yönelik ortak karar üretecek özel ve kamu kuruluşlarının karar vermelerinde bir araç olması hedeflenmektedir. Kentsel Tasarım ve planlamada kullanılan birçok modelden farklı olarak mekansal dizim metodu ile uygulama öncesi tasarım sürecine yapılan müdahaleler ile olası yanlış kararların önüne geçilme fırsatı sunulmaktadır. Bu yenilenmesi güç ve maliyetli olan tarihsel değerlere yapılacak olan müdahalelerin geliştirilmesinde ve alternatiflerin karşılıklı olarak sınanmasında bize sayısal değerler sunmakta, gelişimine katkıda bulunan bir son ürün olmasa da bir ara ürün elde etmiş bulunmaktayız. Yapılan çalışmada mekansal dizim metodu kullanılması ile alan içerisinde ulaşım hiyerarşisinin kurgulanmasında ve aynı zamanda bölgenin ana düğüm noktalarının yeniden tespit edilmesinde yararlar sağlanmıştır. Çalışmanın ilk aşamasını mevcut yaya hareketleri ve potansiyellerini araştırmak için saha çalışması oluşturulmaktadır. Belirlenen aks üzerinde 50 farklı noktada yaya sayımları yapılmış buna göre yaya yoğunluğu paftaları oluşturulmuştur. Yapılan çalışmada gün 6 farklı zaman dilimine bölünerek eşit aralıklar ile sayım yapılmış, sonucunda alan içerisindeki kullanımların yaya hareketlerine olan etkisi belirlenmeye çalışılmıştır. Çalışma 2 aşamada gerçekleştirilerek ticaret yoğun kullanılan alan hafta sonu ve hafta içinayrı değerlendirilmiştir. Burada fiziksel mekanın insan hareketleri ile ilişkisini daha iyi anlamak için alan içerisindeki yaya kullanımında %5 örneklem alınarak birebir yarı yapılandırılmış soru formları uygulanmıştır. Çalışmanın ikinci aşamasında alanın tarihsel gelişimini tescilli eserler ile birlikte gösteren haritalar hazırlanmış, arazi kullanımı, bina cins ve kaliteleri, kat adetleri, mekan kalitesi, eğim ve güvenlik gibi fiziksel analizler yapılarak sentez çalışmasına geçilmiştir. Projenin üçüncü aşamasında mekansal dizim metodu uygulamak için depthmap adlı bilgisayar programı yardımı ile eksensel haritalar oluşturulmuştur. Bu aşamada yapılan incelemeler makro ve mikro ölçekte gerçekleştirilerek çalışma alanının global ve lokal erişilebilirlik düzeyleri elde edilmiştir. Bu aşamaya kadar gerçekleştirilen incelemeler yapılan bu çalışma dahil gelecekte yapılacak olan çalışmalarda kullanılabilecek sayısal veri tabanı niteliğindedir. Çalışmanın dördüncü aşamasında CBS ve istatistik programları yardımı ile çoklu regresyon analizleri yapılarak bağımsız değişkenlerin yaya hareketleri üzerine etkileri belirlenmiştir. Son aşamada bağı koparılmış ve yalıtılmış alanlarda yeniden canlandırmaya yönelik bazı kararlar alınmıştır ancak bu çalışma sadece bir son ürün olarak görülmemeli Antalya Kent merkezinin tarihsel gelişimi sürdürdükçe yapılacak olan diğer tüm yenileşme çalışmalarına bir ön çalışma niteliği de taşımaktadır.