Anadoluculuk hareketi ve Türk edebiyatına etkileri

Bu topraklar üzerinde var olan bütün değerlere kucak açan Anadoluculuk, ideolojik ve kültürel bir harekettir. Araştırmamızda hareketi bu iki boyutuyla ortaya koymaya çalıştık Anadoluculuk, şartların gündeme getirdiği bir ideojidir. Osmanlıcılık ve İslamcılık ideolojilerinin devrin ihtiyaçlarına cevap vermemesi Türkçülüğü gündeme getirmişti; ancak devletin son yüzyıla büyük yıkımlarla girmesi Turan idealini tartışılır hale getirmiştir. Türk Ocaklarında ilk defa dile getirilen 'önce Türkiye' fikri bir istiklal mücadelesinin ardından yüksek sesle söylenir olmuştur. Atatürk'ün Cumhuriyetin ilk yıllarında Turancılığın bize yeni düşmanlar kazandırabileceği yolundaki ifadeleri Türk aydınlarını Anadolu merkezli ideolojiyi temellendirme konusunda yönlendirmiştir. 1910'lu yıllarda Paristen dönen Y. Kemal'in fikir tarihimize soktuğu toprağa bağlı tarih ve vatan anlayışı, yeni bir milliyetçilik yorumunu da beraberinde getirir. Vatan toplumların kültürlerini şekillendiren onları önceden bağlı bulunduğu kavimden farklı kılan bir faktördür. Bu çerçeve de kavim, ırki bağlarla bağlılığı; millet bir vatan üzerinde paylaşılan tarihi değerlerle ortak gelecek hedefleyen bir topluluğu ifade eder. Anadoluculara göre Türk bir ırkın ismi olmaktan çıkmış, 'Anadolulu' anlamını kazanmıştır. Irki bağlar reddedilmemekle beraber günümüzde saf ırklardan söz etmek de mantıken mümkün değildir. Buna göre Türk tarihi Malazgirt'ten başlatılmalı ve. ondan öncesi uzak mazi olarak değerlendirilmelidir. Bugün yapılması gereken ulaşılamayacak hayallerle Türk milletini oyalamak değil, vatan üzerinde yüzyıllardır yaratılagelen kültür unsurlarını değerlendirip, onlardan yaratıcı bir hamle ortaya koymaktır. Osmanlı emperyelist emellerle Anadolu'yu ihmal edip müstemlekelere yönelerek milli şuurdan uzaklaşmıştır. İstiklal Mücadelesi, Türk varlığının bekasının Anadolu'daki nüveye bağlı olduğunu bütün aydınlara göstermiştir. Herkesin dikkati Anadolu'ya yönelmişken Anadolucular, diğer politikalara alternatif olarak Anadolu insanını hareketin merkezinde değerlendirmiştir. Tarihte bu toplumu harekete getiren Anadolu halkı olmuştur. Bundan sonra da bir hamle gerçekleştirilecekse onu yine aynı kesim yapacaktır. Bu kesimde çoğunluğu köylü olan Anadolu insanıdır. Köy. yılların verdiği ihmalle devletine küsmüştür. Cumhuriyet yönetimi bu insanlarla barışmanın yollarını aramalıdır. Bunda en iyi vasıta eğitimdir; köye gönderilecek öğretmen, misyoner ruhu taşımalı, bir yandan köylüyle kaynaşırken diğer yandan onu yeni kurulan düzene ısındırmalıdır. Köy insanına ulaşabilmenin en kolay yolu onun inançlarıyla barışık olmaktır. Bu konuda hemen her fırsatta dile getirilen çatışmalar, Anadolucuların dikkatinden kaçmamıştır. Dışarıdan üretilen çözümlerin çok da işe yaramadığı ortadadır; Anadolucular köy insanlarının kendi problemlerini çözebilecek şekilde eğitilmesini, köyden gelen insanlara eğitim imkanları sağlanarak köy kökenli aydınların yetştirilmesini bu problemlerin çözümünde önemli bir adım olarak kabul ederler. Benzer bir mantıkla kurulan Köy Enstitüleri siyasi emellere alet edilmiş ve hedefinden sapmıştır. Edebiyatımızda Anadolucular öncesinde Nayiler ve Nevyunaniler Anadolu'yu farklı bakış açılarıyla ele alırlar. Onları takip eden Mavi hareketi de Cumhuriyetin ilk yıllarında Nevyunaniliğin farklı bir yorumu gibi gündeme gelir. Bu üç hareket de bir yanlarıyla Antik kültüre yaslanmaya çalışır. Anadolucularsa onlardan farklı olarak, Anadolu'da kurulan Türk-islam kültürüne yaslanırlar. Batı'da romantizmi doğuran romantik tarih anlayışı Anadoluculann da dikkatini çekmiş, Anadolu'da yaratılan klasiklere yönelmelerine sebep olmuştur. Bu noktada, Hilmi Ziya etrafında şekillenen yoğun bir destan arayışı dikkati çeker. Kayanağı halk arasında yaşayan anonim eserler olan büyük bir Türk destanı yazmak ve bunu modern anlamda yorumlayabilecek sanatçıların eline sunmak. Ülken'in en büyük idealidir. Çünkü anonim eserler sanatçıların değil halkın ortak değerlerini ve dehasını yansıtır; ona dayandırılacak eserler de ortak zevke hitap edecektir. Bri da bir Türk Rönesansının kapısını aralamak demektir. Öte yandan Mehmet Emin'le başlayan Anadolu'yu, halkın söyleyiş imkanlarından yararlanarak modern tarzda anlatma destan arayışının önüne geçer. Yalın ve yerli söyleyiş, gerçekçi bakış açısı bu bu şiirin ortak paydası olarak kabul edilebilir. Bu payda farklı görüşten sanatçıların ilgisini çekmiştir. Tahkiyeli eserlerdeyse Tanzimat yıllarından itibaren kademeli olarak Anadoluculann savunduğu fikirler eserlere girmişti;hatta bazıları onlardan çok daha önce bu problemleri dile getirmişti. Cumhuriyet devrinin ilk yıllarıysa, aydının Anadolu insanıyla yüz yüze gelişinin şaşkınlığını yansıtan eserlerle doludur; bir kısmı alabildiğine romantik, bir kısmı alabildiğine katıdır. Orta yolu bulan eser sayısı bir elin pamaklarıyla ifade edilebilecek kadar azdır, öte yandan bu devirde Anadolu Notlan, Beş Şehir gibi alanlarında zirve sayılabilecek eserler de vardır. Bu eserler Anadolucu edebiyat adına ümit kaynağıdır. Ancak bütün olarak değerlendirildiğinde 50'li yıllara kadarki bu dönem Anadoluculuk adına teşebbüslerle doludur. diyebiliriz Bu çalışmayla fikir hareketi olarak olgunlaşan Anadoluculuğun edebi eserlerde aynı oranda temsil edilemediğini tespit ettik;ancak, kültürel olarak da, ideolojik olarak da farklı kesimlerden insanları 'vatan hassasiyeti' noktasında birleştiren bu hareket yeniden değerlendirilmeye müsait görünmektedir.