Sosyal ve teknik donatı alanlarının amacı dışında kullanımı:Plan ve uygulama sorunları

Sosyal ve teknik donatı alanları, kentte yaşayanların barınma ve çalışma ihtiyaçlarının dışında diğer gereksinimlerini de karşıladıkları alanlardır. Barınma, çalışma, ulaşım, eğitim, dini, sağlık, sosyo-kültürel, dinlenme vs bireylerin başlıca gereksinimleri olup kentsel alanda yer alan bu fonksiyonlar sürekli etkileşim halinde olup dinamik bir yapıya sahiptir. Kentin dinamik yapısının düzenli ve planlı gelişimin sağlanması için, fonksiyonların belirlenmesi için standartlar bulunmaktadır. Sosyal ve teknik donatı alanlarının sayı, çeşit, konum ve büyüklükleri, ilgili bölgenin demografik, fiziki, ekonomik ve sosyal yapısına göre şekillenmektedir. Türkiye'de şehir planlama sürecinde 3194 sayılı İmar Kanunu geçerli olup Mekansal Planlar YapımYönetmeliği'nde yer alan standartlara göre arazi kullanım ve yoğunluk kararlarıplanlanmaktadır. Sosyal ve teknik donatı alanları toplumsal faydanın sağlanması, kentin ve kentlinin yaşam kalitesinin artırılması ve adalet ve eşitlik sağlanması başta olmak üzere birçok yönüyle önemi vurgulanmaktadır. Toplumsal faydanın sağlanması bireysel çıkarlarıngöz ardı edilmesi ve kamu yararının sağlanması ile mümkün olabilmektedir. Yaşam kalitesi yapılaşmış çevre, sosyal çevre, ekonomik çevre, sağlık ve ekolojibileşenlerinin bir etkileşimi olup bireyin ve toplumun gelişimini etkilemektedir. Planlamanın bir diğer amacı da yaşam kalitesini artırmaktır ve kentin ve kentlinin yaşam kalitesi donatı alanları ile doğrudan ilişkilidir. Adalet ve eşitliğin sağlanması hem nitelik hem nicelik olarak etkinlik ve erişilebilirliğin sağlanması ile mümkün olabilmektedir. Sosyal ve teknik donatı alanları gelir grupları arasındaki dengenin kurulabilmesi ve fırsat eşitliğinin sağlanabilmesi yönünden önemlidir. Sosyal ve teknik donatı alanlarında herkes tarafından erişilebilmesi, eşit ve adaletlikullanılabilmesi için kamunun hizmet verebilmesi ve alanların kamu mülkiyetinde olması gerekmektedir. Türkiye'de kamu eline geçişinde kullanılan araçlar kamu gücüyle uygulanan ve kişinin isteğine bağlı araçlar olmak üzere iki alt başlıktagruplanmaktadır. Kamulaştırma, plan notları ve arazi ve arsa düzenlemesi kamu gücüyle uygulanan araçlar olup gönüllü terkler kişi isteğine bağlı uygulanmaktadır. Gönüllü terk yönteminde 3194 sayılı İmar Kanunu 15. ve 16. maddesine göre uygulama yapılmakta olup, kişinin rızasına bağlı uygulanmaktadır. İlgili kanun maddelerinde ifraz, tevhid ve terk işleminin nasıl yapılacağı tarif edilmekte olup imar uygulaması esnasında kullanılmaktadır. Fakat pratikte bir imar uygulama aracı haline gelmiş olup, kişilerin imar uygulamasını beklemeden imar hakkı elde etmek için başvurdukları bir yöntemdir. Kamu hizmetine ayrılan alanın %40'dan az olması halinde kişiler imar uygulamasını beklemeden imar parseli elde etmektedir. Arazi ve arsa düzenlemesi yönteminde 3194 sayılı İmar Kanunu 18. Maddesine göre uygulama yapılmaktadır. Literatürde hamur yöntemi olarak da ifade edilen bu yöntemde, düzenleme sınırı içerisindeki tüm taşınmazlar tek parsel varsayılarakdüzenleme yapılıp, düzenleme sonrası taşınmaz sahiplerinin hakları mümkün olduğunca aynı veya eşdeğer yerden verilmeye çalışılmaktadır. Düzenleme sonucundaimarlı parsel ve donatı alanları üretilmektedir. Planın bütün olarak uygulanmasınaolarak sağlayan bu yöntemde %40'a kadar DOP alanı bedelsiz alınabilmektedir. Tercih edilmesinin en önemli nedeni bu olup DOP alanına dahil edilen alanlar İmar Kanunu'nun 18. Maddesi Uyarınca Yapılacak Arazi ve Arsa Düzenlenmesi ile İlgiliEsaslar Hakkında Yönetmelik'te belirtilmektedir. Kamulaştırma 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda belirtilen koşullara göre uygulanmaktadır. Kamusal hizmetler için gerekli alanın kişinin rızasına bakılmaksızınbedelinin ödenerek kamu mülkiyetine geçmesinde kullanılan araçtır. Fakat çoğunluklabütçe yetersizliğinden dolayı tercih edilmemektedir. Aynı zamanda arazi ve arsa düzenlemesi uygulamasında; DOP dahil olmayan ve DOP %40'dan fazla olan alanların elde edilmesinde kullanılmaktadırPlan notları belediyeler tarafından geliştirilen bir yöntem olup İmar Kanunu'ndaherhangi bir tanımı bulunmamaktadır. Başta bütçe olmak üzere uygulamada karşılaşılan problemlere yönelik alternatif bir çözüm olarak geliştirildiği görülmektedir. Plan notları ile donatı alanının %40'dan fazla olduğu durumlarda, fazlakısma imar hakkı verileceği belirtilerek bedelsiz terk edilmesi teşvik edilmektedir. Bu durum, planda öngörülen yoğunluğun artmasına ve donatı alanlarının yetersiz kalmasına sebep olmaktadır. Planlama yaklaşımının zaman içerisinde değişmesi ile birlikte plan aşaması kadar uygulama aşaması da önem kazanmış olup plan yapıldıktan sonra izleme ve değerlendirme sürecinin önemi artmıştır. Plan değişiklikleri planda öngörülemeyendurumların ortaya çıkması halinde belli koşullarda gerçekleştirilmektedir. Plan notları ile plan kararlarında belirtilmeyen detayları açıklamak amaçlanmaktadır. İmar Kanunu'na göre planlar ve plan değişiklikleri kamu yararı gerekçesi ile yapılmaktadır. İmar Kanunu ile uyumsuz plan değişiklikleri ve plan notları ile sosyal ve teknik donatıalanlar amacı dışında kullanılabilmektedir. Sosyal ve teknik donatı alanlarının amacı dışında kullanımı plan kararları ile yapılan müdahalelerle gerçekleştiği gibi uygulama sonrası amacı dışında kullanımlara da rastlanmaktadır. Plan kararları ile yapılan müdahaleler; sosyal ve teknik donatı alanlarının standardaaykırı değişimi, sosyal ve teknik donatı alanlarına yönelik fonksiyonun değişimi ve sosyal ve teknik donatı alanı karşılığında imar hakkının artırılması olmak üzere üç gruba ayrılmaktadır. İlk iki grupta meydana gelen amacı dışında kullanım hem plan değişiklikleri hem de plan notları ile yapılmaktadır. Üçüncü grup ise plan notları ile gerçekleştirilmektedir. Sosyal ve teknik donatı alanlarının uygulama sonrası amacı dışında kullanımı ise özel kişilere ya da sektöre devretme ve uygulama sonrası fonksiyon değişimi olmak üzere iki alt guruba ayrılmaktadır. Bu grupta yapılan amacı dışında kullanımlar da hem plannotu ile hem de plan değişiklikleri ile gerçekleşebilmektedir. Fakat bu alanlar imar uygulaması yapılmış ve kamu yararı gerekçesi ile kamu eline geçişi sağlanmıştır. Tez çalışması kapsamında ilk aşamada Danıştay 6. Daire kararları kapsamında analiz yapılarak, amacı dışında kullanımların yüksek yargı kararlarında nasıl ele alındığı incelenmektedir. İkinci aşamada literatürde belirlenen beş amacı dışında kullanım durumu göz önünde bulundurularak İstanbul ili üzerine bir analiz yapılmaktadır. Analiz kapsamında her alt grup için beş örneklem alan olmak üzere toplam 25 örnek alan analiz edilmiştir. Sosyal ve teknik donatı alanlarının olması gereken durumları yönüyle ele alınmıştır. Amacıdışında kullanımın gerçekleştiği durumda ortaya çıkan sonuçlar analiz edilmiştir. Plan kararları ile yapılan müdahaleler kapsamında ele alınan, sosyal ve teknik donatı alanı karşılığında imar hakkının artırılması şeklinde gerçekleşen amacı dışındakullanımın diğer alt gruplara göre daha fazla olumsuz sonuç ortaya koyduğu görülmektedir. Plan notları ile gerçekleştirilen imar hakkı aktarımı yasal bir süreçolmaması yönüyle tartışılması gereken bir diğer önemli noktadır. Bu amacı dışında kullanım aynı zamanda fonksiyon değişikliği ve standarda aykırı değişim ile de sonuçlanabilmektedir. Toplumsal fayda göz ardı edilmekte, yaşam kalitesi azalmakta ve kentsel kimliğin bozulmasına neden olabilmektedir. Plan bütünlüğünü de bozan bu değişiklik aynı zamanda planın işlevsiz hale gelmesi ile sonuçlanabilmektedir.