XIX-XX. yüzyıl Osmanlı Dönemi porselen ilaç kapları

XIX-XX. yüzyıllarda Osmanlı İmparatorluğu sınırları içindeki eczanelerde kullanılan porselen ilaç kaplarının form, bezeme ve kullanım amaçlarını ortaya koymak amacıyla yapılan çalışma, İlaç kavanozlarının günümüzdeki tespit edilen ve çalışma imkanı bulduğumuz tüm örneklerini kapsamaktadır. Bilinen ilk eczane M. S. 754 yılında Bağdat'ta kurulmuştur. Seramikten yapılmış silindir formdaki ilaç veya ilaç yapımında kullanılan, bitki ve pudraları saklamak amacıyla kullanılan Albarelloların ilk örnekleri de XII. yüzyılda Suriye ve İran'da üretilmiştir. XV. yüzyıldan önce İspanya ve Sicilya üzerinden İtalya'ya girmiş olan albarellolar XV. yüzyıldan itibaren majolika tekniğinde üretilmeye başlanmış ve XVIII. yüzyıla kadar Avrupa'da yaygın olarak kullanılmışlardır. XVII. ve XVIII. yüzyıldan itibaren formlarında değişiklikler görülmeye başlanmış olan albarellolar yüzyılın sonundan itibaren cam vs. başka malzemelerden üretilen kapların ortaya çıkmasıyla sadece eski eczanelerde rastlanan kavanozlar olmuşlardır ve XIX. yüzyılın başından itibaren ise kullanımdan kalkmışlardır. Albarelloların yerini porselen ve cam kavanozlar almıştır. Osmanlı İmparatorluğunda Avrupa'daki örneklerine benzer ilk eczaneler XVIII. yüzyılın ortalarında İstanbul'da yabancı uyruklu eczacılar tarafından açılmış ve XIX. yüzyıldan itibaren sayıları artan eczanelerde ilaçları saklamak veya raflarda sergilemek amaçlı kullanılan ilaç kapları cam ve porselenden yapılmıştır. Eczanelerin açıldığı ilk dönemde İlk örnekleri Fransa'dan getirilen ilaç kaplarının benzer örneği 1898 yılında (H.1315-1516) Yıldız Porselen Fabrikası'nda üretilmiştir. Üç ayrı boyda üretilmiş olan kavanozların başka örneği bulunmamaktadır. Ülke genelinde yapılan araştırmalar sonucu İstanbul, Ankara ve İzmir'de tespit edilen ilaç kaplarının bulunduğu müze/koleksiyon ve eczanelere inceleme ve araştırma yapabilmek için başvuruda bulunulmuş. Olumlu cevap alınan müze/koleksiyon ve eczanelere gidilerek kavanozların bilgilerinin bulunduğu gözlem fişleri doldurulmuş, fotoğrafları çekilerek, formlarını ve süslemelerini belirlemek amacıyla ölçekli çizimleri yapılmıştır. Yapılan çalışma sonucu belirlenen 250 kavanoz 36 gözlem fişi ile katalogda incelenip değerlendirilmiştir. Elde edilen verilere göre Osmanlı döneminde XIX-XX. yüzyıllarda kullanılan porselen ilaç kavanozlarının genel özellikleri;Osmanlı dönemindeki eczanelerde kullanılmış olan ilaç kavanozları gövde ve kapak formlarındaki farklılıklar dikkate alınarak değerlendirildiğinde 6 farklı tipte ilaç kavanozu ortaya çıkmaktadır. Tespit edilen tipler Avrupa'daki ilaç kavanozlarında görülen tiplerle aynı özelliklere sahiptir. İlaç kavanozları üzerinde görülen süslemeler gövde kısmında gövdenin 1 /3'de veya 1/2' de yer almaktadır. Bezeme kompozisyonları gövdeye yatay olarak yerleştirilmiş ve çeşitli öğelerle sınırlandırılmış bir çerçeve içine yerleştirilmiştir. Barok rokoko ve neo-klasik üslupta yapılmış olan süslemelerde bitkisel, geometrik, yazı, nesne ve mimari motifler kullanılmıştır. Sıraltı tekniği ve transfer baskı tekniğinde yapılmış olan bezemelerde kullanılan renkler, sarı, kırmızı, yeşil, mavi, pembe, siyah, gri ve altın yaldızdır. Porselenden yapılmış olan ilaç kavanozları aynı dönemde cam malzemeden yapılmış ilaç kavanozu ve şişelerle form olarak farklı özelliklere sahiptir. Camdan yapılan ürünler arasında kavanoz formunda yapılmış örnek sayısı şişe formunda yapılmış olanlara göre daha az sayıdadır. Şişeler daha çok sıvı ilaçları saklamak amaçlı tasarlanıp yapıldıkları için form olarak porselen kavanozlardan farklıdırlar. Fransa'dan satın alınmış olan kavanozların çoğunluğu damgasızdır. Damgalı olanların damgasından ise sadece üretildikleri fabrikanın ismi ve bulunduğu ülke veya şehrin isimi yazmaktadır. Kavanozlarının yapıldığı tarih hakkında kesin bilgiler bulunmamaktadır. Tarihlendirmede ancak kavanozların üretildiği fabrika ve kullanıldıkları eczanelerin açılış tarihi göz önünde bulundurularak yaklaşık bir zaman belirlenmektedir.