Osmanlı döneminde yapılan çeşmelerin özellikleri ve son durumu ile ilgili bir değerlendirme

1. Bölüm Su, insanların hayatında önemli bir yer tutmakta ve çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. Suyun kullanma alanları da uygarlıkların gelişmesi ile gelişmiştir. Buna bağlı olarak su tesisleri de detaylandırılmıştır. Osmanlı döneminde de su tesisleri ve dolayısıyla çeşmeler, gelişmiş ve önemli bir yer tutmakta idi. Tezin konusu olan çeşmeleri anlatan eserlerde büyük boşluk vardır. Bu çalışma bu boşluğu doldurma yolunda bir adım sayılmayı amaçlamaktadır. Osmanlı döneminde yapılan çeşmeler, mimari değer taşıyan birer yapıdır. Bu yapılar da mimari anıt derece sindedir. 2. Bölüm Osmanlılarda su işleri XII. asrın sonlarına doğru ileri bir dereceye ulaşmıştır. Birçok alanda olduğu gibi bu alanda da Avrupa'yı çok gerilerde bırakmıştır. Osmanlıların yerleşim bölgelerinden ve başkent olan İstanbul da yapxlan çeşme sayısı 800'ü geçtiği bilindiğine göre su IVtesislerine ne derece önem verdikleri anlaşılır, özellikle de çeşmelere... Osmanlılar'da insanın ihtiyaçları ön planda tutulup karşılamak için büyük çabalar harcanmıştır Su ÜıMyacınm. büyük bir kısmı çeşmelerden karşılanmaktadır. Çeşmeler bu ihtiyacı karşılamak üzere şehrin çeşitli yerlerinde kurulmuştur. İhsana hizmet vermek için yapılan bu çeşmeler, insanlar tarafından yoğun olarak kullanılan kamu yapılarının yanlarında bulunmaktadır. Çeşmelerin yeri toplumun sosyal hayatında da vardır. Çeşmelerin yapım malzemesi olarak, işlev ve amacına uygun, doğada bol miktarda bulunan malzemeler seçilmiştir. Bu malzemeler taş ve mermerden ibarettir. Çeşmeler plan açısından derişik biçimdedir. Bu planlar : t Kare. Dikdörtgen. Daire. Yarım daire. Elips. Çokgen halinde incelenebilir. Çeşmeler, amaçları yönünden şu biçimde sınıflandırılabilir: t İşlevsel : Mahallede, dolaşma ve dinlenme sırasında su sağlamak.. Anıtsal : Anıt derecesinde mimari eser bırakmak. Çeşmeyi oluşturan elemanlar ise :. Ayna taşı. Sütunlar. Kemerler. Musluk ve yalak. örtü ve saçakları sayılabilir. Çeşmeyi oluşturan bu elemanlar aynı zamanda çeşmenin süsünü de oluşturmaktadır. Çeşmelere su İki yol ile sağlanmaktadır :. Su şebekesine bağlamak. Sakalar vasıtası ile. 3. Bölüm Çeşmeler, şehirin birer elemanıdır. Bu elemanın canlı kalabilmesi için kullanıcılara devamlı olarak hizmet verilmesi gerekir. Toksa canlılığı söz konusu olamaz. Bugün çeşmelerin yerini, işlevsel açıdan şunlar alınmıştır : t Büfe, pastahane, v. b.. önceden at arabalarının atlarına su veren çeşmeler yerini motorlu arabalara akaryakıt veren istasyonlara bırakmıştır. Çeşmeler yayalar ile yakın ilişkidedir. Yayalar a şu imkanları sağlamaktadır : t Susuzlukları giderme. Temizlik ve serinletme t Güneşten, yağmurdan koruma v. b. gibi. Çeşmelerin, ağaçların, çiçeklerin, yeşilliklerin yetişmesinde önemli rolü vardır. Dolayısıyla şehirlere güzellik kazandırmaktadır. Şehirde parkların canlı kalması için çeşmeler gerekmektedir. VTOsmanlı dönemi çeşmelerine bugün bakılırsa şu tablo görülür i. Tamamen yıkılmış. Kismen yıkılmış. Ayakta fakat suyu akmaz t Suyu akar ancak bakıma muhtaç durumdadır. Şehir öğelerinden en fazla tahribata uğrayan çeşmelerdir. Halbuki çeşmeler, onarımı çok kolay olan yapılardır, Çeşmeleri bu durumdan kurtarmak ve korumak şu açılardan gereklidir :. Çeşmelerin birer mimari anıt değerinde olmasından 9 Çeşmelerin birer sosyolojik öğe olmasından. Çeşmelerin tarihi ve kültürel değer taşıyan yapı olmasından. Çeşmeleri koruma işi de i. Yapısal açıdan restore etmek. Bunun için şu kurumlar arasında yardımlaşmak gereklidir : - Belediyeler - Vakıflar kurumu - Bilimsel kurumlar - Kullanıcılar - Yayın kurumları. Kullanıcıların bilinçlendirilmesi ile mümkün olur. VII