An assessment of 'basin conservation plan' as a tool for ecological resilience of socio-ecological systems: Case of Eğirdir Basin

Son zamanlarda birçok bilim insanı tarafından yapılan araştırmalar, insanın biyosferde bulunan doğal sistemler üzerindeki etkisinde bir artış olduğunu göstermektedir (Rockström et al., 2009). Dünya'daki çeşitli ülkeler tarafından yürürlüğe giren sayısız çevre politikalarını yetersiz, taahhüt vermeyen, yol haritası çizemeyen, gelişmiş diğer ülkelerden taleplerini net olarak belirtemeyen, sorumluluk almayan ve vizyonsuz olarak nitelendiren 'Doğal Hayatı Koruma Vakfı' 'nın ekolojik ayak izini konu alan istatistiki raporuna göre, 1961'den bu yana insanoğlunun doğal kaynaklara olan talebi % 140 oranında artmış durumdadır. Dahası bu ivmeli artışın önümüzdeki yıllarda önünün alınamayacağı bir duruma geleceği açıkça görülebilmektedir. 2000 yılından sonra, Dünya'nın biyoüretken peyzajı bu talepleri karşılayamamaya (WWF et al., 2014) ve vahşi tüketim modelleri, kentsel dokular, niteliksiz yaşam alanları ve artan nüfus gibi etkenler de bu talepler için yetersiz kalmaya başlamıştır (Karr, 1999). Bahsi geçen karbon ayak izlerinin ölçümleri göstermektedir ki, günümüzde gezegenimizde yaşayan tüm insanlar, kullanabilecekleri kapasitenin yarısı kadar fazla miktarda doğayı yok etme eğilimindeler (Öztok, 2013). Bu veriler ve tespitler doğrultusunda belirtilebilir ki, biyosferin ihtiyacı olan sosyo-ekolojik sistem sistematiği ve bu sistematiğin de ihtiyacı olan bileşenler, bu kaotik problemin bilimsel ve rasyonel bir çözümü olarak beraberinde gelmektedir. Öte yandan, insanın hayati ihtiyaçlarıyla dolu olan doğal peyzaj ve bu peyzajın 'biyosfer' için kritik olan işlevi, hayat için vazgeçilmez ve koparılamayacak bir parça olarak kabul edilebilir. Bu bağlamda, biyosferin en önemli modülü olarak sayılabilecek tatlı su kaynakları, toplumsal ve çevresel sistemlerde önemli bir rol oynamaktadır. Biyoçeşitlilik çerçevesinden bakıldığında tatlı su kaynakları, gezegendeki fungi, fauna ve flora çeşitliliğine doğal olarak da- yaşam döngüsüne de kaynak oluşturmaktadır (Sharip, 2010). Ancak yukarıda da belirtilen ekolojik ayak izlerinin büyük bir kısmı ise kısa vadede yerel/bölgesel, uzun vadede küresel çevre sorunlarına sebebiyet vermektedir (UNEP, 2006). Toplumsal sistemlerin çerçevesinden bakıldığında ise, tatlı su kaynakları, içme suyu sağlamanın yanı sıra, sanayi sürecinin yürütülmesinde, tarımsal amaçlı sulamalarda ve atıkların bertaraf edilmesi konusunda da katkı sağlamaktadır. Yaşanan tüm bu bileşenler ve buna bağlı problem ve tehditler, bahsi geçen toplumsal ve çevresel sistemler çerçevesinde entegre yöntemler gelişmeye başlamıştır. Bu yöntemlerin en üzerinde durulması gerekeni sosyo-ekolojik sistemlerdir.'Sosyo-ekolojik sistemler'in araştırma ve yönelim anlayışı, beşeri coğrafyanın, doğal coğrafyadan ayrılamayacağı ilkesine dayanmaktadır. Disiplinlerarası araştırma temeline uygun, fen bilimleri ve sosyal bilimlerin bağımsız ve farklı yaklaşımının aksine, alışılagelmiş 'sürdürülebilirlik' kavramına önemli bir modül olarak giren ve geleneksel bilimden olabildiğince uzak sosyo-ekolojik sistemler, temel ikili sistemin barındırdığı tüm bileşenlerin yapısını, sürecini ve birbirleriyle olan ilişkini incelemek üzerine oluşmuştur. Yıllardır süregelen ve günden güne etkisini artıran ekolojik ayak izleri beraberinde sosyo-ekolojik sistemlerin bileşenleri konusundaki çalışmaların önemini de beraberinde getirmektedir. Bu tez kapsamında incelenecek olan seçilmiş dört bileşen de (1) 20. yüzyılın sonunda, C. S. Holling tarafından ortaya atılan 'ekolojik dayanıklılık' kavramı, (2) Westman'ın 1981 yılındaki doğal sermaye çalışmalarından yola çıkarak üretilmiş 'ekosistem hizmetleri,' çalışmaları, (3) Blaike ve Brookfield'ın 1987 yılında geliştirdikleri 'politik ekoloji' kuramı ve (4) Hobbs tarafından 1996 yılında uygulama alanında geliştirilen 'müdahale ekolojisi' konuları altında birleşerek bu bileşenlerden yalnızca bir kaçını oluşturmaktadır. İlk olarak 'ekolojik dayanıklıkık' kavramı, bir canlı ya da ekosistemin dışarıdan gelebilecek bir tehdit unsuru, karışıklık ya da bozulma sonrasında şeklini, yaşam biçimini ve konumunu geri kazanabilme yeteneği olarak nitelendirilebilir (Holling, 1973). Somut olarak belirli göstergelerle kolayca incelenemeyen ve bu sebeple de fazlaca çalışılamayan ekolojik dayanıklılık kuramı, literatürdeki kaynak yetersizliklerine de sebep olmuştur. Ancak, Holling'le başlayan ve günümüzde Gunderson, Berkes, Folke gibi araştırmacılarla devam eden 'ekolojik dayanıklılık'kuramı, sosyo-ekolojik sistemlerin karmaşık ilişkilerine de ışık tutabilen bir bileşen olarak göz önünde bulundurulmalıdır.'Ekosistem hizmetleri' ise 'ekolojik dayanıklılık' konusuna kıyasla gerek akademik camiada, gerekse hükümetlerarası örgütlerin gündemi dahilinde daha çok üzerinde durulmuş, daha köklü ve daha net çizgilere sahip sınıflandırlamara sahip disiplinler arası bir çalışma alanıdır. Gretchen Daily tarafından 'doğal sistemlerin ve onları oluşturan türlerin insan hayatını sürdürmesi ve yerine getirmesi için gereken koşullar ve süreçler' olarak betimlenen ekosistem hizmetleri, kısaca, 'ekosistemin insanoğluna karşılıksız olarak vermis olduğu kaynaklar' olarak tanımlanabilir. 1980'lerde Westman'in doğal sermaye çalışmalarından yola çıkarak türeyen 'ekosistem hizmetleri' bileşeni, Birleşmiş Milletler'in 2005 yılında yayımlanan 'Binyıl Ekosistem Değerlendirmesi' raporunda da genişçe yer almış ve bu hizmetlerin sınıflandırılması genişletilmiştir. SES kavramının bir alt tanımı olarak da algılayabileceğimiz, 'politik ekoloji' alanı ise, çevre ve onunla karşılıklı ilişkileri olan toplumsal yapıları ve organizasyonları inceler. 80'lerin sonuna doğru ortaya atılan bu yeni kuram, rastlanılmaya pek alışmamış ekonomi-politika-doğa üçlüsünün arasındaki dinamik ve karmaşık ilişkileri sorgulamaktadır (Özberk, 2017). Daha çok sosyal bilimler alanında ele alınabilecek 'politik ekoloji', bu çalışmanın kapsamında bahsi geçen sosyo-ekolojik sistemlerin irdelenmesinde bir araç olarak yer alacaktır. Diğer kuramlardan farklı olarak 'inüdahale ekolojisi' ise SES'in pratikte irdelenebilecek bir bileşeni olarak kaynaklarda yer almaktadır. Bu pratik, insanoğlunun doğa üzerindeki, yapıcı, onarıcı, yenileyici, ıslah edici ve restore edici her türlü müdahalesini ve bu müdahalelerin doğal süreçteki etkisini, bu etkilerin sürdürülebilirliğini, yönetimini, kullanım-etkilerini ölçüp iyileştirebilen çalışmalar içermektedir. Bu tez kapsamında, 'inüdahale ekolojisi' konusu yukarıda sözü geçen üç teorik SES bileşeninin, uygulama alanında bir harcı olarak ele alınacaktır.'Sosyo-ekolojik sistemlerin ekolojik dayanıklılığında bir araç olarak 'havza koruma planı'nın irdelenmesi: eğirdir havzası örneği' isimli bu çalışma dahilinde, teoride ve pratikte yeni tartışılmaya başlanan, bahsedilen SES bileşenlerinin tatlı su kaynaklarının korunması, sürdürülebilmesi ve yönetilebilmesi konusunda önemiyle ilgili değerlendirmeler yapılması da hedeflenmektedir. Tüm bu değerlendirmelere ve bileşenlerin interdisipliner önemine bağlı olarak, sosyo-ekolojik sistemlerin bileşenlerinin tanımlanması, ekolojik açıdan dayanıklı sistemlerin irdelenmesi, bu sistemlerin sosyo-ekolojik sistemler dahiline nasıl alınabileceği, ekolojinin politik araçlarının bu çerçevedeki rolü, bu rolün bir amacı olması gereken 'ekosistem servisleri' bu tezin temellerini oluşturacaktır. Dahası, tüm bu bileşenlerin bir harcı olarak, ekolojik müdahalelerin belirlenen ölçümlerini, değerlendirmelerini ve teorik SES dinamikleriyle olan ilişkilerini kurabilmek için seçilen havza koruma planı incelenecek ve tüm bu bileşenler seçilen plan dahilinde irdelenecektir. Çalışma alanı Türkiye'nin en büyük ikinci tatlı su kaynağı olan, Isparta'da Eğirdir Gölü havzasıdır. Gözlemlere dayanarak söylenebilir ki, bu havza verimliliğinden kaynaklı sanayi, şehirleşme, kültür, tarım ve ormancılık yönünden özgün yapı ve mekan ögeleri içermektedir. Bu yüzden, Eğirdir Gölü Havzası, bu çalışma kapsamında önemli bir SES aracı olarak rol alacaktır. Yine bu havza dahilinde 2012 yılında uygulanmaya başlanmış, Türkiye'de SES bir araç olarak değerlendirilebilecek en kapsamlı ekolojik müdahalelerden biri sayılan 'Eğirdir Gölü Havza Koruma Planı' , örneklem olarak seçilmiştir. EGHKP, -önceden uygulanmaya çalışılan bölgesel/yerel ekolojik müdahalelerden yanısıra- çeşitliliği, uzun vadeli çalışma planı ve söylemde sosyo-ekolojik sistemlerin bileşenlerine hitap ediş biçimiyle bu tez için önemli bir örneklemdir. Dahası bu plan sosyo-ekolojik sistemlerin arasındaki bağlantıyı, 'ekolojik dayanıklılık,' 'ekosistem hizmetleri,' 'politik ekoloji' ve 'inüdahale ekolojisi' bağlamında irdeleyen güçlü bir araç olarak değerlendirilebilir. Görülecektir ki, 'Eğirdir Gölü Havza Koruma Planı' önceden yapılan bölgesel/yerel planların önüne geçmişş olmasına rağmen, gerek paydaşlar arası iletişimsizlik, gerekse yalnızca söylemde kalan politik ekoloji kararları bu planın 'inüdahale ekolojisi' alanındaki başarısızlığını ortaya koymaktadır. Dahası, bu plan, 'Eğirdir Gölü havzası'nın 'ekolojik dayanıklılı'ğında olumlu bir etki yaratamamakta ve bu anlamda ekosistem hizmetlerinin sürdürülebilirliğini ve etkili yönetimini kapsayabilecek bir politik ekoloji aracı olarak tanımlanmasında bir engel oluşturmaktadır.