Bir toplumsal eleştiri aracı olarak performans sanatı

1970'li yıllarda akım halini alan performans sanatı bir metne bağlı olmayan, anlık icra edilen ve tekrarı olmayan bir sanat türüdür. Tiyatro, dans, bale gibi sahne sanatlarıyla birçok benzer yanı olsa da performans sanatı ve sahne sanatları özellikle kuramsal temeli ve icra şekli gibi sebeplerle birbirlerinden ayrı iki sanat disiplini olarak kabul edilmektedir. Kökleri Dionysos ve şaman ayinlerine kadar uzanan performans sanatının düşünsel ve biçimsel yapısının temeli ise yirminci yüzyıl avangart akımlarında tespit edilebilmektedir. Yirminci yüzyıl, o güne dek bilinen ve inanılan her şeyin yıkıldığı, değiştiği ve dönüştüğü bir çağdır. Savaşlarla, teknolojiyle, bilimsel gelişmelerle, yeni yönetim biçimleri ve yeni sınırlarla birlikte yıkmanın ve yeniden yapmanın en yoğun yaşandığı çağlardan biridir. Tüm bu yıkım ve yeniden inşa ediş eş zamanlı olarak sanata da yansımıştır. Performans sanatının temeli de bu ortamda doğan fütürizm, Dada, sürrealizm, Bauhaus gibi akım ve kurumların etkisiyle oluşmuş ve aynı etkiden payını alan Fluxus, Arte Povera, kavramsal sanat gibi akımlarla birlikte şekillenerek münferit olarak sanat akımına dönüşmüştür. Yirminci yüzyılda performans sanatının kökleri araştırıldığında karşılaşılan ilk akım fütürizmdir. Fütüristlerle birlikte Peter Bürger'in 'tarihsel avangart' olarak tanımladığı Rus fütüristleri, Dadacılar, sürrealistler ve Bauhaus yüzyılın ilk yarısında performans sanatının köklerini oluşturmuşlardır. Yirminci yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan bu akımların ortak noktaları geçmişşi silme ve yeniyi inşa etme isteğidir. Sanatın ayrıcalıklı ve kutsal yerini sarsmak isteyen sanatçılar, o güne kadar sanat eserine ve sanatçıya biçilen rollerin hepsini yıkmak istemişlerdir. Müzelerin, klasiğin, gelenekselin, akademilerin, sanatın ve sanatçının kutsallaştırılmasının karşısında duran sanatçılar özellikle Dadacılar- o günkü sanat anlayışına göre alınıp satılamayacak ya da alınmak istenmeyecek işler üretmişlerdir. İkinci Dünya Savaşı'nın yarattığı koşullar sonucunda birçok sanatçının Avrupa'dan ABD'ye göç etmesiyle sanatın merkezi de Paris'ten New York'a kaymıştır. Sabık Bauhaus hocalarından Josef Albers ve Anni Albers'ın Black Mountain Koleji'ndeki dersleri, ABD'de ve dünyanın geri kalanında performans sanatı için dönüm noktası olmuştur. Birçok akımın eş zamanlı ya da art arda ortaya çıktığı, çok sesli ve disiplinler arası bir ortamda, 1968 Kuşağı, Vietnam Savaşı gibi toplumu derinden etkileyen ve dönüşümlere sebep olan olaylar sanatı da etkilemiştir. Bu dönem performanslarında feminist performanslar, savaş karşıtı ya da çevre sorunlarını konu alan performanslar yapılmıştır. AIDS'in tırmanışa geçmesiyle birlikte ACT UP gibi grupların ortaya çıktığı ve 1968 kuşağıyla yükselen özgürlük dalgasıyla birlikte kuir performansların çoğaldığını görülmektedir. Türkiye'de ise Cumhuriyet devrimleriyle birlikte sanatta da modernleşme hareketleri başlamıştır, ancak Batıyı geriden takip etmek yerine çağdaşı eş zamanlı üretmek konusundaki atılım 1950'li yıllarda başlamış olsa da 1970'li, 1980'li yıllara kadar mümkün olamamıştır. Sanatın merkezinin Paris'ten New York'a kaymasıyla birlikte Türkiye'den yurt dışına eğitim almaya giden sanatçılar için diğer bir seçenek New York olmuştur. 1960'lı yıllarda Paris'teki eğitiminden dönen Adnan Çoker'in akademide verdiği dersler, Türkiye'deki performans sanatı açısından önemli bir yere sahiptir. 1980'li yıllara gelindiğindeyse birçok yeni sergi, yeni galeri ve müzenin açılmasıyla Türkiye'deki sanat ortamındaki yenilikler artmaya başlamıştır. Bununla birlikte 1980'li yıllardan itibaren ülkedeki siyasi ortam, askeri darbe ve çatışmalar sanatçıları derinden etkilemiş ve bu durum icra ettikleri performanslara da yansımıştır. Türkiye'de yirminci yüzyıl içerisinde yapılmış olan ve toplumsal eleştiri içeren erken dönem performanslar incelendiğinde Batı'da performans sanatının köklerini oluşturan akımların etkileri sanatçıların işlerinde gözlemlenebilmektedir. 1980'lerin sonuna ve 1990'lı yıllara gelindiğindeyse sanatçıların Batıdaki çağdaşlarıyla konu ve biçim olarak eş zamanlı üretimler yaptıkları bir döneme girilmiştir. Türkiye'de yirminci yüzyıl içerisinde üretilen ve toplumsal eleştiri içeren performanslar incelendiğinde iki ana başlık belirlenebilmektedir: 'politik eleştirisi olan performanslar' ve 'sanat ve sanatçı bağlamında eleştirisi olan performanslar'. Politik eleştirisi olan performanslar incelendiğinde dönemin siyasetini eleştiren işlerin çoğunlukta olduğu ve sanatçıların büyük çoğunluğunun 1980 darbesini konu alan performanslar yaptıkları görülmektedir. Bununla birlikte erken dönem performans örneklerinde kadın sanatçılar çoğunlukla toplumsal cinsiyeti konu alan işler üretmişlerdir. Dönemin siyasi ortamını ve toplumsal cinsiyet rollerini eleştiren performansların dışında sanatçılar, tüketim toplumu eleştirisi sunan, çevreyi konu alan, savaş ve militarizm eleştirisinde bulunan ve ötekileştirilen kimlikler üzerine işler yapmışlardır. Sanat ve sanatçı eleştirisi yapan işlerdeyse sanatçı mitinin veya sanatın kurumlarla olan ilişkisinin sorgulandığı ve sanatın kutsallığının tartışıldığı işler yapılmıştır. Böylelikle hem performans sanatının doğduğu Batı'da hem de aynı zamanda aynı süreçlerin yaşanamamış olduğu ve çağdaşı geriden takip etmiş olan Türkiye'de performans sanatının köklerinin toplumsal eleştiriye dayanması, performans sanatının özüne bir referans vermektedir.