Adana'daki kamu yapıları

Osmanlı Mimarisinin, 18. yüzyıldan itibaren Avrupa'nın etkisi altına girdiği ve Batılılaşma hareketlerinin Türk mimarlığının gelişimini derinden etkilediği söylenebilir. Anadolu'da Batılılaşma hareketi ile başlayan özellikle 1839 tarihli Tanzimat Fermanı'yla Osmanlı kentlerinde yapımı hız kazanan kamu yapılarının önemi 20. yüzyılda daha iyi anlaşılmıştır. Tanzimat'ın ilanı, Osmanlı Devleti'nde birçok alanda köklü değişimlerin yaşandığı dönem olarak bilinmektedir. Başta İstanbul başta olmak üzere kademe kademe diğer Anadolu şehirleri Tanzimat'ın getirdiği bu yeniliklere ayak uydurmaya başlamıştır. Yeni yönetimin getirmiş olduğu düzenlemelerin yapılacağı mekanların hızlı bir şekilde temin edilmesi gerektiğinden, İstanbul'da başlayan imar hareketleri yavaş yavaş Anadolu'ya yayılmıştır. Tanzimat'la birlikte merkezi yönetim yapısı taşra yönetimlerine kaydıkça, idari merkezlerde de yeni kamu yapılarına ihtiyaç duyulmuştur. Bu bağlamda Tanzimat'la birlikte Osmanlı toplum ve kurumlarının yeniden düzenlenmesi sonucunda Osmanlı Devleti'nin merkezi yönetim yapısı değişmiştir. Daha önceleri merkezden yani İstanbul'dan yürütülen idari işler yavaş yavaş Anadolu'da yani taşra teşkilatlarında da yaygınlaştığından, idari merkezlerde klasik Osmanlı düzeninden yeni bir yapılanmaya geçilmiştir. Dolayısıyla yeni bir yönetim anlayışı benimsenmiş ve yeni kamu yapılarına ihtiyaç duyulmuştur. Yeni yönetimin getirmiş olduğu düzenlemelerin uygulanacağı mekanların hızlı bir şekilde temin edilmesi gerektiğinden; kışlalar, okullar, gar, postane, banka, tiyatro, müze, iş hanı, otel gibi yeni işlevlere hizmet edebilecek çeşitli binalar yeni yapı türleri olarak ortaya çıkar ve başkent İstanbul'da başlayan yoğun imar faaliyetleri yavaş yavaş Anadolu'ya yayılmıştır. Batı'ya ulaşma çabalarıyla, hemen hemen her alanda birbirini izleyen yenileşme hareketleri, dönemin mimarisinde de önemli bir başkalaşımı zorunlu kılmıştır. Kamu yapısı inşa etme fikri batıdan esinlenilen bir durum olduğundan, Osmanlı kentlerinde, Batılı anlamda binalar inşa edilirken geleneksel mimari öğelerinin yanı sıra Batı'nın mimari ve süsleme öğelerinin örnek alınması da doğaldır. Bu dönemde Avrupa kökenli Barok, Rokoko, Neoklasik, Art Nouveau, Oryantalist ve Eklektik gibi batılı üsluplar, Osmanlı mimarisini etkileyerek geleneksel biçimlerin çözülmesine neden olmuşlardır. Yeni yapı türleri olarak ortaya çıkan yapıların mimari programlarında bu üslupların egemen olmasında, yapıların kurumsal ve kültürel kimliğinin batılı olmasının yanı sıra dönemin moda akımlarının ve yabancı mimarlarının da etkili olduğu açıktır. Adana'da araştırma konumuza dahil edilen, büyük çoğunluğu faal olarak kullanılan kültürel ve sosyal amaçlı yapılar ile eğitim, idari, ulaşım ve diğer yapılardan oluşan 11 yapı, dönemin özelliklerini temsil eden kamu yapıları olarak karşımıza çıkmaktadır. Kentte yapılan hükümet binaları, okullar, sosyal ve kültürel amaçlı yapılar, banka ve mezbaha binalarının mimari üslupları, plan kuruluşları ve cephe özellikleri ayrıntılı bir şekilde anlatılmıştır. Araştırmamızın bölümlerinde Adana'nın kentsel gelişimi, Tanzimat'tan sonra kamu yapısının genel oluşumu ve gelişimi, Adana'daki kamu yapılarının şehirdeki dağılımı dönemler halinde verilmeye çalışılmıştır. Birkaç yapı dışında oldukça sade ve işlevsel özellikleri düşünülerek inşa edilen bu yapıların batılı örnekleri ve başkentteki uygulamaları örnek aldığı söylenebilir. Bu yapıların bir kısmının demiryolu istasyon binaları olarak yabancılar tarafından yapıldığı, bununla birlikte yabancı usta ve mimarların banka gibi bazı kamu yapılarının yapımında da görev aldığı anlaşılmaktadır. Adana'da incelenen kamu yapıları plan olarak bütünlük göstermelerine karşın, cephe ve süsleme özellikleri bakımından benzerlikler göstermemektedir. Bu özellikler, Anadolu'nun ve komşu ülkelerin diğer kentlerindeki yapılarla karşılaştırılarak benzerlik ve farklılıkları ortaya konmuştur.