Ondokuzuncu yüzyılda Osmanlı Entarisi ve Sadberk Hanım Müzesi Entari koleksiyonu

Osmanlı Devleti'nin son yüzyılı, kadın kıyafetlerinin büyük değişiklikler gösterdiği, geleneksel giyim tarzından uzaklaşıp, tamamen ithal edilen bambaşka bir modanın etkisine girdiği dönemdir. Bu kesin değişiklik 19. yüzyılın son çeyreğinde gerçekleşir. 1870'lerden sonra Osmanlı kadını, Avrupalı kadınınkinden ayırd edilemeyecek bir tarzda giyinmeyebaşlar. Ancak bu yüzyılda yaşanan değişikler bundan ibaret değildir, yüzyılın başlarında geleneksel kıyafetlerde de önemli çizgi değişiklikleri gerçekleşmiştir. Geleneksel kadın kıyafetleri 16. yüzyıldan 19. yüzyıl sonlarına kadar temelde benzerögelerle kullanılmaya devam edilmiş ancak kesimlerinde ve kullanılışlarında biçimsel değişiklikler olmuştur. Geleneksel kıyafette ana unsur entari, şalvar ve kaftandanoluşmaktadır, iç çamaşırı olarak bol ve uzun bürümcük gömlek vardır. Entari üzerinegiyilen üstlükler değişmektedir. Aynı ögeler 19. yüzyılda da mevcuttur, fakat entarilerineteklerinde ve kollarında bu giyim tarzının sona ermek üzere olduğunun bir göstergesi gibiuzamalar, yırtmaçlarda ve yakalarda 18. yüzyılda başlamış olan modanın uzantısı olarak derin açıklıklar görülmektedir. Derin yaka açıklıkları 19. yüzyıl başında devam eder, yüzyılın ortalarına doğru sona erer. Etek ve kol boylarındaki uzamalar ise abartılı bir seviyeye ulaşır ve bir moda olarak devam eder. Modayı belirleyen kesim saray ve çevresinde yer alan hanımlardır. Buradan halka yayılmaktadır. 19. Yüzyılın başında üçetekve dört etek adı verilen entariler giyilmeye başlar. Bunlardan farklı olarak yüzyılın ortalarında önü kapalı olan ve iki etek entari adı verilen bir model ortaya çıkar. Yanlarıbele kadar yırtmaçlı olan bu entariler de şalvarla birlikte giyilmekte, eteğin uçları üç etekteolduğu gibi beldeki kemere takılmaktadır.17. yüzyıldan itibaren ekonomik dengelerin değişmesi ile güç kazanmaya başlayan AvrupaOsmanlılar'a kendi kültürünü empoze etmeye başlamış ve yavaş yavaş kendi pazarınıyaratmıştır. 19. Yüzyılda Sanayi devriminin de etkisiyle Osmanlı Devleti ve diğer İslam Ülkelerinde eş zamanlı olarak kültürel etkilerini artırarak kendi giyim kültürünüyerleştirmiştir.19. Yüzyılda geleneksel kıyafetlerin kesimlerinde ve süslemelerinde Avrupakıyafetlerinde görülen kesim ve ayrıntı etkileri başlar. Örneğin üç etek entarilerin uzunetekleri ile uyumlu uzun kolları, manşetli, düğmelerle iliklenen, bilek hizasında son bulankısa kollara dönüşebilmektedir. Önü kapalı boy entarileri tam olarak Avrupa tarzı giysiler olarak değerlendirilemez ama takma kolları, Avrupa dantel ve su taşları ile süslenmeleri, kuyruklu etekleri ve kumaşları ile geleneksel kıyafet anlayışından uzaklaşmışlardır. Bu değişikliklere rağmen adı hala entaridir.15Genel olarak giyim tarzını otorite belirlemeye çalışmakta ve yasaklarla sınırlamalar getirmektedir. Gerek kumaş tasarrufu, gerekse modayı takip etmek uğruna kocalarınabaskı yapan kadınların sebep olduğu huzursuzluklar yüzünden defalarca Padişahlardefalarca fermanlar çıkartmış, yeni modalara kota koymuşlardır.19. Yüzyıl sonunda Avrupa tarzı kıyafet modası iyice yerleşmiş, buna rağmen gelenekselkıyafetlerin ortadan kalkmamış olduğu, 20. yüzyılda da varlıklarını sürdürdükleriörneklerimizde görülmektedir. Bu çalışmada Sadberk Hanım Müzesi Koleksiyonunda yer alan 115 entari incelenmiş, 19. yüzyılda kullanılmış entari çeşitleri değerlendirilmiştir. Entarilerin 19. yüzyıl boyunca kullanılmış farklı örnekleri kesim detayları ile ele alınmış, geldikleri yerler tesbit edilmiştir. Başkent modasının uzak şehirleri de kısa zamanda etkilediği, entarilerin bir kısmınınİstanbul'da imal edilip, hazır olarak taşraya satıldığı dolayısıyla modanın taşrada da takip edildiği görülmüştür.