Farklılaşan sosyo-ekonomik yapının meydanlardaki kullanıcı tercihi ve meydan tasarımına etkisinin değerlendirilmesine yönelik yöntem önerisi: Bursa örneği

Bireylerin içinde bulundukları kültürün ve coğrafyanın etkisiyle oluşturdukları mekan, insan ve çevrenin dinamik etkileşimi sonucunda tutum ve davranışları oluşturur. Bu ilişkide mekan, kişilerin kendi yaşam koşullarını belirlemesine ve kendilerini yeniden şekillendirmesine ortam sağlamaktadır. Birey, mekanı oluşturucu etkisinin yanı sıra kullanıcı rolündedir. Farklı değerlere, geleneklere, etnik kökene ve sosyal gruplara ait olan insanları barındıran kentlerde, insanlar arası iletişimin gerçekleştiği mekanlar kentsel kamusal alanlardır. Ortak yaşam alanları olan kamusal alanların kavranması, toplumsal algının ve ilişkilerin yorumlanmasını sağlar. Kentteki çeşitliliğin en iyi anlaşılabileceği kamusal alanlar, birey ve toplum arasındaki ilişkinin desteklenerek sosyal dokunun şekillendiği kent meydanlarıdır. Bu çalışma meydanlardaki kullanıcı ihtiyaçlarının meydanın bulunduğu çevrenin sosyo-ekonomik yapısına göre belirlenmesi üzerine kurulmuştur. Yapılan literatür araştırmasında meydanla ilgili çalışmaların çoğunlukla merkezi kent meydanları üzerine yapıldığı ve alt kademe meydanların incelenmediği görülmüştür. Alt kademe meydanların kent merkezindeki meydanlara göre daha tanımlı bir kullanıcı grubuna hitap etmesinin getirdiği kullanıcıların beklentilerini daha kolay analiz etme ve karşılama avantajına rağmen bulunduğu çevreyi yansıtmayan şekilde tasarlanması temel problem olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla toplumsal yapının etkilerini belirlemek için karma bir kitleye hizmet eden merkezi meydanlardan ziyade, baskın bir sosyal yapıyı yansıtan alt kademe meydanları analiz etmek çalışma amacına uygun bulunmuştur. Meydanın bulunduğu çevrede yaşayanların sosyo-ekonomik özelliklerini tespit etmek meydan kullanıcılarını ve kullanıcı ihtiyaçlarını belirlemek açısından önemlidir. Araştırmanın amacı, kullanıcıların meydanla ilişkisinin hangi dinamiklere dayandığını analiz etmek ve fiziksel çevre kurgusunu insanı da dahil ederek incelemektir. Örneklem alanı olarak sosyal yapının göç ve gelir nedeniyle belirgin biçimde farklılaştığı görülen Bursa ili seçilmiştir. Çoğunlukla bulunduğu mahalle ile ilişkili ve yerel özelliklere sahip alt kademe meydanların, mekansal ve sosyal çevre özelliklerine göre belirlenen bir takım aşamalardan geçmesi sonucunda Mütareke Meydanı, Adalet Meydanı ve Yunusemre Meydanı olmak üzere üç farklı meydan seçilmiştir. Kent meydanları kadar heterojen olmayan sosyal yapıya ve yakın fiziksel özelliklere sahip bu meydanlar düşük-orta-yüksek sosyo-ekonomik grupları temsil etmektedir. Seçilen alt kademe meydanlarını fiziksel, sosyal ve idari yapı özelliklerine göre incelemek üzere saha analizleri, kullanıcı anketleri, muhtar mülakatları ve belediye mülakatları yöntemleri uygulanmıştır. Anket soruşturması her meydan için rastgele 30 kullanıcı ile gerçekleştirilmiştir. Analizler sonucunda her meydan için tespit edilen bulgular fiziksel, sosyal ve idari boyutlara göre karşılaştırılmıştır. Kullanıcı anketleri; çapraz sorgulamalar, kategorik değişkenlerin gruplanması ve faktör analizi ile değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar diğer araştırma yöntemleri olan fiziksel çevre analizleri ve kurum mülakatları ile yorumlanmıştır. Değerlendirme sonucunda meydanların hizmet ettiği mahallelerdeki sosyo-ekonomik farklılaşmanın kullanıcıların meydanı kullanma tercihleri, meydanın mekansal tasarımı ve idarenin sağladığı hizmetler üzerindeki etkisini ölçen üç ayrı hipotez test edilmiştir ve araştırmanın hipotezi desteklediği belirlenmiştir. Tez çalışması beş bölümden oluşmaktadır ve tüm bölümler fiziksel yapı-sosyal yapı-idari yapı omurgası üzerine kurgulanmıştır. Giriş bölümünde araştırmanın kurgulanmasından önce bilinmesi gereken temel kavramlar olan kamusal alan, mekan ve toplum kavramları irdelenmiştir. Kamusal alan kavramı farklı disiplinlerdeki ve dönemlerdeki tanımı, tarihsel süreci, mimarlık ve şehircilikteki önemi, kamusallık derecesi kıstasları, kent içindeki rolleri, kamusal yaşamı şekillendiren faktörler ve başarılı kamusal alan özellikleri ile incelenmiştir. Kamusal alanın erişilebilir olması ve insanlarla bağ kuracak niteliklere sahip olması temel yaklaşımlardır. Mekan kavramı çeşitli tanımlar, mekanın rolleri ve kentsel mekan kavramı şeklinde ifade edilmiştir. Toplum kavramı ise bazı önemli kuramcıların tanımları ile açıklanmıştır ve insanları bir araya getiren ortak kültür ve değerler üzerinde durulmuştur. Temel kavramların birlikte değerlendirilmesi ile başarılı tasarımların ortaya konması için farklı disiplinlerin beraber çalışarak kamusal alanın tüm rollerini eksiksiz yerine getirmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu noktada kamusal alanın mekan olabilmesi için toplumla bağ kurması önemsenmektedir. İkinci bölümde çalışmanın yöntemini oluşturmaya yönelik literatür araştırması kent meydanları kapsamında açıklanmıştır. Kent için önemli kamusal alanlardan biri olan meydanın tanımlarından, tarihteki yerinden ve ülkemizdeki meydan kültürü eksikliğinden bahsedilmiştir. Meydanların boyuta, kullanıma, mimari forma, konuma vb. özelliklere göre sınıflandırdığını ancak çoğunlukla işlevine ve biçimine göre sınıflandırıldığı belirlenmiştir. Meydanların fiziksel yapısı mekanın formu, tasarım özellikleri, çevresindeki yapılar ile ilişkisi, çevreleyen yapıların özellikleri ve mekanın kapasitesi ile açıklanmıştır. Meydanın toplumu bir araya getirme, sosyal yaşama katkı sağlama, toplumun kültürünü yansıtma ve faliyetlere ev sahipliği yapma durumu sosyal yapı özellikleri olarak ifade edilmiştir. Meydan-sosyal yapı-kullanım ilişkisi ile yapılan detaylı değerlendirme sonucu bireylerin topluma dahil olabileceği fırsatı yaratan kent meydanlarının önemi vurgulanmıştır. Bu noktada yere bağlılık kavramı ön plana çıkmıştır ve mekanla kurulan bağın yoğun olduğu birimler olan mahalle özellikleri incelenmiştir. Meydan yönetimi ise kentsel politikalar içinde meydanın rolü ve yöneticiler için meydanın ne ifade ettiği şeklinde açıklanmıştır. Tasarım ve uygulama sürecinde karar verici olan kamu otoritelerin rolü önemlidir. Birçok alanda kullanılan kalite kavramı mekanın başarısını ölçmek için meydanlar özelinde tanımlanmıştır. Meydanın kalitesi, mekanın fiziksel ve psikolojik ihtiyaçlara aynı anda yanıt verebilme kapasitesi ile ilişkilidir ve meydanın kullanımını arttırmaktadır. Kalite üzerine birçok kuramcının çalışmasında kriterler başarılı mekan, çevresel kalite, tasarım prensipleri, başarılı meydanlar, mekansal kalite ve kamusal alan kalitesi başlıklarıyla tanımlanmıştır. Temel ilkelere bakıldığında çevredeki fonksiyon çeşitliliği, erişilebilirlik, görsel estetik, kent mobilyaları tasarımı, konfor, aktivite çeşitliliği, güvenlik ve bakım çalışmaları kent meydanlarındaki kaliteyi belirleyen önemli parametreler olarak tespit edilmiştir. Meydan-kullanıcı ilişkisi insan-mekan ilişkisi, insan ihtiyaçları ve aktiviteler ile incelenmiştir. İnsan ihtiyaçları sonucu oluşan davranışlarla mekan arasında karşılıklı bir etkileşim söz konusudur. Literatürde ihtiyaçların tüm insanları genelleyerek tanımlandığı görülmüştür. Üçüncü bölüm literatür araştırmasından edinilen bilgiler ışığında hipoteze ve örneklem alanlarına uygun parametrelerin belirlenmesi ve yöntemin oluşturulması ile ilgilidir. Ayrıca sosyo-ekonomik sınıflandırma ile örneklem alanlarının belirlenme aşamaları detaylı şekilde bu bölümde açıklanmaktadır. Meydanların fiziksel yapısı fiziksel özellik, estetik özellik, erişilebilirlik, kullanım ve işlevsellik özelliklerine yönelik 48 parametre ile incelenmiştir. Meydanların sosyal yapı ile ilişkisi mahalle özellikleri, meydan tanımı ve meydan kullanımı ile ilgili 46 parametre incelenmiştir. İdari yapının meydanla ilişkisi ise meydan tanımı, meydan yönetimi ve katılımcılık özellikleri ile 17 parametreden yararlanılarak değerlendirilmiştir. Belirlenen parametreler fiziksel çevre analizleri, kullanıcı anketleri, belediye mülakatı ve muhtar mülakatı ile ölçülmüştür. Fiziksel çevre analizleri belirlenen alt bölgelere yönelik gözlem verileri ile ve haftanın üç farklı günününde yapılan kullanıcı sayımları ile gerçekleştirilmişir. Kullanıcı anketleri her meydanda eşit olmak üzere toplamda 90 katılımcı ile rastgele olarak yapılmıştır. Anket ve mülakat soruları fiziksel, sosyal ve idari yapının ölçülmesi için belirlenen parametreleri içerecek şekilde oluşturulmuştur. Dördüncü bölüm araştırma bulgularındna oluşmaktadır. Bursa ili hakkında bilgiler verildikten sonra seçilen alt kademe meydanların bulundukları mahalle içindeki konumları ve yürüme mesafesinin meydanın erişimine ve kullanımına etkisi değerlendirilmiştir. Devamında meydanlara dair ön araştırma bilgileri yorumlandıktan sonra sosyo-ekonomik yapısıyla farklı grupları temsil eden Mütareke Meydanı, Adalet Meydanı ve Yunusemre Meydanı'na dair fiziksel çevre analizleri, kullanıcı anketleri ve kurum mülakatları sonucu elde edilen bulgular belirtilmiştir. Meydan değerlendirmelerinde saha analizlerinde gözlemlendiği kadarıyla meydanın genel fiziksel yapısı tanımlanmış ve fiziksel konfora dair belirlenen problemler açıklanmıştır. Kullanıcı anketlerinde katılımcıların kişisel bilgileri ve meydan kullanımı arasındaki ilişki ki-kare testine dayandırılarak çapraz sorgular ile incelenmiştir. Belirlenen ilişkiler saha analizleri ve kurum mülakatlarıyla birlikte irdelenmiştir. Bölüm sonucunda meydanların bulunduğu çevrenin özelliklerinin mekana olan etkisini ölçmek için üç farklı sosyo-ekonomik yapıdaki meydan karşılaştırılmıştır. Karşılaştırma yöntemi olarak faktör analizi ve değişkenlerin ortalama puanları analizinin detayları açıklanmıştır. Faktör analizi sonucu altı faktör grubu elde edilmiştir ve veri setini %57, 97 oranında açıklamaktadır. Kategorik değişkenlerin analizi için anket yanıtları beşli ölçeğe uygun şekilde kodlanmıştır. Yapılan analizlerin sonuçları fiziksel organizasyon, toplumsal yapı ve idari yapı başlıkları altında ayrı ayrı değerlendirilmiştir ve mülakatlarla birlikte yorumlanmıştır. Beşinci bölümde ise farklı sosyo-ekonomik seviyedeki meydanların karşılaştırılmasından elde edilen sonuçlar ve genel değerlendirmeler açıklanmıştır. Uygulanan yöntem sonuçlarının belirlenen hipotezler ile paralellik gösterdiği tespit edilmiştir. Özetle sosyo-ekonomik seviyesi düşük olan toplumlar bir araya gelmek ve sosyalleşmek için meydanlara ihtiyaç duymasına rağmen idare tarafından yeterince desteklenmediği ortaya çıkmıştır. Çalışmadan elde edilen sonuçla meydanları tasarlayan aktörlere kılavuz olarak daha nitelikli meydanların üretilmesine katkı sağlaması hedeflenmiştir.