Systematization for harmonic practices in selpe technique

Bu çalışmada; geleneksel ve modern Şelpe tekniği ile ortaya konulan müziğin müziksel dokusunu tanımlamak ve Şelpe tekniğinin kullanıldığı Saz/Bağlama'nın çoksesli müzik üretimlerini analiz etmek üzere, dikey müzik dokularını ve bu dokuyu oluşturan akor gibi yapıların sap üzerinde el pozisyonlamasını gösteren bir sistem sunmak amaçlanmıştır. Temelde herhangi bir tür akorun ve onun sap üzerinde el pozisyonlamasını göstermek üzere oluşturulan bu sistematizasyonda matematikte kullanılan matris kodlaması kullanılmıştır. Oluşturulan sistem, analiz, aranje ve kompozisyon çalışmaları, notasyonlar, figür ve tablolar gibi birçok örneklemle detaylı bir şekilde sunulmuş ve sistematizasyon tüm yapısı ile ortaya konulmuştur. Özellikle de, oluşturulan bu sistematizasyonun çok amaçlı bir şekilde kullanılabilirliği birçok analiz, kompozisyon ve eşlikleme örnekleri ile sergilenerek vurgulanmıştır. Saz/Bağlama'nın mızrapsız icra tekniği, geçmişşi yüzyıllar öncesine dayanan, Orta Asya ve Orta Doğu'daki birçok konar-göçer toplulukların kültürlerinde bulunan Saz/Bağlama ya da kopuz, dutar, dombra gibi onun yakın türevi olan çalgılarda icra edilen, Saz/Bağlama'nın çok köklü bir icra geleneğinin ürünüdür. Fakat Saz/Bağlama'nın mızraplı icra geleneğinin 19. ve daha ziyade 20. yüzyılda Anadolu'da yaygınlaşmasıyla mızrapsız icra geleneği yakın geçmişşe kadar unutulmaya yüz tutmuştur. Bununla birlikte, Türkiye'de yaşanan yaygın şehirleşme etkisiyle, mızrapsız icra geleneğini sürdüren yerel Saz/Bağlama sanatçıları şehirlerde bu geleneği sürdürmüşler ve daha çok radyo yayınları vasıtasıyla bu icra geleneğini yaşatmaya devam etmişlerdir. Kent müzik kültürü içerisinden gelen Saz/Bağlama sanatçıları geleneksel muzrapsız icra tekniğini radyo yayınları yoluyla veyahut yerel sanatçılarla birebir çalışarak yeniden keşfetmiş ve öğrenmişlerdir. Özellikle, 1980 ve 1990'lı yıllarda ulusal ve uluslararası müzik camiasında geniş dinleyici kitlelerine sahip Saz/Bağlama sanatçıları artık bu süreçte ulusal ve uluslararası düzeyde 'Şelpe' olarak adlandırılmaya başlanan yeni mızrapsız icra tekniklerini geliştirerek klasik/flamenko gitar, dutar ve dombra gibi mızrapsız icra edilen diğer çalgıların performans tekniklerini Saz/Bağlama'ya adapte etmiş, kendi müzik stilleri içerisinde yaratımlarını ortaya koymuş ve bu yeniden üretilen geleneksel mirası dünya çapında bir ölçüde popüler hale getirmişlerdir. Modern Şelpe tekniği ve bu icra tekniği ile üretilen müzik temelde Saz/Bağlama'nın iki icra geleneğine dayanmaktadır. Bunlardan ilki batı Anadolu Şelpe ekolüdür. Bu ekol Teke yöresi konargöçer yörüklerine ait üçtelli'nin mızrapsız icra geleneğini temel alır. Bir diğeri de, Alevi dinsel müzik geleneğine ve doğu Anadolu Türkmen topluluklarının mızrapsız Saz/Bağlama icra geleneğine dayanan doğu Anadolu Şelpe ekolü olarak tanımlanabilir. Bu her iki ekolde de Saz/Bağlama'nın mızrapsız icra tekniklerinde var olan geleneksel çoksesli yapı, Saz/Bağlama'nın mızrapsız icra tekniği ile ortaya konulan müzikte önemli bir yer teşkil eder. Anadolu'nun birçok geleneksel müzik türü ve bununla birlikte klasik Türk müziği tek sesli bir müziksel dokuya sahiptir. Türkiye'de kentsel müziklerde Batı sanat müziğinin çoksesli müzik geleneği, Cumhuriyet'in müzik politikaları kapsamındaki modernleşme hareketlerinin etkisiyle önemli bir yer teşkil etmiştir. Aynı doğrultuda, Saz/Bağlama'nın mızrapsız çalım geleneğinden kaynaklanan kendine özgü çokseslilik dokusu kentlerde yaşayan birçok müzisyenin ve araştırmacının dikkatini çekmiştir. 1990lar ve 2000ler boyunca Şelpe tekniğinin modernleşme ve kültürel olarak yeniden yaratım sürecindeki en temel göstergelerden birisi Şelpe'nin geleneksel çoksesli dokusu ile Batı sanat müziği armoni uygulamalarını sentezleyerek oluşturulacak yeni çoksesli bir müziksel dokunun ortaya konulmasıdır. Bu doğrultuda şehirlerdeki Saz/Bağlama üstatları tarafından modern Şelpe tekniği kullanılarak birçok düzenleme ve beste üretilmiş ve konserlerde icra edilmiştir. Bu yenilikçi çalışmalar kapsamında birçok beste ve düzenleme üretilmiş, Şelpe'nin yeni notasyon sistemleri ve transkripsiyon işaretleri ortaya konulmuş ve birkaç çok önemli metot Şelpe eğitiminde kullanılmak üzere yazılmıştır. Bununla birlikte, Şelpe tekniği ile oluşturulan müziklerin çoksesli müziksel dokusu üzerine sistematik bir anlayışla gerçekleştirilen ve bu doku karakteri ile ortaya konulacak düzenleme ve bestelerin üretilme stratejilerini içeren analitik çalışmaların, diğer çalışmalara kıyasla, yeterli düzeyde olmadığı fark edilmiştir. Bu bağlamda; Şelpe tekniğinin alt teknikleri olan Pençe, Tel Çekme ve Parmak Vurma teknikleri ile üretilen çoksesli dokunun tüm kalıplarını tanımlayan bir sistem bu çalışma ile birlikte sunulacaktır. Bu sistem Şelpe tekniği ile ortaya konan müziklerin dokusal analizlerini ortaya koyan, düzenleme ve bestelemede bir rehber olarak kullanılabilen ve Şelpe tekniği icracıları için eşliklemelerde ve doğaçlama icralarda kullanılabilecek pratik bir araç olabilen çok amaçlı yönleri ile birlikte ortaya konulacaktır. Özellikle tonal armoni uygulamalarında var olan her tür akorun ve bu akorların sap üzerindeki her alt teknik için el pozisyonlamalarının tanımlanması bu sistemin en temel hedeflerinden birisidir. Tezin giriş bölümünde bu çalışmanın amaçları ve sistematizasyonun ortaya konulmasından önceki izlenen araştırma yöntemleri sunulacaktır. Ayrıca, bu çalışma modernizasyon, Batılılaşma, müziksel değişim, müziksel uyanış, halk müziği/sanat müziği/popüler müziği kavramları gibi bazı etnomüzikolojik yaklaşımlarla birlikte sunulacaktır. İkinci bölümde Saz/Bağlama'nın mızrapsız çalım teknikleri ve geleneği, tarihsel arka geçmişşi, bazı etimolojik tanımlamalar ve Şelpe'nin alt tekniklerinin fonksiyonel tanımları yer alacaktır. Şelpe tekniğinin modernleşme süreci, yaşanılan değişimler, Şelpe tekniği üzerine kayda değer çalışmalar gerçekleştiren müzisyenler ve onların bazı önemli bireysel çalışmaları ayrıca bu bölümde sunulacaktır. Üçüncü bölümde ise bu çalışma kapsamında önerilen sistematizasyonun tüm teknik tanımlamaları ve detayları sunulacaktır. Öncelikle, geleneksel ve modern Şelpe tekniği ile icra edilmiş müziklerin armoni yapıları, çokseslilik özellikleri ve müziksel dokuları çeşitli örneklemelerle analiz edilmiştir. Daha sonrasında, Matris sistemi olarak adlandırılan bu yeni sistematizasyona ait geliştirilen yeni kavramlar, kurallar ve sınırlılıklar sunulmuştur. Matris sistemi iki farklı yapı halinde sunulmuştur. Birincisi, Matris sisteminin çalgının sapı üzerinde sadece tek elin pozisyonlamalar için kullanıldığı Pençe ve Tel Çekme alt teknikleri ile nasıl uygulandığını gösteren yapıdır. Bu kapsamda tek elin sap üzerinde pozisyonlamaları için kullanılan Matris sembol yapısı çeşitli örneklemlerle birlikte sunulmuştur. Nihayetinde tüm akorlar için tek elin sap üzerindeki tüm pozisyonlamaları bir çizelge halinde haritalandırılarak verilmiştir. Matris sisteminin ikinci diğer yapısall özelliği ise her iki elinde sap üzerinde pozisyonlamalar için kullanıldığı Parmak Vurma alt tekniğinin Matris sistemi ile birlikte nasıl uygulandığının gösterimidir. 'Bağlayıcı değer' ve 'akorların kombinasyonu' gibi yeni öne sürülen kavramlar bu kapsamda açık bir şekilde tanımlanmıştır. Matris sisteminin bu ikinci tür yapısall özelliği ortaya konulan sistematizasyon için büyük bir önem arz etmektedir. Parmak Vurma alt tekniği iki elin sap üzerinde aynı anda kullanılarak icra edildiği çoksesli yapıların oluşturulması doğrultusunda tekniğin doğasında var olan kompleks bir yapısall özelliğe sahiptir. Bu sebeple, Parmak Vurma alt tekniği ile icra edilen tüm armonik uygulamaları göstermek üzere sunulan sistematizasyonun bu kompleks yapısall özelliği anlaşılır bir şekilde ve icralarda pratik olarak kullanılabilir bir şekilde sunması büyük önem arz etmektedir. İki elin sap üzerindeki pozisyonlamalarda Matris sistemi ile nasıl kullanıldığını gösteren bu yapı çeşitli örneklemeler ile sunulmakla birlikte, tüm akorlar için sap üzerindeki bütün iki el pozisyonlamaları bir çizelge halinde haritalandırılarak bu çalışmanın ekinde sunulmuştur. Ayrıca, Parmak Vurma alt tekniğinin sahip olduğu çok yönlü ve geniş müziksel icra kapasitesi sebebiyle, Matris sistemi ile ortaya konulan kurallar ve sınırlılıkların ötesinde Parmak Vurma alt tekniği ile oluşturulan tüm armonik uygulamalar istisnai durumlar başlığı altında sunulmuştur. Matris sisteminin Şelpe tekniği ile çalışma prensiplerinin anlatıldığı bölümlerin ardından bu sistem, dört farklı örnek Şelpe düzenlemesi üzerinden sistemin çok amaçlı kullanım yöntemlerini sergilemek üzere örneklendirilmiştir. Matris sisteminin birinci örnek uygulamalarında sistemin Şelpe tekniği kullanılarak oluşturulan akor eşliklemelerinde nasıl kullanıldığı gösterilmiştir. Örneklemlerde Hammamizade İsmail Dede Efendi'nin (1778-1846) 'Gülnihal' isimli bestesi ve Henry Purcell'in (1659-1695) operası Dido & Aeneas'den 'When I am Laid in Earth' ağıt bölümü üzerine yapılan Şelpe düzenlemeleri kullanılmıştır. Her iki eser de bu çalışma kapsamında kullanılmak üzere tarafımdan düzenlenmiştir. Matris sisteminin ikinci örnek uygulamaları Matris sistemi ile gerçekleştirilen analiz örneklerini içermektedir. Bu örnekler ile Şelpe tekniği ile oluşturulan çoksesli müzik dokularını Matris sistemi ile tanımlamak ve analiz etmek hedeflenmiştir. Bu kapsamda Erol Parlak'ın bir Azeri halk ezgisi 'Naz Barı' üzerine gerçekleştirdiği Şelpe düzenlemesi ve bu çalışma kapsamında Şelpe düzenlemesini yaptığım 'Mandıra' eseri örneklemlerde kullanılmıştır. Tüm düzenlemeler ve Matris sistemi ile ortaya konulan analizler detaylı bir şekilde açıklanmış ve bu çalışmanın ekine yerleştirilmiştir. Sonuç bölümünde ise, bu çalışma kapsamında oluşturulan tüm veriler değerlendirilerek devamında gerçekleştirilebilecek çalışmalar hakkında bazı öneriler sunulmuştur.