An integrated urban regeneration approach for historic city centers: Tire and Melaka cases

Tarihi kent merkezleri, bir toplumun ortak hafızası, günlük buluşma noktaları ve geçmişşin vücut bulduğu sahneler olarak görev yapan yerlerdir. Bu sebeple, elle tutulabilir varlıklarından dolayı şehir kimliğinde ve kent karakterinde yadsınamaz bir rolleri vardır. Şehir için bir aidiyet ve bağlılık hissi yaratırlar. Şehirler de, özgün kimliklerini, yaşamakta olan bu tarihi kent merkezleri ve kültürel mirasları sayesinde koruyabilmektedirler. Ne var ki, endüstriyel devrim ile 1. ve 2. Dünya Savaşlarından sonar şehirler çok hızlı bir şekilde gelişmeye başladı. Yeni iş imkanları ve ekonomik sebepler insanların kırsal bölgelerden şehirlere göç etmesine sebep oldu. Artan nüfus ve talepten dolayı, özellikle de şehir merkezlerinde fiyatlar ve kiralar hızla yükseldi. Şehir merkezleri aynı zamanda ticari merkezler de olduğundan şehirlerin en değerli sayılabilecek alanlarındandılar. Kiraların ve fiyatların artması sonucunda, kullanıcılar ticari merkezleri terk ederek dükkanlarını ve konutlarını bırakıp gitmeye başladılar. Böylece, eski kent merkezleri boşalıp çöküntü alanlarına dönüşürken yeni kent merkezleri ortaya çıkmış oldu. Tarihi kent merkezleri yarı hayalet mekanlara dönüşürken tarihi binalar zarar görmeye başladı. Bugün ki duruma bakıldığında, kentsel kimliğin ve karakterin önemli bileşenleri olmalarından dolayı tarihi kent merkezlerinde kapsamlı bir kentsel dönüşüm ve koruma kesinlikle gerekmektedir. UNESCO, kültürel miras ve tarihi koruma konusunda, dünyaca Kabul gören bir kuruluştur. Bu kuruluşun katı yönetmelikleri ve köklü bir teşkilatı vardır. Bu tez çalışmasında, UNESCO'nun evrensel değer kavramı ve kültürel miras listesinin seçim süreci detaylı bir şekilde anlatılmaktadır. Kültürel miras listesine girmenin tarihi kentsel mekanlar için hem avantajları hem de dezavantajları mevcuttur. Dünyaca tanınma, farkındalık yaratma ve finansal kaynaklara daha kolay erişim gibi avantajların yanında turist akını ve iş imkanlarına bağlı olarak daha da artan göç bazen bu tip tarihi kent merkezleri için kimlik kaybına yol açabilmektedir. Bu sebeple, bu tez çalışması yer oluşturma prensipleri ile UNESCO'nun kültürel miras listesine girebilmek için koyduğu kriterleri birleştirerek bütünleşik bir tarihi koruma yaklaşımının mümkün olup olmadığını araştırmaktadır. Yer oluşturma, şehir planlaması çalışmalarında yükselmekte olan bir kavramdır ve çalışan, kullanıcıları tarafından kabul edilen kentsel mekanlarla insanlar için tasarlanmış şehirler önerir. Yer oluşturma, birkaç boyutu dikkate alarak kentsel mekanı yere dönüştürür. Projects for Public Spaces kuruluşu, bugüne kadar gerçekleştiridiği projelerden ve deneyimlerinden aldığı dersler sonucu yer oluşturma prensiplerini belirlemiştir. Bu prensipleri, bir şehrin veya kentsel mekanın özgün durumuna göre uyumlandırmak, yaşayan kentsel yerler oluşturmak için nihai bir yöntem oluşturabilir. Bu bağlamda, tarihi kent merkezleri aynı zamanda hem korunmuş hem de canlandırılmış olacak ve böylece geçmişşle gelecek arasında gerçek bir köprü oluşturabilecektir. Kültürel miras yapılarının ve tarihi kent merkezlerinin sadece fiziksel olarak korunması ve iyileştirilmesi yeterli olmamaktadır çünkü günlük hayatın bir parçası olmaları gerekmektedir. Bir örnek olarak Malezya'nın küçük bir şehri olan Melaka bu amaçla incelenmiştir. Bu şehrin oldukça uzun ve birçok medeniyete ev sahipliği yapmış zengin bir tarihi bulunmaktadır. Günümüzde, Asya'nın hala ayakta duran en eski tarihi kent merkezlerinden birine ev sahipliği yapmaktadır. Melaka, bir zamanlar ticaretin kalbinde bulunmaktaydı ve politik olarak da önemli bir merkezdi. Fakat Singapur'un ve Kuala Lumpur'un artan önemi ile birlikte değerli bir kültürel mirasa sahip sessiz bir şehre dönüştü. 2008 yılında, oldukça karmaşık bir sürecin ardından dünya miras listesine girmeyi başaran Melaka bu durumun hem artılarını hem de eksilerini yaşamıştır. Tire ise İzmir'in küçük bir ilçesidir ve Melaka'ya birçok yönden benzemektedir. Tire de zamanında önemli bir başkent ve ticari merkezdi. Pek çok farklı medeniyetle birlikte binlerce yıllık bir tarihe sahip olan kentin, günümüzde hala ayakta duran bir kültürel mirası vardır. Ne var ki, Tire de önemini zaman içerisinde yitirmiş ve tarihi kent merkezinin bazı bölümleri çöküntü alanı haline gelmiştir. Kapsamlı bir kentsel korumaya ihtiyaç duyan değerli tarihi yapılar terk edilmiş ve kötü durumdadır. Bu tez çalışması, Melaka örneğinin dünya miras listesine grime yolundaki deneyimlerinden çıkarılan derslerin ışığında ve yer oluşturma prensipleriyle Tire için bazı önerilerde bulunmaktadır. Bu sayede Tire'nin tarihi kent merkezi, modern ihtiyaçlara ve trendlere cevap verebilirken hem korunabilecek hem de aynı zamanda canlandırılabilecektir.