Sinan Paşa'nın nesrinde ritmik unsurlar

Dilin bir araç olduğu anlayışıyla yazılmış eserlerin yerini güçlü bir şekilde koruduğu, Fatih Sultan Mehmet (1451-1481), II. Bayezid (1481-1512) ve Yavuz Sultan Selim (1512-1520) çağlarını içine alan XV. yüzyılın ikinci yarısıyla XVI. yüzyılın ilk yarısı, Anadolu Türkçesi'nin gelişme tarihinde bir ara dönem sayılır. Aşık Paşa-zade (öl.1484), Sinan Paşa (öl.1486), Tursun Bey (öl.1500), Neşri (öl.1520), Ahi (öl.1517), Kemal Paşa-zade (öl.1533), Lütfi Paşa (ö.1563) işte bunlara dönemin başarılı temsilcilerindendir. İlmi ve edebi kişiliği ile öne çıkarak, Tazarru'-name, Ma'arif-name ve Tezkiretü'l-Evliya adlı Türkçe eserleriyle Türk edebiyatı ve düşünce tarihi bakımından bir düz yazı ustası olduğunu kanıtlayan Sinan Paşa, kendi adıyla anılacak bir yazma ve anlatma tarzı meydana getirmiştir. Adeta bir şiir edebiyatı olarak kabul edilen klasik Türk edebiyatı alanında mensur bir eser üzerinde yapılan çalışmalar, metin neşriyle sınırlı kalmaktadır. Metin neşrinin sınırlı olmasının yanında metnin stilini belirlemede genel kabul görmüş ve kullanılagelen bir stil inceleme metodunun yetersizliği de araştırmacıları zora sokmaktadır. Belagat sahasındaki ezberciliğin bu alanda da sürdüğü, diğer bir deyişle verilen eserler üzerinden bir stil sistematiği çıkarmak yoluna gidilmediği görülmektedir. İşte eski ve yeni kaynaklarda Sinan Paşa'nın nesri için söylenenlerin birbirinin tekrarı mahiyetinde olmasının nedenleri bunlardır. Hemen belirtilmelidir ki bu çalışma da bir stil çalışması değildir; fakat bunun ortak stilden ziyade kişisel stile dair kapsamlı çıkarımların yapılmasını sağlayacak bir öncü adım niteliğinde olması amaçlanmıştır. Bu öncü adım ise Sinan Paşa'nın okuyanı ya da dinleyeni yakalayan, ritmik çerçevesiyle alakalıdır. Hoca Paşa'nın kendine özgü ritmik çerçeveyi ortaya çıkardığı eseri Tazarru'-name'dir. Dolayısıyla öncelikle tahlil edilmesi gereken eseri budur. Bu amaç doğrultusunda, insanoğlunun hayatında vazgeçilmez unsurlardan biri haline getirdiği ritmin Doğulu ve Batılı kaynaklarda nesir ve stil bağlamında nasıl ele alındığıyla ilgili uzun süreli bir araştırma yapılarak, Sayın Prof. Dr. Mertol Tulum'un 2014 tarihinde yayımladığı Tazarru'-name metninden hareketle bir ritmik tahlile girişilmiştir. Bu ritmik tahlil, 'ses yinelemeleri, vezin yinelemeleri, kelime yinelemeleri ve cümlede bakışım' ana başlıklarından oluşan bir şablon elde edilmesini sağlamıştır. Eski nesrin kurucusu Sinan Paşa'nın en küçük birim olan sesten başlayarak cümleye kadar çıkardığı ritmik yinelemelerle eserini ördüğü görülmüştür. Yani başta, ortada ve sonda ses uyumları olmak üzere toplam 51 ses tipi denkliği kurmuş, kökteş kıyasi masdarların ism-i fa'illeri ile ism-i mef'ullerini ve mimli masdarlar ile müştereklik gösteren kalıplarla oluşan kalıpça ses denkliklerini de kullanmış, aynı işlevdeki Arapça, Farsça, Türkçe her türlü ek ve bağlam tekrarından doğan gramer uyumlarından faydalanmış, yalnızca kelime vezinleriyle sağlanan uyumların yanı sıra toplam 10 farklı şekilde kelime yinelemesine yer vermiş ve son olarak isim ve fiil cümlelerinin meydana getirdiği toplam 224 ayrı cümle tipi ile Türk diline edebi bir yazı dili niteliği kazandırarak, dilimizin söz dizimi yetkinliğinin sınırlarını tanımamız, bu alandaki zenginlik ve erginliğini anlamamız için adeta bir anayasa oluşturmuştur.