Mecami'ül Edeb'in şiirde ahenk kavramı açısından incelenmesi

GİRİŞ - Biz de Arapça uzun yıllar ilim dili olarak rağbet görmüştür. Bu sebepten 19. Asır belagat kitaplarında özellikle Arapça'nın hemen ardından Farsça'nın etkisi büyük ölçüde dikkatleri çeker. Bununla birlikte bu yüzyılda Batıyla resmi anlamda temasların başlaması, eğitim sistemindeki batılı manada gelişen değişiklikler belagat kitaplarına da etki etmiştir. Batıdaki rhetorique sistemi edebiyatımızda yerini bulmaya başlamıştır. Re- caizade Mahmud Ekrem'in Talim-i Edebiyat adlı eseriyle bizdeki Batılı edebiyat anlayışı sistemleştirilmiş olur. Mebani'l - İnşa'da Batı Edebiyatı rhetorique'i adeta Türkçe'ye adapte edilmiştir. Mecamiü'l - Edeb eskiye sıkıca bağlı kalmakla birlikte Batıyı da benimsediğini örnekleriyle aksettiren bir kitaptır. I. BÖLÜM - İstilahat-ı Edebiyye'de nazım ve nesir için öncelikle beliğ olması gerektiği fikri esastır. Şiiri edebiyatın en güzel parçası olarak gören Muallim Naci her manzum sözün şiir olamayacağını belirtir. Şiir mutlaka manzum olacaktır, görüşü söz konusu değildir. Şiir hem manzum hem de mensur olabilip derken tabiat itibariyle manzum şiire daha fazla meyledildiğini belirtir. Bunun sebebi nazımdaki ahenktir. Kafiye ise bu hususta cazibeyi artıran unsurdur. Sözün varoluşundan beri şiirin de var olduğu görüşündedir. Cevdet Paşa'nın Belagat-ı Osmaniyye'sinde şiir, hayallerden oluşmuş bir terkib olarak görülür. Şiirin nazım ve nesir olabileceğini fakat Arapların vezinli ve kafiyeli söz dışında kümuhayyel olsa bile nesir saydıklarını söyler. Bu tip nesirlerde ise bedii sanatların varlığına değinir. Mecamiü'l - Edeb 'de birçok hususta Muallim Naci'nin fikirlerine riayet edilmiştir. A. Cevdet Paşa'nın eserine de sık sık atıflarda bulunarak fikir birliği bildirilmiştir. Mehmed Rifat'in nesirde, nazımda ve şiirde doldurma sözlere karşı olduğu görülür. Kötü, laubali sözlere, kaba, soğuk tabirlere, alışılmışın dışındaki sözlere edebiyatta yer verilmemesinden yanadır. Sözün akıcı olması, telaffuza dikkat edilmesi maksadın açık ve düzgün ifade edilmesini belirtmesi yanında boşuna tekrarların güzellikle yapılması durumunda ahengi sağlayabileceğini söyler. M. Rifat, şiiri hayal gücüyle yazılan vezinli ve kafiyeli sözden ibaret görür. Şiirin bir takım tabii doğuşları açığa çıkaran, hisleri tahrik eden sözlerden husüsi bir zevk meydana getireceğini söyler. Ona göre nesirle de hisler tahrik edilebilir; ancak şiir vezinli ve kafiyeli olmalıdır. Nesirle nazmı burada ayırır. II. BÖLÜM - Bu bölüm, sadece Mecamiü'l - Edeb'le ilgilidir. Ahenk bahsi etraflıca ele alınır. Ahenk, üslubun esası olarak belirtilir. Sözlerin dizilmesinden ortaya çıkan bu işitme zevki aheng-i müfred, aheng-i kelami ve aheng-i tasviriyye olmak üzere üç kısımda incelenir. Vezin bahsinde 'aruz'a büyük ölçüde yer verir. Bir kelamın manzum olup olmadığını tamamıyla bildiren ilme, aruz der. Arapların kullandıkları aruzun Türkçe'ye tamamen uymaması, uysa bile güzel olmaması sebebiyle on dört bahrin alındığını bildirerek bunlarla ilgili örnekler verir. Ona göre kafiye, aynı cinsten, tekrar edilen harflerin, hareket ve dur günlükte beraber olması ve farklılaşmasıdır. Mürekkeb ve mücerred olmak üzere aslında iki çeşit kafiyenin olduğunu belirtir ve örneklerle açıklar. Bazı mühim kafiyeleri cinslerine göre ayırır ve örnekler verir. Revi harfinden sonra tekrar eden zamir, edat veya bir kelimeye değişik adlar verir. Eğer tekrar eden kelime ise ona redif der. 'Vasi u şaygan', tekrar eden zamir veya edat; kafiye olan kelimeden önce aynen tekrar eden kelime ise 'hicab'dır. Itnab, cinas ve seci bahislerini, armoni kısmına almayı uygun bulduk. Ayrıca armoni ve armoniyi sağlayan asonans, alliterasyondan bahsedilmemiştir. III. BÖLÜM - Giriş, I. ve II. bölümde ifade edilenlerin kısaca değerlendirilmesi yapılmıştır.