Yeniden önce eskiden sonra perdedeki İstanbul

Kenti oluşturan iki katman vardır. Bunların ilki fiziksel, maddesel gerçekliği, diğeri ise kentin hikayelerinin toplamı olan kurgusal karşıtıdır.' Modern zamanlardan beri kentin kurgusal katmanına en büyük katkıyı kuşkusuz ki sinema sanatı yapmaktadır. Kent ve sinema hareketlilik, görsel ve duyumsal hisler açısından birbirine benzer. Sinema tıpkı kent gibi hem fiziksel mekanın hem de hikayelerin bütünüdür. Sinemada kent, söylemler ve görseller ile temsil edilir. Görselliğin üzerine giydirilen anlatılar ile bütüncül bir kent temsili ortaya koyar. Bu nedenle kentin, zaman mekan düzleminde çok boyutlu temsilinde sinema en güçlü araçtır. Sinema ve kent arasındaki bağı Türk filmlerinde en çok İstanbul ile hissederiz. İstanbul, film sektöründe hem yapımlara mekan açarken, hem de anlamın üretip tüketildiği yer olur. Sinema perdesine yansıyan kent mekanının görsel ve sözlü aktarımları seyircide bütüncül bir kent algısı oluşturur. Filmlerde anlatılan yaşantılar örneğin Ataköy'de lüks bir apartman dairesinde veya Beyoğlu'nda bir hayat kadının evinde geçse de; genellikle semte vurgu yapılmaz ve İstanbul için bütüncül bir hafıza yaratımına hizmet eder. Kent temsilleri ile perdeden seyirciye doğru gerçekleşen fiziksel çevreye dair aktarımlar, toplumsal bellekte İstanbul algısının parçalarını oluşturur. Kent hafızada sıklıkla birbirine dönüşen cennet ve cehennem algısını çokça sinemaya borçludur. İstanbul için ortak algı, 1960'ların Yeşilçam sinemasında 'taşı toprağı altın şehir' olurken, 1990 sonrasında yerini sıklıkla hapishane şehir metaforuna bırakır. Yeniden önce eskiden sonra, İstanbul kentsel mekanı sinemada nasıl temsil buldu? tezin temel araştıma sorusudur. Bu soruda 'yeniden önce eskiden sonra' araştırmanın zaman aralığını İstanbul kentsel mekanı, coğrafi çerçevesini ve bu coğrafyayı hangi açıdan ele alacağını; sinema ise aracını belirler. Çalışmada 'yeniden önce eskiden sonra' İstanbul'unun kentsel mekanına dair olgu ve kavramlarının sinema perdesindeki yansımasının analiz edilmesi amaçlanır. 2010 sonrasında popüler olan 'yeni Türkiye' kavramı akıllara 'eskisi nedir?' sorusunu getirir. 'Eskisinin nerede bitip yenisinin nerede başladığına' dair bilinmezlik araştıma sorusunun zamansal boyutunu belirler. 1990'ların ikinci yarısında uzaklaşılan 'eski'den, 2000'lerin ortalarında ancak varılan 'yeni'ye geçen yaklaşık 10 yıllık zaman dilimi tezde 'yeniden önce eskiden sonra' olarak tanımlanır. Bu sınırları keskin olmayan dönem aralığı başta kişisel gözleme dayalı belirlense de literatür araştırmasında karşılığını bulur. Çalışma yeniden önce eskiden sonra olarak tanımladığı dönemin sınırlarının belirsizliğine rağmen karakteristik özellikler taşıdığını bu açıdan araştırmalarda belirli bir zaman aralığını nitelediğini literatür taraması ile ortaya koymayı amaçlar. Yeniden önce eskiden sonra olarak tanımlanan dönemde İstanbul kent mekanındaki değişim ve dönüşümlerin merkezinde metropolleşme olgusu vardır. Metropolleşme kentin fiziksel çevresinde; gecekonduların varoşlaşması, banliyöleşme ve gökdelenler olmak üzerre üç temel dönüşüm çevresinde anlamını kazanır. 'Çarpık' metropol hayatından kaçış ancak kentten kaçıldığında mümkün olur ve böylece banliyöleşme ivme kazanır. Kentli şehrin çeperlerine doğru kaçarken kent merkezleri boşalır, sokaklar tenhalaşır ve 'çöküntü alanları' oluşur. Bir yanda ekonomik kalkınma için yeni iş alanlarında cam kuleler yükselirken şehrin çeperlerinde de kapalı siteler, yüksek konut blokları inşa edilir. Yaklaşık olarak belirlenen dönem aralığının içerisinden kentsel aktarımı güçlü olduğu için analiz edilmek üzere 23 film belirlendi. Filmler izlenirken İstanbul kent peyzajına dair film kareleri kaydedildi. Kente dair söylemler dökümante edildi. Böylece İstanbul'a dair anlatı parçalarından hem sözlü hem görsel aktarımlar tespit edildi. Anlizlerde geliştirilmeye çalışılan yöntem, 'bir kent araştırmacısı filmler aracılığı ile kente dair nasıl veri alabilir?' sorusu temelinde şekillendi. Sonuçta da sinemanın kent çalışmları için kaynak olabilceği savunuldu ancak bir filme bakıp doğrudan kentin yapılı çevresi hakkında alacağımız verinin nesnelliği şüpheli görüldü. Bu nedenle dönemin içinden üretilen kentsel aktarımı olan yapıtlar bir bütün olarak ele alındı. İncelenen filmlerden kente dair kesişen söylem ve aktarımlar temelde dönemin atmosferini anlamada kaynak sağladığı tespit edildi. Filmlerdeki kente ait aktarımlar iki başlıkta incelendi. İlkinde filmin İstanbul'da geçtiğini göstermek için kullanılan görüntüler, ikincisinde filimin hikayesinin ana mekanı olan kentsel mekanlar ele alındı. İlki 'kent göstergeleri' olarak nitelendirildi. İkinci başlıkta filmin hikayesinin beraber örüldüğü kentsel mekanlar incelendi. Bu mekanlar anlatıya birincil katkı sağlayan ve mekanı hikayeden sildiğimizi düşündüğümüzde, anlatıda eksilmeye sebep olan kentsel aktarımlar olduğu için bunlar 'hikayedeki kentsel aktarımlar' olarak nitelendirildi. İki aktarım şeklinin de sinemada bir İstanbul temsili sunduğu açıktır. Bu durum hikayenin iki farklı biçimde değerlendirilmesi gerekliliği doğurdu. Birincisinde hikayenin destekleyicisi olan kentin pitoresk unsurları analiz edilirken, ikincisinde hikayenin özünde olan kent temsili araştırıldı. Her iki başlık için de incelenen 23 filmin tamamının olduğu ayrı birer çizegelge hazırlandı. Tezde 'kent göstergeleri' olarak nitelendirilen olgu İstanbul'u temsil için sinemanın yarttığı kolektif görsel belleği ifade eder. Filmin İstanbul'da geçmekte olduğunu bildiren görsel aktarım şeklleri olarak açıklanan kent göstergeleri tarihi simgesel yapılar, meydanlar, Boğaz ve Haliç gibi kentin coğrafi unsurları ile hikayeye daha çok fon oluşturma amacı taşır. Kahramanı İstanbul'a ilk geldiğinde veya filmlerin ilk dakikalarında kenti belirtmek için ardı ardına İstanbul'un bilindik yapılarının kullanıldığı tespit edildi. Şehre yeni ayak basan karakterler tanınırlığı yüksek yapıların, anıtların önünde karelenir. Bu görsellerin bazen İstanbul'un turist broşürlerindeki temsilleri gibi tarihi sembol yapılar olduğu bazense geniş caddeler, köprüler, meydanlar vb. gibi büyük kentlere özgü şehir unsurları olduğu gözlemlendi. Kent göstergeleri çoğunlukla; incelenen filmlerin zaman aralığı olan on iki yılda, tarihi sembol yapılarından metropolleşmiş kent morjolojisinin havadan görüntülerine doğru dönüşmüştür. Yeni Türk Sinemasında ekranda bildik İstanbul soluklaşmış ve ortaklaşa yeni bütüncül bir İstanbul temsili yaratılmıştır. İstanbul'un geçmişşten, incelenen dönem de dahil olmak üzere vazgeçilmez temsili, eşsiz bir coğrafi unsur olarak Boğaz olmuştur. Kent mekanı hikayenin bir parçası olduğunda istemli veya istemsizce kente dair daha belirgin bir imge ortaya koyar. Bazen sokak çocuklarının yaşantısından yansıtılan kent sokakları olurken bazen de orta üstü sınıfın yaşadığı yüksek katlı konut blokları olarak ortaya çıkan bu imge çalışmada 'hikayedeki kentsel aktarımlar' olarak tanımlandı. Çalışılan dönemin sinemasında İstanbul; tekinsiz sokaklar, 'öteki'nin barınamadığı küreselleşen kent ve zaman zaman da geçmişşi özlenen ve hala parça parça o unsurları barındıran oryantelist bir kent olarak varlık bulduğu tespit edildi. Metropolleşmenin doğal sonuçları banliyöleşme, kent merkezlerinin boşalması gecekondulaşmanın fiziksel sunumlarının doğrudan filmlerde temsil bulmadığı ancak dönemin metropolleşme kavramının sinemanın merkezinde söylenebilir. Metropol olgusunun özellikle 1990'lı yıllarda sinemada çarpık kentleşme, yoksullaşma, suç oranında artış gibi negatif anlamları ile var olur ancak 2000'lere gelindiğinde hız, çeşitlilik, çoğulculuk gibi anlamlarının da perdede yer bulabilir.