Göreme vadisinde bulunan Elmalı Kilise ve duvar resimleri

'Göreme Vadisi'nde bulunan Elmalı Kilise Duvar Resimleri' tez çalışmasını oluşturur. Çalışmamızda, kilisenin duvar resimleri ikonografi, resim programı, resim programına temel olan kaynaklar ve üslup açısından incelenmiştir. Duvar resimlerinin değerlendirmesinde bölge ve başkent etkisini ortaya koymak amacıyla, Göreme ve çevresindeki kiliseler ile Başkent ve diğer bölgelerdeki eserler değerlendirmeye alınmıştır. Bölgenin yeryüzü şekilleri 60 milyon yıl önce, yeni jeolojik dönemde oluşmuştur. Atmosferik, hidrografik ve litolojik özellikler bu doğal oluşumlara nedendir. Her zaman nemli bir yerleşim olan Kappadokia bölgesi çağlar boyunca önemli medeniyetlerin hakimiyetine girer. Kappadokia'nın sınırları, tarih boyunca değişse de; doğuda Armenia I ve Armenia II, batıda Lykaonia ve Galatia, kuzeyde Pontos ve güneyde Kilikia ve Kommagene ile belirlidir (Strabon 1993 :254). Elmalı Kilise, Kappadokia bölgesi, Göreme Açık Hava Müzesinde bulunan ve 'Sütunlu Kiliseler' olarak tanımlanan, kapalı Yunan haçı planlı ve homojen bir resim programı gösteren üç önemli yapı arasındadır. Sütunlu Kiliselerin önemi duvar resimlerindeki ikonografileri ve sahne seçimleridir. Orijinal isimleri ve banileri bilinmeyen üç kilise için, Sütunlu Kiliseler terimini ilk olarak Jerphanion kullanır (Jerphanion 1932: 1, 2 337). Elmalı Kilise, çeşitli yayınlarda duvar resimleri ve süslemeleri ile ele alınmış, ancak monografik bir yanına konu olmamıştır. Elmalı Kilise'de resim programı Başkent etkisinin görüldüğü ve Arkaik Grup kiliselerin resim programının takip edildiği litürjik bir program izler. Elmalı Kilise duvar resimleri, on yedi konulu sahne, elli tek figürden oluşan resim programı ile seçilmiş bir repertuarın oluşumunu vurgular. Konulu sahneler kilisenin apsis, naosduvarları, haç kollarım köşe mekanlarından ayıran kemerlerin alınlıklarında ve iki kubbede görülür. Tek figürler apsisler, naos duvarları alt seviyesinde, ana kemerler ve diğer kemerlerin alınlıkları ile kemer ayaklarında ve kubbelerde görülür. Konulu sahnelerden on beşi İncil, ikisi Tevrat kaynaklıdır. On beş sahne İsa'nın hayatı siklusunu oluşturur. Konular üçü çocukluk, üçü yetişkinlik, beşi çektikleri, üçü diriliş ve sonrası dönemine aittir. Tek figürler melekler, peygamberler martirler, azizler ve azizelerden oluşur. Elmalı Kilise'nin resim yüzeyinde enlemesine iki şerit görülür. Arkaik Grup yapılarına göre daha az ve seçilmiş sahneler resim programına alınmıştır. Kilisede, sahne seçimi kadar, İsa suçlusunun dönemleri ve resimlerin mekan içindeki dağılımı da önemli bir özelliktir. İsa'nın çektikleri dönemi ve bayram sahnelerinin sayısı fazladır. İsa'nın yaşamında önemli yere sahip olan, aynı zamanda litürjik törenlere; hem anlatım hem de tema bakımından paralellik gösteren sahneler resim programına girer. Hikayeci anlatım yerini sembolik ve litürjik anlatıma bıraksa da, çocukluk döneminin ayrıldığı kuzey haç kolunda kronolojinin saat yönünde takip edilmesi ve hikaye edici anlatımın görülmesi, Arkaik Grup geleneğinin devam ettiğinin göstergesidir. Diğer taraftan kubbede Pantokrator sahnesinin Göğe Yükseliş, apsiste Deesis sahnesinin Maiestas Domini' nin yerini alması değişen bağımsız bir programı ve başkent etkisini ortaya koyar. Araştırmacılar Elmalı Kilise'nin tarihlendirmesi konusunda bir fikir birliğine varamamışlardır. Kilisenin resimlerini 11. yüzyıl ile 15. yüzyıl aralığına yerleştirirler (11. yüzyıl ortalan; Rott 1908; Jerphanion 1932; Budde 1958; Thierry 1975, Epstein 1975 ,1981; Rodley 1985; Kostof 1989; Thierry 2002 ,12. yüzyıl, Lafontaine-Dosogne 1963; 12 yüzyıl sonu ilel3. yüzyıl başı Restle 1967; Ötüken 1985, 13. yüzyıl sonu Schiemenz 1972, 15. yüzyıl sonu ile 16 yüzyıl başlan Restle 1967). Başkent etkili üsluba sahip olan yapıdaki duvar resimleri bölgede çağdaşı olan kiliselerle benzerlik gösterir. Bölgede, Kılıçlar, Karabaş (1060/1061), Tağar (1080), Yeni Tokalı (12. yüzyıl) ve Saklı (1050-12. yüzyıl sonu)Ill Kiliselerle olan üslup ve ikonografik benzerlikler ile birlikte, başkent etkisinin görüldüğü diğer eyaletlerde bulunan, Selanik Aya Sofyası (9. yüzyıl), Hosios Lukas (10- 1 1. yüzyıl), Nea Moni (1042-1055), Daphni (1 100), Kiev Aya Sofyası (1040) ile de benzer repertuarı paylaşması başkent etkisinin Elmalı Kilise'deki yansımasını gösterir. Bu döneme ait başkentten günümüze gelen anıtsal resim örneği azdır. Elmalı Kilise'de bu etkileşim içinde gelişen resim sanatında, sahneler kalın kırmızı çerçeve içine alınmıştır. Sahnelerde figürlerin duruşları zarif, yüzleri canlı ve ifade içerirler. Mekanda ve figürlerde derinlik etkisi denemeleri göze çarpar. Bölgede yer alan aristokrat sınıfın, başkentten usta getirip sanatsal faaliyetleri yönlendirmesi Elmalı Kilise ve Sütunlu Kiliselerde görülen Başkent üslubunun gelişmesinin göstergesi niteliğindedir (Thierry 1972 :158; Kostof 1989 :126). 1071 Malazgirt savaşından sonra bölgede güçlenen Selçuklular, dönemin sanat anlayışını da etkilemiş ve değiştirmiştir. 11. yüzyıl sonunda görülmeye başlanan Tevrat kaynaklı 'İbrahim'in Misafirperverliği' ve 'Fırında Üç İbrani Genç' sahneleri Kappadokia bölgesinde gelişen 'kurtuluş düşüncesi'nin resim programına yansımasıdır (Ötüken 1984: 159).