Bulgaristan Türk romanında sosyal meseleler

1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması'yla Bulgaristan'daki Osmanlı hakimiyeti sona ererken buradaki Türkler de azınlık haline gelmiştir. Bu tarihten sonra mahalli bir çizgiye bürünen Bulgaristan Türk Edebiyatı özelde de Bulgaristan Türk romanı ülkedeki siyasi ve sosyal değişimlere bağlı olarak ağır bir gelişme kaydetmiştir. Romanın gelişimini etkileyen bu değişimlerin yol açtığı sosyal sorunlar ise eserlerin muhtevalarını şekillendirmede oldukça etkili olmuştur. Bulgaristan Türk romanları ilk örneğinden son örneğine kadar içeriklerinde sosyal meselelere yer veren ve sosyal yönleri ağır basan eserler olmuştur. Söz konusu romanlarda yansıtılan sosyal meseleler genel başlıklar halinde şunlardır: 'Savaş', 'Sosyalist Dönem Uygulamaları', 'Göç', 'Asimilasyon ve Ötekileştirme', 'Gelenek ve Modernite Çatışması', 'Eğitim ile İlgili Sosyal Meseleler', 'Yoksulluk', 'Ahlaki Yozlaşmayla İlgili Sosyal Meseleler'. Bulgaristan Türk romanlarında yer verilen sosyal meselelerin yoğunluğu, nitelik ve niceliği eserlerin yayımlandığı dönem ve dönemin şartlarıyla doğrudan ilişkili olmuştur. Bulgaristan Türk romanındaki ilk örnekler 1912 yılından itibaren verilmeye başlanmıştır. Bu ilk dönem eserlerinde 'Savaş' ve 'Göç' meselelerine ağırlık verilmiştir. Savaşın Bulgaristan Türkleri üzerinde yarattığı maddi ve manevi tahribat anlatılmıştır. Savaşın bir sonucu olan 'Göç' de toplum üzerindeki olumsuz etkileriyle ele alınmıştır. Bunun yanında bu dönemde yayımlanmış romanlarda 'Ötekileştirme', 'Gelenek ve Modernite Çatışması', 'Eğitimle İlgili Sosyal Meseleler', 'Yoksulluk' ve 'Ahlaki Yozlaşmayla İlgili Meseleler de yer almıştır. Sosyalizm yıllarının başlaması Bulgaristan'daki Türk romanı açısından bir kırılma noktasını ve ikinci dönemin başlangıcını teşkil eder. Bu dönemdeki Bulgaristan Türk romanları Sosyalizm eksenindeki diğer edebi türler gibi güdümlü bir hal almıştır. 1960'lı yıllarda yayımlanan 'Gün Doğarken', 'İki Arada' ve 'Saçılan Kıvılcımlar' angaje nitelikte olsalar da edebi ölçütler bağlamında birinci dönem romanlarından daha yetkin ve başarılıdırlar. Romanların içeriklerinde sosyalizm ideolojisini yücelten doğrultuda olumlu tipler yaratılmıştır. Bu dönem romanları, 'Asimilasyon' ve 'Sosyalist Dönem Uygulamaları'yla ilgili sosyal meseleleri yansıtmaktan bilinçli bir şekilde uzak kalmışlardır. Bununla birlikte bu dönem eserlerinde sosyal bir mesele olan 'Gelenek ve Modernite Çatışması' 'aile, evlilik kadın, din, ağalık', konuları üzerinden çokça yansıtılmıştır. Sosyalizm doğrultusundaki modern hayatın karşısında olan gelenek ve geleneğe dayalı unsurların eleştirisi yapılmış ve bu unsurların yol açtığı sosyal aksaklıklar gösterilmiştir. 1970'lerden sonra ülkede artan baskılar neticesinde birçok roman yazarı Türkiye'ye göç etmiştir. Türkçe yayınlara gelen yasak Bulgaristan'daki Türk romanının da gelişimini engellemiştir. Posttotaliter dönemde Bulgaristan'da Türkçe roman yazma faaliyeti yeniden başlamıştır. Göç etmeyerek Bulgaristan'da kalan Halit Aliosman Dağlı, Naim Ömer Bakoğlu, İsmail A. Çavuşev, İsmail Yakup, Emel Balıkçı demokratik dönemde romanlarını yayımlayarak Bulgaristan'daki Türklerin roman hareketini devam ettirmişlerdir. Bu dönemdeki romanlar bir önceki dönemin eserlerinden farklı olarak sosyalizmin bozuk yönlerine, toplumsal bir mesele boyutuna gelen 'kolektifleştirme, sansür, güdümlülük, jurnalcilik' gibi bazı 'Sosyalist Dönem Uygulamaları'na parmak basmışlardır. Bu meselelerin yanı sıra 'Asimilasyon ve Ötekileştirme' hadisesi de bu dönem eserlerinde yoğun bir şekilde yansıtılmıştır. Bulgaristan Türk romanlarında yansıtılan tüm sosyal meselelerin beslendiği iki ana kaynak Bulgaristan Türklerinin tarihsel ve sosyal gerçeklikleri olmuştur. Bu bağlamda bilhassa 'Savaş', 'Göç', 'Asimilasyon ve Ötekileştirme' meselelerinin ele alındığı romanlar biricik kurgularında Bulgaristan Türk toplumunun tarihi süreçte yaşadıklarını yeniden yorumlamışlardır. '93 Harbi, Balkan Savaşları' gibi çok kanlı ve vahşetlerle dolu savaşların Türk toplumu üzerinde bıraktığı maddi ve manevi hasar gözler önüne serilmiştir. 'Göç' bir toplumsal mesele olarak romanlarda itici sebepleri ve olumsuz etkileri ile verilmiştir. Savaş yıllarından bu yana görülen ve totaliter rejim döneminde zirve yapan 'Asimilasyon' uygulamaları da romanlarda 'ana dil, ana dilde eğitim, zorla isim değiştirme, zorla din değiştirme, soya dönüş vb.' pek çok yönüyle yansıtılmıştır. 'Ötekileştirme' meselesinin yansıtılması ise 'etnik kökene, sosyoekonomik statüye göre ve yaşanılan yer bağlamında' olmuştur. Söz konusu meselede en çok dikkati çeken özellik Türklere sosyal hayatın her alanında özellikle de mesleksel alanda yapılan ayrımcılık ve ötekileştirme olmuştur. 'Gelenek ve Modernite Çatışması' ilk romandan son örneğe kadar eserlerde en çok yer alan sosyal meselelerden birisidir. Söz konusu mesele 'aile, aile içerisinde kadının yeri, evliliğin oluşum şekilleri, eski ve yeni kurumlar, kılık-kıyafet, yanlış din algısı, kadercilik, hurafeler vb.' sosyal hayata ait birçok alan üzerinden geniş bir yelpazede sunulmuştur. 'Eğitim ile İlgili Sosyal Meseleler' arasında ise eğitim konusunda toplumdaki bilinçsizlik, eğitime verilen önemin azlığı, denklik meseleleri vb. konular yer almıştır. 'Yoksulluk' meselesi romanlarda 'işsizlik, tek tip üretim, ekonomik alandaki sosyal eşitsizlikler, serbest piyasa ekonomisine geçiş' gibi sebepleri ile 'açlık, gurbetçi işçi göçü vb.' sonuçlarıyla yansıtılmıştır. 'Ahlaki Yozlaşmayla İlgili Sosyal Meseleler'in kapsamında ise 'çeşitli yolsuzluklar, jurnalleme, mobbing, tecavüz, iftira' konularıyla bağlantılı olan toplumsal aksaklıklar dile getirilmiş ve eleştirilmiştir.