Şanlıurfa İslam mimarisinde taş süsleme (2 cilt)

Şanlıurfa ve çevresinde ağaç malzemenin bulunmayışı, yüzyıllardan beri mimaride ana malzeme olarak taşın kullanılmasına neden olmuştur. Kolay işlenen, ocaktan çıktıktan bir süre sonra sertleşen ve halk arasında 'havara daşı' olarak adlandırılan kireç oluşumlu bu taş, tarih boyunca Şanlıurfa yapılarında rahatlıkla kullanılmıştır. Urfa taşının işlemeye son derece elverişli olması, mimaride zengin bir taş süsleme geleneğinin doğmasına neden olmuştur. Şanlıurfa Mimarisi'ndeki taş süsleme geleneği Neolitik Çağ' a kadar inmektedir. Nevala Çori ve Göbeklitepe'de yapılan arkeolojik kazalarda bulunan ve M. Ö. 7000- 8000 yıllarına tarihlenen insan ve hayvan heykelleri aynı zamanda Anadolu'nun bilinen en eski figürlü plastik örnekleridir. Sultantepe ve Harran'da yapılan arkeolojik kazılarda bulunarak Urfa Müzesi'ne getirilen mimari parçalardaki insan ve hayvan röliyefleri Babil, Asur ve Hitit dönemlerine tarihlenmektedir. Şanlıurfa Kalesi'ndeki Roma döneminden kalma M. S. 240- 242 tarihli çift sütunun akantus yapraklan ile süslü kartal başını andırır başlıkları ile Ulu Cami avlusundaki Bizans dönemine ait St. Stephan Kilisesi'nden kalma sütun başlıkları o dönemlerin taş süslemeciliği hakkında önemli fikir vermektedir. Şanlıurfa Mimarisi İslami dönem taş süslemeciliğinde, İslam süsleme sanatlarının bitkisel süsleme, geometrik süsleme, figürlü konular, sembolik formlar, yazı ve kompozisyonlar gibi ana gruplarına yer verilmiştir. Bu ana gruplar içersinde yer alan motifler zengin bir repertuvara sahiptir, öyle ki, İslam süsleme sanatlarında yer alan ve Urfa taş süslemeciliğinde bulunmayan motif hemen hemen yok gibidir. Motif zenginliğinin yanında teknik zenginlik de dikkati çekmektedir. Taş süsleme sanatı tekniklerinden olan kabartma, oyma, şebekeli oyma, kakma ve çizikleme tekniklerine Şanlıurfa taş süslemeciliğinde görülmektedir. İslami dönem taş süslemeciliğinin Urfa'daki en eski örnekleri VIII. yüzyılda Emevi ve Abbasi hakimiyetine giren Harran'da görülmektedir. 744- 750 yıllarında Harran'ı başkent yapan Emevi hükümdarı II. Mervan tarafından inşa ettirilen, dahaIV sonraları Abbasiler ve Eyyubiler tarafından genişlettirilen Harran Ulu Camii' nde; bu dönemlerin üslup özelliklerini taşıyan ve İslam süsleme sanatlarının şaheserleri arasında sayılan taş süslemeler yer almaktadır. Şanlıurfa Mimarisi'nin önemli bir bölümünü oluşturan evlerdeki taş süslemeler anıtsal eserlere nazaran daha zengin bir durumdadır. Hiç süslemesi bulunmayan çok sayıdaki cami, han, hamam gibi anıtsal eserlere karşılık süslemesiz bir eve rastlamak hemen hemen mümkün değildir. Anıtsal eserlerde Türk-İslam Sanatı süsleme özelliklerini taşıyan geometrik motifler hakim olmasına rağmen, evlerde mahalli üsluptaki bitkisel süslemeler ağırlıktadır. Şanlıurfa Evleri'ndeki taş süslemeler, sokak kapısı alınlıklarında, odaların avluya bakan cephelerinde, eyvan kemerlerinin ve tonozların kilit taşlarında, ışık takalarında yoğunluk göstermektedir. Urfa camilerinden Nimetullah, Yusuf Paşa ve Hızanoğlu camilerinin mihrapları çevresinde görülen geometrik geçmeli bordürler anıtsal eserler üzerindeki taş süslemenin en önemli örneklerini teşkil etmektedir. Urfa Mimarisi'nin vazgeçilmez unsurlarından olan taş süslemeciliği, mimarinin betonarmeye dönüşmüş olması nedeniyle günümüzde terk edilmiş durumdadır.