Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu olan çocukların ortak dikkat becerilerinin göz izleme yöntemiyle değerlendirilmesi

AMAÇ: Bu çalışmada Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu olan çocuklarda otistik özelliklerin araştırılarak göz izleme yöntemiyle ortak dikkat becerilerinin değerlendirilmesi ve tipik gelişim gösteren çocuklarla karşılaştırılması amaçlanmıştır. YÖNTEM: Çalışmamıza Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı polikliniğine başvuran ilk kez Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu tanısı konmuş 6-10 yaş arasındaki ilkokul çağı 31 erkek çocuk ve yaş, cinsiyet açısından eşleştirilmiş tipik gelişim gösteren 30 erkek çocuk dahil edilmiştir. Klinisyen tarafından Okul Çağı Çocukları İçin Duygulanım Bozuklukları ve Şizofreni Görüşme Çizelgesi- Şimdi ve Yaşam Boyu- Türkçe Versiyonu yarı-yapılandırılmış tarama görüşmesi yapılmıştır. DEHB tanısı DSM- 5 tanı ölçütlerine göre çocuk ve ergen psikiyatrisi tarafından klinik görüşme sırasında konmuştur. Sosyodemografik bilgi formu, Çocuk Davranış Değerlendirme Ölçeği Ebeveyn Formu/6- 18 yaş (ÇDDÖ/6-18) , Conners Ebeveyn Değerlendirme Ölçeği- Yenilenmiş Uzun Form, Sosyal Cevaplılık Ölçeği ebeveynler tarafından doldurulmuştur. Çocukların zeka düzeyi Wechsler Çocuklar İçin Zeka Ölçeği-IV ile belirlenmiştir. Her iki gruptaki çocukların ortak dikkat becerileri göz izleme yöntemiyle Ankara Üniversitesi Dilbilim Bölümü laboratuvarında değerlendirilmiştir. Ortak dikkate cevap vermenin incelenmesi amacıyla ilişkili olan/olmayan, kız/erkek videoları bilgisayar ekranında herhangi bir görev verilmeden gösterilmiştir. Ekranda videodaki çocukların baktıkları hedef bölge, yüz, ağız ve göz bölgeleri ilgi alanları olarak belirlenmiştir. Gruplarda ilgi alanlarına bakış süresi ve ilk sabitleme süresi incelenmiştir. Ölçek ve testlerin istatistiksel değerlendirme ve analizleri IBM SPSS 24.0 kullanılarak yapılmıştır. Göz izleme verileri SMI iView X sistemi ile 500 Hz olarak kaydedilmiştir. Tüm istatistiksel testlerde p<0, 05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir. SONUÇ: Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu ve kontrol grupları yaş, sosyoekonomik-sosyokültürel düzey, aile yapısı, anne ve baba yaşları ve öğrenim düzeyleri bakımından benzer bulunmuştur. DEHB'li çocuklar sağlıklı çocuklara göre (ÇDDÖ/6-18), CEDÖ-YU ve SCÖ tüm alt test ve toplamda anlamlı düzeyde daha yüksek puanlar almışlardır. ÇDDÖ'de DEHB tanılı çocuklar kontrollere göre anlamlı düzeyde daha fazla otistik özellik profili sergilemişlerdir (%38,7'ye karşı %0). SCÖ toplam puanına göre tüm çocuklarda yapılan değerlendirmede, DEHB'li çocuklarda yüksek düzeyde OSB çekirdek özelliklerinin olduğu bulunmuştur. Grupların WÇZÖ-IV puanlarının karşılaştırılmasında DEHB grubunun WÇZÖ-IV İşlemleme hızı bölümünde anlamlı olarak daha düşük puan aldıkları bulunurken diğer bölümlerde ve toplam puanda gruplar arasında farklılık saptanmamıştır. Tüm örneklemde otistik özelliklerin ÇDDÖ içe dönüklük, anksiyete/depresyon, sosyal sorunlar, düşünce sorunları, yavaş bilişsel tempo, içe yönelim sorunları T puanlarıyla, CEDÖ-YU kaygı/utangaçlık alt ölçek puanıyla pozitif yönde, WÇZÖ İşlemleme Hızı Bölümü puanıyla negatif yönde ilişkili olduğu görülmüştür. Göz izleme deneylerinde, DEHB'li çocuklar sağlıklı kontrollere göre da hedefe anlamlı düzeyde daha az süreyle bakmışlardır (p<0,001). İlişkili koşullardaki hedefe bakış süresi her iki grupta da ilişkili olmayan koşullara göre daha uzundur. Gruplar arasında yüz ve göz bölgesine bakış süresi açısından anlamlı farklılık saptanmamıştır. Ağız bölgesindeki konaklama süresi ve göz bölgesindeki ilk sabitleme süresi hesaplanırken verilerin normal dağılıma uygunluğunu sağlamak amacıyla standart sapmanın 3 katından daha az ve fazla olan veriler analiz dışı bırakılmıştır. Bu hesaplamalar sonucunda DEHB'li grubun kontrol grubuna göre özellikle de ilişkili olmayan durumlarda ağız bölgesine daha uzun süreyle baktıkları (p<0,001) ve göz bölgesine ilk sabitleme sürelerinin anlamlı düzeyde daha az olduğu (p<0,001) bulunmuştur. Tüm örneklemde, otistik özellikler ile hedefe bakış süresi, ağız bölgesindeki konaklama süresi ve göz bölgesine ilk sabitleme süresi anlamlı düzeyde ilişkili saptanmıştır. TARTIŞMA: Araştırmamızda, diğer çalışmalara benzer şekilde, ilk kez DEHB tanısı konan ilkokul çağındaki erkek çocuklarda tipik gelişenlere göre çekirdek otizm belirtilerine daha yüksek düzeyde rastlandığı gösterilmiştir. DEHB grubundaki çocukların sağlıklı çocuklara göre hedefe daha az süreyle baktıkları, bir başka deyişle bu çocukların ortak dikkate cevap vermede daha başarısız oldukları görülmüştür. Görülen bu zorlukların DEHB belirtilerinin yanı sıra otistik özelliklerin düzeyi ile de paralellik gösterdiği saptanmıştır. Ayrıca bu çocukların karşıdakinin gözüne ilk baktıklarında kısa süreli odaklanabildikleri ve yüze bakarken ağız bölgesiyle daha çok ilgilendikleri bulunmuştur. Görsel dikkatin sosyal uyaranlara yönlendirilmesi sırasında görülen bu farklılıklar DEHB'li çocuklarda sosyal etkileşim-iletişim alanındaki yetersizlikleri de beraberinde getirmektedir. Bu çalışma, DEHB'li erkek çocuklarda otistik özelliklerle ilişkili olarak ortak dikkatin karşılık verme bileşeninde görülen zorlukların göz izleme yöntemiyle gösterildiği ilk çalışmadır. DEHB tanı grubunda saptanan zayıf ortak dikkat becerisinin sosyal gelişim müdahalelerinde oldukça önemli bir rolü vardır. Ancak bu grupta otistik özelliklerle ortak dikkat becerisi arasındaki ilişkinin nedenselliğinin belirlenebilmesi, bulguların genellenebilmesi için toplum temelli, uzunlamasına ve tekrarlayan çalışmalara gereksinim vardır.