Arabuluculuk ve ombudsmanlık

Sistematik teknikler uygulayarak, görüşmek ve müzakerelerde bulunmak amacıyla tarafları bir araya getiren; onların birbirlerini anlamalarını ve bu suretle çözümlerini kendilerinin üretmesini sağlamak için aralarında iletişim sürecinin kurulmasını gerçekleştiren, tarafların çözüm üretemediklerinin ortaya çıkması halinde çözüm önerisi de getirebilen uzmanlık eğitimi almış olan tarafsız ve bağımsız bir üçüncü kişinin katılımıyla ve ihtiyari olarak yürüttükleri uyuşmazlık çözüm yöntemi olan Arabuluculuk, 6325 sayılı yasa ile Türkiye'de ilk olarak 2012 yılında uygulanmaya başlanmıştır. 2012 yılından günümüze kadar geçen kısa sürede etkin şekilde uygulanmaya başlayan arabuluculuk, ihtiyari olmasının yanında, 01.01. 2018 tarihinden itibaren iş hukukundan kaynaklanan davalarda zorunlu bir yöntem olarak uygulanmaya başlanmış ve 7036 sayılı kanun ile 1950 tarihli İş Mahkemeleri Kanununda köklü değişiklikler meydana getirmiştir. Zorunlu arabuluculuk yöntemi neticesinde elde edilen veriler nazara alınarak, bu arabuluculuk türünün uygulanacağı alanlar genişletilmiş ve 01.01. 2019 tarihi itibariyle ticari davalardan kaynaklı uyuşmazlıklar için de zorunlu arabuluculuk yöntemi getirilmiştir. 6325 sayılı yasaya bu değişiklikler neticesinde gerek ihtiyari arabuluculuk türünde gerekse zorunlu arabuluculuk türünde uygulanmak üzere yeni hükümler eklenmiş, bazı hükümler kaldırılmış ya da mevcut hükümlere eklemeler yapılmıştır. Kısa denilecek süreç içerisinde arabuluculuk yönteminin benimsenmesi ve çeşitli değişiklikleri getirmesi, yöntemin ileride de günün koşullarına göre şekillenebileceği konusunda sinyaller vermektedir. Yargı yoluna nazaran hızlı, daha az masraflı, tarafların sürece daha fazla dahil olduğu ve bunun sonucu olarak taraflar arasındaki uyuşmazlığın üçüncü bir kişi tarafından değil de bizzat uyuşmazlık yaşayan taraflarca çözülmesi esas olduğundan bugüne kadar alışılagelen yöntemlerden, özellikle yargıdan ayrılmaktadır. Çalışmaya konu olan ve arabuluculuk yöntemi ile mukayese ettiğimiz bir diğer yöntem ise, ilham kaynağının Osmanlı İmparatorluğu devlet yöntemi olduğu belirtilen, ancak bugün anladığımız şekilde ilk kez İsveç'te ortaya çıkan ombudsmanlık yöntemidir. Türkiye'de Kamu Denetçiliği Kurumunun oluşturulması adına süreç dahilinde çeşitli girişimler gerçekleştirilse de nihayetinde 2010 yılında yapılan Anayasa Değişikliğine ilişkin referandum neticesinde Anayasada yer almış ve 2012 yılında 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu tesis edilmiştir. Bireyin idare gücü karşısında korunması amacına hizmet eden denetim türü olan ombudsmanlık, idarenin işlem ve eylemlerinden ötürü, bireylerin şikayetleri ile harekete geçen, geniş yetkilerin tanındığı, denetlemenin yapıldığı ancak bağlayıcı kararların verilemediği, bu kararların parlamento ve kamuoyu ile paylaşıldığı bir süreç olarak tanımlanmaktadır. Burada da arabuluculukta olduğu gibi yargı yoluna nazaran daha hızlı, masrafsız yöntem olması, ayrıca hukuka aykırılığın yanında yerindeliğin de denetlendiği bir süreç olması Kurumu idari yargıdan farklı bir şekilde konumlandırılmasına neden olmaktadır. Gerek arabuluculuk gerek ombudsmanlık yöntemleri aynı dönemde çıkmış iki yasa olarak biri özel hukuk uyuşmazlıklarında diğeri ise kamu hukuku uyuşmazlıklarında yaşanan ihtilafların çözümünde etkin yollar olma yolunda hızlı bir şekilde ilerlemektedir. 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ve 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu düzenlemeleri incelendiğinde, her iki yöntemin birbiri ile benzerlik ve farklılık gösterdiği görülmektedir. Kısa sürede büyük gelişim gösteren arabuluculuk ve ombudsmanlık, ilerleyen süreçte daha da yaygınlaşarak, uygulanacağı alanlar bakımından çeşitleneceği, birden fazla alana sirayet ederek mevut uyuşmazlıkların barışçıl bir yolla çözülmesine vesile olacakları tartışma götürmemektedir.