Di çend pexşanen Kurmancİ de Evİnen Efsanevİ

Denemeler hariç, bütün kürtçe nesir edebiyatı örnekleri birçok açıdan birbirine yakındır. Halk edebiyatında, özellikle Efsanevi Aşklar'ı içeren eserlerde edebi türler arasındaki farklar çok azalır, bazen de neredeyse ortadan kalkar. Her efsaneden üç-dört varyant veya formu ele aldım ve karşılaştırdım. İçerik, karakterler, anlatım silsilesi, olay örgüsü aynı olanlar, eser kısa da olsa özellikleri birvaryantınkine benziyorsa, biz onu 'form' olarak adlandırdık. Efsanelerin özetlerini en uzun ve halk arasında daha çok bilinen varyantı esas alarak yazdım. Efsanenin karakterlerini ister ana karakterler ister stero karakterler olsun, hepsini inceledim. Duygusal, akraba, dini, arkadaşlık vs. ilişkileri incelemeye değerdi, fakat varyantlara göre bu karakterler ve ilişkilerideğişmekteydi, bunu ayrı bir başlık altında ele aldım. Eğer bu durum netleştirilmeseydi, varyantlar anlaşılmayacaktı. Bazı efsanelerin form ve varyantları çok fazlaydı, hepsininözetlerini bu çalışma kapsamına dahil edemezdim, bu ancak bir doktora tezi olabilirdi, fakat halk arasında yerleşik olan belirli form ve varyantları daha çok ele aldım. Bu varyant ve formların bazıları türkçe idi, fakat onlar kürt efsaneleri oldukları, eserin ruhu kürtçe ve olaykürtlerin yaşadıkları topraklarda geçtiği için, onları da bu inceleme içine aldım. Efsanelerin ne zaman ve nerede yaşandıkları herkes için önemlidir, öğrenebildiğim kadarıyla bu konuyu inceledim. Bütün efsanelerin sonuçlarının değerlendirilmesi gerekirdi, kendimce yorumlanmasını uygun gördüm. Bütün efsaneler için değişmeyen bu konu başlıkları, incelemem için paydaş bir yöntem olarak ortaya çıktı. Konunesirlerle sınırlı olduğu için, bu efsanelerin ezgi, şiir, destan vs. manzume şeklindekisöyleyişlerine yer vermedim. Fakat bu efsanelerin metinleri içinde birkaç dizeye yer verdim. Bütün örneklerin genel değerlendirilmesi ve yorumlanması için, çalışmanın sonunda 'Sonuç' yer almaktadır. Bununla birlikte 'Ek 1' de Edule'nin tarafından söylendiği rivayet edilen Dewreş üzerine bir ezgi yer almaktadır. Bu çalışmanın sonunda kürt edebiyatında başka bir yazın biçimiyle karşılaştım: Karmaedebiyat formu. Bilindiği gibi edebiyat tarihinde şekil bakımından bir yazı ya dizeve beyitlerden oluşur ki biz buna destan, mesnevi, gazel vb. deriz, ya da nesir şeklindehazırlanırlar ki biz bunlara masal, öykü, roman, anı vb. deriz. Karma Edebiyat Formu bir arada kullanılan bu iki türden oluşur. Yani bir metnin içinde hem nesir var, hem şiir, destan ve'kılam' var. Bu tür, çoğunlukla efsanevi aşklarda kullanılagelmiştir. Bu formu tamanlayabilmemiz için, efsanevi aşkların örneklerini araştırma ve inceleme konusu olarak seçtim. Özellikle Bijen ile Menice aşkı kurmanclar arasında şimdiye kadar pek bilinmiyordu, fakat görülecek ki birçok açıdan Mem ile Zin aşkından geri kalır tarafı yok. Ahmedi Xani'ninmesnevisi olan Mem ile Zin, Mola Mahmudi Beyazidi tarafından öykü şeklinde edebiyat dünyasına kazandırılmış, ancak edebi omurgasından bir şey kaybetmemiştir. Bunun gibi, Firdevsi'nin Şehnamesi'nde Bijen ile Menice aşkı ikili beyitler halinde anlatılırken, bu tezin ilerleyen sayfalarında da görüleceği gibi bu sevdalar birçok bölgede masal olarak da anlatılır ve nesir olarak kitaplarda yer almışlardır. Hangi stil ile söylenmiş veya yazılmış olursa olsun, kısa ya da uzun, yörelere göre değişen varyantları olsa bile, kahraman adları ve olayların geçtiği yerler değişse bile, bu aşklar içeriklerinden bir şey kaybetmemişlerdir. Kafiyeli şiirlerde veya ezgilerde söylenemeyen betimlemeler, sözü uzatma fırsatınındaha çok olduğu öykü veya roman sayfaları arasında rahatlıkla ve genişçe dilegetirilebilmiştir. M. Ö.'sine ait bir örnek vardır: Bijen ile Menice aşkı. Bu otantik aşk halenkürtlerin gece oturumlarında masalcılardan dinleniliyor. Bijen Ristemi Zal'ınyeğenidir ve Menice Turanistan kralı Efrasiyab'ın kızıdır ki o İran'ın düşmanıdır. En büyük engel işte bu düşmanlıktır. Dewreşe Evdi ile Edule'nin aşkı, Milan ve öteki üç aşiretTürkmen, Gesi ve Şemiran arasında patlak veren çatışma döneminde gelişir ve trajediyle sona erer. Bu aşkın önündeki en büyük engel inançları ve sınıfsal farklılıklarıdır. Dewreş hemYezidi hem de yoksuldur, Edul ise suni müslüman ve Mir olan Temir Paşa'nın kızıdır. Siyabend ile Xece'nin aşkı hasretle karşı karşıya kalır; Siyabend eşkıyadır, dağlardadır ve tekbaşınadır, fakat Xece yedi erkek kardeşin ailedeki tek kız kardeşidir. Kardeşleri Xece'yiSiyabend'e vermezler, o da kızı kaçırır, Sipan dağının doruklarına götürür. Siyabend orada biryabanöküzünün boynuz darbesiyle bir kaza sonucu uçurumdan düşer ve ölür. Xece depeşinden atlar. Burada sosyal ilişkilerdeki çelişkiler var, eğer o kaza meydana gelmeseydi, belki de birlikte mutlu yaşarlardı. Mem ile Zin aşkı, önceleri Meme Alan destanında yer almış, sonra Ahmede Xani tarafından mesnevi tarzında yazılmıştır, 18. yüzyılda MeleMahmude Beyazidi tarafından öykü olarak kaleme alınmıştır. Son yıllarda ise roman tarzındayayınlanmıştır. Bu aşklardan sadece dört örneği ele aldık: Dewreşe Evdi ile Edule, Siyabend ile Xece, Bijen ile Menice, Mem ile Zin. Fakat buna benzer onlarca örneğin olduğunu belirtmek gerekir.