Bosna'da Osmanlı Dönemi Selatin camileri

Tezim üç ana bölümünden oluşmaktadır: Giriş, Genel bilgiler ve Bosna'da Osmanlı Dönemi Selatinin Camileri. Bosna Hersek geçmişşte mimari olarak değişik çalışmaların konusu olmuştur. Bosnada geçmişşteki yapılanları incelerken, kubbeli ve minaresi ahşap camiler üzerine yapılmış ayrı ve hususi çalışmalar da gördüm. Bugüne kadar Bosna'da Osmanlı döneminde yapılan selatin camileri üzerine ayrı bir çalışma olmamıştı.1992- 1995 seneleri arasında Bosna'da çok şiddetli bir savaş oldu ve gerek camilerin gerekse diğer mimari eserlerin çoğu yok edildi. Bu sebepler çerçevesinde selatin camiler merkezde olmak üzere yitirilen ve kalan camilerin bir anlamda envanterine ihtiyaç vardı. Bu sebeble Bosna'da Osmanlı Dönemi Selatin Camilerini incelemeye teşebbüs ettim. Ayrıca camilerin bulunduğu şehirler hakkında kısa ve konumuzla bağlantılı olarak Türkçe ve Boşnakça kaynaklardan istifade ederek bilgi vermeye çalıştım. Tezimin konusunu kapsayan 35 cami dağınık yerlerde olup, 31 şehirde bulunmaktadır. Onları incelemek için tüm Bosnayı gezmek gerekli idi. Bu incelemelerim esnasında camilerin bazılarının inşaatları devam ediyordu ve bu yüzden onları birkaç kez ziyaret etmek gereği doğdu. Ancak zaman ve bütçe kısıtları nedeniyle inşası devam edenlerin hepsini tekrar ziyaret etmek mümkün olmadı. Keza ziyaret edilen camilere her zaman inceleme, fotograf alma ve şifahi bilgi toplamak için en elverişli zamanlarda varmak mümkün olmuyordu. Bazan elverişsiz hava şartları metruk cami yıkıntılarında gezinmeyi tehlikeli kılıyor, bazan da harp harabesi durumunda bulunan camilerin içinde inceleme yapmak mayın ve benzeri kalıntılar dolayısıyla hayati tehlike taşıyordu. Bütün bu şartlara rağmen ismen bilindiği halde araştırma dışı bırakılmış cami kalmadı. Belirsiz kaynaklara göre eskiden Kluç, Glamoç, Srebreniça, Mrkoniç Grad, Bosanski Petrovac şehirlerinde de selatin camileri bulunduğu rivayet edilirse de bunlarla ilgili gerçek bilgilere erişemediğimden, bunlar için ayrı bir araştırma yapmaya teşebbüs etmedim. İncelememin özünü tarihi seyrini dikkate almakla birlikte bu camilerin şimdiki halleri oluşturmaktadır. Osmanlılar döneminde inşa edilen selatin camileri, daha sonra oldukça zorlu dönemler geçirmiştir. Herhangi bir gelire sahip olmadıkları için ciddi anlamda maddi sıkıntı çekilmişti. Bosnalı müslümanlar tarihi yapıları korumak ve kurtarmakta olağanüstü bir gayret gösterip, önemli bir kısmını onarmak suretiyle muhafaza edebilmişlerdir. Farklı devrelere ait olan bu camiler, dönemlerinin çizgilerini yansıtmaktadırlar. Otuz beş selatin camisinden sadece on dördü ayakta kalabilmiştir. 1992- 1995 yıllarındaki savaşta bu otuz beş camiden sadece yedisi az hasar görmüştür. Bu camilerden bazıları birkaç defa yıkıma uğramıştır. Mesela Kulenvakıf'taki Sultan Ahmed Camii beş defa yıkılıp tekrar onarım görmüştür. Bugün mevcut olmayan ve daha önce yıkılan camiler üzerinde çok az bilgi bulabildim. Ayakta kalan ve yakın tarihte yıkılan camilerle ilgili olarak elde ettiğimiz bilgileri vermeye çalıştım. Bu camilerin plan, fotoğraf ve kitabelerine ait 1000'den fazla fotoğraf çektim ve bunları danışman hocam Prof. Dr. Muhittin Serin Bey'le birlikte inceleyip bir kısmını çalışmamızın sonuna ilave ettik.