Türkiye'de büyük şehir alanlarında yaşam kalitesinin değerlendirilmesine yönelik bir yöntem denemesi

Hızlı nüfus artışı, göç ve plansız kentleşme, kentte yaşayan insanların fiziksel çevrelerinin bozulmasına, sosyal, ekonomik ve çevresel sorunların artmasına, kısaca yaşam kalitesinin düşmesine neden olmaktadır. Kentsel alanda hizmetler nüfus artış hızının gerisinde kalarak ihtiyaca cevap verememekte, yaşamın hemen her boyutunda kalitesizlik insanları mutsuz etmekte ve kentsel yaşamdan hoşnut olmayan bireyler haline getirmektedir. Oysa araştırmalar, yaşam kalitesi yüksek olan mekanlarda yaşayanların, mutlu, üretken, kendine ve topluma faydalı, yaşamdan tat almayı bilen bireyler olabildiğini göstermektedir. Günümüzde kalite, artık bir ayrıcalık değil bir haktır ve bireylerin hakkettikleri bu düzeye erişmeleri için toplum bilinci oluşmaktadır. Bugün kabul gördüğü şekliyle kalite, kişisel bir beğeni ve seçme ölçütü olmaktan çıkmış, toplumsal bir içerik kazanmıştır. 80'li yılların başından itibaren benimsenen 'toplam kalite' anlayışı kullanıcı isteklerine uygunluk, doğru planlama ve süreklilik ile özetlenebilen bir anlayıştır. Dolayısıyla, kullanıcı tercihlerine göre, doğru ve süreklilik içeren mekanların planlanması da kentsel planlamada toplam kalite anlayışının uygulaması anlamına gelmektedir. Bu çalışmanın amaçlan arasında, yaşam kalitesi kavramı içinde kentsel alanda kullanıcı tercihlerine dikkat çekmeyi sağlamak yer almaktadır. Bu çalışma kapsamında yazında da olduğu gibi ölçümlerde, yaşam kalitesini yaşamdan hoşnutluk nitelendirmektedir. Başka bir ifadeyle, hoşnutluk yaşam kalitesinin bir kriteri olarak ele alınmış ve hoşnutluğu belirleyen faktörler saptanmaya çalışılmıştır. Bilindiği gibi, planlamanın özünde bireylerin aktivitelerini organize etmek ve uygun mekanlar yaratmak gelmektedir. Bu nedenle, bu çalışmada da kullanıcı istek ve tercihlerinin belirlenmesi için örnek alan uygulamasında bir yöntem denemesi gerçekleştirilmiştir. Yaşam kalitesi kavramı ile ilgili pek çok tanım yapılmıştır. Ancak genel olarak, yaşam kalitesi; bireyin gereksinimlerine yanıt veren niteliklere sahip bir çevreyle olan etkileşiminden oluşan algılamalar olarak tanımlanabilmektedir. Tanımdan da anlaşıldığı gibi, yaşam kalitesinin nesnel boyutu yanında öznel boyutu da önem taşımaktadır. Yaşam kalitesi gittikçe artan seviyede hoşnutluğa bağlıdır ve bu hoşnutluk kentsel yaşama ait gereksinmeler hiyerarşisinde bir hoşnutluktur. Yaşam kalitesi, sosyal bilimlerde bir araştırma konusu olarak otuz yıllık bir geçmişşe sahip olup, çok sayıda bilim dalının uğraştığı bir kavramdır. Dünyada ilk çalışmaların A. B. D. ile İngiltere'de başladığı yaşam kalitesi konulu araştırmalar, bugün pek çok ülkede, periyodik bir düzende yapılmaktadır. Aym zamanda Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası, OECD, UNICEF gibi uluslararası kuruluşlar da bu araştırmaları desteklemekte ve bizzat yürütmektedir. Ülkemizde, yaşam kalitesi kavramı henüz yeni bir kavramdır ve bu konudaki çalışmalar da çok yenidir. Bu nedenle etkin planlama yapabilmek ve yaşam kalitesinde süreklilik sağlamak için geniş çapta araştırma yapılmasına gerek vardır. Yaşam kalitesi, nüfus hareketlerini açıklamada ve yayılımını denetlemede önemli bir bileşendir. Kent ve bölge planlamada başlıca sorunlardan biri olan bölgeler arası dengesizliğin sadece ekonomik yetersizliklerden değil, sosyal ve çevresel sorunlardan kaynaklandığı bilinmektedir. Bireylerin yer değiştirdiği yani göç ettiği durumlarda, göç edilen kentsel mekanda bireylerin hoşnut olmadığı söylenebilir. Şüphesiz bölgeler arası dengesizliğin tek göstergesi yaşam kalitesi değildir. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalarda, sağlık, eğitim ve ekonomik nedenler yanında yaşam kalitesini yükseltmek amacıyla da bireylerin yer değiştirdiği belirlenmiştir. Yaşam kalitesi kentsel mekanda firmaların yer seçim faktörleri arasında da yer almaktadır. Özellikle ileri teknoloji sayesinde, yer seçim kararlarında bir arada olma faktörleri gibi nedenlere bağlı olmadan, daha özgürce karar verebilen firmaların tercihlerinde, kentsel yaşam kalitesi önemli bir yer tutmaktadır. Özetle, yaşam kalitesi araştırmaları kent ve bölge planlama bilimine çeşitli açılardan fayda sağlamaktadır. Bu çalışma ile yaşam kalitesinin planlamaya katkılarına dikkat çekilmek istenmiştir. Yaşamın çok bileşenli bir yapıya sahip olması nedeniyle araştırmaların sık sık kavramsal modeller üzerinde yoğunlaştığı ve bileşenler arasındaki ilişkileri açıklamaya yöneldikleri söylenebilir. Yazında yer almış araştırmalarda, araştırmaya yön veren bilim dalına göre çeşitli yöntemler kullanıldığı görülmektedir. Planlama bakış açısıyla yapılan araştırmalarda ise genel olarak, istatistik analiz metotları kullanılarak; yaşamdan hoşnutluğa etki eden faktörler belirlenmeye, kentler arası karşılaştırmalar yapılmaya, bugün için kentsel yaşamı tehdit eden unsurları belirleyip belirli bir periyot içinde bu unsurların izlenmesine, değişen yaşam koşullarına göre bireylerin kentsel yaşamdaki tercihlerinin ortaya çıkarılmasına çalışılmaktadır. Bu çalışmada, Türkiye'de yaşam kalitesi araştırmalarına dikkat çekilerek, bundan sonraki çalışmalara da katkıda bulunacağı düşünülen yaşam kalitesinin değerlendirilmesine yönelik bir yöntem denemesi yapılmıştır. Çalışmanın uygulama bölümünde, İstanbul, Ankara, İzmir, Gaziantep, Adana ve Antalya Büyük Şehir Belediye sınırlan içinde yaşayan halk ile anket yapılmış ve halkın yaşamdan hoşnutluğuna hangi faktörlerin etki ettiği araştırılmıştır. Toplam 2235 deneğe kentsel yaşam faktörleri ile ilgili fikirleri sorulmuştur. Bu anketten elde edilen veriler, önce ki-kare anlamlılık sınaması ve varyans analizinden geçirilerek birbirleriyle olan ilişkileri incelenmiştir. Daha sonra çoklu regresyon ve lojistik regresyon analizleri yapılmıştır. Parklar ve yeşil alanlar, sağlık olanakları ve gürültü değişkenlerinin çoklu regresyon analizinde yaşamdan hoşnutluk ile ilişkili olduğu bulunmuştur. Başka bir ifadeyle, yaşamdan hoşnutluğu tahmin etmek için bu değişkenler istatistik olarak anlamlı bulunmuştur. Bağımlı değişken olan yaşamdan hoşnutluğun kategorik bir değişken olması nedeniyle lojistik regresyon kullanılarak gruplama yapılmasının mümkün olduğu da gösterilmiştir. Gruplama yapılmak suretiyle hoşnut olma ya da olmama oranı başka bir ifadeyle, herhangi bir bireyin yaşamdan hoşnut olma olasılığı belirlenebilmektedir. Bağımsız değişkenlerin bağımlı değişken olan yaşamdan hoşnutluk üzerindeki etkileri olasılık olarak elde edilmiştir. Buna göre yaşamdan hoşnut olma olasılığının belirlenmesinde etkili olan bağımsız değişkenler, iklim şartlan, kalabalıklık, konutun konfor şartlan, komşularla ilişkiler, sağlık olanakları, sinema-tiyatro sayısı, sportif faaliyet olanakları, eğitim olanakları, parklar ve yeşil alanlar ve toplu taşım olanaklarıdır. Bu sonuca göre belirlenen değişkenlerin, halkın gündelik yaşamında eksikliğini duyduğu özellikler olduğu görülmektedir. Özetle, bu araştırmanın sonunda ülkenin uygulama yapılan farklı büyükşehir alanlarında bireylerin yaşam kalitesini daha çok öznel değerlendirmelerin etkilediği görülmüştür. Bununla birlikte, kullanıcıların öznel değerlendirmelerine bakılarak genelde bireylerin yaşamdan hoşnutluğu ve dolayısıyla kentsel yaşam kalitesini henüz temel gereksinmelerine yanıt verecek bir düzeyde algıladıkları kabul edilebilir. Sonuç olarak gelecekte yapılacak çalışmalara, belirli bir alanda ve belirli bir zaman kesitinde edinilen bu tecrübelerin katkıda bulunacağı umut edilmektedir. Bu çalışmada elde edilen sonuçların ve kullanılan yöntemin bundan sonraki araştırmalara yardımcı olması amacıyla da bazı öneriler sunulmuştur. Aynı zamanda yaşam kalitesinin kullanıcılar tarafından değerlendirilmesinin plancılar ve politikacılar için de önem taşıdığı ve daha yaşanılır çevrelerin planlanmasında yol gösterici olacağı düşünülmektedir. Bu çalışma ile uygulama alanı içinde kentsel yaşam kalitesini etkileyen faktörlerin belirlenmesi sağlanarak, bu konuda bir yöntem denemesi gerçekleştirilmesi amacına ulaşılmıştır.