SSCB döneminde Azerbaycan'da dil planlaması

ALİYEVA, Gönül, SSCB Döneminde Azerbaycan'da Dil Planlaması, Doktora Tezi, Danışman: Prof. Dr. F. Sema Barutçu ÖZÖNDER, v +350. s. Tezin konusu SSCB döneminde merkezi dil, kültür ve eğitim politikaları temelinde Azerbaycan Birlik Cumhuriyeti'ndeki 'dil planlaması' çalışmalarıdır. Tezin ana konusuna geçmeden önce, Birinci Bölümünde Avrupa'da ve ABD'de araştırılan dil planlaması teorisi ile ilgili kaynaklardan yararlanılarak dil planlamasının ne olduğunu, nasıl ortaya çıktığını, hangi yöntemlerle, hangi amaçlarla uygulandığı, dil planlaması görünümü, dil planlamasında görüşler ve dünyanın birçok ülkesinde uygulanan planlama örnekleri üzerinde duruldu; Tez konusunu yakından ilgilendiren konum planlaması ve bütünce planlamasının fonksiyonları maddeler halinde ortaya kondu. Sosyalist ideolojisinin temel taşı olan Marksizm-Leninizmden bahsedilerek başlayan İkinci Bölümde Lenin'in milliyetler prensibi, milli meselede dil siyaseti, Müslümanlara Beyannamesi, Stalin'in milli meseleye bakışı, Stalin'in dil hakkındaki fikirleri, tezleri yer almıştır. Stalin döneminden sonra başlayan Xruşşov dönemi siyaseti, Brejnev'in durgunluk dönemi ve en nihayet SSCB'nin dağılmasında katkıları olan Gorbaçov dönemi milli mesele ve dil meselesi, yeniden yapılanma ve açıklık siyaseti ile yapılan değişiklikler anlatılmıştır. SSCB döneminin milli mesele ve dille ilgili parti kurultayları kararlan, parti programlan, 1924- 1977 yılları arasında çıkarılan anayasalardaki dil ve milli dillere verilen haklar incelenmiş ve tez konusu açısından değerlendirilmeye çalışılmıştır. Tezin Üçüncü Bölümünde SSCB dönemi Azerbaycan SSC'nin dil ve milli meseleler durumu incelenmeden önce, daha eskiye dönerek Çarlık dönemi Azerbaycan Türkçesinin durumu ana hatlarıyla belirlenmiştir. Bu dönem 1820'ieraen başlayarak, Azerbaycan'ın ilk dilcisi Bakıhanov'un dil hakkındaki düşünceleri, eserleri, Azerbaycan'ın ilk profesörü Mirze Kazım Bey'in temelini 348 attığı Kazan Üniversitesindeki ilk Şarkiyat fakültesi ve buradaki dille ilgili faaliyeti, Azerbaycan Türkçesinin araştırılması tarihinde büyük emeği olan Mirza Feteli Ahundov'tın alfabe projesi, Azerbaycan Türkçesinin sadeleşmesi yolunda yapmış olduğu mücadeleleri, Azerbaycan'da ilk basın faaliyeti ve ilk basın organının kurucusu Hasan Bey Zerdabi ve 'Ekinci' gazetesinde yayınlanan dil meseleleri tez konusu bakımından incelendi. Kafkasya Müslümanları Öğretmenler Kurultayı ve buradaki dil meseleleri, Memmedguluzade'nin 'Molla Nesreddin'indeki dönemin dil meselelerini hicivli dille anlatışı incelenmeye ve Azerbaycan Türkçesine yaklaşım değerlendirilmeye çalışıldı. Çalışmanın Dördüncü Bölümünde Azerbaycan tarihinde kısa bir dönem faaliyet göstermiş olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti dönemi incelenmiştir. 1918- 1920 yılları arasında faaliyet göstermiş olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Çarlık esaretinden kurtulmuş halkın alfabesini, dilini, eğitimim, kültürünü değiştirmeye çalışmıştır. Bu bölümde Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin önderi Resulzade'nin edebi ve entellektüel faaliyeti, dil hakkındaki düşünceleri, mücadeleleri de anlatılmıştır. SSCB döneminde Azerbaycan'daki dil planlaması konusu Beşinci Bölümde yer almaktadır. Bu bölümde SSCB dönemi Azerbaycan SSC'de uygulanan dil planlaması uygulamaları tezin Birinci Bölümünde yer alan teorik çerçeveye dayanarak adım adım değerlendirilmeye ve incelenmeye çalışıldı. 1920- 1991 yıllan arasındaki faaliyetleri kapsayan bu bölüm Azerbaycan SSC'deki merkeziyetçi dil politikasını, milliyetler meselesini, Azerbaycan SSC anayasasındaki, kanunlarındaki dil maddelerini, Yazarlar kurultaylarındaki, KP kurultaylarındaki dil meseleleri ile alman kararlan da değerlendirmeye almıştır. Bu bölümde konum planlaması fonksiyonları açısından. Azerbaycan Türkçesinin durumu araştırılmaya çalışılmış; bütünce planlaması açısından da alfabe, imla, sözcükleştirme, terminoloji çalışmaları ve dil meseleleri ile ilgili düzenlenen toplantı kararlan incelenmiştir.