Tarihi çevrelerde kentsel yenileme: Gökçeada Dereköy örneği

Bu çalışma kapsamında tarihi çevrelerde kentsel yenilemenin ilkeleri ve yöntemleri incelenerek, alana özgü yaklaşımların oluşturulmasında izlenmesi gereken adımların, tez konusu alan ve benzer niteliklere sahip tarihi özelliklere sahip alanlarda kentsel yenileme yaklaşımları geliştirme sürecinin olmazsa olmazlarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Tarihi çevreler, insanlık açısından geçmişşe olan köprü niteliğinde alanlardır. Tarihi çevreler geçmişşten gelen özgün nitelikleri ile günümüzde de şekillendirici ve hayranlık uyandırıcı etkiye sahiptir. Kentler, savaş, göç, afetler ve ekonomik eğilimlerin değişmesi gibi pek çok sebeple her zaman yaşantısına devam edememekte bazı durumlarda köhneme sürecine girerek eskimekte ve bu durumun çok belirgin yaşandığı durumlarda ise terk edilip harap hale gelebilmektedir. Tarihi çevrelerde kentsel yenileme yaklaşımları geliştirilerek, tarihi öneme sahip bu alanların canlandırılması, tekrar insan yaşamına uygun hale getirilmesi böylece korunması ve varlığını kendi kendine sürdürebilir hale gelmesi gerekmektedir. Kentsel yenileme, yenileme yapılması planlanan alana özgü çok nitelikli analizler ve katılım gerektirmektedir. Bu tez kapsamında Gökçeada Dereköy üzerinden incelenen kavramlar neticesinde, Rum ve Türk toplumları için önem teşkil eden bir alan için kentsel yenileme yaklaşımları geliştirilmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde tarihi çevre, kimlik, koruma ve kentsel sit gibi kavramlar araştırılmış olup, çalışma alanına yönelik literatür bilgisine ulaşmak hedeflenmiştir. Ardından kentsel yenilemenin tanımı yapılmış, tez konusu alanda kullanılabilecek olan bazı kentsel yenileme yöntemleri açıklanmış, belirlenen yöntemler, yeniden canlandırma, kentsel iyileştirme ve kentsel yenileme olarak ortaya konulmuştur. Gökçeada'nın bir yavaş şehir olması tez konusu alan için olumlu bulunmuş olup literatür çalışmalarında bu konuya da yer verilmiştir. Yavaş yemek akımının bir sonucu olarak Dereköy'de uygulanabilecek olan organik tarım ve yavaş turizm akımlarının alanın ekonomik sürdürülebilirliğe erişmesinde anahtar rol oynayacağı düşünülmüş ve köyde yer alan tarım alanlarının işletilmesi adına üzerinde durulması gerektiği anlaşılmıştır. Bir kent parçasının yaşamına devam edebilmesi için gerekli olan ekonomik, çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik bileşenleri ışığında bütüncül bir bakış açısı elde edebilmek adına Gökçeada ve Dereköy tarihi incelenmiş, buradan elde edilen girdiler ile adanın iki kültürlü yapısının korunmasının önemi anlaşılmıştır. Alan ile ilgili mevcut haritaların yetersiz olması, alanın güncel durumunun haritalandırılmasının yapılmasını gerektirmiştir. Bu kapsamda çalışma alanı üzerinde İHA ile pek çok uçuş gerçekleştirilerek fotoğraflamalar yapılmıştır. Elde edilen fotoğraflardan sırası ile nokta bulutu, yoğun nokta bulutu, 3B katı model ve 3B dokulu katı model elde edilmiştir. Bu verinin halihazır harita oluşturma, kent dokusu, kentsel silueti ve sokak silueti çalışmaları ile bina cephe ve vaziyet planlarının oluşturulması gibi pek çok konuda kolaylık sağladığı görülmüştür. Kentsel yenileme sürecinde girdi olarak kullanılması önerilen bu öğeler alanın yapısall çevresinin anlaşılmasında ve kentsel yenilemeye yönelik analizlerin yapılmasında kullanılmıştır. Günümüzde ulaşılabilir hale gelmiş olan İHA teknolojisi bu yönüyle geleneksel yöntem olan lazer taramanın maliyetli ve yavaş işleyen veri elde etme süreçlerine bir alternatif olarak gösterilmektedir. Gökçeada Dereköy'de gerçekleştirilecek bir kentsel yenileme çalışmasının başarılı olmasının ana unsuru olarak tüm paydaşların süreçlere etkin katılımı gerekmektedir. Paydaşlar olarak Gökçeada Belediyesi, Gökçeada Kaymakamlığı, ilgili bakanlıkların müdürlükleri ve sivil toplum kuruluşları belirlenmiştir. Bunların yanı sıra İstanbul Teknik Üniversitesi'nin Gökçeada Araştırmaları Merkezi kurması, Gökçeada üzerine üniversite bünyesindeki tüm akademik birimlerin katılım sağlayabileceği bir araştırma ortamı yaratılması önerilmektedir. Bakanlık tarafından Dereköy'de İTÜ'ye tahsisi yapılmış olan tarihi yapının İTÜ tarafından restore edilerek İTÜ Gökçeada Araştırmaları Merkezi Dereköy Araştırmaları Birimi kurulması önerilmektedir. Bu birimin Dereköy hakkında her türlü kentsel ve mimari biçim araştırmasını yürütmekle beraber kentsel yenileme sürecinde, alan için gerekli olabilecek her türlü projenin hazırlanması, denetlenmesi noktalarında faydalı ve gerekli olacağı düşünülmektedir. Dereköy'de yapılacak olan bir kentsel yenileme kapsamında, köy çevresindeki tarım arazilerinin organik tarım ürünleri yetiştiriciliğinde kullanılması, organik tarım ürünleri yetiştiriciliği hakkında eğitim faaliyetleri düzenlenmesi ve hasat festivalleri düzenlenmesi, yavaş turizm ilkelerine bağlı kalınarak seçilmiş olan uygun binaların konaklama hizmeti sunabilecek şekilde restore edilmesi, köy meydanlarının ve bunları birleştiren sokak aksının Panagia Festivali için merkez olarak belirlenmesi ve tarihi nitelik taşıyan yapıların tescillenip aslına uygun olarak restore edilmesi önerilmektedir. Gökçeada Dereköy gibi terk edilmiş tarihi alanların yenilenmesi ve sosyal ve ekonomik canlılığın tekrardan sağlanması amacıyla yapılacak bir kentsel yenileme uygulamasında, yapılaşmış çevre, doğal çevre, sosyal ve ekonomik bileşenler eşit olarak değerlendirilmeli ve her birinin sürdürülebilirliğinin sağlanması ana hedef olmalıdır.