Hierapolis güney nekropolü

Frigya bölgesi içinde bulunan Hierapolis, Bergama Kralı II. Eumenes (M. Ö. 197 -159) zamanında, M. Öl 88 yılında imzalanan Apameia barışının hemen arkasından kurulmuş, Hellenistik bir şehirdir. Hellenistik Bergama kültürüne olan hayranlıktan dolayı kent ismini, Bergama'nın efsanevi kurucusu Telephos'un eşi Amazonlar Kraliçesi Hiera'dan almıştır. Esasen Hierapolis'in Bergama Krallığmca kurulmasının sebebi, Krallığın Frigya ve Pisidya bölgelerinde hakimiyeti burası üzerinden sağlamak istemesindendir. Hierapolis Çökelez Dağı batı eteğine yaslanmış o up, Lykos Vadisine hakim bir noktadadır. Bu stratejik konumuyla kent doğal bir kale görünümündedir. Hellenistik kent MS. 60 yılındaki büyük depremle tamamen yıkılmıştır. Neron döneminde İmparatorluk yardımıyla imar edilmeye başlayan Hierapolis, batı Anadolu Hellenistik kentlerinde olduğu gibi Hippadomos planına göre inşa edilmiştir. MÖ. 133 yılında Bergama Krallığının, kral III. Attalos tararından Roma İmparatorluğuna veraset yoluyla bırakılmasıyla, Hierapolis MÖ. 129 yılından itibaren Roma imparatorluğunun Asya eyaletine bağlanmış ve Asya prokonsüllerince idare edilmiştir. Kent idare olarak önceleri Kibyra Coventus birliğine, M. S. 3 yy.'dan sonra da Frigya Pacatania'sma dahil edilmiştir. Hierapolis antik kenti, Anadolu'nun iç ve güney bölgelerini batıya bağlayan yolların kesiştiği noktada kurulması, sıcak şifalı sulan, gizemli pİutonium ve yerel Apollon'un bilicilik faaliyetleri sayesinde kısa sürede çok büyük gelişmeye sahne olmuştur. Roma döneminde kente 'kutsal şehir' ve 'Neokoros' tapmak koruyuculuğu unvanları verilerek vergiden muaf tutulmuştur. Hierapolis M. S. 2 .-3. yy'larda gelişme yönünden altın çağını yaşamıştır. Kentte dokunan kumaşlar italya'ya kadar ihraç edilmiş olup, aynı zamanda Batı Anadolu kentleriyle sıkı bir ticari ilişki sağlanarak birlik sikkeleri basılmıştır. Tekstil ürünlerinin üretilmesi ve boyanması, halı-kilim dokuma yönünden Hierapolis, antik dönemin bir fabrika kenti görünümündedir. Bu üretim diğer Lykos Vadisi kentleri olan, Laodikeia ve Colossae ile beraber yapılmıştır. Hierapolis antik kentini kuzey-güney doğrultusunda üç kemerli kapıların sınırladığı Frontinus caddesi bölmektedir. Bu caddenin İki yanında şehrin anıtsal yapılan sıralanmıştır. Batı Anadolu'nun en büyük nekropol alanlarından birisi Hierapolis'te bulunmaktadır. Kentin kuzey, doğu ve güney tarafiru tamamen nekropol alanlan çevirmektedir. Batı tarafla ise Pamukkale traverten teraslan bulunur. En kalabalık olan Kuzey Nekropolü Tripolis-Sardes'e giden antik caddenin iki yanına yayılmıştır. Doğu Nekropolü eğimli topografya ya uygun olarak kentin doğu yamaçlannda kümelenmiştir. Güney Nekropolü ise Anadolu'nun iç kesimlerine ulaşımı sağlayan Laodikeia-Colossae antik yolunun iki yanında üç büyük grup halinde toplanmıştır. Topografyaya uygun olarak oluşan bu gruplama doğu bölümde Höyük tepesinde, güney bölümde Domuz çukurunda ve batı bölümde traverten teraslan yanında kendim göstermektedir. Güney Nekropolü'nün tamamında toplam 114 adet anıt mezar ile lahit ve 9 adet tekneleri bulunmayan lahit kapağı tespit edilmiştir. Hierapolis Nekropolü'nün tamamında ise 2000'in üzerinde mezar yapısı bulunmaktadır. Hierapolis halkının konuşma ve yazı dili tamamen Grekçe'dir. Toplam 600 adeti bulan mezar yazıtlan sayesinde Antik Hierapolis kültürü, yasalan, dini, şenlikleri ve tasaca tüm Hierapolis yaşamı hakkında aynntılı bilgiler elde edilmiştir. II Mezar yazıtlarından öğrendiğimize göre, her mezar kendi tapu sınırlan içinde tek tek tasarlanarak sipariş edilmiştir. Bu mezarların korunması, bakımı, çiçeklendirilmesi ve buralarda vasiyet üzerine yapılan törenler belli kuruluşlar tarafından eksiksiz olarak yerine getirilmiştir. Mezar önünde yerine getirilecek anma törenlerinin kalıcılığını güvence altına almaya yönelik vasiyet kurumlarının doğuşu ve bunların yerine getirilmesi, Hierapolis'e özgü bir olaydır. Bu törenlerin sürekli yapılabilmesi için kent maliyesine gerekli ödeneğin önceden yatırılması gerekiyordu. Genel olarak yazıtların hepsinde kanuni denetim ve gözetimden bahsedildiği görülmektedir. Bu yönüyle diğer bölgelerdeki mezar yazıtlarından farklı olarak, ölen kişinin hayatına daha az yer verilmiştir. Yazıtlarda mezar sahiplerinin isimleri ve akrabalık şecereleri düzenli bir şekilde sıralanmıştır. Mezarı kullanmaya yetkili kişilerin belirtildiği yazıtlarda, daha sonra mezarlara izinsiz müdahele edenlerin vereceği para cezası miktarı belirtilir ve yazıtın bir kopyesinin Hierapolis devlet arşivinde bulunduğu hatırlatılarak yazıt sona erer. Yazıtlarda geçen para cezalarının zaman içinde değişmesi ise Hierapolis ekonomisinin durumu hakkında bilgi edinmemizi sağlar. Hierapolis'te şehrin ileri gelen aileleri kendileri için muhteşem mezar anıtları yaptırmıştır. Anıtsal mezarların çeşitliliği ve çokluğu kentin genelinin ulaştığı ekonomik seviyeyi aktarmaktadır. Basamaklı podyum ve kaideler üzerine, arşitrav üzerine, kemerli mezar takı üzerine, U planlı altar mezar üzerine, düz çatılı anıtsal mezar evler üzerine, lahitlerin konulması, doğu toplumlarına özgü ölünün kahramanlaştırılması ve ona duyulan saygının belirtilmesi amacını aktarmak içindir. Yazıtlardan öğrendiğimize göre düz çatılı mezar evler üzerine yerleştirilen lahitler mezar sahibi içindir. Ailenin diğer fertleri oda içinde ya da mezar etrafında kendileri için yaptırdıkları lahitlerde yer bulurlar. Beşik çatılı üçgen alınlıklı anıt mezarlar ve düz çatılı anıt mezar evlerin bir tapmak gibi yapılması ve burada dinsel törenlerin düzenlenmesi ölüye duyulan saygının göstergesidir. Hierapolis'te en yaygın olan tip düz çatılı anıt mezar ve üzerine yerleştirilen lahitten oluşan komplekstir. Bunlar basamaklarla yükseltilmiş bir kaide üzerinde inşa edilmişlerdir. Mezar odasına dikdörtgen çerçeve içine alınmış kapıdan girilir. İçerde üç yönde duvarlar boyunca uzanan bir, iki ya da üç katlı klineler bulunur. Bu tip ve beşik çatılı üçgen alınlıklı mezar anıtlarının dayandığı nokta, altar mezarlarla beraber tapınak mimarisi etkisinde gelişmiş, Hellenistik dönem mezar mimarisidir. Yazıtlarda geçen Heroon ve Mnemeion kelimeleri bu anıtlar için kullanılmıştır. Hierapolis Nekropolü'nün genelindeki mezar çeşitlerinin yapımında Likya bölgesi mezar geleneğinin etkileri görülür. Beşik çatılı üçgen alınlıklı mezarlar küçük in antis planlı tapmaklara benzemekte olup, bu örnekler daha çok, Pisidya bölgesinde Termesos'ta yaygındır. Kaya üzerine oyulmuş oygu lahitler ise Karya geleneğini yansıtmaktadır. Hierapolis tümülüsleri Trakya, Lidya ve Frigya bölgesinde yaygın olan gelenekselleşmiş dar dromos ve dikdörtgen mezar odasından oluşmaktadır. Bunlarda mezar odasının tonozlu yapılması, diğer tonozlu anıt mezarlar gibi Hellenistik-Roma mimarisinin etkisinden dolayıdır. Yazıtlardan öğrendiğimize ve kazı buluntularına göre traverten ve mermer lahitler, kabartmalı mezar stelleriyle birlikte yerli Hierapolis atölyelerinde üretilmiştir. Bunun için gerekli olan mermerler Frigya ve Thiounta mermer ocaklarından, daha kalitelileri ise Dokimeion ocaklarından getirilerek işlenmiştir. Heykellerin, kabartmalı stellerin ve lahitlerin yapımında açıkça Aphrodisias ekolünün etkilerini görmek mümkündür. Yapılan kazılar sonucu çıkarılan fırınlar ve kalıplar Hierapolis'te yerel seramik üretimini de kanıtlamıştır. Hierapolis Nekropolünde bulunan mezar anıtlarının kronolojik olarak tarihlendirilmeleri şu şekildedir: Tümülüs mezarlar şehrin kuruluşuyla birlikte MÖ. 2. yy ile M. S. l. yy başlarında kullanılmıştır. Bu tarihlemeye yeraltı mezar odaları ile kaya içine oyulmuş mezarlar da dahildir. Kaya üzerine kazınmış oygu lahitler, Geç Hellenistik-Erken Roma döneminde kullanılmıştır. Bir kısmı kaya içine oyulmuş beşik çatılı üçgen alınlıklı tapmak mezarlar ve buIll gruptaki yine bir kısmı kaya içine oyulmuş tonozlu mezarlarla beraber, traverten bloklardan yapılmış beşik çatılı üçgen almlıklı tapmak mezarlar da M. S. l. yy'da kullanım görmüştür. Büyük tonozlu mezarlıklar ise Hellenistik dönemden itibaren Bizans dönemine kadar kullanılmıştır. M. S. 2 yy'dan itibaren doğu dünyasına özgü ölünün kahramanlaştınlması düşüncesine göre yapılan ve üzerine lahitler yerleştirilen düz çatılı anıt mezar evler M. S. 2- 3 yy.'larda kullanım görmüştür. Basamaklarla ve podyumlarla yükseltilmiş lahitler, arşitrav üzerine, tek kemerli mezar takı üzerine yerleştirilmiş lahitler, U planlı altar mezarlar ve bahçe duvarlanyla çevrilmiş büyük mezar evlerin tarihlendirilmeleri de bu grubun içindedir. Travertenden yapılmış lahitler M. S. l-4. yy'lar arasında, mermerden yapılmış girlandlı ve sütunlu lahitler ise M. S.2- 3. yy'larda kullanım görmüştür. Hierapoüs antik kentinde tüm Roma dünyasında olduğu gibi, M. S. 3. yy.'dan sonra ekonominin bozulması, iç huzursuzlukların başlaması ve buna bağlı olarak merkezi otoritenin zayıflaması sonucu mezar anıtları ve lahitler yeterince korunamamıştır. Bu nedenle M. S. 4 yy.'dan itibaren mezarların yeniden kullanılması yaygınlaşmıştır. MS. 5. yy.'da ise şehirde Hıristiyanlık iyice yayılmış olduğundan, bunların mezarları daha çok kilise alanları içine ve yakınına yapılmıştır. Yine bu yüzyılda şehrin alanı daraltılmış ve sur duvarlanyla çevrilmiştir. Sur duvarlarının yapımında, Roma yapılarının ve anıt mezarların blokları kullanılarak, kabartmalı Roma sanat eserleri büyük ölçüde tahrip edilmiştir. M. S. 9 yy.'da ise Hierapoüs bir kasaba görünümündedir. Kent 13. yy başında Türklerin eline geçmişş ve 14. yy.'da tamamen terk edilmiştir.