A methodology to develop smart spatial management for natural hazard resilience: the case of duzce province

Günümüzde dünya nüfusunun yarısı kentlerde yaşamasına rağmen bu oran yalnızca anakaranın %3'lük kısmına karşılık gelmektedir. Bunların yanında Uluslararası İklim Değişikliği Konferansı'nda kentsel alanların karbon emisyonunun %71'ine karşılık geldiği yönünde tahminlerde bulunulmuştur. Kentlerin yaşadığı hızlı değişim ve bu değişimin yarattığı evrensel problemlerin başında doğal tehlikeler gelmektedir. Kentler yapıları gereği karmaşık ve birbiriyle iç içe geçmişş sistemlerden oluşurken, ekonomik değer üretiminin yüksek olduğu da görülmektedir. Nüfusun büyük bir kısmının da kentlerde yaşadığı göz önünde bulundurulduğunda bu alanlar doğal tehlikelere karşı en savunmasız ve en çok etkilenebilecek alanlar olarak ifade edilmektedir. Fakat kentsel alanları tek başına düşünmemek, yerleşmeleri çevresi ve kırsal alanlarıyla birlikte bir bütün olarak düşünmek gerekir. Günümüzde ise iklim değişikliğine bağlı olarak olası doğal tehlikelerin meydana gelme sıklığı ve şiddetinde artma görüldüğünden yapılacak çalışma bu yöne katkı sunmayı hedeflemektedir. Tehlikere karşı hazırlıklı olma düşüncesi 1990'lardan beri küresel anlamda bilim insanlarının üzerinde durduğu bir konudur. Dayanıklılık kavramı da olası tehlikelere karşı hazırlıklı olmak konusunda benimsenmiş yaklaşımlardan biridir. Bu kavram 1973 yılında C. S. Holling'in katkılarıyla ortaya koyulmuş sonrasında ise kent planlama alanında gelişim göstermiştir. Tehlikelere karşı dayanıklılık konusuna gelindiğinde ise dayanıklılık olası bir stresin oluşması durumunda yerleşmenin hiç veya az hasara maruz kalması ve eski haline dönebilmesi anlamına gelmektedir. Kentsel alanlar karmaşık bir yapıya sahip olmasının yanında farklı ölçeklerde ilişkileri de içerir. Ölçekler arası bir ilişkinin yanında mevcut sistemler arasında da bağlantı yer aldığından kentlere yönelik dayanıklılığı farklı yönleriyle ele almak gerekmektedir. Adaptasyonu hedefleyen önlemler (Brown et al., 2012) doğal tehlikelere karşı dayanıklılıkta öne çıkan konulardandır. Bu önlemleri etkin ve verimli bir şekilde test etmenin ise kaynak yönetimiyle (Alberti, 2005; Beatley & Newman, 2013) sağlanabileceği ortaya koyulmuştur. Söz konusu kaynak yönetimi olduğunda yerleşme metabolizması modeli üzerinden konuyu ele almak faydalı olacaktır. Bu modelde doğal kaynaklar, yerleşme dinamikleri ve sonuçları arasındaki ilişki ortaya konulmaktadır. Ekolojik planlama bu modele entegre edildiğinde ise; kaynakların etkin kullanımı sayesinde yaşanabilirliğin artırılması, zarar azaltma yöntemleri kullanılarak negatif sonuçların etkisini aza indirmek veya kontrol etmek temel amaçlar olarak ortaya koyulmaktadır. Ekolojik planlama bakış açısından kaynakların yönetimi düşünüldüğünde bu ilişkiyi ortaya koyan yöntem ekosistem servisleri olarak ifade edilmektedir. ES temel olarak doğadan sağlanan faydaları ortaya koymaktadır. Ekolojik değerler ve ES küçük müdahalelerde büyük ölçüde dayanıklılığa katkı sağlayabilme potansiyeline sahiptirler. Bu nedenle, ekolojik servislerin tehlikere karşı dayanıklılık konusunda kentlere sunduğu kapasite göz ardı edilemeyecek ölçüde yüksektir. Doğal tehlikeler tarihten günümüze yerleşmeleri etkileyen bir olgu olarak hayatımızda yer almıştır. Sebep oldukları can kaybının yanında önemli derecede ekonomik kayıplara da neden olarak sadece kentlerin yapısını değil ekonomilerini de negatif yönde etkilemektedir. Değişen dünya ve gelişen teknoloji artık her bilginin ve her aksiyonun kayıt alınmasını kolaylaştırmaktadır. Uygulanan akıllı çözümler ve yöntemler ile insan hayatıyla birlikte kentler de bu sistemlere ayak uydurmuş ve buna yönelik çözümler geliştirilmiştir. Akıllı kentler veya akıllılık ilk ortaya çıktığında sadece teknolojiye bağlı iken sonrasında bilginin üretimine dayalı olduğu da ifade edilmiştir. Akıllı kentlerin ilk uygulamalarının amacı sürdürülebilir ekonomik gelişme ve iyi yaşam kalitesi olarak belirtilirken, akıllı kent yaklaşımı temel olarak bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanılması ile ilgilidir. Bu yaklaşım bilgi ve iletişim teknolojileri ile insan davranışları arasındaki ilişkilere bağlı olarak gelişimini gerçekleştirmiştir. Kummitha ve Krutzen (2017) akıllı kent yaklaşımı dört ayrı dönemde ele almışlardır: bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişmesi, insan faktörünün sisteme eklenmesi, teknolojinin aktif kullanımı ve başlıca şirketlerin öne çıkması. Günümüzdeki akıllı kent uygulamalarına bakıldığında ise, bahsedilenlerden iki fikrin öne çıktığı görülmektedir: teknolojilerin aktif kullanımı ve şirketlerin rolü. Teknolojilerin aktif kullanımı yaşayan laboratuvar anlayışını ortaya koymaktadır. Bu sistemlerde teknolojinin aktif kullanımıyla veri girişi ve girişi yapılan verinin sonuçlarının katılımcı bir yöntemle ele alındığı görülmektedir. Şirketlerin rolü ise günümüzde uygulaması gerçekleştirilen akıllı kent yaklaşımları ile örtüşmektedir. Kapsayıcı ve bütüncül bir planlamanın aksine şirketlerin önerdiği çözümler ve danışmanlığında akıllı sistemlerin uygulanması söz konusudur. Bu alandaki gelişmeler temel olarak süreçte insanın rolünü ve akıllı kente katkısının nasıl olacağını ortaya koymaktadır. Yapılan planlama çalışmaları kentlerin sürdürülebilir gelişmesini hedeflemesine rağmen, kentsel gelişmenin bu kurallara uygun olarak gelişmediği Birleşmiş Milletler tarafından ortaya koyulmuştur (2018). Mekansal planlama ile kurulması gereken bağın yeterli düzeyde olmadığı görülmüştür. Akıllı kent ve mekansal gelişme düşünüldüğünde ise akıllı mekansal yönetim konseptinin gelişmekte olan bir fikir olduğu görülmektedir. Akıllı mekansal yönetim temel olarak bilgi iletişim teknolojileri yoluyla belirleme, gözlem, analiz etme, öneri geliştirme ve geleceğe yönelik politika geliştirme olarak özetlenebilir. Fakat bu yöntemde temel amaç elde edilen verinin akıllı yöntemler sayesinde coğrafi bilgisi yanında gerçek zamanlı olarak elde edilmesidir. Ekolojik planlama bakış açısından doğal tehlikelere karşı dayanıklılık düşünüldüğünde afet riski yönetiminden farklı bir yöntem geliştirmek gerekmektedir. Doğal kaynaklarının yönetimi ihtiyacı ekolojik planlamaya perspektifinden konuyu ele almayı gerektirmektedir. ES tabanlı ekolojik planlama ve akıllı mekansal yönetimi entegre eden bir yaklaşım doğal tehlikelere karşı dayanıklılığın sağlanmasında önemli rol oynamaktadır. Bilgi ve iletişim teknolojilerinin dayanıklılığın sağlanması sürecine entegre edilmesi, yönetim modelinin doğal tehlikelerin savunmasızlıkların risklerin belirlenmesinde, mekansal gelişmenin yönetiminde, gelecekteki gelişme senaryoları ve uzun dönem planlamaya politika girdileri oluşturmasında etkinleştirici olma ve kolaylaştırma özellikleri ile öne çıkmaktadır. Geçmişte kısıtlı imkanlar nedeniyle yeterli ölçümler yapılamazken, akıllı çözümler sayesinde tehlikelere ve afetlere yönelik parametrelerin çoğu hesaplanabilecek ve buna bağlı olarak uygun çözümler geliştirilebilecektir. Doğal afetlere ek olarak iklim değişikliğine bağlı olarak gelişen tehlikelere de dayanıklılık düşünüldüğünde akıllı kent yaklaşımlarında fayda sağlanabilir. Önerilecek çözümler ve var olan bilgi kapasitesi doğal tehlikelere karşı dayanıklılıkta faydalı rol üstlenebilecektir. Doğal tehlikelere karşı dayanıklılıkta akıllı mekansal yönetim anlayışının geliştirilmesi bu çalışmanın temel amacıdır. Düzce ili geçirdiği 1999 depremi sırasında büyük ölçüde yıkıma uğramış ve depremin neden olduğu ikincil afetler ile de can kayıpları yanında büyük ekonomik kayıplara da neden olmuştur. Kentte yer alan doğal tehlikelerin yanında insan kaynaklı ve teknolojik tehlikeler de bulunmaktadır. İstanbul İli'ne içme suyu sağlanması amacıyla Melen Barajı'nın inşaası, endüstriyel alanların giderek artması doğal tehlikeler yanında insan kaynaklı tehlikelerin de var olduğunun göstergesidir. Fakat bunların yanında kente bakıldığında, ekolojik açıdan geniş bir kapasitesi bulunması ve deprem yanında, heyelan, taşkın, erozyon gibi çoklu risklerin ve var olması nedeniyle Düzce İli çalışma alanı olarak seçilmiştir. Yapılan değerlendirmeler sonucunda Düzce ili için doğal tehlikelere karşı dayanıklılıkta zarar azaltma sürecinin tanımı ekolojik planlama bakış açısıyla yeniden tanımlanmış ve akıllı mekansal yönetimi destekleyici öneriler geliştirilmiştir. Akıllı mekansal yönetimi hedefleyen öneriler akıllı kentler için tanımlanın 6 bileşenli yapı temel alınarak oluşturulmuştur. Bu bileşenler akıllı çevre, akıllı insan, akıllı yönetişim, akıllı hareketlilik, akıllı yaşam ve akıllı ekonomidir. Doğal tehlikelere karşı dayanıklılığın sağlanmasın akıllı çevre bileşeninin temel amacı doğal tehlikelere karşı hassas ve ES tabanlı bir koruma ve yönetimi hedeflerken, uygulamaya yönelik politikalar doğala kaynakların korunması, çevresel gözlem, kaynak ve kirlilik yönetimi olarak belirlenmiştir. Akıllı insan bileşeninin amacı kişisel ölçekte doğal tehlikeye dayalı verinin sağlanmasıdır. Bu bileşene ait politikalar ise insanların afet sırası ve hazırlık sürecinde zarar azaltma sürecine katılımı ve bu konudaki bilinçlerinin artırılması olarak önerilmiştir. Akıllı yönetişim bileşeninin temel amacı doğal tehlikeler karşı duyarlı yönetişim olarak ifade edilirken, önerilen temel politikalar planlama sürecine katılım ve şeffaf bir yönetimin sağlanmasıdır. Akıllı hareketlilik bileşeninin temel amacı doğal tehlikelere karşı duyarlı hareketlilik olarak belirlenirken bağlantılı politikalar akıllı acil durum rotaları, akıllı ulaşım modları etrafında geliştirilmiştir. Akıllı yaşam bileşeninin temel amacı doğal tehlikelere karşı duyarlı yaşam kalitesi iken, bu bileşene ait politikalar artırılmış yaşam kalitesi, doğal tehlikelere duyarlı mekansal gelişme ve altyapı olarak belirlenmiştir. Son olarak akıllı ekonomi bileşeninin temel amacı doğal tehlikelere dayalı bir sigorta sistemi olarak ifade edilirken politikalar doğal tehlikeler için sigorta havuzu oluşturulması ve ekonomik faaliyetlerin çeşitlendirilmesi olarak belirlenmiştir. Yapılan öneriler doğal tehlikelere karşı dayanıklılığı desteklenmesi hedeflenerek ortaya koyulmuştur. Sonuç olarak dğal tehlikelere karşı dayanıklılığı akıllı mekansal yönetim ve ekolojik planlama perspektifinden ele alan bu çalışma ile yerleşmeler için bütüncül ve entegre olmuş bir planlama ve yönetim sistemi oluşturulması hedeflenerek bu yönde öneriler geliştirilmiştir.