İran Hukuku'nda hizmet akdi ve haklı nedenle sona erdirilmesi

Bu çalışmada varılan sonuçlar iki bölümde özetlenebilir : I. İşçi ile işveren arasındaki ilişkileri düzenleyen hizmet akdi veya bununla eş anlamda kullanılan iş sözleşmesi, insan emeğinin de tıpkı bir mal gibi kiralanabileceği ve bu doğrultuda onun kira akdi kurallarına tabi olacağı biçimindeki düşünce, Roma Hukuku, İslam Hukuku ve dolayısıyla İran Medeni Hukuku anlayışından günümüze kadar büyük bir gelişme göstermiş olup, bugün hizmet akdinin medeni hukuk kadar kişinin hukukunu da ilgilendiren bir sözleşme tipi olduğu görüşü genellikle benimsenmiştir. İşçinin, sözleşme yükümlülüklerini yerine getirirken, diğer tüm Borçlar Hukuku akitlerinden değişik olarak, şahsının ön planda gelmesi, ücretin doğrudan doğruya insan emeğinin, yaptığı iş ve çalışmasının karşılığını oluşturması, sonuçta devletin ilgisini çekmiş ve önceleri hakim bulunan sözleşmelerde irade serbestisi ilkesine sınırlar getirilmek suretiyle, işçiyi koruyucu tedbirler getirilmiştir. Bu tedbirlerin önemli bir bölümü kamu düzeni ile ilgilidir. Bir sözleşmenin yapılabilmesi için dış görünüşü itibariyle ancak iki iradenin bulunması, iradelerin iş şartlarında da uyuşması ile mümkün olabilmekte, böylece, de irade serbestisi ilkesi gene de korunabilmektedir. Ancak, işçiye kanunda gösterilen şartlardan az ölçüdeki anlaşmalara geçerlilik tanınmamakta ve dolayısıyle irade serbestisi kuralının dışına çıkılmaktadır. Bu uygulama, aşağı yukarı İran ve Türk Hukuk ' larında benimsenmiş bir yöntem olarak görülmektedir. İran Medeni Kanunu sisteminde, iş sözleşmesi, kira akdi hükümlerine tabi kılındığından, bu gibi akitlerin tarafları rızaları bulunmadan, feshi mümkün olamayacağından da Ca'iz akit türü sayılmayıp, Lazım Akit olduğu, onda şart muhayyerliği konabileceğinden ve ancak o şartın meydana gelmesiyle feshi mümkün olabileceği için de Hiyari Akit sayılacağı ve böylece Ca'iz Akit sonucunu doğurabileceği kabul olunmuştur. Ayrıca kira sözleşmesi sayılan iş sözleşmesindeki kurucu öğelerden birisi insan emeği ve diğeri ücret olduğundan karşılıklı akit ve taraflara birer borç yüklemesi açısından da ahdi yahut borç doğuran akit türü sayıldığı görülmüştür. İran yeni İş Kanunu, İslam Devrimi'nden sonra hazırlanan bir kanundur. Oldukça genç sayılan bu kanun önceki iş kanunumuza oranla birçok bakımlardan modern anlayışlı ve işçiyi koruma tedbirleri açısından olumlu bir kanun görünümü taşımaktadır. Tüm işverenler, işçiler, işyerleri, üretim sanayii, hizmet ve tarım kuruluşlarını kendi kapsamına alan İran yeni İş Kanunu, büyük bir işleyiş ve uygulama alanına sahip bulunmaktadır. Adı geçen kanun açısından hizmet sözleşmesi bir hukuk sözleşmesi olup, bağımlılık ilişkisi kuran, karşılıklı borç yükleyen, şekle bağlı olmayan ve devamlı bir akittir. Eski iş kanunumuzda tanınan şekil serbestliği yeni iş kanunumuzda da aynen getirilmektedir. Ancak sözleşmede uyulması gerekli kılınan sözleşme konusunun meşruluğu, muayyenliği, yasal ve şer'i yasakların bulunmaması gibi bir takım sıhhat şartların getirildiği de hükme bağlanmıştır. Benimsenmiş olan biçim serbestliği ve sayılan zorunlu sıhhat şartlarının yanında uyulması gerekli olan hükümlerin uygulamada ve özellikle yazılı olmayan iş sözleşmelerinde, uyuşmazlık çıktığında, isbatının çok güç olacağı inkar edilemeyen bir gerçektir. Bu yüzden tüm iş sözleşmelerinin zorunlu olarak yazılı biçime tabi tutulmaları, ülkemiz çalışma hayatı ve onun sosyal yapısına uygun düşeceği için temenni edilen bir görüştür. Türk Hukuku'nda da genellikle biçim serbestliği benimsenmiş, ancak takım sözleşmesiyle belirli süresi bir yıl veya daha uzun süreli iş sözleşmelerinin yazılı biçimde düzenlenmesi şartının getirilmiş olduğu görülmektedir. Bu şart sıhhat şartıdır. II. İş sözleşmelerini derhal sona erdirme olanağına her iki ülke kanunlarında da yer verilmiştir. Ancak bu sona erdirme için ortada bir haklı nedenin bulunması gerekli kılınmıştır. Ne var ki haklı neden kavramı, tam anlamı ile İran Hukuk düzeninde aydınlatılmamıştır. Bu nedenlerin hepsinin önceden saptanması güçlüğü ve bu yüzden kanun koyucunun onları önceden bilme olanağına sahip bulunmaması nedeniyle zaman, yer, iş türü ve duruma göre değişebileceği ve dolayısıyle bunların sınırsız olduğu görüşü kabul edilmektedir. Genel olarak haklı neden kavramı, işçiden veya işverenden işe devam etmesinin talep edilemeyeceği' ağırlıktaki olaylar olarak kabul edilir. Türk iş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu'nda açıkça yer alan haklı neden hükümleri, İran Kanunu'nda o kadar açıklıkla yer almamıştır. Çalışma hayatında önemli bir yeri olan haklı sebeple fesih kavramı, yeni kanunumuzda Türk hukuku'na benzer bir biçimde daha açık ve ayrıntılı hükümler altında yer verilmiş olsaydı, birçok uyuşmazlıkların daha adil bir çözüme kavuşturulması mümkün olacaktı. İran Medeni Kanunu sisteminde, haklı nedenle fesih durumunun saptanması kanunda yer alan genel kurallardan yararlanılmak suretiyle mümkün olacağından, İş Kanunu sisteminde Medeni Kanundakine benzer şekilde genel kurallardan ve bazı maddelerde değinilen haklı nedenleri çıkarılarak uygulaması da mümkün olmaktadır. İran Medeni Kanunu'na göre lazım olan tüm sözleşmelerde, sırf satım akdi için olan meclis, hayvan ve kıymet muhayyerlikleri dışında kalan şarttan sapma, kusur, görme ve vasıf kusuru, Gabin, Aldatma ve şart olan tüm muhayyerlikler uygulanarak akdi derhal feshetme olanağının sağlanabileceği açıklanmaya çalışılmıştır. İran İş Kanunu açısından iş sözleşmesinin haklı nedenle derhal feshi, gerek işçi ve gerekse işveren açısından olsun, zorlayıcı nedenler, sağlık nedenleri ve iyi niyet kurallarına uymayan hallerde incelenmesi mümkün olmaktadır. İran İş Kanunu'nda haklı neden niteliği taşıyan bazı durumlara değinilmemiş ve bu gibi nedenlerin ayrıntılı düzenlemesi tüzüklere bırakılmıştır. Bunun ise- Ill - modern kanun koyuculuk anlayış ve mantığına uygun düşmeyeceğine ve bu gibi önemli kavramların kanunun kendi metni içinde yer alması gerekirliğine değinilmiştir. İş sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkların çözüme bağlanması ve onlar hakkında bağlayıcı ve kesin kararın verilmesi, İş Kanunu sisteminde ancak Adli mahiyetteki idari merci olan Teşhis ve Hakem kurullarında mümkün olmakta ve bu yüzden de mahkeme kararları ve içtihatların oluşmadığı, İran Hukuku'nda bir gerçektir. Ayrıca bu mercilerin düzenlenip, biçimlenmesi de esas itibariyle Çalışma ve sosyal Güvenlik Bakanlığı girişimiyle mümkün olduğundan, gerçek bir tarafsızlık ilkesinin bulunduğunu iddia etmek de güçleşmektedir. Bu durumların Türk Hukuk sisteminde bağımsız iş mahkemelerinde görülmesi yerinde ve doğru bir yasal düzenleme olarak nitelenmelidir. Haklı nedenle fesih işlemi, sözleşme taraflarından birinin irade beyanıyla gerçekleştirilmesi, onu İran Hukuku'nda ika'lar kategorisine sokmaktadır. Fesih mevcut bir hukuki ilişkiye son vererek, onu ortadan kaldırdığı için de bozucu yenilik doğuran bir hak sayılmaktadır. Bu hakkın kullanılmasının fesih anma kadar olan durumda değişiklik yaratmaz, ancak ileriye dönük bir etki yapacağı genel olarak kabul edilen bir hakim görüştür. Haklı nedenle fesih hakkının kullanılması İran Hukuku'nda bir süreye bağlanmamış olmakla birlikte, bu hakkın mahiyeti icabı kısa bir hak düşürücü süre içinde kullanılması gerekmektedir. Hakkın zamanında kullanılmaması hak sahibi için bu haktan feragat etmiş anlamına gelecektir. İş sözleşmesi haklı nedenle fesih suretiyle sona erdirilince, buna bir takım sonuçlar bağlanmakta ve özellikle işçiye tazminat ve diğer parasal haklar ödenmesi söz konusu olmaktadır. İş sözleşmesinin, işçi veya işveren tarafından derhal feshi durumlarında, işçi için her halde bir kıdem tazminatı ödenmesi, hatta işçinin iyi niyet kurallarıyla bağdaşmayan bir davranışı yüzünden dahi işverenin iş sözleşmesine son vererek onu işten çıkarması durumunda, işçiye gene de kıdem tazminatı ödenmesi zorunluluğu ekonomik yönden zayıf olan işçinin korunması açısından olumlu bir gelişme olarak nitelendirilebilir. Ayrıca derhal fesih' te, bazan feshe maruz kalan işçi için, işveren bir tazminatla yükümlü kılınmaktadır. Haksız fesih diye nitelenen bir tür kusurlu imkansızlık sonucu iş sözleşmesinin sona ermesi durumunda, bu şekilde sona ermeye sebebiyet veren işveren, işçinin zararını tazminle yükümlü kılınmıştır. Birçok hukuk sistemlerinde henüz kabul edilmemiş olan işsizlik sigortasının, İran çalışma hayatında kabul edilmiş olması, işçiyi koruma açısından gerçek bir olumlu tedbir sayılmakta ve bu müessesenin çok yeni olmasına rağmen kapsamı açısından genişliği de sevindirici bir olaydır. Son olarak belirtelim ki, yeni İran İş kanunu'nda benimsenen birçok ilkeler işçiyi koruma yönünden önemli gelişmeler olarak kabul edilse dahi, kanunun henüz çok yeni olması onun nasıl bir uygulama tecrübesi geçireceğini ve ne gibi sonuçlar doğurabileceğini şimdiden kestir meyi ve kesin bir kanaata varmayı güçleştirmektedir. Bununla birlikte, İran İş Hukuku tarihinde, işçiye bu kadar geniş haklar sağlayan ve onu koruyucu tedbirler getiren bir başka kanuna rastlanılmamıştır. Şu halde bütün eksikliklerine rağmen, bu kanun belirli ve olumlu bir aşamanın ifadesi olarak görülebilir.