Orta Tunç Çağı'ndan Roma dönemine Anadolu müzik kültürünün analizi

Orta Tunç Çağı'ndan Roma Dönemi'ne, Anadolu Müzik Kültürü'nün Analizi konulu bu tez çalışmasında Orta Tunç Çağı'ndan Roma Dönemi'ne kadar olan süreçte Anadolu müzik kültürünün analizi, görsel ve yazılı veriler üzerinde çalışılarak yapılmıştır. Bu dönemde Anadolu'da kültürel açıdan aynı özelliklere işaret eden birçokMedeniyet ve topluluğun varlık gösterdiği bilinmektedir. Bu çalışmada ise Hitit, Antik Yunan, Frig ve Urartu Medeniyetleri'ne ait arkeolojik veriler temelkaynaklarımızı oluşturmuştur. Resimli ve rölyefli keramik kaplar, metal sunukapları, duvar resimleri, duvar rölyefleri, çeşitli malzeme üzerine yapılmış resimler, heykeller, sikkeler, süs eşyaları ve aksesuarlar görsel nitelikteki arkeolojik verilereişaret eder. Çalışma sırasında Türkiye'deki müzelere gidilip arkeolojik veriler, sergilenen eserler ve resmi izin alınabildiği ölçüde yerinde değerlendirilmiştir. Teziniçeriğindeki arkeolojik verilere ve bunlar üzerindeki sahnelere ait resimler ise basılikitaplardan elde edilmiştir. Bu çalışmada, söz konusu arkeolojik verilerin tümüyerine daha karakteristik özelliklere işaret edenler değerlendirmeye alınmış, arkeolojik veriler üzerindeki sahneler diğer sahnelerle karşılaştırılarak incelenmiş, ortak ve ayrılan yönler dikkatle ele alınmıştır. Bu karşılaştırmalı analizler yapılırken aynı zamanda özellikle Hitit çivi yazılı metinleri, Antik Yunan edebiyatı ve mitolojisi ile ilgili anlatılardan da faydalanılmıştır. Farklı kaynaklarda müzikal sahne ve çalgılarla ilgili çok farklı şekillerdeyanlışlık ve yorumlama hatalarının olduğu gözlemlenmiştir. Bu konuyu vurgulamak amacıyla yorum hataları ve bu konudaki öneriler de tezin içerisine dahil edilmiştir. Bu yayınlarda çalgıların sistematik bir şekilde ifade edilmesi için bir sınıflandırma sisteminin kullanılmamış olduğu görülmektedir. Aynı çalgıların değişik yazarlar tarafından farklı isimlerle ifade edilmesi bu konudaki başlıca problemlerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Tez çalışmasında bu şekildeki bir anlam kargaşasının önüne geçebilmek için Hornbostel-Sachs Çalgı Sınıflandırma sistemi tercih edilmiştir. Antik Yunan çalgıları için lir, kithara, phorminks, barbitos, arp, aulos, salpinks, syrinks, krotala, tympanon, olmak üzere genel kabul görmüş olanterminolojiyi, Hitit ve diğer Medeniyetlerle ilgili olarak ise Hornbostel-Sachs ÇalgıSınıflandırma Sistemindeki yerlerini de belirterek lir, saplı lut, arp, çift borulu, doğaltrompet, küçük deri gerili, büyük deri gerili, simbal, sallamalı idyofon terimlerininkullanılmıştır. Çalgıların isimlendirilmesi konusunda belirsizliklerin olması durumunda ise temel sınıflandırma basamakları olan idyofon, membranafon, aerofonve kordofon kelimeleri kullanılmıştır. Arkeolojik veriler üzerindeki müzikal unsurlar içeren sahneler kadar müzikal unsurlar içermeyen sahneler de karşılaştırmalı bir çalışma için analiz edilmiştir. Bu şekildeki çalışma özellikle benzer etkinliklere işaret eden sahnelerinçözümlenmesinde müzikal unsurların yorumlanma alanını genişletmiştir. Hitit müzik kültürünün şekillenmesinde yerli halk olan Hattilerin ve diğer Anadolu Medeniyetleri'nin yanı sıra Mezopotamya kültürleri de önemli rol oynamıştır. Hitit Medeniyeti'ne ait rölyefli keramik kaplar, rölyefli keramik kapparçaları, metal sunu kapları, duvar rölyefleri, mühürler, Hitit müzik kültürü ile ilgili önemli sahneleri içeren başlıca arkeolojik veriler olarak karşımıza çıkmaktadır. Çivi yazılı tabletler ise törenlerin yanı sıra bu törenlere katılan müzisyenler ve çalgılarla ilgili önemli bilgileri içermektedir. Görsel arkeolojik veriler üzerindeki sahnelergerek kendi içerisinde gerekse diğer arkeolojik veriler üzerindeki sahnelerlekarşılaştırmalı olarak çözümlenmiştir. Eski Hitit krallık çağına tarihlendirilen İnandıkkült vazosu üzerindeki müzikle ilgili sahneler Hitit müzik kültürü hakkındaki en eski kaynaklardan biridir. İnandık vazosu üzerinde müzik eşliğindeki eğlence amaçlıetkinliklerin yanı sıra bazı ritüel uygulamaların da tasvir edilmiş olduğu görülmektedir. Bu vazo ile yakın dönemlere tarihlendirilen rölyefli keramik kapparçaları üzerinde kısmi de olsa müzisyen tasvirleri görülür. Öte yandan Alacahöyük, Karatepe, Kargamış ve Zincirli rölyefleri ise müzik grupları, çalgılar, müzikeşliğindeki dans etkinlikleri ve bireysel icra konusunda önemli tasvirlere işaret eder. Bu tasvirler ve çivi yazılı metinler, kült törenlerinde, adak etkinliklerinde, festivallerde, ritüellerde, müzisyenlerin grup halinde ve bireysel icra şeklinde yer aldığına işaret etmektedir. Birden çok müzik grubunun görev aldığı etkinliklerin yanı sıra sadece bir müzisyenin icra ettiği etkinliklerin varlığı da söz konusudur. Çivi yazılı metinlerden yola çıkarak özellikle tapınaklarda ya da dinsel amaçlı törenlerdegörev yapan müzisyenlerin işlerini oldukça dikkatli bir şekilde gerçekleştirmiş oldukları anlaşılmıştır. Hitit Medeniyeti'nde gerek müzik gruplarında gerekse bireysel icralarda çift borulu, saplı lut, lir ve simbal çalgılarının yanı sıra küçük derigerili ve büyük deri gerili çalgılarının kullanıldığı da görülmektedir. Arkeolojik veriler vokal icra ile ilgili görevlilerin yanı sıra çalgı icracılarının da vokal icrayaptıklarına işaret etmektedir. Ayrıca kordofon icracılarının mızrap, çift boruluicracılarının ise phorbeia kullanımı konusunda seçici davrandıkları anlaşılmaktadır. Antik Yunan Medeniyeti'ne atfedilen arkeolojik veriler de müzik kültürü hakkında önemli kaynaklara işaret eder. Görsel nitelikteki arkeolojik verileri, resimli keramik kaplar, kabartmalar, heykeller, sikkeler, süs eşyaları, duvar resimleri, çeşitli malzeme üzerine yapılmış olan resimler olarak sıralamak mümkündür. Antik YunanMitolojisi'nin yanı sıra sözlü gelenekle aktarılarak yazıya geçirilmiş olan anlatılar ise diğer kaynaklara işaret eder. Görsel nitelikteki arkeolojik veriler üzerinde Antik Yunan Mitolojisi ile ilgili sahnelerin yanı sıra kültlerle ilgili tapınma ve adaktörenlerinin, festival etkinliklerinin, yarışmaların, gündelik işlerin tasvir edilmiş olduğu görülmektedir. Bu sahneler müziğin bu etkinlikler içerisindeki yerine işaret etmesi açısından oldukça büyük bir önem taşımaktadır. Özellikle mitolojik ve efsanevi karakterlerin Antik Yunan Medeniyeti'nde müzikal unsurlarlailişkilendirilmiş olduğu görülür. Lir, kithara, barbitos, phorminks gibi çalgıların yanı sıra aulos ve syrinks çalgılarının da tanrısal ve efsanevi karakterlerle dolaysız olarakilişkilendirilmiş olan çalgılardır. Öte yandan tapınma ve adak törenlerinde müziğin önemli bir yeri olduğu, belirli periyodlarda gerçekleştirilmiş olan festivallerin ise içerisinde tören etkinliklerinin yanı sıra müzik yarışmalarına da yer verildiği bilinmektedir. Antik Yunan Medeniyeti'nde müzik gruplarının yanı sıra bireyselicraların olduğu da anlaşılmaktadır. Müzik gruplarında lir, kithara, barbitos'un yanı sıra arpların ve çoğunlukla dansçıların ellerinde tasvir edilmiş olan idyofon veembranafonların kullanılmış olduğu, dansçıların aynı zamanda el çırpma gibi bedensel hareketlerle de müzikal icraya katılmış oldukları tespit edilmiştir. Farklıkombinasyonlardaki çalgı gruplarının oluşturulmuş olduğu, müzisyenlerin plektronve phorbeia kullanımı konusunda seçici davrandıkları görülür. Antik Yunan Müzikkültüründe farklı şekil ve kişi sayılarında oluşturulmuş olan koroların da büyük bir önem taşıdığı, çalgısal ve vokal icra şeklinde gerçekleştiği anlaşılan bireysel müzik icrasında özellikle destan ve şiirleri seslendiren kişilerin genellikle Lir kullanmış olduğu anlaşılmaktadır. Homeros ve Hesiodos'un eserleri bu şekildeki icralar yoluyla sözlü gelenekler şeklinde aktarılmış olmaları açısından büyük bir önem taşımaktadır. Ege Kıyıları ve adalarında yaşamış olan şairlerin ise eserlerini bu şekildeki bir çalgı eşliğinde seslendirmiş oldukları anlaşılmaktadır. Frig Medeniyeti'nin başta Antik Yunan olmak üzere diğer AnadoluMedeniyetleri'yle önemli iletişimleri olduğu, Ana tanrıça Kibele kültü'nün yanı sıra diğer bazı tanrısal karakterler adına da tapınma törenlerinin yapıldığı bilinmektedir. Boğazköy kazılarında bulunmuş olan Kibele heykelinin sağ ve solundakimüzisyenlerin çalgıları, Antik Yunan ve Frig Medeniyeti müzik kültürleri arasındaki bağlantılara işaret etmektedir. Bu müzisyenlerin Antik Yunan müzik kültüründekikithara ve aulos benzeri çalgılarla tasvir edilmiş olduğu görülür. Özellikle Mezopotamya Medeniyetleri ile olan bağlantıları açısından büyük bir önem taşıyan Urartu Medeniyeti'nde ise arkeolojik verilerin de işaret ettiği üzeretapınaklarda ve diğer kutsal alanlarda gerçekleştirilmiş olan ve çok sayıdamüzisyenin görev aldığı dinsel içerikli törenlere büyük bir önem verilmiştir. Özellikle madenler açısından zengin olan Urartu Medeniyeti'nde bu sebeple metalçalgıların yaygın olarak kullanılmış olduğu öne sürülebilmektedir. Urartu arkeolojik verileri arasındaki bronz bir kemer parçası üzerinde yer alan bir sahne, lir ve çiftboruluların yanı sıra küçük deri gerililerin de Urartularca kullanılmış olduğuna işaret etmektedir. Öte yandan Mezopotamya bölgesinin kültürel etkisinden dolayı, Urartularda arpların da kullanılmış olduğu anlaşılmaktadır. Anadolu'nun bu tez çalışmasını ilgilendiren döneminde birçok Medeniyetvarlık göstermiştir. Gerek birbirleriyle gerekse başta Mezopotamya medeniyetleriolmak üzere diğer medeniyetlerle olan kültürel ilişkileri açısından büyük bir önem taşıyan Hitit, Antik Yunan, Frig ve Urartu Medeniyetleri'ne atfedilen görsel ve yazılıarkeoloji veriler tezimizin temel kaynaklarına işaret eder. Bu Medeniyetlerdekimüzik kültürü ise gerek çalgılar gerek icra biçimleri açısından birçok yönden ortak özelliklere işaret etse de bir kavram olarak müziğin taşıdığı anlamlar açısından önemli farklılıkların olduğu anlaşılmıştır. Bu dönemde müziğin ağırlıklı olarak külttörenlerinde, adak uygulamalarında, değişik amaçlı ritüellerde, festivallerde yer aldığı görülür. Özellikle dinsel uygulamaların ve mitolojik anlatıların müzikalunsurlarla önemli şekilde ilişkilendirilmiş olduğu görülür. Bireysel ve grup olmak üzere iki ayrı icra biçiminin de etkinlikler içerisinde tercih edilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Bu etkinlikler içerisinde çalgısal ve vokal icra gruplarının yanı sıra her iki icra biçimine de yer veren gruplar olduğu da görülmüştür. Bireysel icracılarınçalgılarını daha çok bir metnin seslendirilmesinde kullandıkları görülür. Görsel ve yazılı arkeolojik veriler karşılaştırmalı olarak ele alınarak müzikal unsurların çözümlenmesinde birçok olasılık üzerinde dşüşünülmüş, çalgıterminolojisi konusunda belirsizliklerden kaçınmak için Hornbostel-Sachs çalgı sınıflandırma sistemi referans olarak alınmıştır.