Stratejik mekansal planlama ve düzenleyici geleneksel planlamanın katılım, eylem projeleri ve esneklik boyutlarında incelenmesi - Bursa ili örneği

Son yıllarda içinde bilgi ve haberleşmede yeni teknolojilerin gelişimi ve eş zamanlı olarak küresel düzeyde yaklaşımların farklılaşması nedeniyle ulusların teknik ve sosyal yapılarında ciddi değişimler meydana gelmiştir. Üretim sürecindeki gelişmeler, buluşçuluğa odaklanma ve esneklik anlayışı, küresel düzeyde oluşan yönetim ve örgütlenme hareketleri, fark edilebilir bir mekansal gelişmeyi beraberinde getirmekte ve değişimler sosyal ve mekansal kararları daha stratejik olmaya yönlendirmektedir. Küreselleşmenin yaşanmasıyla beraber ekonomik ve sosyal yapılarda da önemli değişimler yaşanmaya başlamıştır. Bu değişimler, ulus devletlerin önemini yitirmesi, sınırların ortadan kalkmaya başlaması, bilim ve teknoloji alanındaki gelişmelerle birlikte uluslararası ticaretin artması, tüm ekonomik eylemlerin ulusötesileşmesi, rekabet edebilirliğin öneminin artması, demokrasi anlayışının temsili demokrasiden katılımcı demokrasiye dönüşmesi ve sivil toplumun öneminin artması, sektörler arası işbirliklerinin artması olarak özetlenebilir. Bu bağlamda ekonomik ve sosyal bir bütün olarak küreselleşme sürecinden en çok etkilenen yapılar olarak metropoliten kentlerden söz edilebilir. Kent, yaşanan gelişmelerle birlikte değişim gösteren bir yapıdır. Yaşanan değişimlerle birlikte planlamanın çözüm bulması gereken sorunlar da nitelik değiştirmiştir. Kentler daha karmaşık yapılar haline gelmiş, planlama anlayışı da buna bağlı olarak sivil toplum merkezli, tartışma ve karşılıklı uzlaşmaya dayanan, işbirliği yapıcı yaklaşımlar yönünde eğilim göstermeye başlamıştır. Planlama anlayışındaki değişimler stratejik planlama yaklaşımlarının öneminin artmasını beraberinde getirmiştir. Bütün bu süreçlerin sonucunda, tüm dünyada kent mekanındaki değişimlerle birlikte planlama yaklaşımlarının yapısı da değişikliğe uğramıştır.1990'ların başında kentlerde ilk uygulamaları görülmeye başlanan stratejik planlama yaklaşımı, esnek yapısı, katılımı ön plana çıkarması, kamu-özel sektör arası işbirliklerini desteklemesi, uzun dönemli yaklaşımlar sunması, yönetim anlayışına değişiklik getirmesi gibi özellikleri ile geleneksel planlama yaklaşımından farklılaşmaktadır. Planlama literatüründe düzenleyici planlama ile stratejik mekansal planlama arasında düzenleyici 'kesinlik' ve stratejik 'esneklik' konularıyla birbirinden farklılaşmaktadır. Bu çalışmada literatürde ve uygulamada stratejik mekansal planlama incelenmekte, arazi kullanım politikalarının ve düzenlemelerinin Türkiye uygulamalarının 'kesinlik/esneklik' kavramlarının değerlendirmesini yapılmaktadır. Stratejik mekansal planlama alınan kararların düzenleyici planlara aktarılmasında esnekliğin nasıl sağlandığı çalışmanın konusu olmuştur. Ülkemizde Avrupa Birliğine uyum yasaları çerçevesinde çıkartılan kurumsal stratejik plan yasası, mekansal odaklı stratejik plan kararları üretilmekte yetersiz kalmaktadır. Türkiye'de metropoliten alanlarda stratejik mekansal planlama süreci ve planlama yaklaşımına ilişkin konular yasal düzenlemelerde açık olarak tanımlanmadığı görülmektedir. Konu ile ilgili yapılan çalışmalardan, bugün Türkiye'de denenmiş stratejik mekansal planların dayandığı temel bir stratejik mekansal planlama modelinin olmadığı bilinmektedir. Bu çalışmanın amacı, Avrupa ile bütünleşme sürecinde, Türkiye'de metropoliten bölge ölçeğinde stratejik mekansal planlama sürecinin katılım ve esneklik konularının değerlendirilmesi olmuştur. Türkiye'de özellikle stratejik planlamanın yasal olarak zorunlu hale gelmesi sonrasında konu ile ilgili yapılan çalışma sayısında artış görülmektedir. Ancak 'mekansal stratejik planlama' çalışmalarının sayısı oldukça azdır. Bu tez çalışması ile sınırlı sayıdaki araştırmalara katkı sağlanmakta, stratejik mekansal planlamayı hazırlayıcı ve uygulayıcıların görüşleri de dikkate alınarak başarıya ulaşma yolları sorgulanmaktadır. Tezin önemli sonuçlarından biri, yasal ve yönetsel düzenlemeler ile mekansal planlama arasındaki ilişkinin stratejik mekansal planların başarısı üzerinde doğrudan etkisinin olmasıdır. Tezde ayrıca, kurumsal ve mekansal planlama düzeyleri arasındaki paralelliğin önemi, planlamanın tüm hiyerarşik düzeylerinde uyumun zorunluluğu, faaliyetetaplama- finansman-denetim programlarının gerekliliği ve bu süreçte katılımın kaçınılmazlığı vurgulamaktadır. Bursa gibi barındırdığı fonksiyonların planlama sınırları ve il sınırlarını aşan, kentleşme sorunları bulunan, doğal ve kültürel değerleri tehdit altında olan ve başta deprem olmak üzere afet riskine yüksek düzeyde maruz kalan bir metropolün; üst ölçekli planlardan, kentsel tasarım gibi alt ölçekli planlara kadar bir bütün olarak ele alınması, şeffaf, geniş katılımlı, işbirlikçi ve devamlılığı olan bir planlama örgütüne ihtiyacı olduğu tartışılmaz bir gerçektir. Bu gibi durumlar göz önüne alındığında Bursa'ya özgü bir stratejik mekansal planlama anlayışının geliştirilmesi gerekmektedir. Çalışmada kullanılan yöntem; Strateji, stratejik planlama ve mevzuat üzerine yazının gözden geçirilmesiyle literatür taraması yapılmıştır. Delphy tekniği ile konu ile ilgili deneyimleri olan uzmanların görüşleri alınmıştır. Bursa Stratejik Mekansal Planı hazırlanması sürecinde toplumsal katılım ve eylem projelerinin formüle edilmesi aşamalarının değerlendirmesi için Bursa Büyükşehir Belediyesi planlama uzmanları ve planlamaya katılan sektör yöneticisi akademisyenlerle görüşmeler yapılarak görüş ve değerlendirmeleri öğrenilmiştir. Bu çalışmanın giriş bölümünde konunun önemi, çalışmanın amacı ve yöntemi anlatılmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde; küreselleşme olgusu ile ilgili literatür bilgisi verilmiş, küreselleşmenin ekonomik, sosyal ve mekan üzerindeki etkilerinden bahsedilmiştir. Küreselleşmenin kentsel mekana etkisiyle ortaya çıkan küresel kent kavramı incelendikten sonra değişen planlama yaklaşımları iki farklı plan türü olan geleneksel düzenleyici planlama ile stratejik mekansal planlama özellikleri hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde; Türkiye'de mekansal planlama süreçleri değerlendirilmiştir. Geleneksel düzenleyici planlama ile stratejik mekansal planlamanın ülke mevzuatındaki yeri, her iki plan türünde yaşanılan yönetimsel ve kurumsal açıdan genel olarak sorun ve belirsizliklerden bahsedilmiştir. Dördüncü bölümde ise; Bursa ili örneğinde stratejik mekansal planlama yaklaşımı ile hazırlanmış olan 2030 yılını hedef alan Çevre Düzeni Planı hazırlık süreci hakkında bilgiler verilmiştir. Planlamaların süreç ve uygulamalarını değerlendirmek için Bursa Stratejik Mekansal Planı'nın hazırlanması ve uygulama sürecinde görev almış olan planlama uzmanları ve akademisyenlerle görüşülmüştür. Sonuç bölümünde ise; genel bir değerlendirme yapılarak, önerilerde bulunulmuştur. Bursa'nın yerel dinamikleri göz önünde bulundurularak, stratejik mekansal planlamayı sahiplenme düzeyi, yasal mevzuat ile planlama çalışmaları arasındaki ilişkiler üzerinden planın başarılı olmasını etkileyen faktörler tespit edilmiştir. Tespitler üzerinden yasa ve mekan arasındaki ilişkiyi güçlendiren, başarıyı sağlayan veya başarıya ulaşmada engel teşkil eden oluşumların dayandığı nedenler sorgulanmıştır.