Ortaköy-Sarıyer arasında bazı örneklere dayanarak yalıların bugünkü durumunun saptanması

ORTAKÖY - SARIYER ARASINDAKİ BAZI ÖRNEKLERE DAYANARAK YALILARIN BUGÜNKÜ DURUMUNUN SAPTANMASI Şenay SAYIN Tezin konusu olan Boğaziçi Yalıları'na geçmeden önce, Karadeniz ve Akdeniz kültürlerini birleştiren tek su yolu olan İstanbul Boğazı hakkında bilgi verilmiştir. Bu bölümde, Boğaziçi'nin ilkçağdan başlayıp günümüze kadar tarihi ve coğrafi konumu İle ilgili konulara değinilmiştir. Nüfus, ulaşım, göç ve ekonomi gibi tarih boyunca Boğazda yaşayan insanların yaşam biçimlerini yönlendiren etmenler, semt bazında incelenmiştir. Bölümün sonunda ise, Boğaziçi'nde yerleşme başlığı altında; Ortaköy'den Sarıyer'e kadar olan semtler hakkında tanıtıcı bilgiler verilmiştir. İkinci bölüm, tezin esas bölümünü içerip, iki bölümden oluşmaktadır. Boğaziçi yalılarında görülen mimari akımlar, örnekler verilerek incelenmiştir. Barok, Rokoko, Boğaziçi ahşap yapı geleneği, İstanbul'da Art Nouveau ve ahşap yapılar üzerinde uygulanması, Eklektisizm, Ampir gibi mimari akımlar üzerinde durulmuş ve bu mimari akımların geleneksel Türk konut mimarisinde kullanımı ve etkileri hakkında bilgiler verilerek ikinci bölüme giriş yapılmıştır. Boğaziçi yalılarının mimari açıdan değerlendirilmesi yapılarak, denizle iç içe yaşamanın konuta yansıyan bir simgesi sayılan yalıların mimari plan şemaları, iç süslemeleri, kullanılan malzemelerin tarihsel gelişimi ve değişimi üzerinde durulmuştur. Osmanlı İmparatorluğu zamanında, 20. yüzyıla gelinceye kadar, yalı sakinleri, yalılarım günümüz insanları gibi özgürce kullanamamalardır. Tezin bu bölümünde yalı sakinlerinin uyması gereken toplumsal kurallarından bahsedilmiştir. 19. yüzyılın ikinci yansından itibaren İstanbul'a getirilen mimarların geleneksel Türk konut mimarisine kazandırmış olduğu yenilikler açıklanmıştır. Tarihsel bir süreç içerisinde incelenen Türk-Osmanlı sivil mimarisinin içerisinde önemli bir yeri olan yalıların plan şemaları hakkında bilgi verilmiştir. Boğaziçi yalılarının inşa edilmeye başlandığı ilk yıllardan günümüze kadar geçirmiş olduğu aşamalar, cephe düzenlemeleri ve plan şemasında ortaya çıkan yenilikler açıklanmaya çalışılmıştır. Tezin üçüncü bölümünde ise; Türk sivil mimarisinde önemli yeri olan yalılar incelenmiştir. 18. yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu'nda görülen Batılılaşma hareketlerinin sonucu olarak hanedan üyesi kadınlar adına, yine kendi adlarım taşıyan sahilsaraylar inşa edilmiştir. Ortaköy, Kuruçeşme arasındaki Esma Sultan Yalısı, Fehime Sultan Yalısı ve Hatice Sultan Yalısı cephe düzenlemesi, iç dekorasyon ve plan şeması olarak ele alınmıştır. 18. yüzyılın sonunda inşa edilen, haremlik ve selamlık olmak üzere iki bölümden oluşan, ancak 1946 yılında geçirmiş olduğu yangın nedeniyle sadece selamlık kısmı günümüze ulaşan Yılanlı Yalı geleneksel ahşap mimarisinin son Örneklerinden biridir. Yılanlı Yalı ile aynı yüzyılda inşa edilen Barok üslubun önemli örneklerinden 18. yüzyılda gelişen sivil mimarlığın temsilcisi sayılan vıŞerifler Yalısı, Rumeli Yakası'nın en eski ve iç süslemeleri bakımından en önemli yahşidir. 17. yüzyıldan itibaren Boğaziçi İstanbul'da önemli bir sayfiye yerleşim merkezi haline gelmiştir. 18. yüzyıldan itibaren ise Avrupalılar tarafından önem kazanmaya başlamıştır. 18. yüzyılın sonlarında Yeniköy'den başlamak üzere tüm Avrupa kıyısı Batılılar tarafından tercih edilen bölge haline gelmiştir. Asıl elçilik binaları Pera'da bulunurken, Avrupalı elçiler ve diplomatlar Boğaziçi'nin büyüsüne kapılarak Avrupa kıyısında yazlıklar, yalılar ve köşkler inşa ettirmeye başlamışlardır. Önceleri yazlık elçilik binaları Tarabya'da toplanmıştı. I. Abdülhamit zamanında yaptırılan sahil araba yolu ile birlikte Büyükdere de önem kazanmaya başlar. Tezin bu bölümünde; yabancı ülkelere ait elçilik binalarından; Bebek'te Art-Nouveau üslubunun en güzel örnekleri arasında yer alan Hıdiv İsmail Paşa Yahsı-Mısır Başkonsolosluk Sahilsarayı, Tarabya'da geleneksel ahşap bağdadi üslubunda inşa edilen Alman Büyükelçilik Binası, Ampir üslubu İpsilanti Yalısı- Fransız Büyükelçilik Binası, Neo Barok ve Art Nouveau üslubunda ünlü İtalyan Mimar Raimondo D'Arenco tarafından inşa edilen İtalyan Büyükelçilik Binası, Neo-Klasik kagir Cezayirliyan Avusturya Büyükelçilik Binası ve aynı üslupta inşa edilen İspanya Büyükelçilik Binası, Kireçburnu'nda inşa edilen Neo Barok Rusya Konsolosluk Binası incelenmiştir. Plan şeması olarak Art Nouveau, duvarları kagir, içi ahşap-bağdadi tekniğinde inşa edilen Huber Yalısı, günümüzde Cumhurbaşkanlığı yazlık konutu olarak kullanılmaktadır. Mimari planda oryantalist yaklaşımlar gösteren Huber Yalısı, geleneksel Türk sivil mimarisine batı etkisini yansıtması açısından önemlidir. Tez kapsamında incelenen Batı etkili bir diğer önemli yah da günümüzde Sadberk Hanım Müzesi olarak kullanılan ahşap bağdadi tekniğinde inşa edilen Azaryan Yalısı'dır. Sarıyer'de yer alan Sait Halim Paşa Yalısı, plan şeması bakımından oldukça farklılık gösterir. Dış yüzü ampir etkili, içeride Arabesk ve Eklektik derleme dekorasyonu ile eklemeli stil gösteren yalı, Neo-Klasik ahşap bağdadi tekniğinde inşa edilmiştir. Son olarak da yine Eklektik üslubunda yapılan Faik Bey-Bekir Bey simetrik yalıları incelenerek üçüncü bölüm tamamlanmıştır. Tezin sonuç bölümünde ise; İstanbul'un ve Boğaziçi'nin kentsel niteliği, sorunları ve çözüm yollan üzerinde durulmuştur. Sanayi devriminden önce Boğaziçi tarihi, gerek doğal çevresi gerekse mimari yapılanması ile oldukça estetik bir görünüme sahip iken, Boğaziçi panoramasını süsleyen ağaçların, vadilerin ve bahçelerin yok olma nedenleri incelenmiştir. Boğaziçi'ni ve yok olmaya yüz tutan geleneksel mimari plan şemasının vazgeçilmez unsuru olan yalıları ve sit alanlarını korumak adına kurulan örgütlerin, belediyelerin, Anıtlar Yüksek Kurulu'nun faaliyetleri hakkında genel bilgiler verilmiştir. Yangınlar, demografik, trafik ve bakımsızlık gibi geleneksel Türk dokusunun değiştirilmesine neden olan etmenlerin ortadan kaldırılabilmesi için yurt dışından birçok mimar ve şehir planlamacısı getirtilerek master planlar hazırlatılmıştır. Günümüz en önemli kentsel problemi olan gecekondular ve izinsiz olarak kooperatiflerce yapılan villalar, Boğaziçi tepelerinde estetik açıdan son derece kötü bir kentsel görünüm teşkil etmektedir. Boğaziçi'nin karakterini ve geleneksel kimliğini zedeleyen tüm bu faktörlerin ortadan kaldırılması ve Boğaziçi'nin gerçek sahipleri olan yalıların korunabilmesi için getirilen düzenlemeler incelenerek tez sonuçlandırılmıştır. VII