Borçlunun üçüncü kişilerdeki mal, hak ve alacaklarının haczi

İcra ve İflas Kanunu 89. madde uygulaması, günümüzde sıkça rastlanılan bir hukuki müessesedir. Zira borçluya karşı icra ya da İflas takibini kesinleştirmiş olan takip alacaklısı, takip borçlusunun üçüncü kişilerdeki mal, hak ve alacağını dondurup, bir an evvel alacağına kavuşmak istemektedir. İcra ve İflas Kanunu 89. madde düzenlemesi, elbette takip alacaklısının, takip borçlusunun üçüncü kişilerde gerçekte var olan alacağından, hakkını elde etmesine hizmet etmelidir. İcra ve İflas Kanunu 89. maddenin amacı, takip borçlusuna hiçbir borcu olmayan üçüncü kişilere, takip hukuku tehdidi altında, 89. madde yasal zemininde salt prosedürü işleterek mevcut olmayan bir borcu ödettirmek olmamalı; bilakis alacaklılara, borçlusunun üçüncü kişilerdeki hak, alacak ve menkulleri usulüne uygun kesinleştirilmiş takip sonrası haczini sağlayarak, alacaklının istifadesini hazır tutmak olmalıdır. Bu sebeple alacaklı ve üçüncü kişi arasında adil bir denge sağlanmalıdır. Bu bağlamda; alacaklı bakımından, üçüncü kişi nezdinde borçlunun bir hak ve alacağı gerçekte var ise, bunu alacaklının istifadesine hazır tutmak, üçüncü kişi bakımından ise, mevcut olmayan bir mal ve alacak için takibe uğramasının engellenmesi, eş söyleyişle, üçüncü kişinin, izaç ve ızrardan korunması, alacaklın da borçlunun, üçüncü kişide mevcut olan mal, hak ya da alacağından tatminini sağlamak olmalıdır. Buna karşın, yasanın ilk düzenlemesinde, üçüncü kişide var olmayan mal, hak ve alacağın sırf üçüncü kişinin bilgisizliği, tecrübesizliği ya da ihmali yüzünden alacaklı tarafından tahsili imkanına yol açması dolayısıyla, İcra ve İflas Kanunu 89. madde korumak istediği amacı aşan bir norm haline geldiği için, uygulamada bu kötü niyetli ve sakıncalı durumun bertaraf edilebilmesi adına 538 sayılı yasa ile ikinci haciz ihbarnamesi düzenlenmiş, yine son olarak, 4949 sayılı kanun değişikliği ile üçüncü haciz ihbarnamesi ihdas olunmuş ise de, Kanun Koyucunun, üçüncü kişileri korumak saiki ile yaptığı düzenlemeler sonrası, alacaklı, borçlu ve üçüncü kişi arasındaki menfaat dengesi bu kez alacaklı aleyhine bozulmuş, hüküm, salt üçüncü kişileri koruyan onun menfaatlerini garanti altına alan bir düzenleme haline gelmiştir. Oysaki maddenin amacı dikkate alındığında, alacaklı, borçlu ve üçüncü kişinin menfaatlerinin bir kefede eşit olarak dengelenmesi gerekmektedir. İcra ve İflas Kanunu 89. maddesinin mehazdaki asıl işlevi, muhafaza tedbiri olmasına karşın, yapılan değişiklikler ile ilgili madde muhafaza dışında alacağı tahsil imkanını da sağlar hale gelmiştir. Bu haliyle alacağın tahsil imkanını veren İcra ve İflas Kanunu 120. maddesi, 89. maddenin büründüğü bu nitelik sayesinde işlevini kaybetmiş ve alacaklılar tarafından tercih edilmeyen bir müessese haline gelmiştir. İcra ve İflas Kanunu 89. madde içeriği incelendiğinde ise, bir nakarat düzenleme olduğu görülecektir. Aynı şeyler gereksiz olarak tekrarlanmıştır. Bu bağlamda, İcra ve İflas Kanunu 89/1 maddesi ile 89/2 maddesi arasında hukuki sonuçları dışında hiçbir fark bulunmamaktadır. Bir nevi üçüncü kişiye lütufta bulunulmuştur. Bu haliyle madde işlerliğini kaybetmiş, alacaklı bakımından, takip hukukunun sürat ve çabukluluğunu ortadan kaldırmış, çok zahmetli ve kırtasiyeci bir düzenleme niteliğini almıştır. Düzenleme mevcut haliyle alacaklı bakımından takip hukukunun gerektirdiği kolaylık, sürat, uygunluk ve etkinlikten uzaktır. Kanaatimizce; İcra ve İflas Kanunu 89. maddenin yegane işlevi, üçüncü kişinin haciz ihbarnamesini tebellüğ ettiği anda, takip borçlusunun gerçekte mevcut olan alacağını dondurup, alacaklının istifadesine hazır tutmak olmalıdır. Bu amaç ışığında yapılacak olan, mükerrer düzenleme niteliğindeki 89/2 fıkrasının yürürlükten kaldırılması, haciz ihbarnamesine itiraz süresinin yeniden gözden geçirilerek, makul bir süreye kavuşturulması, böylelikle kırtasiyeciliğe yol açan zahmetli sürelerin hem alacaklı bakımından sürat ve etkinliğe kavuşturulması, hem de üçüncü kişi bakımından ihbarnameye karşı makul bir süre içinde gerekli hukuki yardım tanınarak donanımlı ve bilinçli cevap vermesinin sağlanması, alacaklı ve borçlu arasındaki hak arama özgürlüğünü, takip alacaklısı aleyhine bozan menfi tespit davası açılmasında nispi-maktu harç ödeme dengesizliğinin de eşitlenmesi gerekmektedir. Her ne kadar Kanun Koyucu tarafından bu düzenlemenin gerekçesinde, iyi niyetli üçüncü kişilere dava açma kolaylığının sağlanarak, iddialarını ispatlamasının sağlanması amaç edinildiği belirtilmiş ise de, mahkemelerin elinde dava açılırken üçüncü kişilerin iyi ya da kötü niyetini belirlemeye yarayan bir mekanizma yoktur. Bu bağlamda; üçüncü kişinin takip borçlusu ile takip alacaklısı arasındaki hukuki ilişkiye yabancı kalması ve üçüncü kişiye yürütülen takibin fer'i niteliği göz önüne alınarak, birinci haciz ihbarnamesine itiraz süresinin ülkemiz şartlarında yirmi gün olarak belirlenmesi, bu süreden sonra ise ikinci bir ihbarname ile üçüncü kişiye itiraz ve menfi tespit davası açması için ikinci bir yirmi günlük süre tanınması, takip hukukunun amacının gerçekleşmesi bakımından yerinde olacaktır. Ayrıca üçüncü kişilere haciz ihbarnamesine cevap verirken, dürüstlük kuralına uygun surette hareket etme yükümlülüğüne bağlı kalmasına zorlanması ve bu minvalde üçüncü kişiler, gerçeği söyleme yükümlülüğü altına sokulurken, ceza tehdidi altında değil, hukuki sorumluluk dahilinde bu ödev ve yükümlülüğün yasal zemine kavuşturulması yerinde bir düzenleme olacaktır. Başka bir ifadeyle haciz ihbarnamesine karşı üçüncü kişilerin bilgi verme ve gerçeği söyleme yükümlülüğü doğrultusunda cevap vermesinin sağlanması, İcra ve İflas Kanunu 89. maddesinin amaç ve işlevinin gerçekleşmesi bakımından etkili bir çözüm olacaktır. Zira takip alacaklısı, takip borçlusu ile üçüncü kişi arasındaki hukuki ilişkiye yabancı olup, bu ilişkinin içeriğini bilebilmesi, ancak, bu ödevin yerine getirilmesi ile sağlanacaktır.