Dar-üs'saade ağası Hacı Beşir Ağa ve eserleri

Bu çalışmada M.1717 1746 yılları arasında dar-üs'saade ağalığı yapmış olan Hacı Beşir Ağa'nın hayatı, siyasi ve ekonomik gücü ile inşa ettirdiği yapılar incelenmiştir. Habeşistan kökenli bir köle olarak İstanbul'a getirilen Hacı Beşir Ağa, Yapraksız Ali Ağa'nın çırağı olarak Topkapı Sarayı'na girmiştir. III. Ahmet şehzade iken hizmetinde bulunan Hacı Beşir Ağa'yı, padişah olunca, padişah musahipliği ve saray hazinedarlığı görevlerine getirmiştir. Daha sonra Şeyh'ül Harem'lik makamına getirilen Ağa, M.1717 yılında da Anber Mehmet Ağa'nın yerine dar-üs'saade ağası olmuştur. Hacı Beşir Ağa 13 yılı III. Ahmet, 16 yılı I. Mahmut zamanında olmak üzere; 29 yıl ile Osmanlı Devleti'nde en uzun süre dar-üs'saade ağalığı yapan kişi olmuştur. 17. yüzyılın ortalarında doğduğu kabul edilen Hacı Beşir Ağa 3 Haziran 1746 yılında İstanbul'da ölmüş ve Eyüp Sultan Külliyesi içerisindeki türbesine defnedilmiştir. 16. Yüzyılın sonlarında elde ettiği siyasi güçle sarayın kontrolünü ele geçiren dar-üs'saade ağaları, ekonomik bakımdan da hatırı sayılır ayrıcalıklara kavuşmuşlardır. Özellikle Haremeyn-i Şerifeyn ile Selatin vakıflarının yönetimini ele geçirmekle çok ciddi bir ekonomik güç elde etmişlerdir. Ayrıca Osmanlı toprak sisteminin bir parçası olan zeametler, 18. yüzyıldan itibaren dar-üs'saade ağalarının en önemli gelir kaynaklarından birini oluşturmuştur. Hacı Beşir Ağa da I. Mahmut üzerindeki etkisini kullanarak Temlikname-i Hümayunlar vasıtasıyla imparatorluğun farklı bölgelerinde çok geniş tarım arazilerinin sahibi olmuştur. Sahibi olduğu bu geniş tarım arazilerini kurduğu vakıflara akar olarak tayin etmiştir. Dar-üs'saade ağalarının gücünün doruğunda olduğu bir zamanda göreve gelen Hacı Beşir Ağa bu fırsatı çok iyi bir şekilde değerlendirerek; dönemin en kudretli isimlerinden biri olmuştur. Ağa, elde ettiği olağanüstü ekonomik ve siyasi gücü çok sayıda yapı inşa ettirerek taçlandırmıştır. Bu bağlamda yapılan arşiv çalışmalarından ve kaynak taramalarından Hacı Beşir Ağa'nın İstanbul'da üç cami ve mescit, iki medrese, 15 çeşme, iki kütüphane, üç sebil, bir han, bir hamam, dört sıbyan mektebi, bir tekke olmak üzere 32 yapı inşa ettirdiği tespit edilmiştir. İstanbul dışında, İzmir'de bir Han, Medine ve Ziştovi'de birer olmak üzere iki medrese, Konya-Hadim'de bir, Medine ve Ziştovi'de birer olmak üzere üç kütüphane, Kahire'de bir sebil-i küttab, Sünne Boğazı'nda bir kale, bir imaret ve bir deniz feneri olmak üzere toplam 11 yapı inşa ettirmiştir. Ancak vakfiye ve arşiv belgelerinden elde edilen bu listedeki yapılardan yaklaşık 13 adedi günümüze ulaşamamıştır. Günümüze ulaşan yapıların büyük çoğunluğu son yıllarda onarılarak çeşitli işlevlerde kullanılmaktadır. Hacı Beşir Ağa'nın inşa ettirdiği yapılardan sadece beş adedi III. Ahmet dönemine, geri kalan 38 adedi ise I. Mahmut'un saltanat yıllarına tarihlendirilmektedir. Hacı Beşir Ağa'nın inşa ettirdiği yapıların türlerine bakıldığı zaman, dini, sosyal, eğitim ve ticaret yapılarının olduğu görülmektedir. Bunlar içerisinde çeşmeler 15 yapı ile ilk sırayı almaktadır. Yapıların yer seçiminde özellikle İstanbul tercih edilmiştir. İstanbul'daki yer seçiminin de gelişigüzel yapılmadığı, siyasi, dini ve ekonomik koşulların göz önünde bulundurulduğu anlaşılmaktadır. Hacı Beşir Ağa'nın inşa ettirdiği yapılar toplu olarak ele alındığında plan bakımından klasik dönem özelliklerinin devam ettirildiği görülmektedir. Ancak Eminönü'ndeki külliyenin sebili ve Divanyolu'ndaki çeşme gibi, Batılılaşmanın habercisi denemeler de yapılmıştır. Eminönü'ndeki külliyenin diğer yapılarında planda olmasa da, süslemelerde yeniliklerin uygulandığı dikkat çekmektedir.