Ankara'da gecekondu sorununa çözüm olarak geliştirilen önerilerin değerlendirilmesi: Ankara Dikmen Vadisi projesi

Gecekondu sorunu kentleşmeyle birlikte ortaya çıktığı zamandan bugüne kadar çeşitli yöntemlerle çözülmeye çalışılan bir olgudur. Ülkemizde 19401ı yıllarda hızlanan göçle birlikte kalabalıklaşan kentlerde, konut sunumunun yeterli düzeyde olmaması nedeniyle düşük gelir grubunun bu sorunu kendi yöntemleriyle ve yasal olmayan bir şekilde çözmeye çalışmaları ile gecekondu sorunu ile yüz yüze kalınmıştır. Çalışmanın konusu, Ankara'da gecekondu sorununun ve bu soruna çözüm olarak geliştirilen projelerin değerlendirilmesi ve bu projelerden Dikmen Vadisi Projesi'nin ayrıntılı olarak incelenmesidir. Ankara'da yapılmış olan projelerin değerlendirilmesi amacıyla ilk olarak Dünya'daki ve ülkemizdeki kentleşme, gecekondulaşma ve gecekondu sorununa çözüm yaklaşımları ile ilgili literatür çalışması yapılmıştır. Dünya'daki gelişmelerin ve çözüm önerilerinin incelenmesi amacıyla özellikle yabancı kaynaklardan yararlanılmıştır. Ankara'da yapılan projelerle ilgili olarak literatür araştırması dışında yerinde gözlem ve araştırma yapılmış, belediyeler ve projeleri gerçekleştiren şirketlerden bilgi alınmıştır. Dikmen Vadisi Projesi ile ilgili kapsamlı bir çalışma yapabilmek ve bu alanda yaşayanların sosyo-ekonömik durumları ile proje ile ilgili düşüncelerinin değerlendirilmesi amacıyla proje alanında 64 aile ile anket çalışması yapılmıştır. Altı bölümden oluşan araştırmanın ilk bölümünde araştırmanın konusu, amacı, kapsam ve yöntemi ile ilgili bilgiler verilmiştir. 'Dünya'da ve Türkiye'de Kentleşme ve Gecekondulaşma' başlıklı İkinci bölümde, Ankara'da yapılan projeler ve Dikmen Vadisi Projesi'nin incelenmesine yönelik olarak, Dünya'da ve Türkiye'de kentleşme ve gecekondulaşma sürecinin gelişimi, çeşitli Dünya ülkelerinde 'iyileştirme', 'gecekonduluyu yerinde koruyarak yenileme' ve 'gecekonduyu yıkma ve gecekonduluyu taşıma' gibi yöntemlerle gecekondu sorununa çözüm bulmak amacıyla geliştirilen projeler ve sonuçlan irdelenmektedir. Çeşitli ülkelerde yapılan projeler incelendiğinde gecekonducuları yerinde koruyarak alanda yenileme getiren çözümlerin kullanıcı memnuniyetinin en fazla olduğu çözümler olduğu görülmektedir. Gecekonducuları kent dışına itmenin, hem yeni konut alanları açmak açısından maliyetli, hem de gecekonducular açısından sosyal ve ekonomik sorunlara neden olan bir yaklaşım olduğu görülmüştür. Gecekondu alanlarının dönüşümünü sağlamada en büyük sorunlardan biri, bu projelerin finanseedilememesi ve düşük gelir grubunda bulunan ailelerin bu projelerden yararlanamamasıdır. Gecekondu alanlarında iyileştirmeye gidilmesi soruna en ucuz çözüm olarak görülmekte ve bu yolla sadece altyapı ve konut kalitesi değil, sosyal gelişmeler de sağlanabilmektedir. Hangi yöntem benimsenirse benimsensin, kooperatifleşme gibi yollarla kullanıcıların katılımının sağlandığı projelerde, gecekondu ve arsa sahipleri ile yatırımcıların en iyi şekilde kar ettikleri görülmektedir. Dünya örneklerinin incelenmesinden sonra, Türkiye'de 1923 yılından itibaren bu sorunun çözümüne yönelik yapılan yasal ve kurumsal düzenlemeler ve sonuçları incelenmiştir. Türkiye'de planlı dönem öncesi ve sonrası olarak ayrılan süreçte yapılan yasal düzenlemeler incelenirken sadece gecekondu ile ilgili düzenlemeler değil, konut açığı sorununa yönelik olarak yapılan uygulamalar da incelenmiştir. 'Ankara'da Kentleşme ve Gecekondu Alanlarının Gelişimi' başlıklı Üçüncü bölümde, Ankara'nın başkent olmasından bugüne kadar geçen süre içerisinde gelişen kentleşme olgusu, kenti geliştiren etkenler ve sonuçları üzerinde durulmuştur. Ankara kenti ile ilgili gelişmeler, kentin başkent olması, 1948 tarihli 5218 sayılı ilk gecekondu af yasası, 1966 tarihli 775 sayılı Gecekondu Yasası ve 1980 sonrası olmak üzere dört süreç halinde incelenmiştir. Ankara kenti, başkent olmasıyla birlikte üstlendiği rol sayesinde diğer kentlerden daha farklı bir gelişim süreci izlemiştir. Ekonomik gelişmeden çok idari bir rol üstlenmesi ile çekim merkezi olan kent, 1930'lu yıllardan itibaren gecekondu sorunu ile karşılaşmıştır. Ülkemizde konut ve gecekondu ile ilgili alınan yasal ve kurumsal kararlarda, Ankara kentindeki gelişmelerin önemli bir etkisi olmuştur. Getirilen düzenlemelerin ilk uygulamaları Ankara kentinde görülebildiği gibi Ankara'da yapılan düzenlemelerin de ülkeye öncülük ettiği görülmektedir. Bunun en belirgin örnekleri, 1949 yılında ülke genelinde çıkartılan gecekondu af yasasından bir yıl önce sadece Ankara kenti gecekonduları ile ilgili olarak çıkartılan 5218 sayılı yasa ve 1966 yılında çıkartılan, gecekondu alanlarının gecekondu önleme, tasfiye ve ıslah edilmesini öngören 775 sayılı Gecekondu Yasası çıkartılmadan önce ilk kez Ankara'da uygulaması yapılan gecekondu önleme bölgesi uygulamalarıdır. Bu bölümde gecekondu ve konutla ilgili gelişmelerle birlikte kent planlama çalışmalarına da değinilmektedir. 'Ankara'da Gecekondu Sorununa Çözüm Olarak Geliştirilen Projeler' başlıklı Dördüncü bölümde, Ankara'da gecekondu sorununa çözüm olarak geliştirilen projeler incelenmiştir. Projeler, Dünya örneklerinde olduğu gibi 'iyileştirme', 'gecekonduluyu yerinde koruma', 'gecekonduyu yıkma ve gecekonduluyu taşıma' ve bunlara ek olarak 'Gecekondu Önleme Bölgesi Projeleri ' başlıkları altında incelenmişlerdir. Bu projeler, gecekonducuları alanda koruyarak yenileme yapan Dikmen Vadisi Projesi, GEÇAK II Projesi ve Öveçler Projesi; gecekonduları yıkıp, gecekonducuları başka alana taşıyarak alanı yenileyen Portakal Çiçeği Vadisi Projesi; gecekondu alanında sosyal ve fiziksel iyileştirmeye gidilen Zafertepe Projesi ve Elvanköy, Karapürçek, Sincan II G. Ö. B. Projeleridir. Bu projelerin incelenmesindeki amaç, projeleri, gecekonducuları yerinde koruma, gecekonducunun katılımını sağlama, mülkiyeti çözme, finansman gibi yaklaşımları ile bulundukları çevreye ve kente olumlu veya olumsuz katkıları gibi farklı açılardan değerlendirmek ve sonuçlarını ortaya koymaktır. G. Ö. B. ile ilgili çalışmalar ayrıntılandırılmamış ancak örnek olması amacıyla incelenmiştir. Gecekonducuyu yerinde koruyarak yenilemeyi sağlayan bir proje olan GEÇAK II Projesi, kooperatifleşme yolu ile gecekonducunun katılımını sağlayan bir örnektir. Gecekonducular kurdukları kooperatifle yapılan projenin karar verme ve denetleme gibi aşamalarında yer xıalmışlar ve yeni ve çağdaş konutlara yerleşmişlerdir. Gecekonducuları yerinde koruyan ancak, yenileme yerine iyileştirmeyi benimseyen bir proje olan Zafertepe Gecekondu Geliştirme Projesi, gecekonducunun sadece karar verme ve denetleme değil aynı zamanda işgücüne aktif katılımının sağlandığı bir projedir. Bu proje ile çevre kalitesi yükseltilmekle birlikte sosyal hizmetler de geliştirilmiştir. Ele alınan bir diğer proje ise Portakal Çiçeği Projesi'dir. Bu proje, gecekonducunun katılımını sağlamadığı gibi gecekonducuyu kent dışına itmiştir. Proje, belediye ve arsa sahipleri ile birlikte yatırımcıların da katılarak oluşturduğu bir şirket tarafından gerçekleştirilmiş, vadi yeşil alan olarak geliştirilirken çevre ile uyumlu olmayan yapılaşma getirilmiştir. Çalışmanın ana konusu olan Dikmen Vadisi Projesi bu bölümde diğer projelerle karşılaştırma yapılabilmek amacıyla fazla ayrıntıya girmeden incelenmiştir. Diğer projelerle karşılaştırıldığında gecekonducuyu yerinde koruyan ancak gecekonducunun katılımının sağlanmadığı bir proje olarak değerlendirilebilir. Proje alanı Ankara kent vadi sisteminin önemli bir parçasında yer almaktadır. Alanda yeşil alan ve konut kullanımı dışında ticaret, kültür ve sosyal kullanımlar da yer almaktadır. Ancak vadi alanına getirilen yoğun yapılaşma kararları ve yapılaşmanın çevre doku ile uyumsuzluk gösterdiği görülmektedir. Bu olumsuzlukların yanında kent düzenli bir konut ve rekreatif alana da kavuşmuş olmaktadır. 'Dikmen Vadisi Konut ve Çevre Geliştirme Projesi' başlıklı Beşinci bölümde tezin ana konusu olan Dikmen Vadisi Projesi incelenmektedir. İlk olarak etaplar halinde planlanan proje ile ilgili olarak projenin amacı, kamulaştırma ve finansmanı gibi konularla ilgili olarak genel bilgiler verilmiştir. Projede gecekondu sahipleri 1986 affından yararlanarak 1985 öncesinde bu alana yerleşmiş olmalarından dolayı hak sahibi olabilmektedirler. Kamulaştırma yolu ile belediye mülkiyetine geçirtilerek geliştirilen bu alanlarda gecekondu sahipleri çeşitli şartlarla gecekondu ve arsalarını belediyeye terk ederek bu alanda yapılan konutlara yerleşebilmektedirler. Etaplar halinde planlanan projenin ilk etabı tamamlanmış, ikinci etabın da inşaatı devam etmektedir. Diğer etaplarda henüz uygulamaya geçilmemiştir. Hak sahibi konutlarında gecekondu sahipleri dışında bu alana sonradan yerleşen aileler de bulunmaktadır. Her iki grup arsındaki farklılık ve benzerlikleri görebilmek amacıyla ailelere, ailelerin sosyo-ekonomik yapılan, konuta sahip olma durumları ve konut ve yakın çevre ile ilgili görüşleri ile ilgili olarak sorular yöneltilmiştir. Yapılan anketlerden çıkan sonuç, her iki grubun da birbirleriyle iletişim kurmakta zorluk çektiği ve özellikle yeni gelen ailelerin, gecekondu sahiplerinin yaşam şeklinden rahatsızlık duyduğudur. Dikmen Vadisi Projesi'nde belirlenen amaçlardan biri gecekonduda yaşayan insanların daha modern ve sağlıklı bir konut ve çevreye sahip olmalarının sağlanmasıdır. Ancak, alanda yapılan çalışmaların sonucu göstermektedir ki, eğitim ve gelir seviyeleri yükseltilmedikçe, projelerin bu alanlarda yaşayanlara sunduğu hizmetler sadece fiziksel olarak kente entegre olmalarını sağlamakla kalmakta, gecekonducular yenilenen bu alanlara uyum sağlamakta güçlük çekmektedirler. Son yıllarda kullanıcı profilinin değiştiği bu alanda, yeni çevresi ile uyum sağlayamayan gecekondu sahipleri konutlarını satma ve kiralama yolu ile alanı terk etmektedirler. Uzun zamandır bu alanda yaşayan gecekonducuların alanı terk etmesinin başında çevresi ile uyum sağlayamamasından çok, projeyle sahip oldukları yüksek değerdeki konutların onlara kazandırdıkları ranttır. Projenin, bu yönüyle gecekonducuyu yerinde koruma hedefine tam olarak ulaşamadığı görülmektedir. 'Sonuçlar' başlıklı Altıncı ve son bölümde Dünya ve Türkiye'deki gelişmeler ışığında, gecekondu sorununa çözüm olarak geliştirilen projelerin ekonomik, fiziksel ve sosyal açılardan değerlendirilmesi yapılmış, sorun ve olanakları ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kent açısından değerlendirildiğinde projeler, gecekonduculara çağdaş konut ve çevre imkanları sağlarken kentin düzenli gelişimine katkıda bulunmaktadır. Ancak projelerin, rant kapısı açtığı ve arsa ve konut değerlerinin yükselmesine neden olduğu da görülmektedir. Kullanıcı açısından bakıldığında ise katılımın sağlanması ile projelerde ortaya çıkabilecek ekonomik ve sosyal problemlerin en aza indirgenebildiği görülmektedir. Katılımın sağlanması sadece fikir üretme ve taleplerin belirlenmesi şeklinde olabildiği gibi, işgücüne katılım şeklinde de olabilmektedir. Bu tip yaklaşımlarda özellikle mülkiyetin çözülmesi daha kolay sağlanmaktadır. Gecekonducular, kentte sunulan sosyal, kültürel, rekreatif hizmetlerden yararlanabilir hale gelmekte ve kentle daha bütünleşik bir çevreye kavuşmaktadırlar. Ancak bu olanakların, yasal olmayan şekilde kent arazilerini işgal eden gecekonduculara sağlanmaya çalışılırken, gecekonducuların bir bakıma ödüllendirildiği ve hatta rant sağlayarak bu durumdan kar ettikleri de bir gerçektir.