Osmanlı el işlemeleri ve mimari motifleri (2. Cilt)

Anadolu'nun yabancısı olduğu değişik bir sanat görüşü ve anlayışına sahip Türkler, Anadolu'da karşılaştıktan yerli uygarlıkların kültürleri çerçevesinde çeşitli desen ve teknikleri birleştirerek, kendilerine özgü bir sanat tarzı geliştirmeyi başarmışlardır. Türk sanatı içersinde el işlemeciliği denediği yeni düzenlemeler, renk tonlamaları, iğne teknikleri ile her zaman önemli bir yere sahip olmuştur. Erken devirlerden itibaren milli işlemeci olarak adlandırılan ve evlerinde çeyizlerini işlemeleri gelenek halini alan Türk kadınları, günlük hayatlarındaki boş zamanı, doldurmak için işleme sanatına ağırlık vermişler ve bu sanatın incelmesine yardım etmişlerdir. Günlük giyim kuşam, ev dekorasyonu çadır süslemesi ve her çeşit kullanım eşyası, renkli işlemeler ile zenginleştirilmiştir. Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemlerine ait minyatürler, yazmalar içindeki işlemelerle bezeli çadır ve elbiseler, o dönemlerin işleme çeşitleri ve teknikleri hakkında bizi aydınlatmaktadır. Osmanlı toplumunda sanatçıya büyük değer verildiği ve mesleğini en iyi şekilde yapanların Saraya takdim edildiği düşünülürse, işleme sanatında da birbirleriyle rekabet eden pek çok sanatkarın yetiştiği bilinen bir gerçektir. Hükümdarların ekonomik desteği ile işletilen Saray bahçesindeki İmparatorluk atölyeleri içinde işlemecilerin de atölyeleri bulunmaktadır. Osmanlı el işlemeciliğinde Saray ve halk atölyeleri diye bir ayrıma gidildiğinde, aslında bu atölyelerin birbirleriyle ilişki içinde oldukları görülür. Ev ve çarşı atölyelerinin çalışmalarına, desen uygulamaları ile yön veren saray atölyeleri; tüm ince zevklerin üretildiği, kaliteli işçiliğin üst seviyeye ulaştığı bir okul durumundadır. İmparatorluk sarayının ve halkın yaşadığı evlerin harem bölümlerinde amatör veya profesyonel olarak kadınlar tarafından yapılan el işlemeleri, elbette yapıldıkları dönemin zarif kullanım malzemeleri olmaları yanında, işleyen kişinin tüm ince zevkini, duygu ve düşüncesini üzerinde yoğunlaştırdığı bir haberleşme aracıdır da. İşleme örnekleri üzerinde motif ve renk bir bütün olarak düşünülmüş, canlı renklerin yanında, pastel ve uçucu renkler de rahatlıkla kullanılmıştır. Yuvarlak veya dikdörtgen gergefte, ilk devirlerde keten ve pamuk, daha sonra deri, çuha, havlu, atlas, kadife, tafta gibi kaliteli malzeme üzerine zerdüz, pesent, müşebbek, mürver, sıra ivişi, sarma, susma, suzeni, buhara atması, dival işi, aplike türleri tabii boyalı ipek ipliklerle işlenmiştir. ilk dönemlerde özellikle 16. yüzyıl başında basit ve iddiasız olan iğne teknikleri ve düzenlemeler, 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyılın tümü içersinde, gümüş ve sırma ile yapılmış, camlarında perdeleri, damında kiremitleri ile bahçe içersinde evler, balıklı bahçe havuzlan, salkım söğüt gölgelikler ile zengin peyzaj ve mimari desenlerine dönüşmüştür. Ev motiflerinin yanında cami, çadır, köprü, külliye, belirli bir yerin panaromik görünümü gibi mimari düzenlemelerin yer aldığı örnekler, batı resim anlayışının işlemeler üzerine yansımasıdır. Pek çok sembolik anlatımı bulduğumuz işleme örneklerinde halkın yoğun bir şekilde resim ile içice yaşadığım, resmi tasvir yanından çok sembolik ifadesiyle algıladıklarını görürüz. Yirminci yüzyıla gelindiğinde, işleme sanatında bir duraklama dönemi ile karşılaşılır. Kullanılan malzemede kalitenin bozulmasıyla orantılı olan desenlerin kabalaşması, sentetik ve anilin katkılı malzeme tercihi ile daha da hissedilir hale gelmiştir. Osmanlı el işlemeciliği, yirminci yüzyılda, eski ihtişamlı günlerinden farklı bir gelişimi daha doğrusu çöküşü yaşamaya başlar. Uzun süre etnografik olarak nitelendirilen işlemelerimiz, kaynaklarım geçmişşten alan halk sanatlarına dönüşüp varlıklarını halen mahalli atölyelerde sürdürmektedirler.