Kayseri il merkezindeki Surp Krikor Lubavoriç ve Surp Asvadzin Ermeni kiliseleri

İstanbul Türkler tarafından fethedilmeden önce Ermeniler Galata civarında Sulu Manastır ve Balat'ta yerleşmişlerdir. Bu dönemde Ermeniler'in İstanbul'da Surp Sarkis (1360) ve Surp Krikor Lusavoriç'e (1390) ithaf edilmiş iki kiliseleri bulunmaktadır (Tuğlacı 1991: 51). 1453'te İstanbul'un fethedilmesiyle Osmanlı yönetiminde yaşamaya başlayan Ermeniler dinsel ve sosyal yaşamlarını, 1461 yılında kurulan patrikhane bünyesinde sürdürmüşlerdir. Fatih Sultan Mehmet, İstanbul nüfusunu çoğaltmak için Anadolu'dan Türkleri ve Ermenileri buraya getirtmiştir. Bu şekilde gelen Ermeniler Samatya, Kumkapı, Narlıkapı, Yenikapı gibi semtlere yerleştirilmiştir (Tuğlacı: 1991: 51). Osmanlı İmparatorluğu'nda 18. yüzyıl başlarında Batı'ya yöneliş başlamıştır. Abdülmecid Dönemi'nde (1839-1861), Mustafa Reşit Paşa'nın hazırlamış olduğu Tanzimat Fermanı ile imparatorluk içinde yaşayan Gayrimüslimlere yaşam koşullarını değiştirecek yeni haklar tanımıştır. Fermanın en önemli maddesi, din ve mezhep farkı gözetmeksizin bütün tebaanın eşit haklara sahip olmasıdır (Karpat 1985: 133). Tanzimat Fermanı ile Osmanlının 'himayesi' yerine 'vatandaşlığını' kazanan Gayrimüslimlerin, can, mal, namus güvenlikleri ve ruhani alandaki ayrıcalıkları arttırılmış, kiliselerden toplanan vergiler kaldırılmış, dinsel topluluklara kendilerini yönetebilme, okul ve ibadet yerleri inşa edebilme imkanı sağlanmıştır (Tanör 1985: 1006). Ticari bilgilerini sosyal kazanımlara dönüştürerek, Batılı Devletlerin sağladığı olanaklarla konumlarını güçlendiren Gayrimüslimlerin, kendi kiliselerini inşa etmeleri konusunda, İslam Hukuku'ndan kaynaklanan bazı yasak ve kısıtlamalar bulunmaktadır. Yasak ve kısıtlamalar çerçevesinde Gayrimüslimlerin kilise inşa etmelerine izin verilmemektedir. Ancak Osmanlı Devletinde, durumu fermanla belirlenmiş kiliselerin iç düzenlemelerine karışılmamış ve eski kiliselerin onarımı 11 verilecek izne bağlanmıştır. Fakat onarılacak kiliselere ek yapılmasına izin verilmemiştir (Turan 1963: 171; Bozkurt 1989: 22; Ercan 1990: 124). Kayseri'deki 19. yüzyıl Ermeni Kiliseleri üzerine yapılmış olan araştırmada, Tanzimat ve Islahat Fermanları sonrasında, Gayrimüslimlere tanınan yeni ibadet yerleri yapabilme hakkı, konu açısından önemlidir. Bizans İmparatorluğu'nun çökmesinden sonra hiçbir dönemde kiliselerin bu kadar yoğun yapılmadığı bilinmektedir. Kiliselerin sayısındaki bu artış, başkentte olmasa bile taşrada Fermanların getirdiği serbestliğin uygulandığım göstermektedir. Kayseri ile ilgili araştırmalarda, şimdiye kadar çoğunlukla Türk Dönemi mimarlık örnekleri incelenmiştir. Bu çalışmanın amacı, Kayseri ve çevresindeki yerleşmelerde tespit edilebilen Ermeni Kiliselerini belgelemek, tanıtmak, yüzyıllar boyunca yaşamlarım yan yana sürdüren cemaatlerin durumunu ortaya koyarak, dini mimarilerini incelemektir. Bu kapsamda, Ermeni Kilisesi tarihi, Ermenilerin Osmanlı İmparatorluğu'ndaki durumları, nüfusları ve 1831 yılında yapılan ilk nüfus sayımından, 1923 yılına kadar Kayseri'de yaşayan Gayrimüslim nüfus hakkında bilgi verilmiştir. Çalışma bölgemiz olan Kayseri'nin konumu, adı, tarihsel önemi ve başlangıçtan günümüze şehir dokusundan bahsedilmiştir. Kayseri ve çevresinde tespit edilebilen on iki yapı incelenmiş, Kayseri merkezde bulunan manastır kilisesi Surp Krikor Lusavoriç ve Surp Asdvadzadzin Kiliseleri çalışmanın asıl konusunu oluşturmuştur. Bu yapıların planlan çizilmiş, tasvirleri yapılmış ve fotoğrafları çekilmiştir. Kayseri çevresinde tespit edilen, Aydınlar Surp Toros Kilisesi, Bahçeli Surp İstepanos Kilisesi, Balagesi Surp Haç Kilisesi, Derevenk Surp Toros Kilisesi, Develi Surp Toros Kilisesi, Gesi Surp Asvadzadzin Kilisesi, Güzelköy Surp Toros Kilisesi, Konaklar İstepanos Kilisesi, Talaş Surp Asvadzadzin Kilisesi, Tomarza Surp Bogos- Bedros Kilisesi kısaca tanıtılmış, ölçekli krokileri çizilmiş ve fotoğrafları çekilmiştir.