Koruma ve planlama anlayışlarının değişimi: İstanbul Tarihi yarımada'da 2005-2012 planları karşılaştırması

İstanbul'un en eski yerleşim bölgesi olan Tarihi Yarımada 1995 yılında 1. Derece Arkeolojik Sit, Kentsel ve Arkeolojik Sit, Kentsel ve Tarihi Sit ilan edilmiştir. İstanbul I No. lu Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından belirlenen Geçiş Dönemi Yapılaşma Koşulları ile 10 yıl süresince idare edilen alan için koruma planı ancak 10 yılın sonunda 2005'te yürürlüğe girmiştir. 2005 planı 1/5000 ve 1/1000 ölçekte İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından hazırlanmış, Koruma Kurulu'nca uygun bulunarak İBB tarafından onaylanmıştır. 1/5000 ölçekli plan 2007 yılında mahkeme kararıyla iptal edilmiş, 1/1000 ölçekli plan ise aynı yıl yürürlükten kaldırılmıştır. 2005 tarihli koruma planı, temel olarak; Roma ve Bizans kalıntılarını göz ardı ederek hazırlanmış olması ve Osmanlı eserlerini ihya ederek dekor bir çevre oluşturacak olması yönleriyle eleştirilmiştir. Planda Eminönü kültür, turizm ve konut alanı olarak, Fatih ise büyük ölçüde konut alanı olarak planlanmış, Fatih'te turizm fonksiyonu dışlanmış, Eminönü'nde ticaret ve turizm bölgesine dönüşmüş bazı mahalleler tekrar konut alanı olarak önerilmiştir. 2005 planının en çok eleştirilen yönü ihya kararları olmuştur. Eminönü ve Fatih'te cami, mescit, türbe, sıbyan mektebi, çeşme, tekke, hamam, konak, sur duvarı, medrese olmak üzere toplam 228 farklı kayıp eski eserin yeniden yapılmasının hedeflendiği ihya kararları 2012 planında yer almamıştır. Tarihi Yarımada, yeraltı ve yer üstünde bulunan korunması gerekli kültür varlığı olarak tescilli yaklaşık 10.000 eski eseri barındırmaktadır. Türkiye'deki pek çok ilden fazla sayıda eski eseri barındıran bir sit alanı olan Tarihi Yarımada kısa sayılabilecek bir zaman diliminde iki farklı Koruma Planına (2005 ve 2012) konu olmuştur. Üstelik koruma planının yürürlüğe girdiği 2005 yılından itibaren 2013 yılına kadar Tarihi Yarımada'da 11 farklı yenileme alanı ilan edilmiştir. 2005 ve 2012 planlarının karşılaştırmasının yapılabilmesi için ülkemizde 2000'lerden sonra belirginleşen ve 2005 sonrası keskinleşen kentsel müdahale paradigmalarını incelemek gerekir. 2002 yılı Türkiye'de neoliberal ekonomik politikaların Mecliste çoğunluğa sahip bir hükümet tarafından uygulandığı, mekansal kararların rant ekonomisi hedef gözetilerek alındığı bir dönemin başlangıcıdır. 2000 yılında yayınlanan 'İstanbul Küresel ile Yerel Arasında' adlı çalışmada Çağlar Keyder'in 'İstanbul'da olup bitenler küreselleşmenin ekonomi politiği açısından hazin bir yetersizlik içindedir.' (2009, s. 25) tespitinden birkaç yıl sonra '5366 sayılı Yıpranan Tarihi ve Kültürel Taşınmaz Varlıkların Yenilenerek Korunması ve Yaşatılarak Kullanılması Hakkında Kanun' çıkarılmıştır. 2005'ten günümüze gelen süreçte, geleneksel dokunun yok edilmesiyle başlayan ve şaşkınlık verici, sansasyonel, bazı açılardan birer kıyım olarak addedilebilecek denli saçma kentsel projelerle devam ederek yarımadanın yüzyıllardır korunan siluetini ve kıyı formunu dahi değiştiren uygulamalar yapılmıştır. Kentin neredeyse tamamını bir şantiyeye çeviren son 15 yılın bütün bu projeleri ile; 2011 yılına kadar 'ustalık' öncesi dönemde iktidarın ana hedefi hızla İstanbul'un küresel rekabetçiliğini geliştirmek ve ekonomik büyümesini sağlamak olmuş, 2011 yılından sonraki 'ustalık' döneminde ise İstanbul sosyo-politik bir dönüşüm projesi alanına dönüştürülmüştür. Yenikapı Dolgu Alanı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın 2012 yılında resen onayladığı plan ile hızla uygulanmıştır. Avrasya Tüneli'nin Tarihi Yarımada'ya getireceği trafik yüküne ilişkin tartışmalar devam ediyorken proje yine hızla uygulanmış ve yakın zamanda hizmete açılmıştır. Haliç Metro Köprüsü UNESCO yetkililerinin tüm uyarılarına, konu ile ilgili akademisyen ve kentlilerin muhalefetine rağmen gerekli ve yeterli altyapı ve tasarım çalışmaları yapılmadan Tarihi Yarımada siluetine girmiştir. Siluet konusundaki bir diğer tartışma Zeytinburnu'nda inşa edilen 16/9 kuleleri ile ilgilidir. Kurul Kararı ile belirlenmiş Sur Tecrit Bandı dışında fakat Alan Yönetimi Başkanlığı tarafından belirlenen yönetim alanı sınırları içinde inşa edilen üç gökdelen yüzlerce yıldır korunan Tarihi Yarımada siluetine dönemin rant ve saygısızlık simgesi olarak girmiştir. 2005 planında yer almayan ancak sonraki 10 yıla sığdırılan bütün bu uygulamaların projelendirme süreci devam ederken, 2005 planı 2007 yılında iptal edilmiş ve ardından 2012 planı hazırlanmıştır. Tezin ilk bölümünde, 2005 ve 2012 planları karşılaştırması ile ortaya çıkan yasal ve kurumsal değişimlerin ülkemizde son yıllarda yaşanan ekonomi-politik değişimin birebir yansıması olarak ifade edilebilecek değişimler olduğundan bahisle; neoliberal kentsel politikaların uygulama alanı olan Tarihi Yarımada'nın çalışma alanı olarak seçilme nedeni ve çalışmanın amacı açıklanmaktadır. Tezin ikinci bölümünde, Byzantion - Konstantinopolis İstanbul sürecinden günümüze aktarılan kentsel dokunun izi sürülmektedir. Osmanlı'da siluetin oluşumunu sağlayan tarihsel çizgi izlenerek, 19. yüzyılda Batılılaşma hareketi ile gelen değişim ele alınmaktadır. Yüzyıl başından itibaren 'güzel şehir' akımı uygulamalarından başlayarak 1964 tarihli Suriçi Planına kadar uzanan planlama ve değişim süreci bu bölümde incelenmektedir. Tezin üçüncü bölümünde 1970'li yıllardan itibaren Türkiye'de 'sit alanı' ve 'koruma planlaması' kavramları gelişirken Tarihi Yarımada'da yaşanan değişimler ve Koruma Kurulları süreci değerlendirilmektedir. Koruma Kurulları arşivinde yapılan çalışma sonucunda; Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Kurulu'nun 1973 tarihli Eski Eserler Kanunu öncesinde Tarihi Yarımada için öncü sit kararları aldığı anlaşılmıştır. Bu kararlarla birlikte 1970'li yıllardan itibaren sit ölçeğinde alınmış önemli diğer Kurul Kararları ile ilgili bilgiler bu bölümde yer almaktadır. Tezin dördüncü bölümü 2005 ve 2012 planlarının Amaç ve Hedefler / Sınırlar ve Yetkili Kurumlar / Turizm İşlevi yönünden karşılaştırmasını içermektedir. 2000'li yıllardan günümüze Tarihi Yarımada'da yaşanmakta olan kentsel dönüşüm, merkezden alınan kararlar, buna yönelik yasal düzenlemeler ve kurumsal yeniden yapılandırmalarla 2005 yılı kritik eşik olmak üzere hızlandırılmıştır. 2005 ve 2012 planları arasındaki en temel farklılık planlama sınırlarıdır. Bu anlamda 2005 planı Tarihi Yarımada'nın tamamını içeriyorken 2012 planı yenileme alanları ve turizm merkezleri dışında kalan alanları kapsayan, bütüncüllüğünü yitirmiş bir plan özelliği taşımaktadır. 2005 planı her iki ölçekte İBB tarafından hazırlanmışken, 2012 planının 1/5000 ölçekli Koruma Amaçlı Nazım İmar Planı İBB tarafından, 1/1000 ölçekli Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı ise Fatih Belediyesi tarafından hazırlanmıştır. Bununla birlikte iki plan arasında geçen sürede koruma ve planlama anlayışlarının neoliberal kentsel politikalara teslim edilmiş olmasının en görünür sonucu 2012 planında arttırıldığı görülen turizm işlevidir. 2005 planında Laleli konut alanı olarak belirlenmiş, Fatih'te turizm işlevi dışlanmışken sonraki planda Laleli dahil olmak üzere hem Eminönü hem Fatih'te turizm işlevine imkan veren 2. derece ticaret lejantı önerilen alanlar dikkat çekici ölçüde artırılmıştır. Tezin son bölümünde, Tarihi Yarımada için 1980'lerde başlayarak günümüze uzanan süreç 2005 ve 2012 planları karşılaştırması ile birlikte ele alınmaktadır. Bu anlamda 1980'lerde küresel ekonomi politiğe eklemlenme girişiminin 1990'larda hala beklenti düzeyinde olduğu, günümüze uzanan yıkıcı sürecin 2002'de başladığı ve 2005'ten günümüze katlanarak hızlandığı görülmektedir. 2005'ten 2012 planına gelen süreçte değişen kurumsal çerçeve, düzenleyici kural ve pratiklerin, neoliberal kentsel politikaların sonucunda ortaya çıkan Tarihi Yarımada'ya özgü şeması bu bölümde değerlendirilmektedir.