Die Sozialkritik in den utopishen romanen 'Nein. Die Welt Der Angeklagten' von Walter Jens und 'Balık İzlerinin Sesi' von Buket Uzuner

Buket Uzuner'in 'Balık İzlerinin Sesi' ve Walter Jens' in 'Nein. Die Welt der Angeklagten' adlı romanlar var olmayan ya da gerçekleşemeyecek bir toplum düzeni ve idealini varmış gibi anlatmalarıyla birer ütopyadır. Fakat 19. yüzyıla kadar iyimser ve geliştirici bir dünya ile özdeşleşen ütopyaların aksine 20. yüzyılda yazılmış bir iki ütopik romanda görülen kötümserlik ve dünyanın olumsuz biçimindeki son gelişmişlik durumu, herkesin iyiliğine değil kötülüğüne yol açan katı bir akılcılık anlatılmaktadır. Bu olası toplum modellerinde insanlığın sonuna yaklaşıldığından 'anti-utopya' olarak nitelemek gerekir. Her iki roman da eleştirel bir yaklaşımla yaşanan bireysel ve toplumsal gerçeklerin ve düzenin yetersizlikleri, yanlışlıkları dolaylı biçimde anlatarak, insanları gelecekte bekleyen ya da sezilen tehlikelere ve tehditlere karşı uyararak, önlem almalarını ister. 'Balık izlerinin Sesi'nde yozlaşan insan değerlerini temsil eden normaller, seçkinleri diğer bir deyişle sanatçı ve bilim adamlarını normalleştirerek, insanlığın yüzyıllar boyunca geliştirdiği kültürün devamını sağlayan yaratıcılığı yok ederek engellemeye çalışmaktadır. 'Nein. Die Welt der Angeklagten' de ise gittikçe karmaşık- laşan dünyada kendi ve çevremiz hakkında sınırlı ve önyargılı bilgilerin, insanları bir sisteme nasıl insanlık dışı yöntemlerle bağımlı kılabileceğini dünyayı yöneten merkezi bir devlet modelinde göstermekte. Gelişen teknoloji ve_ olanakları insanlarıı yönlendirme ve 156 denetleme gücünü arttırmıştır. Seçkinlerin dünyanın her yerinden çağrılarak Fantolt adlı bir eğitim merkezinde toplanabilmesi ve Jens'in romanındaki suçlular dünyasında insanların her anının en ufak ayrıntısına kadar gözlene- bilmesi, teknik olanakların yardımıyla gerçekleşebilmektedir. Walter Jens ve Buket Uzuner, ilerlemenin bir göstergesi olan teknik gelişmelerin insana karşı kullanıldığında kendi sonunu, manevi değerlerin kaybedilmesinin sonunda, nasıl hazırladığını göstererek, gelişmelere kendi başına bir amaç değil, insanlığın ilerlemesi için bir araç olabilecek biçimde değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyorlar. Karmaşıklaşan dünyayı ve insanı bir bütün olarak algılamamız gittikçe sınırlaşan bilgilerimizin sonucu tek yönlü bir dünya görüşüne götürerek zorlaşmaktadır. 'Nein. Die Welt der Angeklagten'deki merkezi devlet sistemi, bağımla- şan insanların hayatlarını belirleyerek onların yerine karar vermesiyle, günümüz yabancılaşmış insanın benzer sorunlarına işaret etmektedir, özel yaşantının yerine geçen mesleki yaşam, bireysel bir benlik bilinci yerine görev bilincini getirmiştir. Sistemi geliştirme ve daha çok tüketerek 'iç-boşluğu' doldurmaya çalışan memurlar ve Uzuner' in romanında olduğu gibi her şeyi '... mış gibi' yaşayarak kendini aldatan normaller, kendilerine ve dolayısıyla topluma yabancılaşmış insanlardır. Bu düzene ve yaşama biçimine karşı gelen seçkinler ve Walter Sturm insanlığın temsilcisi konumundalar. Gelecek endişesi taşıyan Walter Jens ve Buket Uzuner bireyselliğin yok olmaya başladığı iki ütopik romanda da hicivci bir tutumla 157 günümüz yığınlaşan insanlara karşı bir eleştiridir. Ben' i olmayan bir dünyanın ne kadar korkunç olabileceğini gözler önüne sererek kendimize ve topluma karşı daha duyarlı olmamız gerektiği gösterilmekte. Seçkinlerin normalleştirilmesi ve Walter Sturm'un hakim olmasıyla bireysellik bilinci de yok olmuş olacaktı. Fakat seçkinlerin örgütlenerek normallerin ulaşamayacağı 'B. i. S' adasına kaçmaları ve Walter Sturm'un insancıl bir karar vererek ölümü seçmesiyle karşıt güçlerin amaçları başarısızlığa uğrar. Walter Jens' in kesin sınırlarla çizilen katı akılcı dünyası, insancıl değerlerinin gücü yerine geçen kurallarla yönetilmekte. Bu kuralcılık günümüz karmaşaya karşı bir düzen isteğini, fakat olumsuz biçimde, yansıtmakta. Ütopyalarda özgürlük yok denilecek kadar kısıtlanarak, özgürlüğün sınırlarının sorgulanmasını zorunlu kılar. Aşırı bireysizlik, okuyucunun bireyselliğine bir çağrı niteliğindedir. Buket Uzuner, sanatçı sorunsalını sorgulayarak, toplumdan farklı duyarlılıkları ve dünya görüşleri olan insanlara daha hoşgörülü ve anlayışlı olmalarını istemekte. İnsanın varoluşunu anlamaya çalışan sanat ve bilimin suçlular dünyasında yasaklanması, onların gücünün bir kanıtıdır. Walter Sturm'un bir bilim adamı olması da bunun bir göstergesidir. Eğitim sisteminin önemi her iki romanda da hissedilmekte. Buket Uzuner, Afife Piri'nin ağzından yaratıcılığı ve bireyselliği geliştirmeye yönelik bir eğitim sistemi geliştirilmeli, diyor. 'Nein. Die Welt der Angeklagten'de çocukların okuldan başlayarak sisteme bağlı 158 olarak eğitilmeleri, eğitimin toplum düzeni için ne kadar önemli olduğunu gösterir. Yabancılaşmanın doruğa ulaştığı iki ütopyada sevgisizlik egemendir. Güvenin olmadığı bir ortamda kendine inancını yitiren insan, kendi içine kapanarak nesne gibi duygusuzla- şır. Karşı cinsle yaşanan yoğun duygular ütopyalarda toplumun amacını engelleyen, ona zarar veren yaşantılardır, Bundan dolayı ilişkiler kontrol altında tutularak insanca duyguların ortaya çıkmasına izin verilmez. 'Nein. Die Welt der Angeklagten'de karşı cins sadece temel içgüdüleri tatmin eden bir araç konumuna indirgenir. Buna karşın 'Balık İzlerinin Sesi'nde ise karşı cins, sahiplik duygusu içinde metalaşarak sevgiden çok bağımlı laşmışt ir. 'Balık İzlerinin Sesi' ve 'Nein. Die Welt der Angeklagten' toplumun aksayan yönlerini kendi kurgu düzleminde göstererek zamanımızla karşılaştırma olanağı yaratır. Bu da onun 'çağ romanı' niteliğinden kaynaklanır. Günümüz sorunlarını yansıtan Buket Uzuner, toplumu, geniş anlamda çağı eleştirerek çözümlerine ışık tutar. Batı kültürünün kendi çıkarları doğrultusunda aldığı kararlarla savunduğu değerlerin nasıl çeliştiğini göstermeye çalışır. Walter Jens ise II. Dünya Savaşı öncesi Almanya'da yaşanan Nasyonal Sosya lizm' in bürokratik araçlarla soykırımını hatırlatan göndermeler yapması, yakın geçmişşte yaşanan insanlık dışı olayların gelecekte yaşanmaması için uyarıda bulunmakta. Her iki roman da eleştirel bir bakışla hem toplumun hem de bireyin sorumluluklarını bir mesafe içerisinde yansıtarak, farklı kültürün ürünleri olmalarına karşın özde bir bütün 159 oluşturmaktadırlar.