Ondokuzuncu yüzyıla ait bir baytarnamede at kültürü

Türkler, kültürlerinin birinci aşaması olan atlı-göçebe kültür ve medeniyet dairesinde olduğu kadar, bu kültürün ikinci aşaması olan islam kültür ve medeniyet dairesinde de ata önem yermişlerdir. Bunun ekonomik, kültürel ve askeri birçok sebebi vardır. Türklerin Çin'den Avusturya'ya, Rusya'dan Arabistan'a kadar uzanan coğrafi mekanlarda kurmuş oldukları devletleri, atlı birliklerin öncü ve belirleyici kuvvetinden yararlanarak oluşturdukları tarihi gerçektir. Atın gerek bir binek hayvanı olarak savaşlarda oynadığı rol, gerekse ekonomik ve kültürel statüsü, ona özel bir ilgi ve sempatinin doğmasına yol açmıştır. Aslında bu, bir mecburiyetti. Bakımı, beslenmesi ve tedavisi yapılmayan atın hızlı koşması, pratik, dayanıklı, dolayısıyla savaş şartlarına uygun olması beklenemezdi. Üstelik, kazanılan toprakların da korunması gerekiyordu. Atlı birliklerin iki temel unsuru vardı: Akıncı ve atı. Bu noktalar; atın bakımı, beslenmesi ve hastalıklarının tedavisini esas alan eserlerin teşekkül etmesi ve yaygınlaşmasında etkili olmuştur. Bu çerçevede gelişen ve genel olarak at, atçılık ve at hastalıkları ile tedavisini esas alan baytarnamelerin yazılışı tesadüfi değildir. Baytarnamelerin yazılışında temel sebep, kanaatimize göre, atın ekonomik, kültürel ve askeri alanda oynadığı rolü bulunmaktadır. At kültürünün önde gelen kaynaklarından olan bu eserlerde; atların iyi ve kötü vasıfları, donları, nişanları, güzellikleri, bakım, beslenme ve yaş tayinleri, hastalık ve tedavileri vb. konulara değinilmektedir. Bunlar, Türk kültürünün ikinci aşaması olan islam kültür ve medeniyet dairesinde ortaya çıksalar bile, atlı-göçebe kültür ve medeniyet dairesinden tamamen kopuk değildirler. Baytarnamelerin, uzun tarihi dönemlerde edinilen, özellikle atlarla ilgili kültür birikimini yansıttıkları anlaşılmaktadır. Bu eserlerden biri de incelememize esas olan baytarnamedir. Tezimizde, 19. yüzyıla ait Bursa inebey Yazma ve Eski Basma Eserler Kütüphanesi 2112/ 2 numaraya kayıtlı olan bir ' baytarnameyi yazılı ve basılı kaynaklarla karşılaştırarak inceledik, incelediğimiz baytarnamede yalnızca at, atçılık ve at hastalıklarının tedavisine yer verilmişti. Atlarda belirli vasıflar isteniyordu. Tercih edilen vasıfların ve yapılan sınamaların bağlı olduğu bir kültür çevresi ve tarihi kök olmalıydı. Baytarnamedeki at kültürünü, bu kültürü meydana getiren etkenlerden ayrı incelemek sübjektif bir sonuç çıkarmamıza yol açabilirdi. Bu düşüncelerden hareketle, her şeyden önce, baytarnameyi, dolayısıyla da baytarnamede verilen atçılık ve at hastalıklarının tedavisini mensubu olduğu kültür ortamında ele alarak inceledik. II Tezimizde; Giriş dışında, üç ana bölüm oluşturduk. Girişte; tezimizin amacını, kullandığımız yöntemi, hedeflerimizi belirttik. Baytarnamelerin niteliği ve karşılaştırmada kullanılan baytarnameler ile bu baytarnameler üzerinde, varsa, yapılan çalışmalar hakkında bügi verdik. Birinci bölümde 'Türk Kültüründe At' konusuna yer verdik. Bunu vermekteki amacımız hem konuyu bir bütün olarak sunmak, hem de incelemeye esas olan baytarnamede yansıtılan değer yargılarının tarihi köklerini vermekti. Bu bölümde temel kaynağımız Divanu Lügati't-Türk oldu. Buradan hareketle, çeşitli alt başlıklar altında, atın Türk kültürümde; buna bağlı olarak da ekonomisinde, askeri hayatında, tarihinde, halk edebiyatında vb. oynadığı rolü belirtmeğe çalıştık. Tezimizin ikinci bölümünü incelemeye esas baytarnameden yola çıkarak 'Atçılık' başlığı altında inceledik. Atlarda olması ve olmaması istenen vasıflar, atların yaratılışı hakkındaki efsaneler, atların cinsleri ye tipleri, yaş tayinleri, bakımı, beslenmesi vb. konular bu bölümde ele alındı. Hareket noktamızın merkezini burada, daha çok, baytarnameler oluşturdu. Basılı kaynaklarla da karşılaştırarak Türk atçılığının yapısını değerlendirdik. 'At Hastalıkları ve Tedavileri' tezimizin üçüncü bölümünü oluşturdu. Burada da hareket noktamız yazılı ve basılı kaynaklarla incelemeye esas baytamameyi karşılaştırmak oldu. Ancak sözlü veya yazılı kaynaklardan basılı kaynaklara aktarılan değerli çalışmalardan da yararlandık. Hastalıkları, sadece baytarnamede geçen şekliyle art arda değil, belirli bir sınıflamaya giderek inceledik. Dış, iç, salgın ve paraziter hastalıklar olarak sınıflandırdığımız hastalıkları, gerekli görülen yerlerde bazı alt başlıklara ayırarak inceledik. incelememize esas olan baytarnamenin Arap harfli Türkçe'den Latin harfli Türkçe'ye çevirisini yaptığımız metnine de yer verdik. Eserin I9. yüzyılda yazılmış olduğunu göz önüne alarak transkripsiyon işaretlerine yer vermedik. Sonuç kısmında, incelemeden çıkardığımız dersleri, atın Türk kültüründeki fonksiyonunu, baytarnamelerin bu yapı içindeki yerini tartıştık. Dipnotlarda gösterdiğimiz veya yararlanmasak bile araştırma konusuna fayda sağlayabileceğine inandığımız kaynakları; kitap, makale veya yazılı kaynaklar şeklinde ayırmadan 'Kaynakça' kısmında, olduğu gibi verdik. Tezimizin en sonuna, 'Ekler' başlığı altında çalışma konusu ile ilgili olarak bazı baytarnamelerin ilk ve son varaklarının fotokopisini ve Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Veteriner Tarihi ve Deontoloji Kürsüsü'nde bulunan üç baytarnameden tesbit ettiğimiz at resimlerinin fotoğraflarını ekledik.