Ali Şir Nevai'nin Batı Türkçesi divan edebiyatına tesiri

XV ve XV . Yüzyılda Anadolu'da gelişen Klasik Türk Edebiyatının veyahut Divan Edebiyatının, Fars edebiyatı ve Çağatay Edebiyatı ile etkileşim halinde bulunduğu öteden beri söylemle gelen bir gerçektir. Bilindiği gibi bu yüzyıllarda Orta Asya'da Timurluların, Anadolu'da ise Osmanlıların hakimiyet kurduğu görülmektedir. Bu dönemde Orta Asya Türk Edebiyatı denince akla gelen yegane isim ise Ali Şir Nevai'dir. Zaten Orta Asya'da gelişen bu dilin diğer bir ismi de 'Nevai Dili'dir. Bu teze başlarken hedefimiz, Ali Şir Nevai'nin XV. ve XVI. Yüzyıl Türk edebiyatına tesirini tespit etmekti. Ancak araştırmalarımızı derinleştirdikçe, Ali Şir Nevai'nin, muhitiyle beraber bir anlam ifade ettiğine şahit olduk. Nevai'nin muhiti, yani XV. yüzyıl Herat'ı. Batılılara göre bu şehir, XV. yüzyıl 'Türk Rönesansı'nın merkeziydi. Bu çalışmamız sonucu, Herat kültürünün ve Ali Şir Nevai'nin, XV ve XVI. Yüzyıl Osmanlı kültür ve edebiyatına tesirinin, tahmin edilenden daha fazla olduğunu gördük. Herat Mektebinin ve Nevai'nin; XVI. Yüzyılda Anadolu'da gelişmekte olan Türk sanat ve edebiyat hayatına olan etkileri; hem yüzyılın tezkireleri, hem Menakıb-ı Hünerveran sahibi Gelibolulu Ali, hem de son zamanlarda konu ile yakından ilgilenen; Fuad Köprülü, Ali Nihad Tarlan, Mehmet Çavuşoğlu, Osman F. Sertkaya, Mustafa İsen ve Cemal Kurnaz gibi araştırmacılar tarafından sık sık dile getirilmiştir. Bahsi geçen bu etkileşimi ortaya çıkarabilmek amacıyla hazırladığımız bu tez; bir Giriş ve iki Ana Bölümden oluşmaktadır. 888 Giriş Bölümünde XV. Yüzyıl Orta Asya kültür hayatı, Çağatay Lehçesi, Ali Şir Nevai'nin Türk Edebiyatındaki yeri ve Osmanlılarla umurlular arasındaki siyasi ve kültürel ilişkiler hakkında bilgi verilmektedir. Konuyla ilgili kaynaklardan anlaşıldığına göre XV. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Herat- İstanbul arasında hem sanat, hem ilim, hem de edebiyat açısından kuvvetli bir hareketlilik yaşanmaktadır. İstanbul'dan hemen önce; Şark-İslam medeniyetine ev sahipliği yapmış olan Herat'ın, mirasını yavaş yavaş İstanbul'a devretmeye başladığı anlaşılmaktadır. Birinci Bölümde Nevai'nin şiirleri ile Anadolu şairlerinin şiirlerini karşılaştırdık ve Nevai'nin gençlik yıllarından itibaren Anadolu'da tanındığına şahit olduk. Tezkireler, mecmualar ve divanlardan anlaşıldığına göre, XV. yüzyılın son çeyreğinde ve XVI. Yüzyıl boyunca, Anadolu şairlerinin, Nevai'ye ait şiirleri tanzir ettikleri ve 'Nevai Tarzı'nı benimsedikleri görülmektedir. Bahsi geçen yüzyıllarda Türk şairlerinin Nevai'ye benzemeye çalıştıkları ve hedeflerinin 'Nevai gibi' yazabilmek olduğu anlaşılmaktadır. Başta Ahmed Paşa ve Fuzuli olmak üzere, Cafer Çelebi, Lamii Çelebi, Muhyi, Ibn Kemal ve Muhibbi gibi birçok şairin, Nevai'nin şiirlerinden etkilendiği ve ona nazireler yazdığı görülmektedir. İkinci Bolümde ise, başta Nevai'nin Mecalisü'n-Nefais adlı tezkiresi olmak üzere, Herat Ekolü tezkireleri; tertip tarzı, biyografik muhtevası, üslubu, örnek seçimi, şiir ve şaire yönelik değerlendirmeleri açısından incelenmiş ve Anadolu'da kaleme alınan XVI. Yüzyıl Tezkireleri ile karşılaştırmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda; XVI. Yüzyıl Anadolu Tezkireleri ile Herat Ekolü Tezkireleri arasında her açıdan benzerlikler ve paralellikler olduğu görülmüştür. Özellikle de Anadolu tezkirelerinin kullandığı eleştiri terminolojisinin yüzde yetmişe yakınının Herat menşeli olduğu anlaşılmaktadır.