Türkiye Türkçesinde birleşik cümle

Türkiye Türkçesinde cümle kavramı, 'Cümle, bir yargı bildirmek üzere tek basma çekimli bir eylemle birlikte kullanılan kelime dizisidir.' (Hatipoğlu, Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü, s. 22), 'Tümcenin tam tanımını yapmak zordur. Genellikle tümce dilin yargı bildiren tek anlamlı birimi olarak tanımlanır. Öyleyse tümce, bir düşünceyi, bir isteği bir haberi eksiksiz sonuca bağlayıp anlatan sözcükler dizisidir.' (Bozkurt, Türkiye Türkçesi, s. 5), 'Cümle, içinde ya bir tek bağımsız yargı ya da yeteri kadar yan yargıyla bir tek temel yargı bulunan kelime dizisidir.' (Ediskun, Türk Dilbilgisi, s. 323) örneklerinde olduğu gibi farklı noktalardan hareketle tanımlanmaktadır. Burada Hatipoğlu, cümlenin varlığını çekimli bir eyleme bina ederken, Bozkurt, bir düşünceyi, bir isteği, bir haberi eksiksiz sonuca bağlamayı esas alarak cümlenin anlamsal boyutunu daha çok ön plana çıkarmaktadır. Ediskun ise birleşik cümleyi de hesaba katarak 'cümle' tanımında yeteri kadar yan yargının varlığından da söz etmektedir. Cümleyi tanımlamada başlayan bu yaklaşım farklılıkları 'birleşik cümle' tanımlarında şu şekilde karşımıza çıkmaktadır: 'Bir cümle içinde birden fazla fiil soylu kelime varsa, yani temel cümlenin yüklemi dışındaki öğeleri, zarf fiiller, sıfat fiiller, isim fiiller ve şartlı çekimlerden kurulmuş yan cümleciklerden meydana geliyorsa, bu şekildeki cümleler, birleşik cümlelerdir. Bir birleşik cümle içinde temel cümleye bağlı yan cümlecikler bulunur. Yan cümlecikler temel cümlenin öğelerini meydana getirir.' (Beserek, Türkçede Cümle Yapısı, s. 51), 'Tümleyen ve tümlenen önermelerden kurulmuş söz dizisine bileşik tümce denir.' (Gencan, Dilbilgisi, s. 128), 'İçinde esas yargının bulunduğu bir temel cümle ile, temel cümleyi anlam ve görev bakımından tamamlayan, fiili çekimli olan ve değişik yapı özelliklerine sahip bulunan bir veya daha fazla yan cümleden oluşmuş cümle türü.' (Korkmaz, Gramer Terimleri Sözlüğü, s. 26) Bu tanımlara dikkatle baktığımızda birinci tanımda birleşik cümlenin varlığına fiilimsili yapıların ve şartlı yapıların esas kabul edildiğini; üçüncü tanımda ise fiili çekimli söz dizilerinin bir temel cümle ile birlikte birleşik bir cümle oluşturabileceğini görmekteyiz. Dolayısıyla birinci tanımda birleşik cümle olarak ifadesini bulan fiilimsili söz dizileri ikinci tanıma göre birleşik cümle oluşturamamaktadır. İkinci tanımda ise buıı iki görüşü de bulamamaktayız. Zira burada birleşik cümlenin oluşumu için tümleyen ve tümlenen olmak üzere iki cümlenin varlığından söz edilirken bu önermelerin nicelik ve nitelikleri hakkında bir görüş yer almamaktadır. Bilim adamlarının 'cümle' ve 'birleşik cümle' kavramlarını tanımlamada ortaya koydukları farklı görüşler onların birleşik cümle tasniflerine, kısaca, şöyle yansımaktadır: Banguoğlu, birleşik cümleyi, tümleme birleşik cümle, karmaşık birleşik cümle gibi türlere ayırırken, Bilgegil, birleşik cümleyi, girişik, şartlı, bağlı, sıralı ve karmaşık olmak üzere beşe ayırır. Leyla Karaban ise cümle kavramıyla eşdeğer gördüğü yargı kavramının 'yanm'ının, 'yan'ının olamayacağım; böyle bir ayırımın tek bir yargıya dayanan 'cümle' için geçerli olmadığım söyler. Başka bir deyişle Karahan, bilim adamlarının ortaya koydukları yan ve temel yargıların ilişkisinden doğan birleşik cümle türünün varlığım kabul etmemektedir. Cümlenin yapısall özellikleri ortaya konurken, birleşik cümlenin genel hatları belirlenirken bilim adamlarının hareket noktalarım teşkil eden temel tartışmalı konular şunlardır: 1. Terim Tercihi, 2. Yargı Kavramı, 3. Girişik Birleşik Cümle Meselesi, 4. Cümlenin Tasnif ve Çözümlemesinde Derin Yapı ve Yüzey Yapı Meselesi. Bilim adamlarının bu temel konulan farklı algılamaları birleşik cümleyi tanımlamada, tasnifte, yapılan tasnifi adlandırma ve örneklemede farklılıkların ortaya çıkmasına sebep teşkil etmektedir. Çalışmamızın devamında bilim adamlarının bu kavranılan algılayış tarzlarım ortaya koyduktan sonra bu konular hakkındaki kendi görüşlerimizi de belirtmeye çalıştık. Yine çalışmamızın sonunda bilim adamlarınca yapılmış birleşik cümle tanım ve tasnifler ışığında bir birleşik cümle tasnifi yaptık ve bu tasnifimizi değişik edebi eserlerden seçtiğimiz cümlelerle örneklendirdik.