İstanbul'da finansal teknoloji sektörünün farklılaştırılmış bilgi tabanı ve yakınlık tartışmaları açısından incelenmesi

Günümüzde bilgi ve yenilik kavramları ekonominin en önemli itici güçleri haline gelmiş kavramlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Özellikle son yıllarda kalkınma anlayışının bölgesel ölçeğe kaymasıyla birlikte bilgi ve yenilik kavramlarının bölge ölçeğinde hareketi, ortaya çıkışı ve etkileri ile ilgili pek çok çalışma gerçekleştirilmeye başlanmıştır. Bölge ölçeğinde üretilen çeşitli yenilik modelleri literatürde araştırmacılar tarafından mekansal yenilik modelleri başlığı altında toplanmıştır. Uzun yıllar boyunca tüm dünyada pek çok bölgede uygulanan ve hala uygulanması devam eden bu modeller bugün bazı eleştirilere maruz kalmaktadır. Bu çalışmada literatürde ortaya konan mekansal yenilik modellerinin eleştirilen noktaları ve bu noktalarda önerilen yeni yaklaşımlar İstanbul Finansal Teknoloji sektörüne uygulanarak keşfedici bir araştırma gerçekleştirilmiştir. Mekansal yenilik modelleri için yapılan ortak eleştirilerden ilki, modellerin uygulandığı başarılı bölge örneklerinin başka bölgelerde de aynen uygulanması ve bu bölgelerde modellerin başarıyı yakalayamaması olarak gösterilebilir. Tez çalışmasında bu eleştiri dikkate alınarak çalışma alanı olarak belirlenen İstanbul-Finansal Teknoloji sektörüne özel bir araştırma yapmak ve ona özel politikalar üretebilmek için keşfedici bir araştırma gerçekleştirilmiştir. Modellerin eleştirildiği bir diğer nokta tüm modellerde bilgiyi sınıflandırma şekli olarak kodlanmış ve örtük bilgi sınıflandırmasını kabul edilmiş olmasıdır. Modeller kodlanmış bilginin herkes tarafından ulaşılabilir olduğunu ve bu nedenle rekabet avantajı yaratmada etkili olmadığını ifade etmektedir. Aynı zamanda modellerde örtük bilginin ise gömülü bilgi olduğu ve bu bilginin ancak birebir ilişkilerle aktarılabileceği ve bu nedenle bu tür bilginin rekabet avantajı sağladığı ifade edilmektedir. Bu tür bir yaklaşım yenilik faaliyetlerinin ortaya çıkışında bölge dışı kaynakların etkisini ve bölgelerin, sektörlerin içsel yapılarını dikkate almayan genel bir sınıflandırma olduğu için eleştirilmektedir. Literatürde bu sınıflanmaya karşılık önerilen yeni yaklaşımlardan biri olan farklılaştırılmış bilgi tabanı yaklaşımı bu çalışmada kullanılmaktadır. Bu yaklaşımda bilgi analitik bilgi tabanı, sentetik bilgi tabanı ve sembolik bilgi tabanı olmak üzere üç gruba ayırılmaktadır. Bazı sektörler üzerinde bazı bilgi tabanlarının baskın olduğu ve çoğu zaman bu bilgi tabanlarının farklı oranlarda iç içe geçmişş bir şekilde sektörlerde bulunduğu ifade edilmektedir. Önemli olan, üzerinde politika üretilmek istenen bölgenin ve sektörün ne tür bilgi türlerine ihtiyaç duyduğunun tespitinden sonra o bilgi türlerine erişimi arttıracak yenilik politikaları üretebilmektir. Mekansal yenilik modellerinin eleştirilen bir diğer noktası modellerin coğrafi yakınlık kavramını bilgi aktarımı ve yenilik üretimi için olmazsa olmaz olarak ifade etmeleridir. Bu ifade literatürde pek çok araştırmacı tarafından eleştirilmiştir. Günümüzde yaşanan teknolojik gelişmeler ile mesafeler kısalmakta ve bilgi aktarımı konusunda önemli bulunan gereklilikler değişiklik göstermektedir Literatürde yakınlık konusuna farklı yaklaşımlar getiren tartışmalar bulunmaktadır. Bu çalışmada literatürde en çok atıf alan Boschma'nın yakınlık tartışması dikkate alınarak yakınlığın sadece coğrafi olarak değil, sosyal, kurumsal, bilişsel ve örgütsel olarak da karşımıza çıkabileceği ifade edilmektedir. Bu çalışmalar coğrafi yakınlığın olmadığı durumlarda da başka yakınlık türleri kurularak bilgi aktarımının gerçekleşebildiğini iddia etmektedir. Sonuç olarak güncel tartışmalar arasında yer alan farklılaştırılmış bilgi tabanı yaklaşımı ve yakınlık tartışmaları geleneksel mekansal yenilik modellerinin eleştirilen noktalarına alternatif olarak sunulmuştur. Bölgesel yenilik politikalarının üretimi için geçmişşten günümüze çok sık kullanılan mekansal yenilik modellerinin yenilenmesinin bilgi edinimi ve yenilik üretimi açısından daha faydalı olacağı beklenmektedir. Mekansal yenilik modellerinin kodlanmış-örtük bilgi sınıflaması ve coğrafi yakınlık odaklı yaklaşımları günümüzde etkili yenilik politikalarının üretilebilmesi için yeterli değildir. Bahsedilen bu önerileri uygulamak amacıyla İstanbul Finansal Teknoloji Sektörü seçilmiştir. Çalışma alanı ve sektörün belirlenmesinde etkili olan pek çok durum söz konusudur. Bu durumlardan biri Finansal Teknoloji sektörünün mekansal yenilik modelleri, farklılaştırılmış bilgi tabanları ve yakınlık tartışmaları alanlarından hiçbirinde daha önce çalışılmamış olmasıdır. Bu sektörün seçilmesinin altında yatan bir başka neden Finansal Teknoloji sektörünün son derece yenilikçi bir sektör olması ve bu alanda gerçekleştirilecek çalışmaların ilerisi için fayda sağlayabilecek olmasıdır. Sektör seçiminden sonra bu kavramın Türkiye'de yoğunlaştığı yer olan İstanbul çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Alan seçimi esnasında incelenen Kalkınma Planları, İstanbul Bölge Planı gibi kaynaklarda da bilgi, yenilikçilik, finans ve bilişim teknolojileri kavramlarının önemine değinildiği görülmüştür. Tüm bu kavramlar Finansal Teknoloji sektörünün çatısı altında toplanmaktadır. Ayrıca İstanbul'un gelecek planlarında yer alan finansal merkez olma, FinTech küresel lideri olma, en büyük on ekonomiden biri olma gibi hedefler çalışmayı tekrar FinTech sektörüne ve içinde barındırdığı potansiyele yönlendirmiştir. Çalışma İstanbul'da yer alan bankacılık alanında çalışan 11 Finansal Teknoloji firmasıyla gerçekleştirilen keşfedici bir çalışmadır. Çalışmada küçük, orta ve büyük ölçekli olarak sınıflandırılmış toplam 11 firma ile yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılarak görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Tez çalışmanın üzerinde durduğu konulardan ilki firmaların hangi bilgi tabanlarını yenilikleri meydana getirirken etkin olarak kullandıklarıdır. Firmaların verdiği yanıtlar doğrultusunda sektörde baskın olarak sentetik bilgi tabanın var olduğu ek olarak ise analitik bilgi tabanının bilgi edinme ve yenilik süreçlerinde etkili olduğu tespit edilmiştir. Yani bu tür firmalara sadece ARGE yatırımı yapmak yenilik faaliyetlerini besleyen bilgi üretimini tetiklemeyecektir. Bu tür firmalar sentetik bilgi tabanı baskın olduğu için daha farklı bilgi üretim mekanizmalarına sahiptir. Ayrıca katılımcı firmalardan bazıları üzerinde gerçekleştirilen yenilik meydana getirme süreçlerinin bilgi tabanlarına göre incelenmesi sonucunda farklı aşamalarda farklı bilgi tabanlarının kullanıldığı görülmüştür. Ayrıca hiçbir bilgi tabanında ifade edilmeyen regülasyon bilgisinin yenilik üretiminde önemli bir bilgi olduğu ortaya çıkmıştır. Bu tespit göstermiştir ki yenilik süreçlerinin farklı aşamalarında yer alan farklı bilgi tabanlarına göre farklı politikalar üretmek mümkündür. Tez çalışması sonucunda mekansal yenilik modellerinin iddia ettiği gibi coğrafi yakınlığın bilgi edinme süreçleri açısından önemli olduğunu doğrudan ifade eden yalnızca 2 firma olmuştur. Diğer firmalar coğrafi yakınlığın bilgi edinmek dışındaki konularda örneğin pazara yakın olmak ve işgücüne yakın olmak vb. konularında önem taşıdığını ifade etmiştir. Katılımcıların tamamı bilgi edinme ve yenilik meydana getirme süreçleri için örgütsel yakınlığın önemli bir yakınlık türü olduğunu ifade etmişlerdir. Katılımcılardan 8'i bilişsel yakınlığı önemli bulurken 6'sı kurumsal yakınlığı bilgi edinmek ve yenilik meydana getirmek için faydalı bulmaktadır. Katılımcı firmalar bilgi edinme ve yenilik meydana getirme süreçlerinde en az faydalandıkları yakınlık türü olarak sosyal yakınlığı ifade etmişlerdir. Katılımcı firmaların ifadeleri incelendiğinde katılımcı cevaplarının firma büyüklüklerine göre ayrıştığı keşfedilmiştir. Bu durum dikkate alınarak araştırma sonuçları firma ölçekleri de dikkate alınarak ortaya konmuştur. Firma boyutlarına göre yakınlığın önemi incelendiğinde küçük ölçekli katılımcı firmaların tamamının sosyal ve örgütsel yakınlığı bilgi ve yenilik için en önemli yakınlık türü olarak ifade ettikleri görülmüştür. Küçük ölçekli firmaların tamamı bilişsel ve kurumsal yakınlığın mevcuttaki bilgi edinimi ve yenilik üretimi süreçlerinde etkili olmadığını ifade etmişlerdir. Orta ölçekli katılımcı firmalarının tamamı bilişsel yakınlığı ve örgütsel yakınlığı bilgi ve yenilik için en önemli yakınlık türü olarak ifade ederken en az etkili olan yakınlık türü olarak sosyal yakınlığı ifade etmiştir. Büyük ölçekli katılımcı firmaların tamamı bilişsel yakınlığı ve kurumsal yakınlığı bilgi ve yenilik kaynağı olarak kullandıklarını ifade etmişlerdir. Büyük ölçekli firmaların hiçbiri coğrafi yakınlığın bilgi edinimi ve yenilik üretme süreçlerinde kendileri için önemli olduğunu ifade etmemişlerdir. Tez çalışmasında yer alan katılımcı firmaların aynı sektörde ve aynı bölgede yer almalarına rağmen bilgi edinimi ve yenilik üretimi için farklı yakınlık türlerini kullandıkları tespit edilmiştir. Bu farklılığın nedeni olarak firma büyüklüklerindeki farklılıklar gösterilebilir. Ayrıca bu durum literatürde ifade edilen birbirinin yerine geçen yakınlık türlerinin varlığını destekleyecek yönde bir sonucu ortaya koymuştur. Firmaların mevcutta faydalandıkları yakınlık türlerinin değerlendirilmesinden sonra hangi yakınlık türlerine ihtiyaç duyduklarının tespiti içinde değerlendirmeler gerçekleştirilmiştir. Bu değerlendirmelerin sonucunda küçük ölçekli firmaların bilgi edinme ve yenilik faaliyetlerini iyileştirmek için kurumsal yakınlığa ihtiyaç duydukları tespit edilmiştir. Orta ölçekli firmaların ise sosyal yakınlığın sağlanmasıyla bilgi edinme ve yenilik üretme süreçlerinde iyileşme gösterecekleri tespit edilmiştir. Sektörel ve Bölgesel boyutlarda gerçekleştirilecek güncel yenilik politikalarında, bahsedilen yakınlık türlerini sağlayacak uygulamalar yapmak sektörde ve bölgede yenilik faaliyetlerinin artmasına katkı sağlayacaktır.