13-14. yüzyıllara ait çan gövdeli şamdanların incelenmesi

Bu çalışma 13 .-14. yüzyıllara ait çan gövdeli Anadolu şamdanlarını içermektedir. Anadolu maden sanatı içinde özel bir yere sahip olan 13 .-14. yüzyıllara ait çan gövdeli şamdanlar tarih ve köken sorunu ile bugüne kadar araştırmacılara konu olmaya devam etmektedir. Yapılan müze araştırmaları sonucunda, İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi'nde 10, Bursa Türk ve islam Eserleri Müzesi'nde 3, Konya Mevlana Müzesi'nde 3, Ankara Etnografya Müzesi'nde 2 ve Sadberk Hanım Müzesi'nde 3 olmak üzere gruba ait 21 şamdan tespit edilmiştir. Türkiye müzeleriyle birlikte, yurt dışı müze ve özel koleksiyonlarda bu gruba ait 63 örnek belirlenmiştir. Çalışmamızın katalog bölümüne 21'i Türkiye müzelerinden, 17'si yurt dışı müze ve özel koleksiyonlardan olmak üzere 38 şamdan dahil edilmiştir. Yurt dışı örneklerin katalog bilgileri ilgili yayınlardan elde edilebilen veriler doğrultusunda hazırlanmıştır. Bü arada, öncelikle kendi örneklerimiz için oluşturduğumuz katalog sistemine bağlı kalınmaya çalışılmıştır. Yayınlarda haklarında kataloga dahil edilebilecek kadar bilgi bulunmayan 16 şamdanla ilgili bir tablo oluşturulmuş ve veriler değerlendirme bölümünde ilgili grup içinde ele alınmıştır. Çalışmanın sonunda kendi çalışmamız dahilindeki şamdanlar ile yayınlarda haklarında bilgi olmayıp, yalnızca isimleri geçen toplam 63 şamdanın hangi müze ve koleksiyonlarda olduğunu belirtir bir liste verilmiştir. Çalışmamız sırasında 13 .-14. yüzyıllara ait çan gövdeli şamdanlar ile ilgili yayınların azlığı ve yetersizliği dikkat çekmiştir. Ulaşılabilen en yeni yayın 1985 yılına aittir. Bu çalışmada, yaptığımız müze araştırmaları sonucunda belirlenen şamdanlarla, sayılı yayınlardan elde edilebilen şamdanlar bir araya getirilerek, genel bir değerlendirmeye gidilmiştir. Eserler kendi içinde ve Ortaçağ İslam maden sanatı içinde, malzeme-teknik, form- boyut, süsleme çeşidi ve programı ve üslup açısından değerlendirilerek, süsleme programı açısından, mimari yapılar, mezar taşları, çini, seramik ve minyatür örnekleri ile karşılaştırılmaya çalışılmıştır. Bu benzerlik ve farklılıklardan yola çıkarak yapım yeri ve tarih sorununa değinilmiştir. Kandil ve şamdanlar ışık vermek amacıyla kullanılan araçlar olmalarının yanı sıra, taşıdıkları sembolik anlamlar açısından da maden sanatı içindeki yerlerini özelleştirirler. Bu aydınlatma araçlarının, soyut olan tanrı kavramının somut olarak ifade şekli olarak ilahi ışık ve ilahi bilgiyi sembolize ettikleri düşünülebilir. Maden eserler, özellikle de değerli madenlerden yapılanlar, tüm el sanatı ürünleri içinde sahipleri için güç ve statü göstergesi sayılmaları nedeniyle ön plana çıkar. Altın ve gümüş kakmalı süslemeleri ve genellikle sultani hayata dair betimleme programları düşünüldüğünde, ele aldığımız grup, yönetime ait güç ve statünün bir göstergesi sayılabilir. Çalışmamızda, geometrik geçme ve çiçek rozeti bezemeli grup olarak adlandırdığımız şamdanlar ise, tann-yönetici gücü- ışığın birleştirilmesini doğrudan vurguluyor olmaları açısından dikkate değerdir. Çalışmada, özellikle giriş ve değerlendirme bölümlerinde vurgulandığı gibi, şamdanların yalnız maden sanatı içindeki yeri ve önemi belirlenmeye çalışılmamış, aynı zamanda din-sanat bağlantısının da vurgulanması amaçlanmıştır.