İstanbul metrosunun arazi kullanımına etkilerinin irdelenmesi: Levent örneği

İlk metro 1863'te İngiltere'de hizmete girerken bunun en büyük nedeni işçilerin, sanayi alanlarına ulaşımı sorununun çözüme kavuşturulması ve kullanılan arterlerin rahatlaması, kentli için mekan yaratılması idi. İnsanların büyük yığınlar halinde bir yerden başka bir yere vakit kaybetmeden ulaştırabilmeleri bu ulaşım aracıyla çözülmüştü. 19 yy'dan günümüze doğru kentsel fonksiyonlarda büyük değişimler yaşanmıştır. Sanayi artık kentin desantralize ettiği bir fonksiyon haline gelmiş kent merkezleri ve yakın çevreleri hizmet sektörünün parçaları haline gelmiş, bazı kentlerin nüfusları milyonları aşıp on milyonlarla ifade edilmeye başlanmıştır. Günümüzde nüfusu 1 milyonu aşan 400'e yakın ve metro ulaşımına sahip 200 kadar kent bulunmaktadır. Sanayinin de santralizasyonunun ardından merkezlerin yayılması ve desantralizasyonu başlamıştır. Tek merkezlilikten çok merkezli bir mekansal değişim yaşanmaktadır. Ancak sanayi devriminden bu yana değişmeyen bir şey ise yine büyük insan kitlelerinin günlük kent içi ulaşım hareketleridir. 20. yüzyılın ilk yarısında otomobil merkezli ulaşım sistemlerine dayalı karayolcu politikalarla çözülmeye çalışılan kentsel ulaşım sorunları sadece geçici olarak çözülebilmiş; kent içinde yeni karayolları, zamanla yeni yapılaşmalara, yapılarda yükselmelere ve kentsel yoğunluğun artışına neden olmuştur. Zamanla, temelde insanın değil araçların bir yerden başka bir yere hareketleri daha ön plana çıkarılmış; artık otomobil hareketliliği için yollar, otoparklar, kavşaklar vb inşa edilmeye başlanmıştır. İnsan merkezli ulaşım sistemi yerine otomobil merkezli ulaşım sistemi hakim olmuştur. Belki bu normal gibi görünebilir; ancak zaman içinde otomobile dayalı kentsel mekan kullanımının kentsel total mekanın %50'si gibi bir mekana yayılması bu konu içinyeterli ipi ucu olacaktır. rv Bu eğilim 1980'lere kadar sürmüş ve başta Avrupa ve Amerika olmak üzere yeniden -genelde raylı sistemlerle özelde- metronun toplu ulaşımındaki yerini ele almışlardır. İstanbul'da ancak 1990'larda hafif metronun yapımı ile metro konusu ciddi şekilde ele alınmış ve ancak 2000 yılında hizmete açılmıştır. Yapılan ilk hat Taksim-4. Levent arasında hizmet vermektedir. Bu hat Taksim, Osmanbey, Şişli-Mecidiyeköy, Gayrettepe-Zincirlikuyu, Levent ve 4. Levent Istayonlarından oluşmaktadır. İstasyonların izlediği bu istikamet son yarım yüzyılda merkezi iş alanı olarak izlenen istikamete de bir paralellik göstermektedir. Metro hattı boyunca, son on yıla yakın bir süreçte zirve saatleri dışına da taşan bir ulaşım sorunu çekilmekteydi. Bu sorun son altı ay içinde metronun giderek daha yoğun kullanımıyla kısmen azalmıştır. Ancak ulaşım modları arasında tam anlamıyla bir entegrasyon henüz gerçekleşmemiştir. Hala metro güzergahında yer üstünde aynı istikamette giden toplu taşım hatları hizmete devam etmektedir. Bununla beraber metro istasyonları çevresinde belirgin şekilde mekansal değişimler göze çarpmaktadır. Bunlar arsında Levent istasyonu çevresi en belirgin işaretleri taşımaktadır. 1950'lerin kent çeperinde, kuzey gelişme alanında kurulan Levent Mahallesi ve batısında kurulan Hafif Sanayi alanında son birkaç yılda birbiri ardına yeni inşaatlar başlamış, 20-50 kat arasında değişen yüksek bloklar inşa edilmeye başlanmış ve metronun hizmete girmesinden sonra da bu eğilim hızlanmıştır. Bu değişim sadece alanda yapısall anlamda kalmayıp fonksiyon değişikliği olarak ta karşımıza gelmekte; hafif sanayi yerini finans kurumlarına, orta ölçekli şirketlere büro hizmeti verecek plazalara ve büyük holding merkezlerine terk etmeye başlamıştır.