Toplu iş sözleşmesinin normatif hükümlerinin yorumu

Günümüzde üçüncü kişi yararına sözleşme benzeri bir sözleşme tipi olan tüplü iş sözleşmesi, işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasındaki hukuki ilişkileri düzenleyen en önemli faktör olmuştur. Toplu iş sözleşmesi, sözleşme ile bağlı olan üçünteü kişilerin hizmet akitlerine doğrudan doğruya ve emredici olarak etki eder ve asgari muhtevayı tespit eder. Hukuk normları koyma özelliği, toplu iş sözleşmesini özel hukukun en önemli müesseselerinden biri yapılmıştır. Aslen bir sözleşme olması, kısmen de normatif bir etki göstermesi sebebiyle bu müessesenin yorumlanması yollarının araştırılması oldukça ilginç olacaktır. Nitekim, toplu iş sözleşmesinin yorumlanması konusunda, mahkemelerin şimdiye kadar vermiş olduğu kararlar incelendiğinde orta ya iki önemli sonuç çıkmaktadır : İlk sonuç, yorum problemlerinin, genellikle toplu iş sözleşmesinin normatif kısmından kaynaklanmaları; ikinci sonuç ise toplu iş sözleşmesinin vasıflarına uygun bir yorum öğretisinin henüz geliştirilememiş olmasıdır.. İşte bu yüzden, bu çalışmada toplu iş sözleşmesinin normatif hükümlerinden kaynaklanan problemleri ortadan kaldırmak amacıyla, mevcut bulunan yorum esasları araştırılmış ve bu esasların ışığında toplu iş sözleşmesinin normatif hükümlerinin yorumunda ortaya çıkan yorum metudu uyuşmazlığına bir çözüm getirilmeye çalışılmıştır. Öncelikle, toplu iş sözleşmesi, Alman Hukuku ile mukayeseli olarak genel hatlarıyla incelenmiş, sözleşmenin tanımı yapılmış, muhtevası ve hukuki niteliği tespit edilmiştir. Buna göre : - Toplu iş sözleşmesi. kanunen tespit edilen usul çerçevesinde yetkili kılınan bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında veya sendika üyesi olmayan işveren arasında, tarafların İş Hukukuna ilişkin hak ve borçlarının ve hizmet akdinin yapılması, muhtevası ve sona ermesiyle ilgili hükümlerin saptandığı ve düzenlendiği, sözleşmenin uygulanması ve denetimi ile uyuşmazlıkların çözüm yollarına ilişkin hükümleri de içerebilen yazılı bir sözleşmedir. - Toplu iş sözleşmesi, muhteva itibariyle hem normatif-düzenle- $ici, hem de borç doğurucu nitelikte hükümler içeren çifte karakterli bir sözleşmedir. Sözleşmenin normatif-düzenleyici kısmında, hizmet akdinin yapılması, muhtevası. ve sona ermesiyle ilgili hususlar düzenlenir. Normatif kısımda yer alan hükümler, kural olarak, hizmet akitleri üzerinde hem zorlayıcı, hem de tamamlayıcı bir etki yaparlar ve üçüncü kişileri de bağlarlar. Eu özellikleri sebebiyle normatif kısım, toplu iş sözleşmesinin zorunlu bir unsurunu oluşturmaktadır. Toplu iş sözleşmesinin borç doğurucu kısmında. ise tarafların karşılıklı olarak yaptıkları hak ve borç doğurucu düzenlemeler yer almaktadır. Kanun metninde, bu düzenlemelerin toplu iş sözleşmesinde yer almasının, normatif kısmın aksine ihtiyari olduğu ifade edilmiştir. Bu hükümler, toplu iş sözleşmesi sona erince kendiliğinden sona ererler; normatif hükümler gibi hizmet sözleşmesi olarak devam etmezler. -. Toplu iş sözleşmesi, hukuki niteliği itibariyle iş hukukuna özgü karma bir özel hukuk sözleşmesidir. Daha sonraki bölümlerde, toplu iş sözleşmesinin yorumundaki metod uyuşmazlığı ele alınmış ve mukayeseli bir inceleme ile sözleşmenin normatif hükümlerinin yorumunda kullanılacak yorum metodunun belirlenmesine çalışılmıştır. Toplu iş sözleşmesinin karma nitelik taşıması ve normatif ve borç doğurucu kısımlarının farklı özellikler - ıı -içermesi sebebiyle, bu kısımların yorumunun da farklı şekillerde yapılması gerektiği vurgulanmaktadır. Toplu iş sözleşmesi, bu durum da sözleşme yorumu ile kanun yorumu metodlarının yarattığı uyuşmazlığın ortasında kalmaktadır. Yorum metodunun tayininde çıkan bu uyuşmazlık, Alman Anayasa mahkemesinin, kararlarında kanunun objektif yarum esası ile yorumlanması ilkesini getirmesiyle büyük ölçüde azalmıştır. Nitekim, toplu iş sözleşmesinin normatif kısmının da, bir kanun gibi üçüncü kişilere etki etmekte ve onları bağlamakta olması, uygulamada ve doktrinde bu s'özleşmenin normatif hükümlerinin yorumunda kanun yorumu kurallarını esas alan objektif metodun kullanılması görüşünde birleşilmesine yal açmıştır. Ancak toplu iş sözleşmesinin karma niteliğini benimseyen ve normatif hükümleri maddi anlam da yasa hükmü olarak niteleyen ve bu hükümlerin yorumunda kanun yorumu esaslarının uygulanması gerektiği görüşünü savunan objektivist çoğunluğun yanında, toplu iş sözleşmesinin karma niteliğini reddeden ve onu bir sözleşme olarak gören ve normatif hükümlerin de klasik birer sözleşme hükmü olduğundan hareketle bu hükümlerin yorumunda sözleşme yorumu esaslarının uygulanması gerektiğini savunan sübjektivist bir azınlık da vardır. Ancak her iki görüşün savunucuları, normatif hükümlerin yorumunda temel aldıkları kriterleri tespit ederken, toplu iş sözleşme- mesinin hukuki niteliğini gözerdi etmektedirler. Zira, toplu iş sözleşmesinin klasik bir özel hukuk sözleşmesi olmadığı karroe niteliğinden anlaşılmakta ve bunun yanında normatif hükümlerin kanun hükümlarine nazaran farklı bir yapıda olduğu da kendini göstermektedir. Toplu iş sözleşmesi, her ne kadar normatif hükümler içermektey- se de her şeyden önce bir sözleşmedir. Bu yüzden, toplu iş sözleşmesinin normatif hükümlerinin yorumunda, taraf iradelerini araştıran sözleşme yorumu kurallarına ihtiyaç duyulacağı şüphesizdir. Nitekim, kanun vnrumunda da lafzın açık olmaması halinde, tarafların metne yansımış iradelerinin araştırılması yoluna gidilmektedir. İşte, burada sözleşme yorumu ile kanun yorumu arasında ortak bir nokta orta ya çıkmış olmaktadır. Ancak, tarafların iradeleri araştırılırken her iki yorum metodunun nasıl kullanılacağı, doktrinde henüz hukuki bir temele oturtulamamıştır. - ııı - Bu nedenle, bu çalışmada yorum alanında çıkan metDd uyuşmazlığının ortadan kaldırılması amacıyla, yeni bir yorum kriteri geliştirilmiş ve bu da yorum uyuşmazlığının hangi düzeyde, diğer bir ifade ile kimler arasında çıktığının araştırılması olarak belirlenmiştir. Diğer bir bölümde deımui<&yeseli Qir şekilde genel kanun yorumu esasları ve toplu iş sözleşmesine özgü özel yorum esasları incelenmiş ve şu sonqclara varılmıştır : - Toplu iş sözleşmesinin normatif hükümlerinin yorumunda, öncelikle normun lafzının araştırılmasına gidilmekte ve burada metindeki ifadenin gramer kurallarına ve alışılagelmiş dil kullanımına göre açıklanması sağlanmaktadır. Ancak burada dikkat edilecek husus, bireysel hizmet sözleşmelerinin muhtevasını belirleyen normatif hükümlerin yorumu neticesinde verilecek anlamın f sözleşme metninden çıkarılabilir ve üçüncü kişilerce de bu şekilde anlaşılabilir olması gerektiğidir. Yani, toplu iş sözleşmesi taraflarının gerçek iradeleri ve dolayısıyla güttükleri gaye ancak metinde açık seçik ifade edilebildiği takdirde yoruma esas teşkil edebilecektir. -Açık olmayan, ortak arzuyu yansıtmayan düzenlemelerin yapıldığı sıradaki gerçek ve ortak iradelerin ortaya çıkarılması tarihsel yorumla yapılacaktır. Tarihsel yorum esasının uygulanmasıyla, toplu iş sözleşmesi taraflarının normatif hükmün düzenlenmesindeki hareket noktası da tespit edilmekte ve teleolojik yorumda kolaylık sağlanmaktadır. Tarihsel yorum yapılırken kullanılacak yorum vasıtaları protokollerdir. Bunlar, toplu iş sözleşmesi taraflarının sözleşme öncesi öngörüşmeler sırasındaki yazılı irade açıklamalarıdır. Bu irade açıklamaları tarafların gerçek ve ortak arzusunun tespitinde büyük kolaylık sağlayacaklardır. -Bir toplu iş sözleşmesinin amacının tayini, öncelikle tarafların sözleşmenin yapılması sırasında içinde bulundukları uyuşmazlık durumunu açık ve seçik ortaya konulmasını şart kılar. Hangi ihtiyaçların toplu iş sözleşmesinin yapılmasına neden olduğunun ve taraf lam bu ihtiyaçları karşılamak için ne gibi düşüncelerle düzenlemeler getirdiklerinin araştırılması ve açığa kavuşturulması lazımdır. Burada sözleşmenin tarihsel gelişiminin yeterli yardımı sağlayacağı şüphesizdir. Böylece sözleşme metninden doğan bir yorum uyuşmazlığında teleolojik kriterin kullanılması, düzenleme ile güdülen ekonomik ve sosyal amacın ortaya çıkarılmasını sağlayacaktır. -Sistematik yorum yapılırken, bir düzenlemenin kanundaki yerinin ve diğer kanuni düzenlemelerle olan ilişkilerinin araştırılmasına gidilmektedir. Sistematik yorum, yani sözleşme metninin ne şekilde derecelendirildiğinin araştırılması, tarafların düşüncelerinin ne yönde ve hangi mantık silsilesi takip edilerek oluştuğunu tespite yarayacak ve tarafların gerçek iradelerinin ortaya çıkarılmasını kolaylaştıracaktır. - Maddi yasa anlamında objektif hukuk kuralları içeren toplu iş sözleşmelerinin yorumunda, bir normun Anayasaya ve emredici kanun hükümlerine ve geçerli olan hukuk prensiplerine aykırı olarak yorumlanmasına gidilmemelidir. -Anlamı şüpheli görülen bir toplu iş sözleşmesinin, ay m hususta düzenlemeler getiren bir kanun, tüzük veya yönetmelikteki hukuki düşüncelere uygun olarak yorumlanması kaçınılmazdır. - Toplu iş sözleşmesinin yapılmasından önceki uygulama yoruma esas alındığı takdirde, sözleşme taraflarının bu uygulamayı bildikleri ve düzenlemeyi bu geleneksel anlayış içinde yaptıkları far- zedilmeli ve. bu devamlılık arz eden uygulama sözleşme normunun yorumunda dikkate alınmalıdır. Toplu iş sözleşmesinin yapılmasından sonraki uygulama ise, kural olarak. bir sözleşme normunun yorumunda hiçbir anlam ifade etmez. Genel yorum esasları ile bir sonuca varılması mümkün olmazsa, yardımcı bir yorum kuralı olan, işçi lehine yorum tercih edilmelidir. Ancak, burada dikkat edilmesi gereken nokta, İş Hukuku her ne kadar ekonomik yönden zayıf olan işçiyi koruma ihtiyacından doy- muşsa da ve toplu iş sözleşmeleri, kural olarak, işçi lehine hüküm koymak üzere yapılıyorsa da, amacın işçiyi işveren karşısında ha'kim duruma getirmek değil, zıt menfaatler arasında denge kurarak kamu yararını sağlamak olduğudur.' Bu yüzden, işçi lehine yorum yapılırken bu dengenin bozulmamasına özen gösterilmelidir. -Tarafların önceden düşünemedikleri, göz önüne almadıkları yeni durumlar ortaya çıkmışsa; toplu iş sözleşmesi metni açık bir şekilde hakkaniyete aykırı bir sonuç veriyorsa; taraflar durumu önem semiyor veya sırf bu yüzden sözleşmeyi feshi uygun görmüyorlarsa; taraflar toplu iş sözleşmesini değişen şartlara uydurma konusunda anlaşamıyorlarsB ve nihayet hakimin metne bağlı yorumları makul neticeler vermiyorsa, hakim bir yardımcı yorum kuralı olan, değişen şartlara uygun yorum ile toplu iş sözleşmesi hükümlerini değişen ilişkilere adapte edecektir. - Toplu iş sözleşmesi taraflarının, sözleşme yapılırken bir hususu düzenlemeyi unutmaları neticesinde meydana gelen bir bilinçsiz boşluğun varlığı halinde, hakim tamamlayıcı yoruma gidebilir. Ancak, sözleşme tarafları bir hususu dikkate almalarına rağmen, bundan hiçbir sonuç çıkarılamayacağı düşüncesiyle. bir düZEnlems yap- mamışlarsa, ortada bilinçli bir boşluk vardır ve bu boşluk hakim tarafından doldurulamayacaktır. Son olarak, yorum davası ve kesinleşen yorum kararının niteliği incelenmiş ve şu sonuçlar çıkarılmıştır : -Yorum davasının açılabilmesi için, ortada uygulanmakta olan bir toplu iş sözleşmesinin bulunması ve sözleşmenin yorumunda taraflar arasında ' bir uyuşmazlığın çıkması gerekmektedir. - vı _-Kesinleşen yorum kararına uymayan taraf, ilgililerden birinin şikayeti üzerine 30. ODD TL. dan az olmamak üzere ağır para cezasına mahkum edilir. -Tesbite ilişkin yorum davası neticesinde verilecek yorum kararı, hem tarafları hem de üyelerini bağlayacaktır ve toplu iş sözleşmesinin yorumlanan hükmü daha sonra bir eda davasına konu olursa, hakim önceki yorum kararını dikkate alarak hüküm verecektir. - Her iki tarafın üyelerinin kesinleşen yoruma aykırı davranışları ancak bir ifa veya tazminat davasına neden olabilir (md.6ü/2). -