Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının infazı ve Türkiye

İnsanlık tarihi boyunca bilimsel ve felsefi düşüncede gerçekleşen tedrici gelişim sonucunda tüm insanların, konumlan ne olursa olsun, devredilemez bazı haklara sahip oldukları ve bu haklardan herhangi bir ayırımcılığa maruz kalmadan yararlanmaları gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. İnsan haklarının uluslararası toplum tarafından kolektif olarak korunması fikrinin uzantısı olarak evrensel ve bölgesel planda insan haklarının korunmasına ilişkin birçok denetim mekanizması ortaya çıkmıştır. Bu anlamda, Birleşmiş Milletler, Avrupa Güvenlik ve işbirliği Teşkilatı, Afrika Birliği örgütü, Avrupa Birliği, Amerikan Devletleri Örgütü çerçevesinde oluşturulmuş insan haklarını koruma sistemlerinin denetim mekanizmaları olsa da, sistem içindeki ihlallere karşı alınacak kararları uygulayacak bir infaz sistemleri ya yoktur, ya zayıftır ya da uygulanabilecek yaptırımlar etkisizdir. Bu nedenle, bu sistemlerin insan haklarının korunması ve gerçekleştirilmesi konusunda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin denetim sistemi seviyesinde etkinlikleri bulunmamaktadır. Avrupa Konseyi nezdinde birçok insan haklarını koruma mekanizması olmasına rağmen, AİHS Avrupa Konseyi insan haklarını koruma sisteminin omurgasıdır. Bizce, Avrupa Konseyi'nin insan haklarını koruma sistemini diğerlerinden ayıran yönü; yargısal denetim mekanizmasına, denetim mekanizmasından çıkan kararları uygulayacak infaz mekanizmasına ve gerektiğinde işleyen biryaptının mekanizmasına sahip olmasıdır. 11. Protokolün yürürlüğe girmesinden önce, denetim mekanizmasının tam anlamıyla yargısal bir hüviyeti yoktu ve Avrupa İnsan Haklan Komisyonu, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Bakanlar Komitesi olarak üç organdan oluşmaktaydı. Bireysel başvuru hakkı ve AİHM'nin yargı yetkisini tanıma devletlerin takdirine bırakılmıştı. 11. Protokolle birlikte, Komisyon ve Bakanlar Komitesi'nin yargısal işlevlerini, tam zamanlı çalışan ve tek bir Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi almıştır. Bireysel başvurulara izin verme ve AİHM'nin yargı yetkisine tabi olma devletler açısından seçimlik olmaktan çıkarılmış, zorunlu hale getirilmiştir. Ancak hem 11. Protokolden önceki hem de sonraki dönemde, mahkeme kararlarının infazını Bakanlar Komitesi takip etmiştir. Sözleşme'nin eski 32. ve 54. maddeleri uyarınca takip edilen infaz işlemlerinde 1990'dan önce birlik ve tutarlılık olduğu söylenemez. 1990 yılında Bakanlar Komitesi'nin kararların infazına ilişkin kuralları kabul etmesiyle birlikte infaza ilişkin yöntemler de bir örnek hale gelmiştir. AİHM'nin yürüttüğü tüm işlemler, yargılama sonucunda bir 'karar' verilmesine yöneliktir. AİHS'nin 46. maddesi uyarınca AİHM'nin kesinleşmiş kararları karşısında sorumlu devletlerin kararın gereklerini yerine getirme yükümlülüğü vardır. Kararların gereklerinin yerine getirilmesi ise AİHM'nin etkinliğiyle doğrudan ilgilidir. Zira, gerekleri yerine getirilmeyen mahkeme kararlarının hiçbir anlamı yoktur. Bu anlamda A/HM, prestijinin önemli bir kısmını iyi işleyen bir infaz sistemine borçludur. AİHM'nin kesinleşmiş kararlarının gerekleri ise, hükmedilmişse tazminatın ödenmesi, başvurucu halen ihlalin etkisi altındaysa veya ihlalin ağır etkilerine maruz kalmışsa bu etkilerin giderilmesi ve meydana gelen ihlale benzer ihlallerin tekrar yaşanmaması için gerekli önlemlerin alınmasıdır. Bakanlar Komitesi'nin geçmişş 55 yıldaki uygulamalarına bakıldığı takdirde, A/HM kararlarının gereklerinin genelde yerine getirildiği söylenebilir. Aralarında Türkiye'nin de bulunduğu AK üyesi devletler hakkında A/HM tarafından verilen kararların infazına baktığımızda, birkaç istisna dışında, şimdiye kadar uygulanmayan ve gerekleri yerine getirilmeyen A/HM kararının bulunmadığı göze çarpmaktadır. Birkaç istisna dışında, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi A/HM kararların infaz edilmemesi nedeniyle üye dev/et/er aleyhine ağır yaptırımlar uygulama yoluna gitmemiştir.