Kentsel mekan içerisinde yer alan yeşil alanların değerlendirilmesi: İstanbul-Ümraniye örneği

İnsanlar toplu halde yaşamaya başladıklarından beri çevreleri ile karşılıklı etkileşim İçinde bulunarak yerleşim birimleri kurmuşlardır. Bu süreç içinde toplumsal ilişkilerin en gelişmiş düzeyde olduğu yerleşim merkezleri olarak da kentleri oluşturmuşlardır. Kent mekanı içerisinde daha sağlıklı yaşanabilir çevreler yaratmak, hem fiziksel hem de ruhsal ihtiyaçlarım karşılamak için her dönemde doğa ile bütünleşmek yeşil ile iç içe olmak istemişlerdir. Bu isteğin gerçekleşmesi, kentsel mekan bütününde yer alan yeşil alan sisteminin sağlanabilmesi ve bu sistemin kent yaşamına sunularak kentlinin bu olanaklardan faydalanması ile sağlanabilir. Kent içerisindeki yapılanmış ve yapılanmamış alanların dağılımına bakıldığında, bu durumun yapılanmamış alanların aleyhine geliştiği gözlenmektedir. Bu durum kentteki toplumsal yaşam ve yaşam kalitesinin bozulmasına neden olmaktadır. Bundan dolayı da kentlerimizde kamusal açık mekanların oluşturulması gereksinimi ortaya çıkmıştır. Kamusal mekanlar, toplu yaşamın oynandığı bir sahnedir, önemli insan ihtiyaçları ve istekleri kamusal mekanlarda şekillendirilir ve savunulur. Bunlar yapılanmış ve yapılanmamış kamusal mekanın bütününü oluşturmaktadır. Bu bütün içerisinde de önemli bir yeri oluşturan açık ve yeşil alanlardır. Açık ve yeşil alanlar, planlama disiplinleri ve planlamalar yönünden değişik anlam taşımakta, farklı tiplere ve işlevlere göre sınıflandırılmaktadır. Açık ve yeşil alanlar kentleşme, endüstrileşme, yoğunluk artışı sonucunda doğadan kopmakta, doğayı bozmakta olan insanın doğaya yakınlaşmasını, onu korumasını, kullanmasını sağlayan alanlar olarak tanımlanmaktadır. Bunlardan açık alanlar; hem tarım, orman, fundalık, göl vb. gibi belirli bir arazi kullanım özelliğine sahip hem de park, bahçe, meydan vb. gibi belirli işlevlere cevap veren kent içindeki veya dışındaki inşa edilmemiş boş alanlardır. İnsanın yaşantısını sürdürüşü üzerinde yapı yapılmış kapalı mekanların dışında kalan, ya doğal olarak bırakılmış ya da tarım ve konut dışı dinlenme amaçlarına ayrılmış kent parçası olarak da tanımlamaktadır. Yeşil alanlar ise; başta kentin içinde bulunan, kısmen de yakın çevresindeki büyükçe boyutlar gösteren rekreasyon ormanları ve mesire yerleri, çeşitli karakterdeki park ormanları, milli parklar, büyük küçük ağaç topluluklarının oluşturduğu korular ve şehir parkları olmak üzere bünyelerinde münferit, küme ve gruplar veya sıralar halinde ağaçları ve süs çalılarına kadar boy boy ağaççıklar, çiçek bahçeleri, çim alanları ve bunlarla uyumlu bulunması gerekli yol, oyun yerleri, havuzlar vs. gibi yapay tesisleri içeren alanlardır. Kent ve kasabalarda insanların dinlenmesine, gezmesine, çocukların oynamasına ayrılan ve bu yerlerin başka kullanıcılarca işgal edilmesini engellemek TA ÜKSEKÖÖRETİM kurulu O0X(lMANTASYitö ftkBföZlamacıyla kent yönetimlerince düzenlenen gezinti yolu, ağaçlı yol gibi ortak kullanım alanları olarak tanımlamak da mümkündür. Kentsel mekan İçerisindeki yeşil alanları ise bir sistematik çerçevesinde değerlendirmek gerekir. Yeşil alan sistematiği, bina düzeyindeki yeşil alanlardan kent ünitesi düzeyindeki yeşil alanlara kadar kentsel, bölge parklarından milli parklara kadar da doğal yeşil alanlar olarak sınıflandırılabilirler. Yapılmış olan bu çalışmanın amacı; kentsel mekan içerisindeki yeşil alan sistematiğinin değerlendirilmesi olmaktadır. Kentsel yeşil alan sistematiğinin değerlendirilmesi amacıyla, örnek bölge olarak seçilen Ümraniye ilçesinde yeşil alanların tespiti ve değerlendirilmesi yoluyla saptanmaya çalışılmıştır. Yapılan bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, giriş, amaç ve kapsam açıklanmıştır. İkinci bölümde, kentsel mekan, kentsel mekan içerisinde yer alan yapılanmış ve yapılanmamış mekanlar ile özel ve kamusal mekanlar tanımlanarak kentsel mekan içerisindeki açık ve yeşil alanlar incelenmiştir. Kentsel mekan, kentlerde toplu yaşam sonucu ortak ya da kişisel gereksinimlerin karşılandığı, toplumun sosyo-ekonomik ve kültürel yapısına bağlı olarak, zaman içinde farklılaşan mekanlardır. Kentsel mekanlar, yapılanmış ve yapılanmamış kentsel mekanların bütünü olmaktadır. Yapılanmış mekanlar, doğal çevre ve beşeri çevrenin elemanları arasındaki ilişkiden oluşmuş olan mekanlardır. Yapılanmamış mekanlar, insanın yaşantısını sürdürdüğü, üzerinde yapı yapılmış kapalı mekanların dışında kalan, ya doğal durumda bırakılmış ya da tarımsal ve konut dışı dinlenme amaçlarına ayrılmış olan mekanlardır. Yapılanmamış mekanlar, mülkiyet esasına göre, özel ve kamusal mekanlar olarak iki gruba ayrılmaktadır. Kamusal mekanlar, toplumun kullanımına açık olan mekanlardır. Bunlar bölgeler-meydanlar, alışveriş mekanları, geçiş alanları ve düzenlenmiş alanlardır. Özel mekanlar, özel mülkiyet üzerinde yer alan ve denetimli olarak kullanılan alanlardır. Kentsel mekanlardan açık ve yeşil alanlar; kentleşme, endüstrileşme, yoğunluk artışı sonucunda doğadan kopmakta, doğayı bozmakta olan insanın doğaya yakınlaşmasını, onu korumasını, kullanmasını sağlayan alanlardır. Üçüncü bölümde, kentsel mekan içerisinde yer alan yeşil alan sistemine yer verilip, yeşil alan sistemi içerisinde en alt ölçekten en üst ölçeğe kadar kentsel ve doğal yeşil alanlar ayrı ayrı ele alınarak ayrıntılı olarak incelenmiştir. Kentsel yeşil mekan sistemi, yeşil dokunun ya da kent dokusunun egemen karakter taşıma özelliğine göre kent içerisindeki yeşil alanlar ve doğal yeşil alanlar olmak üzere iki ana başlık altında sınıflanmaktadır. insan toplulukları yaş, kültür, meslek, sosyal ve ekonomik durumları gibi yeşil alan gereksinimleri yönünden de farklılıklar göstermektedirler. Bu çeşit gereksinimlere cevap vermek her yerde aynı tip bir bahçenin veya parkın tesisiyle olanaksızdır. Bu nedenle çeşitli insan gruplarının değişik yeşil alan gereksinimleri kentsel yeşil alanların doğmasına neden olmuştur. Kentsel yeşil alan, etki alanlarına ve işlevlerine göre; bina düzeyinde, ilköğretim ünitesi düzeyinde, mahalle ünitesi düzeyinde ve kent ünitesi düzeyinde olmak üzere dört gruba ayrılmaktadır. Doğal yeşil alanlar, kentlerde ve kent çevresinde doğal yaşam için rekreaktif, peyzaj, koruma ve hidrolojik işlevleri içerirler ve üstlenirler. Bu kapsamda doğal yeşil alanlar kapsamında; bölge parkları ve milli parklar yer almaktadır. XIDördüncü bölümde, çalışma alanı olarak seçilen Ümraniye ilçesinin fiziksel, doğal çevre analizi ve sosyo-demografik yapısıyla ilgili açıklamalar yapılmış ve yeşil alan sisteminin değerlendirilmesine yönelik yapılan çalışma sonuçlan açıklanmıştır. İstanbul metropoliten alam içinde Anadolu yakasında yer alan Ümraniye'nin, kuzeyinde Beykoz, kuzeydoğusunda Çekmeköy, doğusunda Sangazi, güneyinde Maltepe ve Kadıköy, batısmda Üsküdar ilçeleri bulunmaktadır. 14 mahalle ve 3 köyden oluşan Ümraniye ilçesi yüzölçümü bakımından, istanbul topraklarının % 2 .72'sini oluşturmaktadır. Ümraniye ilçesi ülkesel ve bölgesel karayolu bağlantıları olan Anadolu Otoyolu ile Altunizade-Şile Devlet Karayolu üzerinde bulunmaktadır. Ümraniye İlçesinin 1997 yılı nüfusu 397. 359 kişi iken 2000 yılı kesin olmayan geçici nüfus değerlerine göre ilçesinin nüfusu 445 .514'dür. İlçenin planlanan, mevcut ve imar mevzuatınca öngörülen yeşil alan büyüklüklerini incelemek amacıyla gerekli olan tespit çalışmaları yapılmıştır. Mevcut ve planlanan yeşil alanlar arasındaki büyüklük ve işlevsel ilişkiler tespit edilerek bunların standartlar bakımından öngörülen büyüklüklerle olan ilişkisi tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu amaca yönelik olarak ilçede planlanmış olan yeşil alanlar ile mevcutta bulunan yeşil alanların mahalleler bazında yerleri ve büyüklükleri tespit edilmiştir. Yapılmış olan bu tespitlerle yeşil alanların ne ölçüde planlandığı ve planlanan bu alanların ne kadarının yapılabildiğinin belirlenmesi, buna bağlı olarak da ilçenin yeşil alan eksiğinin belirlenmesine çalışılmıştır. Sonuç ve öneriler bölümünde, dördüncü bölümde yer alan tespitlerle ilgili sonuçlar karşılıklı olarak değerlendirilmiştir. Yapılmış olan bu değerlendirmelere bakılınca; planlanan aktif yeşil alanlarda standartların sağlanamadığı ayrıca planlanan yeşil alanlarında çeşitli nedenlerden dolayı sadece 448. 268 m2'lik (Bu büyüklük planlanan yeşü alanların % 13 ,55'ini kapsamaktadır) kısmının gerçekleşmiş olması büyüklükler bakımından planlanan ve mevcut aktif yeşil alanların standartlar bazında sağlanamadığım ortaya koymaktadır. Ümraniye'deki planlanan ve mevcut aktif yeşil alan düzenlemeleri işlevsel bakımdan incelendiğinde; parklar, çocuk oyun alanları ve spor alanlarından oluşan fonksiyonlardan söz etmek mümkündür. Ayrıca çocuk bahçesi, yeşil alan, oyun alanı, bölge parkı gibi tanımlanan fonksiyonların da imar planlarında planlandığı görülmektedir. Planlanan ve mevcut yeşil alan fonksiyonlarına bakıldığında bir yeşil alan sistematiği kurgusunun bulunmadığı görülmektedir. İlçe geneline bakıldığında yeşil alanlarla ilgili olarak en önemli eksikliklerin; Bayındırlık ve İskan Bakanlığının yönetmelikler kapsamında belirlemiş olduğu yeşil alan standardının imar planlarında sağlanamaması, standartları sağlamamasına rağmen planlanan yeşil alanların çok azının uygulamaya geçirilmiş olması, planlanan ve mevcut yeşil alanlarda kentsel yeşil alan sisteminin olması, planlanan ve mevcut yeşil alanlarda kentsel yeşil alan sisteminin olmadığı görülmektedir. Sonuç olarak kentsel yeşil alanlar, insanların boş zamanlarım değerlendirdikleri, ihtiyaç duydukları yeşil alan aktivitelerini gerçekleştirdikleri alanlardır. Bu nedenden dolayı Kentsel yeşil alan sisteminin ve yeşil alan standardının her ölçekteki imar planlarında sağlanması ve planlanan yeşil alanların uygulama noktasında önceliklerinin belirlenerek hayata geçirilmesi gereklidir. Çözüm önerileri olarak; Yasal Boyutta; 3194 sayılı imar kanununda gerekli değişiklikler yapılarak planlarda kentsel yeşil alan sisteminin oluşturulmasına ilişkin lejandlar ve standart değerler getirilmeli, xutmar planlarında 18. Madde uygulamalarına gidilerek bedelsiz yeşil alanlar elde edilebilir. Bu uygulama kapsamında %35 oranında olan Düzenleme Ortaklık Payı standartların sağlanabilmesi açısından yükseltilebilir, Yeşil alanlarla ilgili olarak Belediyelerce özel bir fon kurularak emlak vergilerinden belli bir oranda bu fon para aktarımının sağlanması ve bu fonun başka amaçlar için kullanımım engelleyecek yeni hukuki düzenlemeler getirilerek planlanan yeşil alanların kamu eline geçmesi kolaylaştırılmalı, Planlama Boyutunda; Yeşil alan planlamasının kent ölçeğinden başlayıp bölge, yakın çevre, ilçe ve mahalle ölçeğine kadar indirgenerek yeşil alan sisteminin kurulmalıdır, Planlarda ayrılacak olan yeşil alanların mülkiyeti hazine, orman, belediye gibi resmi kurumlara ait olan arazilerde planlanmasının yam sıra erişme mesafeleri de dikkate alınarak gerekli yerlerde kamulaştırma yöntemi ile elde edilebilecek alanlar planlanmalı, İmar planlarında parsellerin kendi bünyelerinde oluşturabilecekleri yeşil alanların elde edilmesine olanak sağlayacak yapılanma koşulları sağlanmalı, Planı bulunup henüz yapılaşması tamamlanmamış alanlarda gerekli yeşil alan büyüklükleri standartlara göre hesaplanarak yer seçimleri yapılmalı ve bu doğrultuda imar planları revize edilmeli, İmar planlarında yeşil alan olarak planlanan yerlerde yapılaşmaya kesinlikle müsaade edilmemesi ve bu doğrultuda plan değişikliklerine gidilerek yeşil alanların azaltılmaması, Yönetimsel Boyutta; Uygulayıcı konumunda bulunan yerel yönetimlerin ekonomik ve yönetimsel zorluklardan kurtarılabilmesi için kent gelirlerinden yerel yönetimlere aktarılacak vergi gelirlerinin arttırılması, seçim ile göreve gelen yerel yönetimlerin vesayet altından kurtarılarak daha demokratik bir yapıya kavuşturulması ve halkın yönetsel faaliyetlere katılımım sağlayacak gerekli yasal düzenlemelerin yapılması, Uygulama Boyutunda; İmar planları ile getirilmesi düşünülen nüfus büyüklüğünün ihtiyacı olan yeşil alanlar standartlar bazında mutlaka sağlanmalı, 3194 sayılı imar kanununun 13. Maddesinin iptal edilmiş olması da göz önünde bulundurularak Belediyelerin beş yıllık imar programlarını hazırlamaları ve bu doğrultuda gerekli kamulaştırmaları yapmaları donatı alanlarının dolayısıyla yeşil alanların bir program dahilinde kamu eline geçmesini sağlayacaktır, Belediyelerce yapılan yeşil alan düzenlemelerinde, yörenin sosyal yapısı da dikkate alınarak gerekli düzenlemeler yapılmalı, Pasif yeşil alanların aktif kullanıma açılmasını sağlayacak düzenlemeler yapılarak yeni aktif yeşil alanlar elde edilmeli ve mevcut yeşil alanların kullanım yoğunluğunu arttırmak için revizyon çalışmaları yapılmalı, Bütün bunların sağlanabilmesi için, kanun yapıcılara, yerel yöneticilere ve şehir plancılarına büyük görevler düşmektedir. X1U