Galata-Pera bölgesi mekansal morfolojik özellikleri ile arazi kullanımı arasındaki etkileşim

Şehirler zaman içinde mekansal, toplumsal ekonomik ve kültürel faktörlerin etkisiyle gelişirler. Bu gelişimle birlikte şehirsel alanlarda mekansal farklılaşma ve mekansal dönüşüm oluşmaktadır. Şehirlerin bütün olarak ele alınması, mekanların bir araya gelmelerinde veya farklılaşma göstermelerindeki ilişkisel yapının anlaşılmasıyla mümkündür. Mekansal ilişkiler, şehirsel alanın ağ yapılanmasındaki biçimlenme özellikleri ile açıklanabilmektedir. Alanın biçimlenme özellikleri doğrudan erişilebilir yolları ortaya koyarak, kaynaktan hedefe hareketi çeker, bu hareket işlevsel yer seçiminin genel biçimlenme içindeki yerini etkiler. Bu şehirsel arazi kullanım özellikleri ile şehirsel alanın ağ örüntüsünün mekansal biçimlenme özellikleri arasındaki etkileşimdir. Şehirsel gelişim sürecinde şehirsel alanın ilişkisel yapısının anlaşılarak, potansiyel alanlardaki mekansal dönüşümlerin, arazi kullanım dengesizliklerinin ortaya çıkartılmasında mekansal biçimlenme özelliklerinin birlikte araştırılması çok önemlidir. Aynı zamanda bir şehirsel sistemde, şehirsel alanların arazi kullanım özellikleri ile arazi değerleri arasında da bir etkileşim bulunmaktadır. Özellikle ticaret-konut alanları işlevsel ayrımında, arazi değerlerinde de farklılaşma olduğu görülmektedir. Bu bağlamda, bir şehirsel bütünlükte, ağ örüntüsü biçimlenme özelikleri ile arazi kullanımı ve arazi değerleri arasındaki etkileşimin ortaya çıkartılması, şehirsel gelişim sürecinde sistem parçalarının birbirleriyle ilişkisel yapılarının anlaşılmasını sağlayacak önemli bir veri olacaktır. Şehri oluşturan sistem parçalan arasındaki ilişkilerin tanımlanması merkezlerden başlamaktadır. Şehirsel alanlarda, bazı lokasyonlar biçimlenme özellikleri ile avantajlı olarak yüksek yoğunluğa sahip olacaklardır. Şehir merkezleri böyle alanlardır ve yüksek yoğunluklu olarak çoklu etkiye sahiptirler. Şehirler nüfus ve alanları ile büyürken, yoğun kullanım alanları olan merkezler de çevrelerine doğru yayılarak büyürler. Bu büyüme esnasında, merkez alandaki şehirsel ilişkilerde her parçanın tüm alanla bütünleşmesinin sağlanması, merkezin hem kent bütünü, hem kendi alt bölgeleriyle olan ilişkilerinin anlaşılmasıyla ortaya çıkartılabilir. Merkezin şehirsel alanın diğer parçalarıyla ne şekilde bütünleştiği ve bütünleşmenin düzeyi, mekanın ağ örüntüsü yapılanması ile görülebilmektedir. Şehirsel büyüme sürecindeki merkezin diğer kentsel alanlarla bütünleşmesi ve İstanbul Merkezi İş Alam gibi metropoliten merkezlerin kendi alt bölgeleri arasındaki bağıntının ortaya çıkartılması, bu alanlarda geleceğe yönelik planlama kararlarının doğru olarak verilmesini sağlayacaktır. Bu çerçevede, tezin amacı; Galata-Pera bölgesinin, İstanbul tarihsel gelişim süreci içinde mekansal morfolojik özellikleri ile arazi kullanım özellikleri ve arazi değerleri arasındaki etkileşimin ortaya çıkartılarak, bölgenin Mecidiyeköy-Maslak aksı Merkezi iş alanı gelişimi ile nasıl bütünleştiğini bulmaktır. Bu doğrultuda, tezin 1. Bölümünde; çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemi açıklanmıştır. 2. Bölümde; şehirsel yapının anlaşılmasında mekansal morfolojik yapının önemine ilişkin kuramsal değerlendirme yapılmıştır. Şehirsel mekanın algılanmasında mekansal biçimlenme özelliklerin etkisi irdelenmiş ve mekanın biçimlenme özellikleri ile bunların teknik olarak gösterimlerine ilişkin analitik modeller değerlendirilerek, çalışmamızda kentsel ağ örüntüsü yapılanma analizinde yararlanılacak olan, Alan Dizimi Analiz Modeli, bu modelin kuramsal çerçevesi içinde biçimlenme özelliklerinin sayısallaştırılması, doğal hareket, çoklu etkiler, hareket ekonomisi ve merkeziyet kavramları irdelenmiştir. 3. Bölümde; Galata-Pera bölgesinin biçimlenme özellikleri ile işlevsel gelişimin karşılaştırılması amacıyla, çalışma alam tarihsel gelişimi, ilk önce İstanbul genelinde değerlendirilmiştir. Bundan sonra Galata-Pera bölgesi, çalışma alam bütünü, tarihsel gelişim süreci içinde fiziki yapılanma, işlevsel yapılanma ve biçimlenme özelliklerine göre incelenmiş, biçimlenme özellikleri ile işlevsel yapılanma karşılaştırılarak, şehirsel işlev-şehirsel biçimlenme özellikleri arasındaki etkileşim ortaya çıkarılmıştır. Biçimlenme özellikleri parametrelerinin bulunmasında, eksensel haritalar ve biçimlenmenin global ölçütü, global bütünleşme (integrasyon değerleri ile oluşturulan çekirdek haritaları kullanılmıştır. Eksensel ve çekirdek haritalarının oluşturulması, biçimlenme parametrelerinin hesaplanması ve değerlerin birbirleri ile karşılaştırılması işlemi için Machintosh tipi bilgisayarlarda kullanılabilen 'Axman' bilgisayar programından yararlanılmıştır. 4. Bölümde; Galata-Pera bölgesinin tarihsel gelişim sürecindeki işlevsel gelişimi ile biçimlenme özellikleri arasında ortaya çıkan etkileşim, alanın eksensel harita hat ağı özellikleri ile incelenmiş, bundan sonra dönemlere göre Alan Dizimi analiz modeli biçimlenme parametreleri ve biçimlenme parametreleri arasındaki korelasyonlar hesaplanarak, lokal global bütünlükteki biçimlenme yapısı ve alanın dizimsel yapılanma özellikleri ile dönemler arasındaki dizimsel farklılaşma irdelenmiştir. İşlevsel gelişimle birlikte, alanın çevresi ile bütünleşmesinin anlaşılması ve gelişim yönlerinin belirlenmesi amacıyla Galata-Pera-Şişli-Mecidiyeköy-Maslak güzergahlarım içine alan bölge ile Galata-Pera bölgesi arasındaki parça-bütün ilişkisi, bu iki bölgenin global bütünleşme değerleri arasındaki korelasyon ile değerlendirilmiştir. Bu aşamadan sonra Galata-Pera bölgesi İşlevsel Alt bölgelerinin Merkezi İş Alam ile bütünleşme düzeylerini saptamak amacıyla her bir bölgenin Galata-Pera kapsamında bütünleşme değerleri ile Şişli- Mecidiyeköy-Maslak aksı Merkezi İş Alam kapsamındaki global bütünleşme değerleri arasındaki korelasyon katsayıları hesaplanmıştır. Arazi değerlerinin biçimlenme özellikleri ile etkilleşimlerinin bulunması amacıyla, Galata-Pera Bölgesinin farklı işlevsel bölgelerindeki arazi değerleri ile bölgeye ilişkin bütünleşme değerleri arasında basit korelasyon analizleri yapılmıştır. 5. Bölümde tezin sonuçlarına ilişkin değerlendirme yapılmıştır.