Halvetilerde musiki

Dini Türk Musikisi yapı itibariyle Türk adetlerinin, Türk duygusunun, inancının ve düşüncesinin yansımadır. Türkler musiki yaparlarken tüm duygu ve düşüncelerini dinin enirinde ve dini duyguların dile getirilmesinde kullanmışlardır. Bundan dolayı Dini Türk Musikisi, Türk Musikisinin esas yapışım oluşturmakla beraber çok önemli ve güzel bir özelliğe de sahiptir. Tezin konusu olan Halvetiliğin kökleri aslında Horasan ekolüne bağlıdır. Fakat Türk kökenli olup Osmanlı İmparatorluğu sınırlarına ve Arabistan'a yayılan yegane tarikat olmanın verdiği özelliği taşır. Böylelikle Türk adet, duygu, inanç, düşünce ve musikisinin yayılmasında önemli bir görevin de öncülerinden olmuştur. Halveölik devrani bir tarikattir. Tüm eserlerinde devrimi olmanın verdiği özellikle, bir devranilik ve devrana uygun gizli bir ritm vardır. Bu araştırma dört ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Din ve Musiki bahsiyle beraber, dini musiki de en önemli payı teşkil eden, Tarikat ve Musiki, Tarikat Ayinleri, Zikir, Zalrirbaşılık ve Tarikatlarda Musiki Formları'ndan bahsedilmiştir. İkinci bölümde Halvetiyye Tarikatı ele alınıp, tarihi çerçevesi içerisinde Hazreti Muhammed Mustafa'dan itibaren Halveti Tarikatının kurucusu olan Şeyh Ebu Abdullah Siracüddin Ömer'e kadar silsile yazıldı. Daha sonra ise Halvetiyyenin dört ana şubesi ve bu şubelerden ayrılan kırk dört kol elde edilen kaynaklar çerçevesinde bu bölüme yerleştirildi. Üçüncü bölümde Halvetilikte, Sünbülilikte, Şabanilikte, Cerrahilikte, Sinanilikte ve Uşşakilikte zikir, musiki ve devran konulan ele alındı. Bu bölüme IXbestesi bulunamayan ve kaynaklarda özel besteli olarak tabir edilen Evradı Cerrahiyye ve okunuşunun örnek olarak yazılmasıyla son verildi. Dördüncü bölümde Halveti tarikatının kollarına mensup bestekarların hayatına geçilmiş, daha sonra tesbit edilen Halveti zakir, zakirbaşı, musikişinaslar ve devraniler ile beraber Halveti tarikatına muhibbi olan bestekarlar mevzuunu işleyen Muhibban adlı konuya yer verilmiştir. Son bölümde öncelikle Sünbüli tekkelerinde yüzyıllardır okunması bir gelenek haline gelen 'Sahfa-yı sadrında daima aşılan efkarı hu' adlı hüseyni ilahinin notasına yer verilip, tüm tarikatlarda okunmasına rağmen Halvetilerde daha çok okunan Uşşak Salavat-ı Şerife ile Uşşak Salavat-ı Kemaliye'nin notlan neşredilmiştir. Zikir aralarında okunan meşhur duraklardan sonra her halveti bestekarın şayet varsa elde edilen bir bestesinin örneği de sırasıyla bu bölüme yerleştirilmiştir. İncelemeler sırasında bestekarların eğitimini de mensup oldukları tekkelerde tamamladıkları gibi bilinen bir gerçekle karşılaşılmıştır. Halveti Tarikatı bu eğitim kurumlarının en önemlisi ve en değerlisidir denilebilir. Bu tarikat Hafız Post, Hatib Zakiri Hasan, Abdülgani Gülşeni, Kenzi Hasan, Ümmi Sinanzade Hasan, Karaoğlan Mustafa, Draman Zakiri Ahmed Vekfi Efendi,... gibi dini musikisinin yanında din dışı musikiye de hizmet eden önemli musikişinasları içinde barındırmış, ve yaşatmıştır. Hatta o devirlerde bir musikişinasın varlığını göstermesi tarikat mensubu olmasına, tasavvufi ve musiki eğitiminden geçmesine bağlı olması kanaati de güçlenmiştir. Kısacası o günlerin tarikatları bugünün birer konservatuarlarıydı denilebilir. Sonuçlar ve öneriler bahsinde ise bu araştırmanın sonunda elde edilen bilgiler, bugünün düşünce yapısı içerisinde değerlendirilmiştir.