Türkiye tekstil sektörü kümelerinde rekabetçilik analizi

Kümelenme yaklaşımı çerçevesinde yığılma ekonomileri 1890 yılında Alfred Marshall'dan başlayarak günümüze kadar farklı boyutlarda ele alınmıştır. 1890 yılından itibaren sektörel kümelenme kavramını temelini 'Endüstriye Bölgeler' bağlamında Alfred Marshall atmıştır. O tarihlerde kümelenme kavramı aynı sektörde yer alan firmaların coğrafi olarak birbirine yakın bir şekilde konumlanması ve bu durumdan kaynaklı kazandıkları bir takım pozitif dışsallıklar olarak tanımlanmaktaydı. Günümüzde ise algıladığımız kümelenme kavramı sadece sektöre özgü firmalar değil ona hizmet eden diğer kurum ve kuruluşları içine alan çevreyi kapsamaktadır. Bu anlamda kümelenme kavramına 1990 yılında 'Competitive Advantage' adlı çalışmasıyla popülerlik kazandıran Michael E. Porter olmuştur. Porter'a göre küresel rekabetin arttığı dünyada, uluslar daha önemli ya da daha önemsiz hale gelmiştir. Rekabette temel değişim daha çok yaratıcılık ve bilgiyi özümsemede olurken, ulusların rolü büyümüştür. Porter, rekabetçilik gücü yüksek olan firmaların coğrafi yoğunlaşmasının altında yatan nedenleri 'Elmas Modeli' olarak tanımladığı kavramsal bir çerçeve ile açıklamaya çalışmaktadır. Bu kapsamda Porter, sektörel kümelenme boyutlarını, küme oluşumunu, rekabetçi bakış açısıyla açıklayarak literatüre önemli katkılar sunmuştur. Bu çalışmada kümelenme ve rekabetçilik kavramı Marshall'ın yığılma ekonomilerinden başlayarak günümüze kadar farklı şekillerde ele alınarak incelenmiştir. Kümeler, rekabet açısından önemli olan birbiriyle yatay ve dikey bağlantılı uzmanlaşmış endüstrileri, altyapı sağlayıcılarını, üniversiteleri, kamu kurum ve kuruluşlarını, ajansları vb. içine almaktadır. Ayrıca rekabetçilik için gerekli yenilikçilik faaliyetleri için eğitim, öğretim, araştırma, bilgi ve teknik destek sağlayan diğer kurumları kapsamaktadır. Bu nedenle kümelenme yaklaşımı hem akademik çalışmalar hem de kurumlar tarafından farklı şekillerde ele alınarak tartışılmaktadır. Türkiye'de çeşitli strateji belgelerinde küme faaliyetleri rekabet güçlerinin artırılması nedeniyle desteklenmektedir. Tüm bilgiler ışığında kümelenme kavramı rekabetçilik perspektifinde incelenmiş lokomatif sektör olarak tanımlanan 'Türkiye tekstil sektörü' seçilmiş iller bazında analiz edilmiştir. Bu çalışmada, tezin amacı, kapsamı, yöntemi, varsayımları, kısıtlarını açıklayan giriş bölümünden sonra kümelenme kavramı ele alınmıştır. Kümelenme kavramı içinde ise statik ve dinamik dışsallıklar bağlamında yerelleşme ekonomileri, farklı küme tanımları ve yapıları, kümelenme yaklaşımı çerçevesinde rekabetçilik kavramı, Porter'ın geliştirmiş olduğu 'Elmas Modeli'ikinci bölümde yer almaktadır. Rekabet kavramı ve kümelenme kavramı tez kapsamında birbiri ile yakından ilişkili iki temel kavram olarak ele alınmaktadır. Rekabet gücünü arttıran iki önemli faktör; coğrafi yığılmalar ve endüstriyel kümelerdir. Birbiri içinde temas halindeki aynı sektörde bulunan firmalar hızlı bilgi akışı ve etkileşim sayesinde daha da rekabetçi hale gelmektedir. Elmas modelinde yer alan dört temel faktör yatay ve dikey bağlantılar sayesinde rahat bir şekilde oluşturulabilmektedir. Üçüncü bölümde ise kümelenme kavramını dünya ve Türkiye ölçeğinde açıklanarak geliştirilen politika ve çeşitli küme çalışmaları akademik ve kuramsal anlamda incelenmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde tekstil sektörünün tanımı yapılmış, Dünya'da ve Türkiye'de tekstil sektörünün durumu açıklanmış, Türkiye'nin sektördeki durumu karşılaştırmalı ülke örnekleri ile açıklanmış, son olarak rekabetçilik ve kümelenme perspektifinde çeşitli sektörel çalışmalar incelenmiştir. Çalışmanın uygulama kısmını içeren beşinci bölümde analizler yer almaktadır. Öncelikle Türkiye'de tekstil sektöründe yığılma gösteren illerin tespiti için Yerelleşme Katsayısı- Location Quotient yöntemi kullanılmıştır. Daha sonra rekabeti etkileyen uyarlanmış faktörlerin durum tespiti için iki aşamalı olarak anket yöntemi uygulanmıştır. İlk aşama anket çalışmasında tekstil sektörünün durumu, belirlenen rekabetçilik kriterlerine göre tespit edilmiştir. İkinci kademe anket çalışmasında ise tekstil sektöründe yığınlaşan illerin sektördeki durumu tespit edilmiştir. Çıkan sonuçlar Analitik Hiyerarşi İşlemi yöntemi kullanılarak işlenmiştir. Türkiye'de bilgimiz dahilinde tek bir sektör bazında rekabetçiliği bu kadar detaylı inceleyen başka bir çalışmanın olmaması bu çalışmanın asıl çıkış noktasıdır. Bu çalışmayı diğer çalışmalardan ayıran en önemli özellik, rekabetçilik kriterlerini AHP yöntemi ile Türkiye genelinden il düzeyine inerek uzman görüşleri doğrultusunda elde edilen veririnin belirli bir tutarlılık ölçütüne göre analiz etmesidir. Bu çalışma tekstil sektörü dışında diğer sektör kümelerinin rekabetçilik durumunu tespit etmeye yönelik bir çerçeve sunması nedeniyle de önem arz etmektedir. Yapılan analizler sonucunda üç önemli bulgu elde edilmiştir. Bunlardan ilki Türkiye'de rekabeti etkileyen faktörlerin yüzde önem dağılımları belirlenmiştir. Böylece Türkiye tekstil sektöründe rekabetçilik açısından hangi faktörün öncelikli olduğu tespit edilmiştir. İkinci olarak Türkiye ve seçilmiş 16 ilin rekabeti etkileyen dezavantajlı ve avantajlı faktörleri belirlenmiştir. Bu durumda da sektörün güçlü ve zayıf yönleri tespit edilerek sanayi politikalarının yönlendirilmesi amaç edinilmiştir. Üçüncü olarak Türkiye ve 16 ilin rekabetçilik katsayıları belirlenerek rekabet edilebilirlik düzeyi tespit edilip ölçülmüştür. Çalışmanın altıncı ve son kısmında çalışmadan elde edilen sonuçlar Türkiye tekstil sektörü bağlamında tartışılmıştır. Sektörün rekabeti etkileyen faktörlere göre avantajlı ve dezavantajlı yönleri belirtilmiştir. İllerin rekabeti etkileyen faktörlere göre durumları, rekabet edebilirlik düzeyi tartışılmıştır. Sanayi politikalarının yönlendirilmesi konusunda genel bir değerlendirmede bulunulmuştur.