Eko restorasyon yaklaşımı: kastamonu Çatalzeytin örneği

Dünyada şehirleşmenin getirdiği doğa tahribatı, nüfus artışı, yoğun ve çarpık yapılaşma, teknolojinin gelişimi ve ekonomik değişkenler ile tüketilen kaynakların doğal dengenin bozulmasına neden olması ekosistem döngüsünü büyük ölçüde değiştirmiştir. Bu durum, yaşam alanlarındaki ekosistemin sürdürülebilirlik kaygısını artırmış, kentsel ekolojinin tasarımı ve yönetiminde referans değerleri baz alan doğal süreçlere yatkın çözüm önerileri arayışına yönlendirmiş, sürdürülebilir toplumsal çevre bilinci ve kent hedefi içeriğinde yaşam çarkının dönmesini amaçlayan ekolojik kent anlayışını gündeme getirmiştir. Yapılan çalışmalara rağmen kentsel ekolojin uygulanmasının keşfedilmemiş yollarının olduğu görülmektedir. Bilim adamları çevresel ve sosyo-ekonomik süreçler arasındaki bağlantıları değerlendirip tahminlerde bulunsalar da, uygulayıcılar halen kentsel planlamayı ve yaşam koşullarını iyileştirerek kentleri daha sürdürülebilir yapmak için ekolojik tasarım arayışları içerisindedirler. Kentsel ekosistemlerdeki araştırmaların farklı perspektiflerden geliştirilebildiği, her perspektifin hem toplumu hem de ekoloji bilimi sunacak bir açılımı olduğu görülebilmektedir. Eko kentler, ekolojik olarak sürdürülebilir ve sağlıklı yaşam prensiplerine sahip, kendine yeten, temelinde doğal bir ekosisteme sahip yerleşim alanlarıdır. Fakat her şehir birbirinden farklı niteliklere sahip olduğundan her yerleşime uyumlu ekokent modeli bulunmamaktadır. Aynı zamanda, ekokentler sağlıklı ekosistemlere ve yaşayan organizmalara eşdeğer temel özellikleri paylaşır ve toplumsal ahenk, eşitlik ve adalet gibi ilkeleri esas alırlar. Eko kentin hedefleri arasında, tüm karbon atıklarından temizlenrek tamamen yenilenebilir kaynaklardan enerji üretmek, kenti doğal çevreye uyumlu bir şekle büründürmek, ekonomik büyümeyi özendirmek, yoksulluğu azaltmak ve verimliliği en üst düzeyde tutmayı hedeflemek yer almaktadır. Bu yeni anlayış doğanın kentlere geri döndürülmesi ile sağlıklı şehirler ve yerleşimlerin kurulmasına odaklanmıştır. Ekokent, kentin toprağı, havası, suyu, çevresi, altyapısı, yapı blokları, yeşili ve tanımlanamayan birçok ögesinin ekolojik olarak yeniden yapılandırılmasını amaçlamaktadır. Bu nokta da restorasyon ekolojisi ekosistemin kente tekrar entegre edilmesi sürecinin bir boyutunu belirtirken, kentlerin doğuşundan bugüne kadar geçen zaman diliminde yitirdiği ekolojik kimliği tekrar kazanması için restore eden yaklaşım biçimi olarak tezin ana temasını oluşturmaktadır. Ekolojik restorasyon kentsel bağlamda ne demektir sorusunun cevabının aradındığı bu çalışmada, ekolojik restorasyonun hala çok genç bir alan olması sebebi ile başarılı bir restorasyon projesi için sabit bir kriter seti barındıran tanımlama ve standartlar bilim adamları ve uygulayıcılar tarafından henüz istenen düzeyde oluşturulabilmiş değildir. Yaygın olarak belirtilen ölçütler, halihazırda bozulmamış veya tarihsel olarak belgelenen 'referans' alanların karakteristik yapı ve çeşitliliğine sahip olduğu, yerli türlerden oluşan ve minimum insan yardımıyla uzun vadeli sürdürülebilirliği garanti eden ekolojik süreçleri kapsamaktadır. Bu kriterlerin uygulanması ekolojik açıdan birçok başarılı restorasyonlara yol açmasına rağmen bu alanda bazı ekolojistler, aynı standartların geçmişşteki insan faaliyetleri tarafından kökten değiştirilmiş olan ya da kentsel alanlarda gerçekçi bir şekilde uygulanıp uygulanamayacağını sorgulamaya devam etmektedirler. Ekolojik restorasyonun kentsel alanlarda yaşama kabiliyetinin, kurtarma faaliyetleri ve uygulamaları için toplumsal olarak kabul görmesi ve başarılı olmasının, uygulama ve bakıma yardımcı olacak seçim bölgelerinin oluşturulmasına bağlı ve sürdürülebilirlik hedefine yönelik olduğu bilinmektedir. Kentsel ekolojik restorasyon, sadece ekolojik hasarları onarmakla kalmayıp aynı zamanda insan yaşamına iyileştirme olanağı sağlamak için sahip olduğu kapasite sayesinde tüm dünyadaki koruma ve sürdürülebilir kalkınma programlarının temel bir bileşeni haline gelmektedir. Ekorestorasyon yaklaşımı: Kastamonu - Çatalzeytin örneği' başlığı ile oluşturulmuş olan bu araştırma çalışması, temelde yaşanabilir kent modelini kurgulamaktadır. Kuzeyde Karadeniz sahili ile güneyde çam ormanları arasında doğa ile iç içe yer alan Çatalzeytin yerleşiminin dünden bugüne yitirdiği ekoloji ile bir bütün olan yaşam alanını yeniden hayata geçirmeye odaklanmıştır. Ayrıca bu calışma, Prof. Dr. Arzu Kocabaş yürütücülüğünde yerinde yapılan PLK 503 Kentsel Koruma ve Yenileme Yüksek Lisans Atölye çalışması ürünü olan 2015- 2016 Çatalzeytin Stratejik Gelişme Çerçevesi Önerisi ile PLK 502 Kentsel Koruma ve Yenileme Yüksek Lisans Atölye çalışması ürünü olan 2015- 2016 Çatalzeytin Eylem Planı Önerileri raporlarını da baz almaktadır. Bu kapsamda, doğal yapısının tahrip olduğu veriye dayalı tespit edilen yerleşim örnek olarak incelemiştir. Bu açıdan ekolojik kent içerdiği nitelikler açısından üzerinde detaylıca durulmuş, bir yerleşim birimi nasıl 'ekolojik kent' olur ve korunur sorusunun cevabını bulabilmek için restorasyon konusu ele alınmıştır. Çalışma kapsamında ekolojik restorasyon başarısının bir politika analizi kullanılarak nasıl anlaşılacağı ve değerlendirilebileceği anlatılmaktadır. İlk olarak, sosyal, ekonomik ve ekolojik faydalar sağlayan restorasyon faaliyetlerini değerlendirmek için daha kapsamlı bir ölçüt seti geliştirmeye yardımcı olan kavramsal bir yaklaşım hakkında ayrıntılı bilgiler verilmektedir. İlkeler kapsamında restorasyonun başarısı anlayışını genişleterek ve nasıl değerlendirilebileceği belirtilmekte, değerlendirmenin ve kullanımlarının bir politika aracı olarak daha kritik öngörü kazanımları ifade edilmektedir. Konuyla ilgili yapılan alan çalışmalarının özeti ve yerel ortaklar ile birlikte yapılan atölye çalışması arka plan girdisini oluşturmakta olup verilerin incelenerek değerlendirilmesine paralel olarak faydalanılan kaynaklar kentsel alanlarda eko restorasyon tezinin kavramsal çerçevesinin farklı bir boyutta incelenmesine olanak sağlamaktadır. Tezin odak noktasını oluşturan, eko bölge, eko vadi, eko hücre, eko mahalle, eko bina özelinde, özellikle tescile değer yapılarda çevre dostu yapı konsepti çizilmiş, ekorestorasyon yaklaşım yöntemi uygulaması sergilenmeye çalışılmıştır. Çalışmada, bilinçli toplumun tercihlerini ortaya koymasına ve belirli inisiyatiflerinin amaçlarını ve hedeflerini açıklığa kavuşturmasına yardımcı olabilecek bir tablo sunulmaya çalışılmaktadır. Bu tablo, karşılaşılan sorunların çözümünde, uygulayıcıların, restorasyon mantığı ile değerlendirme kriterleri arasındaki bağlantıların karmaşıklığına duyarlı hale getirmektedir. Değerlendirme yöntemlerinin genellikle süreç ve çıktı odaklı olması ayrıca zamanla değişebileceği, çoklu mantıkla yönlendirilebileceği gerçeğinin bilincini oluşturmaktadır. Değerlendirme kriterlerinin çarpıklıkları yansıtacak şekilde belirlenmesi gerekirken aynı zamanda bazı restorasyon değerlerinin çelişkili olabileceğini ve kazananlar ile kaybedenler olabileceği gerçeğini de kabul etmektedir. Dahası, bir çalışmanın 'başarısızlığı' hakkında yargılama, tasarımda ve uygulamada yeni hedefler ortaya çıktıkça değişebilecektir. Bu nedenle ekolojik restorasyon değerlendirmesi sürekli olarak devam etmelidir.