turkish-nlp-suite/AkademikDerlem huggingface dataset:
Türk sanatında altı köşeli yıldız

Bu tezin hazırlama asamasında birçok kaynak degerlendirilerek altı köseli yıldız sembolünün dünden bugüne kimligi ve evrimi incelenmistir. Altı köseli yıldız ilkçag öncesi kültürlerde sanatsal degerinden ziyade farklı mistik anlamları içinde barındıran bir sembol olarak göze çarpmaktadır. Sembol üç semavi dinde ve farklı felsefi görüslerde kullanılıyor olmasına ragmen insanlar tarafından bugün Yahudileri çagıstırmakta olup Yahudilerin ulusal-dini kimliklerinin bir parçası olmustur. Bezeme sanatlarında ise altı köseli yıldız düz, kırık ve kapalısekillerin birbirine geçmesiyle elde edilmis bunun sonucunda sonsuz kompozisyonlaryaratılmıs; bu kompozisyonlar tas, tugla, çini agırlıklı olmak üzere hemen hemen her malzemeye uygulanmıstır. Altı köseli yıldız özellikle &slamiyetten sonra insan ve hayvan figürlerinin yerini alan geometrik kompozisyonların merkezinde bulunmaktadır. Geometrik kompozisyonların belirli, sürekli ve tutarlı bir hale gelmesiKarahanlı ve Büyük Selçuklu dönemlerinde gerçeklesmistir. Erken devir Anadolu-Türk Mimarisinin tezyinatı sınırlı olmakla birlikte 13. yüzyıl ortalarına kadar çesitliyöresel farklılıkların etkisi altında kalmıs; 11. yüzyıldan sonra geometrik kompozisyonlar belirli formüllere baglanarak degisik oyma tarzlarıyla üretilmistir. Anadolu Selçuklu mimari tezyinatı ile Anadolu Beyliklerinin mimari süslemelerini birbirinden kesin çizgilerle ayırmak çok zordur. 14. yüzyıl özellikle mimari eserlerin dıs cephe süslemelerinde sadelige dogru gidilen bir dönemdir. 13. yüzyılda gelismis olan geometrik kompozisyonlarda dogadan alınmıs motifleredogru bir geçis olmustur. Türk çini sanatının Uygurlara kadar uzanan çok eski bir geçmişsi vardır. Mimariye bağlı olarak gelisen çini sanatı Anadolu'ya Selçuklular'la girmis farklı teknikler uygulanarak Anadolu-Türk mimarisinde çok zengin örnekler verilmistir. Osmanlı sanatında altı köseli yıldız sembolü agırlıklı olarak tas, çini ve ahsapmalzemeye uygulanmıs çini sanatında mozaik teknigi yerine tek renkli sır altıteknigine bırakmıs, ahsap malzeme de ise genellikle Selçuklu gelenegi devam etmistir. Altı köseli yıldız sembolü Osmanlı sanatında camilerin cümle kapılarına, tabhane ve eyvan duvarlarının alt bölümlerine ve minberlerin sebekelerinde yer yer görülmektedir. Özel bir-altı köseli yıldız olan; iki eskenar üçgenin zıt yönde iç içe geçmesi sonucunda olusan Mühr-i Süleyman sembolü Anadolu Türk sanatındahemen hemen her malzemeye uygulanan, farklı içsel anlamlar tasıyan bir degerdir. Fakat bu sembol bir takım dar görüslü ve bilinçsiz insanlar tarafından özgünyerlerinden çıkarılmıs veya yok edilmistir. Altı köseli yıldız formu farklı tiplerde çesitli malzemelerle uygulanarak görsel bir çesitlilik saglanmıstır.
Antalya medreseleri

Antalya İlinde bulunan medreselerin daha önce araştırmacılar tarafından yeterince incelenmemiş olması çalışmanın konusunun Antalya Medreseleri olarak belirlenmesine neden olmuştur. Antalya Medreseleri ilin eski eserlerini açıklayan ya da medreseler hakkında genel araştırma yapan araştırmacılar tarafından incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Ancak, yapıları ayrıntılı bir şekilde tanıtan ve Anadolu medrese mimarisi plan gelişimi içinde değerlendiren çalışma bulunmamaktadırAnadolu Selçuklu hükümdarı Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından 1207 yılında fethedilen Antalya'ya Türklerin yerleşmeye başlamasıyla sosyal hayatın bir ihtiyacı olan eğitim yapıları, diğer Türk İslam yapı grupları gibi inşa edilmeye başlanmıştır. Anadolu Selçuklu Devletinden sonraki dönemlerde de medrese binaları yapılmaya devam edilmiştir. Sayılarını tam olarak bilemediğimiz Antalya medreselerinden günümüze beş tanesi kısmen ya da tamamen, bir tanesinin ise sadece kapısı gelebilmiştir. Bu altı adet medrese yerinde incelenmiş ve fotoğraflanmıştır. Yapılar hakkındaki yayınlar taranmış; araştırmacıların görüşleri değerlendirilmiştir. Kamu kuruluşlarının arşivleri araştırılmış önemli bilgi ve belgelere ulaşılmıştır. Elde ettiğimiz bütün bilgiler ışığı altında yapılar ayrıntılı bir biçimde tanıtılmıştır. İncelenen medreseler, dönemleri içerisinde diğer medreselerle karşılaştırılmış ve benzerleriyle eşleştirilmiştir. Anadolu Selçuklularına ait olan Atabey Armağan Bey Medresesi'nin kapısı dışında diğer bölümleri yıkılmıştır. Medrese mimarisi içinde Anadolu Selçuklulara ait; İmaret Medresesi açık avlulu dört eyvanlı şemaya; Karatay Medresesi, açık avlulu, iki eyvanlı şemaya, Hamidoğulları Beyliği'ne ait iki katlı Sinaneddin Medresesi, açık avlulu, iki eyvanlı şemaya; Karamanoğulları Beyliği'ne bağlanan Obaköy Medresesi ise açık avlulu, iki eyvanlı şemaya dahil edilmiştir. Osmanlı Dönemi eseri olan Ömer Paşa Medresesi ise klasik dönemle birlikte olgunluğa ulaşmış medrese mimarisinin küçük ölçülü bir taşra örneği olarak kabul edilmiştir.
19. yüzyılın ikinci yarısında Kaçar portre sanatı: Nasreddin Şah'ın portreleri

19. Yüzyılın İkinci Yansında Kaçar Portre Sanatı: Nasreddin Şah'ın Portreleri, Doktora Tezi, Ankara, 2005 18. yüzyılın sonlarına doğru İran'a hakim olan Kaçar hanedanı (1797-1925), ülke için bir batılılaşma dönemini ifade eder. Bu dönemde siyasal, ekonomik ve askeri alanlarda görülen reform hareketleri ile birlikte modern üniversiteler, sanat akademileri ile çağın gereklerini yakalamaya çalışmışlardır. 19. yüzyılın başlarında Feth Ali Şah ile başlayan yoğun sanat etkinliği, hükümdarın büyük boy ve yağlı boya tekniğindeki portrelerini ön plana çıkarmıştır. Yüzyılın ikinci yarısında Nasreddin Şah (salt. 1848- 1896) ile devam eden portre sanatı, üst düzey devlet adamlarının, şehzadelerin ve saraylıların himayesinde doruk noktasına ulaşmıştır. Nasreddin Şah sarayında ve kurdurduğu Darülfünun üniversitesinde sanatçıları desteklemiş, çağının tüm sanat ortamlarında etkin bir faaliyet göstermiştir. Lake, yağlı boya, resimli el yazmaları, litograf baskı kitaplar, albüm resmi gibi farklı türlerde izlenen portrelerinde geleneksel unsurlar ile Avrupa üsluplarının özgün bireşimi sergilenmiştir. Devrinin diğer hükümdarları gibi portrelerini bir propaganda aracı olarak Avrupa'ya göndermiş, ülkede çıkardığı resimli gazetelerde yer alan portreler ile de ülke içinde imgesinin dolaşmasını sağlamıştır. Yaptığı üç seyahat ile Avrupa'ya giden ilk İranlı hükümdar olma özelliği taşıyan Nasreddin Şah, çağdaş anlamda yaptırdığı atlı heykel ile İran'da bir başka ilk olmuştur. Nasreddin Şah, 19. yüzyılın önemli bir icadı olan fotoğraf sanatı ile bizzat uğraşmış ve sarayında kurdurduğu fotoğraf atölyesinde Avrupalı ve yerli fotoğraf sanatçıları ile birlikte yüzlerce fotoğraf albümünün oluşmasına katkıda bulunmuştur.
Anadolu darplı İslami sikkelerde yazı: 1071-1400

Anadolu, 1071 Malazgirt savaşı sonrasında Türkler'e kapılarını açmıştır. Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri ve Anadolu Selçuklu Devleti'nin ortadan kalkmasından sonra bu topraklara yerleşen Müslüman Türk aşiretleri tarafından kurulan beyliklerin basmış oldukları sikkeler çalışmamızın konusunu oluşturmaktadır. Sikkeler, tarihi olayların yazılı kaynaklara göre doğruluklarını, hükümdarların saltanat tarihlerinin kesin başlangıçlarını, hükümdarların kullandıkları unvanları, dini inançlarını, şehirlere verilmiş isim ve unvanları belgeleyen önemli bilgi kaynaklarıdır. Beylikler dönemi olarak isimlendirilen bu döneme ilişkin genel anlamda tarihi veriler yetersizdir. Bu döneme ait sikkeler ile ilgili var olan çalışmalar ise yeteri düzeyde değildir. Biz çalışmamızda Anadolu'da yaşamış Müslüman Türk beylikleri ile devletlerinin bastırmış oldukları sikkeleri var olan yayınlar dışında müzeler ve özel koleksiyonları da inceleyerek taradık. Sikkeler üzerindeki yazılı bilgileri üç başlık altında gruplandırarak tasnif etmeye çalıştık. Bunlar; Sultanların kullanmış oldukları unvanlar, dualar ve şehirlere verilen unvanlardır. Bu çalışma ile beyliklerin sikkeleri farklı bir açıdan incelenmiş, kullanılan ortak ve farklı ifadeler saptanarak anlamları ile verilmiştir. Beylikler dönemi sikkelerinde kullanılan dil; Arapça ve Farsça'dır. Nümizmatik alanında yapılmış birçok yayında sikkeler üzerindeki kelimelerin yazılışları ve anlamlarında ortak bir söylem olmadığı gibi hatalara da rastlanmaktadır. Çalışmamızda nümizmatik alanındaki bu eksikliği giderebilmeyi umut ediyoruz.
Adana'daki celi yazıların hat sanatı bakımından değerlendirilmesi

Çukurova birçok medeniyete ev sahipliği yapmasına rağmen Adana'da bulanan eserler ancak 14. Yüzyıldan sonra kendisini göstermektedir. Yapılan savaşlar neticesinde yıkım ve tahribat fazla olmuş, günümüze çok az eser ulaşabilmiştir. Bunların birçoğunun kitabeleri de ne yazık ki koruma altına alınamamış, gerektiği gibi sahip çıkılamamıştır. Tezimiz, 'Adana'daki Celi Yazıların Hat Sanatı Bakımından Değerlendirilmesi' isimli başlığıyla kitabelerin hat sanatı içindeki yerini belirlemeyi amaçlamıştır. Celi yazılar, Adana Bölge Müzesi'nde ve yapıların üzerinde olmak üzere muhtelif yerlerde bulunmaktadır. Tahlil konumuz olan bu yazılar, cami, medrese, mescit, türbe, selamlık, haremlik, imaret, hamam, çarşı, han, arasta, köprü, çeşme, rüşdiye, konak gibi hem İslami hem sivil mimari olan eserlerin kitabelerini kapsamaktadır. Tez çalışmamızda Adana'da bulunan celi yazılar, metinleri, istifleri, hattatı, yazı çeşidi, harf anatomileri, kalem ölçüleri, kitabenin üzerine yazıldığı malzeme ve tekniği, renkleri ve yazının dili gibi biçimsel özellikler vurgulanmıştır. Aynı zamanda bu biçimsel özellikler, değerlendirme başlığı altında farklı dönem ve tarihlerdeki yazılarla da karşılaştırma yapılarak hat sanatı ve sanat tarihi içerisindeki estetik kriterleri belirlemeyi hedeflemiştir.
Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ndeki Kanuni Süleyman Dönemi sikkeleri

Anadolu Medeniyetleri Müzesi'ndeki Kanuni Süleyman dönemi sikkelerini ele alan bu araştırmada, müze envanterinde yer alan 135 altın ve gümüş sikke incelenmiştir. Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde Kanuni Sultan Süleyman sikkelerinin kaç tane olduğu tespit edildikten sonra, bunların Müze envanter numaraları ve tek tek ölçüleri alınarak çalışma fişlerine kayıt edilmiştir. Sikkelerin her iki yüzünün de fotoğrafları çekilmiştir. 'Anadolu Medeniyetleri Müzesindeki Kanuni Süleyman Dönemi' başlıklı bu çalışma, altı ana bölümden meydana gelmektedir. Birinci bölümde, 'Giriş' adı altında; 'Kanuni Sultan Süleyman kimdir' 'Konunun Niteliği ve Önemi' ile 'Araştırmanın Metodu ve Düzeni' olmak üzere üç alt başlık halinde yer almaktadır. İkinci bölüm, 'Meskukat' 'Numismatics' kavramı, sikkenin ortaya çıkışı ve gelişimi, İslam parasının önemi, İslami dönemde paranın gelişmesi, Kanuni Süleyman darphaneleri ile sikkenin ön ve arka yüzü belirlemede yöntem konularından oluşur. Üçüncü bölümde, sikkeler sultanın unvanlarına göre sınıflanıp bir katalog oluşturulmuştur. Bu katalogta, toplam 135 sikke yer almaktadır. Katalogta sıra no, Müze env. no, fotoğraflar, maden, tip, ağırlık, çap, darbhane, baskı tarihi, motifler ile sikkenin genel tanımı bilgileri yer almaktadır. Ayrıca, altın sikkeleri kataloğun son kısmında yer alan 1 adet sikkenin de yoğun bozulma nedeniyle, ayrıntılı tanımı yapılmadan sadece malzeme, boyutları ve fotoğrafları konulmuştur. Dördüncü Bölümde, Kanuni Sultan Süleyman dönemi sikkeleri, sikkelerdeki kitabelerin açıklanıp değerlendirilmesi yer almaktadır. Bu kısımda Anadolu Medeniyetler Müzesi'ndeki Kanuni Sultan Süleyman dönemi sikkelerindeki unvanlar, dua, baskı yeri, cer harfları, baskı tarihi ve sultanın övgüsünün incelenmesi yer almaktadır. Yayınlarda sikkelerin tipolojisi, bir, iki veya üç satır sürebilen sultanın adı, babasının adı ve unvanlarındaki farklara göre yapılmıştır. Biz de bu yönteme bağlı kaldık. Altın sikke tipolojimiz sekiz tip, gümüş sikke tipolojimiz de dokuz tip ve alt bölümlerinden oluşmuştur. İnceleme fişlerinde ayrıntılı olarak tanımları 'Ön yüzde yazı, yazıların anlamı, baskı yeri ile tarihi, yazı farkları, bezeme farkları, arka yüzde yazı, motif' sıralamasıyla yapılmıştır. Ayrıca her tipin altında değerlendirilmesine gidilmiştir. Değerlendirme bölümünde sikkeler; darp tarihi, darp yeri, malzeme, teknik, yazı ve süsleme olmak üzere beş başlık altında önce kendi içinde sonra da Kanuni dönemi öncesi ve sonrası sikkelerine göre farkları bakımından incelenmiştir. Ayrıca yazı, motiflerine göre ele alınmıştır. Beşinci bölüm sonuçtur. Altıncı bölümde ise, bu tezde yararlanılan kaynakların alfabetik sıraya göre yazılımı bulunmaktadır. Tezimizdeki altın ve gümüş sikkelerde Amasya, Amid, Bağdad, Brusa, Cezayir, Dımaşk, Edirne, Haleb, Kostantiniye, Koçaniye, Kratova, Mısır, Novaberde, Sidre Kapısı, Siroz, Tebriz ve Üsküb olmak üzere toplam 17 adet darphane tespit ettik. Ayrıca sikkelerdeki hat sanatının incelenmesi çoğu kaynaklarda gözden kaçmıştır. Kanuni Süleyman sikkelerindeki en çok yazılmış harflerin değerlendirmesi tezimide yer almaktadır.
Travnik şehrindeki Osmanlı mimarisi

Saraybosna'nın 90km. Kuzeybatısında yer alan Travnik, Bosna Nehri'nin bir kolu olan Laşva Irmağı tarafından ikiye bölünmüştür. Ortaçağ'da Bosna Krallığı'nın merkezine bağlı olan şehir Laşva ismiyle bilinir. Osmanlı döneminde Travnik adı kullanılmaya başlanılmıştır. 1463 yılında Fatih Sultan Mehmed tarafından fethedilen şehir de 1430 savaşlarından kalmış olduğu tahmin edilen küçük bir kale bulunmaktadır. 1549 yılında kalenin batısında yer alan, bulunduğu mahalleye de ismini vermiş olan Hasan Ağa Camisi ile birlikte şehir, kale dışına çıkarak batıya doğru ilerlemiştir. Bosna Sancağı'nın merkezi olduğu 1639- 1851 tarihleri arasında, Travnik oldukça gelişmiştir.1870'lerde 12 mahalleye sahip olduğu bilinen şehirde, bu mahalleler günümüzde de aynı isimleriyle korunmuştur. 'Travnik Şehrindeki Osmanlı Mimarisi' adlı bu çalışmamızda Osmanlı döneminde inşa edilmiş olan yapılar ele alınmıştır. Yerinde yaptığımız incelemelerin dışında, arşiv belgelerine de ulaşılarak, yapılar hakkında detaylı bilgiler sunulmaya çalışılmıştır. 15 -19. yüzyıllar arasında şehirde inşa edilen yapı sayısının yüzü aşkın olduğunu arşiv belgelerinden öğreniyoruz. Ancak, şehrin 1827 ve 1903 yıllarında geçirmiş olduğu yangınlar ve son dönemdeki savaştan dolayı, yapıların çoğu günümüze ulaşamamıştır. Bugün şehirde; 15 cami, 7 türbe, 5 çeşme,2, saat kulesi, 2 köprü, 1 medrese, 1 kale ve 1 çarşı bulunur. Camilerden 7 tanesi asıl halini kısmen de olsa koruyabilmiştir. Bu nedenle değerlendirme kısmının camiler bölümünde yedi yapıyı ele aldık. Yapılar plan türleri ve süsleme açısından ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Yapıları, Sanat Tarihi açısından inceleyerek sonraki kuşaklara aktarmayı hedef aldığımız bu çalışmada, eserlerin Türk Sanatındaki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Genellikle bu alanda yapılan çalışmalar Anadolu'yu kapsamaktadır. Aynı kültürün uzantısı olan başta Balkanlar olmak üzere, Osmanlı'nın hakimiyet kurduğu coğrafyadaki eserlerin belgelenmesi dileğimizdir. Ancak bu sayede Türk Sanatı'nın genel özelliklerinin tam anlamıyla değerlendirilebileceğini düşünmekteyiz.
İzmir Çeşme ve Alaçatı'daki Osmanlı Dönemi mezar taşları

Çeşme Musalla Mahallesi Merkez Mezarlık, Çeşme Hacı Mehmet Ağa CamiHaziresi ve Alaçatı Memiş Ağa Cami Haziresi'ndeki Osmanlı dönemi mezar taşlarıtezimizin konusunu oluşturmaktadır. 18 .-19. ve 20 yüzyılın ilk yarısına ait Osmanlı dönemi mezar taşları, Çeşme'nin tarihi açısından da tarihi öneme sahip birer kaynak teşkil etmektedir. Batı Anadolu mezar taşlarıyla ortak özelliklere sahip mezar taşları, dönemin başlıkları, form ve süslemeleriyle de dikkat çeker. Tarihi açıdan büyük önem taşıyan ve çok fazla bilinmeyen bu mezar taşları, mezarlıklardaki yerlerinde kendisonlarını beklemektedir. Tez çalışmamızda toplamda 205 mezar taşı değerlendirmeye alınmıştır. Mezar taşlarının en erken tarihlisi 1716M, en geç tarihlisi Cumhuriyet dönemine ait 1930 tarihli mezar taşıdır. İncelenen mezar taşlarında 108'i erkek mezar taşıdır. Erkek mezar taşlarından 95'i başlıklı olup diğer 13 mezar taşının başlıkları kırık vebulunmamaktadır. Kadın mezar taşlarından 79'u sağlam olup 5'inin başlıkları kırıkdurumdadır. Baş taşları bulunmayan 13 adet ayak taşları tek başlarınadeğerlendirilmiştir. Tez çalışmamızda mezar taşlarını; teknik ve malzeme, mezar tipi, mezar taşı tipi, başlık tipolojisi, süsleme özellikleri ve mezar taşı yazıları olarak altı ana başlık altındainceleyip değerlendirdik. Süslemelerde kullanılan motifler, naturalist ve Barok üslubunetkisi altında kadın mezar taşlarını süslediği kadar erkek mezar taşlarını da süslediğigörülmektedir. Süslemelerde en çok bitkisel motifler kullanılmıştır. Bunun yanındanesneli motifler, geometrik motifler, mimari bezemeli motifler kullanılmıştır. KitabelerSülüs, Celi Süslüs, Ta'lik, Celi Ta'lik, Nesih ve Rık'a hatla yazılmıştır. Süslemeleri ve kitabeleriyle sanat tarihi açısından büyük değer taşıyan mezar taşları, tarih boyunca Türk toplumunda ölüme ve ölen şahısa verilen değerinsomut örnekleridir. Çeşme mezar taşlarında da son dönem bu kültürel uzantınınörneklerini görmekteyiz.
Uşak hanları ve ticaret yapıları

Türk ticaret yapılarını meydana getiren bedesten, arasta, dükkan ve hanlar mimari kuruluşları, konuları ile Türk toplumunun sosyal hayatının önemli bir öğesi olan çarşı içinde yer alırlar. Bu yapılar ticaretin aktif olarak yürütüldüğü yerlerdir. Uşak'taki ticaret yapıları, XIV- XV. yy. a tarihlenen İnay Hanı dışında XlV. yy. sonlarından kalmadır. Her birisi dönemin mimari ve süsleme özelliklerini yansıtır. İncelediğimiz yapıların inşa malzemesi düzgün kesme taş, kaba yonu taş, tuğla ve U putrel demirdir. Kemerler tuğla ve düzgün kesme taştır. Üzerleri genellikle volta döşemedir. Tonoz ve düz ahşap döşeme de görülür. Süslemeleri dış cephede toplanmıştır. Bunlar genellikle plastır, silme ve alçak kabartma tarzındadır. Konu olarak geometrik desenler, bitkisel süslemelr, madalyonlar ve ay-yıldız motifleri görülür. Bedesten ve arasta ünik yapılardır. Dükkanlar ise alt katlan dükkan veya tek bir mağaza, üst katları depo, iş yeri, büro gibi kullanımlara sahip kare planlı yapılardır. Bu plan özellikleriyle Türk ticaret yapı tiplerine katılan yeni bir tür sekilinde karşımıza çıkarlar, arasta, bedesten ve dükkanlar işlevlerini günümüzde de sürdürmektedir. Uşak hanları avlulu veya avlusuz inşa edilmiştir. Avlulu hanlar tek ya da iki katlıdır. Plan şekli bakımından, Deve Hanı hariç, klasik hanların plan şemalarını tekrar eder. Sadece, örtü sisteminde volta döşeme tavanı ile farklılık gösterir. Günümüze ulaşabilen hanlardan biri restore edilmiştir ve otel şeklinde değerlendirmektedir. Diğerleri ise ahır veya depo biçiminde kullanılmaktadır. Çalışma konumuzu teşkil eden hanlar ve ticaret yapıları hakkında bugüne kadar detaylı bir çalışma yapılmamıştır. Yaptığımız araştırmada Uşak'ta 14 han ismi tespit ettik Günümüzde bunların sadece beş tanesi mevcuttur, diğerlerini ancak kaynaklardan tanıyabiliyoruz. Bunların dışında bir bedesten, bir arasta, iki dükkan çalışmamız içinde yer almıştır. Amacımız, bu çalışma ile Uşak hanları ve ticaret yapılarını detaylı bir şekilde tanıtmak ve Türk mimarisi içindeki önemini ortaya koymak, bunun yanı sıra, giderek yok olan bu yapıların yeniden Türk Sosyal yaşamına kazandırılmasını sağlamaktadır.
19. yüzyıla ait tasvirli metal tepsileri

Batılılaşma dönemi olarak adlandırılan devre, Osmanlı hayatında siyasi, sosyal ve kültürel değişimlerin yaşanmaya başladığı ve Batıyla olan ilişkilerin yoğunlaştığı dönemdir. Batıyla yaşanan yoğun ilişkiler sonucu, Batı sanatında görülen yeni tür ve teknikler Türk mimarisini ve el sanatlarını da etkilemiştir. Türk resim sanatının kronolojik olarak gelişim çizgisine baktığımızda, yazma eserlerin resimlenmesi ve padişah portreciliği alanında eserler verildiğini görürüz. 18. yüzyıl minyatürün çözüldüğünü ve batılı anlamda resim anlayışının, minyatürü etkilediği devredir. 18. yüzyılda Batıda bir moda haline gelen Turguieri ve ardından 19. yüzyılda Oryantalizm olarak adlandırılan akımların sonucu, Osmanlı ülkesi bir cazibe haline gelmiş ve pek çok sanatçının Osmanlı topraklarına gelmesine sebep olmuştur. Gelen-giden sanatçıların yapmış oldukları eserlerde yer alan Osmanlı ülkesinin anıtsal yapıları, manzara görünümleri ve Osmanlı halkının yaşamına dair birçok şey Batılı sanatçılara esin kaynağı olduğu gibi Osmanlı sanatçısını da etkilemiştir. 19. yüzyıl Osmanlı, Batılı ve Gayrimüslim sanatçıların Osmanlı sanat ortamında bir arada bulunup eserler verdiği bir devre olmuştur. Çeşitli milletlerden ve dinlerden pek çok sanatçının bir arada eserler verdiği bu dönemde etkileşimler şüphesiz ki fazladır. Dönemin bir başka özelliği ise Batılıların, Osmanlı pazarı için ürettiği eserlerin Osmanlı sanatçılarına da esin kaynağı olmasıdır. 18. yüzyılda batıda yapımına başlanılan tasvirli metal tepsiler daha sonra 19. yüzyıl içerisinde Osmanlı sanatında da görülür. Malzeme olarak tenekenin kullanıldığı bu tepsilerde, yer alan tasvirler yağlıboya ile yapılmıştır. Fransa, İngiltere, Hollanda, Almanya, Rusya, Amerika'da ve Osmanlı sanatçıları tarafından yapılmış tepsilerde konu programı; tek yapı 165 tasvirleri, manzara tasvirleri, natürmort tasvirler, sembolik anlamlı tasvirler, figürlü tasvirlerden oluşmaktadır. Kanaatimiz oryantalist etkilerin görüldüğü ve portre niteliğindeki tasvirlerin yer aldığı tepsilerin haricinde, diğer tepsilerde yer alan konu programını, Osmanlı sanatçısının da benimseyip, bu yönde bir çalışmanın içerisinde bulunduğudur. Tasvirli metal tepsilerde yer alan bezemeler, kimi araştırmacılara göre baskı yoluyla yapılmış, kimilerine göreyse el işi olarak yapılmıştır. Araştırmalarımız ve incelemiş olduğumuz örnekler bu tepsilerde yer alan tasvirlerin, el işi olarak yapıldığına dairdir. Pek çok örnekte görülen fırça izleri de bunu doğrulamaktadır. Ancak zamanla artan talepten ötürü şablon yoluyla çoğaltılmış olabilirler. 19. yüzyılda meydana getirilen birçok sanat eserinde gördüğümüz konu programının, tasvirli metal tepsilerde de tekrar edildiğini görürüz. Birer tarihi belge niteliğini taşıyan, tasvirli metal tepsilerin 19. ve 20. yüzyıl içerisinde dönemin modası olarak kullanıldığını, geç dönem sanatımızda kimi konularda olduğu gibi üzerinde pek fazla durulmadığım görmekteyiz. 166
Erken devir İslam mimarisinde Beytü'l-mal binaları

Medine şehir devleti kurulduktan sonra fakir, kimsesiz muhtaçların ihtiyaçlarının ve kamu giderlerinin karşılanması için oluşturulan bir kurum olan beytü'l-mal bu çalışmada fiziki mekan bakımından incelenecektir. Kaynaklara göre Mescid-i Nebi'de iki katlı bir odanın üst katı beytü'l-mal olarak kullanılmaktaydı. Burada gıda maddeleri, silahlar ve bazı eşyalar muhafaza edilmekte ve bunlar bir süre sonra ihtiyaç sahiplerine dağıtılmaktaydı. Bu uygulama erken devir İslam devletlerine de örnek olmuş, özellikle Emeviler devrinde farklı bölgelerde inşa edilen ulu camilerin avlularına betü'l-mal binaları da yapılmıştır. Devletin gelirleri merkezi ve güvenilir olması açısından ulu camilerdeki bu mekanlarda toplanmış ve buradan ihtiyaç sahiplerine dağıtılmıştır. Erken dönem ulu camilerinde bulunan bu küçük beytü'l-mal binaları genellikle sütunlar üzerinde yükselen, altı havuzlu, kubbeli yapılardır. Şam Ümeyye Camii, Hama Ulu Camii, Amr b. As Camii avlularında bulunan ve bugün de görebildiğimiz beytü'l-mal binaları ile varlığını kaynaklardaki rivayetlerden veya planlardan öğrenebildiğimiz Harran Ulu Camii ve Azerbaycan Barda Ulu Camii avlularındaki beytü'l-mal binaları bu tipe örnektir. San'a Ulu Camii avlusundaki kareye yakın dikdörtgen biçimindeki kubbeli beytü'l-mal binası da farklı bir örnektir. Kurtuba Ulu Camii'ndeki beytül-mal ise caminin avlusunda olmayıp mihrabın iki yanındaki odalardan soldakidir. Bu da ulu cami bünyesinde oda şeklinde mevcut olan bir beytü'l-mal örneğidir.