Kamusallığın ölçülmesinde OMAI model'in değerlendirilmesi: Kadıköy Mehmet Ayvalıtaş Meydanı örneği

Kamusal mekanın kullanıcısı olan kamunun, toplumun hangi kesimlerini kapsadığı farklı dönemlerde farklı şekillerde tanımlanmıştır. Mekanın hangi kullanıcıların erişimine ve kullanımına açık olması, o mekanın kamusal kullanımının kapsamını belirlemektedir. Kamusal bir mekanın kamusallığını ölçen parametreler, kamusal mekan literatürünü besleyen farklı araştırmacılar tarafından farklı kriterlere göre tanımlanmıştır. İlk olarak 1983 yılında Stanley Benn ve Gerald Gaus, kamusal mekanın kamusallığının belirleyicileri olarak erişim, temsil ve yarar ölçütlerini belirlemişler ve kamusal mekanı tüm halkın ona erişebildiği, bir kamu kurumunun kontrol ettiği ve kamu yararı amacıyla yönetilen faaliyetlere olanak veren bir mekan olarak tanımlanmışlardır. Ancak zaman içinde kamusal mekanlar, özellikle kamusal mekan ihtiyacının karşılanmasında özel sektörün devreye girmeye başlaması ile bir değişime girmiş ve kamusallığın ölçütleri çeşitlenmiştir. Çalışmada kamusal mekanların kamusallığının ölçümünde, belirli sınırlı kriterleri kullanan modellerin olası dezavantajlarının sunulması hedeflenmiştir. Kamusal bir mekanın, farklı kullanıcılarının farklı ihtiyaçlarına hizmet etmesinin beklendiği ve çeşitliliğin öncelikli kıstas kabul edildiği güncel literatüründe, belirli parametreler ve belirli değerler üzerinden not verilerek kamusallığının ölçülmesi eleştirilmektedir. Çalışma kapsamında ele alınan, kamusallığı ölçen Cobweb Model, Tri-Axial Model, Star Model ve OMAI Model; kamusal mekanın güncel eleştirileri üzerinden oluşturulmuş ve farklı çalışma sahalarında ölçülmüş oldukları için seçilmiştir. Kamusal mekanların kamusallığının ölçümü için standart bir model kullanımının eleştirisi için, modellerden biri seçilerek değerlendirilmiştir. Değerlendirme, saha çalışması yapılarak OMAI Model ile Kadıköy Mehmet Ayvalıtaş Meydanı üzerinden, mekanın kullanıcıları ile yapılan görüşmeler ışığından yapılmıştır. Çalışma OMAI Model'i kullanmıştır ancak OMAI Model ile ortak özellikteki kamusal mekanın kamusallığını bir görsel ile karşılaştırmalı hale getiren Cobweb Model, Tri-Axial Model ve Star Modelde değerlendirilmiştir. Çalışma kamusal mekanların kamusallığını ölçen modellerin, mekanın kullanıcıları tarafından nasıl algılandığını, karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Modeller benzer parametreler ile kamusallığı tanımlamaktadırlar. Mekandaki yönetim ve kontrol politikaları, kullanıcıların çeşitliliği ve aktivite imkanları modellerin ortak parametreleridir. Modeller, kamusal mekanın kamusallığının tek bir kriter üzerinden ölçülemeyeceğinin kanıtıdır. OMAI Model, ele alınan modeller içinde en kavranabilen modeldir. Ancak saha çalışmasından elde edilen verilere göre kullanıcılar modelin ölçmek istedikleri kriterleri farklı görmekte ve modeli yanıltacak cevaplar vermektedir. Bir mekan bir modelin sınırlı kriterinin kabulleri üzerinden incelendiğinde kullanıcıların özgün değerleri göz ardı edilebilmektedir. Yere özgü değerlerin ve kullanıcı yorumlarının ölçülmesi için daha detaylı parametlere sahip, özgünleşebilen yöntemler kullanılmalıdır. Mekanın kamusallığının ölçülmesinde belirli standartlara sahip modeller kamusal mekanın çevresi tarafından nasıl beslendiğini veya kullanıcılarının o mekana hangi beklentiler ile katıldıklarını ölçemezler. Kamusallığı ölçen modellerde modelin kullandığı ölçütler sabit tanımlara sahiptir ve ölçütlerin standart kalıpları ile değerlendirme yaparlar. Çalışma, bir mekanı değerlendirirken kullanılan kriterlerin açık uçlu bırakılması ve daha nitel değerler ile ölçülmesi gerekliliğini göstermektedir. Fiziksel niteliklerin ve kullanıcı davranışlarının göz önünde bulundurulduğu bir model anlayışı ancak bir mekanın kamusallığını doğru ve verimli bir şekilde ölçebilir.