İstanbul'da eğitim donatımlarının planlanmasına ve uygulanmasına yönelik model araştırması

1970 sonrasında dünyada, her alanda hızlı bir değişim dönemine girilmiştir. Özellikle ekonomik, sosyal ve politik alanlarda yaşanan değişimler, yeni olguların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Eğitim, yeni olguların ortaya çıktığı, hızlı değişimlerin yaşandığı alanların başında gelmektedir. Yaşanan değişimlerin bir sonucu olarak, Türkiye'de geleneksel donatım planlamasına ve uygulamasına yönelik yeni yöntemlerin ve ilkelerin geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu tez çalışması bu ihtiyacı karşılamaya yardımcı olmak üzere hazırlanmıştır. Tezin bütününde, değişim olgusu çerçevesinde eğitim donatımlarının planlanması ve uygulanması ele alınmıştır. Daha önce kent planlama alanında eğitim konusuyla ilgili olarak hazırlanan tezler ve makaleler ağırlıklı olarak kamusal eğitim donatımlarma yöneliktir. Bu çalışmada ise hem kamusal hem de özel ve sivil toplum kuruluşlarına ait eğitim donatımları mcelenmiştir. Tez çalışması yedi bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde tez konusunun seçilme nedenleri, tezin amacı, kapsamı ve yöntemi ortaya konulmuştur. İkinci bölümde, donatım kavramı, donatımların sımflandıniması ve bir donatım türü olarak sosyal donatımlar ele alınmıştır. Gerek donatım kavramı gerekse donatımlarm sınıflandırılması konusunda planlama üteratüründe ortak bir terminolojiye henüz ulaşılamamıştır. Bunun sonucunda her iki kavram konusunda da farklı yaklaşımlar geliştirilmiştir. Donatımlarm smıflandırılması konusunda kabul edilen yaklaşımlar şunlardır;. Türlerine göre donatımlar,. Ölçek ve yer aldıkları bölgelere göre donatımlar,. Elde ediliş biçimlerine göre donatımlar,. Mülkiyet ve yönetimlerine göre donatımlar,. Amaçlarına göre donatımlar. Tezin temelini oluşturan eğitim, bir sosyal donatım türüdür. Sosyal donatımlar amaçlarına göre donatımlar içinde yer almaktadır. Sosyal donatımlarm kapsamı içerisine yönetim donatımları, eğitim donatımları, sağlık donatımları, sosyo-kültürel donatımlar, yeşil donatımlar ve spor donatımları girmektedir. Tez kapsamında sosyal donatım türlerinin toplumsal yaşamdaki önemleri, başlıca özellikleri, dünyada ve Türkiye'de kabul edilen alan standartları, planlamada dikkate alınması gerekli düzenleme ilkeleri ortaya konulmuştur. Tezin üçüncü bölümünde kent planlamada bir sosyal donatım türü olarak eğitim donatımları ele alınmıştır. Eğitimin amacı tarihi süreçte değişmekle birlikte, bireyde davranış değiştirme, geliştirme, uyum yaratma ve sosyalizasyonu sağlayarak sağlıklı bir toplum meydana getirmektir. Bireysel anlamda eğitim süreci insanın doğumuyla başlar, Ölünceye kadar devam eder. Günümüz eğitiminin temelleri aydınlanma, sanayi ve Fransız devrimleri ile atılmıştır. Bu devrimlerden beri eğitim, en temel insan haklarından biridir. Her devlet vatandaşlarına en kaliteli ve en uzun süreli eğitim hizmetini vermekle yükümlüdür. Eğitimde ulaşılan düzey toplumsal yapının bir göstergesi olmakla birlikte üretkenliğin, daha çağdaş yaşam talebinin, dolayısıyla da ülkesel ve bölgesel kalkınmışlığın göstergelerinden biri sayılmaktadır. Çağımızda eğitim; ekonomik kazanç sağlayan, toplumun verimini ve refahım yükselten bir alan haline gelmiştir. Bu sebeple her türlü kamusal ve özel kuruluşun eğitim hizmetine aktif katılımı, olumlu ve gerekli bir durum olarak kabul edilmektedir. Tüm dünyada kurumsal eğitim, günden güne gelişmektedir. Günümüzde nüfusun çok önemli bir kesimi aynı anda eğitim yapılan içinde toplanmıştır. Daha önce hiçbir çağda, günümüzde olduğu kadar insan, sistemli olarak bu amaç için oluşturulmuş eğitim mekanlarında toplanmamıştır. Yine hiçbir çağda, günümüzdeki kadar uzun bir eğitim dönemi için insanlar bir araya getirilmemiştir. Dördüncü bölümde, 1970 sonrasında dünyada, 1980 sonrasında Türkiye'de yaşanan genel değişimler ve bu genel değişimlerin İstanbul'da eğitime, kente ve kentin planlarına olan etkileri ele alınmıştır. Değişim, günümüzde en fazla tartışılan kavramlardan biri haline gelmiştir. Tarım devrimiyle birinci, sanayi devrimiyle ikinci değişimi yaşayan dünya tarihi, 1960'lann sonlarından itibaren ortaya çıkan sorunların 1970'lerin ortalarında büyük bir krize yol açması ile yeni bir değişim dönemine girmiştir. Bu yeni dönemin adlandırılmasında postmodernizm, postfordizm, postkapitalizm gibi ifadeler kullamlmaktadır. Ancak bu döneme damgasını vuran akün neoliberalizm olmuştur. Gelişmiş ve bazı gelişmekte olan ülkelerde 70'li yılların sonlan ve 80'li yıllann başlarında neoliberal düşünceleri savunan yöneticiler iktidara gelmişler ve neoliberal politikaları uygulamaya geçirmişlerdir. 1970'li yıllarda dünyada yaşanan krizden Türkiye de etkilenmiştir. Yaşanan ekonomik krize, ülkede giderek artan anarşi ve siyasi bunalımlar da eklenmiştir. Bu döneme 1980 yılında ekonomik yaşamda 24 Ocak kararlarıyla, siyasi ve toplumsal yaşamda ise 12 Eylül darbesi ile son nokta konulmuştur. 1983 yılında neoliberal görüşleri savunan bir siyasi parti iktidara gelmiş ve neoliberal politikaları uygulamaya koymuştur. Böylece cumhuriyet tarihi 1980 öncesi ve sonrası olmak üzere iki farklı döneme ayrılmıştır. Yaşanan değişimler insana dair her alam olduğu gibi kent planlama alanım da etkilemiştir. 1970'lerin ortalarında baş gösteren kriz, planlamayı da etkisi altına almış ve büyük ölçekli modeller başta olmak üzere tüm planlama sistemine yönelik ağır eleştiriler yapılmıştır. Bu eleştiriler altında planlama kendini yenileme arayışına girmiştir. Ancak bu arayışlar çabalan neoliberalizmin planlamaya cephe almasını önleyememiştir. Neoliberalizmde 'planlamanın bireylerin özgürlüklerini tehdit ettiği, bireylerin seçme hakkım ortadan kaldırdığı savunulmakta' dolayısıyla bütün planlama yaklaşımları reddedilmektedir. Planlamada 1975- 1985 yılları arasında yaşanan durgunluk dönemi ardından, planlamanın 1990'larda yok olacağı tahminleri yapılmıştır. Fakat geleceğin rastlantıya bırakılamayacağı fark edilerek, başta İngiltere olmak üzere birçok ülkede piyasa sistemine uyumlu yeni planlama stilleri geliştirilmiştir. Bu stiller; problemlerle karşılaştıkça onlara çözüm arayan, kısa vadeli ve parçacı yaklaşımları içermektedir. Ekonomik, sosyal, politik ve teknolojik alanlarda yaşanan değişimler her sahada olduğu gibi eğitim sahasında da etkili olmuş, eğitim 1970'li yılların ortalarından itibaren yeni bir boyut kazanmıştır. Yeni dönemde devletler eğitimde etkinliklerini sürdürmekle birlikte ekonomideki özelleşme ve özelleştirme politikalarına paralel olarak, özel öğretim kurumları hızlı bir gelişme kaydetmiştir. Televizyon aracılığıyla uzaktan eğitim imkanı ortaya çıkmış, böylece eğitim mekandan bağımsızlaşmaya başlamıştır. 1990'larda ise internet üzerinden eğitim gündeme gelmiş ve eğitimde mekandan bağımsızlaşma süreci daha da hızlanmıştır. Özellikle yükseköğretimde seminerler, konferanslar, sınavlar yanında dersler de internet üzerinden gerçekleştirilmektedir. Geliştirilen bu yeni öğretim biçimi ile yükseköğretimde geniş alanlara ve büyük yapılara olan talep azalacak, üniversiteler bilişim ve iletişim gücü yüksek komplekslere dönüşecektir. Değişimin etkileri, eğitim tesislerinin planlanmasında ve uygulanmasında da görülmeye başlanmıştır. Yeni dönemle birlikte eğitim tesisleri için hizmet alanları oluşturulması, yürüme mesafelerinin (750 m vb.) belirlenmesi, belli bir büyüklükte okul yapılması, okulun komşuluk biriminin diğer bir ifadeyle ilköğretim biriminin merkezinde bulunması, eğitim tesisleri ile kent hiyerarşisi kurulması gibi planlama ve tasarım kriterleri gelişmekte olan ülkelerin büyük şehirlerinde uygulanamaz duruma gelmiştir. Geleneksel planlama ve tasarım kriterlerinin yerini giderek kaliteli çevrede, her türlü teknik ve sosyal donatıma sahip kaliteli okullarda, kaliteli eğitim verilmesi yönünde genel bir yaklaşım almaktadır. Bu yaklaşımı benimseyen yeni okullar için kent içinde yeterli arsa bulunamamasından ötürü, kentin çeperlerinde kampus biçiminde okulların kurulmasına başlanmıştır. Bu yaklaşım ilköğretim ve ortaöğretim tesislerinin planlamasında yeni bir yaklaşım olmuştur. Beşinci bölümde, 1980 sonrasında Türkiye'de eğitim donatımı planlamasında ve uygulamasında yaşanan değişimlerin İstanbul kentine ve bu kentin planlamasına olan etkilerini ele alan alansal bir araştırmaya yer verilmiştir. Tezin bu bölümünde ilk olarak ankete dayalı araştırmanın amacı, kapsamı, yöntemi, araştırma hipotezleri ve ahhipotezleri, veri toplama araçları, veri toplama araçlarının uygulanması ve verilerin analiz edilmesi ele alınmıştır. İkinci olarak da A, B, C ve D anketlerinden elde edilen bilgi ve bulgular istatistiksel analizleri ile birlikte ortaya konulmuştur. Araştırma için İstanbul'un seçilmesinin başlıca nedenleri; - Türkiye'de değişimin motoru durumunda olan kentin İstanbul olması, - Türkiye'nin dünya kenti olarak İstanbul'u hazırlaması, - Türkiye'de en fazla kentsel kamusal ve özel öğretim kurumlarının İstanbul'da bulunması, - Eğitim donatımlarının yer seçiminde, planlanmasında ve uygulanmasında yaşanan değişimlerin en fazla İstanbul'da hissedilmesi, - İstanbul için elde edilecek sonuçların önemli bir kısmının diğer Türkiye metropoliten kentleri için de kabul edilebilir olmasıdır. Araştırmada dört farklı anket kullanılmıştır. Bu anketler şunlardır; a- Kamu ilk ve ortaöğretim tesislerine yönelik anket b- Özel sektöre ve vakıflara ait ilk ve ortaöğretim tesislerine yönelik anket c- Kamu yükseköğretim kurumlarına yönelik anket d- Vakıf yükseköğretim kurumlarına yönelik anket Anketlerdeki soruların bir kısmı bilgi almaya ve diğer bir kısmı da eğitim donatımı planlamasında ve uygulamasında ortaya çıkan değişimleri ve eğilimleri irdelemeye yöneliktir. tstatistiki değerlendirmeye uygun bulunan 557 adet A ile B anketine ve 9 adet C ile D anketine ilişkin veriler, bilgisayar ortamında Excel ve SPSS / PC 9.0 paket programlan kullanılarak analiz edilmiştir. Analizde kullanılan teknikler, toplanan verilerin özelliklerine göre değişiklik göstermektedir. Anketlerde yer alan sorular kısmen ayrı, kısmen birlikte analiz edilmiştir. Süreksiz ve sınıflamalı sorular; frekans ve yüzde kullanılarak bağımlı değişkene göre değerlendirilmiştir. Likert tipi dereceleme ölçeğinden elde edilen veriler ölçeğin özelliklerinden dolayı sürekli ve aralık ölçeğinde kabul edilmiştir. Bu tip veriler için önce ortalama ile betimlemesi yapılmış, daha sonra değerlendirmeler arasında bir farklılaşma olup olmadığım tespit etmek amacıyla tek yönlü ve çok yönlü varyans analizleri kullanılmıştır. Analizin anlamlı çıkması durumunda farkın hangi gruplar veya seçenekler arasında olduğunu saptamak amacıyla Tukey HSD Testinden yararlanılmıştır. Test işlemlerinde genellikle 0,05 anlamlılık düzeyi esas alınmıştır. Gerçekleştirilen A ile B ve C ile D anketleriyle aşağıdaki konulara ilişkin bilgi ve bulgular elde edilmiştir. Okullarda tedrisat durumu, kuruluş tarihleri, öğrenci, öğretmen, derslik ve laboratuar sayılan, ideal öğrenci kapasiteleri ve kullanılan derslik sayılan tespit edilmiştir. Üniversitelerde ise öğrenci sayısı, ideal öğrenci kapasiteleri, öğretim üyesi sayısı ve vakıf üniversitelerinde yabancı öğrenci sayılan belirlenmiştir.. Okulların ve üniversitelerin derslik binası kat adetleri, parsel alanları, bina taban alanları, bahçe alanları, inşaat alanları gibi fiziki mekan bilgileri tespit edilmiştir. Bu bilgilerden yararlanılarak İstanbul için ortalama değerler bulunmuştur.. Okulların ve üniversitelerin sahip olduklan teknik ve sosyal donatımlara ilişkin sayısal bilgiler toplanmış ve bu donatımların yeterlilik düzeyleri araştınlmıştır.. Okullara ve üniversitelere ilişkin temel standartlar hesaplanmıştır.. Özel öğretim kurumlarında okul sahiplik dağılımı belirlenmiştir.. Okullara ve üniversitelere kayıtlı öğrencilerin geliş yerleri araştınlmıştır.. Okullara ve üniversitelere kayıtlı öğrencilerin sosyo-ekonomik profilleri belirlenmiştir.. Öğrencilerin okula ve üniversitelere ulaşım biçimleri saptanarak, okul-ev arası ulaşım ilişkileri incelenmiştir.. Servis taşımacılığının boyutlan ortaya konulmuş ve servislerin geliş yerlerine göre İstanbul'un ulaşım sistemine olan etkileri tespit edilmiştir.. Mimarileri, güvenlikleri, gürültüden uzaklıkları, ulaşılabilirlikleri ve kentsel konumlan açısından okul ve üniversite yönetimlerinin memnuniyet düzeyleri ölçülmüştür.. Okulların mimari, üniversitelerin kampus topolojileri belirlenmiştir.. Kamu okullarında eğitim kalitesi ve yönetilebilirlik açısından olması gereken öğrenci ve derslik sayılan ile arsa büyüklükleri belirlenmiştir.. Okulların ve üniversitelerin imar planı kararlarına uygunluk düzeyleri tespit edilmiştir.. Sekiz yıllık zorunlu eğitime geçilmesinin okulların fiziki yapılanmasına, öğrencilerin psiko-sosyal yapılarına ve eğitime olan olumlu ve olumsuz etkileri irdelenmiştir.. Okul ve üniversite yöneticilerinin kent dışı kampuslaşma eğilimine ilişkin olumlu ve olumsuz düşünceleri saptanmıştır. Eğitimde yaşanan sorunlar içerisinde fiziki mekan sorunlarının yeri ve önemi araştırılmıştır. Okul ve üniversite yöneticilerinin kamu-özel-vakıf okul ve üniversitelerine ilişkin bakış açıları incelenmiştir. Özel okulların ve vakıf üniversitelerinin gelişmesinde etkili olan faktörler araştırılmıştır. Özel öğretim kurumlarının ve vakıf üniversitelerinin tercih edilmesinde etkili olan faktörler, önem derecesine göre belirlenmiştir. Eğitim hizmetlerinin kentsel alanda sunulma biçimine ilişkin düşünceler tespit edilmiştir. Özel okulların ve vakıf üniversitelerinin yer seçim kriterleri tespit edilmiştir. Özel öğretim okullarının ve vakıf üniversitelerinin kuruluşunda imar hükümlerinin ve imar planlarının etki boyutu araştınlmştır. Özel öğretim okullarının 'Özel öğretim kurumlarına ait standartlar yönergesi' nde belirtilen hükümlere ilişkin görüşleri alınmıştır. Özel öğretim okullarının veya vakıf üniversitelerinin İstanbul'da nerelerde kurulmasının daha uygun olabileceği konusunda eğilimler tespit edilmiştir. Özel öğretim okullarının kentlerde düzenli gelişmesi için gerekli olan faktörler ortaya konulmuştur. Üniversitelerin ülke geneline yaygınlaşmasının önündeki engeller sorgulanmıştır. Vakıf üniversitelerinin büyük şehirlerde toplanma nedenleri irdelenmiş, diğer şehirlere yayılmalarının sağlanması için atılabilecek adımlar araştırılmıştır. Üniversite yapılarının eğitim amaçlı yapılıp yapılmadığı ve ihtiyaçları karşılayıp karşılamadıkları araştırılmıştır. Üniversite kampus projelerinin tasarım özellikleri saptanmıştır. Vakıf üniversitelerine yönelik yapılaşma ve imar standartları getirilmesinin olumlu sonuçlar verip vermeyeceği konusu araştırılmıştır.. Vakıf üniversitelerinin kurulma sürecinde devletten aldıkları yardımlar irdelenmiştir. Altıncı bölümde tezin daha önceki kuramsal ve uygulamalı kısımlarından yararlanılarak eğitim tesislerinin planlanmasına ve uygulanmasına yönelik genel bir model geliştirilmiştir. Bu genel model iki boyuttan oluşmaktadır. Birinci boyut ölçek boyutu olup üst ölçek ve alt ölçek olmak üzere iki grupta ele alınmaktadır. Üst ölçekte eğitim donatımlarının planlanmasını ve uygulanmasını yönlendiren ülkesel ve bölgesel genel kararlar mekanizması yer almaktadır, ah ölçekte ise eğitim donatımları planlanmasını ve uygulamasını yönlendiren yerel özel kararlar mekanizması bulunmaktadır. Modelin ikinci boyutu ise tez kapsamında ortaya konulan bulgulara göre oluşturulan sistematik etkenler ve sistematik olmayan etkenler boyutudur. Bu genel model çerçevesinde İstanbul'daki ilköğretim ve ortaöğretim tesislerine yönelik iki, yükseköğretim tesislerine yönelik üç model şeması üretilmiştir. Hazırlanan genel model, eğitim donatımlarının planlanmasında ve uygulanmasında ortaya çıkan yeni gelişmeleri, Türkiye planlama sistemiyle ilişkilendirecek bir yaklaşımda hazırlanmıştır. Bu yaklaşım sayesinde eğitime ilişkin her türlü karar planlamaya ve dolayısıyla kentlere uyarlanabilmektedir. Bu yapısıyla da model, dinamik ve esnek bir modeldir. Kentlerin özelliklerine bağlı olarak temel parametreler değiştirilebilmekte, böylece farklı büyüklükteki kentler için değişmez bir şema ile eğitim donatımı planlamasına yaklaşılması gibi yanlış bir anlayış ortadan kaldırılmaktadır. Yedinci ve son bölümde bu tez çalışması ile ulaşılan bilgi ve bulgular değerlendirilerek, genel sonuçlar çıkarılmış, gelecekte bu konuda yapılacak çalışmalara ışık tutması için bazı önerilere yer verilmiştir.