Tip 1 diabetes mellitus tanısı ile izlenmekte olan çocuk ve ergenlerin dikkat, öğrenme ve bellek işlevlerinin değerlendirilmesi

Tip 1 Diabetes Mellitus, fiziksel ve ruhsal gelişim bakımından önemli sonuçları olan, çocukluk çağı ve ergenlik döneminin en sık görülen endokrin hastalığıdır. Nörobilişsel işlevsellik çalışmaları, Tip 1 DM hastalarının çok küçük yaşlardan itibaren dikkat, bilgi işleme ve öğrenme sorunları için artmış risk altında olduğunu göstermektedir. Bu riskin özellikle erken hastalık başlangıcı, şiddetli hipoglisemi öyküsü, kronik hiperglisemi ve kötü glisemik kontrol ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. Tip 1 DM kaynaklı bilişsel işlev bozukluğu ve altında yatan patofizyoloji, henüz yeterince araştırılmamış konulardır. Çalışmamızda, Tip 1 DM'li çocuk ve ergenlerin, nörobilişsel işlevindeki değişimleri ve kötü glisemik kontrol, hastalık başlangıç yaşı, hastalık süresi, şiddetli hipoglisemi öyküsü, DKA varlığı, ruhsal bozukluk birlikteliği, hipoglisemi ve hiperglisemi sıklığı, glisemik değişkenlik düzeyi gibi etmenlerin bu nörobilişsel değişimlere katkısının ortaya koyulması amaçlanmıştır. Metod: Çalışmaya 6-18 yaş arası, Tip 1 DM tanısı bulunan 71 ve Tip 1 DM tanısı olmayan 50 çocuk ve ergen dahil edilmiştir. Katılımcıların sosyodemografik ve klinik verileri elde edilmiştir. Tip 1 DM tanısı bulunan katılımcıların son 3 aylık kan glikoz düzeyi ölçüm kayıtları kullanılarak hipoglisemi ve hiperglisemi sıklıkları ile glisemik değişkenlikleri hesaplanmıştır. Ayrıca tedavi süreçleri boyunca yapılan HbA1c ölçüm kayıtları kullanılarak ortalama HbA1c değerleri hesaplanmıştır. Katılımcılara Porteus Labirent Testi, WKET, Stroop Testi TBAG Formu, GİSD-B Testi ve Go-No Go Testi uygulanmıştır. Katılımcılar tarafından ÇDŞG-ŞY, ÇDDÖ, ASDÖ-R ölçekleri, ebeveynleri tarafından ise ÇGDDÖ ve YDB-TDÖ doldurulmuştur. Uzun dönem glisemik kontrol durumu (HbA1c ortalaması), erken hastalık başlangıcı, uzun hastalık süresi, şiddetli hipoglisemi, DKA ve komorbid DEHB varlığının nörobilişsel işlevlere etkisinin olup olmadığı araştırılmıştır. Ardından, hipoglisemi sıklığı, hiperglisemi sıklığı, glisemik değişkenlik, son HbA1c değeri, HbA1c ortalaması, hastalık başlangıç yaşı, hastalık süresi ve takvim yaşı ile nöropsikolojik test puanları arasındaki ilişkiler değerlendirilmiştir. Bulgular: Nöropsikolojik işlevleri değerlendiren WKET, Stroop Testi TBAG Formu ve GİSD-B Testlerinde Tip 1 DM'li grubunun kontrol grubuna göre düşük performans gösterdiği, Go-No Go Testinde ise gruplar arasında anlamlı düzeyde farklılık olmadığı bulunmuştur. Tip 1 DM'nin bu bozucu etkisinin zeka düzeyi ve cinsiyetten bağımsız olduğu görülmüştür. Kötü glisemik kontrole sahip Tip 1 DM tanılı çocuk ve ergenler iyi glisemik kontrole sahip olanlara göre bu testlerde daha kötü performans sergilemiştir ancak iki grup arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. İyi glisemik kontrole sahip olan olgular da kontrol grubuna göre anlamlı olarak daha kötü WKET performansı sergilemiştir. Tip 1 DM'ye ait faktörlerden şiddetli hipoglisemi varlığının Go-No Go testi hariç tüm testler için bozucu etkisi olduğu görülmüştür. Erken hastalık başlangıcı ( 6 yaş) GİSD-B Testinde, DKA varlığı ise Stroop Testi'nde bozucu etki etki göstermiştir. Uzun (>5 yıl) hastalık süresi nöropsikolojik işlevlerde anlamlı bir bozulmaya neden olmamıştır. Tip 1 DM'li olgularda DEHB eş tanı varlığının Go-No Go Testi dışındaki tüm nöropsikolojik test performanslarında bozucu etkisi olduğu görülmüştür. DEHB tanılı olgular dışlandığında ise Tip 1 DM'nin söz konusu bozucu etkisi, GİSD-B testi hariç WKET ve Stroop testlerinde devam etmiştir. Takvim yaşı ve hastalık başlangıç yaşı tüm nörobilişsel işlevlerle ilişkiliyken, hastalık süresi ile herhangi bir ilişki bulunmamıştır. Hipoglisemi sıklığı ve ortalama HbA1c düzeyi ile Stroop Test performansı, glisemik değişkenlik ile Go-No Go Test performansı ilişkili bulunmuştur. Son HbA1c düzeyi ise hiçbir nöropsikolojik test performansı ile ilişkili bulunmamıştır. Sonuç: Bu çalışmanın sonuçları çocuk ve ergenlerde Tip 1 DM'nin çeşitli nörobilişsel işlevlerde bozulmalara neden olduğunu, glisemik kontrol, şiddetli hipoglisemi varlığı, hastalık başlangıç yaşı, DKA varlığı, DEHB eş tanı varlığı, hipoglisemi sıklığı ve glisemik değişkenliğin söz konusu şlev bozukluklarında rol oynayabileceğini ortaya koymuştur. Tip 1 DM tanılı çocuk ve ergenlerin nörobilişsel işlevlerini etkileyen pek çok faktör bulunmaktadır ve Tip 1 DM'nin ruhsal ve bilişsel sorunlarla ilişkisinin anlaşılması, etkin tedavi stratejileri belirlenmesi ve uygun danışmanlık sağlanması önemli görülmektedir.