Gaziantep Türk-İslam Dönemi mimari süslemeleri

medeniyete ev sahipliği yapmış olan Gaziantep, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin batı ucunda yer almaktadır. Gaziantep şehrinin ilk olarak Hititler tarafından kurulmuş olduğu bilinmektedir. Türkler Antep bölgesine on birinci yüzyılın sonlarına doğru yerleşmeye başlamışlardır. Antep'te sırasıyla, Anadolu Selçuklu, Eyyubi, Memluklu, Karakoyunlu, Dulkadıroğulları ve en sonra da uzun bir zaman periyodu içerisinde Osmanlılar hakimiyet kurmuşlardır. Gaziantep Türk-İslam Dönemi Mimari Süslemeleri adlı bu araştırmada günümüzde varlığını sürdüren ve sürdürememiş 57 eser (Eyyubiler'den Osmanlılar devrinin 20. yy. başlarına kadar) incelenmiştir. Gaziantep'te yapılmış olan bu araştırma ile, özellikle bölgenin karmaşık kültürel yapısının getirdiği çeşitliliğin mimari süslemeye yansımalarının anlaşılması ve biraz daha aydınlık hale gelmesi, Gaziantep mimari süsleme sanatının Türk mimari süsleme sanatındaki yerinin belirlenmesi ve ayrıca çeşitli etkenler sonucu ilk tahrip olup yok olan süslemelerin tesbit edilerek geleceğe görsel ve yazınsal veri bırakmayı da amaçlamıştır. Gaziantep'te günümüzde yaşayan mimari eser sayısının esas sayının kat kat altında olduğu anlaşılmaktadır. Gaziantep oldukça geniş ve çok yönlü bir mimari mirasa sahiptir. Bu eserler içerisinde en fazla süslemeye sahip olanlar dini mimari yapıları ve günümüze geç dönemden kalan az sayıdaki sivil mimari örnekleridir. Gaziantep coğrafyasının da komşu olduğu Anadolu'nun güneydoğusu ile Halep ve Musul gibi Kuzey Suriye ve Kuzey Irak'ın önemli yerleşim bölgelerinde gelişen mimari arasında ortak özellikler bulunmaktadır. Gaziantep mimarisi Suriye'deki dini yapılarda şahit olunan enine dikdörtgen plan, minarelerdeki kapalı şerefe uygulamaları, mimaride yoğun renkli taş kullanımı ve bazı süsleme motiflerinin benzerliği yanında Anadolu Türk sanatından da birçok iz taşımaktadır. Mimaride kullanılan ana inşaat malzemesi kireçtaşıdır, kaynaklara göre ahşap camilerin ya da mescitlerin de olduğu ancak günümüze ulaşmadığı anlaşılmaktadır. Gaziantep Türk-İslam mimari eserlerinde, renkli kesme ve plaka taşlar süslemelerde sevilerek kullanılmıştır, ahşap malzeme dini yapılarda ağırlık sırasına göre kapı kanatlarında, mahfillerde, minberlerde ve bazı minare korkuluklarının inşasında süsleme malzemesi olarak yer bulmuş ve dini yapılar dışında ahşap malzemenin kullanım alanı konutlar olmuştur. Mimaride çini uygulamasına bazı cami minarelerinin süslemelerindeki baçini de denilen çini tabaklar dışında yok denecek kadar az yer verilmiştir. Hat sanatının birkaç olgun örneği mevcuttur. Metal süsleme sanatının tarihi değer taşıyan az sayıdaki örneklerine bazı camilerin kapı kilit sistemlerinde ve çekeceklerinde şahit olunmaktadır. Tamamı geç dönemlerde yapıldığı tahmin edilen korkuluk ve muhafazalarda metal bükme yöntemiyle kafes tekniğindeki süslemeler ağırlık taşımaktadır. Gaziantep mimari eserlerinin giriş cepheleri, beden duvarları içerisinde en fazla süslemeli olan kesimlerdir. Beden duvarlarının iç tarafa bakan kesimlerinden mihrapların bulunduğu duvar yüzeyleri süsleme açısında ikinci sırayı teşkil eder ve bunların dışındaki duvar yüzeyleri oldukça sadedir. Süsleme açısından dini yapılardan sonra nispeten öne çıkan sivil mimari örnekleri dışında su yapılarında, ticaret yapılarında ve diğer yapılarda sadelik hakimdir. Türk sanatının tarihi seyri içerisindeki gelişmeler, Gaziantep tarihi kesitinde de parelel olarak devam etmiş ve sonrasında da Suriye gibi yakın komşularının sanat anlayışlarından aldığı etkilerden daha fazlasını Osmanlı Batılılaşma Dönemi'nden almıştır.