İşiten ve işitme engelli okuyucuların kelime işlemleme ile okuduğunu anlama becerilerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi

Okuma-yazma becerisinin okul döneminin en önemli amacı olduğu düşünüldüğünde, tüm öğrencilerin kazanmaları beklenen ve diğer birçok akademik becerinin kazanılması için gerekli olan önkoşul bir beceri olduğu bilinmektedir (Moates, 2000). Okuma, temelde iki boyuttan oluşmaktadır; kelimeyi çözümleme/kodlama ve anlama. Kelimeyi çözümleme/kodlama, yazılı sembolleri çözümleme ve sese dönüştürebilme yeteneği, anlama ise çözümlenen kelimelere ve sembollere anlam yükleme olarak tanımlanmaktadır (Hoover ve Gough, 1990; Lewis ve Doorlag, 1983; Ross, 1976). Alanyazında sesbilgisel bilgi ve becerilerin okuma sürecinin merkezinde yer aldığının ve okumanın en güçlü yordayıcılarından biri olduğunun kabul görülmesiyle okuma kazanımına ilişkin güçlü bir sesbilgisel okuma kuramı benimsenmiştir (Frost, 1998; Ramus, Pidgeon ve Frith, 2003). Tek yönlü okuma kuramı olarak bilinen bu kurama göre okuma, sesbilgisel çözümlemeler yoluyla gerçekleşmektedir. Okuyucular kelimeleri oluşturan sesbilgisel yapı bloklarını çözümleyerek ve çözümledikleri yapıları birleştirerek kelimeleri algılarlar ve algıladıkları kelimeleri anlamlandırarak okumayı gerçekleştirirler (Frost, 1998, 2006; Ramus, Pidgeon ve Frith, 2003). Okuyucuların sesbilgisel bilgi ve becerilerindeki sınırlılık onların okuma performanslarını olumsuz etkilemekte ve çoğu zamanda başarısız olmalarına neden olmaktadır (Mann, Tobin ve Wilson, 1987; McClean, Bryant ve Baddley, 1987, Perfetti, 1985; Torgesen, Morgen ve Davis, 1992; Ehri, Nunes, Stahl ve Willows, 2001; Report of the National Reading Panel, 2000; Share 1995; Shaywitz ve Shaywitz, 2005; Stanovich, 2000; Troia, 2004; Vellutino, Fletcher, Snowling ve Scanlon, 2004). Bu bakış açısına göre okuyucularda görülen okuduğunu anlama problemleri ya kelime işlemleme için gerekli olan sesbilgisel bilgi ve becerilerdeki sınırlılıklardan ya da işlemlenen kelimelerin doğru biçimde anlamlandırılamamasından kaynaklanmaktadır (Wauters, Van Bon ve Tellings, 2006). Konu ile ilgili yapılan araştırmalar okuyucuların erken dönemde kazandıkları sesbilgisel bilgi ve becerileri ile ileriki dönemde kazanmaları beklenen akıcı okuma becerileri arasında, akıcı okuma ile de okuduğunu anlama becerileri arasında güçlü bir ilişki olduğunu vurgulamaktadır (Ehri, 2002; Perfetti, 1985; Samuels ve Farstrup, 2006, Torgesen,1999). Okuma kazanım süreçlerinin açıklanmasında tek yönlü okuma kuramına alternatif olarak geliştirilen bir başka okuma kuramı ise çift yönlü okuma kuramıdır (Jackson ve Coltheart, 2001). Çift yönlü okuma kuramına göre okuyucular okuma eylemi sırasında iki yol/strateji kullanmaktadırlar. Bunlardan ilki sözcük dağarcığına dayalı olmayan yol olarak adlandırılan ve okuyucuların yazılı kelimelerdeki harfleri seslere dönüştürerek sesbilgisel çözümleme yaptıkları yani sesbilgisel süreçleri kullandıkları yoldur. Sözcük dağarcığına dayalı yol olarak adlandırılan ikinci yol ise okuma sırasında ortografinin kullanıldığı ve kelimelerdeki harf birimlerinin zihinsel ve ortografik olarak resmedilerek kelimenin tanımlanması ve anlamlandırılması şeklinde tanımlanan yol olarak karşımıza çıkmaktadır (Jackson ve Coltheart, 2001). Çift yönlü okuma kuramına göre okuma sırasında okuyucular her iki yolu da birlikte kullanırlar. Okuyucuların gerektiğinde her iki yolu başarılı şekilde kullanması ile hem akıcılık hem de anlama performanslarında artış olacağı belirtilmektedir (Jackson ve Coltheart, 2001). Bu kurama göre okuyucular okuma becerisinde ustalaştıkça okuma görevi sırasında çoğunlukla ortografik çözümleme yolunu kullanırlar (Jackson ve Coltheart, 2001). Okuma yazma becerilerinin akademik başarı için temel becerilerden biri olduğu düşünüldüğünde, işitme engelli öğrencilerin akademik açıdan başarısızlıklar yaşamalarının başlıca nedenlerinden biri olarak onların okuma ve okuduğunu anlama becerisindeki yaşadıkları sınırlılıklar gösterilmektedir. Alanyazında işitme engelli okuyucuların okuma profiline bakıldığında bu okuyucuların %60'ının dördüncü sınıf seviyesinde okuma ve okuduğunu anlama becerilerine sahip olarak okul hayatlarını tamamladıkları belirtilmektedir (Conrad, 1979; Chamberlain ve Mayberry, 2000; Holt, 1993; Marschark ve Harris, 1995). Oysaki okuma becerisinin sürekli gelişen bir beceri olduğu düşünüldüğünde, işiten öğrencilerin öğrenim kademelerinde göstermiş oldukları gelişmeyi, işitme engelli öğrencilerin sergileyememeleri ve ileri öğrenim kademelerinde düşük okuma ve okuduğunu anlama becerilerine sahip olmaları oldukça önemli ve çözümlenmesi gereken bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Alanyazında işitme engelli okuyucuların düşük okuduğunu anlama performanslarına ilişkin yapılan açıklamalara bakıldığında öncelikle bu okuyucuların kelime çözümleme için gerekli olan sesbilgisel bilgi ve becerilerde sınırlılıkları olduğunun ve bu durumun da onların okuduğunu anlama performanslarını olumsuz yönde etkilediğinin vurgulandığı görülmektedir. İşitme engelliler ile işiten okuyucuların sesbilgisel bilgi ve becerilerinin karşılaştırıldığı araştırmalarda, işitme engelli okuyucuların işiten okuyuculara göre sesbilgisel bilgi ve becerileri açısından daha sınırlı performans gösterdikleri görülmüştür (Alegria, Leybaert, Charlier, ve Hage, 1992; Beech ve Harris, 1997; Campbell ve Wright, 1988; Dyer, Szczerbinski, MacSweeney, Green ve Campbell 2003; Guardino ve Selznick, 2009; Hanson ve Fowler, 1987; Hanson ve McGarr, 1989; Harris ve Beech, 1995; Miller, 1997, 2010a; Nielsen ve Stahlman, 2002; Padden ve Hanson, 2000; Perfetti ve Sandak, 2000; Sterne ve Goswami, 2000; Transler, Gombert ve Leybaert, 2001; Transler ve Reitsma, 2005). İşitme engelli öğrencilerin okuma kazanımı ile ilgili alanyazında çok sayıda araştırma olmasına karşın, okumanın kazanımında sesbilgisel bilgi ve becerilerin kullanımına ilişkin sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır (Miller, 2010; Izzo, 2002; Transler ve Reitsma, 2005; Transler ve ark.,, 2001; Wang, Trezek, Luckner ve Paul, 2008). Yapılan çalışmalar incelendiğinde bu çalışmalarda işitme engelli okuyucuların okuma sürecinde sesbilgisel bilgi ve becerilerin önemine ilişkin farklı görüşlerin yer aldığı görülmektedir. Bazı araştırmalar işitme engelli okuyucuların okuma sürecinde sesbilgisel bilgi ve becerilerin önemine vurgu yaparken (Alegria ve ark., 1992; Padden ve Hanson, 2000; Perfetti ve Sandak, 2000), bazıları ise bu becerilerin işitme engelli okuyucuların okuma sürecinde sanıldığı kadar etkili olmadığını vurgulamaktadır (Nemeth, 1992; Miller, 2001, 2002, 2004a, 2004b, 2004c, 2005b, 2005c, 2006a, 2006b; Waters ve Doehring, 1990; Wauters, VanBon ve Telling, 2006). Ayrıca çeşitli araştırmalarda işitme engelli okuyucularda ses bilgisi ile okuduğunu anlama becerileri arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır (Hanson ve Fowler, 1987; Hanson ve McGarr, 1989; Izzo, 2002; Kyle ve Harris, 2006; Leybaert ve Alegria, 1993; McQuarrie ve Parrila, 2009; Miller, 1997, 2007, 2010). Alanyazında işitme engelli okuyucularda okuduğunu anlama becerisinde görülen sınırlılıklarının bir nedenin de sınırlı sözdizimsel bilgi ve becerilerin olabileceği belirtilmektedir (Miller, 2000, 2005a, 2006b, 2010a, 2010b). İşitme engelli okuyucuların okuma sırasında cümlelerin sözdizimsel özelliklerine dikkat etmedikleri ve bunun sonucu olarak da okuduğunu anlama becerilerinde sınırlılıklar yaşadıkları vurgulanmaktadır (Gormley ve Franzen, 1978; Miller, 2000, 2005a, 2006b, 2010a, 2010b; Yurkowski ve Ewoldt, 1986). İşitme engelli okuyucularda okuduğunu anlama becerisinde görülen sınırlılıkların bir diğer nedeni olarak da okuyucuların dünyaya ilişkin sınırlı bilgi ve deneyimlerinin olması gösterilmektedir. Bilindiği gibi okuyucuların okudukları metinlere ilişkin geçmişşte var olan bilgi ve deneyimleri okunan metnin anlaşılmasını etkilemekte olup, okunan metinle ilgili hali hazırda bulunan bilgiler okunan metnin anlaşılırlığını kolaylaştırmaktadır (Cunningham ve Allington, 2007; Anderson ve Pearson, 1984; Pressley, Wood, Woloshyn, Martin, King, ve Menke, 1992; Spires ve Donley, 1998). İşitme engelli okuyucuların işitme kaybı ve dolayısıyla da dildeki sınırlıkları onların hayata dair kişisel deneyimlerini sınırlamakta ve bu durumda kelimeleri doğru biçimde işlemleseler bile yazıdaki bağlam içerisinde verilmek istenen mesajı doğru olarak fark edememelerine yol açmaktadır. Sonuç olarak yukarıda işitme engelli okuyucuların okuma ve okuduğunu anlama becerileri hakkında sunulan bilgiler birlikte düşünüldüğünde, alanyazında işitme engelli okuyucuların kelime işlemleme ve okuduğunu anlama becerilerinde yaşadıkları güçlüklerin nedenlerine ilişkin farklı görüşlerin olduğu ve yapılan çalışmalar incelendiğinde farklı dillerde yapılmış pek çok çalışma olmasına rağmen Türkçe'de yapılan herhangi bir araştırmanın olmadığı göze çarpmaktadır. Bu durumdan yola çıkarak bu çalışmada işitme engelli okuyucuların kelime işlemleme ve okuduğunu anlama becerileri arasındaki ilişkinin karşılaştırmalı olarak incelenmesi amaçlanmıştır. Bu çalışmaya farklı sınıf düzeylerinde (3-4. , 6-7. , 9 -10. sınıf) öğrenim gören 75 işitme engelli ve 78 işiten olmak üzere toplam 153 öğrenci dahil edilmiştir. Çalışma sırasında okuyucuların kelime işlemleme ile okuduğunu anlama performanslarına ilişkin veri toplayabilmek için farklı düzeyleri temsil eden dört farklı kelime işlemlemeye ilişkin işlem ile içerisinde anlamlı ve anlamsız cümlelerin yer aldığı bir okuduğunu anlama becerileri değerlendirme işlemi kullanılmıştır. Bu çalışmadan elde edilen bulgulara genel olarak bakıldığında, işitme engelli okuyucuların sınırlı sesbilgisel bilgi ve becerilerine sahip oldukları düşünülse bile kelime işlemleme sürecinde yer alan kelime çözümleme becerileri açısından işiten okuyucularla benzer performans sergiledikleri fakat kelimelerin anlamlandırılması ve kelimeler arasındaki anlamsal ilişkinin bulunması sırasında ise işitenlere göre tüm eğitim düzeylerinde de daha düşük performans sergiledikleri görülmektedir. Okuyucular okuduğunu anlama becerisi açısından karşılaştırıldığında ise işitme engelli okuyucuların, işiten okuyuculara göre hem toplam cümle anlama puanına hem cümlelerin anlamlılık düzeyine hem de eğitim durumlarına göre daha düşük performans gösterdikleri görülmektedir.