Enerji sistemindeki çok düzeyli değişim çerçevesinde toplum-politika geri bildirim döngülerinin tasarlanması

Enerji konusu; bireyin yaşamını, toplumsal işleyişi, kurumsal yapıyı ve uluslararası ve ulusal politikaları değiştiren, yönlendiren hayati meselelerden birisidir. İçinde bulunduğumuz yüzyıl ile birlikte kaynakların tükenmesi, çevresel kirlilik ve iklim değişikliği gibi küresel sorunlar ile karşı karşıya bulunulmakta, geleneksel kaynak kullanımına dair bir değişim, tartışmasız bir öncelik haline gelmektedir. Amaçlanan bu değişim doğrultusunda, ilk kapsamlı adım 1992 yılında Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nde atılmıştır. Böylece iklim değişikliğine dair ülkelerin ortak sorumlulukları belirlenmiştir. İklim değişikliği ile mücadele çerçevesinde geliştirilen enerji değişimi kavramı; mevcuttaki ekolojik, politik, ekonomik, kurumsal, toplumsal ve teknolojik sistemlerin yeni bir kaynak kullanımı doğrultusunda revize edildiği süreç olarak açıklanabilmektedir. Enerji değişiminin nasıl gerçekleştirileceği, yönetileceği ve değişimin kentsel sisteme nasıl yansıyacağı ise güncel olarak tartışılmaya devam edilen, hakkında uluslararası birçok kuruluşun ve farklı disiplinlerin yayınlar ürettiği bir konudur. Ancak enerji sistemlerinin karmaşık yapısı nedeniyle değişimin tek disiplin açısından değil, çok-düzeyli bir bakış açısı ile ele alınması gerekmektedir. Tezin kavramsal çerçevesinde; enerji değişimi sosyo-teknik geçiş teorisi ve çok-düzeyli perspektif doğrultusunda; 'Küresel enerji peyzajı', 'Mevcut arz-talep yapısı' ve 'Yenilikçi girişimler' olmak üzere üç düzeyde, ekolojik, politik, ekonomik, kurumsal, toplumsal ve teknolojik faktörlere dayalı olarak açıklanmaktadır. Türkiye'deki enerji değişim sürecinde; artan enerji talebi beraberinde yenilenemeyen enerji kaynak kullanımı da artış göstermeye devam etmekte ve enerji değişimine dair Paris Anlaşması'nda verilen taahhütlerin altında kalınmaktadır. Türkiye'nin ulusal enerji politikaları ve yerel eylem planları incelendiğinde, ulusal ve yerel ölçekli planların farklı vizyonlar çerçevesinde enerji politika ve planları geliştirildikleri görülmektedir. Ulusal politikalar Türkiye'deki hiyerarşik politika üretim süreçleri gereği yerel enerji politikalarının genel çerçevesini oluştururken yerel politikalardan geri bildirim almamaktadır. Bu nedenle mevcuttaki enerji değişim politikaları enerji sisteminin arz ve talep taraflarını oluşturan kurumsal ve toplumsal yapıdaki değişimi gerçekleştirememektir. Dolayısıyla başarılı enerji değişim politikaları için yenilikçi girişimler düzeyinden başlayan ve geri bildirim döngüleri ile üst düzeylerdeki toplum kurum ve politikaları değiştiren bir mekanizmaya ihtiyaç duyulmaktadır. Bu tez metodolojisi iki aşama içermektedir. İlk aşamada kavramsal çerçevede açıklanan enerji değişiminin faktörleri, nicel analizler ile incelenmektedir. Çoklu-regresyon analizleri ile ekolojik, ekonomik, kurumsal, toplumsal ve teknolojik faktörlerin yenilenebilir enerji arzına etkisi; 54 ülke 36 değişken bağlamında ölçülmektedir. Analiz sonuçlarına göre tezin ilk hipotezini doğrular nitelikte enerji değişimi ekolojik, politik, ekonomik, kurumsal, toplumsal ve teknolojik faktörlere bağlı olarak gerçekleşmektedir. Kurumsal ve toplumsal faktörlerin enerji değişimindeki etki ağırlığının düşük çıktığı analizde, yenilenebilir enerji arzı düşük olan ülkelerdeki kurumsal ve toplumsal kapasitenin de düşük olduğu görülmektedir. İkinci aşamada, enerji değişiminin başladığı yer olarak görülen 'Yenilikçi girişimler' düzeyinde toplum ve politika arasındaki bir geri bildirim döngüsü kurgulanmaktadır. JPI-Urban/ERA-NET 'Akıllı Şehirler ve Toplumlar' projesi doğrultusunda üretilen ve TÜBİTAK tarafından desteklenen 'Enerji Verimli Kentsel Yaşam Biçimleri için Toplumsal Veri Döngüleri ' projesi kapsamında bireyden başlayarak sırasıyla toplum ve politikaların enerji değişimini sağlayacak bir geri bildirim döngüsünün oluşturulması amaçlanmıştır. Bu doğrultuda İstanbul'un Kadıköy ilçesindeki yaşayan vatandaşlar ve Kadıköy Belediyesi'nin başta olduğu kamu-özel sektör kuruluşlarıyla 'Enerji Farkındalığı' ve 'Enerji Politikaları' başlıklı iki ayrı atölye düzenlenmiştir. Atölye sonuçlarına göre bireylerin enerji değişimine dair bilinçli olmakla birlikte motivasyon ve teknik altyapı yetersizliğine sahip oldukları görülürken; yerel ölçekli kamu-özel kurumlarının enerji değişime dair görev ve sorumluluklarının bilincinde olduğu ancak toplumun taleplerini ve enerji tüketim tercihlerini arka planını anlamada yetersiz kaldıkları görülmüştür.