Dolmabahçe Sarayı ve Bayıldım Bahçeleri 19. yüzyıl tasarım ilkeleri ve bitkisel restitüsyonu

Beşiktaş Sahil Sarayı'nın yerine yaptırılan Dolmabahçe Sarayı, 19. yüzyılın ortalarında yüksek noktaları askeri yapılarla çevrili olan Dolmabahçe Vadisi'nin kıyıda Bezm-i Alem Valide Sultan Camii'nin sınır oluşturduğu düzlükte; arkasındaki Bayıldım Bahçesi'ni de içine alan tepeler ile kıyı arasında gelişim göstermiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nun Reformlar Dönemi'ni en iyi yansıtan saray olan Dolmabahçe Sarayı ve bahçeleri, Osmanlı-batı kültürünün bir sentezi olarak ortaya çıkmış, döneminin sosyo-kültürel yaşam biçimini ve açık mekan kurgulanmasını yansıtmıştır. Dolmabahçe Sarayı'nın çevre duvarları içinde yer alan ve sarayın birbirinden farklı fonksiyonları üstlenen yapılarını çevreleyen bahçeleri ile Dolmabahçe Sarayı'nın arkasındaki yamaçta konumlanan Bayıldım Bahçesi ilk tasarlandığı dönemdeki özgün durumunu çeşitli sebepler ile koruyamamıştır. Bu araştırmanın amacı, Dolmabahçe Sarayı'nın bahçeleri ve Bayıldım Bahçesi'nin 19. yüzyıl tasarım anlayışının ortaya konarak farklı dönemlerde bu bahçelerin geçirdiği evrimin saptanması ve araştırma alanına ilişkin bitkisel restitüsyon çalışmasının gerçekleştirilmesi olmuştur. Bu araştırmada Anadolu-Türk kültüründe yüzyıllardan beri öneme sahip olmuş bahçelerin tarihsel süreç içindeki gelişimi ortaya konmuş, Osmanlı İmparatorluğu'nda batı stillerinin etkisinin görülmeye başlandığı 18. yüzyıla kadar olan bahçelerin gelişimi aktarılmıştır. İmparatorluğun batı etkilerine açılmaya başladığı 18. yüzyıldan itibaren, bu döneme etki eden Avrupa bahçelerinin barok, rönesans ve naturalistik dönemlerine ait bahçeler ve genel tasarım ilkeleri ile bu bahçelerin 19. yüzyıl Osmanlı saray bahçelerine etkileri aktarılmıştır. Araştırma amacı doğrultusunda, Dolmabahçe Sarayı'nın bahçeleri ile Dolmabahçe Sarayı'nın arkasındaki yamaçta bulunan ve bugün üzerinde Swissotel-Bosphorus'un konumlandığı Bayıldım Bahçesi bu çalışmanın ana materyali olmuştur. Araştırma alanına ait rölöveler ile tarihi fotoğraf, harita, plan, yazılı kaynak ve belgelerden elde edilen bulgular değerlendirilmiş, özellikle görsel verilerin eşliğinde bu bahçelerin geçirdiği evreler aşamalı olarak aktarılmıştır. Verilerin yetersiz olduğu bahçelerde çağdaşı olan saray bahçeleri ile karşılaştırmalar yapılarak bahçelerin sahip olabileceği form ile bitkisel ve yapısall materyallerin çözümlemeleri yapılmıştır. Sonuç olarak, Dolmabahçe Sarayı ve Bayıldım bahçelerinin bitkisel ve yapısall materyallerinin kullanım biçimleri ve bu materyallerin süreç içinde geçirdiği değişimler saptanmış, bu bahçelerin ilk tasarlandığı döneme ait bitkisel tasarım ilkeleri değerlendirilerek restitüsyon projesi hazırlanmıştır. Özgün sınırları 250. 000 metrekarelik bir alanı kapsayan Dolmabahçe Sarayı, ana kitleyi çevreleyen bahçelerin yüksek duvarlarının içinde ve dışında konumlanmış yönetsel ve yaşamsal işlevlere sahip yapılar grubundan oluşmuştur. Dolmabahçe Sarayı yapılar topluluğunun özgün sınırlarının plan olarak sunulduğu bu araştırmada, sarayın bir parçası olan Bayıldım Bahçesi'nin 19. yüzyılın ikinci yarısında sahip olduğu sınırlar ve bugüne ulaşan yapısall elemanları ortaya konmuştur. Dolmabahçe Sarayı'nın inşasının ardından düzenlenen Bayıldım Bahçesi'nin bitkisel düzenlemesinin yapıldığı dönem, kullanılan bitkisel materyal ve bahçeye yüklenen fonksiyon saptanmıştır. Dolmabahçe Sarayı'nın ve Bayıldım bahçelerinin bitkisel restitüsyonunun gerçekleştirilmesi ile döneminin özelliklerinin gelecek nesillere doğru bir şekilde aktarılması sağlanmış ve ileride yapılacak restorasyon çalışmaları için de önemli bir basamak oluşturulmuştur. Bu çalışma, Osmanlı saray bahçelerinin 19. yüzyıl tasarım ilkelerinin ortaya konmasının yanı sıra bitkisel ve yapısall elemanlarının koruma-bakım-onarımlarının yapılması ve gelecek nesillere bu kültürün aktarılması açısından da oldukça önemlidir.