İç Anadolu bölgesindeki Mevlevi mezar taşlarında görülen dekoratif sanatlar ve semboller

Araştırmanın konusu 'İç Anadolu Bölgesi'ndeki Mevlevi Mezar Taşlarında Görülen Dekoratif Sanatlar ve Semboller' dir. Çalışmada Mevlevilik tarikatının merkezi durumunda olan Konya Mevlevi Dergahından, Mevlana Müzesi'ne nakil edilen mezar taşları ile Ankara, Afyon, Karaman, Kütahya, Eskişehir, Niğde illerinde Mevlevihane ve Müzelerde bulunan mevlevi mezar taşları incelemeye çalışılmıştır. Tez altı ana bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde Konunun Tanımı, Amacı, Sınırları, Araştırma Yöntemi, Konu ile ilgili araştırma ve Yayınlar hakkında bilgiler verilmektedir. İkinci bölümde Hz. Mevlana'nın Hayatı, Mevlevilik, Türklerde ve İslamda Mezar Geleneği, Mevlevililikte Mezar ve Mezar taşları ile ilgili bilgiler verilmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde araştırma yapılan şehirlerin Mevlevihane ve Müzelerinde tesbit edilen mevlevi mezar taşlarının, hazırlanan gözlem fişlerine yer verilmiştir. Gözlem fişlerinde incelenen mezar taşlarının bütün özellikleri başlıklar altında verilmiş ve kitabeleri okunmuştur. Dördüncü bölüm Mevlevi Mezar Taşlarında Görülen Tipoloji ve Dekoratif Sanatlar Motifler ve Sembolizmin Değerlendirilmesi başlığı altında şu alt başlıklardan oluşmaktadır. Tipoloji, Dekoratif Sanatlar, Hatti Bezeme, Bitkisel Bezeme, Geometrik Bezeme, Nesneli Bezeme, Figürlü Bezemedir. Mevlevi Mezar taşlarının Sanat Tarihi disiplinleri içerisinde önemli bir yeri vardır. Mezar taşlarının tipolojisi, bezeme çeşitliliği ve kitabelerindeki bilgiler Sanat Tarihimize ve Kültür Tarihimize yenilikler kazandıracak niteliktedir. Mevlevi mezar taşları Anadolu Selçukluları devrinde sanduka-lahit biçiminde, Osmanlılar devrinde baş ve ayak taşlarından oluşan şahideli mezar taşları biçiminde formül bulmuştur. Mezar taşlarında Mevleviliğin kendine has bazı dekoratif ve plastik özellikleri dikkati çeker. Erkek mezar taşlarının başlığında mevleviliğin sembolü durumunda bulunan sikke çeşitleri ile kadın mezar taşlarının alınlığında rölyef şekildeki Mevlevi sikkesi, Mevlevi mezar taşlarını diğer mezar taşlarından ayıran en önemli fark olarak görülmektedir. Mezar taşlarının kitabelerinde belirtilen 'Mevlevi, El Mevlevi, Tarikat-ı Mevleviyyeden' gibi sıfatlar Mevlevi mezar taşlarını belirleyici ifadelerdir. Mezar taşlarında bitkisel motiflerde yaprak, selvi, hayat ağacı, üzüm, asma, nar, hurma, palmiye, gül, çiçek buketi, meyva çeşitleri geometrik motiflerde rozet, zencererek, mührü Süleyman, figürlü bezemede ejder, yılan, nesneli motiflerde meyva sepeti, vazo, çiçek, sikke ve arakiyye motifleri yaygındır. Kitabelerde sülüs ve ta'liyk yazı çeşidi kabartma ve kazıma tekniğinde yazılmış, bazen de yazı dekoratif amaçlı kullanılmıştır. Mezar taşlarının başlıklarında yer alan sikke çeşitleri ölenin tarikat içerisindeki hiyerarşik yerini göstermektedir. Destarsız dal sikkeler mevlevi dervişlerini, destarları sikkenin altından bir parmak boşluk bırakarak sarılmış sikkeler tarikat şeyhlerini, sikkenin altından başlayarak destarlanmış sikkeler ise Hz. Mevlana'nın soyundan gelmiş Çelebilerin mezarlarını ifade etmektedir. Kadın mezar taşlarında çiçeklerle taçlandırılmış bölümün altında kolye biçiminde rölyef olarak işlenen sikke formları ölen kadının Mevlevi olduğuna işaret etmektedir. Mezar taşlarında görülen sikkeler ve motiflerin ikonoğrafik anlamları geniş ölçüde dini, tasavvuf düşünceyi yansıtmaktadır. Motifler tek tek ele alındığında sikkenin mevleviliği, gülün Hz. Peygamberi, hurma, nar, üzümün cennet nimetlerini, lalenin arabça ebcet hesabı yazılışı ile Allah lafsının arabça yazılışındaki benzerlikten Allah'ı ifade ettiği söylenebilir. Mevlevi mezar taşlarında görülen tipoloji ile motifler, devrinde yapılan diğer mezar taşları çeşitleri ile üslup bakımından yer yer benzerlikler göstermektedir. Beşinci ve altıncı Bölümde araştırmanın toplu sonuçları değerlendirilmiştir. Mezar taşlan İç Anadolu Bölgesinde kendi içerisinde ayrıca da İstanbul'da Galata Mevlevihanesi ve Yeni Kapı Mevlevihanesinde ki mezar taşları ile karşılaştırılmıştır. Çalışmanın sonunda Bibliyografya, Tablolar, Çizimler ve Fotoğraflar bulunmaktadır. rv