İran fotoğraf tarihinin ilk 100 yılı ve öncü ustaları

İran, fotoğraf teknolojisi ile icadının üzerinden henüz 7 sene geçmişşken dönemin yabancı gezginleri vasıtası ile tanışmıştır. Bu teknoloji ile tanışmayı sağlayan yabancılar olsa da dönemin İran Veliaht Şah'ı olan Nasereddin Şah'ın fotoğrafa olan olağanüstü ilgisi sebebiyle, bu teknoloji kısa zamanda tüm İran'a yayılmıştır. İran o dönem için her ne kadar icadından kısa bir zaman sonra bu teknoloji ile tanışmış olsa da, bu teknolojinin geniş halk kesimlerine inmesi bu kadar çabuk olmamıştır. Tıpkı diğer ülkelerdeki gibi; öncelikle dönemin zengin aileleri, Şah ve ailesi, üst düzey devlet görevlileri daha sonra da halk arasında yaygınlaşmıştır. Fotoğrafın halka hızlıca inmemesinin elbette en önemli sebebi pahalı ve kolay ulaşılabilir bir teknoloji olmamasıdır. Ancak bir diğer önemli sebep de halkın inanç sistemidir. Şii İslam inancının yaygın olduğu ülkede birçok İslam devletinde olduğu gibi, resim ve heykel sanatına olan karşı duruş fotoğraf için de oluşmuş, dini liderler bir canlının aynısını yaratmanın günah ve Allah'a karşı şirk koşmak olduğu düşüncesi ile fotoğrafa da karşı çıkmışlardı. Dini liderlerin telkinlerine kulak veren geniş bir kesim uzun süre fotoğraf ve fotoğrafçılara karşı mesafeli durmuşlardı. Özellikle inançları gereği namahrem sayılan, diğer erkeklerle görüşemeyen kadınlar, fotoğraf makinasının önüne hemen hemen hiç geçemiyordu. Bu durum Şah'ın sarayı için de geçerliydi. Şah hareminde bulunan kadınların fotoğraflarını herVIIfotoğrafçıya çektirmiyor, ya kendi çekiyor ya da çok güvendiği kişilere çektiriyordu. 1844 1926 seneleri arası 82 yıl süren Ghacar dönemi, 1926 - 1979 yılları arası 53 sene Pahlavi dönemi ve son 35 senesi İran İslam Cumhuriyeti olmak üzere 3 ana siyasi dönemi yaşayan 170 yıllık İran Fotoğraf Tarihi, doğrudan ya da dolaylı olarak her birinden farklı etkilemiş ve farklı şekillenmiştir. 1844 yılında Ghacar Hanedanı döneminde, Mohammad Şah yönetimde İran'a gelen fotoğraf teknolojisi, özellikle Mohammad Şah'ın oğlu Nasereddin döneminde oldukça ilgi görmüş, gelişmeye ve yaygınlaşmaya başlamıştır. Ghacar Hanedanı'nın yönetiminin son yıllarında yaşanan halk hareketleri ve Meşrutiyet Döneminde, bir haber aktarma aracı olarak kullanılmaya başlanan fotoğraf, bu sayede geniş halk kitlelerine hızla ulaşmıştır. Kitle iletişim araçlarının son derece kısıtlı olduğu o günlerde, çekilen fotoğraflar çoğaltılarak İran'ın dört bir tarafında halka dağıtılıyor ve bu sayede halk Meşrutiyetçiler' i ve onların faaliyetlerini yakından takip edebiliyordu. Bir kitle iletişim aracı haline gelen fotoğraf bu sayede hanedan ve zengin ailelerin tekelinden çıkıyor halk arasında yaygınlaşmaya başlıyordu. Ghacar Hanedanından sonra iktidara gelen Pahlavi Hanedanı döneminde de fotoğrafçılık artan bir ivme ile gelişmeye devam etmiştir. Fotoğraf makinalarının pozlama hızlarının artması, fotoğraf filmlerinin daha küçük ve daha hassas olması gibi birçok teknik gelişme fotoğrafçılığı kolaylaştırmış, VIIIfotoğrafçı sayısının artmasına sebep olmuş ve bu sebeple bu dönemde oldukça iyi fotoğraflar ortaya çıkmıştır. Fotoğrafçılıkta yakalanan bu ivme; yine Pahlavi dönemine denk gelen II. Dünya savaşı sebebi ile sekteye uğramış, yaşanan kriz ve yoksulluk sebebi ile halkın fotoğrafa olan ilgisi azalmış ve çok dar bir çevrede yaşamını sürdürmüştür. Arşivlerde yer alan bu döneme ait fotoğraflar ve sinema film kayıtları genelde yabancılara aittir. II. Dünya Savaşı'nın sona ermesi ile düzelen ekonomik durumla birlikte; gazete sayısının artması, habere ve fotoğrafa olan ihtiyacın artmasına sebep olmuş ve fotoğrafçılık eski parlak günlerine tekrar kavuşmuştur. Ghacar ve Pahlavi dönemlerini fotoğraf tarihi açısından günümüze ulaşan belgeler üzerinden karşılaştırdığımızda; gerek fotoğrafçılığın yaygınlığının az olması, gerek kullanılan teknolojinin daha eski olması, gerekse fotoğrafçı sayısının azlığına rağmen; günümüzde Ghacar dönemine ait çok daha fazla fotoğraf, daha çok fotoğrafçı ve daha çok albüm bulunmaktadır. Bu durum, endüstriyel, sanatsal veya sosyolojik bir sebebe değil tamamen siyasi sebeplere dayanmaktadır. Pahlavi Hanedanı'nı deviren İran İslam Devrimi ve Kadrolarının, Pahlavi Dönemine ait izleri yok etme politikasından fotoğraflar ve fotoğrafçılık da payına düşeni almış o döneme ait birçok eser yok edilmiştir. Yine Devrim yönetimi bu dönemle ilgili araştırma ve çalışmalara kaynak ve destek vermemiştir. IXBu sebeplerle Pahlavi dönemine ait birçok bilgi zaman içinde kaybolmuş, en parlak dönemlerinden biri olmasına rağmen bu dönemin fotoğrafları ve fotoğrafçıları ne yazık ki İran fotoğraf tarihinden silinerek geride büyük bir boşluk bırakmıştır. Tez çalışması; yazılı eserlerin ve internet kaynaklarının taranması, derlenmesi, yaşayan önemli sanatçılarla yapılan röportajlar, müze ziyaretleri ve özel koleksiyonlar vasıtası ile günümüze ulaşan fotoğrafların araştırılması ve derlenmesi yöntemleri ile yapılmıştır. Araştırmacılara, öğrencilerine, fotoğraf ve sanatseverlere İran Fotoğraf Tarihi ile ilgili Türkçe kaynak sağlamak amacı ile hazırlanan bu çalışmada; Ghacar ve Pahlavi dönemine denk gelen İran Fotoğraf tarihinin ilk 100 yılı ele alınmış ve bu 100 yıllık dönemde özel katkılar ve önemli eserler vermiş Öncü Ustalar eserleri ile birlikte sunulmaya çalışılmıştır.