Recaizade Mahmut Ekrem'in edebiyat öğretimi ile ilgili görüşleri

19. yüzyıl Tanzimat Edebiyatı içerisinde adından sıkça söz edilen Recaizade Mahmut Ekrem; romanları, tiyatroları ve çevirileri ile ün yapmış bir yazardır. Özellikle hayatını ve edebi duyuşunu derinden etkileyen çocuklarının peş peşe vefat etmesi, onda derin izler bırakmıştır. Özellikle en beğenilen şiiri, vefat eden oğlu için yazdığı Nijad Ekrem olmuştur. Babası ve dedesi Osmanlı İmparatorluğu'nun önemli devlet adamlarından olan Recaziade Mahmut Ekrem, bürokrasinin içine doğmuş ve belki de bu sebeple hükümet ile sorun yaşayan bir yazar olmamıştır. Hatta babası, Recaziade Mahmut Ekrem'in askeri lisede okuyamayacak duygusallığa sahip olduğunu fark ettiğinde, onu kendi eliyle devletin çeşitli kalemlerine sokar ve Recaizade Mahmut Ekrem oralarda uzun yıllar çalışır. Hayatının kuşkusuz ki; dönüm noktası Namık Kemal ile tanışması olur. Çocukluğundan beri dedesi ve babasında eski edebiyat şair ve yazarlarını öğrenmiş olan Recaizade Mahmut Ekrem, Namık Kemal ve arkadaşları ile tanışması sonucunda da, Avrupa Edebiyatına dair birçok yazar ve şair tanır, Fransızcasını ilerletir. Kendince oluşturduğu doğu ve batı edebiyatının karması şeklindeki edebi duyuşu ile ilgili yetkin eserler veremese de yaptığı eleştiriler ve sunduğu edebi öğretiler sayesinde kendisinden sonra gelecek olan dönemin şair ve yazarlarını etkilemiş, gelecek edebi döneme yön vermiştir. Bu anlamda Türk edebiyatının gelecek dönemini şekillendirmesine asıl sebep olan durum onun öğretmen kimliği olmuştur. Mekteb-i Mülkiye ve Mekteb-i Sultani'de yaptığı öğretmenlikleri sırasında Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Menemenlizade Mehmet Tahir ve Safveti Ziya gibi Tanzimat Sonrası gelişen Servet-i Fünun edebiyatı kurucuları ve üyeleri; öğrencileri olmuş, bu ekol üzerinden devam etmişlerdir. Keza, bu hususta en çok sorun yaşadığı, hükümetten dahi ihtar aldığı, aynı okulda beraber öğretmenlik yaptığı Muallim Naci ile aralarında yaşanan eski-yeni edebiyat tartışması o dönem Türk edebiyatının en çok haşır neşir olduğu konu olmuştur. Bir nevi Türk edebiyatının yeni dönemi, Servet-i Fünun bu tartışmadan yola çıkarak okul koridorlarında doğmuştur. Öğretmenliği hayatının her kademesine yayan, giyim-kuşam, konuşma, hal-tavır ve eğitime verdiği değerle ön plana çıkan Recaizade Mahmut Ekrem'in yazdığı edebiyat ders kitapları ve edebiyat ders kitabı niteliği taşıyan eleştiri kitapları, kendi edebi hayatında yazdığı diğer birçok eserin önüne geçmişştir. Bu çalışmada da günümüz Türk Eğitim sistemi açısından değerlendirilen bu kitaplar: Ta'lim-i Edebiyat (1911), Takdir-i Elhan (1886), Takrizat (1898), Kudemadan Birkaç Şair (1887)dir. Bunlardan Ta'lim-i Edebiyat, Recaizade Mahmut Ekrem'in Mekteb-i Mülkiye'de öğretmenliği sırasında yazdığı edebiyat ders kitabıdır. Bu kitap, kendisinin de uzun yıllar bu okulda öğretmenlik yaptığı sırada okul ders kitapları arasında yer almıştır. Rezacizade Mahmut Ekrem, Takdir-i Elhan'ı, öğrencisi Menemenlizade Mehmet Tahir'in Elhan adlı şiir kitabına yazdığı edebi eleştiriden yola çıkarak yazmıştır. Menemenlizade Mehmet Tahir, Elhan şiir kitabını, basılmadan önce öğretmeni Recaizade Mahmut Ekrem'e gönderip kitabı ile ilgili görüşlerini belirtmesini istemiştir. İlk başta Recaizade Mahmut Ekrem, sadece Elhan adlı şiir kitabına poetika yazmak istemiş fakat yazıları yine Türk ve dünya edebiyatı üzerine bir eleştiri halini alınca kitap şeklinde basılması uygun görmüştür. Takrizat adlı eseri ise; Recaizade Mahmut Ekrem'e gönderilen, o dönemin genç şair ve yazarlarının eserlerine yaptğı edebi eleştiri mektuplarından oluşmuştur. Kudemadan Birkaç Şair adlı kitap ise yine Recaizade Mahmut Ekrem'in öğretmenliği sırasında fazladan, meraklısına hazırladığı edebiyat ders notlarıdır. Hatta bu kitabı Ta'lim-i Edebiyat adlı kitaba yardımcı kaynak olması amacıyla kaleme almıştır. Kendisinin de kitabın önsözünde belirttiği gibi kitap olabileceği aklına gelmeyen ders notlarının, basılarak cep kitap boyutunda edebiyat ders kitabı olması onu da şaşırtmıştır. Bu çalışmanın problem durumu, Recaizade Mahmut Ekrem'in incelenen edebiyat ders kitapları, günümüz eğitim sistemi ile karşılaştırıldığında, benzerlik gösteren eğitim strateji, yöntem ve teknikleri ile eğitim ilkelerini barındırmaktadır. Tezin amacı, bu benzerlikleri karşılaştırıp tespit etmek ve ortaya çıkarmaktır. Çalışmanın önemi ise; günümüz eğitim sistemine yönelik bu ortaklıkların, Türk Eğitim Sistemi içerisinde Tanzimat Döneminde yakalanması ile ortaya çıkmaktadır. Üstelik bu durum tesadüfi değildir. Recaizade Mahmut Ekrem, Lefranc' adındaki Fransız bir yazarın Traite Theorique et Pratique de Litterature adlı kitabından öykünmüştür. Tezin bulguları saptanırken doküman analizi metodu uygulanmıştır. Araştırmanın evreni, Recaizade Mahmut Ekrem'in sanat hayatı, eğitici kimliği ve çeşitli türlerde yazılmış yirmi altı adet kitabıdır. Araştırmanın örneklemi ise Recaizade Mahmut Ekrem'in Ta'lim-i Edebiyat, Takdir-i Elhan, Takrizat, Kudemadan Birkaç Şair edebiyat ders kitabı niteliğindeki eserleridir. Uygun veri toplama araçları tarandığında; diğer disiplinlerle ilişki kurma, hedef kitleye görelik, hayatilik, yakından uzağa, kolaydan zora, buluş yolu ile öğrenme stratejisi, tümevarım, örneklendirme, soru-cevap şeklindeki günümüz eğitim sisteminin eğitim ilke, strateji, yöntem ve tekniklerine dair örnekler tespit edilmiştir. Bu tespitlerden yola çıkarak edebiyat eğitimi ve özellikle edebiyat ders kitabı antolojilerinde Recaizade Mahmut Ekrem'e ve ilgili eserlerine yer verilmesi gerektiği sonucu ortaya çıkmıştır.