Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları bağlamında yasak sorgu yöntemleri

Ceza yargılaması usulünün her döneminde, özellikle polis incelemesinde, sorgulama önem arz etmiştir. Bir kimsenin suç işlemiş olması şüphesiyle yakalanması halinde polis, gerçeği bulma adına en iyi delilin itiraf elde etmek olduğunu düşünmektedir. Bu durum sebebiyle sorgulama bilgi ve itiraf elde etmek açısından kısa yol oluşturmaktadır. Eğer ceza yargılaması sürecinin eski zamanlarına, özellikle engizisyon yargılaması dönemine bakarsak, tek amaç itiraf elde etmekti. Dolayısıyla eski zaman hukuku itiraf elde etmek için, zor kullanma yöntemini de kabul etmekteydi. Ancak, 18. yy. ortalarına gelindiğinde İngiliz Mahkemeleri, her durumda itirafı bir delil olarak kabul etmemeye ve aynı zamanda itirafın kabul edilebilirliğine limit koymaya başladı. Nitekim şüpheli ya da sanıktan elde edilen itirafın yasak sorgu yöntemi ile elde edilmesi ihtimali söz konusu olduğu için, İngiliz Mahkemesi o dönem itibariyle de doğru bir yaklaşım geliştirmiştir. Günümüz hukukuna baktığımızda da, şüpheli ve sanıklar uluslararası insan hakları hukuku anlaşmaları ve ulusal hukuk tarafından korunmaktadır. Bu durum ceza yargılaması hukukunun tarihsel gelişim süreci içerisinde devletlerin yargılama ve bu kapsamda sorgulama sürecinin nasıl gerçekleşmesi gerektiğini idrak etmiş olmalarından kaynaklanmaktadır. Bu ışık altında denilebilir ki, günümüz hukukunda sorgulamanın özellikle yasal boyutu açısından daha iyi koşullarda, şüpheli ve sanık haklarına uygun bir şekilde gerçekleştirilmesine zemin hazırlanmıştır. Fakat ne yazık ki, uygulama açısından, sanık sorgulamada, sorgulamanın da doğası gereği, güçsüz konumda yer almaktadır. Bu sebeple sanık, bu koşullar içerisinde mücadele etme çabası içerisine girecektir. Sorgulamayı yapan memur ise, sorgulananın bu durumunu avantaja çevirerek, bir takım taktikler kullanabilir. Suçunu itiraf etmezse ceza alabileceği ya da kendisi aleyhine karşı konulmaz bir delil bulunduğu gibi. Bu halde, sorgulamada şüpheli ya da sanık, hücrenin hijyen ve benzeri gibi koşullarından dolayı rahatsız hissediyorsa, hücreye geri dönmek yerine, oturup yalan söylemeyi tercih edebilmektedir. Tüm bu hususlar göz önünde bulundurulduğunda sorgulamayı yalnızca soru sormak olarak düşünmemek gerekir. Çünkü hücrelerin koşulları, sorgulamanın nerede ve nasıl gerçekleştirildiği, sorgulayanın tutumu da önem taşımaktadır. Dolayısıyla sorgulamada taktik kullanılması, yasak sorgu yöntemlerine başvurulması, sorgulamayı etkileyecektir. Kaldı ki yasak sorgu yöntemlerini neler olduğu ortaya konulduğunda, bu yöntemlerin kullanılması halinde, sorgulamanın seyrini değiştirmeleri kaçınılmaz olduğu görülebilir. Bu yöntemlerden bazıları; işkence, aldatma, kötü muamele, tehdit, yalan makinesi kullanmadır. Nitekim örnek olarak sayılan bu yöntemlerle ilgili olarak, belirtilen yasak sorgu yöntemleri, bir yandan insan onurunu hiçe sayarken diğer yandan da toplumda baskı uygulayarak insanları sessizleştirmektedir. Bu açıdan, yasak sorgu yöntemlerinin demokratik toplum düzeniyle hiçbir bağdaşır yanı bulunmamaktadır. İşte bu sebepler dolayısıyla da işkence başta olmak üzere, diğer yasak sorgu yöntemleri uluslararası sözleşmelerle yasaklanmıştır. Buna ilişkin düzenleme getirilen sözleşmelerden biri de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'dir. Sözleşme düzenlemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin bu bağlamda verdiği kararlar, sorgulamanın başta insan hakları olmak üzere, şüpheli ve sanık haklarına uygun olarak gerçekleştirilmesinde etkin bir rol üstlenmektedir.