Şenköy Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi ve İslam mimarisindeki yeri

16. yy. ın ilk çeyreğinde Halep Sancağına bağlı bir kaza olarak Osmanlı himayesi altına alınan Antakya, gerek Hac ve ticaret yolları üzerinde, gerekse 19. yy. a değin Surre Alayının geçiş güzergahında yer alması açısından her dönem önemli bir menzil konumunda olmuştur. 16. yy. da Hatay'ın merkezi Antakya'ya bağlı Şenköy'de yaşamış olan, Şeyh Ahmet Kuseyri, Anadolu'nun önemli İslam alimleri ve evliyaları arasında yer almaktadır. Şeyh Ahmet Kuseyri'nin kendi adıyla anılan, Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi ise Hatay, Şenköy'de yer alan bir İslam manzumesidir. Şeyh Ahmet Kuseyri, babasının vefatından sonra, burada Halvetiyye Tarikatının yayılması amacıyla çeşitli irşad faaliyetlerinde bulunmuş, burayı zaman içerisinde bir tarikat külliyesi haline getirmiştir. Günümüzde Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi; avlunun Güneyinde kalan bir cami-zaviye, caminin Kuzeyinde ve avlu kotundan yüksekte kalan bir set üzerinde türbe yapısı ve halvethane, türbeyi çevreleyen toprak alanda hazire ve meşruta yapılarından meydana gelmektedir. Bir sokakla külliyenin diğer ögelerinden ayrılan zaviyenin barınma birimleri ise, bu yapı grubunun Doğusunda yer almaktadır. İnşa edildiği ilk zamanlarda külliyenin, cami-tekke kuruluşuna sahip olduğu anlaşılmaktadır. Külliyenin ana unsuru olan caminin, zaviyeli cami olarak çift fonksiyonlu bir yapı olduğu bilinmektedir. Nitekim arşiv belgeleri ve bazı kaynaklar bunu doğrular niteliktedir. Buranın bir zaviye niteliğine sahip olduğunu gösteren barınma birimleri ise, günümüzde külliyenin Doğusunda görülebilmektedir. Külliyenin ana ögesini oluşturan cami yapısı, İslam Mimarisi içerisinde Doğu-Batı doğrultusunda enine gelişen, mihraba paralel neflerden meydana gelen ibadet hacmi ve mihrap önü kubbeli tasarımı ile geleneksel cami formunu devam ettirmesi bakımından önem taşımaktadır. Külliyenin bir diğer önemli ögesi olan türbe yapısı ise, birçok külliye ve tekke yapısında gözlemlediğimiz gibi camiye yakın bir şekilde konumlandırılmıştır. Bulunduğu yapı grubunun ortasında, yüksekte kalan bir set üstündedir. Türbe yapısını ilginç kılan en önemli özellik, Kuzeyine sonradan eklenmiş olan Halvethane yapısıdır. Gerek iç mekan tasarımı, gerekse Kuzeyine eklenen ek birimle birlikte türbe, iki mekanlı bir görüntüye sahiptir. Bu yönüyle yapı, İslam Mimarisi içerisinde örneklerine çok sık rastlamadığımız bir plan formunu yanıstması bakımından, ayrıcalıklı bir konumda bulunmaktadır. Külliyenin kuzeyinde yer alan ve sonraki dönemlerde yenilenmiş olan betonarme medrese odaları, 2007 yılında restorasyon çalışmaları sonucunda kaldırılmıştır. Bu restorasyon çalışmaları kapsamında, daha önce ayrı avlusu ve girişi bulunan, muhtemelen zaviyenin veya medresenin barınma birimlerinden birini teşkil eden söz konusu yapı, külliyenin avlusuna yenilenerek dahil edilmiştir. Bu yapı günümüzde külliyenin meşruta yapılarından birini oluşturmaktadır. Çalışmamız esnasında elde ettiğimiz arşiv belgeleri ve kaynaklarla, Külliyenin bulunduğu yerin tarihi ve mimari özellikleri anlatılmış, Külliye'nin sorunlu olan tarihçesi aydınlatılmaya çalışılmış, Külliye birimleri ile benzerlik gösteren yapıların tespit edilmeye çalışılması ise, Şeyh Ahmet Kuseyri Külliyesi'nin İslam Mimarisi içinde değerlendirilmesini amaçlamıştır.