Türkiye'de büyükşehir statüsünde bazı kentlerde sosyal donatım alanlarının durumu ve planlama ile ilişkileri

Bu tez örnek olarak seçilmiş, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, Kayseri ve Konya büyükşehirlerindeki sosyal donatımlar ve yürürlükteki İmar Planlan arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Araştırma metodu, anket ve gözlem tekniklerine dayanmaktadır. Birinci bölümde tezin konusu, genel olarak tanıtılmıştır. İkinci bölümde Türk İmar Mevzuatına göre, ülkemizdeki şehir planlama sistemi, irdelenmiştir. Türkiye'deki planlama sistemi, ilk etapta, iki sımfa indirgenmiştir. Bunlardan birincisi üst ölçekli planlamadır ki bu planlar; Ülke Kalkınma Planlan ve Bölge Planlanndan oluşmaktadır. Günümüzde Ülke Kalkınma Planlan, her beş yılda bir yapılırken, Bölge Planlan yapılmamaktadır. Bu eksiklik bir yandan, ulusal kaynaklann ve ulusal kalkınma sürecinin rasyonel kullanılamamasma neden olurken, diğer yandan da sosyal donatımlann, başansız mekan organizasyonuna sebep olmaktadır. Planlama sistemindeki diğer sınıf alt ölçekli planlamadır ki bu planlama, farklı ölçekteki fiziki planlan kapsamaktadır. Bu planlar şehirsel yerleşme sistemindeki hiyerarşiyi ve düzenli dağılmış sosyal donatımları sağlamaktadır. Böylece sosyal donatımlar, şehir planlamada, temel ilkeler arasına alınmıştır. Özetle şehir planlama disiplininde donatımlar, her sektörün gelişmesinin ve bölgelere ayırma çalışmasının temelidir. Yine aynı disiplin gereğince sosyal donatımlar, iskan bölgelerine hizmet eden, eğitim, idari, sosyal, kültür, sağlık ve dinlenme-eğlence-spor eylemlerinden oluşan kamu kullanımlarını kapsamaktadır. Sosyal donatım tesisleri, sağlıklı toplumsal gelişme ve sosyo-ekonomik büyümenin sağlanması ilkesine bağlı olarak, optimum nüfus büyüklüğüne göre düzenlenmelidir. Bu tesislerin başansı, sağlıklı şehir planlamasına bağlıdır. Günümüzde sağlıklı şehir planlamasında, pek çok problem yaşanmaktadır. Bu problemler, genel olarak aşağıdaki gibi sınıflandınlabilir: 1. İmar planlannın hazırlanmasıyla ilgili sorunlar, 2. İmar planlannın onayı aşamasındaki sorunlar, 3. İmar planlannın uygulanması aşamasındaki sorunlar. İmar planlanndaki bu problemler, sosyal donatımlann dağılımım etkilemektedir. Bu tezin üçüncü bölümünde bu etkiler, Diyarbakır, Erzurum, Gaziantep, Kayseri ve Konya büyükşehir belediyelerinde incelenilmiştir. xıvİlk önce bu şehirlerin, sosyo-ekonomik özellikleri tanıtılmış ve 1997'deki sosyal donatım tesislerinin 1997 nüfusuna göre, alan ve adetleri dağılım bilgileri verilmiştir. Bu sosyal donatım bilgileri, 3194 İmar Kanununa göre olması gereken optimum büyüklüklerle karşılaştırılmıştır. İkinci aşamada, son plandaki projeksiyon nüfusuna bağlı, donatım tesisi büyüklükleri verilmiştir. Bu bilgiler, plan müelliflerince projeksiyon nüfusuna göre hesaplanmış, optimum sosyal donatım tesisleri büyüklükleri ile, karşılaştırılmıştır. Üçüncü aşamada, İmar Planlarının onama ve uygulama aşamaları, incelenmiştir. Bu incelemeye göre, ilgili belediyeler yürürlükteki imar planlarında pek çok değişiklik yapmıştır. Bu plan değişiklikleri, sosyal donatım tesislerini, oldukça kötü bir şekilde etkilemiştir. Çünkü genellikle değişiklikler, yeşil alan, eğitim, idari, sosyal, kültürel, yönetim ve sağlık tesisleri hakkındadır. Üstelik örneklem alanlarında plan değişikliği yolu ile değiştirilen sosyal donatımlar, çoğunlukla eşdeğer tesis önerileri getirilmeden planlarda tamamen ortadan kaldırılmıştır. Sosyal donatım planlamasını etkileyen diğer bir faktör de, plan değişikliklerini onaylayan meclis üyeleridir. Genellikle meclis üyeleri, ilkokul, ortaokul ve lise mezunudur. Ayrıca şehir plancısı, mimar, mühendis gibi teknik elemanları, ya az sayıda içermektedir ya da yoktur. Bu sebeple, plan onama aşamasında birey yaran ağırlıklı kararlar alınmaktadır. Diyarbakır ve Gaziantep gibi alanlarda, plan değişikliklerini onama konusunda, yalnızca büyükşehir belediye başkanları yetkili kılınmıştır. Fakat bu durum, hem demokratik Türk İdari Düzenine hem de şehir planlama ilkelerine aykırıdır. Sonuç olarak ülkemizdeki sosyal donatım planlaması, pek çok soruna sahiptir. Bu problemler; 1. İmar planlarının düzenlenmesi aşamasındaki sorunlar, 2. İmar planlarının onama aşamasındaki sorunlar, 3. İmar planlarının uygulama aşamasındaki sorunlar, şeklinde sınıflandırılabilir. İlgili sorunlar bu araştırmanın üçüncü ve dördüncü bölümlerinde incelenilmiştir. Araştırma sonucunda varılan genel yargılar ise, kısaca öneriler başlığı altında aşağıda özetlenmiştir. Öneriler Araştırmaya göre büyükşehir belediyelerinde optimum sosyal donatım düzenlemesi ve başarılı planlama çalışmaları için, yapılması gerekenler şunlardır: ? Sosyal donatımların alan standartları, planlama bölgelerinin yerel sosyo-ekonomik, coğrafık, kültürel vb. karakteristiklere göre geliştirilmelidir. İlgili standartlar, yapılan tüm bilimsel araştırmaların sonuçlarını da değerlendirerek, eksikliklerin giderileceği Çerçeve İmar Kanununda yasalaştırılmalıdır. XV? Plan açıklama raporları, planların kolay anlaşılması ve hızlı kontrolünü sağlayacak şekilde hazırlanmalıdır. İlgili raporlar sosyal donatımların tesis olarak, mevcut ve projeksiyon dönemindeki adet ve alan dağılımlarına dair, detaylı bilgileri de içermelidir. ? Sosyal donatımlar planlarda, kamu arazileri üzerinde yapılandırılmaya çalışılmalıdır. ? Büyükşehir belediyelerindeki teknik altyapı uygulamalarında, eşgüdüm sağlayan Altyapı Koordinasyon Merkezlerine, sosyal donatım planlamasından sorumlu kamu iktisadi kuruluşları ile plan yürütücüsü belediyeler arasında, eşgüdümü sağlama görevi de ilave edilerek, ilgili birimler yeterli teknik elemanla donatılmalıdır. ? Plan yapımı ve uygulama aşamasında önemli rolü olan Fen ve İmar İşleri Bölümlerinin, en kısa zamanda yeterli teknik elemanla donatılması zorunludur. ?:? Planların onama aşamasında sorumluluklan olan İmar komisyonu üyeleri, büyükşehir belediyelerindeki daimi teknik personel arasından seçilmelidir. onanmamalıdır. Birey yararına yapılan plan değişiklerini önlemek üzere, plan yapımı, onama ve uygulama safhalarında, kamu katılımı bir an önce sağlanmalıdır. ı