Memluk halılarında Türk kültürünün izleri

Bugüne kadar Memluk halıları üzerine birçok araştırma yapılmıştır. Fakat Memluk halılarının nerede ve ne zaman dokunduğu konusu hala tartışılmaktadır. Genelde Memluk halılarının Kahire'deki atölyelerde 1450 - 1550 arasında dokunmuş olduğu düşünülür. İklim koşulları yüzünden halı dokuma geleneği olmayan Mısır'da, birden Memluk halı grubunun ortaya çıkmasının sebebi, tarihsel açıdan bakıldığında Türk kültürünün etkisi olduğunu düşündürmektedir. Mısır'da Memluk Devleti kuran Kıpçaklar, kendileriyle birlikte halis Kıpçak Türkçesi ile kendi örf ve adetlerini de getirmiş ve orada yaşatmışlardı. Diğer tarafından İlhanlılar'ın çöküşüyle birlikte, Bazı Orta Asyalı müslüman sanatkarlar, Mısır'a kaçmış ve orada yerleşmişlerdi. Bu sanatkarlar, eskiden beri kullandıkları ve düşüncelerinde iz bırakmış olan motif ve renkleri unutmayıp, bir eski gelenek olarak bunları kullanmaya devam etmişler. Moğollar ve Orta Asyalı sanatkarların getirmiş olduğu kültürler, Kıpçak kökenli Memluklar için yabancı gelmemiş, kendi kültürleri ile yakın olan bu kültürü kolayca kabul ettikleri düşünülmektedir. Bunun halılara nasıl yansıdığını göstermek üzere, katalogda yer alan 77 Memluk halısı üzerinde tek tek inceleme yapıldı. Memluk halılarında kullanılan çözgü, atkı ve düğüm, genelde yün olup, bazen keçi yünü ya da ipek olmaktadır. Dokumasında kullanılan düğümler, S bükümlü ve sola açık Sine düğümlüdür. Çözgünün sarı renkli olması başka halı gruplarından ayrılmaktadır. Renkler, genelde koyu vişne kırmızısı, açık mavi ve fıstık yeşilidir. Katalogda görüldüğü üzere, 77 Memluk halısı merkezi madalyonların tiplerine göre dört gruba ayrılmıştır. Bordürler, genelde kartuşlu ve araları rozetlidir. Halıları, ana zemini bakımından üç ana gruba ayırmak mümkündür. Memluk halılarında geometik desenler hakim olup, şemsiye biçimli yaprak deseni ve uzun sivri yaprak motifleri ağırlıklıdır. 1974'de Charles Grant Ellis, Memluk halılarındaki merkezi sekizgen madalyon ve kompozisyonun Budizm'deki Mandalayla çok benzediğini ilk kez ortaya atmıştır. Bazı Çin ve Tibet Mandalalarına baktığımızda, Memluk halılarındaki sekizgen madalyon ile gerçekten yakınlık gösterdiği, ayrıca aynı kırmızı, mavi ve yeşil rengin hakim olduğu da görülmektedir. Türk ve Moğollar'ın inandığı Esoterik Budizmi'nde kullanılan 'Mandala', evrenin tümünü sembolize etmektedir. Aynı zamanda Mandala, Buda'nın oturduğu kutsal alanı ifade eder. Bu sekizgenin, Budizm'deki anlamını tamamen yitirdiği ve sadece evreni ifade eden bir simge olarak Memluk halılarında ve diğer sanatlarında, Türklerin arma kullanma geleneği gibi varlığını sürdürmeye devam ettiği düşünülür. Ayrıca Memluk dokumacıların bu motiflerle yerli Mısır desenlerini karşıtırarak, özel Memluk dokuma sanatını yarattıkları dikkati çekmektedir. IV Memluk halılarındaki çözgülerin sarı ya da yeşil-mavi renge boyanmasının sebebi olarak, Doğu'dan etkilenen, altın telle dokunmuş değerli kumaşlardan esinlerenek, malzemeyi daha değerli göstermek olduğu düşündürür. Buna açıklık getirmek için, sarı boyanın hangi maddelerden elde edildiğini incelemek üzere, analiz yapıldı. Analiz sonuçlarından, Memluk halıları çözgüsündeki sarı boya maddesinde, Fisetin boya maddesi ile Quercetin Isorhamnetin Kempferol boyarmaddesinin karışık kullanıldığı anlaşılmıştır. Quercetin Isorhamnetin Kempferol boya maddesini çıkaran Iran Larkuspur bitkisi, Mısır'da yetişmediğinden, boyarmaddesinin özel olarak Mısır'a ithal edildiği düşünülmektedir. Bundan dolayı, Memluk halılarındaki sarı çözgü renginin böcekten korumak amacıyla uygulanmadığını, altın telle dokunmuş değerli kumaşlardan esinlenerek malzemeyi daha değerli göstermek üzere yapıldığını düşünülebilir. Sonuç olarak, XIII. yüzyılda Mısır'da devlet kuran Kıpçak Türkleri ve bir şekilde Mısır'a yerleşen Türkmen ve Moğollar'ın, bir gelenek olarak halıları kullanmaya devam ettikleri anlaşılmaktadır. Memluk halılarında görülen sekizgen madalyonun, İslam'ı kabul etmelerine rağmen, Türk ve Moğollar'ın eskiden beri kullandıkları ve düşüncelerinde iz bırakmış olan bir motif olduğu düşünülür. Ayrıca Türkmen dokumacıların, anlamını kaybeden bu motiflerle yerli Mısır desenlerini karşıtırarak, özel bir Memluk dokuma sanatı yarattığı söz konusudur. XV. yüzyıldan sonra bütün Akdeniz ülkelerinde yaygın olan sekizgen madalyonun, Anadolu'daki dokumacılar tarafından kendilerine uygun şekilde yorumlandığını ve Anadolu'daki kültürel etkileri de katarak, 'Holbein halısı' olarak bilinen 'Anadolu halısı' kimliğini kazandıkları ve tüm Türkmen yerleşim bölgelerinde dokunmuş oldukları anlaşılmaktadır.