Çevre sorumluluk hukukunda hukuka aykırılık olgusu

Çevre Hukuku hem kamu hem de özel hukuka ait nitelikleri bünyesinde barındırdığından kirletenin sorumluluğu hem hukuki hem de cezai açıdan söz konusudur. Çalışmamızda çevreyi kirletenin hukuki açıdan sorumluluğu incelenmiştir. Çevre Hukuku hem ceza hukuku hem medeni hukuk hem de idare hukuku ile ilişkilidir. 2872 sayılı Çevre Kanununun kabulünden önce çevreyi kirletenin hukuki sorumluluğu açısından Medeni Kanun'umuzun komşuluk hukukuna ilişkin hükümleri uygulama alanı buluyordu. Çevre Kanununun kabul edilmesiyle birlikte özel kanun niteliğinde bulunan 2872 sayılı Çevre Kanunu uygulama alanı bulmuştur. Ancak, Ç. K m.28/II hükmüyle genel hükümlerin de uygulama alanı bulabileceği belirtilmiştir. Çevreyi kirletenin hukuki sorumluluğuna ilişkin olarak incelenmesi gereken ilk husus, Çevre Hukukuna ilişkin kirleten öder, ihtiyat, önleme, çevrenin korunmasında kalkınma ile dengeli olma, kusursuz sorumluluk ilkeleridir. Bu ilkelerden ihtiyat ve önleme ilkeleri, çevre kirliliğinin meydana gelmesini önlemeye yönelik olan ilkelerdir. Kusursuz sorumluluk ilkesi ve kirleten öder ilkesi çevre kirliliğinin meydana gelmesinden sonra sorumluluğun kurulmasına yönelik ilkelerdir. Çalışma konumuz açısından önem arz eden çevrenin kirlenmesinden sonraki aşama olduğundan kusursuz sorumluluk ve kirleten öder ilkesinin dikkatle incelenmesi gerekmektedir. Bu kapsamda öncelikle çevreyi kirletenin sorumluluğunun hukuki niteliğinin belirlenmesi gerekir. Sorumluluğun bir kusursuz sorumluluk olduğu zaten kanunda da ifade edilmiştir. Ancak kusursuz sorumluluk türleri içinde ağırlaştırılmış sebep sorumluluğu mu olduğu tehlike sorumluluğu mu olduğu hususu doktrinde tartışmalıdır. Bu konuda doktrinde ağırlıklı görüş, sorumluluğun hukuki niteliğinin ağırlaştırılmış sebep sorumluluğu olduğu yönündedir. Tehlike sorumluluğu, ağırlaştırılmış sebep sorumluluğundan daha ağır nitelikte bir sorumluluk türü olduğundan bu hususta kanuni bir düzenlemenin bulunması gerekir. Nitekim Amerikan hukukunda çevreyi kirletenin hukuki sorumluluğu açıkça tehlike sorumluluğu olarak düzenlenmiştir. Hukukumuzda çevreyi kirletenin sorumluluğu açısından öngörülmüş tehlike sorumluluğu bulunmamakla birlikte 6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 71. maddesinde genel tehlike sorumluluğu düzenlendiğinden bu kapsamda sorumluluğun doğumu için gerçekleşmesi gereken şartların bulunması halinde sorumluluğun hukuki niteliği tehlike sorumluluğu olabilecektir. Ancak, her çevre kirliliği tehlike sorumluluğu kapsamında olmayacaktır. Zira 2872 sayılı Çevre Kanunumuzun 28. maddesinin 2. fıkrasındaki genel hükümlere başvurulabileceğine yönelik düzenleme de bunu göstermektedir. Doktrinde sorumluluğun hukuki niteliği açısından ileri sürülen ağırlıklı görüş olan ağırlaştırılmış sebep sorumluluğu görüşü ve kanımızca bu sorumluluğun tehlike sorumluluğu olduğu yönündeki görüş ÇK m. 28/I açısındandır. TBK m. 71'de düzenlenen genel tehlike sorumluluğun doğması için meydana gelen zararın sıkça gerçekleşmesi ya da nitelik olarak ağır sonuçlar doğurması gerekir. Çevre kirliliği de genellikle nitelik olarak ağır zararlar meydana getirdiğinden Çevre Kanununun 28. maddesinin 1. fıkrasındaki sorumluluğun hukuki niteliğini tehlike sorumluluğu olarak değerlendirmek kanımızca yerinde olacaktır. Hem tehlike sorumluluğu hem de ağırlaştırmış sebep sorumluluğu kusura dayanmadığı için haksız fiilin unsurlarından olan hukuka aykırılık, zarar ve illiyet bağı unsurları çevreyi kirletenin hukuki sorumluluğu açısından da aranacak unsurlardır. Amerikan hukukunda haksız fiiller ihmale dayanan ve kasda dayananlar olmak üzere iki kategoride incelenmekte olup hukukumuzdaki gibi haksız fiillerin doğumu için aranan unsurlar benzer şekilde ihmale dayanan haksız fiiller açısından aranmakla birlikle hukuka aykırılık unsuru bu unsurlar arasında bulunmamaktadır. Hukukumuzda hukuka aykırılık unsurunun mevcut olması için söz konusu fiilin hukuk normlarınca yasaklanmış olması ve somut olayda hukuka uygunluk sebeplerinden birinin bulunmaması gerekir. Amerikan hukukunda haksız fiillerin doğumu açısından hukuka aykırılık unsurunun mevcudiyeti aranmadığından hukuka uygunluk nedenleri de bulunmamaktadır. Hukuka aykırılık unsurunu çevreyi kirletenin hukuksal sorumluluğu açısından değerlendirdiğimizde Çevre Kanunumuzun 8., 13. ve 14. maddedeki düzenlemelerle birlikte Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, Tehlikeli Atıkların Kontrolü, Hava Kalitesini Kontrol Yönetmeliği ve Toprak Kirliliği Kontrol Yönetmeliğinde getirilen standartların aşılması hukuka aykırılığı oluşturacak olup somut olayda hukuka uygunluk nedenlerinin bulunmaması gerekir. Hukukumuzda çevreyi kirletene yönelik olarak getirilmiş özel hukuka uygunluk nedenleri bulunmamakla birlikte Türk Borçlar Kanunu ve Medeni Kanunumuzda genel olarak düzenlenen hukuka uygunluk halleri niteliğine uygun düştükçe burada da uygulanacaktır. Bu düzenlemeler kapsamında sadece zarar görenin rızasının hukuka uygunluk sebebi sayılarak zarar verenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaması gerekir. Rızanın hukuka uygunluk sebebi sayılabilmesi için zarar görenin hukuken serbestçe tasarrufta bulunabileceği bir alana ilişkin olması gerekir. Çevre kirliliğinde meydana gelen zarar sadece bir kişiye yönelik olmadığı gibi bu alan bir kişinin üzerinde serbestçe tasarrufta bulunabileceği bir alan olmayıp kamu düzenine ilişkindir. Bu nedenle rıza, çevreyi kirletenin hukuki sorumluluğunu ortadan kaldıran bir hukuka uygunluk hali olarak değerlendirilemeyecektir. Çevreyi kirletenin hukuksal sorumluluğunda, baz istasyonlarının kişi sağlığına yönelik verdiği ağır zararlar gibi istisnai hallerde kanun ve yönetmeliklerde belirlenen standart değerler aşılmasa da normun koruma amacı teorisi işletilerek kanun ve yönetmeliklerin korumayı amaçladığı hukuki değer ve kişi çevresi dikkate alınarak sorumluluğun kurulması yoluna gidilebilecektir.