Türkiye'de üst düzey planlama sistemi ve yönetimine afet yönetimi kapsamında bakış

Tarihin en eski çağlarından günümüze kadar ülkemizde pek çok büyük depremin meydana geldiği ve bu depremler nedeniyle de ülkemiz üzerinde yaşayan uygarlıkların izinin yok olduğu bilinen bir olgudur. Özellikle son yıllarda ülkemizde yaşadığımız depremler ve yıkıcı etkileri düşünüldüğünde bu tür afetlerin insanlar üzerinde bıraktığı etkilerle makro ve mikro ekonomilere yaptığı olumsuz etkiler yadsınamaz boyuttadır. Afetler, insanoğlu var olduğu sürece olmuş ve olmaya da devam edecektir. Burada önemli olan afetlerin yıkıcı etkilerinin azaltılmasını sağlayacak mekanizmaların oluşturulmasıdır. Bu mekanizmaların ülkemizde kurulamamış ve işletilememiş olmasından dolayı 1999 yılının ikinci yansından sonra art arda yaşadığımız depremlerin yıkıcı etkileri büyük olmuştur. Gelişmiş ülkelerde benzer büyüklüklerde yaşanan depremlerin etkilerine bakıldığında, bu ülkelerdeki kayıpların bize oranla son derece düşük olduğu görülür. Afetler sadece can kayıplarına değil, ekonomik kayıplara da neden olmaktadır. Ülkemiz gibi ekonomisi darboğazda olan ülkeler bu tür afetlerden ekonomik anlamda da önemli ölçüde etkilenmektedirler. Marmara Depremi'nin neden olduğu ekonomik kayıpların, işgücü kayıplanyla birlikte yaklaşık 20 milyar ABD Dolan olduğu tahmin edilmektedir. Genel bir yaklaşımla; afet öncesi, anı ve sonrasında yapılması gereken çalışmalan kapsayan bir süreç olarak tanımlanan afet yönetiminin en uzun ve etkinlik kapsamında en stratejik kısmı, afet öncesi çalışmalardır ki bu çalışmalann ana kaynağı, üst düzey planlar ile başlayan ve yerel ölçekteki planlarla uygulama bulan 'Planlama Sistemi'nin doğru çalıştınlmasıyla ve yerleşmeler için yer seçiminin sağlıklı bir biçimde yapılmasıyla afetin olumsuz etkilerinin kaynakta önlenmesidir. Bu nedenle, mevcut durumun 'Üst Düzey Planlar ve Yerel Planlar' açısından irdelenmesi ve makro planlarla uyumlu, ileriye yönelik bir bölge gelişme stratejisinin oluşturulması gerekmektedir. Bu strateji, özellikle gelişme potansiyeli yüksek olan kentsel alanlarda, bölgesel planlama ve metropoliten ölçeği kapsayan hiyerarşik bir sistem içinde ele alınmalıdır. Üst düzey planlarda, afet yönetiminin dikkate alındığı ve buna uygun kararlarla gelişen bir bölgenin afetten etkilenişi ile, planlar hiyerarşisinde bu ilişkinin göz ardı edildiği, üzerinde durulmadığı veya uygulayıcılann ve karar vericilerin önemsemediği, göz ardı ettiği bir yaklaşımla gelişen bölgelerin dolayısıyla da kentlerin afetten etkilenişi aynı olmayacaktır. Afet etkilerine duyarlı olarak hazırlanmış planlar, başka bir ifade ile; 'Planlama Sistemi' ve onun tamamlayıcısı olan 'Yönetsel Sistem' ilişldlerinin, 'Afet Yönetimi' ile ilişkilendirildiği ve bu üçlü yapının sisteme dönüştürüldüğü durumda, işte o zaman, 'Afet Yönetimf'nin etkin başarısından söz etmek mümkün olacaktır. Uluslararası düzeyde taşıdığı; tarihi, kültürel ve doğal değerleri ile geçmişşte olduğu gibi bugün ve gelecekte de -insanoğlu var olduğu sürece- stratejik öneme sahip olacak ülkemizde; 'Üst Düzey Planlama Sistemi' ve 'Yönetsel Sistem' ilişkilerinin 'Afet Yönetimi'ne duyarlı bir 'Sistem Bütünü'ne dönüştürülmesi ile 'Afet Yönetimi'nde etkinlik ve verimliliğin en çoğa çıkartılmasını sağlayacak bir 'Model önerisi'nin getirilmesi bu tezin amacını oluşturmaktadır. Bu tez kapsamında incelenen konu; sistemci bir yaklaşımla ele alınmakta, yaşanan sorunlar veya tıkanıklıklar sistem olarak, yani bir bütün oluşturacak biçimde birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkili veya bağıntılı unsurlar dizisi ve bunların kendileri ve nitelikleri arasındaki ilişkiler topluluğu olarak algılanıp açıklanmaktadır. Sistem yaklaşımından hareketle, tez kapsamında karşılaşılan sorunların, darboğazların belirlenmesi ve çözümünde ise 'Sistem Analizi Yöntemi' uygulanmıştır. Bu analizde; 'Planlama ve Yönetim Sistemleri'ni meydana getiren bileşenler bir araya getirilmiş, aralarındaki ilişkiler belirlenmiş ve tanımlanmış, bunların belirgin işlevlere bağlı olarak irdelenmesi yapılmış ve 'Afet Yönetimi' faktörünün bu sistemlerle olan bağlantısı ve etkileşimi üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda, üç sistemin kendi aralarındaki ve çevrelerindeki sistemlerle mevcut ilişkileri ve işleyişi tanımlanmış, sistemin sağlıklı çalışmadığı noktalar ve nedenleri belirlenmiş ve tezimizin konusunu oluşturan bu üç sistemin sağlıklı bir şekilde çalışabilmesi için gerekli mekanizmalar oluşturulmuştur. Mevcut sistemlerde yaşanan sorunlar, tezin konusu kapsamında üç ana sisteme bağlı olarak sunulmaya çalışılmıştır. Ancak bilinmelidir ki sistemci bir yaklaşımda mevcut sistemlerde yaşanan sorunları salt bu üç sistemle sınırlandırmak mümkün değildir. Çünkü sistemler arası ilişkiler hiçbir zaman iki boyutlu olmayıp çok boyutlu bir yapı gösterirler. Bu anlamda problemlerin tanımlanması, sınıflandırılması ve çözüm önerilerinin sistematik olarak daha anlaşılabilir olabilmesi ve sistemler arası ilişkilerin bu tez kapsamında daha net gösterilebilmesi için sorunlar üç ana sisteme bağlı olarak dört grupta toplanmıştır. Bunlar;. Planlama sisteminde yaşanan sorunlar,. Yönetim sisteminde yaşanan sorunlar,. Afet yönetim sisteminde yaşanan sorunlar,. Sistemler arası işleyişte yaşanan sorunlardır. Sorunların çözümüne yönelik olarak, elde edilen bulgular dahilinde model önerisi getirilmiştir. Önerilen modelde; afet yönetiminin afet öncesi çalışmaları kapsamında ana kaynağı olan planlama sisteminin kademeli yapısının sağlıklı çalışmasını sağlayacak, bölge planlamasını, çok daha etkin ve verimli bir misyona taşıyarak, bölgesel kalkınmayı sağlayacak bir araç olarak kullanacak, bu anlamda ülke kalkınma planlarında alınan, gerek gelişme gerekse afet etkilerinin azaltılmasına yönelik kararların fiziki mekana yansıtılmasını ve kontrol mekanizmaları ile uygulama araçlarını sağlayacak bir bölgesel ölçekte yönetim biriminin kurulması ile sistemin doğru ve sağlıklı çalışmasının sağlanması amaçlanmaktadır. Modelin dayandığı temel ilkeler şunlardır: İlkel: Ülke ve yerel düzeyler arası geçişi kolaylaştıracak, bu iki düzey arasındaki ilişkileri düzenleyerek eşgüdümü ve düzeyler arası yakınlaşmayı sağlayacak bir ara kademe oluşturulmalıdır. İlke 2: Planlama, yönetim ve afet yönetim sistemlerinin etkin ve verimli çalışabilmesi için, üçlü sistemin alt sistemleri kademelerime esasına göre oluşturulmalıdır. İlke 3: Üçlü sistemin düzeyler içinde kalan alt sistemleri arasında, yatay ilişkiler kurulmalıdır. İlke 4: Düzeyler içinde kalan alt sistemler arası kontrol ve eşgüdümü sağlayacak mekanizmalar oluşturulmalıdır. İlke 5: Afet yönetim alt sistemlerinin kendi içinde ve diğer sistemlerle olan ilişkilerinde kontrol ve eşgüdüm mekanizmalarını sağlayacak alt sistemler oluşturulmalıdır. İlke 6: Etkin ve verimli bir afet yönetimi için bölgesel yaklaşımlar gerekir. Üç sistemin ayrı ayrı, sistem bütünü içindeki yerleri ve işleyişleri değerlendirildikten sonra önerilen model doğrultusunda yeniden fonksiyonel düzenlemelere gidilmiştir. Bu kapsamda; planlama sisteminin yeniden yapılandırılma sürecinde yükleneceği afet yönetimine ilişkin fonksiyonlar; kalkınma planlan, bölge planlan, çevre düzeni planlan ve yerel planlar olmak üzere kademelendirilmiş, alt sistemlerin kendi içinde ve sistem bütünündeki ilişkileri kurulmuştur. Planlama sisteminin yönetim sistemi ile etkileşiminde kademelenme ilkesi doğrultusunda, merkezi yönetimlerle yerel yönetimlerin arakesiti olacak ve bölgesel ölçekli planlama çalışmalannı etkin ve verimli bir şekilde yürütecek bir yönetim birimi olarak bölge yönetimleri sistemdeki yerini almıştır. Yönetim sisteminin, yeniden yapılandınlma sürecinde yükleneceği afet yönetimine ilişkin en önemli fonksiyonun kademelenme ilkesi kapsamında bölgesel yönetimler olacağı görülmüştür. Bu kapsamda önerilen bölge yönetimlerine iki ana görev yüklenmiştir. Bunlar:. Planlama ve. Bölgesel Düzeyde Afet Yönetimidir. Bu kapsamda, temel fonksiyonlanna bağlı olarak bölge yönetimlerinin görevleri şunlar olacaktır:. Ülke düzeyinde alınan kararlann, siyasal tercihlerin ve kalkınma planlannın, bölgelerde fiziki gerçeklik kazanmasını, verimli, etkin ve hızlı sonuçlar alınmasını sağlamak için; kalkınma planlarıyla uyumlu ve yerel planlama sistemine de veri oluşturacak bölge ve çevre düzeni planlarının, afete karşı duyarlı parametrelerle hazırlanmasını sağlamak ve onamak. Yerel ölçekli planların; kalkınma planlan ile bölge ve çevre düzeni planlarıyla olan uyumunu koordine ve kontrol etmek.. Ülkesel afet yönetim sistemi ile yerel afet yönetim sistemi arasındaki koordinasyonu sağlayarak, muhtemel afet tehlikesi bulunan bölgeler için afet senaryoları oluşturmak ve bu senaryolara cevap verecek bir afet planı hazırlamak ve uygulamak. Afet yönetim sisteminin yeniden yapılandırılma sürecinde yükleneceği fonksiyon, önerilen modelde, bugün henüz hala oluşturulamamış kademeli yapıya dayalı bir yönetim sistemidir. Yurtdışı Örneklerinde de görüldüğü üzere kademeli bir yapı afet etkilerinin azaltılması ve gerekli müdahalelerin yapılmasında son derece önemli rol oynamaktadır. Önerilen modelde sistemler, temel olarak üç düzeye oturtulmuştur. Bunlar;. Ülke Düzeyi,. Bölge Düzeyi,. Yerel Düzeydir. Son olarak; planlama, yönetim ve afet yönetimi ilişkileri birbirlerinden ayrılamaz bütünlerdir. Bu bütünün sistem anlayışı içinde sağlıklı çalışması birçok başka alandaki başarılan da beraberinde getirecektir. Böylelikle, afet yönetimi, yerleşmelerimize kadar yansıyacak bir yapıya kavuşturulabilecektir. Bu anlamda salt planlama-yönetim ve afet yönetimi sistemlerinde değil, ülkemizin yaşadığı her alandaki sorunların çözümünde izlenecek yolda, sistemci bir yaklaşımla, sistemin amaç ve hedeflerinde sağlanacak fikir birliği ile gidilmesinin son derece önemli olacağı da açıktır.