Sürdürülebilir bölgesel kalkınma: Marmara havzası için bir yöntem denemesi

'Sürdürülebilir Kalkınma' kavramı, çevreyi kalkınmanın içine alma çabalarının sonucu olarak, ekonomik büyüme ile çevresel korumanın birbirleriyle uyumlu olabileceğini göstermek üzere geliştirilmiş, 1992'de Rio de Janeiro'da düzenlenen 'Yeryüzü ZirvesP'nden bu yana da 20. yüzyılın sonlan için en önemli gelişme paradigmalarından biri olarak görülmeye başlanmıştır. Sürdürülebilir kalkınma kapsamındaki tartışmaların ağırlığı son yıllarda 'sürdürülebilirliğin ölçülmesi' konusuna yönelmiş, sürdürülebilirlik için stratejiler, ölçütler ve göstergelerin neler olabileceği, hangi seçilmiş göstergelerle bütünleşik bir yaklaşım sağlanabileceği ve hangi analiz teknikleri ve modellerin değerlendirme ve karar verme süreçlerinde daha uygun olabileceği, üzerinde en çok tartışılan konuları oluşturmuştur. Bu tartışmalar, planlama alanına da yansımış, yeni yaklaşımlar, yeni yöntemler ve uygulanabilir modellerin neler olabileceği güncel planlama tartışmalarının ön sıralarına yerleşmiştir. Sürdürülebilir kalkınma, planlama alanına eşikler, kapasiteler, sınırlar ve ekosistem yaklaşımı gibi yeni kavramları getirmiş, bir yanda, bu yeni kavramlar çerçevesinde havza planlaması ve yönetimi konulan önem kazanmış, öte yanda ise, sürdürülebilirliğin kentsel ve bölgesel boyutuna dikkatleri çekmiş ve yeni bir planlama paradigmasının geliştirilmesinin koşullarını hazırlamıştır. Sürdürülebilir kalkınma tartışmalannın bugün geldiği noktada ortaya çıkan ve yukarıda belirtilen iki önemli sonucu; sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve göstergeler ile havza planlaması ve yönetimi konulan, bu çalışmanın da çıkış noktasını oluşturmaktadır. Bu kapsamda çalışmanın amacı, güncel planlama tartışmaları içinde önemli bir yer tutan sürdürülebilir bölgesel kalkınma konusunda, planlama bakış açısı ile olanaklar ve kısıtları tanımlamak, çalışma alanı olarak seçilen Marmara Havzası'nda yeni bir planlama yaklaşımının çerçevesini çizmek üzere bir yöntem denemesi yapmak, bu denemeyi yaparken eşikler, kapasiteler ve sınırlar kapsamında uluslararası ölçütlerden de yararlanarak havza ölçeğinde sürdürülebilirliğin ölçülmesine uygun bir ölçütler ve göstergeler seti belirlemek, belirlenen göstergeler seti çerçevesinde ilerde farklı analizler ve modeller kapsamında kullanılabilecek bir havza veri tabanı oluşturmak ve çalışma sürecinde elde edilecek deneyimlerden hareketle planlama yöntemi üzerine öneriler geliştirmektir. Çalışmada, veri derleme ve derlenen verileri havza alanına uyarlama güçlükleri yanında, ekosistem yaklaşımına olanak vermesi bakımından en uygun ölçeği sunması nedeniyle havza ölçeği benimsenmiş, sürdürülebilir bölgesel kalkınma olanakları ve kısıtlarının değerlendirilebilmesi için; alansal büyüklük ve faktör çeşitliliği, kaynaklar ve çevresel öğeler, üst ve alt ölçeklerle ilişki kurulabilmesi ve havza yönetimi ile stratejiler ve politikalar geliştirilebilmesine olanak vermesi nedeniyle de Marmara Havzası seçilmiştir. Çalışma ile Marmara Havzası'nda sürdürülebilir kalkınma için koşulların tanımlanması, havzanın fıziksel-çevresel, sosyal ve ekonomik koşullarının, sorunlannın ve sorunlara neden olan faktörlerin, havzanın gelişme xueğilimlerinin ve bu eğilimlerin olası etkilerinin değerlendirilmesi ve havza için sürdürülebilir bölgesel kalkınma stratejileri ve politikalarının geliştirilmesi hedeflenmiştir. Çalışmanın 1. Bölüm'ünde, amacı, kapsamı ve çalışma yöntemi özetlenmektedir. 2. Bölüm'de kalkınma ve çevre konusunda 1970'lerden bugüne kadar olan süreçteki gelişmeler aktarılmakta, çevre konusuna temel yaklaşımlar ve bu yaklaşımların planlama alanına yansımaları değerlendirilmektedir. 3. Bölüm'de 'sürdürülebilir kalkınma' kavramı, kapsamı ve boyutları tanımlanmakta, çeşitli disiplinlerin sürdürülebilir kalkınma konusuna yaklaşımları, sürdürülebilir kalkınmanın kentsel ve bölgesel sistemler açısından önemi ve kavramın planlama alanına getirdiği yenilikler tartışılmaktadır. Sürdürülebilir kalkınmanın ölçülmesi konusundaki tartışmalara bağlı olarak son yıllarda geliştirilen ve sürdürülebilirliğin işlevsel hale getirilmesi ve uygulamaya konulması yönünde değerlendirilmek üzere önerilen 'sürdürülebilir kalkınma göstergeleri' de, bölüm kapsamında değerlendirilmekte ve ölçüm konusundaki sorunlara yer verilmektedir. 4. Bölüm'de, sürdürülebilir kalkınma konusunda üzerinde en çok tartışılan konulardan biri olan gelişmekte olan ülkeler, sorunları ve bu ülkeler için sürdürülebilir kalkınma koşulları değerlendirilmekte, gelişmekte olan bir ülke olarak Türkiye'nin kalkınma ve çevre sorunları, Türkiye'de çevre sorunlarına yaklaşımlar ve yasal çerçeve ile ülke için sürdürülebilir kalkınma koşullan, planlama ve uygulama sorunları tartışılmaktadır. Çalışmanın 5. Bölüm'ünde ise, sürdürülebilir kalkınma tartışmalarının ürünü olarak ortaya çıkan ve önemi her geçen gün artan, havza planlaması ve yönetimi yaklaşımı ile sürdürülebilir kalkınma göstergeleri kapsamında, Marmara Havzası'nın sürdürülebilir kalkınma koşulları değerlendirilmeye çalışılmaktadır. Bu bölümde, havza için belirlenen sürdürülebilir kalkınma göstergeleri, faktör analizi, kümeleme analizi ve regresyon gibi istatistiksel analiz yöntemleri çerçevesinde değerlendirilerek, havza ilçeleri kapsamında bir 'sürdürülebilirlik endeksi' hesaplanmakta, sürdürülebilirlik endeksi değerlerine göre havzadaki mekansal farklılaşma ya da farklı bir deyişle havzanın sürdürülebilir gelişmişlik düzeyinin mekansal dağılımı belirlenmeye çalışılmakta ve sürdürülebilirlik endeksi üzerinde etkili olan faktörler saptanmaya çalışılmaktadır. Son bölümde ise, tüm çalışmanın genel sonuçlarına ve önerilere yer verilmektedir. HU