Kıyılarda yer alan eski endüstri alanlarının değerlendirilmesi: Paşabahçe cam fabrikası için yeniden kullanım önerisi

Endüstri Devrimi ile birlikte kentlerde ve üretim yapılarında birçok değişim meydana gelmiştir. Üretim tarzındaki başat etmenin insan yerine makine olması sonucu başta İngiltere olmak üzere birçok gelişmiş ülkede kırsal alandan kentlere doğru göç hareketleri yaşanmıştır. Endüstri tesisleri de bu dönemde yerleşim yeri olarak kent merkezlerini ve kıyı alanlarını tercih etmiştir. 20. yüzyılın ortalarına gelindiğinde ise hizmet esaslı ekonomi gözlemlenmiş, eğitim, kültür ve bilgi temelli gelişmeler yaşanmaya başlamıştır. Bu dönemde kent merkezlerinde ve kıyı alanlarında yer alan endüstri tesisleri üretimin boyut değiştirmesi ve ucuz işgücü varlığının etkisiyle farklı alanlara taşınmışlardır. Bu doğrultuda kent merkezlerinde ve kıyılarda konumlanan endüstri alanları işlevsiz kalmış, bu alanların yeniden kullanılması olgusu gelişmeye başlamıştır.1970'lerden sonra ise hızlı gelişen tekniklere uyum sağlayamayan endüstri alanlarının bir kısmı üretilen ürün grubunu değiştirerek ayakta tutunmaya çalışmıştır. Diğer endüstri tesislerinin bir bölümü üretim faaliyetleri şehrin banliyölerine ya da ucuz iç gücünün olduğu bölgelere desantralize edilmiş, bir bölümü ise kapatılarak terk edilmiştir. Kent merkezlerinde ve kıyı alanlarında yer alan endüstri yapılarının yıkılarak yeni kent düzenlemelerinde kullanılması toplumun tepkisini çekmiş, 1970'li yıllardan itibaren endüstriyel miras ve endüstri arkeolojisi gibi kavramların doğmasına sebep olmuştur. Günümüzde endüstri yapıları ve bu yapıların tüm üretim sürecine ait bileşenler, TICCIH ve DOCOMOMO gibi uluslararası örgütlerin çalışmalarına konu olmaktadır. Özellikle sanayi gelişimlerini tamamlamış İngiltere, Almanya ve Amerika gibi ülkelerde alan ve yapı ölçeğinde endüstri alanlarının korunması ve yeniden değerlendirilmesine yönelik çalışmalar uzun bir dönemden beri yapılmaktadır. Ülkemizde tarihsel süreçte endüstri tesislerinin çoğu sahip olduğu potansiyellerden ötürü kuruluş yeri olarak İstanbul'u tercih etmiştir. İstanbul'da yer alan endüstri tesislerinin büyük bir kısmı ise kıyı alanlarında konumlanmıştır. Kıyı alanlarında konumlanan bu endüstri tesisleri, bilgi toplumu ve hizmet esaslı ekonominin etkisi ile işlevlerini yitirmişlerdir. 1990'lı yıllarda ülkemizde gündeme gelen endüstriyel miras ve endüstri arkeolojisi kavramlarının etkisiyle bu tesislerin bir kısmı korunma ve yeniden değerlendirme sürecine girmiştir. Başta Haliç kıyıları olmak üzere İstanbul'un kıyılarında yer alan birçok eski endüstri alanı günümüzde rehabilite edilerek yeniden kullanılmaktadır. Son dönemlerde görülen bu olumlu tabloya karşın bazı endüstri tesisleri de üretim faaliyetlerine son verildikten sonra terk edilerek atıl bir halde bırakılmıştır. Çalışma kapsamında ele alınan Paşabahçe Cam Fabrikası da üretim faaliyetleri son verildikten sonra atıl halde bırakılan endüstri tesisleri arasında yer almaktadır. Cumhuriyet döneminde devlet eliyle kurulan ilk endüstri tesisleri arasında yer alan fabrika, 1980'li yıllara kadar üretim faaliyetlerini arttırmış, bu tarihten sonra üretim faaliyetlerini farklı bölgelere kaydırarak kapanma sürecine girmiştir. 2002 yılında üretim faaliyetlerini tamamen sonlandıran fabrika ve bulunduğu alan o tarihten günümüze kadar atıl bir halde bırakılmıştır. Günümüzde sadece depo olarak kullanılan fabrikada yer alan yapılarda fiziksel anlamda problemler görülmektedir. Fabrikada görülen fiziksel problemlerin yanı sıra fabrika kapandıktan sonra bölgede yaşayan insanlar açısından sosyal sorunlar da meydana gelmiştir. Boğaziçi'nde konumlanan ve kıyıda denize paralel uzanan önemli bir alanı bulunan fabrika ve bulunduğu alan için bütüncül bir koruma yaklaşımı gerekmektedir. Cumhuriyet döneminin önemli endüstri tesisleri arasında yer alan ve ülkemizde cam sektöründe önemli bir yeri olan Paşabahçe Cam Fabrikası'nın değerlerini belgelemeyi ve alan için yeniden kullanım önerisi getirmeyi amaçlayan bu çalışma dört bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemi anlatılmaktadır. Bu bölümü takiben Avrupa'da ve Türkiye'de yaşanan endüstrileşme süreçleri irdelenmekte, kıyılarda yer alan endüstri alanlarının dönüşüm süreçleri ele alınmaktadır. Endüstri alanlarının dönüşümü irdelenirken kıyı alanlarının önemi, kıyı alanlarının endüstri amaçlı kullanılmaları ve kıyı alanlarının terk edilme süreçlerine yer verilmektedir. Ardından kıyı alanlarında yer alan endüstri tesislerinin yeniden değerlendirilmeleri incelenmekte, endüstriyel miras ve endüstri arkeolojisi gibi kavramlar tanımlanmasının ardından endüstriyel mirası korumaya yönelik örgütler ve faaliyetleri irdelenmektedir. Bu anlamda dünyada ve ülkemizde kıyılarda yer alan endüstri tesisleri örnekleri incelenmektedir. Bu kapsamda dünya literatüründe Bankside Enerji İstasyonu'nun Tate Modern'e dönüşümü, Van Nelle Fabrikası'nın Van Nelle Tasarım Fabrikası'na dönüşümü incelenirken; ülkemizde ise Lengerhane ve Hasköy Tersanesi'nin Rahmi M. Koç Müzesi'ne, Sütlüce Mezbahası'nın Haliç Kültür ve Kongre Merkezi'ne ve Kocaeli Seka Fabrikası'nın Sekapark'a dönüşüm süreçleri ele alınmaktadır. Çalışmanın üçüncü bölümünde ilk olarak Paşabahçe Cam Fabrikası'nın konumlandığı Beykoz'un genel özellikleri, Beykoz'a endüstrinin gelişim süreci ve Beykoz'da yer alan endüstri tesisleri ele alınmaktadır. Bu kapsamda Beykoz'da yer alan endüstri tesislerinden Kağıt Fabrikası, Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası, Paşabahçe İspermeçet Mumu Fabrikası, Paşabahçe Tekel İçki Fabrikası ve Cam Fabrikası irdelenmektedir. Bu bölümde daha sonra Paşabahçe Cam Fabrikası için yeniden kullanım önerisi getirilmektedir. Bu kapsamda ilk olarak fabrika ve bulunduğu çevrenin temel değerlerini tanımlamak amacı ile fabrika alanının konumu ve ulaşımı, Paşabahçe Cam Fabrikası'nın gelişim süreci ve fabrika ve çevresinde yer alan yapılar ele alınmaktadır. Bu bağlamda alanın genel özellikleri tanımlandıktan sonra sosyal değerleri belirlemek amacıyla alanda gerçekleştiren anket çalışması ve Paşabahçe Cam Fabrikası eski işçileri ile gerçekleştirilen görüşmelerden elde edilen veriler değerlendirilmekte ve yöre halkının fabrika hakkındaki fikirleri ve fabrika alanının yeniden kullanılması durumunda hangi fonksiyonları talep ettiklerine yönelik bilgiler elde edilmektedir. Alanda gerçekleştirilen anket ve görüşmelerde katılımcılar fabrika alanının yeniden kullanılmasının semt için öncelikle ekonomik açıdan fayda sağlamasını talep etmektedirler. Katılımcılar fabrika alanının yeniden kullanılmasında eğitim, turizm, müze, otel gibi fonksiyonların yer almasını istemektedirler. Fabrikanın genel özellikleri, alanda gerçekleştirilen fiziksel ve sosyal analizlerin yanı sıra literatürdeki eski endüstri alanlarının yeniden değerlendirilme örnekleri incelenerek Paşabahçe Cam Fabrikası için yeniden kullanım önerisi sunulmaktadır. Alanın yeniden kullanılmasında yer alacak fonksiyonların belirlenmesinde alanın endüstriyel kimliği, semtin sosyal ve ekonomik yapısı gibi kriterler göz önünde bulundurulmakta, bu bağlamda fayda sağlayacak fonksiyonlar önerilmesi hedeflenmektedir. Paşabahçe Cam Fabrikası'nın yeniden kullanımında, Cumhuriyet döneminde ülkemizin cam sektöründeki sembolü olan fabrika alanının eskiden olduğu gibi yeniden cam temalı fonksiyonlarla değerlendirilmesi önerilmektedir. Bu kapsamda alan için ilk olarak ülkemizin içinde bulunduğu Anadolu coğrafyasının uzun soluklu camcılık serüvenini anlatacak olan Camcılık Müzesi, Beykoz'daki 200 yıllık el imalatı camcılık geleneğini devam ettirmek amacıyla Cam Atolyeleri, bu geleneği gelecek nesillere aktarabilmek amacıyla Cam Eğitim Alanları gibi fonksiyonlara yer verilmesi önerilmektedir. Bunların yanı sıra bölgede son dönemde artmaya başlayan eğitim tesisleri ve genç nüfus potansiyelinden ötürü Eğitim Kompleksi, bu bölgeyi ziyaret edecek kimselerin burada konaklamaları amacıyla Konaklama Birimleri, ziyaretçilerin Paşabahçe semtinde üretilen el imalatı ürünleri satın alabilecekleri Satış Mağazası, alanı ziyaret edecek ziyaretçiler ve semt halkının faydalanabileceği Restaurant, Cafe ve Alışveriş birimleri gibi fonksiyonların alanda yer alması önerilmektedir. Çalışmanın dördüncü ve son bölümünde ise fabrika alanı için geliştirilen yeniden kullanım önerisi değerlendirilmektedir. Çalışmada Paşabahçe Cam Fabrikası'nın sahip olduğu sosyal, fiziksel ve ekonomik değerleri göz önünde bulundurularak, belirli koruma ilkeleri doğrultusunda alanın endüstriyel miras değerinin sürdürülmesinin mümkün olduğu sonucuna varılmıştır.