Kambiyo senetlerinde zaman aşımı

Kambiyo senetleri poliçe, emre muharrer senet ve çek adı altında, Türk Ticaret Kanunu'nun üçüncü kitabının dördüncü faslında 'Kambiyo Senetleri'başlığı ile, 582 -735'inci maddeleri arasında düzenlenmiştir. Kanun Koyucukambiyo senetlerini düzenlerken poliçeyi esas alan bir ifade biçimini tercih etmiş, bono ve çekin farklılıklarını belirttikten sonra kalan kısımlar için poliçehükümlerine atıfla yetinmiştir. Yeni Türk Ticaret Kanunu Yasa Tasarısında da aynı durumun devam ettiği görülmektedir. Tezde ele aldığımız zamanaşımı ise, düşürücü nitelikte olup; bu türsürede kambiyo senedi alacaklısı, alacak hakkını yasada öngörülen süre ve koşullar içinde talep etmediği takdirde etkin bir hukuki himayeden, başka bir deyişle, hakkını dava yolu ile elde edebilme olanağından yoksun bırakılmaktadır. Böylece zamanaşımına uğramış olan bir alacak, borçlunun rızası dışında tahsil edilemez duruma gelmektedir. Ticari hayatta sağladığı güven ve akıcılık ile çabukluk ve nakit yerinekullanımındaki kolaylık ve fazlalık nedeniyle adi senetlerden farklı olarak kambiyo senetlerinde zamanaşımı konusu, kanunumuzda muhtelif senet türleri olan poliçe, bono ve çeke göre ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri konusunda yazılanlarıözetlemek gerekirse, kambiyo senetlerinin çeşitli durumlara göre altı aylık, biryıllık, üç yıllık ve içtihadı birleştirme kararı doğrultusunda bugün için uygulama kabiliyeti olmayan fakat nazari olarak savunulan on yıllık çeşitli zamanaşımı sürelerine tabi olduğu, bunlardan başka TMK. 856; İİK. 105, 143, 194, 289 ve251'inci maddeleri doğrultusunda ise, tamamen zamanaşımının kapsam vehükmünden çıktığını ifade edebiliriz. Poliçeyi kabul edene karşı açılacak davalar vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle; hamilin, cirantalar ile keşideciye karşı açacağı davalar, protesto tarihinden veya senette 'masrafsız iade olunacaktır' kaydı varsa vadeninbittiği tarihten itibaren bir yıl içinde; bir cirantanın başka cirantalarla keşidecialeyhine açacağı davalar, cirantanın poliçeyi ödediği veya poliçenin dava yolu ile kendisine karşı dermeyan edildiği tarihten itibaren altı ay geçmeklezamanaşımına uğrar (TTK. 661). Bonolardaki zamanaşımı süresi hakkında kanunumuz poliçe hükümlerineatıfla yetinmiştir (TTK. 690). Buna göre; bir bonoyu tanzim edenin tıpkı poliçeyikabul eden gibi sorumlu olacağından (TTK. 691 /1), bononun asıl borçlusu olankeşideciye karşı açılacak davalar vadeden itibaren üç yıl geçmekle; hamilin, ciranta, lehdar ve onlar lehine aval verenler aleyhindeki müracaat hakkı bir yıl geçmekle; bono tutarını ödeyen cirantaların birbirlerine karşı talep hakları altı aygeçmekle zamanaşımına uğrar. Çeklerde zamanaşımı süreleri yasa koyucu tarafından çok kısa tutulmuş ve diğer senetlerin aksine, hamilin keşideci ve müracaat borçlularına; çek bedelini ödeyen müracaat borçlularında birbirlerine karşı açacağı davalar altı aylık zamanaşımı süresine tabi tutulmuştur (TTK. 726). Zamanaşımı sürelerinin kanunda aksi düzenlenmedikçe, kamu düzeniniilgilendirdiği için taraflarca sonradan değiştirilmesi mümkün değildir (TTK. 6). Belirlenen bu zamanaşımı süreleri; dava açılması, takip talebindebulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesisebepleriyle kesilir (TTK. 662). Sınırlı sayıda gösterilen ve genişletilemeyenkesilme sebeplerinin, Borçlar Kanunu'nundaki kesilme sebepleriyletamamlanması veya genel hükümlerin uygulanması imkanı yoktur. Zamanaşımı kesilme sebebi her kim hakkında gerçekleşmişse ancak ona karşı sonuç doğurur (TTK. 663 /1). Dolayısıyla bu durum, BorçlarKanunu'nundaki toplu kesilme kuralının tam tersidir (BK. 134). Bunun sebebi, kıymetli evrak hukukunda kabul edilmiş bulanan 'imzaların bağımsızlığı' ilkesidir(TTK. 589 /1). Zamanaşımı süreleri hesaplanırken, aradaki tatil günleri dikkate alınmaz. Vade bir tatil gününe rastlarsa ödeme ancak tatili takip eden ilk iş günü istenebilir(TTK. 664 /1). Ayrıca, süreler hesaplanırken bunların başladığı gün dikkate alınmaz (TTK. 665). Zamanaşımı kesilince, o zamana kadar geçmişş olan süre ortadan kalkarak, müddeti aynı olan yeni bir zamanaşımı süresi başlar (TTK. 663 /2). Zamanaşımının durması hususunda Türk Ticaret Kanunu herhangi bir düzenlemede bulunmamışken, BK'nun 132'nci maddesinde yer alan koşullaroluştuğunda, durmaya yönelik hükümlerin kambiyo senetlerine uygulanmasındasakınca bulunmamaktadır. Zamanaşımının gerçekleşmiş olması mahkemece kendiliğinden nazaraalınamaz. HUMK'nun 187'nci maddesinde düzenlenen ilk itirazlardan olmadığı halde, zamanaşımı savunmasının en geç esasa cevapla birlikte ileri sürülmesi gerekir. Bu süreden sonra yapılan zamanaşımı savunmasına karşı taraf tevsiiddiasında bulunabilir. Borçlunun, zamanaşımının gerçekleşmesinden sonra feragat etmesimümkündür (BK. 139). Zamanaşımına uğramış bir kambiyo senedi, adi senet olarak kabul edilemez, ancak yazılı delil başlangıcı olabilir. Kural olarak bütün alacaklar zamanaşımına tabi olduğu halde, kambiyo senedi alacağının bazı hallerde zamanaşımına uğramasıdurumu ortaya çıkmayacaktır. Hamil, zamanaşımına uğramış bir senede dayanarak alacaklıyla arasındakiesas akdi ilişkiye dayanmak suretiyle sebepsiz iktisap davası açabilir. Bu davaBorçlar Kanunu'nun da düzenlenen sebepsiz iktisap davasından farklı özel nitelikte olağanüstü bir davadır (TTK. 644). Türk Devletler Özel Hukukunda zamanaşımı, hüküm statüsü kapsamı içinde kabul edilmiştir (MÖHÜK. 7). Türk Ticaret Kanunu'nun açıklamaya çalıştığımız özel hükümleri dışında, kambiyo senedi zamanaşımına Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır (TTK.1). Türk Ticaret Kanunu, yukarıda belirtildiği üzere, senet alacaklarınınzamanaşımı konusunda, sadece muhtelif süreleri, bu sürelerin başlangıçtarihlerini, kesilme sebepleriyle, kesilmenin sonuçlarını saptamış, diğer hususlaradeğinmemiştir.