Azerbaycan'daki İslami Dönem yapılarında süsleme

Anadolu ile Kafkas dagları arasında köprü olan Azerbaycan daglık bir bölgedir. Azerbaycan; doguda Hazar Denizi, kuzeyde Rusya Federasyonu ve Gürcistan, batıdaErmenistan, güneyde de İran ile komsudur. Yüzölçümü 86. 800 km2, baskenti Bakü'dür. Nüfusun %80-85'i Müslümandır. Bunların büyük çogunlugunu Azeri Türkleri teskil ederken, geri kalan halk Gürcü, Rus, Fars, Ermeni ve Lezgiler'den meydana gelmektedir. Azerbaycan topraklarında, XI. yüzyıldan XIX. yüzyıl sonuna kadar insa edilmis pek çok mimari eser yer almaktadır. Günümüze kadar ulasabilen bu yapılar, Azerbaycan mimarlıkgelenegini, dolayısı ile de süslemelerini tanıtan önemli birer kaynak durumundadır. Azerbaycan mimarisi hakkında ilk bilgiler tarihi kaynaklardan elde edilmektedir. Özellikle X - XI. yüzyıl Arap tarihçi ve cografyacılarının bu konudaki notları çok önemlidir. Ülkedeki arkeolojik çalısmalar ilk olarak 1920'lerde baslatılmıstır. Bunu 1930 -1940arasındaki arkeolojik çalısmalar takip etmistir Azerbaycan mimarlıgı konusunda yürütülenasıl sistemli arastırmalar ise II. Dünya Savası'ndan (1945) sonraki dönemlere rastlamaktadır. XI-XIX. yüzyıllarda, Azerbaycan'da mimari süslemenin baslıca malzemesi; tugla, tas, çini, boya, alçı ve ahsap olmustur. Bunlar arasında tugla, tas, çini ve boya, örnekleri, hemmotif hem de malzeme bakımından sayıca daha zengindir. Alçı ve ahsapla yapılan örnekler ise daha azdır. Bu durumun baslıca sebebi, bahsi geçen malzemelerin fiziksel özelliklerinindıs etkenlere karsı dayanıksız olmasıdır. Azerbaycan mimarlıgında süsleme önemli bir yer tutmaktadır. Kimi yapılar süslemesizve sade olmalarına karsın bazılarının duvar, sütun, kemer, taçkapı, minare, pencere, üst örtü, mihrap, minber gibi unsurları farklı form ve kompozisyonlara sahip motiflerle süslenmistir. Malzemenin fiziksel özellikleri, genelde motifin olusturulmasında da belirleyici bir rol oynamıstır. Azerbaycan mimarisini süsleyen konuları; geometrik örnekler, bitkisel örnekler, figürlü ve sembolik örnekler ve yazı örnekleri olmak üzere bes ana baslık altında toplanmak mümkündür. Yapılarsüslenirken, konuların bir veya birkaçının beraberce bazen de hepsinin birlikte kullanıldıgıgörülmektedir. Türk süsleme tarihinde önemli bir rol oynayan Azerbaycan'da, süslemeler daha çok geleneksel kaidelere bağlı kalınarak yapılmıstır. Azerbaycanlı ustalar, çok az yapıyısüslemesiz bırakmıslardır. Kullandıkları motifler arasında insan, hayvan ve fantastik yaratıklardan olusan figürlü örnekler ile palmet, rumi ve hayat agacı gibi bitkisel desenlerköken olarak Orta Asya sanat çevresi ile iliskilendirilirken, düz ve kırık hatlar, balıksırtımotifler ve çesitli geometrik sekiller ise yerel kültürebaglanmaktadır. Bir merkezden çıkarak çevreye dogru yayılan geometrik düzenlemeler, kıvrım dallarla birbirine baglanan çiçek ve yapraklardan olusan bitkisel motifler ile önemlisahısların isimlerinin de yer aldıgı dini içerikli metinler ise daha çok İslam kültürünedayandırılmaktadır. Sonuç olarak, eldeki mevcut örnekler Azerbaycan mimari süslemesinin kökleri ve gelisimi hakkındaki görüslerimizi genisletmektedir. Tüm bunlar, Azerbaycan'da güçlü birsüslemecilik anlayısının olduğunu, Azerbaycan'ın Türk süsleme sanatının gelismesine katkıda bulunan önemli merkezlerden biri haline geldigini açıkça göstermektedir.