İstanbul'da yazılım sektörünün yerseçim tercihleri

Son yıllarda, yaratıcı endüstriler, kültür endüstrileri, yaratıcı şehirler, yaratıcı sınıf, yaratıcı aktörler ve yaratıcı bağlamlar gibi terimler, gerek akademik gerekse politik süreçlerde hemen her ülkenin gündeminde farklı biçimlerde yer almaktadır. Gelişmiş ekonomilere sahip ülkeler, yaratıcı odaklı üretilen artı değerin özgünlüğünü maddesel değere dönüştürmesi sonucu, ekonomik açıdan yükselişe geçtiklerini gözlemlemişlerdir. Dolayısıyla gelişmiş ülkeler, yaratıcılığa dayalı sektörlerin ekonomik ve sosyal kalkınmadaki rolünü araştırmak üzere, yeni enstitüler ve kamu kurumları açarak çeşitli politika çalışmaları yapmaya başlamışlardır. Fikri mülkiyet haklarını temel kaynak olarak kullanan yaratıcı endüstriler, 1930'larda ilk olarak bireysel yaratıcılığın, kültür değerleriyle ilişkilendirilmesiyle ortaya çıkmış ve kültürü, bir endüstri aracı olarak kullanmışlardır. Ancak bahsedilen endüstri anlayışı, kitleselneğlencenanlayışınanradikal bir bakış açısıyla 'kültür endüstrileri' olarak tanımlanmıştır. Kültür endüstrileri, görsel sanatlar, performans sanatları, film ve video, kitap ve baskı, televizyon ve radyo, müzik, miras ve video oyunlarını içeren ulusal değerlere sahip sektörleri kapsıyorken, 1990'lı yıllarda, reklamcılık ve pazarlama, mimarlık, el sanatları, yayıncılık, müzeler, galeriler ve kütüphaneler, tasarım, bilgi teknolojileri, yazılım ve bilgisayar hizmetleri, müzik, performans ve gösteri sanatları, televizyon, film, video, radyo ve fotoğraf gibi kültür endüstrilerini de dahil eden, evrensel nitelikli 'yaratıcı endüstriler' tanımı ortaya çıkmıştır. Yaratıcı endüstriler, kültürel değerlere bakılmaksızın fikri mülkiyete dayalı tüm sektörleri ifade etmeye çalışmaktadır. Yazılım, yaratıcı endüstriler içerisinde kritik öneme sahip bir sektördür. Yazılım, bilgi ve iletişim teknolojilerinin iskeletini oluşturan, insan düşüncesinin yaratıcılığına bağlı, kopyalanabilen, eskimeyen, bozulmayan ve tekrar kullanılabilen, eski versiyonları üzerinden yeni ürünler geliştirilebilen mantıksal bir olgudur. Yazılım, yaratıcı endüstrilerin her bir sektörüne temel oluşturmaktadır. Bilgi ve ürün arasındaki teknolojik bağlantıyı sağlayarak, gelecek yeni ürünlerin hızlı oluşturulmasına taban oluşturmaktadır. Nitelikli yazılımlar, ilgili sektörlerdeki yaratıcı düşüncenin geliştirilmesini de teşvik etmekte ve yalnızca yaratıcı endüstrilere değil imalat sanayiden üst yönetim kurumlarına kadar hemen her alanda vazgeçilmez kilit sektör olmaktadır. Ayrıca kopyalanabilmesi ve kolay çoğaltılması nedeniyle iş geliştirme süreçlerini kolaylaştırır. Bütün bunların yanı sıra ekonomik büyümenve sosyalnkalkınma üzerinde çok önemli role sahiptir. Gelişmekte olan ülkelerin küresel pazara doğrudan eklemlenmesini sağlayarak, ekonomi alanında yüksek değerler elde etmesine katkı sunmaktadır. Sosyalnkalkınma bağlamında, çevreselnproblemlere pratiknçözümler ile sürdürülebilir bir kalkınmayı sağlarken yaşamnkalitesini arttırarak insannmerkezli sosyal gelişimnmodeli yaratmaya yardımcı olmaktadır. Yaratıcı endüstrilere ilginin giderek artması, kapsamını da arttırmıştır. Bu tanım ekonomi alanında konuşulan bir kavram iken, sosyal, politik çevre ve toplumsal alanlara da yayılmaya başlamıştır. Yaratıcı endüstrilerin değer yaratması, kent planlama alanında da büyük ilgiyle karşılanmıştır. Yaratıcı odaklı eylemleri benimseyen yer, bölge veya şehirlerdeki değişim ve dönüşüm 'yaratıcı şehirler' adı altında incelenmeye başlanmıştır. Yaratıcı şehirler, yaratıcı sınıfı bünyesinde bulunduran ve onların ihtiyaçlarını gidermek için sosyal ve ekonomik koşulları sağlayan, büyük kentsel yatırımlarla pratik ve rahat gündelik yaşam sunan ve yatırımcıları bünyesine dahil etmeye çalışan kentler veya bölgelerdir. Bu kentler veya bölgeler, prestijli kentsel altyapı hizmetlerinin yanı sıra insanlara kamusal mekanlar sunan, fikir alışverişini sürdürülebilir kılan rahat, esnek, erişilebilir ve özgür ortamları barındırırlar. Yaratıcı şehirlerin sunduğu imkanlar, daha çok ekonomik yatırıma ve sosyal kalkınmaya yöneliktir. Dolayısıyla şehirler, yaratıcılığı destekleyicinkalkınmanaracı olarak kullanılmaktadırlar. Dünya metropolleri arasında olan, tarih boyunca jeopolitik konumu ve uluslararası bağlantılarıyla dünya gündeminde yer alan İstanbul, yaratıcı şehirlerin birçok özelliğini bünyesinde barındırması nedeniyle 2017 yılında UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı kapsamında 'Tasarım Şehri' olarak seçilmiştir. Büyüyen yaratıcı ekonomisi ve yaratıcı sektörleriyle, yaratıcı istihdamı arttırmak için plan ve projeler üreten İstanbul, son yıllarda dünyada olduğu gibi gelişme trendleri arasında yerini almıştır. İstanbul'un gelişmekte olan yeni kentsel imajının bir parçası olan yazılım sektörü, şehrin küreselleşmesinde önemli rol oynamaktadır. Fazla istihdam gerektirmeden yüksek katma değer üreten sektör, İstanbul'da inovasyon ve Ar-ge yatırımlarıyla ürettiği yerli yazılımlardan sermaye sağlarken aynı zamanda üretim maliyetlerini düşürecek ana pazar konumundadır. Bu çalışmanın amacı, İstanbul'daki yazılım sektörünün yer seçim kriterleri ve mekansal dağılımlarını inceleyerek sektörün; kent ile ilişkisini irdelemek, gelişimini güçlendirmek için mekansal taleplerini öğrenmek, sektörün kent ekonomisine katkılarını araştırmak, hizmet sektörleri ile bağlantısını irdelemek ve en önemlisi ülkenin sanayileşmeden bilgi ekonomisine geçiş sürecinde yazılım sektörünün geleceğine dair öngörü oluşturmaktır. Bu çalışmanın methodu, büyük oranda alan araştırmasına dayanmaktadır. Ancak konunun ana temasının daha iyi vurgulanması için literatür taraması da detaylı şekilde incelenmiştir. Yazılım firmalarının yöneticileri çalışmanın ana aktörleri olmuştur. Firmaların ilçelere göre kota oranları temeline bağlı kalarak, aktörlerle anket çalışmalarında bulunulmuş, kuruluşların çalışma şekilleri yerinde incelenmiştir. İncelemeler, sözlü ifadeler ve anket verileri doğrultusunda yazılım sektörünün İstanbul ekonomisine, sosyal dokusuna, toplumsal etkilerine katkıları irdelenmiştir. Literatür ve alan araştırma sonuçlarına göre, İstanbul yaratıcı şehiraözelliklerinin büyüknkısmınışbarındırmakta ve gelişmiş ülkelerin şehirleriyle karşılaştırıldığında, düşük istihdam ve yeterli iş hacmine sahip olmamasına rağmen, yaratıcı bir şehir olarak görülmektedir. Bunun yanı sıra, İstanbul'da yaratıcı sektörler kavramı çok daha yeni olduğu ve devletndüzeyinde kapsamlışpolitikalar üretilmediği için, sektör aktörlerininkihtiyaçlarınavcevap verebilme hususunda eksiklikleri bulunmaktadır. Araştırma sonuçlarına göre İstanbul'daki yazılım sektörü, yaratıcı sektörler arasında düşük istihdamlı sektörlerden biridir. Ancak iş hacmi olarak, mimarlık ve el sanatları sektörleri kadar yüksek değer üretme potansiyeline sahiptir. Sonuçlara bakıldığında yazılım ürünlerinin, yaratıcı sektörler arasında ihracat değerlerinin düşük ve ithalat değerlerinin en yüksek sektörlerden birisi olması, yerli yazılım kullanımlarının oldukça düşük olduğunu göstermektedir. Bu durum yalnızca sektörün verimini etkilemekle kalmaz, yazılım sektöründeki girişimciliğin azalmasına da neden olmaktadır. Bu noktada yazılım sektörünün kazançlı yanı, Türkiye'deki birçok endüstriyel işletmenin yerli yazılımları tercih etmesi ve ihtiyaçları gidermede hızlı danışmanlık hizmetleriyle çözüm sunabilmesi, pazarı canlı tutmaktadır. İstanbul'da gerçekleştirilen yazılımsal süreçlerde aktörler, kentin merkezi iş alanı ve özellikle yeni alt merkezlerinde yer seçmeye çalışmaktadırlar. Sektörün ana unsuru olan teknolojik bağlantının merkezde güçlendirilmiş olması ve yeni alt merkezlerin teknolojik gereksinimlere yönelik inşaa edilmesi, yazılımcıların yer seçimlerinde öncelikleri arasında yer almaktadır. İkinci bir unsur, kent merkezinde yer alan firmalar, ofis kira bedellerin yüksek oluşu, faaliyet alanlarının kısıtlı olması, modern binaların yetersizliği gibi nedenlere bağlı olarak, merkezdeki prestijli üniversitelerin teknoparklarında konumlanmaktadırlar. Üçüncü bir unsur, firmaların kent merkezinde hızlı, rahat ve konforlu ulaşım türlerinin teknoparklarla kesiştiği alanlarda kümelenme eğilimleri gösterdikleri gözlenmiştir. Dördüncü unsur ise, firmalar hizmet sağlayıcı oldukları firmalara veya aynı sektördeki firmalara yakın konumlarda yer almak istemektedirler. Bunun nedeni, merkezde oluşan yeni yaratıcılık süreçlerinden beslenmek istemesidir. Yazılım sektörünün her alana eklemlenebilmesi, aktörlerin merkezdeki gelişmeleri yakından takip etmesini kolaylaştırmakta ve kollektif ilişkilerini canlı tutmaktadır ki, yeni ilişkiler yeni talepleri de beraberinde getireceği anlayışı hakimdir. Merkezde yer almanın son unsuru olarak, sektör istihdam yüksekliği olmasa da nitelikli işgücü eksikliği yaşamaktadır. Firmalar, merkezdeki iş ve çalışan hareketliliğinden ve teknoparklarında yer aldıkları üniversitedeki akademisyenlerle ortak çalışmalarla yaşanan eksikliği tamamlama eğilimindedirler. Genel bir değerlendirme yapıldığında, İstanbul'da ekonomik ve sosyal anlamda yaratıcılık bilincinin tam anlamıyla kimlik kazanmadığını söylemek mümkündür. Yazılım sektörünün mevcut durumu değerlendirildiğinde, nitelikli işgücü, endüstriyel ve sosyal bağlantılar, sivil toplum ve kamu kuruluşlarını entegre edecek bir birliğin olmaması, sektörün risklerini arttırmaktadır. Ancak bütün risklere rağmen sektör üreticileri, risklere karşı kümelenme eğilimleri ile sürdürülebilirlik sağladığı gözlenmiş ve talep belirsizliğine karşı uluslararası bağlantılar, ortaklıklar ve partnerliklerle gerekli desteği gelişmiş ülkelerden sağlamıştır. Yazılım sektörü İstanbul'da kısa vadede yüksek değer üretebilecek kapasiteye sahiptir. Ancak nitelikli işgücü temini ve özellikle kamu kurumlarının yerli yazılımları kullanması, girişimcilere teşviklerle yönlendirici olması ve yeni ürünlerin patent almasında kolaylıklar sağlaması yoluyla sektörün gelişimine katkıda bulunmalıdır. Sektörün doğasından kaynaklanan farklı üretim yapısından ötürü, mekansal dağılımları ve yer seçim kriterleri genel olarak kentin merkezinde kümelenme eğilimindedirler. Bu eğilim, yazılım sektörünün mekandan bağımsız işletme yapısı olduğu görüşünü yıkmakta ancak işlerin mobil ağlarda ve küreselleşmenin birçok özelliğini taşıdığı görüşlerini de kanıtlamaktadır.