Aşık ve Bahşı gelenekleri üzerine mukayeseli bir inceleme

Günümüze gelene kadar Türkler sayısız göçler, büyük istilalar görmesine, muhtelif devletler halinde yaşamış olmalarına rağmen hangi sistemde, hangi coğrafyada olursa olsun karşılaştıkları yabancı kültürler içinde eriyip yok olmamışlardır. Buna karşılık o kültürlerle beslenerek daha da zengin bir kültüre sahip olmuşlardır. Muhtelif din, rejim, tarih, coğrafya ve diğer sınırlar onlardaki bir millet olma şuurunu yok etmemiştir. Türklerin kültürel değerlerinin başında gelen ozan- bahşı geleneğinin rolü büyük olduğu şüphesizdir. Türkler tarihleri boyunca farklı muhitlere yayılmışlar, fakat beraberlerinde bu geleneklerini de götürmüşlerdir, bunları yeni coğrafyalara, yeni kültürlere tatbik etmişlerdir. Bundan dolayı geniş bir coğrafyada bir Nasrettin Hoca fıkrasına, 'Dede Korkut', 'Köroğlu', 'Şahsenem ile Garip', 'Aslı ile Kerem' ve diğer halk hikyayeleriyle karşılaşmak mümkündür. Bunun yanı sıra farklı muhit ve zamanlarda yetişen aşıkların ve bahşıların arasında bulunan duygulanndaki müştereklik, vezin, biçim ve konularındaki, ifadelerindeki ortak noktalar kültürleri siyasi sınırlarla sınırlı görmek isteyenler için şaşırtıcı olsa gerek. Bu iki geleneğin kökeninin ozanlık geleneğinden kaynaklandığı birçok bilim adamının paylaştığı bir görüştür. Bilindiği gibi bugünkü Türkmenistan coğrafyasında yaşayan Türkmenler ile Anadolu'da yaşayan Türkmenler aynı Oğuz boylarıdır. Ancak zaman ve mekan faktörleri sonucu genelde farklı tarihsel, sosyal, kültürel ve siyasal gelişmeler göstermişlerdir. Bütün bu farklı gelişmelere rağmen her iki toplumun ortak kültür değerleri diyebileceğimiz kültürel değerleri muhafaza ettikleri de bir vakadır. Buna en iyi örnek aşıklık ve bahşılık gelenekleri gösterilebilir. Bu çalışmada aynı kültürel zeminlerden kaynaklanan aşıklık ve bahşılık gelenekleri üzerine bugüne kadar yapılan araştırmalar değerlendirilerek, aşıklık ve bahşılık gelenekleri mukayese edilerek ortakla farklı yönleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde ozan, aşık ve bahşı terimlerinin Türkçe'deki ve Türkmence'deki birden fazla anlamı karşılayışı göz önünde bulundurularak ve 'ozan', 'aşık' ve 'bahşı' terimlerin edebi ve tarihi değerlerini göz önünde bulundurarak yapılan çalışmalar ve bu çalışmaların sonuçlan ele alınmış ve329 değerlendirilmiştir. Girişte aşıklık ve bahşılık gelenekleri ile ilgili yapılan araştırmalar ve incelemeler ana hatlarıyla tanıtılmıştır. Aym zamanda araştırmaların genel bir değerlendirilmesi de yapılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde aşıkların yetiştiği ve sosyo-kültürel şartları, geleneksel eğitimleri, yaşadıkları yüzyıllara göre tasnifleri, aşık geleneğinin özellikleri ve yaygın olduğu alan, aşık şiiri ve biçimsel özellikleri, aşık şiirinin muhtevası ile Halk hikayeleri ve aşık hikayeciliği münasebeti açılarından ele alınarak incelenmiştir. Hitap ettikleri dinleyiciler ile onların icra ortamındaki tutum ve davranışları değerlendirilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde bahşılarm yetiştiği toplumsal katmanlara göre gruplandınlması, toplumsal statüleri, geleneksel ve okul eğitimleri, kronojik tasnifleri, bahşılarm geleneksel özellikleri, geleneğin yaygın olduğu alanı, Halk aydımlannın biçimsel özellikleri, muhtevaları ile Türkmen destan geleneği ve geleneğin aktif taşıyıcıları olan bahşılarm bu rolleri incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde aşıklık ve bahşılık geleneklerinin yetiştikleri toplumsal katmanları, geleneksel eğitimleri, onlara has geleneksel özellikler, geleneklerin yaygın olduğu alanlar, icra ettikleri şiirlerin biçimsel özellikleri, şiirlerin muhtevaları, anlattıkları halk hikayeleri açısından karşılaştırılarak, ortak ve farklı yönleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın 'Sonuç' bölümünde aşıklık ve bahşılık gelenekleri üzerine yaptığımız mukayese sonucunda tespit edilen bulgular değerlendirilmiştir. 'Bibliyografya'da doğrudan yararlandığımız ve müracaat ettiğimiz eserlere yer verilmiştir. Türk-Türkmen Kültür köprüsünün daha da sağlam ve sıcak olması için ortak edebiyatımızı ve tarihimizin öğrenilmesinde bunun gibi çalışmaların yapılmasının önemini burada belirtmemiz gerekir.