Akarsu koridorlarında tasarım ve planlama stratejilerinin belirlenmesi: Bir model önerisi

Akarsular binlerce yıldır insan yerleşimlerinin önemli bir parçası olmuştur; kentler ilk olarak 'akarsular arasında doğmuş ve gelişmiştir. Sunmuş oldukları ekosistem servisleri ile akarsular günümüz kentlerinde de en az tarihsel süreçte olduğu kadar temel bir role sahiptir. Ancak hızlı kentleşmeye bağlı olarak akarsu koridorları gibi kırılgan bir ekosistemin sürdürülebilir olmayan müdahalelerle değiştirilmesi, akarsuların kentler için hayati olan ekosistem servislerini sağlama kabiliyetini ciddi şekilde azaltmıştır. Akarsuların kentler için önemli bir doğal kaynak olmasına karşın büyük ölçüde zarar görmüş olması birçok araştırmacının dikkatini çekmiş; sorunların çözümüne dair geleneksel mühendislik yaklaşımının aksine bütüncül bir yaklaşım vurgusu sıklıkla yapılmıştır. Akarsu koridorlarına sorun bazlı geleneksel mühendislik yaklaşımları yerini; entegre, sürdürülebilir, bütüncül, ekolojik ve interdisipliner bir yaklaşıma bırakmıştır. Bu yaklaşımdaki yönlendirici parametrelerin doğru anlaşılması ve benimsenmesi, akarsu koridorlarının sürdürülebilir tasarımı ve planlaması sürecinde yol gösterici olacaktır. Bu bağlamda tez kapsamında, akarsu koridorlarının sürdürülebilir tasarımı ve planlaması için stratejilerin belirlenmesine yönelik bütüncül bir model ortaya koymak amaçlanmaktadır. Çalışma; literatür taraması, modelin oluşturulması ve modelin test edilmesi olmak üzere üç aşamada kurgulanmıştır. Literatür taraması kapsamında, akarsu-kent ilişkisinde ortaya çıkan sorunlar belirlenmiş ve tüm bu sorunların çözümüne yönelik stratejik yaklaşımlar bütüncül ve disiplinler arası bir yaklaşımla incelenmiştir. Bu bütüncül ve interdisipliner yaklaşımın tezin amacına uygun olarak bir model üzerinde tariflenebilmesi için de literatür taramasında incelenen araştırmacıların üzerinde durmuş olduğu temel kavramlar kullanılmıştır. Kavramlar çok katmanlı olarak analiz edilmiş ve literatür taraması ile entegre edilerek bütüncül bir model ortaya konmuştur. Geliştirilen model, seçilen vaka çalışmalarına entegre edilerek dünyadaki çeşitli kentsel akarsu projeleri incelenmiştir. Kullanılan projeler akarsu tasarım ve planlama sürecine farklı bakış açılarını içermeleri sebebiyle farklı ülkelerden seçilmişlerdir. Aynı zamanda akarsuyun restorasyon öncesi durumunda geleneksel mühendislik uygulamaları ile ekosistem servislerini yerine getiremeyecek duruma gelmiş olması belirleyici bir özellik olmuştur. Bu kapsamda kullanılan projeler: Isar-Plan, Cheonggyecheon Nehri Restorasyon Projesi, Kallang Nehri-Bishan Bishan-Ang Mo Ki o Park Projesi, Aire Nehri Yenileme Projesi, San Antonio Nehir Geliştirme Projesi ve Porsuk Nehri Rehabilitasyon Projesi'dirTez kapsamında akarsu koridorlarındaki sorunların temelinde yatan sebebin hızlı ve plansız kentleşme ile populasyon artışı olduğu sonucuna ulaşılmış; bu sorunları yaratan etmenlerin ise çok geniş bir perspektife yayıldığı tespit edilmiştir. Sorunların çözümüne yönelik stratejik bağlamda geliştirilen yaklaşımlar incelendiğinde ise konuların çeşitlilik arz ettiği ancak zengin ve geniş kapsamlı alternatiflerin olduğu görülmüştür. Bu çeşitlilik farklı disiplinlerin sürece katkısını gerektirmektedir. Bu durum akarsu koridorlarına stratejik yaklaşımda interdisipliner ve bütüncül yaklaşımın önemini ortaya koymaktadır. Çalışmanın tüm sonuçları değerlendirildiğinde akarsu koridorlarına planlama ve tasarım bağlamında yaklaşımın akarsu ekosisteminin tüm dinamiklerini gözeten, bütüncül ve interdisipliner bir yapıda olması gerektiği görülmektedir. Oluşturulacak stratejiler için bir yol haritası olarak tez kapsamında önerilen bütüncül model, akarsu koridorları kapsamında birçok parametreyi değerlendirmesi ile literatüre katkı sağlamaktadır. Model akarsu projelerinin tasarımı ve planlanmasında dikkate alınması gereken temel konular olan taşkın güvenliği, ekolojik koruma ve sosyal gelişim konuları bağlamında farkındalığın arttırılmasına yardımcı olacaktır.