Van'daki Hıristiyan dini mimarisine ait plastik süslemelerde görülen bitkisel ve geometrik motifler

Ortaçağ ve sonrasında Van Gölü çevresinde inşa edilen mimari eserlerin çoğunluğunu dini yapılar oluşturmaktadır. Bunlar arasında Hıristiyan Ermenilerin inşa ettikleri kilise ve manastırlar hem mimari hem de taş bezemeleri ile ön plana çıkmaktadır. 'Van'daki Hıristiyan Dini Mimarisine Ait Plastik Süslemelerde Görülen Bitkisel ve Geometrik Motifler' adlı bu çalışma; plastik süslemelerin tespitlerinin yapılması, objektif araştırmalar sonucu bilimsel literatüre kazandırılması, kendine özgü süsleme anlayışının etkileşim alanlarının araştırılarak ortaya konulması ve yüzyıllar boyu iç içe yaşamış farklı inanca sahip toplumlar arasındaki kültürel etkileşimin bu alandaki yansımalarının saptanması amacıyla araştırma konusu olarak seçilmiştir. Bu hedefler doğrultusunda; İpekyolu İlçesi'nde bulunan Varagavank Manastırı; Tuşba İlçesi'nde bulunan Saint Jean, Saint Georges Manastırı; Başkale İlçesi'nde bulunan Saint Bartholomeus, Saint Ejmıacın Kilisesi; Gevaş İlçesi'nde bulunan Akdamar Manastırı plastik bezemelerinde görülen bitkisel ve geometrik motifler incelenmiştir. Bu alanda, Van'daki Hıristiyan dini mimarisi plastik bezeme programları bir bütünlük içinde ilk kez çalışılarak bilimsel literatüre kazandırılmıştır. Plastik süslemelerin arazi çalışmaları yapılarak plan çizimleri gerçekleştirilmiştir. Süsleme tanımlamaları görsel zenginlikle desteklenerek son durumları ortaya konulmuştur. Tez çalışmamızı oluşturan yapılarda kullanılan plastik süslemelerde bitkisel ve geometrik kompozisyonlar; haç işlemeli taşlar ve haç işlemeli olmayan taşlar olarak ele alınmıştır. Tespit edilen bezemeler çeşitlilik gösterdiğinden kendi içerisinde de alt grup oluşturacak sımıflandırma düzenlemesinde verilmiştir. Bu düzenlemede motif ve kompozisyonlar haç işlemeli taşlarda; haç kollarının oluşumuna, haç kollarının yüzeyine ve haç kol uçlarını sınırlandıran motif ve kompozisyonlar olarak; haç işlemeli olmayan taşlarda ise cephelerde kuşak ve silme, taçkapı bordürleri, pencerelerin taçkemer bordür yüzeyleri ile alt kısımları, paye ve konsol yüzeyleri, paye ve sütun başlıkları üzerinden değerlendirilmiştir. Bu değerlendirme; bitkisel ve geometrik motif ve kompozisyonların yanı sıra diğer bezeme öğeleri başlıkları kapsamında incelenmiştir. Van'daki dini Hıristiyan mimari yapılarında Hıristiyan inancının sembolü olan haç motifinin işlendiği haç işlemeli taşların diğer süsleme grubunu oluşturan haç işlemeli olmayan taşlara göre daha yoğunlukta kullanılmış olduğu görülmektedir. Ermenice ' ' ve ' ' sözcüklerinden oluşan khatchkar khaçkar olarak da ifade edilen, haç işlemeli taşlar Türkçe 'haç - taş' veya 'taştan haç' anlamını karşılayan taşların üzerine oyulmuş haçlardır. Bu taş bezemeler, sadece Ermeni mimarisine özgü olup, Ermeni mimari sanatının küçük mimari bir formu olarak yetenek veyaratıcılığın en iyi şekilde ifade bulmuş şeklidir. ve diğer Hıristiyanların mimarilerinde görülmemektedir. Bitkisel ve geometrik süslemeli çerçevelerle sınırlandırılmış kompozisyonlardan meydana gelir. Çeşitli boy ve tasarımlarda oldukça yaygın bir kullanıma sahip olan haç işlemeli taşlar; dini yapıların duvarlarına gömülü veya işlenmiş olarak bulunmaktadırlar. Katalog kapsamında incelediğimiz bütün yapıların içinde haç işlemeli taşlar yapıların cephe ve duvarlarında bir kuşak halinde bulunabileceği gibi gelişigüzel dağılım da göstermektedirler. Ayrıca her bir haç taşı ayrı taş bloğu üzerinde tekli, ikili veya üçlü kompozisyonlar şeklinde çeşitlilik göstermektedir. Gerek haç işlemeli taşlar gerekse haç işlemeli olmayan taşlarda; bitkisel motif ve kompozisyonlar palmet, rumi, yaprak, çiçek, meyve, hayat ağacı gibi stilize bitkisel motiflerden oluşmakta ve çeşitlilik göstermektedir. Geometrik motif ve kompozisyonlar ise; basit geometrik düzenlemeler, geometrik geçmeler ve geometrik örgüler olmak üzere üç ayrı türde motif ve bunların oluşturduğu kompozisyonlardan oluşmaktadır. Ermeni sanatı, kendine has bir sanata sahip olup, coğrafi konumu nedeniyle çeşitli sanat eğilimlerine açık bir sanat olmuştur. Bu etkileşim süreci VII. ve X. yy.'da Doğu Roma etkisinde kısa süreli olmuştur. Emevi, Abbasi ve Sasani etkileri ise IX X. yüzyılda daha uzun süreli olmuştur. Bu etkilenme süreci X. yy. sonrasında Anadolu Selçuklu, Osmanlı; kuzeyden Kuzey Ermeni ve Gürcü sanatı etkisinde devam etmiştir. Ağırlıklı olarak Selçuklu ve Osmanlı yönetimleri altında şekillenen Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki manastırların, Ermeni sanatı açısından önemli bir yere sahip oldukları anlaşılmaktadır. IX. yy.'dan başlayarak XX. yy. başlarına kadar bu tür yapıların inşasının kesintisiz olarak devam etmiş olması, Türk yöneticilerin Hıristiyan Ermenilere karşı hoşgörü ile davrandıklarının bir kanıtıdır ve bu hoşgörü göz ardı edilmemelidir.