Parfüm şişelerinin semiotik değerlendirmesi

Parfüm ve parfüm şişelerinin dünyası 20. yüzyılın kültürü, sanatı ve teknolojisindeki değişiklikleri iyi bir şekilde yansıtmaktadır. Parfüm endüstrisinin geçirdiği değişimleri irdelemekle günümüz batı kültürünün pek çok yönünü ortaya çıkarmak mümkündür. Parfüm şişelerinin tarihinde bir kesiti ele aldığım bu çalışmada, neredeyse bütün son dönem sanat akımlarını ve göstergebilimin prensipleri çerçevesinde kültürdeki gelişmelerin yansımasını inceleyebildim. Çalışmamı sağlam bir zemine oturtabilmek için ilk önce koku tarihinin konu ile ilgili yönlerini araştırdım. Bu esnada koku duygusuyla ilişkili olan geleneklerin yanı sıra parfümlerin geçirdiği değişimlerde sorgulandı. 19. yy. dan sonra parfüm hem görme hem de koku alma duyusuna hitap edecek şekilde pazarlanmaya ve bu sayede birden fazla boyuta anlam katmaya başladı. Bu özellik parfümü bir yandan içeriği derin bir araştırma kaynağına dönüştürürken diğer yandan da analizinin yapılmasını zorlaştırıyor. Bu zorluğun üzerinden gelebilmek için Saussure'un göstergebilimiyle ilgili görüşlerine dayanan bir analiz tekniği geliştirdim. Koku alma duyusunun karmaşık göstergebilimsel yapısını ve parfümlerin bu yapı içindeki yerlerini açıklığa kavuşturabilmek için Jakobson'un iletişim şemasını, Barthes'ın mitolojik göstergelerle ilgili kavramlarını da kullanarak yeniden düzenledim. Bu sistemin vazgeçilmez bir öğesi olan parfüm şişeleri ise daha derin bir araştırmayı gerektiriyordu. Parfüm şişeleri, içerdikleri parfümle bağdaştırılan anlamları iletirken bir yandan da nesne olma özelliklerini korumaları nedeniyle hem kültür hem de sanat tarihine açık bir okuma için değerli görsel kodlara sahiptiler. Bu okumayı derinleştirmek için Jakobson'un bir göstergenin fonksiyonuyla ilgili tanımını ve Barthes'in 'Nesnenin Anlambilimi' isimli makalesinde ortaya attığı fikirlerini geliştirildi. Ortaya çıkan yeni yöntem, seçilen bir grup parfüm şişesini incelemek için kullanıldı. Göstergebilimsel analiz bir parfümün doğasında olan anlamlan ortaya çıkarmaya çalışmaktadır. Analizimin sonucunda parfüm şişelerinin önemi hakkındaki düşüncelerimi destekleyen önemli birkaç nokta ortaya çıktı. İncelediğim parfüm şişeleri genelde formlarını gündelik hayatta sıkça karşılaştığımız objelerden almaktaydı. Ama bu objelerin gündelik anlamları, parfüm şişelerine uygulanınca yeni anlamlar kazanmakta, ve yüzyılımız sanatında tipik bir yaklaşım olan yabancılaşma duygusunu yaratmaktaydılar. Anlamın değişimi, bu anlamlardan ortaya çıkmış olan sembollerin önemini açıklığa kavuşturmaktaydı. Sembollerin bu değişimini gözle görülür kıldığı için şişelerin anlam boyutu önemlidir. Ama parfüm şişelerinin dikkate alınması gereken başka yönleri de vardır. Bunlardan en önemlisi ticari yönü olan şişelerde açıkça görülen estetik boyuttur. Bir şişe tasarlanırken, parfümün verdiği hissiyata bağlı olan anlama ve dönemin en son sanat akımlarına paralel bir gelişmeye ağırlık verilir. Böylece Art Nouveau, Art Deco, Dadaistler, Ekspresyonizm, Postmodernizm, Pop Art, Conceptual Art gibi 20. yüzyılın ileri gelen bütün akımları parfüm şişelerinin tasarımında ortaya çıkan karakteristik özellikleriyle hayat bulmuşlardır. Bu bizi parfüm şişesini seri üretimden çıkıp pazara sunulmuş bir sanat objesi olarak algılamaya götürüyor. Bu noktada şişenin sembolik boyutu öne çıkmaya başlıyor. Bir sanat objesinin pazarlanmasının yarattığı etki o kadar kapsamlı ki, parfümle bağdaştırılmış olan anlamlar kendi sembolik dillerini yaratmaya başlıyorlar. Çalışmamı bu sembolleri inceleyerek sonuçlandırdım. IX