Üsküdar'da yer alan bir grup cami haziresindeki mezar taşları

Mezar taşları, Türk sanatının estetik ve plastik açıdan güzel örneklerinden biri olmasının yanı sıra, ait oldukları dönemin sanatsal ve sosyo-kültürel anlayışının özelliklerini görmekte mümkündür.'Üsküdar'da Yer Alan Bir Grup Cami Haziresindeki Mezar Taşları' adlı tez çalışmamızda 9 cami haziresi incelenmiştir. Bu hazireleri tezimizde seçmemizin nedeni, hem eski Üsküdar alanı içerisinde yer almış olmaları, hem de kaynaklarda çalışılmamış, incelenmemiş hazireler olmalarıdır. Hazirelerde 248 mezar olup toplam 263 mezar taşı tespit edilmiştir. Bunların 108'i hem baş taşı hem ayaktaşı, 143'ü baş taşı, 8'i ise sadece ayak taşıdır. Bu taşlardan 126 örnek erkeklere, 91 örnek kadınlara ait mezar taşlarıdır. 46 örneğin ise kimliği belli değildir. İncelediğimiz eserlerin 194'ünde tarih mevcuttur. 69'unun ise tarihleri belirlenememiştir. Bu eserlerin hazirelere göre tarih sınırları içerisinde bulunan mezar taşlarına göre şöyledir; Rum Mehmet Paşa Camii Haziresi 15. yy'ın ortasından 19. yy'ın sonuna, Gülfem Hatun Camii Haziresi 17. yy'ın başından 17. yy'ın ortasına, Solak Sinan Camii Haziresi 16. yy'ın sonundan 19. yy'ın ortasına, Sinan Paşa Camii Haziresi 18. yy'ın başından 19. yy'ın sonuna, Kurban Nasuh Camii Haziresi 16. yy'ın sonundan 20. yy'ın başına, Çingene Fırını Camii Haziresi 16. yy'ın sonundan 19. yy'ın sonuna, Mirahur Camii Haziresi 16. yy'ın sonundan 19. yy'ın sonuna, Ayazma Camii Haziresi 17. yy'ın sonundan 20. yy'ın başına, Tevaşi Hasan Ağa Camii Haziresi 16. yy'ın sonundan 19. yy'ın ortasına tarihlendirilmektedir. Eserlerde ağırlıklı olarak mermer malzeme kullanılmıştır. 242 örnekte mermer, 21 örnekte ise taş malzeme görülmektedir. Taşların işleniş tekniği olarak kabartma tekniği tespit edilmiştir. İncelenen hazirelerde toprak, çerçeveli ve sembolik lahit olmak üzere üç tip mezar çeşidi belirlenmiştir. Form bakımından ise erkek mezar taşları ayrı, kadın mezar taşları ise ayrı değerlendirilmiştir. Mezar taşlarında başlıklar, taşı sonlandıran öğeler olması bakımından dikkat çekmektedir. Erkek mezar taşlarında 21 farklı baş taşı tespit edilmiştir. Kadın mezar taşlarında ise 1 başlık formu belirlenmiştir. Mezar taşlarında ölünün kimliğini belirten, taşların yüzeyine yapılmış kitabe metinleri bulunmaktadır. Kitabe metinleri değerlendirilirken yakarış, dua, kimlik, dua isteme ve tarih olmak üzere beş farklı konu belirlenmiştir. Bu başlıklar arasında ünvanlar, lakaplar, mezarda yatan şahsın nereli olduğu ve akrabalık bağlarına da değinilmiştir. Ayrıca, metinler içerisinde geçen ifadelerden şahsın genç yaşta mı yoksa hastalıktan mı öldüğü gibi ölenin durumunu belirten ifadelere de rastlanmıştır. Mezar taşlarındaki bezeme programları ayrıntılı ele alınarak gruplandırma yapılmıştır. Bitkisel motifler, nesneli motifler, geometrik motifler ve mimari motifler olarak sınıflandırılmıştır. Motifler tanıtılırken önce motifin ikonografik gelişimi belirtilmeye çalışılmıştır. Üsküdar'da incelemeye aldığımız 9 cami haziresindeki mezar taşları; malzeme, işleniş, form ve bezemeleri ile başkent İstanbul üslubunun temsilcileri niteliğindedir. Yapıldıkları dönemin ortak özelliklerini taşıyan bu eserler, Türk sanatının mezar taşına yansıyan yönlerini aktaran birer örnek olmaları bakımından da önemlidirler.