Beylikler Dönemi mimarisinde taş süsleme 1300-1435 (2 cilt)

Beylikler dönemi mimari süslemesi üzerine ayrıntılı monografik çalışmaların yapılmamış olması, bize Beylikler dönemi mimari süslemesini tanıma fırsatı vermemektedir. Bu nedenle 'Beylikler Dönemi Mimarisinde Taş Süsleme 1300 -1435' konulu bu çalışmayla, Beylikler dönemi mimari süslemesindeki açığı taş süsleme bağlanımda kapatmak istenmektedir. Kütüphane ve arazi çalışmaları sonucunda belirlediğimiz, yirmisi Karamanoğullan'na yedisi Eretnaoğullan'na, biri Saruhanoğullan'na, biri Aydınoğullan'na, üçü Menteşeoğullan'na ve üçü de Hamitoğullan'na ait otuz beş yapı ele alınarak incelenmiştir. Cami, medrese, imaret, darülhüffaz, zaviye, tekke, türbe, hamam, çeşme olmak üzere dokuz farklı yapı türünün taş süslemeleri; cephe, portal, kapı, pencere, korkuluk, şebeke, saçak, minare, eyvan, kubbeye geçiş, tavan ve mihrap gibi mimari öğeler üzerindeki yatay-dikey şerit, yatay-dikey dikdörtgen pano, kare ve sivri kemerli pano, madalyon, kabara, mukarnas yüzeyi, kemer ve kavsara köşeliği, sütunce gövde ve başlıklarda yer almaktadır. Mimari öğeler üzerinde yer alan taş süslemeler Beylikler döneminde geometrik, bitkisel, figürlü, karışık, diğer kompozisyonlar ve yazı olmak üzere altı farklı türde karşımıza çıkmaktadır. Geometrik süslemeleri çizgilerle oluşan düzenlemeler, geçmelerle oluşan düzenlemeler, çokgenler ve yıldızlardan oluşan kompozisyonlar oluşturmaktadır. Bitkisel süslemeler ise; rumi, yarım palmet, palmet ve lotus gibi bitkisel motiflerin tek başlarına ya da iki veya daha çoğunun bir araya gelerek meydana getirdiği kompozisyonlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Beylikler dönemine ait yapılardan görülen figürlü süslemeleri arslan, at, balık, fil, tavşan; kuşlar ve ejder oluşturmaktadır. Figürlü süsleme de kendi içinde, doğada görülen ve hayali hayvanlar olarak iki grupta ele alınmıştır. Bu gruplar da kendi içlerinde, 1. figürün sadece başımn gösterildiği, 2. vücudun tümünün gösterildiği figürler olarak ikiye ayrılmaktadır. Karışık süslemeler ise; geometrik-bitkisel, bitkisel-diğer kompozisyonlar, bitkisel- yaza, geometrik-bitkisel ve figürlü olmak üzere dört grupta incelenmiştir. Hiçbir gruba dahil edemediğimiz kandil motifleri ise 'diğer kompozisyonlar' başlığı altında ele alınarak incelenmiştir. Yazı kompozisyonlarını ise sülüs; kufi ve ma'kıli oluşturmaktadır. Bunlardan sülüs, zemini bezemesiz ve bezemeli olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Yaptığımız çalışmanın sonunda Orta ve Güney Anadolu beyliklerine ait eserlerde görülen süsleme tür ve kompozisyonlarının, Anadolu Selçuklu dönemine ait yapılarda yer alan süsleme tür ve kompozisyonları ile benzerlikler gösterdiği belirlenmiştir. Bunda da, beyliklerin Anadolu Selçuklu topraklan üzerinde kurularak gelişmeleri ve özellikle yakın kültürel bağlar neden olarak gösterilebilir. Batı Anadolu beyliklerine ait yapılarda karşımıza çıkan bitkisel kompozisyonlar Erken Osmanlı dönemine ait yapılardaki kompozisyonlarla ve kompozisyonların üzerinde yer aldığı biçimsel düzenlemelerle benzerlik göstermektedir. Bu nedenle Orta ve Güney Anadolu beylikleri gelenekçi yapıya sahip bir taş süsleme gelişimi çizerken, Batı Anadolu beylikleri yaptıkları yeni deneme ve düzenlemelerle bir geçiş üslubu oluşturmaktadır.