Anadolu'da Bizans-Selçuklu kültürel etkileşiminin sanata yansımaları

Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Alparslan'ın 1071 yılında Bizans Devleti karşısında kazandığı galibiyet, Anadolu tarihinin en önemli olaylarından biridir. Savaş sonrasında Anadolu'ya yoğun olarak başlayan Türk göçleri ve burada Büyük Selçuklu Devleti'nin bir kolu olarak Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurulması, Ortaçağ Anadolu'sunun siyasi, demografik, sosyal-kültürel ve sanatsal ortamında önemli değişikliklere neden olmuştur. Bu süreçte öncelikli olarak askeri, siyasi ve politik ilişkiler kuran Bizans ve Selçuklu Devletleri arasında kurulan kültürel ve sanatsal ilişkiler tez konumuz kapsamında ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Sanatsal etkileşim sürecinde önemli rol oynayan etkenler, Bizans Devleti sanatsal ortamındaki yerel geleneğin Selçuklu sanatına yansımaları ve Selçukluların gelişiyle birlikte Anadolu'nun sanatsal ortamında yaşanan değişimler çalışmamız kapsamında değerlendirilmiştir. Bu bağlamda hareket noktamız kültürel etkileşim olmakla birlikte bu etkileşimin sanatsal faaliyetler üzerindeki etkisi örnekler üzerinden değerlendirilmiştir. Yönetici sınıf ve halklar arasındaki kültürel alışveriş beraberinde dini ve sanatsal bir etkileşimi de kaçınılmaz kılmıştır. Birbiri ile bağlantılı olan tüm bu unsurlar devletin yöneticileri ve toplumlar arasında doğru orantılı olarak bir etki imkanı yaratmıştır. Bu süreçte siyasi koşullar, ekonomik durum ve gelenekler etkisinde, inşa faliyetleri, seramik, alçı, taş eserler, el sanatları ürünleri, kullanım eşyaları gibi her iki dönemin kültürel ve sanatsal anlayışını yansıtan eserler üretilmeye devam etmiştir. Özellikle her iki kültür arasında Anadolu'nun iç bölgelerde gelişen yoğun temaslar sanatsal etkileşimin varlığının da izlenebildiği yerler olmuştur. Bu etki içerisinde en önemli faktörler, yerel gelenekler, baninin istekleri ve sanatçının özgün yaratımı olarak karşımıza çıkmaktadır. Yeni kurulan Anadolu Selçuklu Devleti'nin mimari üslubunun oluşum sürecinde yerel unsurların ve geldikleri yerden getirdikleri geleneklerin etkisi görülmektedir. Üslup farklılıkları olmakla birlikte iki kültürün hakim olduğu ortak coğrafya, ortak yaşam pratiklerinin geliştirilmesi ile birlikte zamanla da ortak beğeniye hitap eden sanat eserlerinin üretilmesine olanak sağlamıştır. Figürlü, geometrik ve yazı taklidi olmak üzere bazı ortak motiflerin her iki kültürün sanat eserlerinde yer alması bölgesel etki, baninin ve sanatçıların rolü ve dönemin beğenisi ile ilişkilidir. Anadolu'da 12 -13. yüzyıl Bizans ve Selçuklu dönemi eserlerinde özellikle insan, fantastik yaratıklar, hayvan mücadele sahneleri, av sahneleri gibi kompozisyonların yaygın olarak tasvir edildiği görülmekle birlikte, bu eserler arasında üslupsal açıdan benzerlikler, bazen her iki kültürden izler taşıyan motifler görülmesi, sanatçıların bu dönemde oluşan ortak bir görsel repertuvardan yararlanması ile de ilişkili olmalıdır. Uygarlıkların kültürel özelliklerini yansıtan sanat eserlerinde, her iki uygarlığını kültürüne dair ortak ikonografik temalar kullanılması Anadolu'da Bizans-Selçuklu birlikteliğinin yaşandığı dönemde çok kültürlü bir coğrafyanın kültürel ve sanatsal çeşitliliğini günümüze taşıyan maddi kanıtlar olarak oldukça önem kazanmaktadır.