Kentsel mekanda rastlantısallık

Tepeden inme yaklaşımlar, mekanın sosyal ve fiziksel ihtiyaçlarına, kentin beklentilerine karşılık verememektedir. Kağıt üzerinde incelenerek tasarlanan mekan, soyut mekan olarak kalmakta ve toplumsal mekana dönüşememektedir. Ancak kağıt üzerinde yaptığımız tasarımlar ile üretemediğimiz toplumsal mekanlar, kentin rastlantısallıklarında ve deneyimlenerek anlam kazanan, toplum tarafından yeniden üretilen rastlantısal mekanlarında karşımıza çıkmaktadır. Toplumsal mekana dönüşemeyen tasarı mekana karşı kent, kendi mekanlarını/yerlerini üretmektedir. Kent içerisinde yer alan ve rastlantısal olarak tanımlanan bu mekanlar, kentlilerin sokaktan geri aldıkları toplumsal mekanlardır. Güncel yaklaşımlar tabandan yukarı bir anlayış benimseyerek, mekanın yerel ihtiyaç ve beklentilerinin anlaşılması yolu ile uygulanan projeler sayesinde tepeden inme yaklaşımların ürettiği sorunlara karşı bir çözüm arayışı içerisindedir. Sosyo-kültürel, ekonomik ve politik dinamikler kentlerin sürekli olarak bir değişim ve dönüşüm sürecinde olmasına sebep olmaktadır. Kentlerdeki bu değişim, tasarım çalışmalarında da etkisini göstermeye başlamış; kentsel hareketlerin ve toplumsal yönelimlerin etkisinde tasarımda yeni eğilimler ortaya çıkmıştır. Katılımcı planlamanın tasarlama ve planlama pratiğindeki önemi anlaşılmış; katılımın da ötesinde, mekanın doğrudan tasarım yapılacak olan yerde yaşayanlar ile birlikte tasarlanması ve üretilmesi konusu gündeme gelmiştir. Ancak, rastlantısal mekan dediğimiz, kentin ihtiyaç ve beklentileri için doğrudan bir çalışma alanı oluşturan ve herhangi bir tasarım pratiğinden bağımsız olarak kent içerisinde yer alan bu mekanlar tasarımcıya ne söyler? Bu çerçevede araştırma, İstanbul'da kentlilerin gündelik kent deneyimlerinin bir sonucu olarak mekanla kurdukları ilişkiler bağlamında 'rastlantısal' olarak ortaya çıkan mekanların oluşum süreçlerine ve bu mekanların kentsel tasarım ile yerin üretiminde nasıl araç olarak kullanılabileceğine odaklanmaktadır. Araştırmanın amacı, rastlantısal olarak oluşan ve tasarlanmışlık yerine toplumsal yönelimlerle kurgulanarak yeniden üretilen kentsel mekanların oluşum süreçlerinin irdelenmesi ile rastlantısallık ve yer üretimi arasındaki ilişkinin sorgusunun bir sonucu olarak rastlantısallığın tasarlanabilirliğine yönelik bir tartışma platformu ortaya koymaktır. Araştırmanın hedefleri ise rastlantısal mekanların oluşması sürecinde toplumsal yaşamın ve gündelik yaşam deneyimlerinin mekanın yeniden üretilmesine katkısına dair bilgi üretilmesi; kentsel rastlantısallığın keşfinde fenomenolojik bir çerçeve sunulması, tasarımın ve tasarımcının gelecekteki rolü üzerine bir tartışma platformu oluşturulmasıdır. Bu konu hakkında bilgi üretiminin tasarımcının, rastlantısallık kavramı üzerinden yalnızca fiziksel değil, toplumsal da olan ve katılımı sağlayan esnek mekanlar üretebilmesi, rastlantısallığın bir araç olarak kullanabileceği bir deneyim sunulması ve kentin dinamiklerinin/yönelimlerinin anlaşılabilmesi konularına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Araştırma, 'Rastlantısallık tasarlanabilir mi? Tasarlanabilir ise nasıl?' sorusuna yanıt aramaktadır. Bu doğrultuda araştırmanın yanıt aradığı alt sorular ise şunlardır: Tasarım pratiğinin ürünü olmayan kentsel mekanlar nasıl oluşur? Rastlantısallık ve mekan üretimi arasındaki ilişki fenomenolojik olarak nasıl okunabilir? Rastlantısallık tasarım sürecine nasıl dahil edilebilir? Bütün bu sorulara verilecek cevaplar ile varılmak istenen noktada yanıtlanması beklenen soru ise 'Rastlantısallık tasarımcıya ne söyler?' sorusudur. Bu ilişkinin sorgulanmasında, belirli bir başlangıç veya varış noktası olmadan gündelik yaşamı deneyimleyen gözlemci ve anlatıcı flanöz / kentsel aylak kavramı çerçevesinde 'yürüme' aktivitesi kullanılarak keşifsel bir deneyim kurgulanmıştır. Bu keşifsel deneyimde, özellikle karmaşık planlama durumlarında tasarımcıya iletişimsel katkılar sağlayan fenomolojik yaklaşım benimsenmiştir. İnsan deneyimlerini yorumlayan bir araştırma yöntemi olan fenomenoloji, rastlantısal olarak ortaya çıkan mekanlarda insan deneyimlerinin anlamlarının araştırılması sürecinde, flanöz olarak kenti deneyimleyen araştırmacının temel yöntemidir. Farklı disiplinler tarafından araştırma yöntemi olarak kullanılan bu yaklaşım, kentsel tasarım ve planlama çalışmalarında tasarımcının, bulunduğu toplum içerisinde, nesnelerin toplum için ne gibi anlamları olduğunu ve farklı çerçevelerden bakıldığında her bir nesnenin nasıl farklı anlamlar kazanabileceğini görebilmesini sağlamaktadır. Rastlantısallık ve mekan üretimi arasındaki ilişkinin sorgulanmasında, flanöz deneyim ile edinilen bilgilerin fenomenolojik olarak yorumlanması olarak kurgulanan araştırma, literatür taraması; alan araştırması tasarımı ve rastlantısallığın tasarlanabilirliğine dair ortak çerçevenin oluşturulması olmak üzere üç aşamalı olarak tasarlanmıştır. Araştırmanın birinci aşamasında, literatür taraması kapsamında kentsel mekanın üretiminde rastlantısallık/kendiliğindenlik, yer-mekan ve yer-yapma kavramları irdelenmekte; rastlantısallığın tasarlanabilirliğine yönelik kavramsal çerçeve sunulmaktadır. İlk olarak mekan, yer ve yer-yapma kavramları; sonrasında ise tasarlanmışlık ve rastlantısallık kavramları, bu kavramları esas alarak ortaya konan kentsel yaklaşımlar ile ilişkilendirilerek tartışılmaktadır. Araştırmanın ikinci aşaması, Anadolu yakasında Kadıköy, Avrupa yakasında ise, Şişli, Beyoğlu, Beşiktaş, Ortaköy, Balat ve Eminönü'nde tamamen flanöz felsefe ile belirli bir rota üzerinde olmayan yürüyüşlere odaklanmakta; İstanbul'da rastlantısallığın keşfi yolu ile rastlantısallığın mekanın üretimine etkisine dair tartışma ortaya konmaktadır. Flanöz / kentsel aylak kavramı esas alınarak yapılan yürüyüşler sırasında rastlantısal mekanlar fotoğraflanmış ve günlük tutulmuştur. Araştırmanın üçüncü aşamasında, elde edilen bilgiler üzerinden rastlantısal mekanlara dair ortak bir çerçeve tanımlanmakta; rastlantısallık ve mekan üretimi arasındaki ilişki sorgulanmaktadır. Rastlantısallığın, kendiliğindenlik ve planlamada yer-yapma pratiğini takip eden yaklaşımlar çerçevesinde 20 yılı aşkın süredir gelişen ve halen gelişmekte olan 'kendiliğinden şehir' ve 'taktiksel şehircilik' gibi yaklaşımlar için bir tasarım aracı olarak kullanılması ile ilgili bilgi üretilmektedir. Bu araştırma sonucunda ortaya çıkan bulguların yalnızca fiziksel değil toplumsal da olabilen esnek mekanlar üretilebilmesi konusunda faydalı olacağı düşünülmektedir. Kentin dinamiklerinin ve yönelimlerinin anlaşılabilmesi ile tasarlanan mekanların yaşayan mekanlara dönüşebilmesi ve kentin kendisine karşı aidiyet duygusunun kuvvetlendirilmesi konularına katkı yapılması öngörülmektedir.