Türkler'de taç geleneği

Türklerde taç geleneğini ortaya koymayı amaçlayan bu çalışma, öncelikle taç sözcüğünün ne anlamda kullanıldığını, İslam dininin benimsenmesiyle anlamsal ve biçimsel bir değişimin olup olmadığını, Batı dünyasındaki gelişimi ile nasıl bir farklılık gösterdiğini araştırmaya yönelmiştir.. B. u konularda doğrudan yanıt getiren herhangibir yayının bulunamaması, araştırmanın geniş bir bakış açısı içinde ele alıınmasını zorunlu kılmıştır. Bütün bu çerçeve içinde ikinci bölümde 'taç' sözcüğünün tanını araştırılmıştır. Bu durum hem kavram kargaşasını gidermek, hem de çalışmanın sınırlarını belirlemek açısından gerekliydi. Bu bölümde Kaxus-i Osmani, Ferhang-i Anendrac, Kemus-i Türki- Ferhang-i Amid Ferhang-i Farsi, Lugatname gibi tarihsel kaynakların yanında modern sözlüklerdeki açıklamalarda göz önünde tutularak sözcüğün içerdiği anlamlar açıklanmıştır. Sonuçta her birindeki farklı anlatımlara rağmen tacın hükümdarların başlarına giydiği değerli taşlarla süslü, iktidar ve tanrısal gücün simgesi olan bir başlık olduğu ortaya çıkar. 'Erken Yakındoğu Kültüründe Taç' başlıklı üçüncü bölümde bu kültür çevresinde yaşamış siyasal birimlerdeki taç örnekleri üzerinde durulmuştur. Mezopotamya'da tacın kullanımı ilkin Sümer,. Akad, Babil'deki örnekler dikkate alınarak incelenmiş ve bu ilk Akdeniz uygarlıklarında taç motifi iktidar ve Tanrısal gücün simgesi olarak belirlenmiştir. P ersler de ise ' Tiyara ya da Kidaris olarak adlandırılan taç, imparatorluğun görkemini yansıtmaktadır. Az sayıdaki Fart örneklerinde de aynı anlamsal boyutu buluyoruz. Partlara oranla daha milliyetçi ve. merkeziyetçi olan Sasanilerde ise taç Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi konumundaki ' kralların Tanrı ile arasındaki ilişkiyi simgeliyordu. Mısır:da Aşağı Mısır krallarının tacı 'kırmızı'. Yukarı Mısır krallarınınki 'beyaz' olarak- 76 adlandırılıyordu, ancak Menfi s krallarının III. Sülalesi zamanında bu iki taç birleşerek din ve iktidar açısından önem taşıyan bir form oluşturmuştur. Anadolu'da Kititlerde Babil taçlarından esinlenerek geliştirilmiş örnekler, ayrıca başka bir anlam da kazanarak içerdikleri boynuz sayısıyla aynı zamanda Tanrıların hiyerarşik düzenlerini göstermeye başlamıştır. Urartu ve Frig örneklerinin tanıtılmasından sonra Ege'nin. Yunan, Roma ve Bizans kültürlerinde tacın önemi üzerinde durularak anlamsal ve biçimsel farklılıklar, örnekler üzerinde belirtilmiştir. 'İslam Öncesi Türklerde Taç' bölümünde önce İ. Ö. V-I. Yüzyıl arasındaki örneklerden başlayarak Orta Asya taçları ele alınmıştır. Genç Alp'in tacı, üzerindeki mitolojik hayvan ve ok figürleri tek tek ele alınarak tanıtılmış daha sonra Kar gılık Tacı ile Moin-üln kurganındaki taç incelenmiştir. Rudenko ve Kiselev'in Pazırık buluntuları arasında yer alan keçe örtü üzerinde toprak Tanrıçasının başındaki taç ise önemi açısından ayrıca ele alınmıştır. Han kabartmalarındaki üçgen dilimli taçlar ise daha sonra Türkler'de sürekli rastlanacak olan formlar olarak belirtilmiştir. Daha sonra Göktürk ve Budist kültürlerinde rastlanan örnekler ele alınarak anlamsal ve biçimsel önemleri üzerinde durulmuştur. Uygurlarda taç ise 'Yüksek Taç-başlıklar', 'Çıkıntılı Taç-başlıklar', 'Yaprak Taç-Başlıklar', 'Mantar Biçimi Taç-başlıklar' tanımı altında hem form değişimleri, hem de toplumsal konumu belirleyen simgesel örnekler olarak ele alınmıştır. 'Türklerde İslami Dönemde Taç' başlıklı beşinci bölüm de ise önce Türklerin islam'a girişi ve İslam'da taç anlayışı ele alınmıştır, islam dünyası başlangıçta çeşitli nedenlerle kabul etmediği hükümdar debdebesi ve tacı önce Sasani ve Bizans, daha sonra da Orta Asya beylerinden öğrenmiştir. Ancak Sasani, kültür çevrelerinin temelleri üzerinde kurulan ilk İslam devletleri taç geleneğini sürdürmüşlerdir. Karahanlılar ' da taç Kutadgu Bilig ve küçük sanatlardaki figürlü betimlerden izlenebilmiş, Gazneliler ' de ise Sultan Mahmud'un asma tacının varlığı belirlenmiştir. Oğuzlarda tacın anlamı ve kültürü destanlar aracılığıyla açıklığa kavuşu yor. Taç Oğuzlarda taht ile birlikte anılan bir hükümdarlık sembolü olarak ortaya çıkıyor. Selçuklularda da gününüze ' gelen zengin örneklerin yardımıyla tacın yalnızca hükümdarlık simgesi olarak kullanılmadığı, aynı zamanda çeşitli doğaüstü varlıklarda da kullanıldığı ortaya çıkıyor. Bu da Mezopotamya uygarlıkları' ve Orta 'Asya Türk toplumlarındaki' taç geleneğinin Selçuklularda sürdüğünü göstermektedir. 'Sonuç'ta konunun günümüze ulaşan en erken örneklerden başlayarak incelendiğinde mitolojik ve dinsel anlamın öneminin belirlendiği görülüyor. Ancak islam'ın benimsenmesinden, sonra çeşitli etkilerle biçimlenen bir taç geleneğinden de söz edilebilir. Sasanilerin köklü ve görkemli geleneği Selçuklularda da kısmen sürmüş Selçuklular bu bağlamda Orta Asya ve İslam dışı etkileri islamla bağdaştırmayı başarmışlardır. Osmanlılarda ise islam dininin farklı yorumlanışı ve Orta Asya geleneklerinin zamanla yok olmasından dolayı tacın yerini sarıklı başlıklar almıştır. Ancak kökeni Orta Asya Türklerine inen üçgen dilimli taçların form ve anlamının yine de unutulmadı- ğını Osmanlı minyatürlerindeki melek, burak türünden betimler sayesinde anlıyoruz.