1980 sonrası üretim ve hizmet etkinlikleri ilişkilerinin tanımlanması mekana yansımaları ve İstanbul bölgesi kapsamında bir değerlendirme

1970'lerden sonra, sadece ekonomik alanda değil, sosyal, kültürel ve politik alanda köklü değişimlerle gelen bir dönüşümden söz edilmeye başlanmıştır. Bunlar özellikle üretim süreçlerinde, tüketim eğilimlerinde, devletin rolünde, pazar alanlarında, coğrafi politik alanda, güç dengelerinde görülmektedir. Modern enformasyon ve iletişim teknolojilerinin gelişmesi ile dünya politik haritası değişmiş, dünya finans pazarı hızla gelişmiş, şirketlerin faaliyetleri ulusal sınırlan aşmış, ekolojik dengenin korunması uluslararası bir sorun haline gelmiştir. Dünyada üretim ağlarıyla birlikte finans, rekabet ve talep de küreselleşme süreci içine girmiştir. Bu sürecin esas itici gücü ise; bugün olgunluğa erişip uluslararası ölçekte yaygınlaşan, şirket içi ve şirketler arası yeni üretim biçimi olan esnek üretim olmuştur. Bu yeni sistemde meydana gelen değişime bağlı olarak ve yukarıda bahsedilen etmenlerin de etkisiyle sanayii içinde üst düzey hizmet kullanımında artış meydana gelmiştir. Çalışmanın amacı; küreselleşmenin motoru olarak sayılan mikro ekonomik güçleri harekete geçiren bölge ölçeğindeki planlama çalışmalarına yardımcı olmak üzere üretim ve üst düzey hizmet faaliyetlerinin etkileşimini analiz etmek ve ağ sistemi uygulamasına bu yönde stratejik hedefler belirlemek üzere; sanayiinin üst düzey hizmetlerde metropoliten merkeze bağımlılık düzeyim ve sanayiinin yakınındaki kentsel merkezlerden üst düzey hizmet talebini İstanbul Bölge ölçeğinde irdelemektir. Girişte; yukarıda bahsedilen çalışmanın amacı,, hipotezler ve çalışmanın sonuçlarından beklentiler anlatılmaktadır. İkinci bölümde; yeni üretim biçimi olan esnek üretimin seri üretim ile farklılıkları ortaya konmaktadır. Buna göre esnek üretim sistemi; yığmsal üretimden müşteriye göre üretim yapmaya; kitlesel pazarlama ve dağıtımdanmikro pazarlamaya; bir bütün oluşturan şirket yapısından daha yeni örgütlenme biçimlerine varana kadar her şeyi değişime zorlamaktadır. Esnek üretimin getirdiği yeni örgütlenme biçimi ise; üretim, yönetim, pazarlama, finans gibi birbirinden ayrı kabul edilen birimlerin iç içe geçmişş, karşılıklı etkileşimini ve anında bilgi akışım öngören bir organizasyonu amaçlamaktadır. Bu da sanayiiler arası ilişkilerin, iş gücünün, firmalar arası ilişkilerin ve mekansal özelliklerin dönüşümünü beraberinde getirmiştir. Sanayii sektörü içinde hizmet fonksiyonlarının payının giderek arttığı görülmektedir. Bunun nedeni, artık sanayii kavramının karşılığının, daha fazla üretim olmadığıdır. Bugün tüketicinin beklentisi de, üreticinin çabasında, daha nitelikli ve ihtiyaca cevap veren üretime yönelmiştir. İşte bu nedenle yatırımcı ve yöneticiler, idari yapının iyileştirilmesi, daha başarılı bir organizasyon ve esnekliğin sağlanması, üretimin çeşitli aşamalarında danışma mekanizmasının işletilmesi ve ürünün pazarlanmasına yönelik faaliyetlerin gerçekleştirilebilmesi için profesyonel hizmet aktivitelerinden yararlanma yoluna gitmektedir. Bunun doğal sonucu olarak; hizmet fonksiyonlarının giderek ön plana çıkması, imalat sanayiinin ve bu sanayiinin temel işlevlerinin ikinci plana düştüğü anlamını taşımamakta, buna karşın hizmet sektörünün sanayii sektörüne entegrasyonu ile, bu sektörün gelişiminde etkin rol oynadığım göstermektedir. Böylece sanayii ve hizmet sektörleri klasik tanımlarda olduğu gibi birbirinden tamamıyla ayrılan, biri gelişirken diğeri gerileyen faaliyetler olmaktan çıkmış ve bunun tam tersine birbiriyle iç içe gelişen, birbirleri içinde kullanılan ve birbirini geliştiren sektörler halini almışlardır. Bundan sonra artık ileri ekonomiler, üretim-hizmet etkinliklerin hızlı büyümesiyle karakterize edilmeye başlamıştır. Yine ikinci bölümde mekanda esnek üretim ile gelen yeni dönemde farklı bir kavram, şebeke/ag vurgu kazanmaktadır. Bu kavramın tanımladığı yeni mekan organizasyonunda da; yerel göreli üstünlüklerin kullammı, üretim ağının yarattığı sinerji etkilerinden yararlanma, birimler arası hem rekabet hem de dayanışmanın söz konusu olduğu eylemlerin aynı mekanda yer alması; çok kademeli örgütlenme yerine, bağlantıları olan odak noktalarının birbirlerini tamamlamaları anlayışına dayalı, ağ türünde ve uluslararası boyut kazanan örgütlemeler söz konusudur. Ortaya çıkan bu eğilimlerin her ülkede farklı eğilim gösterdiği, batıdaki yeni teknoloji, yeni üretim sistemi, yeni iş bölümü şeklindeki sanayiinin yeniden yapılanması çabalarına, Türkiye'deki sanayiinin de yeni iş bölümü, artan sanayiiler arası ilişkiler, üretim pazarlamasında ve işin organizasyonunda değişimler şeklinde düzenlemelerle uyum sağlamaya çalıştığı yapılan çalışmalar sonucundagözlenmektedir. Kuruluşlarda yukarıda söz edilen kapsamda yaşanan değişimler; özellikle metropoliten alanlarda hızlı bir şekilde gelişen üst düzey hizmetlerin bölge ekonomisi içinde kritik bir öneme sahip olmasma neden olmuştur. Üçüncü bolümde; üst düzey hizmetlerin tanımı yapılmakta, gelişiminde ve yer seçiminde etkin faktörler ele alınmaktadır. Burada ele alman özellikle üretici firmaların, yararlandıkları hizmet faaliyetlerini kendi şirketleri bünyesinde gerçekleştirmeyerek, bu alanlarda hizmet sunan şirketlerden yararlanma yoluna gitme eğilimleridir. Hizmetleri dışsallaştırmaları ve dışarıdan satın almaya yönelik maliyete bağlı, kısmen maliyete bağlı ve maliyet dışı talep faktörleri değerlendirilmektedir. Dördüncü bölümde; yukarıda özetlenen bölümlerde söz edilen değişen imalat sektörü ve üst düzey hizmet sektörleri arasındaki etkileşiminin mekansal yansımalarını ortaya koymak amacıyla üretim ve hizmet kalbi istanbul Metropoliten Alanı'nda yer alan sanayii kuruluşlarının üst düzey hizmet alma biçimleri incelenmiştir. Bunun için 'sanayii kuruluşlannm üst düzey hizmet alımı kuruluş içinden veya dışından mı gerçekleşmektedir? ve 'sanayii kuruluşlarının üst düzey hizmetleri dışarıdan alma durumlarında maliyete bağlı faktörler yanında, kısmen maliyete bağlı ve maliyet dışı faktörler de var mıdır? sorularının cevapları aranmış ve sistematik veriler derlenmiştir. Daha sonra mekansal boyuta girilerek, sanayii kuruluşlarmın üretim birim yeri ve yönetim birim yerinin mekansal dağılımları ve üst düzey hizmetleri dışarıdan alma durumlarında üretim ve/veya yönetim birimi yerine olan mesafesi ortaya konmuştur. Dünyada 1980'lerden bu yana yaşanmakta olan enformasyon teknolojisindeki gelişmeler, blokların çözülmesi, ekonomik ve toplumsal yeniden yapılanma, küreselleşme gibi hızlı değişimler, Türkiye'deki 1980 sonrasında uygulanan dışa açık ekonomik politikalar ve Avrupa Birliği-Akdeniz Ülkeleri işbirliği gibi değişimlerle bir arada düşünüldüğünde tüm bu dönüşümlerin İstanbul Metropoliten Alam kapsamında değerlendirilmesi önem kazanmaktadır. Bölgesel ölçeğin daha uygun bir bakış açısı sunması ve Türkiye'nin üretim ve hizmet kalbi olmasından dolayı Devlet Planlama Teşkilatı'nın tanımlamış olduğu işlevsel bölgeler içinde yer alan İstanbul Bölgesi'nde inceleme yapılmıştır. Türkiye ilk 1000 büyük sanayii kuruluşunun 530 adedinin İstanbul Bölgesi içinde kaldığı tespit edilmiştir. Bunlar içinde 53 adet İstanbul Bölgesi büyük sanayii kuruluşlarında yapılan anket sonucundaki analitik değerlendirmede; büyük sanayii kuruluşlarının üst düzey hizmetlerden yönetim ve iş danışmanlığı, bilimsel mimarlık ve mühendislik ile muhasebe hizmetlerini kuruluş içi bölümlerden karşıladığı; bilgisayar hizmetini hem içindeki bölümlerden hem de dışarıdaki uzman kuruluşlardan aldığı; banka' ve kredi, yatırım aracı, yatırım holding, sigorta, emlak, reklam, hukuk hizmetlerini ise dışarıdan aldığı ortaya konmuştur. Bu kuruluş içinden ya da dışından hizmet alımının kuruluşun faaliyet gösterdiği sektörüyle, kuruluş büyüklüğüyle, tarihiyle, teknoloji kullanımıyla, pazar alanıyla, çalışan sayılarıyla ilişkili olmadığı, daha çok kuruluş yönetim şeklinden etkilendiği görülmüştür. Bu durum yaşanan değişimlerle yeni tip holding modelinin ortaya çıkması sonucunu doğurmuştur. Diğer bir deyişle kuruluş holding kuruluşu ise; özellikle banka ve kredi, yatıran aracı, yatırım holding, sigorta, emlak, bilgisayar hizmetleri alımı etkilenmekte ve bunlar maliyet faktörleri nedeniyle açıklanmaktadır. Bu hizmetler ağırlıklı olarak da kuruluş dışından sağlanmaktadır. Ancak diğer hizmetlerin dışarıdan alınma durumları sadece maliyete bağlı faktörlerden kaynaklanmamaktadır. Özellikle kendi içlerinde sağladıkları hizmetlerin dışarıdan alınma durumlarında ise; ki bunlar yönetim ve iş danışmanlığı, bilimsel mimarlık ve mühendislik, hukuk hizmetleridir, maliyet dışı faktörler söz konusu olmaktadır. Kendi içinde ve dışmda sağladığı hizmetlerde de tüm faktörlerin etkin olduğu görülmektedir. O halde sanayii kuruluşunun ekonomik yapısı ne kadar güçlenirse güçlensin dışarıdan hizmet alımım sürdürdüğü alanlar bulunmaktadır. Bu ilişkinin mekansal boyutunda ise; üretim ve yönetim birimi yerleri aynı yerde olan sanayii kuruluşlarmın yönetim ve iş danışmanlığı, reklam, emlak, sigorta ve yatırım holding gibi hizmetler dışmda diğer üst düzey hizmetleri bulundukları yerden, bu hizmetleri ise özelikle İstanbul ilinden sağladıkları görülmektedir. Üretim. ve yönetim birim yeri ayrı yerde olan. sanayii kuruluşları ise, üst düzey hizmetler içinde banka ve kredi, yatırım aracı, bilgisayar, hukuk, bilimsel mimarlık ve mühendislik hizmetleri hem üretim hem de yönetim birimi yerinden; yatıran aracı, yatırım holding, sigorta, emlak, reklam, kısmen bilgisayar, yönetim ve iş danışmanlığı, hukuk, kısmen bilimsel mimarlık ve mühendislik hizmetleri yönetim birimi yerinden satm alınmaktadır. O halde yüksek oranda standartlaştırılmış ve rutin aktiviteleri içeren arka ofis fonksiyonları üretim birimi yakınında ancak bu hizmetlerin ana karargahları ve diğer hizmet birimleri ana merkezde ve yönetim birimi yakınında yer almaktadır. Besinci sonuç bölümünde ise; bir değerlendirme yapılmakta, son yıllarda devam eden yenilik ve hızlı teknolojik değişim içinde geleneksel ekonomik davranışın hedeflerinin ulaşması mümkün olmayan çoklu pazarlar ve teknolojik yenilikleri yakalamak için ağ davramşlahnm önemli bir paradigma durumuna gelmekte olduğu vurgulanmaktadır. Ağların avantajları; strateji ve program geliştirmek yerine diğer kentlerden yararlanarak etkinlik, sinerji ve işbirliği yaparak yeterlik hedeflerinin olmasıdır. Böylece kentsel ekonomi teorisine de ağ davranış kavramı etkin bir şekilde geçirilmiş ve kent ağlarıyla, kent ve hinterlandı arasında, kent ve diğer yalan kentler arasındaki birbirine bağlılık kurulabilir düzeye gelmiştir. Bu ağlar çok boyutlu olmaktadır. Bu çalışmada da, esnek üretim şartlarında büyük sanayii kuruluşlarının üretim ve yönetim birimleri arasında ağlan gelişirken, bölge içindeki kentlerin de sundukları mal ve hizmet üretim yerleri olarak ilgi odağı haline germekte olduğu ve bu kapsamda kentler arası ağların da gelişmesi gerektiği görülmektedir. İstanbul Metropoliten Kenti kendi etkinlik bölgesinde uzmanlaştığı üst düzey hizmet alanlarında otorite kurmaktadır. Böylece sahip olduğu uzmanlaşma çeşitliliği ile etkisi altına aldığı yerleşmelerde ekonomik, sosyal ve kültürel üstünlüğünü sürdürmektedir. Yerel etkinliğe sahip beceri ve hizmetler ise yerel merkezlerde yer almaktadır.' Böylece kentler arası ağların da gelişeceği açıktır. Burada Türkiye'nin üretim ve hizmet kalbi İstanbul Bölgesi kapsamında ele alınan imalat hizmet ilişkileri irdelenerek bir değerlendirme yapılmıştır. Ancak aynı zaman kesitinde benzer ve farklı faktörler mekanın özelliklerine bağlı olarak farklı bir mekansal gelişmeyi tanımlayacaktır. Çalışmanın, planlama alam içinde kentsel, bölgesel, ulusal, uluslararası ağ çalışmalarına yardımcı olması beklenmektedir. Bu kapsamda da; plancıların kentsel, metropoliten ve bölgesel planlamada; hizmet ve sanayii etkileşiminin mekansal yansımasına, içsel ağların kurulmasına, dışsal ağların kurulmasına, bölgesel işbirliği ağlarının kurulmasına, bilgi kent alt yapısının oluşturulmasına, metropoliten alanlarda kamu özel işbirliğini sağlamaya, ağların etkili olabilmesine yönelik stratejik hedefler geliştirmeleri gerektiğine dikkat çekilmektedir.