Osmanlı çocuk kıyafetlerinin (1850 - 1923) dönem fotoğraflarına dayalı incelenmesi

Kültür, geçmişşten bugüne akıp gelen toplumdaki değerler bütünüdür. Kültür değerleri içerisinde yer alan kıyafetler, önemli ve zengin içerikli bir olgudur ve toplumun birçok özelliği hakkında bilgi vermektedir. Osmanlı giyim kültürü; yer, zaman, cinsiyet, sosyal statü, grup gibi birçok faktöre bağlı olarak farklı çeşitlilikte giysi ve aksesuarlardan oluşmuştur. Osmanlı giyim kültüründe çocuk kıyafetleri de özellikleri bakımından araştırılmaya değerdedir. Osmanlı dönemi çocuk kıyafetlerine ait özellikler; gravürler, minyatürler, resimler, mektuplar, seyahatnameler, gazeteler, kişisel belgeler, kartpostallar ve fotoğraflar gibi belge niteliği taşıyan yazılı ve basılı kaynaklardan öğrenilmektedir. Bu kaynaklardan biri olan fotoğraf, insanların yaşadığı zamana ilişkin yaşantıları bir karede dondurup onların geleceğe aktarılmasını sağlayan; çeşitli ebatlarda ve kalitede film, kağıt veya herhangi bir şeyin üzerine basılan bir doküman türüdür. Fotoğraflar, sosyal olayların kayıtlanabilmesini sağlayarak; dönemin siyasi, ekonomik, kültürel ve sosyal özellikleri hakkında bilgi vermektedir. Bu araştırmada amaç, Osmanlı dönemine tanıklık etmiş fotoğrafçıların fotoğraflarında bulunan çocuk kıyafet özelliklerini incelemek ve çocuk giyim kültürü hakkında bilgi vermektir. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi ve İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi arşivinden temin edilmiş 59 adet fotoğraf, Konya Selçuklu Belediyesi arşivinden temin edilmiş 3 adet fotoğraf, özel koleksiyondan temin edilmiş 1 adet fotoğraf, koleksiyonerlerden satın alınmış 4 adet fotoğraf ve literatürden alıntı yapılmış 16 adet fotoğraf ile toplamda 83 fotoğraf bu araştırmanın materyalini oluşturmuştur. Araştırmada betimsel yöntem kullanılmış ve veriler, doküman inceleme yöntemi ile analiz edilmiştir. Fotoğraflarda yer alan çocuk kıyafetlerinin özellikleri giysi analiz formuna göre incelenmiştir. Giysi analiz formuna çocuk kıyafetlerinin model resmi çizilmiş yerleştiriliş; giysi türü, giysiyi tamamlayan aksesuarlar, giysi ve aksesuarların renk ve kumaş özellikleri, giysi model özellikleri ve süsleme özellikleri kaydedilmiştir. Araştırmada sarayda yaşayan 11 adet kız çocuk kıyafeti ve 32 adet erkek çocuk kıyafeti, vilayetlerde yaşayan 22 adet kız çocuk kıyafeti ve 47 adet erkek çocuk kıyafeti, 21 adet saray erkanı sünnet çocuk kıyafeti ile 26 adet Darüşşafaka ve Gümüşsuyu Kışlası sünnet çocuk kıyafeti olmak üzere toplamda 159 adet kıyafet bu araştırmanın örneklemini oluşturmuştur. Giysi analiz formuna göre incelenen kıyafetlerin özellikleri pasta grafiği ile sayısallaştırılmıştır. Osmanlı tarihi, pek çok konusu ile araştırılmasına rağmen Osmanlı çocukları hakkındaki bilgiler henüz sınırlı sayıdadır. Osmanlı tarih yazımında çok az yer verilen Osmanlı dönemi çocuk kıyafetleri ve özelliklerinin belirlenmesi ile bu çalışmanın çocuk giyim kültürü hakkında geçmişşe ışık tutacağı düşünülmektedir. Araştırma sonunda; sarayda yaşayan kız çocuk kıyafetlerinin, dönemin Avrupa modasına uygun olduğu ve süsleme özelliklerinin ön plana çıktığı kıyafetlerin giyildiği görülmüştür. Vilayetlerde yaşayan varlıklı ailelerin kız çocukları, maddi alım gücü düşük olan ailelerin kız çocuklarına göre daha süslü giydirilmiştir. Sarayda yaşayan erkek çocuklar; genellikle askeri üniforma, ceket - pantolon, setre - pantolon giymiş; vilayetlerde yaşayan çocuklar farklı giysiler tercih etmiştir. Osmanlı saray erkanına yakın olan çocukların sünnet kıyafeti olarak; askeri üniforma, setre - pantolon; Darüşşafaka'daki ve Gümüşsuyu Kışlası'ndaki çocukların ise daha sade giyindikleri ve genellikle entari giydikleri görülmektedir. Kız çocuk kıyafetlerinde açık renkler tercih edilirken; erkek çocuk kıyafetlerinde koyu renklerin tercih edilmesi ortak özellik olarak dikkat çekmektedir. Osmanlı saray çevresi, sünnet çocukları ve vilayetlerdeki erkek çocukların kullandıkları aksesuarın fes olduğu görülmüştür. Son Osmanlı döneminde çocukların yetişkinler gibi giyindikleri, toplumun üst kesiminden olan çocukların toplum önüne çıktıklarında ailelerinin sosyal konumunu belli edecek giysiler giydikleri görülmüştür. Osmanlı toplumu yetişkin kıyafetlerinde görülen ekonomik ve sosyal farklılık çocuk kıyafetlerine de yansımıştır. Sarayda ve saray çevresinde yaşayan çocuklar, saray fotoğrafçıları tarafından gerek dış mekanda gerekse fotoğrafhanelerde poz vererek ölümsüzleşirken; vilayetlerde yaşayan çocukların çoğunluğu, seyyah fotoğrafçılar tarafından rastgele fotoğraflanarak ölümsüzleşmiştir. Vilayetlerde yaşayan ve fotoğrafhanelere giderek poz veren çocukların da saray çevresi çocuklarına benzer şekilde daha süslü ve özenli kıyafetlerler içinde poz verdiği görülmüştür.