Bursa Kızık köylerinin korunmasına yönelik bir yöntem önerisi: Alan yönetim planı

İnsanoğlunun yaşadığı sürece ürettiği kültürel birikimi yaşanılan zamana ve coğrafyaya göre farklılıklar göstermektedir. Kültür ve insan birbirinden ayrılmaz olgulardır. İnsanlar yaşamları boyunca eylemler gerçekleştirmektedir ve gerçekleştirdikleri eylemler de onların kültürlerinin bir parçasıdır. Eylemler sonucunda geriye kalanlar ise o kültüre sahip toplumların mirası olarak bize ulaşmıştır. Toplumsal belleğin önemli bir kısmını oluşturan kültürel miras geçmişş ile gelecek arasında bir köprü niteliğindedir ve toplumların temelini oluşturmaktadır. Kültürel miras kavramı somut kültürel miras ve somut olmayan kültürel miras olarak ikiye ayrılmaktadır. Somut kültürel miras; insan eliyle yapılmış, fiziki bir yapısı bulunan kültürel değeri olan tüm somut varlıklardır. Somut olmayan kültürel miras; kültürel değeri olan soyut, manevi öğelerdir. Kültürel miras alanlarının korunmasına yönelik olarak 1954 yılında Avrupa Kültürel Varlıkların Korunması Sözleşmesi hazırlanmış ve sözleşmede yer alan 'Avrupa'nın Ortak Kültür Mirası' tanımı devlet sınırlarının ötesine geçerek kültürel mirasın evrenselliğini tanımlamıştır. Daha sonra kültürel miras alanları ile ilgili birçok sözleşme ile bildirge hazırlanmış ve koruma kavramı günden güne daha iyi tanımlanarak, kapsamı genişletilmiş ve kavram benimsenmeye başlanmıştır. 1972 yılında UNESCO tarafından Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi'nde kültürel ve doğal miras alanları Dünya Mirası boyutuna taşınmıştır. ICOMOS'un 2008 yılındaki Quebec Bildirgesi'nde de somut ve somut olmayan kültürel mirasın bütünleşik olarak korunmasının yerin ruhunun korunmasıyla gerçekleşeceği söylenmiş ve kültürel miras kavramının her iki boyutunun da korunması gerekliliği açıklanmıştır. Diğer yandan koruma kavramı yapı ölçeğinden evrimleşerek doğal ve yapılı çevrelerin sosyal, kültürel, tarihsel anlamda işlevsel, ekonomik, görsel, somut ve somut olmayan tüm özellikleriyle korunmalarını ve yönetilmelerini kapsayan kentsel boyuta dönüşmüştür. Dünya Miras varlıklarına ilişkin bir envanter oluşturulması, kayıt altına alınması ve korunması amacıyla UNESCO bünyesinde Dünya Miras Merkezi kurulmuş ve bu merkezde de bu alanlara ilişkin başvuruları değerlendirip tüm işlemleri yürütecek Dünya Miras Komitesi oluşturulmuştur. Dünya Miras Komitesi'nin de danışmanı olarak üç organizasyon bulunmaktadır. Bu organizasyonlar; ICCROM, ICOMOS ve IUCN'dir. Dünya Miras Komitesi tarafından herhangi bir varlığın üstün evrensel değer sahip olup olmadığının belirlenmesi açısından 10 kriter belirlenmiştir. Belirlenmiş olan bu kriterlerden bir ya da birkaçını içeren varlıklar 'Üstün Evrensel Değer'e sahip varlıklar olarak kabul edilmektedir. 'Üstün Evrensel Değer'e sahip olan bu varlıklara ilişkin olarak 'Dünya Miras Listesi' oluşturulmuştur. 'Dünya Miras Listesi Sözleşmesi Uygulama Rehberi' yayınlanmış ve üstün evrensel değere sahip alanların yönetilmesine ilişkin hükümler tanımlanmıştır. Alan yönetimi ve yönetim planı kavramları, Dünya Mirası kabul edilen varlıkların/değerlerin yerinde korunabilmesi, karşılaştığı risklerin azaltılabilmesi ve günlük yaşam ile bütünleştirilerek gelecek nesillere aktarılabilmesi için ortaya çıkmıştır. 1970'lerden beri olgunlaşmaya başlayan alan yönetimi ve yönetim planı kavramı değişerek gelişmeye devam etmektedir. Alan yönetimi ve yönetim planı kavramı ülkemizde 'Kültür Mirası Yönetimi' olarak 2000'li yılların başında koruma mevzuatına girmiştir. 2863 Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'na 5226 sayılı kanun ile eklenen ek 2. Maddesi ve bu maddeye istinaden hazırlanmış olan 'Alan Yönetimi ile Anıt Eser Kurulunun Kuruluş ve Görevleri İle Yönetim Alanlarının Belirlenmesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik' ile alan yönetimi mevzuatımıza girmiştir. Dünya Miras Listelerinde yer alan Üstün Evrensel Değere sahip olan miras alanlarımızın yönetimine ilişkin olarak söz konusu yönetmelik hükümleri uygulanmaktadır. Ulusal ve uluslararası mevzuatlara göre hazırlanmış olan alan yönetimi planları ve yönetim şemaları incelenmiştir. Yönetim planlarındaki alanın tanımlanması, öneminin aktarılması, amaç-hedef ve eylemlerin oluşturulması, paydaşların belirlenerek görev dağılımın yapılması, uygulamaya geçilmesi ve tüm sürecin izlenerek gözden geçirilmesini içeren ana kurguları irdelenmiştir. Tez konusunun çalışıldığı il olan Bursa'daki Dünya Miras Alanları ve Alan Yönetimi Planı da incelenmiştir. Bursa İli'deki Bursa ve Cumalıkızık Köyü Dünya Miras Listesi'ne Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğuşu adı ile 2014 yılında girmiştir. Miras Alanı'na ilişkin hazırlanan 2013- 2018 yıllarını kapsayan Alan Yönetimi Planı irdelenmiş ve oluşturulan hedefler, hedeflere bağlı eylemler ve bu eylemleri hangi paydaşların gerçekleştireceği ve geçen süre içerisinde hangi eylemlerin gerçekleştirilebildiği irdelenmiştir. Daha sonra tez konusu Bursa'daki kızık köylerinin tanımlanması ve öneminin vurgulanması açısından araştırmalar, analizler, mülakatlar ve anketler yapılmıştır. Bu çalışmalar sonucunda elde edilen veriler ile ulusal ve uluslararası mevzuatlara göre hazırlanmış olan alan yönetimi planları, kurguları ve uygulamalarına ilişkin elde edilen veriler ışığında da, tez konusu olan Bursa'daki kızık köylerinin korunmasına yönelik bir yöntem olan alan yönetimi kurgusunun nasıl oluşturulabileceği, öncelikli olarak neler yapılması gerektiği ve alan yönetim planının ilkelerinin ne olması gerektiği ile ilgili önerilerde bulunulmuştur.