Tanzimat'tan Cumhuriyet'e bursa'da mimarlık ortamı

19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin gerçekleştirdiği ıslahat hareketleri, idari, mali ve sosyal politikalar dışında fiziksel açıdan kentleri ve toplumu şekillendirmeye başlayan bir takım gelişmeleri de bünyesinde barındırmıştır. Osmanlı Coğrafyasında, çağın ihtiyaçlarına cevap veremez hale gelen ve eskiyen kurumların yerine, yenilikçi bir anlayışla yeniden düzenlenecek olan idari örgütlenme için çıkarılan yeni nizamnameler, oluşturulan yeni kurumlar ve vilayetlere atanan yeni yöneticiler, bu şekillendirme sürecinin ana aktörleridir. Bu süreçte başkentin dışında, taşradaki kentlerde yoğun bir bayındırlık ve imar faaliyetlerine girişilmiştir. 19. yüzyıl Bursa'sı da bu faaliyetlerin Osmanlı Coğrafyasında hızlı bir şekilde başladığı ilk kentlerden biri olmuştur. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e kadar uzanan süreçte, Bursa'nın mimarlık ortamına Tanzimat'ın yenilikçi politikaları dışında etki eden en büyük faktör, şüphesiz kenti 1855 yılında harabeye çeviren depremler olmuştur. Bu depremler sonrasında şehrin büyük bir yıkıma uğraması, bir bakıma Bursa'nın yeniden imar edilmesinin zorunlu sebebidir. Nitekim Tanzimat'ın yeni düzenlemeleri bu süreçte Bursa'da uygulanmaya başlanmış; kente atanan idareciler bayındırlık ve imar faaliyetlerini çağın gereklerine uygun bir şekilde yürütmeye çalışmışlardır. Hüdavendigar Vilayeti dahilinde 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yoğunlaşan imar faaliyetleri, dönemin mimarlık ortamına ışık tutacak nitelikte yapı üretimi, yapı üretimi kaynakları ve mimari örgütlenme örnekleri vermiştir. Bu çalışmada, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Bursa'da inşa edilen kamu, eğitim ve sağlık yapılarının seçilen örneklerinin plan şemaları, mimari üslupları ve süsleme özelliklerine değinilmiş, inşa süreçleri ve inşalarından sonra Cumhuriyet'e kadar olan zaman aralığında bu yapıların ihtiyaç duyduğu onarımlara yönelik gerçekleştirilen mimari faaliyetler ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu mimari faaliyetler, dönemin ulaşılabilen kaynaklarından hareketle aktarılmaya çalışılmıştır. Çalışmada ele alınan dini mimari örnekleri kapsamında Bursa'daki selatin yapıları ile Tanzimat'tan sonra inşa edilen seçilmiş dini mimari örneklerinin, inşa ve onarım süreçleri ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Bursa merkezinde yürütülen onarım ve inşa faaliyetleri temelinde üretilen sivil ve dini yapılar için dönemin birinci el kaynakları kullanılmıştır. Araştırma sırasında başvurulan belgelerden hareketle, Bursa yapılarıyla ilgili yeni bilgiler ortaya çıkarılmıştır. Tez içerisinde ele alınan sivil ve dini yapılar hakkında; yapı üretiminde etkin olan isimler, mimar/mühendis/kalfalar; inşaatların mali kaynakları; dönemin yapı malzemeleri, çeşitleri ve üretim yerleri; yapı onarımı/üretimi noktasında yaşanan sıkıntılar ve karşılaşılan zorluklar; Bursa mimarlık bürokrasisinin yapı üretimi/onarımı işlerindeki refleksleri ve nitelikleri; yerel basının kentte yürütülen inşaatlar özelinde Bursa mimarlık ortamına ayna tutuşu, ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Çalışmada Başkanlık Osmanlı Arşivi'nden elde edilen kurumlar arası yazışmalar, raporlar, keşif defterleri, plan ve krokiler, tezin yazımında birinci el kaynaklar olarak kullanılmıştır. Bursa Salnameleri, Seyahatnameler, Gazeteler, Fotoğraf ve Gravürler de, metinleri destekleyen diğer kaynaklar olarak değerlendirilmiştir.