Şiirli ve manzum Türk Tiyatrosu'nun doğuşu (1866-1908)

Müzik, şiir, dans ve temsilin bir arada bulunduğu dönemlerin ürünü olan manzum tiyatro formu sanatın ve tiyatro sanatının kendisini sunduğu ilk formlardan biridir. Hayatın devam edebilmesi için düzenlenen ve bir inanç sisteminin gereği olarak yerine getirilen dini törenler zamanla yapılarını korudukları halde işlevden doğan özelliklerini kaybettiler: İşlev, bu tür ürünlerin sanat alanının kapsamında varlığını sürdürdü. Din orijinli bu ritüeller, biçim, muhteva ve klişe terimlerle Klasik Yunan tragedyasını ve komedyasını hazırlamış ve tiyatro sanatının çok uzun bir süre manzum yazılma kuralını tayin etmiştir. Alman Edebiyatında bu ritüeller 'Kalendergeschichte' başlığı altında toplanan tahkiyeli eserler olarak kaldığı gibi Bavyera ile sınırlı olmak şartı ile kıyafetleri de dahil dar bölgeli seyirlik sanatlar olarak yaşamıştır. Türk kültüründe ise, inanca bağlı törenler, köylü tiyatrosuna malzeme vermekle yetinmişler ve Antik Yunan Tiyatrosunda, Antik Yunan Tiyatrosunun kısmen deforme olarak ve yenilenerek geçtiği Batı Tiyatrosunda olduğu gibi bir tiyatro geleneği oluşturmamıştır. İslam inancında ritüel ve mit basamağından dramaya ulaşan törenler olarak 'taziye'ler karşımıza çıkar. Ancak evrensel bir nitelik taşıyan rimellerin İslam inancıyla birleşerek ortaya koyduğu bir gösteri olan ve dolayısıyla müzik, dans ve manzum söyleşmeye yer veren taziyeler ve maktel metinleri de benzetmeci ve kültürlerarası bir tiyatro formuna yol açacak herhangi bir dram formu oluşturmazlar. Batı tiyatrosu benzetmeci tiyatro geleneğine doğru yol alırken Türk Tiyatrosunun yapı özelliğiyle dahil olduğu Doğu tiyatrosu göstermeci tiyatro geleneğini uzun süre devam ettirir. Batı tiyatrosu ileride tiyatronun kendisine yüklenen görevleri yerine getirebilmesi için Doğu tiyatrosuna ve onun anlatım tekniğine bu sefer bilinçli bir şekilde dönecek, şiir, şarkı, müzik gibi tiyatro metnini süsleyen manzum unsurlar bu dönüşte daha anlamlı bir pay üstlenecekler, manzum tiyatro tekniği de yeniden gündeme gelecek ve önem kazanacaktır. Türk Tiyatrosu manzum oyun formuna göre yazılan eserleri, ancak 19. yüzyılda, Batı Tiyatrosu çağa ayak uyduramayan manzum tiyatroyu bırakarak mensur tiyatroya yönelmişken vermeye başlamıştır. Müzikli oyunlarla ve operalarla tanışıklığımız ise çok daha önceleri, genel şenliklerde düzenlenen törenler kapsamında gerçekleşir ve Osmanlı Devleti'nin Tanzimat hareketiyle hız kazanan reform programı çerçevesinde bu sanat dalını diplomatik bir sanat olarak değerlendirdiği çerçevede gelişir. Müzikli oyunlar ve operalarla erken tanışıklığımız, manzum tiyatro formunun Türk Edebiyatındaki gelişimini kolaylaştırmıştır. Türk Edebiyatının, ilk örneği, Ali Haydar Bey'in Sergüzeşt-i Perviz (1866) adlı eseri ile verilen ilk manzum tiyatro eserleri, hareket noktasını Batı Tiyatrosundan almakla birlikte manzum ve müzikli unsurları bünyesinde barındıran ve manzum muhavereye yer veren Türk Halk Hikayelerinin, Mesnevilerinin ve Gelenekli Türk Tiyatrosunun 390 derin izlerini taşır. Bilinçli olmayan bu etkiler farkında olmadan harcadığımız bir potansiyel anlamında kullandığımız bilinçaltı kavramıyla ifade edilebilir. Sanat eserinin değerini ve konumunu; kendi varlık özellikleri kadar çevreyle iletişim kurmak için belirlediği tarzla alakalı gören ve bir ürünün, kullanım alanını düzenleyen kuralların oluşturduğu değerlerle sanat eseri haline geldiği ileri süren yaklaşımlar, bilinçaltının bu desteğini kuvvetlendirmekte ve bu birikime destanları da ilave etmektedir. Türk Edebiyatında manzum oyun formu ile yazılan ilk eserler arasında çoğunluğu trajediler teşkil eder. Ali Haydar'ın Rüya Oyunu (1876) adlı manzum komedisi manzum oyun formunu trajedi türü ile sınırlamadığımıza işaret etmesi bakımından önemlidir. Form, dil, kurgu olarak yeni arayışların örneği olan 150 yıllık Türkiye Edebiyatında yazılan trajedilerin trajik duygusu da Türk kültür ve edebiyat geleneğine göre şekillenmiştir. Manzum oyun formu ile yazılan eserler Türk Tiyatrosundan ziyade Türk şiirinde bir takım yeniliklerin öncüsü olarak değerlendirilebilir. Epik ve lirik şiirden bazı ölçülerle ayrılan dramatik şiirin, şiir ve hikayeden sonra birleştiği tiyatro sanatı ile bütünleşerek meydana getirdiği manzum tiyatro formu ilgili olarak Türk Edebiyatında da bir kısmı eser eleştiri kanalıyla bize ulaşan bazı değerlendirmelerin yapıldığını ve bir sonuca ulaşılmaya çalışıldığım görmekteyiz.