İzmir kentinde rekreasyon amaçla yapılan kıyı dolgu alanlarının peyzaj planlama açısından irdelenmesi; İzmir-İnciraltı örneği

Kıyı mekanı, deniz ve akarsuların kara ile birleştiği yerde uzanan ve kendine özgü nitelikleri olan kara parçasıdır. Yani kıyı, iki farklı çevrenin birleşim yeri olarak çok önemli bir konum ve yapıdadır. Kıyı alam boyunca, çeşitli sistemler farklılaşarak, yalnızca kıyıda yer alabilecek faaliyetler, ürünler ve süreçler yaratır. Deniz ve kara yaşamlarının içiçeliğinin ortaya çıkardığı çeşitlilik ve zenginlik kıyıda birikir. Kıyı mekanı, görsel mekan olarak ele alındığında ise denizde ufuk çizgisine, kıyıda siluet çizgisine dayanan ve üçüncü boyutta havaya ve su altına doğru devam eden bir bütündür. Kıyının morfolojisi, jeolojisi, eğim ve yüksekliği, iklim özelliği, yerleşmeler ve insan eylemleri birbirini tamamlayan ve bu etkileşimi devam ettiren özelliklerdir. Kentsel gelişmenin büyük baskısının sonuçlan geçiş niteliğindeki kıyılarda da gözlenmektedir. Kıyı kentleşmesi sahil boyunca eşit olmayan bir şekilde yer almaktadır. Kıyı uzun çizgiselliğinden dolayı, kıyı boyunca dağınık, lineer ve bazı yerlerde toplu gelişme veya kentleşme göstermektedir. İlk yerleşmelerde kıyı insanlarla şekillenip, yeni bir boyut ve önem kazanmıştır. Günümüzde kıyı mekanı, nüfus artışı ve kentleşme etkisi ile oluşan kaynak ve mekan gereksiniminin karşılanılmasında kullanılmıştır. Kentleşmenin hızlanması, sanayinin kent özellikleri dışında da kuruluş aramaya başlaması, halkın dinlenme ve gezinti alışkanlıklarındaki değişmeler, turizm ve ulaşım gereksinimleri, ikincil konut edinme eğilimlerinin güçlenmesi ve özellikle metropoliten yoğun kullanımları içinde rekreasyon gerekliliğinin artması kıyılara olan talebi büyük ölçüde etkilemiştir. Bütün bu istemlerin denetimsizce yer seçimi kıyıların yoğun kullanımı ile sonuçlanmıştır. Metropoliten kentlerde artan rekreasyon talebi karşısında açık ve yeşil alanlar yetersiz kalmış ve yukarıda açıklandığı gibi birçok kentsel fonksiyonun denetimsiz yer seçimleri sonucunda rekreasyon için büyük bir potansiyel ve kaynak oluşturabilecek kıyı mekanlarında rekreatif faaliyetler için ayrılması gereken alanlar yok denecek kadar azalmıştır. Bunun sonucu olarak kıyı metropoliten kentlerinde yaşayan halkın başta ulaşım ve rekreasyon ihtiyaçlarını karşılamak üzere kıyı dolgu alanlarının yapılması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Rekreasyon amaçla yapılan bu kıyı dolgu alanları özellikle bahsedilen büyük kentlerde kentli tarafından yoğun olarak kullanılmakta ve rekreasyon alanları arasında yapım amacına uygun olarak başarılı sonuçlar vermektedirler. İzmir kentinde de gün geçtikçe artan yapılaşma, yeşil alanlardaki azalma ve yeşil alanların binalar arasında sıkışıp kalması insanları alternatif yeşil alanlara yöneltmiştir. Kıyıların doldurulması ile elde edilen rekreasyon alanları, hem ulaşım problemine bir çözüm olarak hem de şehir dokusunda aktif ve pasif yeşil alan ihtiyaçlarını karşılayarak şehir mekanı içinde yadsmamayacak bir yer almışlardır. Bu çalışmada, önce kıyı, dolgu alan, kıyı dolgu alam ve rekreasyon ile ilgili tanımlama ve kavramlara yer verilmiş, İzmir kentinde bulunan rekreasyon faaliyetleri ve mevcut rekreasyon potansiyeli üzerinde durulmuştur ve de İzmir kenti kıyı şeridinde denizden doldurularak kazanılan alanlar içinde rekreasyon amaçla kullanılan beş büyük alanın geçmişşteki ve günümüzdeki durumları hakkında bilgi verilmiştir. Bu alanlar Karşıyaka Sahil Bulvarı; Karşıyaka-Bayraklı Turgut Özal Rekreasyon Alam; Alsancak Kordon Sahil Bulvarı; Konak-Küçükyalı, Valikonağı, Güzelyalı, Göztepe, Fahrettin Altay arasındaki Mustafa Kemal Paşa Sahil Bulvarı ve Balçova-İnciraltı Rekreasyon Alam' dır. Daha sonra da yapılan tüm çalışmalara ışık tutması açısından, araştırma kapsamı içerisinde yer alan izmir İnciraltı Rekreasyon Alam örnek bölge seçilerek alanın konumu, sınırları, doğal yapısı, yakın çevresinin arazi kullanımı, alan ile ilgili plan kararları, alamn mekansal tasarımı anlatılmış; alanın daha yakından tanıtılması için fotoğraflardan yararlanılmış ve alanda bir anket çalışması yapılmıştır. İnciraltı Rekreasyon Alanı'nda yapılan anket çalışması, hafta içi ve hafta sonu olmak üzere ayrı zamanlarda, kullanıcılarla yüz yüze görüşülerek, rasgele seçim metodu ile yapılmıştır. Bu rekreasyon alanının yaygın bir kullanıcı potansiyeline sahip olduğu yapılan gözlem ve anket çalışması sonucu ortaya çıkmıştır. Ayrıca anket çalışması sonucunda alamn etki sahasının tüm kenti kapsadığı; bu nedenle farklı varyasyonlara sahip bir kullanıcı kitlesine sahip olduğu ve farklı sosyo-demografik ve sosyo-ekonomik yapılara sahip kullanıcı kitlelerinin rekreasyonel taleplerinin de farklı olduğu görülmüştür. Sonuç olarak kentleşmenin artması ve yeşil alanların azalması ile rekreasyon amaçla kıyıların doldurulmasında yapılan planlamaların doğal dengeyi en az derecede bozacak şekilde olmasına çok büyük önem verilmeli; doldurulan bu alanlarda düzenlemeler yapılırken o alanın etki alanı ve kullanıcıları tespit edilerek her sosyal, kültürel ve ekonomik gruptan kullanıcıya uygun fonksiyon alanlarına yer verilmeli ve rekreasyon amaçla kullanılan dolgu alanlarında yeterli bakım ve revize çalışmalarının yapılması ihmal edilmemelidir. XI