Osmanlı mimarisinde alçı pencereler

Alçı pencereler, tarihin erken dönemlerinde pencere boşluğunun korunmasına getirilen bir çözüm olarak teknik bir zorunluluktan doğan, ancak zamanla dekoratif yanı işlevselliğini aşan bir uygulamanın Doğu mimarisindeki şekilleniş biçimidir. Alçı pencere geleneğinin Türk mimarisine hangi devirden itibaren girdiği kesin bir çizgiyle ayrılmamakla birlikte, en erken tarihli örnek Anadolu Selçuklular da tespit edilmektedir. Ancak Anadolu Selçuklulardan 16. yy a kadar olan dönemdeki gelişim, malzemenin dayanıksızlığı nedeniyle izlenememektedir. Osmanlı mimarisinde ise 16. yy'dan itibaren başlayan Klasik Devir boyunca cami, türbe gibi dini mimariden saray, kasır köşk gibi sivil mimariye hatta mütevazi Anadolu evlerine kadar tüm yapılarda yaygın olarak kullanılan bir eleman olarak karşımıza çıkmaktadır. Yapılarda pencere boşluğunu biri içten, diğeri dıştan örten iki sabit pencere, şeklinde, açılıp kapanan alt pencereler üzerinde uygulanmışlardır. İçte dekorasyonun bir parçası olarak baş libasına bir süsleme panosu oluşturan alçı pencereler 'içlik' adını alırken, dıştaki onu koruyan basit formlu alçı pencereler ise 'dişlik' adını almıştır. Alçı pencereler, ya camların döküm sırasında alçı içine tutturulması yoluyla bir araya getirilmesi esasına dayanan ya da dantel gibi oyularak İşlenen alçı yüzeyin arkadan camlanması yoluyla uygulanan başlıca iki teknikle yapılmışlardır. Pencereye uygulanacak desene bağlı olarak bu tekniklerden biri tercih edilmiş veya her ikisi bir arada kullanılmıştır. Evlerde 'kafa penceresi' olarak küçük boyutlu ve süsleme açısından fazla ileri bir düzey göstermeyen alçı pencereler, saray, kasır, köşk gibi daha özel yapılarla, dini yapılarda teknik ve desen olarak üstün örnekler olarak karşı ımıza çıkmaktadır, özellikle klasik Osmanlı camlinin karakteristik bir elemanı durumuna geldikleri görülmektedir. Cami içinde mihrap duvarı, başlı başına devrin en güzel ve değerli alçı pencerelerinin toplandığı bir alan olarak önem kazanmaktadır. Klasik devirde dişlik pencereler,, fazla bir kompozisyon özelliği taşamayıp başlıca üç tip gösterirken; içlik pencereler ise devrin süsleme zevkini yansıtan 71 panolar olmuşlardır. Türk süsleme sanatlarının her dalında kullanılan ortak motif gruplarından oluşan kompozisyonlarla bezenen içlik pencerelerde, pencere yüzeyi alçı kayıtlarla bölümlenerek kompozisyonun ana hatları belirlenmiştir Pencere yüzeyinin bu bölümlenişi tipolojik bir ayrım yapmaya imkan verecek bir çeşit zenginliği sunmaktadır. Günümüze ulaşan klasik devir yapılarında gördüğümüz örnekler üzerinde yapılan incelemeler, malzemelerin dayanıksızlığı nedeniyle orjinalliklerini koruyamayarak, zaman içinde pek çoğunun yenilendiğini ortaya koymaktadır. Hatta bir çoğun da yenilendiği devrin zevki esas alınarak tamamen üslup değiştirdikleri gözlenmektedir. Tüm bunlar, alçı pencereler üzerinde tam bir tarihlendirme yapmaya imkan vermeyen sorunlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Osmanlı mimarisinde klasik devirde teknik ve desen olarak en üst düzeye ulaşan alçı pencereler, kalsik üslupların terk edilmeye başlandığı 18. yy'dan itibaren ise batı etkisiyle biçimlenerek karakterini kaybetmiş ve zamanla yeni mimariye uydurulamayarak tamamen ortadan kalkmıştır.