İstanbul-Heybeliada'daki Bizans dönemine ait Panagia Kamariotissa Kilisesi

Bir manastır yapısı olan Heybeliada'daki Panagia Kamariotissa kilisesi İ st animi -Heybe liaaa' da bulunmaktadır. Heybeliada'daki Panagia Kamariotissa manastırı ve kilisesinin kesin yapım tarihi belli delildir. icianastır ve kilise çeşitli araştırmacılar tarafından farklı yüzyıllara tarihlendirilir. Adalarda 9. yüzyılda manastırların varlısını belirten bası araştırmacılar, Heybeliada'daki Panagia manastırının erken dönemlerde inşa edilmiş olabileceği görüşündedir. 809- 811 yılları arasında Heybeliada'da sürgün hayatı yaşayan Theodoros Studites'in sürgündeyken yazdığı mektuplarında, adını belirtmediği manastırın, Panagia Kamariotissa manastırı olabileceği ileri sürülür. Rahip Klemeııs'in Ambrosian'ı kopya ettiği, 1073 yılma ait el yazmasında adı geçen 'Panagia Kato' manastırı Heybeliada'daki Panagia manastırı ile özdeşleştirilir. Ayrıca Panagia kilise sini duvar tekniği, cephe düzenlemesi açısından inceleyen bazı araştırmacılar yapıyı 11. yüzyıla tarihlendirir. Araştırmacılardan basıları 1748 tarihli manastırın satış belgesindeki 1372 tarihli mührü dikkate alarak, manastırı V. Ioannes Paleologos (1341-1391) dönemine tarih ler. Çoğu araştırmacı ise, imparator Ioannes Paleologos'a ait kitabeye dayanarak, manastırın Yi II. Ioannes Paleologos (1425-1448) tarafından inşa edildiği görüşünde birleşir. Paka t bu kitabenin İstanbul'daki 'Altı liermer' semtindeki 'Panagia' adlı başka bir kiliseden Heybeliada'daki Panagia kilisesine taşınmış olabileceği sanılır. Ayrıca Heybeliada'daki Panagia kilisesinin 'VIII. Ioannes Paleologos'un karısı Karia Konmena tarafından yaptırılarak, Meryem'e ithaf edildiği' görüşü yaygındır. Kaynaklardan, manastırın Panagia Kamariotissa kilisesinden önce yaptırılan ve Vaftizci Yahya'ya ithaf edilen bir kilisesi olduğu öğrenilir. Yapım tarihi belli olmayan kilisenin, araştırmacılar tarafından Bizans mimari-Ill sinin erken dönemlerine ait olabileceği öne sürülür. 1797 yılında eski kilisenin yerine bugünkü Vaftizci Yahya kilisesi inşa edilmiştir. 1672 yılında Panagia kilisesi dışında tümüyle yanan manastır, Osmanlı tercümanı P. uikousios tarafından restore edilir. 1722, 1728 ve 1752 yıllarındaki onarımlardan sonra, 1796 yılında Eflak Voyvodası A. Ypsilanti onarımları başlatır. 1828 yılında Rus mahkumlara cezaevi hizmeti gören manastır, 1831 yılında Ticaret Okulu haline gelir. 1875' de Yunanlı bankacı Ll. Zaphiropoulu tarafından genişletilerek, onarılır. 1918 yılından sonra öksüzler Yurdu olarak kullanılan manastır, 1942'de llürk Deniz Kuvvetlerine bağlanır. Yapının plan tipi açısından, Anadolu ve başkentteki benzer örnekleri sınırlıdır. Anadolu'da genelde anıtsal boyutlarda olma3ran ve farklı işlevlerde kullanılan tetra- konchos planının başkentteki iki örneğinden biri incelediğimiz kiliseyi oluşturmakla birlikte diğeri Panagia Moucliotissa kilisesidir. Ermeni-Gürcü mimarisinden 7. ve 10. /İl. yüzyıllara ait tetrakonchos planlı örnekler, Heybeliada'daki Panagia kilisesi ile ortak özellikler gösterir. Ayrıca Panagia kilisesi cephe düzenlemesi açısından İstanbul'da Komnenoslar dönemine tarihlenen yapılarla benzer özelliklere sahiptir. Yapım malzemesi olarak tuğla kullanılan kilisede tümüyle 'gizli tuğla' tekniği uygulanmıştır. Aynı teknik, İstanbul'da 11. -12. yüzyıllara tarihlenen yapılarda yoğun olarak görülür. Bu nedenlerle yapıyı Komnenoslar dönemine tarihleyebiliriz. Heybeliada'daki Panagia kilisesi Bizans mimarisinde Anadolu'da erken dönemlerde görülen tetrakonchos plan tipinin, Komnenoslar döneminde, özellikle başkentte uygulanmış olması açısından önemlidir.