Türk Kültüründe Ağaç Kültü

Eşi, benzeri olmayan, daima canlı kalan, bütün yaratılmışlara hayat kaynağı olan, meyvesiz olduğu halde öz suyu ile bütün canlıları besleyen, koruyan, aydınlatan, duyan, konuşan, bütün kainatı kaplayan kutsal ağaç, Türk kültürünün temel yapı taşlarındandır. Tanrı tarafından yaratılışın başında yaratıldığına inanılan bu kutlu varlık, aynı zamanda ana dünyanın iyesi Aan Doydu Hotun'un yaşadığı mekandır. bütün dünyada hayat ağacı ile ilgili en ayrıntılı ve en güzel tasvirdir. Türk dünyasında kutsal ağaç, vasıflarını sembolize eden adlarla temsil edilmektedir. Türk ilinin, töresinin kutu olarak bu ağaç, Anadolu Türklüğünün dilinde, 'ulu ağaç, kaba ağaç, gölgeli kaba ağaç, baş ağaç, yalnız ağaç, baba ağaç, de de ağaç, hayat ağacı, dünya ağacı vb.' isimlerle anılırken, Türkistan'a, Doğuya, Kuzeye, Sibirya'ya, Kuzey Batı Türklüğüne gidildikçe bütün Türkleri aynı mitolojik köklere bağlayan daha arkaik kelimelerle ifade edilmektedir: 'Bay terek, bay kavak, bay kayın, curtta cangız terek, ıyık mas, evliya terek, baj terek, baj tirak, paj julang bai-pihta, pajhazyng bai-akağaç, pajguzug bai-sedir, temir terek, luuk mas, ıduk mas, Aal Luuk Mas vb.' Bulundukları coğrafyalardan, etkileştikleri kültürlerden ve dinlerden çeşitli özellikler almakla birlikte bu ağaçların temel felsefesi ve sembolik anlamı değişmemektedir. Kökleriyle yer altını, gövdesi ile yeryüzünü ve zirvesi ile gökyüzünü birleştirdiğine inanılan bu kutsal ağaç, tepesinden akan kutsal sıvı sayesinde hayat bahşetmekte; bütün canlıları doyurmakta; kendisine sığınanları koruyup kollamakta; bahadırlara yenilmez güç vermektedir. Bolluk bereket timsalidir. İnanışa göre yaratılışın başında, dünyanın merkezine batırılan kutsal ağaç, dünyayı sabitleyen ulu bir direk olması için yaratılmıştır. Tepesi kutup yıldızına doğru uzanan, göğün alt tabakalarını delip geçen; dalları Tanrı mekanından orta dünyaya geri dönen bu ağacın baş kökünün yeri delen köklerinin Erlik Han'ın dünyasındaki ateşin dumanından dolayı geri dönmesi söz konusudur. Gerek 'düşünür zekalı, sanır fikirli, söyler sözlü' gibi mitolojik vasıfları, gerekse insanları koruyan-esirgeyen yönleriyle bu hayat ağacı, Türklüğün birbirinden uzak ve kopuk coğrafyasına rağmen, aynı kültürel DNAlara sahiptir ve yaratıcı değil, yaratılmış olan ama aynı zamanda Tanrı'yı sembolize eden vasıflarıyla dikkati çekmektedir. Kutsal ağaç Türkiye'de olduğu gibi diğer bölgelerdeki Türkler için de aynı fonksiyonunu sürdürmektedir. Kutsal ağaç merkezli ritüeller, kanlı kansız kurbanlar, nezirler, saçılar Tengricilik harici yerlerde de tüm baskılara rağmen yeni inanç pratikleriyle kaynaşarak ama özgün karakterinden bir şey kaybetmeden canlı bir şekilde varlığını sürdürmektedir. Türk dünyasında gerek destanlarda, gerekse diğer folklorik unsurlar da kayın, çam, kavak, ardıç, çınar, sedir, servi, meşe, dut, söğüt ve elma kutsallık açısından ön sıralarda gelmektedir. Bunların haricinde dölleyici ağaçlar ve bazı dikenli çalılar dikkati çekmektedir. Türk dünyasının kutsal ağacıyla ilgili olarak başta Tanrı olmak üzere yaratılış, çift başlı kartal, hayatın başlangıcı ve sonu, devlet kurucu hakan soyu, gök direği, gök cisimleri, demir kazık, zürriyet, ev, ocak, oba, at kazığı, sığınak, nazar, geçiş dönemleri (beşik-eşik-kesik, hakan, bayrak-tuğ vb. vasıflar akla gelmektedir. Elma ağacı bu vasıflardan sadece birini diğer ağaçlarla birlikte paylaşmaktadır. Sonuç olarak Türk kültüründeki ağaç kültü, Türk dünyasında anlamını bulan hayat ağacının ortak, müşterek özelliklerini bünyesinde toplamıştır. O, hayatın başlangıcı ve sonudur. Üç alemi birleştiren evrensel direktir; demir kazıktır. Tanrı ile iletişim yoludur. Kutlu kimselerin gönderildiği yerdir. İslami inanca göre Cennet'teki 'Tuba' ve gökte canlılar aleminin en üst katına yerleşen Sidre-i Münteha ile aynı anlamdadır. 'Yalnız ağaç' olmasıyla Tanrı'nın tekliğini/'Vahtaniyet'ini sembolize etmektedir. 'Gölgeli' olup bütün canlıları korumasıyla Tanrı'nın 'el-Mütekebbir', 'el-Mucip', 'er-Rahim' ve 'er-Rauf' sıfatlarını sembolize etmektedir. 'Kaba ağaç' olmasıyla büyüklüğü, ululuğuyla Tanrı'nın 'el-Azim' sıfatını sembolize etmektedir. Tanrı'nın doğmamasının ve doğurmamasının sembolü olarak 'meyvesiz' ağaçtır. Canlıları, bünyesinden akıttığı öz suyu ile besler. Tanrı'nın ebediliğini sembolize eden 'koyu gölgeli, yapraklarını dökmeyen' ağaçtır. Ruhları üst veya alt aleme götüren ağaçtır. 'Bay' ya da 'Aal' ağaçtır; Tanrı tarafından bu zenginlikler ona verilmiştir. Bütün Türk dünyasında da 'Tanrı'nın kutlu ağacı' olarak ortak vasıflara ve sembollere sahiptir. Bugün cevabını aramamız gereken belki de birbirinden habersiz, etkileşimsiz görünen; farklı coğrafi ve kültürel şartlarda uzun bir tarihi süreç geçiren Türk boylarının, kutsal ağaçla ilgili aktif, yapıcı, yaratıcı ortak sembolik etkileşim sürecini ne zaman, nerede, ne şekilde inşa ettiğidir.