Aktarma merkezi kavramı ve İstanbul'da raylı sistem istasyonları odaklı bir değerlendirme

İki kıta arasında önemli kara ve deniz yolları üzerinde konumlanmış olan İstanbul kenti, tarihten günümüze, sahip olduğu ulaşım dinamikleri ile metropol kentler arasındaki önemini korumuştur. Birçok ulaşım türünün işletildiği İstanbul'da en önemli problemlerin başında ulaşım türleri arası entegrasyonun gerektirdiği şekilde ve konfor koşullarında sağlanmaması, arazi kullanım-ulaşım ilişkisinin kurulmaması ve planlı gelişiminin desteklenmemesi gelmektedir. Bu problemi ortadan kaldırmak İstanbul kenti bütününde başta raylı sistemler olmak üzere tüm ulaşım türleri arasında entegrasyonun sağlanmasında hayati görev üstlenen ve üstlenecek olan aktarma merkezlerinin bütüncül olarak kurgulanması ile mümkün olabilecektir. Ancak bu aşamada karşılaşılan öncelikli problem ve ele alınması gereken konular aktarma merkezi kavramı ile planlama ve süreçleri kaynaklı olarak ortaya çıkan sorunlarıdır. Kamuya hizmet alanlarından olan aktarma merkezleri Türkiye'de gerek kavramsal olarak tanımı net olmayan gerekse uygulama süreçlerinde eksiklikleri bulunan ve arazi kullanımın bir parçası olan ulaşım alanlarındandır. Aktarma merkezlerinin konu edindiği tez çalışmasının giriş bölümünde literatür özeti, tezin amacı ve tezin literatüre katkısı açıklanmıştır. İkinci bölümünde, aktarma merkezlerinin kavramsal tanımlaması yapılmış ve kavramın tarihsel süreçteki gelişimi irdelenmiştir. Bundan sonra sırasıyla aktarma merkezlerinin sınıflandırılması ve işlevleri, ilişkili olduğu öncelikli konular olan erişilebilirlik ve entegrasyon işlevleri açısından değerlendirilerek, planlama ve tasarım süreçleri ayrıntılandırılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde öncelikle İstanbul'daki ulaşımın tarihçesi ve mevcut toplu taşıma sistemi kısaca açıklanmıştır. Sonrasında aktarma merkezleri özelinde İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından en son gerçekleştirilen ilgili planlar ve çalışmalar incelenmiş özellikle 2009 tarihli İstanbul Çevre Düzeni Planı kararları üzerinde durulmuştur. Bu doğrultuda kentsel gelişme ve merkezler kademelenmesi kararları ve aktarma merkezleri kararları arasındaki bağlantılar araştırılmıştır. Sonrasında 2011 tarihli İstanbul Ulaşım Ana Planı incelenmiştir. Buna göre, İstanbul'da raylı sistemler ve aktarma merkezleri özelindeki ulaşım kararları irdelenmiştir. Odaklanılan diğer bir çalışma, 2019 Nisan tarihinde tamamlanan ve tez çalışmasına önemli katkı sunan İstanbul Geneli Toplu Taşıma Stratejilerinin Geliştirilmesi Çalışması' dır. Bu çalışma ile İstanbul'da mevcutta aktarma merkezi olarak nitelendirilen alanlardaki sınıflandırma açıklanmıştır. Son olarak da yine İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından yürütülmekte olan aktarma merkezlerine yönelik çalışmaları incelenmiştir. Tez çalışmasının dördüncü aşaması ise İstanbul'da özellikle raylı sistemler ve aktarma merkezleri odaklı olarak önceki bölümler de göz önünde bulundurularak elde edilen bilgi ve verilerin bir arada değerlendirilerek aktarma ilişki düzeyleri mevcut durum itibariyle ve yakın geleceğe yönelik yorumlanmıştır. Burada İstanbul'da mevcut ve inşaat aşamasında olan raylı sistem istasyonları incelenmiştir. İncelenen istasyonların aktarma ilişki düzeyleri ile matris oluşturulmuştur. Bu matris sonucuna göre İstanbul'daki mevcut ve proje aşamasında olan aktarma merkezleri ile aktarma merkezi olma potansiyelleri arasındaki ilişkiler tanımlanmış ve geleceğe yönelik çıkarımlarda bulunulmuştur. Sonuç bölümünde ise elde edilen teorik bilgiler ve uygulamalar karşılaştırılarak değerlendirme yapılmıştır.