Aşk-ı Memnu roman kişilerinde beden-ruh ilişkisi anasır-ı Erbaa'dan ahlat-ı Erbaa'ya Kretschmer, Sheldon ve Corman'dan Freud'a

Dış-iç, beden-ruh, madde-mana, şekil-öz gibi yapıya ve içeriğe dair kavramlar yüzyıllarca sorgulanmış, bu kavramlar arasındaki rabıta hemen her bilimin inceleme konusu olmuştur. İnsanın beden ve ruhun birleşiminden oluşan bir varlık olması onun hem dünyevi heveslere hem yüksek erdemlere sahip olduğunu göstermektedir. Beden ve ruh arasındaki bağ sebebiyle kişinin bedeninin ruhuna açılan bir kapı olduğu fikri birçok ilmin dikkatini çekmektedir. Beden yapısından hareketle karakter tahlili metodunun milattan önceye dayanan serüveni karakter tahlilinde kişinin davranışlarının bedeninden uzak değerlendirilemeyeceği gerçeğini ortaya koymaktadır. Kadim çağlarda dört temel element olarak kabul edilen ateş, hava, su, toprağa göre sınıflandırılan insan, daha sonra bu dört elemente tekabül eden dört sıvıya -kan, sarı safra, kara safra, balgama- göre mizaçlara ayrılmaya başlanmıştır. Hipokrat, Galen ve İbn-i Sina gibi ünlü tıp alimleri bu mizaç tiplerine göre ayrı ayrı tedavi yöntemleri geliştirecek kadar bu sınıflandırmaya itimat etmişlerdir. Bilimlerin gelişmesiyle birlikte sıvılara göre değerlendirme yapmanın yerini beden/yüz yapısına göre karakter tahlili metodu almış, Doğu'da ilm-i kıyafet, ilm-i sima vb. adlarla anılan metot Batı'da frenoloji, biotipoloji, morfoloji gibi inceleme dallarına ayrılmıştır. Psikoloji bilimiyle yakından alakalı olan bu bilimler daha sonra Freud'un bilinçdışı çözümleme yöntemlerinde kullanılacak, Freud, -özellikle rüyalarda görülen- somut nesnelerin sembolik değerlerinden yola çıkarak bilinçdışında bastırılmış komplekslere ulaşma yolunu deneyecektir. Tıp, psikoloji, tarih, felsefe gibi birçok alandan yararlanılarak oluşturulan bu çalışmanın amacı natüralist akıma bağlı olarak eserler veren ve başta psikoloji, tarih, tıp, ilm-i sima, ilm-i kıyafet gibi birçok bilimden haberdar olan Halit Ziya Uşaklıgil'in Aşk-ı Memnu eserindeki karakterlerden Bihter, Nihal, Behlül, Firdevs Hanım ve Adnan Bey'in ayrıntılı olarak hem beden hem ruh tahlillerini yapmaktır. Öncelikle kadim bilimler ışığında incelenen bu karakterlerin mensup oldukları anasır-ı erbaa ve ahlat-ı erbaa özellikleri ortaya konulmakta ve bu iki temel yöntemden hareketle roman kişilerinin burçları hakkında ayrıntılı bir incelemeye gidilmektedir. Çalışmanın ikinci basamağında Kretschmer, Sheldon ve Corman'ın ortaya koydukları beden yapısı ve karakter çözümlemesi yöntemi ışığında bu beş karakterin ruh hallerinin değerlendirilmesine çalışılmaktadır. Çalışmanın son basamağında ise Freud merkezli psikanalitik değerlendirmelere yer verilmektedir. Karakter tahlilleri yapılırken Servet-i Fünun dönemindeki toplumsal olaylara, yazarın içerisinde bulunduğu sanat çevresine ve Aşk-ı Memnu'nun yaratıcısı Halit Ziya Uşaklıgil'in şahsi hayatına yer yer gönderimlerde bulunulmuştur. Bihter, Nihal, Behlül, Firdevs Hanım ve Adnan Bey olmak üzere beş başlıktan müteşekkil olan, dönem-toplum-yazar ve roman karakterleri ekseninde psikolojik çözümlemelerin yapıldığı bu çalışma, yayınlandığı zamandan itibaren oldukça değer verilen Aşk-ı Memnu'nun ve Türk edebiyatında estetik romanın öncüsü sayılan Halit Ziya Uşaklıgil'in kurgulama tekniğini ve romancılığını besleyen kaynakları ortaya koymayı amaçlamaktadır.