Arpaemini-zade Sami Divanı tenkitli metin-inceleme-özel adlar dizini (2 cilt)

XVIII. yüzyıl şairlerinden olan Arpaeminizade Sami'nin, 'Divan'ı üzerinde şimdiye kadar yapılmış herhangi bir çalışma yoktur. Bu doktora tezinin konusu 'Sami Divam'nın bu alanda uygulanagelen yöntemlerle tenkitli metninin hazırlanması ve bu metnin incelenmesidir. Osmanlı İmparatorluğu için XVIII. yüzyıl, 1699 yılında yapılan Karlofça Anlaşması, savaşlarda yaşanan yenilgiler, toprak kayıpları ve isyanlar dolayısıyla huzursuzlukların kendini hissettirmeye ve otoriteyi zedelemeye başladığı bir dönemdir. Zaman zaman kazanılan başarılara rağmen kayıpların fazlalığı Osmanlı dış siyasetinde barışçı bir yol izlenmesine ve devlet adamlarında ancak batılılaşma ve modernleşme sayesinde geçmişşteki güçlü günlere dönüleceği fikrinin hakim olmasına sebep olmuştur. Özellikle, 1718- 1730 arasındaki Nevşehirli Damad İbrahim Paşa'nın sadaret yılları bu düşüncelerle ilgili girişimlerin döneme damgasını vurmasını sağlamıştır. Gerek siyasal ve sosyal alanda yaşanan çalkantıların, gerek sosyal hayatta kendini daha fazla hissettiren Batı etkisinin, XVIII. yüzyıl Divan Edebiyatı'nda herhangi bir değişiklik meydana getirdiği söylenemez. Edebiyatımıza bir önceki yüzyılda hakim olan şekil-muhteva özelliklerinin ve sanat anlayışının bu dönemde de devam ettiği; dilde ve konularda başlayan mahallileşmenin daha da artarak sürdüğü görülmektedir. Şiirde İran Edebiyatı etkisi ve şairlerimizin onlara ulaşma çabalan da en aza inmiştir. Yüzyılın ilk yarısında kasidede Nef'i etkisi devam etmekte, gazelde ise Nabi'nin yanı sıra Nedim'in etkileri de kendini hissettirmektedir. II şairlerimizdendir. III. Ahmed ve I. Mahmud dönemlerinde katiplik yapmış olan Sami, Çelebizade Asım'dan sonra vakanüvis tayin edilmiş ve ölümü olan 1146 /1733'e kadar bu görevde kalmıştır. Ailesi ve hayatıyla ilgili elimizde fazla bilgi olmayan Sami'nin doğum tarihi de bilinmemektedir. Şairliğinin yanı sıra iyi bir hattat olan Sami, bazı yazı türleri de geliştirmiştir. Edebiyatımızda en aza indiği belirtilen bir dönemde İran Edebiyatı tesiriyle şiirler yazmış olan Sami, Klasik Türk Edebiyatı'nda etkileri XVII. yüzyılda görülmeye başlayan 'Sebk-i Hindi'nin temsilcilerindendir. Nedim tarzı şiire pek de rağbet etmemiştir. Özellikle İran şairlerinden Örf i-i Şirazi, Şevket-i Buhari ve Saib-i Tebrizi; Türk şairlerinden Nef'i ve Nabi etkisiyle yazdığı şiirlerinden meydana gelen 'Divan'ı 1253 yılında Mısır'da basılmıştır. Kendi kaleminden çıkma bir nüshasını tespit edemediğimiz 'Divan'hn 30 yazma nüshası mevcuttur. Ayrıca vakanüvislik yaptığı dönemin olaylarını anlattığı bir de 'Tarih'i vardır. Sami, Divan Edebiyatı nazım şekillerinden çoğunu kullanmış olmasına rağmen daha çok gazelleriyle tanınmıştır. Dili ağır ve süslüdür. Kullandığı deyim ve tabirler de onun dili ile ilgili olarak verilen bu genel yargıyı bozmaz. Tasavvufi kavramlardan faydalanarak şiirler yazan Sami, karşımıza bir mutasavvıf şair hüviyeti ile çıkmaz. Gazellerinde genellikle konu bütünlüğü yoktur. Onun aynı gazelin içinde tasavvufi, rindane, aşıkane ve hikemi tarzda beyitler söylediği görülmektedir. Girift ve derin hayallerle dolu olan şiirlerinde duygu boyutunun ikinci planda kaldığını söyleyebiliriz. Kaynaklara göre Naili ile Galip arasında köprü sayılan Sami, şiirlerinde çevre ile ilgili özelliklere az yer vermiş, yerellikten uzak bir anlatım tarzı benimsemiş, somuttan çok soyuta yönelmiş bir şairdir.