15. yüzyıl Karakoyunlu Türkmen minyatürleri (2 cilt)

15 yüzyıl, en büyük gelişme imkanını Iran ve çevresinde bulan İslam minyatür resminin en önemli safhalarından birini oluşturmaktadır. Sonraki dönemlerde klasik üslubun ölçütü olarak kabul edilen form ve biçimlerin çoğu bu yüzyılda yaratılmıştır. Daha çok Timurlu şehzadelerin önderliğinde çalışan Şiraz ve Herat atelyelerine mal edilen bu süreç, son yıllardaki araştırmaların ışığında farklı bir boyut kazanmıştır. Dönem kaynakları ve bugüne ulaşan yazmalar, söz konusu dönemde pek çok farklı kaynaktan beslenen ve farklı üsluplara işaret eden başka merkezlerin de olduğunu göstermektedir. Timurilerle yer ve zaman olarak hemen hemen aynı süreci paylaşmış olan Karakoyunlu Türkmenleri, 15. yüzyılın sanat ortamına oldukça önemli katkılarda bulunmakla birlikte, bugüne kadar çeşitli nedenlerle hep geri planda kalmışlardır. Bu ihmalin kökeninde yatan en büyük gerçek ise, bu dönem yazmalarının son derece karışık bulgular içeriyor olmasıdır. Bununla birlikte, gerek tarihi açıdan, gerekse Herat veya Şiraz kökenli olarak bilinen tüm yazmalardan farklı bir üslup birliği gösteren, yer ve zaman olarak Karakoyunluların hakimiyet dönemlerine ve yerleşim bölgelerine işaret eden belirli bir yazma grubunun varlığı 'Türkmen' unsurunun fark edilmesini sağlamıştır. Ancak bu dönemden gelen yazma eserlerin karma üslupta minyatürler içermesi konunun irdelenmesini güçleştirmektedir. Bu nedenle araştırmada, söz konusu yazmaların belirli bir merkeze yerleştirilip, tarihlendirme problemlerinin giderilebilmesi için üslup analizinin temel alındığı bir çözüm öngörülmüştür. Karakoyunlu Türkmenlerinin 801- 872 (1398-1467) yılları arasındaki hakimiyet dönemlerinin 854 (1450)'lere kadar olan ilk safhası daha çok savaşlar ve siyasi mücadeleler ile geçmişştir. Onların bu dönemlerinden günümüze ulaşmış herhangi bir yazmanın varlığı bilinmemektedir. Bugüne ulaşan eserlerin çoğu, 15. yüzyılın sanat ortamı içerisinde büyük bir sanat hamisi olarak öne çıkan Karakoyunlu şehzadesi Pir Budak Bahadır Han'ın son on yıllık döneminden gelmektedir. Bu nedenle, bugün bilinen ve tanımlanabilen XXVminyatür resmi, Pir Budak'ın Şiraz ve Bağdad atelyelerinde üretilmiş sanat ürünleri ile temsil edilmektedir. Bu araştırmada incelenen yazma eserlerinde, Karakoyunlu minyatür resminin öncelikle, Tebriz'den başlayarak, Bağdat, Yezd, Isfahan ve hatta Abarkuh gibi farklı atelye üsluplarının bir araya getirildiği Şiraz çevresinde biçimlendiğini göstermiştir. Bu dönem farklı üslupların denendiği, henüz akademik bir koordinasyondan uzak, eklektik bir dönemi ifade etmektedir. Üslubun biçimlendiği ikinci devrede ise, Bağdad şehri ön plana çıkmaktadır. 865 (1460)'lardan Pir Budak Sultan'ın ölümüne kadar olan bu dönemde ise, Herat'ın akademik üslubu ile Şiraz kökenli eklektik özellikler kaynaştırılarak bir senteze ulaşılmıştır. Kısaca, 854 (1450)'lerden başlayarak 865 (1460)'ların sonuna kadar, Şiraz ve Herat üslubu Pir Budak'ın yöneticiliği altında, daha çok Herat üslubunun örnek alındığı bir saray üslubu olarak kaynaşıp gitmiştir. Şiraz'da ise, Timuri etkilerin ağırlıklı olduğu eski Şiraz üslubunun yerine, 'ticari üslup' olarak adlandırılan daha basit bir üslup görülmeye başlanmıştır. Karakoyunlu minyatür üslubunun karakteristik özellikleri ise kısaca şu şekilde ortaya çıkmıştır : Genellikle yatay ve dikey resim alanlarında oluşturulmuş merkezi ve iki taraflı kompozisyon düzenlemeleri, daha çok enine bir gelişme göstermektedirler, ilk bakışta basit ve sade görünümü, sınırlı ifade elemanları ile öne çıkan doğa tasvirleri, dönemin diğer okullarında görülen doğa tasvirlerinden oldukça farklı bir üslubu yansıtırlar. Çoğu açık havada resmedilmiş olan Karakoyunlu minyatürlerinde olaylar genellikle, ufuk hattının yüksek tutulduğu pembe, eflatun ve yeşil gibi değişik ve açık renkli tepeler üzerinde geçmektedir. Genellikle birkaç çiçek kümesi ve ağaçlar, ince taramalarla belirlenmiş tepe yüzeylerini süsleyen doğa elemanları olarak görülmektedir. Bazen bu sade manzaraya gerçekçilikten uzak bir anlayışta verilmiş, pembe, mor, mavi ve yeşil renkli kayalar ile etraflı çiçekli su kıyıları da katılmıştır, iç mekan tasvirlerinin görüldüğü sahnelerde yer alan mimari tasarım ise ana hatlarıyla ; önde bazen havuzlu olarak da verilen taş zeminli bir avlu, geri planda alt kısmı çini panolarla kaplı, üst kısmı ise kalem işleriyle süslenmiş XXVIiki kademeli bir duvar ve üstte yazı çerçevesi dışında yer alan bir kubbeden ibarettir. Karakoyunlu minyatürlerinde figürler genel hatları itibariyle ; kısa boylu, tıknaz gövdeli ve iri kafalıdır. Bununla birlikte, Herat etkilerinin hissedildiği yazmalarda ince uzun vücutlu, zarif figürler de görülmektedir. Erkek figürler genel olarak daha önceki Celayiri ve Timuri yazmalarında görülen kıyafet modasını sürdürmektedir. Soldan sağa doğru çarprazlamasına kapanan ve koltuk altında tutturulan elbiseler hemen hemen tüm Karakoyunlu minyatürlerinde görülen başlıca giysidir. Diğer yandan bu dönemde ortaya çıkan ve 'Türkmen sarığı' olarak bilinen başlıklar Karakoyunlular için karakteristik olup, hemen hemen herhangi bir değişikliğe uğramadan verilmiştir. Kadınlar ise genellikle, uzun kollu bir iç entari üzerine, önden düğmeli veya çarprazlamasına bağlanan alt kısımları hafif yırtmaçlı, kısa ya da uzun kollu, topuklarına kadar uzanan uzun elbiseler giyerler. Başlık olarak da, bir kaşbastı ile sıkıştırılıp başı çevreleyen ve arkada düğümlenerek bir ucu aşağıya sarkıtılan örtüler kullanmışlardır. Karakoyunlu yazmaları, minyatür üslupları dışında cilt ve tezhip özellikleri açısından da ayrı bir önem arz etmektedir. Minyatürlü ya da minyatürsüz Karakoyunlu yazmalarında görülen, üst düzeyde bir işçiliğe işaret eden katı'a ve zengin tezhip örnekleri, devrinin en güzel uygulamaları arasında yer almaktadır. Bunlar genel hatları itibariyle Timuri devri özelliklerini devam ettirseler de, gerek üslubun devri ve gerekse bazı özgün tasarımları açısından sonraki dönem sanatçılarına örnek olmuş çalışmalardır. XXVII