Kıyı kentlerindeki sosyo-ekonomik gelişmişlik niteliğinin mekansal büyümeye etkileri

Denize kıyısı olan yerleşmeler, geçmişşten günümüze ulusal, bölgesel ve yerel ekonominin ticaret zincirine hizmette bulunarak önemli ekonomik ilişkiler sağlamışlardır. Bu ilişkiler sonucunda kıyı bölgeleri, doğal yapı, ekonomik yapı, sosyal yapı ve kültürel yapı gibi çeşitli yönlerden çekici bölgeler haline gelmişlerdir. Bu nedenle kıyı bölgeleri, insanlar tarafından Dünya'nın en yoğun kullanılan bölgeleri olmuştur. Hatta birçok ülkenin kıyı bölgelerinde yaşayan nüfusu kıyıda olmayan nüfusundan daha hızlı artmış ve artmaya devam etmektedir. Ekonomik ve mekansal açıdan bu yoğun kıyı kullanımı, doğal çevreyi dönüştürerek yapılaştırmakta ve kıyı ekosistemini değiştirerek tahrip etmektedir. Diğer coğrafi bölgeler karşısında, en yüksek kentleşme oranına sahip olan kıyı bölgeleri, fiziki coğrafyaya çeşitli formlarda yansımaktadır. Bu araştırmada, kıyı kentlerinin sosyo-ekonomik gelişmişliklerini fiziki coğrafyaya yansıtan mekansal büyüme biçimlerine ve bu büyümenin doğal yapı ekosistemlerinin alansal bütünlüklerini bozması üzerine odaklanılmıştır. Meydana gelen mekansal büyümenin analiz edilmesi, doğal yapının korunması, sürekliliğinin sağlanarak kullanılmasının kavranması ve değerlendirilmesi, bu kapsamda önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı, kıyı kentlerindeki sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeylerinin sürdürülebilir mekansal büyüme üzerindeki etkilerini ortaya koymaktır. Çalışmada, sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi arttıkça, sürdürülebilir mekansal büyümenin zorlaştığı, kıyı kentlerinin dağınık bir yayılma eğilimi gösterdiği, kıyı tipinin mekansal büyüme biçimi üzerinde belirleyici olduğu ve kıyı kentlerinde zaman içerisinde gözlemlenen mekansal büyüme biçiminin hidrolojik döngü, mikroklima dengesinin etkileri gibi sürdürülebilirlik açısından önemli faktörleri olumsuz yönde etkilediği hipotezleri belirlenmiştir. Bu araştırmada; Farklı sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeylerine sahip kıyı kentlerinin, mekansal büyüme biçimleri ve sürdürülebilir gelişme düzeyleri arasında bir fark var mıdır? temel sorusu ile; Kıyı kentlerinde süregelen mekansal büyüme biçimi, doğal ve ekolojik yapıları nasıl etkilemektedir, Kıyı kentlerine özgü mekansal büyüme ölçme ve değerlendirme yöntemi geliştirilebilir mi, Kıyı alanlarında sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi ile sürdürülebilir mekansal büyüme arasında bir ilişki var mıdır? sorularına yanıt aranmaktadır. Çalışmanın kavramsal çerçevesi ve alan araştırması, sosyo-ekonomik, mekansal ve kantitatif değerlendirmeler olmak üzere üç temel boyutta oluşturulmuştur. Sosyo-ekonomik açıdan, kıyı kentlerin ekonomik yönü, rekabetçi ve yenilikçi düzeyleri ile sosyal ve çevresel yapı düzeylerinin göstergeleri üzerinden irdelenmiştir. Mekansal boyut açısından, yapılaşmış ve yapılaşmamış alanların fiziki coğrafyadaki biçimsel geometrilerinin ve tipolojilerinin teorik altyapısı irdelenmektedir. Bu biçimler, kıyı alanlarının doğal bitki örtülerini ve ekolojik yapı özelliklerini sürdürülebilir gelişme ilkeleri çerçevesinde, mekansal büyüme bileşenleriyle birlikte tanımlamaktadır. Kantitatif değerlendirme açısından ise kıyı kentlerinde mekansal büyüme biçimine yönelik ölçme yöntemi için oluşturulan endeks seti ile değerlendirme yapılmaktadır. Mekansal büyüme bileşenleri; yapılaşmış alanlar için merkeziliği, kentin yerleşme lekesinin biçimini ve doğrusal büyümeyi; yapılaşmış alanın büyüme tipolojisinde yayılarak, boşlukları doldurarak, sıçrayarak büyümeyi; yapılaşmamış alanlarda ise doğal alanların kaybını, yeşil ağ sisteminin sürekliliğini ve kent içindeki boşlukların biçimlerini kantitatif yöntemlerle irdeleyerek değerlendirmeye olanak sağlamaktadır. Bu kapsamda, kentlerin gelişmişlik düzeyleri arttıkça daha fazla yayılacağı kabulü ile mekansal büyümeyi oluşturan bu değerlendirmeler, yapılaşmış ve yapılaşmamış alanların bütünsel olarak değerlendirildiği mekansal büyüme olgusu ile ele alınmaktadır. Araştırma kapsamında Türkiye'nin denize kıyısı olan 28 kıyı kenti arasından seçilen örneklem alanlar, sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeylerine göre elde edilerek belirlenmiştir. Karşılaştırılabilirlik sunması açısından üst, orta ve alt düzeylerde üçerli gruplar halinde, denize kıyısı olan kent merkezlerine sahip örneklem kentler seçilmiştir. Bu kapsamda, üst düzeyde Antalya, İzmir, Kocaeli, orta düzeyde Mersin, Samsun, Tekirdağ, alt düzeyde Çanakkale, Giresun, Sinop olmak üzere dokuz kent örneğinde 1980'ler, 2000'ler ve 2016'lardaki mekansal büyüme karakterinin nasıl değiştiği ve doğal yapıyı nasıl değiştirdiği incelenmiştir. Mekansal büyümenin geçmişşe dönük analizi ve yorumlanması konusunda uzaktan algılama, coğrafi bilgi sistemleri ve kantitatif yöntemler kullanılmıştır. Örneklem seçimi, uydu görüntülerini sınıflama, mekansal büyüme endeksine ilişkin oluşturulan yöntem etapları, mekansal büyüme endeks modeli ile analiz edilerek bulgular değerlendirilmektedir. Meydana gelen büyüme, her ne kadar alansal olarak artan bir oranı ifade etse de çeşitli biçim geometrisi ve bağlantılar ile gerçekleşmektedir. Bu biçimler, hem doğal yapının sunduğu yapılaşma olanaklarına göre hem de planlama kararları doğrultusunda farklılık göstermektedir. Sürdürülebilir gelişme ilkeleri çerçevesinde mekansal büyüme bileşenlerinin tanımlandığı bu çalışmada, geometrik bileşenler olarak alansal büyüklük ve biçimsel değerlendirmeler yapılmaktadır. Bu süreçte hem yapılaşmış alanların meydana geliş biçimleri hem de doğal yapının sunduğu ekolojik alanların sürekliliği irdelenmektedir. Sosyo-ekonomik, yapılaşmış ve yapılaşmamış alanda mekansal büyüme olarak üç farklı boyutun ele alındığı disiplinler arası bütünleşik bir çalışma ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Bu çalışmada kantitatif ve kalitatif araştırma metodolojisi kullanılarak sosyo-ekonomik ve mekansal büyüme tipolojileri arasındaki ilişki sorgulanmıştır. Elde edilen bulgular sonucu, kentlerin gelişmişlik düzeyindeki artışla yapılaşmış alandaki büyümenin artışı doğru orantılı olarak tespit edilmiştir. Örneğin, 1980'den 2016'ya örneklem alanların fiziki mekana yayılma miktarı sırasıyla, üst düzey grubundan İzmir, Kocaeli, Antalya, orta düzey grubundan Mersin, Samsun, Tekirdağ (2015 öncesi için), alt düzey gruptan ise Çanakkale (2015 öncesi için) Giresun ve Sinop'ta meydana gelmiştir. Bu araştırmada, zaman içerisinde örneklem alanlarda meydana gelen mekansal büyüme biçimi, doğal yapı alan kaybı ve kent içi yapılaşmamış alanlar arasındaki ilişkiler, mekansal büyüme endeksleri ile değerlendirilerek ortaya konulmuştur. Mekansal büyüme endekslerini oluşturan yapılaşmış alan endeks değerleri artarken yapılaşmamış alan değerlerinde azalmalar görülmektedir. Aynı kapsamda, büyüme tipolojisinde ele alınan yapılaşmamış alan değerlendirmesindeki yeşil ağ sisteminin sürekliliği de yapılaşmış alan büyümesiyle ters orantılı olduğu elde edilmiştir. Bu kapsamda, kent mekansal olarak büyüdükçe yeşil ağ bağlantısı azalma göstermiştir. Bu büyümenin meydana gelmesiyle yeşil ağ bağlantılarındaki azalmada ve doğal alanların yapılaşmış alanlara dönüşümü sonucu en belirgin farklılıklar üst gelişmişlik düzeyindeki Antalya, İzmir ve Kocaeli, sonrasında ise orta düzeydeki Mersin ve Samsun örneklemlerinde tespit edilmiştir. Elde edilen bulgularda, sosyo-ekonomik düzeylerle büyük oranda paralellik gösteren mekansal büyüme tipolojileri, etkin arazi tüketimi açısından, 2000 sonrası mekansal büyümelerinde, gelişme düzeyleri arttıkça bu etkin mekansal büyüme oranının da arttığı görülmektedir. Büyüme tipolojilerinde yayılarak büyüme tipolojisi Antalya, İzmir, Samsun, Tekirdağ, Giresun'da, boşlukları doldurarak büyüme Antalya, İzmir, Samsun, Giresun, Sinop'da, sıçrayarak büyümede ise Antalya, İzmir, Kocaeli, Tekirdağ'da etkin alansal kullanımlar tespit edilmiştir. Sonuç olarak, mekansal büyümede fiziki coğrafyaya uyumluluk, ekolojik koşullar konusunda ne kadar zayıf ya da güçlü ise etkin arazi kullanımı konusundaki uyumluluk ve esneklik kapasitesi de o derece etkilenmektedir. Kentlerin büyümesi sadece toprak kaybına sebep olmamakla birlikte doğal yapı kaybına, su ve hava kirliliğine sebep olarak flora ve fauna kayıplarına, iklim koşullarını değiştirmesi sebebi ile de deniz suyu seviyesinde artışa, deniz suyu sıcaklığındaki artışa, sel baskınlarına, kuvvetli fırtınalara ve kıyı erozyonu gibi kıyıdaki yerleşme alanlarını etkileyen durumlarla karşı kaşıya bırakmaktadır. Bu nedenle, kentlerin sürdürülebilir mekansal büyümeleri, yerel coğrafyaya uyumlu mekansal büyüme biçimi, ekolojik işlevleri destekleyen ve toplumun çok amaçlı kullanımına alternatif olması konusunda oldukça önemlidir. Bu kapsamda, örneklem kıyı kentlerinin mekansal büyüme tipolojisi, doğal alanların korunması ve yeşil koridor sürekliliklerinin sağlanması için uyumlu büyüme ilişkisi açıklanmaya çalışılmıştır. Araştırma kapsamındaki örneklem kıyı yerleşmeleri, sosyo-ekonomik gelişme seviyeleri arttıkça doğal yapıya uyumlu büyüme tipolojisinden uzaklaşan bir büyüme göstermiştir. Mekansal büyümenin gerçekleşmesiyle doğal yapının bozulması, doğal çevre ile uyumlu mekansal büyüme sürdürülebilirliğini de azaltmıştır. Bu tez çalışmasında, Türkiye'de denize kıyısı olan kentlerin ekosistemleri ve yeşil bağlantılarının üzerindeki baskıların hangi tipolojik biçimlerle meydana geldiği ve doğal yapıyı hangi oranda bozduğu konusunun önemine ve gerekliliğine dikkat çekme hedeflenmiştir. Fiziki coğrafya ve doğal ekosistemlerle birlikte uyumlu büyümeyi gerektiren sürdürülebilir mekansal büyüme biçimin, mevcut kentsel büyüme lekesi ve gelişme alanları konusunun geleceğe yönelik üretilecek mekansal büyüme stratejileri ve planlama politikaları ihtiyacını ortaya çıkarmaktadır.