Türk makam müziğinin günümüze aktarımında gramofon kayıtlarının rolü, disklerin kimyasal ve fiziksel analizleri ve tayin sonuçlarının ses kalitesiyle ilişkisi

Türk Makam Müziğinin ilk sesli örnekleri olan taş plaklar, tarihsel değerlerimizin günümüze taşınmasında büyük bir rol üstlenmiştir. Müzik kayıt tarihine bakıldığında, geleneksel müziğimizin en önemli işitsel belgeleri olan taş plaklar; üretildiği dönemin kayıt imkanlarındaki elverişsizlik ve günümüze ulaşırken uğradığı tahribatın izlerini taşımakta ve bu kayıplar ses kayıtlarına yansımaktadır. Kayıtlardaki deformasyon, müziksel çalışmaların yürütülebilmesine engel teşkil etmektedir. Bu anlamda, eskimiş-iyi duyulamayan taş plak örneklerinin incelenmesi, plak yüzeyinde ve içeriğinde oluşan tahribat miktarını belirleyecek analitik çalışmaların yapılmasına gereksinim duyulmaktadır. Literatür taramalarında bu alanda çalışma örneğine rastlanmayıp böylelikle taş plaklardaki ses kayıt kalitesi tayinine yönelik olan bu çalışmanın metot ve kapsamı belirlenmiştir. Bu konuda taş plakların yüzeysel bakımdan incelenmesi ve teknik cihazlarla analiz edilerek sayısal verilerle tahribat derecesinin somutlaştırılması için çalışılmıştır. Bu çalışma, hem temiz durumda-nadiren dinlenmiş hem de sıklıkla çalınarak deformasyona uğramış olan taş plak materyallerinin incelenmesiyle yürütülmüştür. Yapılan araştırmada, ses kayıtlarından elde edilen sinyal incelemeleri; kimya laboratuvarında yürütülen, taş plak yüzeyindeki farklı bölgelerin numune analizleriyle desteklenerek verilere ulaşılmıştır. Laboratuvar şartlarında yürütülen çalışma, taş plak yapısındaki tahribatın müzikaliteye yansıma derecesini gösterecek ve müzikal kalitedeki kayıplara yol açma oranını saptamaya yardımcı olacaktır. Bu çalışma günümüze kadar geçirdikleri süreç içerisinde taş plakların uğradıkları tahribatın boyutunun belirlenmesi, kimyasal yapısının çözümlenmesi ve yapıdaki farklılaşmaların tespitine dayanır. Kayıt stüdyosunda gramofonla çalınarak dijital ortama aktarılmış olan taş plak kayıtları üzerinden elde edilen ses frekans eğrileriyle, plak kanallarının bu iğnelerden gördüğü tahribatın derecesi ilişkilendirilmeye çalışılmıştır. Gördüğü hasarın taş plak ses kalitesine yansıyışı tespit edilmiştir. Taş plakta bir takım seslerin kaybolmasına yol açan fiziksel tahribatın da müzik kalitesine etkisinin ortaya konulması hedeflenmektedir. Taş plakların hasar görmesine ve uğradığı ses kaybına yüksek oranda çalınırken kullanılan iğnelerin sebep olduğu saptanmıştır. Farklı türden iğneler kullanılarak çalınması ve plağın zaman içinde yıpranması sebepleriyle meydana gelen duyuş farklılıkları irdelenerek, bunun duyulan sese yansıyışı tartışılmıştır. Ayrıca taş plaklar üretiminde kullanılan hammaddeler, yapı tayiniyle tespit edilmeye çalışılarak, taş plak markasına göre farklılık gösterebilen firmalar arası ses kalitesi farklılıklarının ortaya konulması hedeflenmektedir. Çalışmada, kullanımdan kaynaklı yüzey pürüzlenme miktarının incelenmesi hedeflendiğinden, öncelikle referans verilerin elde edileceği, hiçe yakın sayıda çalınmış taş plak örneklerinden numuneler alınmıştır. Aynı plakların çok fazla çalınarak tahrip edilmesiyle tekrar numuneler alınmış, cihazlarla analiz edilmiştir. Tüm örneklerin farklı üretim dönemlerinden seçilmesiyle, dönemler arası üretim şartlarında meydana gelen değişimlerin de tespiti hedeflenmektedir.