Urban transformation in meeting places: The cases of Bursa and Yazd

19. yüzyılda, modernleşme hareketlerine bağlı olarak, tarihi kentler güçlü bir sosyo - mekansal tartışmanın içinde kalmış, yeni ve farklı kent dokusu, yüzyılların kümülatif birikimi ile oluşan geleneksel, tarihi kent dokusunun üzerinde yer almıştır. Bu dönemde başlatılan planlı yıkımlar, dünya genelinde tarihi kent dokusunu, strüktürel bakımdan derinden etkilemiştir. 1860'lar ve sonrasında, birçok ülkede uygulanan modern yapı projeleri süresince, kentlerin tarihi kısımlarında yeni binalara alan açmak ve motorlu araçlara güzergah yaratmak için yıkımlar gerçekleştirilmiştir. Bu süreç aynı zamanda İslam kültürünün hakim olduğu şehirlerdeki kentsel dönüşümlerde de gözlemlenmiştir. Yeni kentsel konfor olarak bulvarlar, geniş caddeler ve demiryollarının yapımı kentlerin mekansal strüktürünü modern bir yöne doğru değiştirmiştir. Bazı durumlarda bahsedilen bu dönüşümler eski şehirlerde geleneksel kent dokusuna oldukça farklı düşmüştür. Örneğin; Yazd kentinde, grid sistem organik dokuya eklemlenmiştir. Bu durum kentin tarihi dokusunu olumsuz etkilemiş, geleneksel gündelik hayatta da birçok sosyal ve ekonomik değişime yol açmıştır. Bu çalışmada Space Syntax yöntemi kullanılarak, modernleşme hareketlerinin İslam şehirleri üzerine etkisi araştırılmıştır. Açılım olarak, modern değişimlerin eski kentsel dokuya ve özellikle toplanma mekanlarına etkisi açıklanmaya çalışılmış, toplanma mekanları olarak bir İslam kentinin temel kentsel ögelerinden olan pazar, cami, medrese ve hamamlar belirlenmiştir. Ek olarak islam şehirlerinde modernleşme sürecinden sonra tarihi merkezin eski strüktürünü korumanın neden önemli olduğuna dair saptamalarda bulunulmuştur. Bir İslam kenti temel olarak şu karakteristikleri içermektedir: Ortaçağdan kalma bir kale, hemen yakınında merkezde bir pazar ve bir veya fazla cami avlusu ile çevrelenmiş hamam yapıları. (Cantacuzzino 1982; Abulughod 1993; Bianca 2000a, 2000b) Cadde ve sokak yapısı 19. yüzyıl sonrası Amerikan ve Avrupa şehirlerinden tamamen farklıdır fakat, evler inşa edildikten sonra arta kalan boş alanların tasarlanmasıyla oluşmuş mekanlardır. Bu çalışmada toplanma mekanları tanım olarak, bir islam kentinin temel kentsel ögeleri olan 'pazar, cami, medrese, ve hamam'ları ifade etmektedir. Bu tez kapsamında iki islam şehrinin kentsel konfigürasyon özellikleri incelenmiştir. İran'dan Yazd ve Türkiye'den Bursa kentleri seçilmiş olup, Space Syntax metodu ile modernleşme öncesi ve sonrası mekansal strüktürleri karşılaştırılmıştır. Temel amaç; kentlerde modernleşme sürecinin, Yazd ve Bursa örnekleri üzerinden toplanma mekanlarının yapısını nasıl etkilediğini açıklamaktır. Çalışma alanı olarak Yazd kentinin seçilmesinde, bir islam kentinin morfolojik dokusu olarak iyi bir örnek teşkil etmemi etkili olmuştur, Bursa'nın seçilme nedeni ise Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk başkenti olmasıdır. Buna ek olarak diğer sebepler de söz konusudur: İlk olarak her iki şehir de tipik tarihi doğu şehri strüktüründedir. İkinci etken olarak iki şehirde, modernleşme hareketlerinden önce uzun süre geleneksel dokularını koruyabilmişlerdir. Üçüncü etken ise iki şehrin de tarihi dokusu İslamiyetten sonra oluşmaya başladığı için, ikisinde de toplanma mekanları aynıdır. Dördüncü etken ise ortak noktaların bulunmasına karşın, modernleşmenin etkileri iki kente de farklı yansımıştır ki, bu durum karşılaştırmalı analiz yapabilmek açısından önemlidir. Son olarak, beşinci etken ise; modernleşme öncesi iki şehir de kent strüktürü bakımından birçok ortak özellik barındırırken modernleşmeden sonra Yazd'da grid sistem kentin organik dokusuna dahil edilerek, şehrin dokusu bozulmuştur. Aynı zamanda iki şehir de ipek dokumaları ile ünlüdür. Bu çalışmada, mekansal örüntüyü ve belirlenen hipotezi daha iyi araştırabilmek için bir yönteme ihtiyaç duyulmuştur. Yöntemi belirlerken bir takım kriterler göz önünde bulundurulmuştur. İlk olarak, araştırmanın temel problemi, kentteki değişimin doğrudan olarak fiziksel göstergelere bağlı olması, kullanılacak metodun morfolojik ve mekansal durumlara uygun olması gerektirmiştir. İkinci olarak kentin mekansal strüktürü, birbirleriyle etkileşim halinde olan birçok elementten oluştuğu için kullanılacak metodun yeterince analitik olması gerekmiştir. Üçüncü olarak, bu araştırmanın odağı iki farklı kentte yeni ile eski arasındaki karşılaştırma olduğundan kullanılacak metodun karşılaştırmalı olması gerekmiştir. Dolayısıyla, kentin hem sosyal hem de fiziksel olarak morfolojik ve mekansal analizlerinin yapılabileceği bir metoda gerek duyulmuştur. Bu araştırmada belirlenen kentlerin modernleşme öncesi ve sonrası mekansal strüktürlerini karşılaştırabilmek için Space Syntax metodu kullanılmıştır. Space Syntax metodu, yapılı çevrede bulunan, sosyal hayata çok iyi entegre olmuş fakat fiziksel olarak gizli kalmış alanları açıklayabilmek için oldukça geçerli bir yöntemdir. 'Yöntemin asıl amacı, yapısall strüktürün sosyal strüktür ile olan ilişkisini tanımlamaktır.' (Kubat, 1999) Bu çalışmada Space Syntax uygulaması, kentsel dönüşümü değişik süreçlerde yaşayan ve gelişen kentlerin konfigürasyonel özelliklerini anlamaya yardımcı olmuştur. Space Syntax'in ana metod olmasının yanı sıra, bu çalışmada başka yöntemler de kullanılmıştır. Karşılaştırma metodu, yine bu çalışmada kullanılan diğer bir yöntemdir. Bu çalışma iki islam kentinin tarihi merkezlerinin modernleşme öncesi ve sonrası syntactic ölçümlerine dair bir çalışmadır. Ek olarak, 'kent elemanlarının analizi' tekniği aynı zamanda modernleşme hareketlerinin, seçilen islam şehirleri üzerinde öncesi ve sonrası etkilerini anlamak için de kullanılmaktadır. Bu araştırmada 'kent elemanları' pazar, cami, hamamlar, ve dini okulları tanımlamaktadır. Böylelikle islam şehirlerinde tarihi merkezin kentsel dokusunu koruma konusunda hangi modernleşme hareketinin daha başarılı olduğuna dair bilgi sahibi olmak da mümkündür. Çalışmanın sonunda nihai amaç olarak, öncesi ve sonrası arasındaki boşluğu doldurmak veya geleneksel kent dokusu ve çağdaş kent planlamasının nasıl mümkün olabileceğine dair öneriler söyleyebilmek mümkün olmuştur. Bütün bahsedilen bu kriterlerin yanı sıra, bir diğer amaç da moderleşmeye yönelik konstrüksiyon süreci boyunca, islam şehirlerinde tarihi merkezdeki kentsel dokunun nasıl korunabileceğini de araştırmaktır. Bu araştırmadan ve diğer yapılmış araştırmalardan alınan sonuçlara göre, kentte yeni cadde ve yol inşaat süreci sırasında, kentin geleneksel tasarımını anlamak ve geleneksel kent dokusunu dikkate alarak bir çalışma gerçekleştirmek tarihi merkezlerdeki dokuyu korumak için tek çözüm olarak görünmektedir. Diğer bir deyişle, düz bir bakış açısıyla islam şehirlerinde geleneksel kent dokusunu korumak yerine, geleneksel islami karakteristikleri göz önünde bulundurarak korumaya çalışmak daha anlamlı olacaktır. Böylelikle, çağdaş kentsel gereksinimleri, var olan kültürel dokuya, geçmişşten gelen islam kenti kimliğini de koruyarak eklemlemek mümkün olacaktır