Urban regeneration projects from the perspective of social sustainability and public participation: Belgium and Turkey

Günümüz kentleri hızlı kentleşme ve küreselleşmenin ektileri ile gelişmekte ve dönüşmektedir. Kentsel alanlarda hızlı kentleşme ve artan nüfus yoğunlukları ile birlikte, yaşam kalitesini geliştirmek ve iyileştirmek adına çok sayıda proje üretilmekte ve uygulanmaktadır. Ancak, bu uygulamaların çoğu kentsel ve toplumsal dinamiklerin, yerine ve kültürüne göre özelleşen ihtiyaç ve gereksinimlere sahip olması nedeni uzun vadede başarı sağlayamamıştır. Globalleşen dünyada, kentsel alanı etkileyen çalışmaların, bölgeye özgü kentsel dinamikleri tarif ederek ve toplumsal bilinci tetikleyerek, sosyal ve kültürel anlamda sürdürülebilirliği sağlaması gerekliliği kaçınılmaz olmuştur. Kentsel alanlarda sürdürülebilirlik konusu başlangıçta ekolojik sürdürülebilirlik odaklı ortaya çıkmış olsa dahi son yıllarda sosyal sürdürülebilirlik konusu gündeme gelmiş ve önem kazanmıştır. Bu yaklaşım çerçevesinde, dünya genelinde çalışmalar yapılmaktadır. Lakin, ülkelerin gelişmişlik seviyeleri dikkate alınır ise bu çalışmaların kalitesi, kapsamı ve çalışmaların doğrultusunda sağlanan başarı oranlarında farklılıklar gözlemlenebilmektedir. Bu noktadan yola çıkarak, bu tez çalışmasında kentsel alanlarda sosyal sürdürülebilirlik kavramını ve işleyişini anlamak, bu kavramı alt başlıkları ve faktörleri ile değerlendirerek kentsel gelişim proje süreçleri ile arasında somut bağlantı kurmak, kentsel disiplinlerde katılımcı yaklaşımın sosyal sürdürülebilirliğe nasıl katkı sağladığını tarif etmek ve farklı ülkelerde seçilen alanlar üzerinden bu süreçleri değerlendirerek, süreç yönetiminin nasıl daha iyi hale getirileceğine dair öneriler sunmak hedeflenmiştir. Bu hedef doğrultusunda Belçika ve Türkiye'den kentsel yenileme projeleri seçilerek, sosyal sürdürülebilirlik ve halk katılımı çerçevesinden incelenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde teorik çerçeve tanımlanmıştır. İlk olarak sosyal sürdürülebilirlik kavramı literatür araştırması doğrultusunda açıklanmıştır. Sosyal sürdürülebilirlik kavramı, sosyal eşitlik ve toplumsal sürdürülebilirlik olarak iki alt başlık halinde incelenmiştir. Bu kavramları kentsel tasarım projeleri ve proje süreçleri ile ilişkilendirebilmek adına ise yapılan literatür araştırması doğrultusunda sosyal eşitlik ve toplumsal sürdürülebilirliği etkileyen faktörler tarif edilmiş ve açıklanmıştır. Toplumsal sürdürülebilirlik içinde de değerlendirilmesi mümkün olan halk katılımı konusu ise ikinci aşamada ele alınmıştır. Bu bölümde, halk katılımı konusunun literatürde nasıl yer aldığı ve nasıl sınıflandırmalara tabii tutulduğu açıklanmıştır. Halk katılımının kentsel disiplinlerde ve kentsel projelerde nasıl işlendiğinden bahsedilmiştir. Bu yaklaşım ile kentsel tasarım, gelişim proje süreçleri arasındaki somut bağlantıyı daha net gösterebilmek adına dünya genelinden katılımcı yaklaşımları ile öncü kabul edilebilecek proje örneklerine yer verilmiştir. Devamında, günümüz kentlerinde sosyal sürdürülebilirliğin sağlanabilmesi için önemli rol oynayan kentsel politikalar ele alınmıştır. Bu politikaların seçiminde çalışma doğrultusunda incelenmiş olan proje alanlarının bulunduğu ülkeler esas alınmıştır. Belçika ve Türkiye odaklı olan bu bölümde, öncelikle Avrupa genelini ilgilendiren kentsel politikalar doğrultusunda birinci ve ikinci Avrupa Kentsel Şartı irdelenmiştir. Belçika içinde yürürlükte olan kentsel politikalar, ülkenin yönetim yapısı gereği, ülke geneli ve Flanders bölgesi şeklinde iki aşamalı olarak tarif edilmiştir. Bölümün son kısmında Türkiye'de yürürlükte olan kentsel politikalardan bahsedilmiştir. Bu kapsamda Belediye Kanunu ve kent konseylerinin içerik ve işleyişleri, ardından kentleşme ve şehirleşme şuralarının çalışmaları anlatılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde tez kapsamında gerçekleştirilen alan çalışması açıklanmıştır. Alan çalışması, tezin kavramsal çerçevesi ve hedefleri doğrultusunda iki ülkede gerçekleştirilmiş projelerin karşılaştırması şeklinde planlanmıştır. Bu kapsamda, birinci alan Türkiye'nin metropoliten şehri İstanbul'da gerçekleştirilmiş olan Yeldeğirmeni Mahalle Yenileme Projesi olarak seçilmiştir. Proje, tarihi geçmişşi zengin ve şehir merkezinde bulunmasına rağmen bakımsız hale gelmiş, sunduğu yaşam kalitesi zayıflamış olan Yeldeğirmeni mahallesinin canlandırılması hedeflenerek planlanmıştır. İkinci alan ise Belçika'nın metropoliten şehri Antwerp'de bulunan Park Spoor Noord projesidir. Bu proje, Antwerp-North mahallesinde bulunan Belçika demiryollarına ait atıl, boş alanın kentsel yeşil alan olarak yenilenmesi şeklinde tanımlanabilir. Öncelikli olarak her iki proje için de mevcut literatür ve materyaller taranarak genel süreç açıklanmıştır. Proje alanlarının bulunduğu bölgeler, genel tarihi süreçleri hakkında bilgiler aktarılmıştır. Bunu takiben, projelerin hedefleri, süreçleri ve proje sürecinde rol almış olan aktörler hakkında bilgi verilmiştir. Ek olarak, proje süreçlerinin sosyal boyutu ve katılımcı süreçleri detaylı olarak araştırılmış ve süreç diyagramları oluşturularak açıklanmıştır. Yeldeğirmeni Mahalle Yenileme ve Park Spoor Noord projeleri baz alınarak gerçekleştirilmiş olan alan çalışması doğrultusunda, mahalle sakinleri ile yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Amaçlı örnekleme yöntemi kullanılarak ve mahalle nüfus sayımları göz önünde bulundurularak örneklem büyüklüğü her iki mahalle için de 61 kişi olarak belirlenmiştir. Aynı zamanda, görüşmeciler proje uygulamasından önce hali hazırda mahallede ikamet etmekte olan bireylerden seçilmiştir. Bu görüşmeler, toplumsal sürdürülebilirlik ve halk katılımı altında iki bölümden oluşmaktadır. Bu kapsamda görüşmecilere toplum içi sosyal etkileşim, mekan algısı, yerel toplumsal memnuniyet, güvenlik algısı, toplumsal istikrar gibi konularda sorular yöneltilmiştir. Ayrıca mahalle sakinlerinin proje sürecine hangi oranda, ne şekilde katılım gerçekleştirdikleri ve kentsel konularda katılımcı yaklaşım hakkındaki farkındalık ve bakış açılarını anlamaya yönelik sorulara da yer verilmiştir. Her iki projeden elde edilen sonuçlar paralel olarak karşılaştırılmıştır. Proje uygulama öncesi ve sonrasına dair yanıtlar ile tespit edilen değişim doğrultusunda, projelerin katılımcı süreç yönetiminin başarı oranı ve bölgelerin sosyal sürdürülebilirliklerine sağladıkları katkı tartışılmıştır. Çalışmanın verimini arttırabilmek adına mahalle sakinleri ile yürütülmüş yapılandırılmış görüşmelere ek olarak, yerel otoriteler bünyesinde proje sürecinde rol almış olan profesyoneller ile de benzer yapılandırılmış görüşmeler yapılmıştır. Bu görüşmeler ile, proje süreçlerinde katılımcı yaklaşımın nasıl yürütüldüğü, süreç içerisinde yaşanmış olan zorluklar, süreç içerisinde ülkelerin kentsel politikalarının proje ile ilişkisi ve aktörlerin deneyimleri doğrultusunda kentsel projelerde katılımcı yaklaşımın ve projelerin kentsel alanların sosyal sürdürülebilirliğine daha iyi katkı sağlayabilmesi için ne gibi politik iyileştirmelere ihtiyaç duyulduğu ortaya çıkarılmak istenmiştir. Alan çalışmaları ile elde edilen veriler ve yapılandırılmış görüşme sorularının sonuç analizleri, Yeldeğirmeni Mahalle Yenileme Projesi ve Park Spoor Noord Projesi için karşılaştırmalar yapılarak değerlendirilmiştir. Yerel otorite içinde çalışan kişiler ile yapılmış olan görüşmelerin sonuçları ise yapılan karşılaştırmaya ikinci bir boyut katılmıştır. Ulaşılan sonuçlar, sosyal sürdürülebilirlik, toplumsal sürdürülebilirlik ve halk katılımı konuları ile paralel olarak, çalışmanın dinamik ve çok katmanlı bir yapıya sahip olmasına katkıda bulunmuştur. Yapılandırılmış görüşmeler sonucunda Yeldeğirmeni Mahalle Yenileme Projesi ve Park Spoor Noord projesi arasında belli farklılıkların ön plana çıktığı gözlemlenmiştir. Kısaca kolektif aktiviteler, mahalle sakinlerinin yaşam alanları ile kurdukları duygusal bağ, kamusal alana erişim imkanı gibi konuların Park Spoor Noord projesi ile birlikte Antwerp-North mahalle sakinlerine göre pozitif bir artış doğurmuştur. Aynı zamanda bu proje ile birlikte Antwerp-North sakinlerinin mahallede yaşamaya devam etme ve çocuklarını ya da torunlarını mahallede yetiştirme istekleri artmıştır. Yeldeğirmeni Mahalle Yenileme Projesi ise bu konularda Park Spoor Noord projesinde daha düşük sonuçlar göstermiş, ancak bahsi geçen belli konular dışında eşdeğer sonuçlara ulaşılmıştır. Görüşmenin ikinci bölümü doğrultusunda ise Park Spoor Noord proje sürecinde gerçekleştirilmiş bilgilendirmelerin, halk toplantılarının ve kamusal aktivitelerin daha verimli olduğu ve mahalle sakinlerini kentsel konularda katılımlarının önemi konusunda, Yeldeğirmeni projesine kıyas ile, fark edilir oranda bilinçlendiği gözlemlenmiştir. Yerel otoriteler ile yürütülmüş görüşmelerin sonuçları ise mahalle sakinleri ile yapılmış yapılandırılmış görüşme sonuçları ile paralellik göstermektedir. Park Spoor Noord projesi süreci esnasında halk katılımının Yeldeğirmeni Mahalle Yenileme Projesi'ne kıyasla daha verimli olduğu; Belçika kentsel politikalarının kentsel sosyal sürdürülebilirlik ve halk katılımı konularında Türkiye politikalarına kıyas ile proje süreçlerini destekleyici ve kolaylaştırıcı olduğu anlaşılmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma doğrultusunda kentsel alanlarda sosyal sürdürülebilirliğin önemi vurgulanmış, halk katılımının bu kapsamdaki önemli rolü irdelenmiştir. Yapılan karşılaştırmalı alan çalışması doğrultusunda, her bölgenin kendine özgü sosyal ve kültürel dinamikleri olduğu göz ardı edilmeksizin, toplum içinde dayanışmanın sağlanabilmesi ve kentsel sosyal sürdürülebilirliğin sağlanabilmesi için kent içindeki tüm aktörlerin bilinçlenmesi ve iletişim ortamının kuvvetlendirilmesinin gerekliliği ve önemi anlaşılmıştır.