Yerleşmeler sistemi ve kentsel nüfus kademelenmesi: Marmara bölgesi örneği

Marmara Bölgesi coğrafi sınırları içinde bulunan yerleşmelerin mekansal dağılım özelliklerinin incelenmesi çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Bölge sınırları içinde İstanbul ilinin varlığı ve bölge içindeki diğer yerleşmelere olan olumlu ya da olumsuz yöndeki etkileri, esas olarak çalışmanın çıkış noktasıdır. Bu amaçla da, yerleşmelerin mekandaki, dağılımlarını açıklayan ekonomik mekansal ve istatistiksel kuramsal yaklaşımlar açıklandıktan sonra, araştırmada yöntem olarak ele alınan bölgenin genel özellikleri irdelenmiş ve bölgedeki yerleşmelerin dağılımı incelenmesi amacıyla Sıra Büyüklük Kuralı uygulaması ile istatistiksel dağılım incelenirken, diğer yandan da sosyo-ekonomik verilerden yararlanarak gelişmişlik düzeyi indekslerinin mekansal dağılımı oluşturulmuştur. Öngördüğümüz varsayım, istatistiksel dağılım ile gelişmişlik düzeyi indekslerinin mekansal dağılımı arasında bir paralellik veya ilişkinin var olduğudur. Sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi indeksleri olarak da; kişi basma düşen GSYİH, öğretmen ve hastane yatak sayısı belirleyici olarak kabul edilmiştir. Daha önceden DPT tarafından yapılan kentsel kademelerime araştırma sonuçlarına da çalışmada yer verilmiştir. Tezin birinci bölümünde genel olarak problem, çalışmanın amacı, çalışmanın yöntemi; ayrıca, yerleşmelerin mekansal dağılım özellikleri ve sosyo-ekonomik gelişmişlikleri arasındaki ilişki açıklanmıştır. İkinci bölümde konu ile ilgili kuramsal yaklaşımlar ele alınmış, daha önce yapılan çalışmalara değinilmiştir. Öncelikle, yerleşmeler.. birer.. sistem olarak ele alınarak, kentlerin büyüme nedenleri ve etkenleri sorgulanmış; sahip oldukları nüfus ve kentsel fonksiyonlar ile birbirlerinden iarklılaşmaları ve mekandaki örgütlenmelerinde belli durumları yansıttıkları belirtilerek, mekansal dağılımlarını açıklamada yardımcı olacağı düşüncesiyle büyüme- ilgili ekonomik, mekansal ve istatistiksel kuramlar anlatılmıştır. Ekonomik modeller içinde; bir kentin fonksiyonel yapısmda meydana gelen bir değişmenin onu destekleyici olacağı ve yeni değişmelere yol açacağını; bu şekilde birikimli olarak ortaya çıkan ve giderek hız kazanan bir büyümenin meydana geleceğini, yani kısaca, büyümenin büyümeyi doğuracağı ilkesini ileri süren A. Pred'n Kentsel Büyüme Modeli; bir yerleşim bölgesinin büyüme nedenini, o yerleşim bölgesi içinde üretilen fakat sınırları dışında satılan mal ve hizmetlere dayandıran Kentsel Ekonomik Temel Kuramı ve değerlendirmeleri açıklanmıştır. Mekansal yaklaşım olarak Yer Seçimi Kuramı ile birlikte Weber, Hoover, Lösh, Isard, Richardson, Klaassen değerlendirmeleri ele alınmış; ayrıca, Merkezi Yer Kuramı Thünen ve Christaller'in yaklaşımlarıyla ayrı ayrı açıklanmıştır. Kentlerin mekandaki dağılımlarını istatistiksel açıdan yorumlayan IXSıra Büyüklük Kuralı anlatılmış ve dünyanın farklı kentlerinde uygulandığında ortaya çıkan sonuçlar değerlendirilmiştir. Tezin üçüncü bölümü, kuramsal açıklamalar yapıldıktan sonra Marmara Bölgesi'nin coğrafi ve fiziksel özelliklerinin irdelendiği bölümdür. Genel olarak bölgenin coğrafi konumu, yüzey şekilleri, iklim yapısı ve bitki örtüsü açıklanarak; ülke genelindeki yerleşmeye elverişli konumu vurgulanmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölüm, fiziksel ve coğrafi özelliklerden sonra sosyo-ekonomik özellikleriyle bölgenin incelendiği bölümdür. İktisadi faaliyet kollarına göre çalışan nüfusun yerleşmeler içindeki dağılımı, üretim faaliyet kollarına göre GSYİH, işyeri ve çalışan sayılarına göre sanayinin dağılımı, hastane ve yatak sayıları, okul öğretmen ve şube sayıları il bazındaki veriler çerçevesinde incelenmiştir. Bu özellikleri itibariyle bölgenin Türkiye genelinde oldukça önemli bir konuma sahip olduğu ve ülkenin GSYİH'sındaki payı ile birlikte iktisaden faal olan nüfusu ve imalat sanayisi ile ülkenin belkemiğini oluşturduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Beşinci bölümde Marmara Bölgesi'ndeki yerleşmelerin dağılımı belli bir yöntem çerçevesinde; Sıra Büyüklük Kuralı uygulaması ile yerleşme nüfuslarının istatistiksel dağılımı ile birlikte sosyo-ekonomik verilerden yararlanarak hesaplanan gelişmişlik düzeyi indekslerinin mekansal dağılımı incelenmiştir. Yerleşme büyüklüklerinin istatistiksel dağılımı ile sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyi indekslerinin mekansal dağılımı arasında bir ilişkinin var olduğu varsayımından hareketle araştırma yapılmış; belki de nüfus verilerinin ilçe, indeks hesaplarında kullanılan sosyo-ekonomik verilerin il bazmda incelenmesinin de etkisiyle birbiriyle farklılık gösteren sonuçlar elde edilmiştir. Bu sonuçlar ile birlikte ayrıca bu bölümde, DPT'nin ülke genelinde yaptığı kentsel kademelenme araştırma sonuçlarına da yer verilmiştir. Son bölümde genel olarak, konuyla ilgili kuramsal yaklaşımlarla birlikte bölge genelinde uygulanan Sıra Büyüklük Kuralı'nın diğer ülkelerdeki kentlerde uygulandığında ortaya çıkan sonuçlar da göz önünde bulundurularak genel bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışmada kullanılan yöntemdeki Sıra Büyüklük ilişkisi, tüm yerleşmeler üzerinde genellendiğinde doğrusal çizgiye dayanan ilişkiler görülmemektedir. Düzgün dağılımlı nüfus yoğunluğu olan ülkelerde kuralın daha çok görüldüğü ortaya çıkmaktadır. İstanbul ve birkaç kentin bölge içindeki konumlarındaki farklılıklarından dolayı, kuralı tam olarak yansıttıklarını söylemek güçtür.