Kentsel mekan tasarımında günışığının etkileri

Güneşin toplam ışınımının görünür bölümü gün ışığı ile ifade edilmekte olup, güneş ışığı ve gök ışığı olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Günışığı, yapılarda doğal aydınlatma sayesinde yapay aydınlatma kullanımını azaltması, ışıma ile ısınma etkisiyle ısınma maliyetlerini düşürmesi ve gölge etkisiyle serinletme sağlaması ile enerji tasarrufuna katkıda bulunmaktadır. Günışığı aydınlatması, tüm bu etkiler kapsamında gün ışığının yapıya veya yapı grubuna kontrollü kabul edilmesidir. Günışığı aydınlatmasının, fayda sağlaması kent ölçeğinden yapı ölçeğine uzanan entegre bir tasarım yaklaşımını gerektirmektedir. Bu yaklaşım yapının konumu, biçimi, yapının diğer yapılar ve sokakla ilişkisi, yapı bileşenleri, iklim, aydınlatma ve peyzaj tasarımı ile ilgili kararları içerebilmelidir. Günışığı, kentsel mekan düzeyinde tasarımın başında temel faktör olarak ele alınmalıdır. Günışığı faktörü düşünülmeden yapılan tasarımlarda, sonradan sağlanmaya çalışılan konfor koşulları için yapılan harcamalar, uzun vadede daha maliyetli olmaktadır. Bu nedenle gün ışığını kentsel tasarıma daha iyi dahil edebilmesini sağlamak için, üst ölçekte yapının doğru yönelişine dikkat etmekten başlayarak, doğru yansıma elde eden yapı malzemesinin niteliklerini seçmeye kadar temel stratejiler bulunmaktadır. Günışığı için üst ölçekli tasarım kentsel planlama ile başlar. Üst ölçek planlama çalışmalarında bölgelerin yapı yoğunlukları hesaplanırken gün ışığı ve gün ışığının sağladığı konfor koşulları hesaba katılmalıdır. Uygun üst ölçek yoğunluk kararları, uygulama imar planlarında yapıların birbirleri ile ilişkileri, yükseklikleri, bahçe kullanımları gibi yapılaşma kararlarını etkilemektedir. Bu strateji tasarımın gerçekleştirileceği yerin konum, topografya, yöneliş ve iklimine göre değişir. Bir yapının yüksekliğini dikkatli bir şekilde ele alan tasarım, komşu yapılarda aşırı gölgelenmeyi önlemenin temelini oluşturur. Tezin amacı; gün ışığı ile konfor koşullarını iyileştiren kentsel mekan tasarımına ilişkin ilkeleri ortaya koymak, gün ışığı ve gölge kavramlarını konfor koşulları bağlamında ele almak, çalışma alanında yürürlükte olan plan ve yönetmelikleri günışığı-gölge ilişkisinde ele alarak sorgulamak ve gün ışığından faydalanma odaklı ideal yapılanma koşullarını aramaktır. Bu çalışmada, mekanın konforunu düzenleyen doğal ışıkla ilişkili kavramlara ve kentsel mekan tasarımı için önemine, gün ışığını analiz etme yöntemlerine ve kentsel mekanda gün ışığı faktörünü gözeten bir tasarım yapabilmek için dikkat edilmesi gereken ilkelere değinilmiş olup, uluslararası ölçekte gün ışığı konusunda yapılan yasal yönetsel düzenlemeler ve tasarımlar incelenmiştir. Bu araştırmalar doğrultusunda, İstanbul'un Kadıköy ilçesinde belirlenen bir yapı adasında yapı-imar durumlarına bağlı günışığı-gölge ilişkisi incelemek için arşiv taramaları yapılmış, matematiksel hesap ve bilgisayar simülasyonları yöntemlerinden faydalanılmıştır. DeKAY'in 2010 yılında bir yayınında sorduğu 'Bütün binalara gün ışığı teminini ciddiye alırsak, kentin şekli nasıl olurdu? sorusundan yola çıkılarak; mevcut imar planı ve parselasyondan bağımsız olarak yapı adasında gün ışığını önemseyen bir tasarım yapılmasına ilişkin önerilerde bulunulmuştur. Sonuç olarak gün ışığı, üst ölçek planlama çalışmalarından başlayarak mekan tasarım sürecine dahil edilmelidir. Uygun üst ölçek yoğunluk kararları, uygulama imar planlarında yapıların birbirleri ile ilişkileri, taban alanı katsayısı değeri, kat alanı katsayısı değeri, yapı yükseklikleri, kat adetleri, yol genişlikleri, bahçe kullanımları, bahçenin çekme mesafeleri gibi uygulama kararlarını etkilemektedir. Gün ışığının çevre ile ilişkisi detaylı olarak analiz edilmeli, gün ışığının istenmediği durumlarda önlemler alınması gerekirken; istenildiği durumlarda da olumlu etkilerinden yararlanılmalıdır.