Doğu Karadeniz kültür ve doğal varlıklarının yitimini hazırlayan etkenler ve çözüm önerileri

Tarih sahnesinde Anadolu her zaman diğer dünya bölgelerinden daha özgün bir konuma sahiptir. İlk yazılı tarihin, Yunan felsefesinin, ilk devlet sistemlerinin, dinlerin ve daha nicelerin çıkış yeri Anadolu olmuştur. Anadolu, birçok toplum için çekim alanı olmuş ve birçok değişik veya benzer nitelikteki devletlere sahne olmuştur. Anadolu topraklarında tarih boyunca sürekli bir nüfus hareketliliği mevcuttur. Doğudaki kuraklıklar, savaşlar nedeniyle, toprakların verimliliği ve Avrupa ile Asya arasında geçiş bölgesi olması nedeniyle en çok kitlesel nüfus hareketliliği bu topraklarda olmuştur. Tüm bunlar da Anadolu'nun kültür zenginliğini oluşturmuştur. Bu oluşumun yansıması günümüz Anadolu toplumlarında hala hissedilmektedir. Günümüzde, bu kültür çeşitliliği pek değerlendirilememektedir ve giderek erime noktasına gelmektedir. Türkiye'nin ve kentlerinin gelişimine bakıldığında, kültür miraslarıyla arasında büyük bir çarpıklık görülmekte ve gelişme ile geçmişş arasında bağlantı kurulamamaktadır. Baraj, karayolu gibi kamusal projelerinin uygulamasında hiçbir kriter göstermeden tarihsel ve kültürel açıdan çok değerli niteliklere sahip olan bölgelere ve yerleşmelere ya zarar verilmiş ya da tamamı ile yok olmasına sebebiyet verilmiştir. Kontrolsüz gelişmeden en çok doğal değerler zarar görmektedir. Günümüzde, büyük şehirlerdeki kamu arazileri belediyenin veya Devletin görmezlikten gelmesiyle, kanun açıklarından yararlanılarak giderek yasal olmayan yollarla parsellenmektedir. Ülkemizde diğer doğa alanlar da birçok tehlikeye açıktır. Doğal kaynakların çıkarılması, turistik tesislerin yapılması, karayolları gibi kamu hizmetlerinin inşası, yanlış sanayi yapılaşmaları ve bunlara benzer birçok hatalı kararların alınmasında rolü olan devlet veya yerel yönetimler, tercihlerini doğadan feragat edilmesi yönünde kullanmaktadır. Tez;. Türkiye'nin doğal ve kültür değerlerinin yitimine neden olan unsurları irdelemektedir, h. Kentlerin ve bölgelerin gelişiminde doğal ve kültür değerlerinin önemine eğilmektedir,. Algılanabilir nitelikte kent ve bölge kimliklerinin oluşumunu ve tek düzeyde sıradan bir görünüşten sıyrılma önerileri vermektedir,. Devletin doğa ve kültüre verdiği önem irdelenmektedir, Devletin koruma politikası hakkındaki kararlarının düzeyi araştırılmaktadır,. Ülke gelişimine bağlı olarak kültür ve doğal varlıkların korunmasının önemi vurgulanmaktadır, - Korunarak ve yaşatılarak gelişmeye çözüm önerileri üretmektedir. Türkiye'de korumaya yönelik yaşanan sorunları daha iyi anlamak için alan olarak Doğu Karadeniz'in seçilmesinin nedeni, bu yörenin kültür ve doğal yapılarıyla çok farklı karakterler göstermesidir. Kültür varlıklarının gelecek için esin kaynağı olabilecek nitelikler taşıması ve doğal yapının engebeli topografyası, endemik canlıların yapısı ile yaşamasına ortam hazırlamaktadır. Dünyada az rastlanan bir değerler bütünü sergilemesi ve yüksek bir kültürel potansiyeli sahip olması alan seçimindeki önemli etkenlerdir. Tüm bunlara rağmen son 50 yıldır bu değerlerin yitirilme tehlikesi de ayrıca bu seçimi güçlendiren etkendir. Doğu Karadeniz'de yer alan Trabzon, Rize ve Artvin illeri incelenmiştir. Bu yerleşim alanları Türkiye'de orman oranının en fazla olduğu bölgeler içinde kalmaktadır. Trabzon yaklaşık 2000 yıllık tarihiyle önemli kent dokusuna sahip olmasına rağmen tarihsel kimliğe layık bir gelişmeye erişememiştir. Rize ve Artvin illeri ise Cumhuriyetin kurulmasından sonra önem kazanmaya başladıysalar da yeterli büyümeyi başaramamışlar ve Türkiye'nin geri kalmış kentleri arasında yerlerini almışlardır. Bu üç kent devamlı olarak, daha büyük olan batı kentlerine göç vermişlerdir. Son yıllarda ise bu illerde çarpık bir büyüme izlenmektedir. Araştırma esnasında bölgeler hakkındaki kaynakların kısıtlı olması sağlıklı bir dokümantasyona olanak vermemektedir. Trabzon dışında kalan iki ilde yakın geçmişşimize kadar var olan tarihi yapıların yitirilmesinden dolayı zengin bir kent dokusuna sahip değillerdir. Bu nedenle bölgesel yerleşme özellikleri genel anlamda ele alınacaktır. Tarihi kaynaklardan edinilen bilgilere göre buralarda büyük liman kentlerinden söz edilmesine rağmen günümüze kadar ulaşamamıştır. Bunun en önemli nedeni sosyo-ekonomik şartlarının değişimindendir. Başka bir sorun ise yerel yönetimlerin yöredeki konu ile ilgili bilgilendirmede yardımcı olmamalarından kaynaklanmaktadır. Şehir planlarının bulunduğu arşivler ne yazık ki çok bakımsızdır. Şehir kütüphaneleri de yöresel bilgilere cevap vermemektedir. Tez beş bölümden oluşmaktadır. İlk olarak bölge hakkındaki problemlerin saptaması yapılmıştır. Daha sonraki aşamada doğal, kültürel, sosyal ve kentsel veriler saptanacaktır. Sonuç kısmında ise bir senteze varılıp koruma politikaları oluşturulacaktır. Aşağıda tez içerisinde yer alan ana bölümlerin kısa bir özeti verilmiştir; 'Doğal ve Kültürel Değerlerin Yitimi' adlı bölümde; değişim ve yitim kavramları irdelenecektir. Ayrıca bölümde doğa ve kültür yapılarında yitime karşılık koruma politikası ele alınmıştır. 'Doğu Karadeniz'in Kültürel ve Doğal Değerlerin Önemi' adlı bölümde; Doğu Karadeniz'in coğrafi yapısı dolayısıyla hem iklim yapısı hem de bitki örtüsü çeşitliliği ile Anadolu'dan farklı olan özellikleri sunulmaktadır. Bölgeye has bitki ve hayvan çeşitlerinin çok sayıda endemik özellikler taşıması bölgenin doğal zenginlikler açısından önemi artırmaktadır. Bu farklılık insan eylemlerine de yansımıştır. Yüzyıllardır birbirinden kopuk olarak yaşamış olan topluluklara rastlamak mümkündür. Ancak son yıllarda yapılan yollar ve iletişim olanakları sayesinde yerli halklar daha rahat birbiriyle buluşmuşlar ve kültür kaynaşmaları eskiye göre daha hızlı olmuştur. Bölgeye varıldığında ilk göze çarpan sivil mimarisinin farklılığıdır. Sosyo-ekonomik yaşamın ortaya koyduğu mekansal kurgu doğaya uyum sağlamış bir yerleşim biçimini geliştirmiş ve yöreye özgü estetik değerler ortaya koyabilmiştir. Tüm bu değerlerin korunarak ve yaşatılarak gelecek kuşaklara iletilmesi, uluslararası sözleşmelerde de önemle vurgulanmaktadır. 'Koruyamama Nedenleri' adlı bölümde; Trabzon, Rize ve Artvin illeri için ekonomik. kentsel ve doğal verilerin ışığında karşılaştırmalı olarak sorunların genel değerlendirilmesi yapılacaktır. 'Koruyamamanın Nedenlerinin Tartışılması' adlı bölümde; yukarıda verdiğimiz veriler ışığında Doğu Karadeniz Bölgesi'nin sosyo-ekonomik yapısının bozulmasıyla başlayan kaygıları tartışmaktır. Doğu Karadeniz'de çarpık yapılan uygulamaların zararlı sonuçları sosyo-ekonomik yaşamda olduğu kadar görsel olarak da net bir biçimde kendini belli etmektedir. 'Sonuç ve Öneriler' bölümünde; tartışılan ve irdelenen sorunlara yönelik, koruma politikaları ışığında öneriler getirilecektir, unerilerdeki amaç, korumacı gözüyle bölgelerin gelişimi esasına dayalı olarak, yöre insanlarının hak ettikleri yaşam koşulları bağlamında nasıl bir mimari ve şehircilik uygulamaları yapılması gerektiği önerilmektedir.