The Role of agricultural based manufacturing in unbalanced inter-regional economic development = the Turkish case

Günümüzde ekonomik faaliyetlerin bölgeler arasında dengeli dağıtılması gelişmekte olan ülkeler kadar gelişmiş ülkelerinde temel sorunu durumundadır. 19. y. y.'in başında sanayi devrimi ile gelişen yeni dünya ekonomik sistemi, gelişmiş ve az gelişmiş olarak ayrılabilecek nitelikteki uluslararası gelişmişlik farklarımnda başlangıcı olmuştur. Ancak bu ayrıma karşın gelişmiş ve az gelişmiş ülkelerin ortak noktaları farklı düzeylerde olsa da ülkelerin iç yapılarındaki bölgesel dengesizliklerin varlığıdır. Sanayi devrimi sonrası sermaye birikim sürecine bağlı olarak oluşan bu uluslararası gelişmişlik farkları içinde sanayileşen ülkeler sermayelerini ülkenin içinde değerlendirme yolunu izlemişlerdir. Bu bağlamda ekonomik gelişme içindeki ülkeler yatırımların hangi sektörlere ve yönlere yapılacağını, dünya ekonomik sistemi içinde oluşan şartlara göre serbest koşullar altında belirlemişlerdir. Gelişmekte olan ülkelerde ise bu süreç, daha çok gelişmiş ülkeler tarafından yönlendirilmiştir. Bunun temel nedeni gelişmekte olan ülkelerin merkezin bir parçası sayılması nedeniyle gelişmiş ülkelerin büyümesi için kullanılması gerektiği görüşüdür. Ancak gelişmekte olan veya gelişmiş ülkelerde zaman içinde gelişmenin bölgeler arasında aşırı farklılaşması sonucu birçok sosyal ve ekonomik problemin gözlenmesi yeni politikaların gündeme gelmesini zorlaştırmaktadır. 1930 dünya ekonomik krizinin dünya ekonomik sisteminin dünya bütününde yeniden üretilmesi ile aşılabileceğinin görülmesi, bu tarihten itibaren sermayenin uluslararası karakter kazanmasını nedeni emiş t ir. Bu yeni gelişmeler sonucunda özellikle II. Dünya Savaşı sonrasında az gelişmiş ülkelerle oluşan gelişme farklılıkları sermayenin uluslararası niteliği nedeniyle yeni politikaların oluşmasını ve bu ülkelere XIXilişkin kalkınma politikalarının geliştirilmesini sağlamıştır. Bunun yanında sosyal ve ekonomik amaçla hangi gelişme düzeyinde olursa olsun hemen hemen her ülkede bölgeler arası dengesizliklerin azaltılması yönünde çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalar sonucu gelişme farklılıklarının kaldırılmasına yönelik olarak mekan organizasyonuyla ilişkili birçok bölgesel büyüme ve kalkınma teorisi geliştirilmiştir. Ancak günümüze kadar geçen zaman süreci içinde geliştirilen bu polkitika ve kuramların dengesizlikleri kaldırmada ve açıklamada yeterli düzeyde başarı sağlamadığı açıkça görülmektedir. Türkiye gibi sanayileşme sürecine geç başlayan ülkeler açısından önemli bir gelişme aracı olan 'kalkınma' özellikle ülkemizdeki bölgeler arası gelişmişlik farkları da göz önüne alıdığmda önemle üzerinde durulması gereken bir kavram olmaktadır. Ekonomik büyümenin bölgeler arası dengeli dağılması, kaynakların rasyonel kullanımı, toplumun ya da bireylerin ekonomik ve sosyal refahının arttırılması gibi konuları içeren kalkınma politikaları aynı zamanda mekan organizasyonu bilimleri içinde bölge planlama disiplininin ele almak zorunda olduğu temel konulardan biridir. Bu bağlamda, çalışmada ; 'Tarıma Dayalı tmalat Sanayinin' bölgeler arası dengesizliklerin giderilmesinde bir araç olduğu hipotezinden hareketle, Türkiye'nin dünya ekonomik sistemi ile bütünleşme sürecinde ortaya çıkan bölgeler arası dengesizlikler 1970 - 1990 kesitinde analiz edilecektir. Tarıma dayalı imalat sanayinin ihracat potansiyelinin yüksek olması, üretimini büyük ölçüde ülke kaynakları ile sürdürmesi, tarım ürünlerini işlediği için katma değere katkıda bulunması ve emek yoğun endüstrilerden oluşması nedeniyle istihdamı arttırıcı nitelikler taşıması, bu sektörün XXbölgesel ölçekte gelişme potansiyeli yaratmasına olanak taşımaktadır. Bu temel çerçeve içinde; Birinci bölümde ortaya konan problemle ilgili olarak çalışmanın amacı, kapsamı ve yöntemi, kuram ve kavramlar bütünü içinde ele alınmaktadır. İkinci bölümde Dünya Ekonomik Sistemi içinde sermaye birikim sürecine bağlı olarak uluslararası gelişme farklılıklarının nasıl ortaya çıktığı tartışılmakta ve bu farklılıkların ülkelerin iç yapılarında oluşturduğu bölgesel dengesizlikler ve mekansal problemler ortaya konmaktadır. Ayrıca dengesizliklerin azaltılmasına yönelik olarak geliştirilen büyüme ve kalkınma politikaları ile yabancı ülkelerde uygulanan bölge planlama deneyimleri irdelenmektedir. Üçüncü bölümde ikinci bölümde tartışılan gelişme farklılıklarının oluşum süreçleri Türkiye özelinde incelenmektedir. Dünya Ekonomik sistemiyle bütünleşme sürecinde Türkiye'de yaşanan ekonomik, sosyal ve mekansal dönüşümler ve bu dönüşümlere bağlı olarak bölgeler arası dengesizliklerin oluşum süreçleri ve geliştirilen politikalar tartışılmıştır. Dördüncü bölümde bölgeler arası dengesizlikleri ve bölgesel büyümeyi açıklamaya çalışan büyüme ve kalkınma modelleri incelenmiştir. Geliştirilen modellerin ana felsefesi ortaya konarak hangi bölgesel ilişkileri açıklamada yetersiz olduğu eleştirel bir bakış açısıyla irdelenmiş ve geliştirilecek bölgesel büyüme ve kalkınma modellerinin ne tür dengesizlikleri ve konuları içermesi gerektiği üzerinde durulmuştur. Bu saptamalar ışığında Türkiye'deki bölgesel dengesizliklerin açıklanmasında kullanılacak model ve XXIdeğişkenler tanımlanarak çalışmanın bütününe ve analize ilişkin hipotez ve kabuller zinciri ortaya konmuştur. Beşinci kısımda 1970 - 1990 döneminde bölgeler arası dengesizlikler 3 farklı analiz dönemi içinde çözümlenecektir. Bu analiz yöntemi ekonomik politikaların kısa dönemli ve uzun dönemli etkilerini göstermecektir. 1970 - 1990 döneminde tarıma dayalı imalat sanayine ilişkin çözümlemeler nüfus ve gelir yığılmaları, nüfus potansiyeli, pazara erişilebilirlik ve göçlere bağlı olarak açıklanmaya çalışılmıştır. Bu bağlamda analiz 1970 - 1990 yılları arasında iki ana dönem bazında 5 'er yıllık periyotlarla ele alınmış ve hipotezler - kabuller çerçevesinde irdelenmiştir. Altıncı kısımda çalışmanın genel değer-lendirmesi yapılarak sdnuç ve geliştirilecek bölgesel kalkınma politikalarına ilişkin öneriler geliştirilmiştir. XXII