Kentsel yerleşmelerde yer alan su yapılarının kentsel tasarım elemanı olarak irdelenmesi

Su hayat demektir. Tüm yerleşmeler, uygarlıklar suyu en kolay temin edebilecekleri, sudan en iyi biçimde yararlanabilecekleri yerlerde kurulmuştur. Yerleşik hayata geçme ve su kaynaklarından yararlanmayı öğrendikten sonra, güvenlik ve su baskınlarına karşı, yüksek yerlere kurulan kentlere su taşınabilmesi sorun teşkil etmiştir. Toplumsal yaşamın sürdürülebilmesi adına temel ihtiyaç niteliğinde olan suya ulaşmak, suyu yaşadıkları yerlere ulaştırabilmek ve yerleşmelerde suyun kullanımının devamlılığını sağlamak adına topluluklar çeşitli sistemler ve yapılar icat ve inşa etmişlerdir. Su yapıları ve su sistemleri ihtiyaç odaklı bir süreçte ortaya çıkmıştır. Temiz su sağlama ya da temiz suyun bulunduğu kaynaktan, yaşam alanına ulaşması her medeniyet için varlığını sürdürmenin temel şartlarından biri hatta en öncelikli olanıdır. Bu nedenle, suyun kaynağının bulunduğu yerlerden yerleşim alanlarına iletilmesi, bu iletim esnasında doğal koşulların oluşturacağı olumsuzluklardan ve düşman saldırılarından korunması gerekmektedir. Dolayısıyla eski çağlardan günümüze dek, suyun iletiminde çeşitli su iletim sistemleri geliştirilmiştir. Tarihi devirler incelendiğinde, suyun yeryüzünün farklı coğrafyalarında kurulan medeniyetleri beslediği görülmüştür. Tarihsel süreç boyunca akarsu ve su kaynaklarından yararlanma imkanı bulan toplumlar, dönemlerin en ileri medeniyetlerini bu topraklar üzerinde kurmayı başarmışlardır. Başaramayan topluluklar ise su kaynaklarının daha elverişli olduğu, yerleşilmemiş bölgelere göç etmek durumunda kalmış ya da yok olmuşlardır. Buradan, geçmişşte suyun hem coğrafi hem de politik bir güç unsuru olduğu sonucu çıkarılmaktadır. İlk yerleşmelerin var olduğu dönemler, coğrafi koşullar ve bu koşullara uyum sağlamak adına ürettikleri yapılar; yerleşmelerin kazandıkları kimlik özelliklerini ve barındırdığı insan topluluklarının yaşam alışkanlıklarını mutlak surette etkilemiştir. Bu dönemlerde insan eli ile yapılan basit su yapıları, yaşamın sürdürülebilmesinde rol üstlenmiş, ayrıca yerleşmenin kimliğini etkilemiştir. Uygarlıkların gelişme sürecinde, tarımsal faaliyetlerin yerleşik hayatı tetiklediği göz önünde bulundurulduğunda, kaynaktan kent mekanına su taşınması adına ilk etapta su kanalları ile başlayan süreçler, suyun ulaşımda da kullanılması ile iskeleler ve limanlara, daha sonra mekanda suyun kalıcılığını korumak amacıyla depolama ve iletim sistemlerine evrilmiştir. Bu yapıların sürdürülebilir oluşları, mekanda kalıcı olmalarını ve bulundukları mekanı anlamlandırmalarını sağlamıştır. Suyun kentlere taşınabilmesi ve dağıtılması amacı ile kurulan su yapıları kent mekanının biçimlenmesinde önemli rol oynamıştır. Bu yapılar su kanalları, su kemerleri, köprüler, sulama kanalları, barajlar ve bentler, sarnıç, çeşme, hamamlar, değirmen, sebil vb. şeklinde ifade edilebilir. Su, bulunduğu yer fark etmeksizin, her zaman dikkatin yoğunlaştığı bir odak noktası özelliği taşımaktadır. Suyun fizik mekandaki gücünün farkında olan uygarlıklarda su öğeleri, tasarım süreçlerinde vazgeçilmez bir parça değil, parçanın yer aldığı bir bütün olarak düşünüldüğünde daha anlamlıdır. Kamusal mekanın oluşumu, biçimlenmesi ve kullanıcı kitlesinin belirlenmesinde su ve su elemanları yadsınamaz bir öneme sahiptir. Su kent mekanında, işlevsel açıdan kolaylıklar sağladığı gibi, uygun iklimsel özellikler birlikteliğinde manzara ve seyir alanları da sunmaktadır. Bu çalışmada medeniyetlerin kurulduğu dönemlerden, insan yerleşmelerinin günümüz kentlerine evrildiği süreçte, insan eli ile oluşturulan yapay unsurlar arasında yer alan farklı ölçeklerdeki su yapılarından bahsedilmektedir. Tarih boyunca insan topluluklarının yerleşik hayata geçmesi ile oluşan kent mekanlarına su getirmek amacı ile inşa edilen su yapılarının, günümüze dek hangi fonksiyonlarla mekanda yer aldığı ve kentsel tasarım aşamasında ne tür roller üstlendiği ele alınmış, kent mekanında yer alma biçimleri ve mekanın biçimlenmesine ne şekilde katkıda bulundukları tartışılmıştır. Tez çalışması kapsamında; yerleşmelerin kullanım alanlarında fonksiyonel ve estetik bir unsur olarak yer alan su elemanlarının cezbedici, yönlendirici, yaşam kalitesini arttırıcı unsurlar olarak, ilk uygarlıklardan günümüze önemli bir kentsel tasarım elemanı olduğu vurgulanmaktadır.