Exploring the spatial determinants in different types of retail clusters the case study of Üsküdar

Özellikle 1900'lü yıllardan itibaren, ekonomik aktivitelerde yığılma ekonomi literaturünde çokça tartışılan konulardan biri olmuştur. Bu konuda ana bir kaynak olarak, Marschall'ın yığılma ekonomileri (1890) kentsel ve bölgesel ekonomilerin mekansal dinamikleri üzerine teorilerde bir kırılma noktası oluşturmuş. Bu çalışmanın literatürde yarattığı etki de göz önünde bulundurularak, firmaların spesifik konumlarda yığılma eğilimleri ve yığılma endüstrileri üzerine yapılan çalışmalar 1900'lü yıllardan itibaren ekonomi literatürünü giderek geliştirmiştir. Sonuç olarak, bugünün kümelenme teorileri; firmaların ve endüstrilerin yığılma ve yerleşimleri üzerine yapılan bu çalışmalar sonucu şekillenmiştir. Günümüzde farklı teorisyenlerin farklı bakış açıları sonucu gelişmiş bir kümelenme literatürü bulunmasına rağmen, bu konudaki çalışmaların çok büyük bir çoğunluğunun ekonomi alanı çerçevesinde şekillendirildiği görülmektedir. Bu noktada şunu belirtmek gerekir ki kümeler sadece ekonomik değil aynı zamanda mekansal boyutu da bulunan dinamik yapılardır, fakat ekonomik teorilerde mekansal boyut çok fazla incelenen bir konu değildir. Kümelenme konusundaki çalışmaların büyük bir çoğunluğu kentsel, bölgesel, ulusal ve global ölçeklerde gerçekleştirilmektedir. Literatürde yakın ölçeklerde gerçekleştirilen kümelenme çalışmaları da bulunmasına rağmen, bu çalışmaların da büyük bir çoğunluğunun bu kümelenmelerin bölgesel getirilerin tespiti amacıyla yapıldığı görülmektedir. Diğer yandan, kümelenmelerin aynı zamanda yerel ve yerleşim merkezleri ölçeğinde, kafeler, araç kiralama ofisleri gibi küçük ölçekli işletmeleri içerecek şekilde de oluştuğu bilinmektedir. Özellikle bu tip kümeler için ekonomik boyutunun yanı sıra bu kümelenmlerin mekansal boyutu ve bu mekansallığın sosyal yaşama yansımaları da oldukça önem arz etmektedir. Öte yandan, kümelenme konusundaki çalışmaların büyük bir çoğunluğu tüm endüstrileri kapsayacak şekilde veya sadece üretim endüstrileri ve sanayi sektörünü kapsayacak şekilde hipotezlerini oluşturmuştur. Fakat şunu söylemek doğru olacaktır ki farklı sektörler farklı içsel dinamiklere sahiptir ve bu nedenle kümelenirken farklı faktörlerden etkilenmeleri makul bir sonuçtur. Bu nedenle bölgesel ve büyük ölçekli kümelenme çalışmaları için tüm sektörlere uygulanabilen kapsamlı yaklaşımların geliştirilmesi uygun görülmekle beraber; yakın ölçekli çalışmalarda farklı sektörlerin kümelenme dinamiklerinin daha doğru tespit edilebilmesi için, literatürün farklı sektörlere yönelik içsel dinamikleri göz önünde bulunduran detaylı metodolojiler dahilinde geliştirilmesi gerektiği düşünülmüştür. Bu noktaya gelindiğinde, mekansal boyutları ile kentsel oluşum ve kentsel yaşam üzerindeki yarattığı etkiler sebebiyle diğer sektörlerden farklılaşan ticaret sektörü kümelenmeleri ve bu kümelenmelerin içsel dinamikleri bu tezin konusunu oluşturmuştur. Bu konunun seçilmesinde literatürde ticaret sektörü kümelenmelerini kentsel tasarım ve planlama alanında ele alan, yakın ölçekli çalışmaların oldukça nadir olarak bulunması da etkili olmuştur. Açıkanan tüm bu konulara istinaden, ticaret sektörü ve farklı ticaret gruplarının kümelenmelerini etkileyen faktörlerin tespit edilebilmesine yönelik spesifik bir metodolojinin bulunmayışı literatürdeki bir eksiklik olarak tespit edilmiştir. Bu çalışmada, kentsel merkezlerdeki ticaret kümelenmelerinin yer seçimlerini etkileyen faktörler tanımlanmaya çalışılmıştır. Böylelikle, mekansal müdahaleler ve fizikser değişimler ile; kentsel merkezlerdeki ticaret kümelenmelerinin ne derece geliştirilebileceğinin veya yok oluşuna sebebiyet verebileceğinin anlaşılması amaçlanmıştır. Bu değişimlerin aynı zamanda kentsel merkezlerdeki işleyişi ve yaya aktivitelerini önemli bir ölçüde etkileyeceği düşünülmüştür. Çalışma süresince, öncelikle literatür araştırmasına dayanarak analiz çalışmasının temeli oluşturulmuştur. Öncelikle, ticaret kümelerini etkileyen potansiyel faktörlerin tespit edilebilmesi için literatürdeki kapsamlı çalışmalar ve ticaret sektörü odaklı çalışmalar taranmış, bu çalışmalardan elde edilen kümenmelerin oluşumunu destekleyen faktörler bir araya getirilmiş ve listelenmiştir. Aynı zamanda literatür araştırmaları sonucu, uluslararası kullanılan bir ticaret sektörü iş kolları kodlama sistemi, bu sektör içerisindeki farklı ticaret iş kollarının gruplandırılması için kullanılmıştır. İkincil olarak, farklı ticaret gruplarının mekansal kümelerinin tespit edilebilmesi için bir method oluşturulmuş ve alan çalışması üzerinde uygulanmıştır. Alan çalışması içerisinde, öncelikle alan içerisinde yer alan tüm ticari sınıflar NACE sistemine göre isimlendirilmiş ve benzerliklerine göre gruplandırılmıştır. Bu bilgiler ışığında alan içerisindeki tüm giriş kat ticari sınıflar coğrafi bilgi sistemlerine girilmiştir. ArcGIS içerisindeki kernel nokta yoğunluğu fonksiyonu kullanılarak; benzer ticari sınıfların gruplandırılmasından elde edilen her bir ticari grubun yoğunlaşma alanları tespit edilmiş, bu grupların kümelenme alanları belirlenmiştir. Üçüncü olarak, farklı mekansal faktörlerin farklı coğrafi ticaret kümeleri üzerindeki etkilerinin tespit edilebilmesi için analiz prosedürü uygulanmıştır. İlk aşamada üç farklı ticari grup kümelenme analizlerinin gerçekleşmesi için seçilmiştir. Arz yönlü analizler başlığı altında literatür çalışmasında elde edilen, kümelerin oluşumunu destekleyen faktörler bir anket şeklinde organize edilmiştir. Bu anketler, seçilmiş ticari gruplarda yer alan işletmecilere her bir faktörün etki derecesini 1 ile 5 arasında derecelendirmeleri istenecek şekilde uygulanmış, böylece farklı ticaret gruplarının kümelenmelerini etkileyen faktörler ağırlıklandırılarak tespit edilmeye çalışılmıştır. İkinci aşamada, kentsel organizasyon ve kümeleri konumları arasındaki ilişkinin ortaya konması ve erişilebilirlik değişkeninin kümelenmedeki etkisinin belirlenebilmesi için mekan dizim yaklaşımı kullanılmıştır. Bu doğrultuda, seçilen her bir ticari grup için; coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak gerçekleştirilen mekansal kernel nokta yoğunluk değerleri ile mekan dizim yöntemlerinden elde edilen yol segmentlerinin entegrasyon değerleri arasındaki korelasyonlar hesaplanmıştır. Üçüncü aşamada, çalışma alanındaki 34 farklı noktada yaya sayımları gerçekleştirilmiştir. Sayımlar bir hafta sonunda üç farklı zaman diliminde ve 5 dakikalık periyotlar halinde gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmadan elde edilen veriler, mekan dizim yöntemlerinden elde edilen bulguların yaya yoğunlukları ile ne kadar desteklendiği gösterilerek mekan dizim yönteminin geçerliliğinin ispatlanması ve yaya yoğunlukları ile ticari kümelenmeler arasındaki paralelliğin incelenmesi için kullanılmıştır. Ticaret sektörüne bütüncül bir bakışla yaklaşan çoğu çalışmanın aksine, bu tez içerisinde ticaret sektörünün iç dinamikleri ve alt grupları kullanılarak farklı ticari grupların kümelenmelerinin mekansal belirleyenleri ve mekansal etkileri üzerine yoğunlaşılmıştır. Bu çalışmada sadece belirlenmiş üç farklı ticaret grubunun kümeleri analiz edilmiş olsa da, farklı ticaret gruplarının bir mekandan kendilerine özgü beklentileri olduğu görülmüştür. Bu beklentilere bağlı olarak da farklı grupların yer seçme kriterleri değişkenlik göstermektedir. Benzer servisleri sağlayan ve benzer mekansal beklentileri olan ticari grupların mekansal olarak kendilerine uygun belirli alanlarda kümelenme göstermeleri de beklenen bir sonuç olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu kümelenmeler de farklı mekanlar ve hatta sokaklar için özgün ticari ve tarihi kimlikler oluşmasına katkı sağlamakta, böylelikle kullanıcıların belleğinde yer edinerek kullanıcıların mekan algılarını da şekillendirmektedir. Sonuç olarak tarih boyunca şekillenerek gelişen bu mekan ve sokak kimliklerini koruyarak geliştirmek için, herhangi bir planlama veya tasarım çalışması öncesinde mevcut durumda var olan farklı ticari dokuların tespit edilmesi ve bunların kümelenmeleri etkileyen faktörlerin belirlenmesi önem arz etmektedir. Bu tezde elde edilen bilgiler ve bulgular ışığında, bu doğrultuda uygulanabilecek bir dizi ön planlama ve tasarım aşaması önerisi sunulmaktadır. Böylelikle, tasarım ve planlama çalışmaları sonucunda, mevcut durumda mekansal kimliğe katkı sağlayan kümelenme alanlarındaki özelliklerin korunacağı ve kullanıcı mekansal algılarının zarar görmeyeceği iddaa edilmektedir.