Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Hatay'daki kamu yapıları

Anadolu'da Batılılaşma hareketleriyle başlayan özellikle Tanzimat'ın ilanıyla Osmanlı topraklarında yapımı hız kazanan kamu yapılarının önemi 20. yüzyılda daha iyi anlaşılmıştır. Tanzimat'ın ilanı, Osmanlı Devleti'nde birçok alanda köklü değişimlerin yaşandığı dönem olarak bilinmektedir. Başta İstanbul olmak üzere kademe kademe diğer Anadolu şehirleri Tanzimat'ın getirdiği bu yeniliklere ayak uydurmaya başlamıştır. Yeni yönetimin getirmiş olduğu düzenlemelerin yapılacağı mekanların hızlı bir şekilde temin edilmesi gerektiğinden, İstanbul'da başlayan imar hareketleri yavaş yavaş Anadolu'ya yayılmıştır. Bu dönemde oluşan mimari akımlar eklektik diyebileceğimiz birçok üslubu bir arada barındıran mimari akımlardır. Osmanlı'nın Batılılaşma hareketleriyle birlikte merkezi yönetim yapısı taşra yönetimlerine kaydıkça, idari merkezlerde de yeni kamu yapılarına ihtiyaç duyulmuştur. Hatay İl'i bu dönemde Adana ve Halep Eyaletleri 'ne bağlı kaza merkezlerinden oluşmaktadır. I. Dünya Savaşı'ndan sonra Antakya, 1918'de Suriye ile birlikte İngilizlerin istilasına daha sonra da Fransızların işgaline uğramıştır. Fransızlar bölgeye askeri yönetim idaresi altında, 1921 tarihli Ankara Anlaşması ile 'İskenderun Sancağı ' olarak idari muhtariyet vermeyi kabul etmiştir. 2 Eylül 1938 yılında kurulan Hatay Devleti, 10 aylık gibi kısa bir sürecin ardından, 1939 yılının Haziran ayında imzalanan antlaşma ile Hatay'ın Türkiye'ye ilhakı gerçekleşmiştir. Tarihsel süreç içerisinde, Antik ve Roma döneminde oldukça ihtişamlı olan Antakya'da Erken ve Klasik Dönem Osmanlı mimari örneklerinin sayısı azdır. Tanzimat Dönemi ile birlikte Osmanlı'nın son dönemi ve Erken Cumhuriyet Dönemi'nde mimari eserlerinin sayıca çoğaldığı dikkat çekmektedir. Bu da kentin 19. ve 20. yüzyıllarda özellikle Fransız işgali ve sonrasında askeri yönetimi idaresinde gerçekleşen imar faaliyetleri ile Doğu Akdeniz havzasında önemli bir yerleşim birimi haline gelmesiyle ilişkilidir. Bu yapıların mimari programlarında Batılı üslupların egemen olmasında, kurumsal ve kültürel kimliğinin Batılı olmasının yanı sıra dönemin moda akımlarının ve yabancı mimarlarının da etkili olduğu açıktır. Bu dönemde Avrupa kökenli Barok, Neoklasik, Art Nouveau ve Eklektik üsluplar belirli bir evrim doğrultusunda uygulanmıyor olsa da ulusal bir mimarlık arayışının da ortaya çıktığı gerçektir. Hatay ili konumu itibarı ile her devirde önemini korumuştur. Özellikle ticari yolların kesişme noktasında bulunduğundan her dönemde canlılığını muhafaza etmiştir. Hatay'da araştırma konumuza dahil edilen, büyük çoğunluğu faal olarak kullanılan, eğitim, yönetim, sağlık, banka ve diğer yapılardan oluşan 24 yapı, dönemin özelliklerini temsil eden kamu yapıları olarak karşımıza çıkmaktadır. Kentte yapılan hükümet binaları, okullar, hastaneler, banka binaları, sinema, müze, postane, konsolosluk binalarının mimari üslupları, plan kuruluşları ayrıntılı bir şekilde anlatılmıştır. Araştırmamızın bölümlerinde Hatay'ın kentsel gelişimi, Tanzimat'tan sonra kamu yapısının genel oluşumu ve gelişimi, Hatay'daki kamu yapılarının şehirdeki dağılımı dönemler halinde verilmeye çalışılmıştır. Birkaç yapı dışında oldukça sade ve fonksiyonel olarak inşa edilen bu yapıların batılı örnekleri ve başkentteki uygulamaları örnek aldığı aşikardır. Yine bu yapıların bir kısmının misyoner okulları ve hastaneleri olarak yabancı mimarlar tarafından yapıldığı, bununla birlikte yabancı usta ve mimarların banka binası ve adliye gibi bazı kamu yapılarının yapımında da görev aldığı anlaşılmaktadır. İncelenen kamu yapıları plan olarak bütünlük göstermemelerine karşılık, cephe ve süsleme özellikleri bakımından benzerlikler göstermektedirler. Bu özellikler Anadolu'nun ve komşu ülkelerin diğer kentlerindeki yapılarla karşılaştırılarak benzerlik ve farklılıkları ortaya konmuştur.