Mahalleyi dönüşümün 'kurtarıcılığı'ndan kurtarmak: Sarıyer Mahallelerinin mücadelesinden esinlenen bir yaklaşım önerisi, mahalle planlaması

Birçok farklı coğrafyada, mekan odaklı sosyal alan özelliğiyle önemli bir mekansal ve toplumsal kimliğe işaret eden mahalle; toplum tanımının ayrılmaz bir parçası ve kentsel alana içkin sorunlara dair daha yerel ölçekten çözüm arayışlarının geliştirilebileceği bir 'ara yüz' olarak değerlendirilmektedir. Aynı zamanda kent sakinlerinin zaman-mekan ilişkisi dahilinde sürekli değişen ontolojik ihtiyaçlarının temelini oluşturması açısından da tarihsel önemini hala canlı tutmaktadır. Mahalle olgusunu yalnızca kavramsal olarak değil, bağlamsal ve öznel gerçekliğiyle birlikte ele almanın sorunların çözümünde, potansiyellerin değerlendirilmesinde ve toplumsal ve mekansal belleğin inşasında ayırt edici bir kolaylığı bulunmaktadır. Değişen toplumsal ve kentsel dinamiklere bağlı olarak sosyo-mekansal ve algısal çözülmelerinin yanı sıra birikimlerine eklemlenen güncel kazanımlarıyla hala önemli mesajlar barındıran mahallenin tüm potansiyelleri; günümüz kentsel yaşam kalitesi bağlamında yerel ölçekteki arayışlar, yaklaşımlar, örgütlenmeler ve planlama çalışmaları tarafından sürdürülebilir şekilde değerlendirilebilir niteliktedir. Mahallenin planlama sürecinin 'en küçük birimi' olduğu, planlama aracılığıyla yerel kimlik ve topluluk aidiyeti duygusu için bu olgunun yeniden yaratılması gerektiği ve yönetime halkın katılmasında mahalle biriminin kilit bir rol oynadığı vurgulanmaktadır. Henüz Türkiye planlama literatüründe tartışılmamış ancak çeşitli dönemlerde, farklı coğrafyalarda, özellikle ABD ve Avrupa planlama pratiğinde dikkati çeken bir konuma gelmiş; hatta İngiltere'de kısa zaman önce yeniden formüle edilmiş olan mahalle planlaması, toplulukların ihtiyaçlarına koordineli şekilde cevap vermeye, yaşayanların gündelik hayatlarını yakından etkileyen politikaların hazırlanması aşamasında katılımlarına ve kendi geleceklerini planlamalarına izin verecek şekilde geliştirilmiştir. Bugün bu yaklaşım, 2000'lerin başında birçok demokratik ülkede ağırlık kazanan 'yerelleşme' eğilimlerine bağlı olarak politik karar alma ve uygulama süreçlerinde, gücün yerel kurumlara ve yurttaşlara devredilerek devlet ile birey arasında yeni bir denge arayışına çözüm olarak sunulmaktadır. Mahalle planlamasının Türkiye'de son yıllarda mekanı şekillendiren dönüşüm süreçlerine de farklı ve alternatif bir yaklaşım geliştirebileceği düşüncesinden yola çıkılan bu çalışmada, İstanbul'da devletin ve sermayenin kentsel dönüşüm tehdidi ve baskısıyla karşı karşıya kalmış mahallelilerin, yaşam alanlarını yakından ilgilendiren problemlerin belirlenmesini ve çözümünü, beraber hareket etmeyi tercih ettikleri aktörlerle birlikte sağlayıp sağlayamayacakları; dolayısıyla mahalle ölçeğindeki mekansal düzenlemelerin, planlamanın kurumsal yapısı ve hiyerarşisi içerisinde kendine mahalle planlaması adıyla yer edinecek şekilde sakinlerin yönettiği bir süreçle üretilip üretilemeyeceği sorusunun cevabı aranmıştır. Çünkü mahalle, idari yapının da küçük ama önemli bir birimi olarak özgün ve işlevsel yapısını korumuşsa da topluluk-temelli yöntem ve araçlarla geliştirilmesi noktasında Türkiye'de -parçacıl dönüşüm uygulamaları dışında- mevcut planlama sistematiğinde ve mevzuatında ayrıcalıklı bir yere sahip olamamıştır. Oysa başta mekansal düzenlemeler olmak üzere merkezi yönetimin karar alma mekanizmalarına dahil olmada gerçek katkılar sunabileceğine inanılmaktadır. Çalışma tek bir yeri, tek bir zaman aralığını ya da tek bir mahalle tipolojisini öne çıkarmamış olup; aksine farklı ülkelerde, farklı tarihsel dönemlerde, farklı mahalle tipolojilerinde bütünsel bir ele alışa ve karşılaştırmalı analizlere imkan tanıyacak şekilde kurgulanmıştır. Çalışmada ayrıca çoklu metodolojiler kullanılmıştır. Araştırma probleminin arka planını ortaya çıkarmak için literatür taramasıyla ulusal ve uluslararası yazındaki teorik tartışmalar ile uygulama incelemeleri, çalışmanın bütününe entegre edilecek şekilde ele alınmaya çalışılmıştır. Mahalle olgusuna, gündelik hayatın etkileşimi ve üretiminde mahalleyi siyasal bir oluşum olarak yeniden yorumlamaya ve konuyu planlama tartışmalarına taşımaya imkan verecek şekilde yaklaşılmış; konunun taşındığı planlama paradigmaları karşılaştırmalı ve eleştirel bir yöntemle ve mahalle ölçeğini konu edinen boyutlarıyla tartışılmıştır. Türkiye analizinde mahalle; gündelik hayat, yönetim ve planlama ile 'mahalle siyaseti' eksenlerinde tarihsel olarak incelenmiş ve kentsel dönüşümde mevcut politikaların irdelenmesine ayrıca yer verilmiştir. Mahalle planlaması ise tüm bu tartışmaların geldiği aşamada yurtdışı örneklerinden çıkarımlarla hem kavramsal boyutu, hem de uygulama süreçleriyle birlikte ortaya konarak kuramsal ilkeler oluşturulabilecek şekilde değerlendirilmiştir. Bu taramanın yanı sıra yurtdışında ve Türkiye'de konuyla ilgili mevzuat incelemesi yapılmış; ayrıca aktörlerin kurdukları ilişkiler ile kurumların işlevleriyle ilgili konulardaki beyanları aracılığıyla belirleyici rolleri bulunan tarafları anlayabilmek için söylemleri analiz edilmiştir. Bu analiz, yetkililerin açıklamaları ile çalışmanın sahasını oluşturan Sarıyer'deki mahallelilerin tanıklıkları, görüşleri, talepleri eksenlerinde yapılmıştır. Sarıyer; 1980'li yıllardan itibaren mekansal, toplumsal ve ekonomik yapısının yoksul mahalleleri de derinden etkileyecek şekilde dönüşüm baskısı ve uygulamaları sonucu değişmiş olması neticesinde, en uygun takip alanını oluşturduğu düşüncesiyle seçilmiştir. Hem özne, hem aktör olarak ise Sarıyer mahallelerinin, hakları adına mahalle dernekleri, kooperatifleri ve muhtarlık gibi yapılanmaları kullanma ve dönüştürme gücüne sahip olan, kamu otoriteleriyle müzakere süreçlerini yürüten ve sonucunda kazanımlar elde etmelerine olanak veren 'yeni kurumsallık' deneyimleri; kurdukları Sarıyer Mahalleler Birliği ile birliğin faaliyetleri kapsamında incelenmiştir. Tüm bunlar, çalışma sahibinin gönüllü ve akademik çalışmalarının yoğunlaştığı sahalardan biri olarak 10 yılı aşkın süredir gözlem, deneyim, sözel ve sayısal veri biriktirdiği Sarıyer'de katılımcı gözlem yöntemiyle irdelenmiştir. Çalışma sonucunda, yurtdışı ve yurtiçi incelemelerinde ortaya çıkan bulguların sunumunu takiben mahalle planlamasına ilişkin oluşturulan kuramsal ilkeler Sarıyer sahasıyla buluşturularak test edilmiş ve nihayetinde mahalle planlamasının Türkiye'deki uygulama süreçlerinde karşılaşılması muhtemel engelleri ile potansiyelleri kategorize edilerek mevzuat, mahalle yönetimi, örgütlenme, planlama gibi farklı alt başlıklarda öneriler geliştirilmiştir. Böylece şehircilik eylem alanında yeni bir bakış açısı geliştirilmesine katkıda bulunulmaya çalışılmıştır.