Cumhuriyetten günümüze Türkiye'de sanat yapıtı piyasası (2 cilt)

Sanat Yapıtı Piyasasının Gelişiminin Tarihçesi: Sanat bir üretimdir ve çağlar boyunca insanlar tarafından değişik koşullarda değişik şekillerde değerlendirilmiştir. O halde bugünün koşullarından farklı olarak her çağda ve coğrafyada bir tür sanat yapıtı piyasası var olmuştur. Ancak; rönesansla birlikte tuval resminin yaygınlaşmasının ardından sanat yapıtının alınır satılır olma özelliğinin giderek daha fazla gündeme gelmesi bugünkü anlamıyla bir piyasa etkinliğinin gelişiminde önemli bir adım olmuştur. Daha lö. yüzyılda sergiler düzenlendiği, bazı aracı ve koleksiyonerlerin ortaya çıktığı görülür. Ama daha da önemlisi toplumların siyasi ve ekonomik yapılan mutlaki olandan, bireylerin daha fazla etkin olduğu demokratik bir sisteme doğru kaydıkça gerçek anlamda bir piyasa etkinliğinin var olabilme süreci işlerlik kazanmıştır. 17. yüzyıl Hollanda'sı bu doğrultudaki en erken örneklerden birisidir. 1789 Fransız İhtilali'nin ardından, toplumsal yapılanmada giderek daha geniş bir kesimin etkin olmaya başlaması sonucunda patronluk sistemi yerini kesintisiz bir şekilde gelişim gösteren piyasa ortamına bırakmıştır. 19. yüzyıl sonlarında izlenimcilerin öncü sanatın benimsenmesi yönündeki başarılan, sanat yapıtı piyasasının boyutlarını genişletmiştir. Böylece 20. yüzyıl boyunca giderek daha fazla sayıda ve nitelikte sanatsal üretim gerçekleştirilmiş; daha geniş bir toplum kesimi sanat yapıtı alıcısı konumuna gelmiş ve çok sayıda aracı kurum belirmiştir. Aynı süreçte sanayileşmenin hızla gelişmesi büyük ölçekli özel kuruluşların ortaya çıkmasını sağlamış ve bunlar çeşitli nedenlerle sanat yapıtı alarak piyasada etkili olmuşlardır. Böylece, 20. yüzyıl boyunca sanat yapıtı, maddi değeri giderek artan bir üretim olarak çok boyutlu, uluslararası bir kimlik kazanmış bir piyasa ortamına kaynaklık eder. Cumhuriyet Öncesinde Sanat Yapıtının Değerlendirilmesi: 19 yüzyıldan itibaren batılı anlamda sanata yönelen ve tuval resmi üreten Osmanlı'da sanatsal arzsınırlıydı. Önceleri askeri amaçlı olarak başlayan sanatsal üretim, ilk önemli ressamlarla genişlemiş bunlara yabancı ve azınlık sanatçılar eklenmiştir. Öte yandan bu kısıtlı sanatsal üretime destek olan, satın alan yegane kaynak saray ve çevresindeki kaymak tabaka olmuştur. Böylesine dar bir ortamda yine de, İstanbul Salonları, Galatasaray Sergileri gibi kimi sergi etkinlikleri olmuş; sanatçı yetiştiren bir kurum olan Sanayi-i Nefise Mekteb-i Alisi faaliyete geçmişş; ilk sanatçı birliği olan Osmanlı Ressamlar Cemiyeti kurulmuş ve bu birlik bir de sanat dergisi çıkarmıştır. Bütün bunların yanı sıra Şişli Atölyesi kurularak savaş yıllarında bazı sanatçıların çalışması sağlanmış ve burada üretilen resimler Avrupa'da sergilenmiştir. Bunlar öncelikle saray tarafından desteklenmiş, yerli ve yabancı sanatçılara kimi yapıtlar sipariş edilmiş, kimileri de satın alınmıştır. Böylece 19. yüzyıl ortalarından Cumhuriyet'in ilanına değin Osman Hamdi Bey'den Halil Paşa'ya, Hoca Ali Rıza'dan Çallı'ya farklı kuşak ve anlayışta bazı önemli sanatçıların yetişmesi sağlanmıştır. Cumhuriyet'in İlk 50 Yılında Türkiye'de Sanat Yapıtı Piyasası: Ancak, 1923 yılında Türkiye Cumhuriyetinin kurulması ve ulusal egemenliğin hakim kılınmasıyla bu koşullar değişmiştir. Toplumsal yapıda sanat yapıtına yönelik talebe kaynak oluşturacak kesimler çok sınırlı olduğuna göre bu boşluğu devlet doldurmuştur. Atatürk'ün Türkiye Cumhuriyeti'nin gelişiminde sanata verdiği önemle paralel olarak sanatçıların yetişmesi ve üretimleri desteklenmiştir. Güzel Sanatlar Birliği, Müstakil Ressamlar ve Heykeltraşlar Birliği, d Grubu gibi dernekler altında birleşen sanatçıların birlikte açtıkları sergilerden yapıtlar satın alarak, bizzat sergiler düzenlenmesine öncülük ederek ve sanatçıları görevlendirerek sanata maddi manevi destek olan devlet, bunun karşılığında sanatçıların genç Cumhuriyet'in ilke ve inkılaplarını topluma anlatacak, belgeleyecek yapıtlar üretmelerini bekledi fakat bu yönde bir kısıtlama getirmedi. Devlet; İnkılap Sergileri, Halkevleri, Resim ve Heykel Müzesi'nin kurulması, Yurdu Gezen Ressamlar, Devlet Resim ve Heykel Sergisi gibi oluşum ve etkinliklerle sanata olan desteğini biçimlendirmeye çalıştı. Öte yandan sanatçılar da, devletin dışındaki kaynakları harekete geçirebilmek için sergiler açarak, konferanslar vererek, yazılar yazarak etkinliklerde bulunmuşlar hatta vibir Daimi Resim-Heykel Satış Galerisi kurarak (1939) yapıtlarını halka sunmaya çalışmışlardır. İkinci Dünya Savaşı'nın sıkıntılı yıllarında devletin sanatçılara destek olunması konusundaki hassasiyetini sürdürdüğü görülür. Halkevlerinin öncülüğünde düzenlenen yurdu gezen ressamlar uygulaması C. H. P.'nin kültür politikasının bir uzantısı olarak devam eder, Devlet Resim ve Heykel Sergisi her yıl düzenlenmektedir. Savaş sonrası dönemde sanatın desteklenmesi konusunda devletin öncülüğü devam etmektedir. Ancak sanatçıların bireysel etkinliklere ağırlık verdikleri görülür. Kişisel sergi sayısında gözle görülür bir artış vardır. Bu dönemde 1945 yılında ilk özel galeri girişimlerinden birisinin gündeme gelmesi dikkat çekicidir. İsmail Hakkı Oygar Galerisi sanatçıların arayışlarına cevap olarak açılmış, ama talebin çok kısıtlı olduğu bir ortamda uzun süre etkili olamamıştır. 1950'li yıllarda Demokrat Parti iktidarıyla beraber devletin desteğinde azalma görülür, buna karşılık sanatçıların bir çıkış arama konusundaki arayışları artar. Toplumsal yapı dahilinde ekonomik ve kültürel alt yapısı gelişen kesimlerin yavaş yavaş belirmeye başladığı bu yıllarda, olası potansiyeli harekete geçirmek için çaba gösterirler. Bunun uzantısı olarak Maya Sanat Galerisi'nin açıldığı görülür. Ancak yine daha çok sanatçıların arayışlarına cevap olarak açılmış olan bu galeri, belli bir talebi harekete geçirmeyi başaramaz ve 4 yıl içinde kapanır. Ankara'da bir grup gencin kurduğu Helikon Derneği ise resim satışlarıyla ayakta durmaktadır. Bu durum Ankara'nın bürokrat şehri olmasından ve devlet üst bürokrasisinin sanata destek olma konusunda bir alt yapısı olmasından kaynaklanmaktadır. 1960'lardan 70'lerin ortalarına uzanan süreç Türkiye'de bir sanat yapıtı piyasasının oluşumu doğrultusundaki hazırlık aşamasının son basamaklarını oluşturur. Türkiye'nin sürekli gelişmesi, dışa açılmaya başlaması ve özel sektörün genişleme eğiliminde olması dikkat çekicidir. Böylece özel sektörün sanat ortamına destek sağlamaya başladığı görülür. DYO'nun ödüllü yarışması bu konudaki öncü girişimlerden birisidir. Bankalar ise 1940 yılında Türkiye İş Bankası'nın ilk olarak başlattığı koleksiyon oluşturma faaliyetlerini 60 sonrasında hızlandırmış gözükürler. Bu dönemde ayrıca sanat ortamına banka galerileri katılmaya başlar. Bu arada toplumsal yapıda sanat yapıtına ilgi gösteren kesimde de gelişme vardır. Bu dönemde az sayıda özel galerilerin açılmakta olduğu da görülür. Galeri 1 gibi öncü nitelikte olanlar dikkat çekicidir, ancak henüz profesyonel bir çizgide değildirler. Günümüz Sanat Yapıtı Piyasası: 1973 yılında açılan Cumalı Sanat Galerisi ve Artisan Sanat Galerisi'nin 1975'de açılan Galeri Baraz'ın bu yıllardan günümüze uzanan faaliyet çizgileri son 25 yılın sanat yapıtı piyasasında giderek artan sayıda sanat galerisinin etkinliğini ortaya koyar. Bazı özel galerilerin 70'lerin ikinci yarısındaki değişen toplumsal yapı ve siyasi karışıklıklar ortamında önce klasik- izlenimci tarzda eski tarihli yapıtlar toplayıp sonra bunları potansiyel alıcı kitlesinin ilgisine sunarak harekete geçirdikleri piyasa ortamı; 80'li yıllarda Özal döneminin liberal politikalarının yarattığı toplumsal havanın da yardımıyla güncel üretimlere yönlendirilmiş, böylece bu süreçte Türkiye'de sanat yapıtı piyasası belli bir gelişim çizgisi yakalayabilmiştir. Ancak bu arada, kültürel alt yapısı sanat yapıtını değerlendirmeye yeterli olmayan alıcı kitlesi, kimi özel galerilerin de teşvikiyle yanlış alımlar yapmış ve 1990 yılındaki Körfez Krizi sırasında yaşanan panikle ellerindekini satmak istediklerinde bunu başaramamışlardır. Bu gelişmede dönemin ekonomik şartlarının yarattığı sıkıntı da etkili olmuştur. Böylece çağdaş yapıtların dönüşüm değeri olmadığı yargısı yerleşmeye başlamıştır. Bu yargının etkinleşmesinde; daha çok klasik-izlenimci tarzda eski tarihli yapıtların satıldığı müzayedelere çağdaş sanatın sokulması ve müzayede alıcısının yapısı gereği bu yapıtlara ilgi göstermemesi sonucunda çağdaş sanatın müzayedelerde yükselmemesi de etkili olmuştur. Çağdaş sanatın medyatik boyutuyla da ilgi çeken müzayedelere girmesinde dönemin daralan piyasa ortamına soluk kazandırmak isteyen bazı galerilerin de etkili olduğu anlaşılmaktadır. Öte yandan 1991 yılında ilki düzenlenen İstanbul Sanat Fuarı'nın da yeni bir arayış olarak gündeme geldiği görülür. Çok sayıda galeri, sanatçı, eleştirmen, sanatsever, alıcı ve koleksiyonerin bir araya geldiği bu fuar etkinliği, sanat yapıtı piyasasının uluslararası alana açılması gibi önemli konularda bir umut olarak varlığını sürdürmekte ancak daha seçici olması gerektiği yönündeki eleştiriler giderek artmaktadır. V1U1980'den günümüze uzanan süreç sanat yapıtı piyasasının tüm eksikliklerine rağmen tutarlı bir gelişim çizgisi yakaladığı dönemi işaret eder. Bu dönemde ülkedeki gelişimelerle bağlantılı olarak toplumsal yapıda yaşanan değişimler sonucu sanat yapıtı genişleyen bir üst gelir düzeyinin alıcı olduğu bir piyasaya kaynaklık eder. Öte yandan sanat yapıtı piyasası toplumun geniş kesimine ulaşma gerekliliğinden giderek uzaklaşır. Bu dönemde sanatsal arz artmış ve çeşitlenmiştir. Banka ve özel sektörün sadece koleksiyon oluşturarak değil galeriler açarak ve sanatsal etkinliklere sponsorluk yaparak sanata destek sağlama arayışında oldukları görülür. Özellikle sanat yapıtı piyasası açısından satış değeri olmayan sanatsal üretimlerin desteklenmesi konusunda sponsorluk sistemi önem kazanmıştır. Sanat yapıtı piyasasında değer ölçütlerinin oturmamış olması başlıca sorundur. Bu konuda devletin düzenleyici girişimlerde bulunması beklentileri sonuçsuz kalmıştır. Modern Sanat Müzelerinin yokluğu, sanat eğitiminin temel eğitimin bir parçası olarak değerlendirilmemesi gibi eksiklikler; sanat yapıtı piyasasının uluslararası alana açılmasını sağlayacak düzenleme ve yatırımların yapılmaması ve özel girişimin sanata yatırımını kolaylaştırıp özendirecek kanunların çıkartılmaması geleceğe yönelik açılım hedeflerinin önünü tıkamaya devam etmektedir.