Merzifon'da Türk devri mimari eserleri

Orta Karadeniz'in iç kesiminde, Orta Anadolu ile Karadeniz Bölgesi arasında geçit veren büyük bir ovada yer almaktadır. Tarihi eserler bakımından zenginliklerle dolu önemli bir yerleşim merkezi konumundaki Merzifon'da, inşa edilmiş binaların çoğunluğu Osmanlı dönemine aittir ve bu mimaru varlıklardan büyük bir kısmının Sanat Tarihi açısından şimdiye kadar yeterince incelenip tanıtılmadığı görülmektedir. Böyle bir boşluğu gidermek amacıyla, Merzifon'da Türk Devri Mimaru Eserleri başlıklı bu araştırmaya yönelerek, öncelikle daha önceki yayınlar ve arşiv belgelerindekayıtlı bilgilerin derlenmesi ardından, şehir merkezindeki mevcut binaları bizzat inceleyip, rölöve çizimleri ve fotoğraflarla belgelemek suretiyle tespitişlemlerini tamamladıktan sonra, sistematik katalog düzeni içinde her birinin ayrıntılı tanıtımını ve ayrı bir bölüm halinde bütün eserlerin karşılaştırma ve değerlendirmelerini yaparak, Türk Sanatı Tarihi gelişim çizgisindeki yerlerini belirlemeye çalıştık. Araştırmamızda, Merzifon'un mimaru varlıkları zengin bir şehir dokusuna sahip bulunduğu, halen ayakta kaldığı tespit edilebilen cami, mescid, medrese, türbe, han, bedesten, hamam, darülkurra, saat kulesi, şadırvan ve çeşme olmak üzere toplam 57 adet eser ile açıkçaanlaşılmaktadır ve bunların tamamı bu çalışmamız kapsamına alınmıştır. Kronolojik bakımdan mevcut binalar, 14. yüzyıl sonlarından 20. yüzyıla kadar geniş bir zaman dilimine aittir ve çoğu müstakil inşa edilmekle birlikte, az sayıdaki bazıları Taceddin İbrahim Paşa, Sofular, Kara Mustafa Paşakülliyeleri dahilinde yer aldığı gibi, anılan bu tesislerin üçü de kendi dönemlerinin genel karakteristiklerini yansıtır.524Merzifon'daki Türk Mimaru eserlerinden camiler, kargur kubbe ve ahşap çatı olmak üzere örtü sistemi bakımından ikiye ayrılmaktadır. Kubbe ile örtülübinalar arasında Taceddin İbrahim Paşa Camii doğu-batı; Kara Mustafa Paşa Camii ise kuzey-güney yönünde mekanı genişletme çabasını yansıtmaları ile ahşap çatılı eserlerden Sultan II. Murad Camii'nde bazilikal plan; Çay Camii, Hacı Hasan Camii, Eyüp Çelebi Camii ve Hanife Hatun Camii ise tavan düzenlemeleri ile dikkat çekici özelliklere sahiptir. Çelebi Sultan Mehmed Medresesi, dört eyvanlı, revaklı açık avlusu ile bu yapı türünün istisnai temsilcilerinden biridir ve giriş mekanı üzerinde geç dönem ilavesi olarak yükselen saat kulesi de ayrı bir değer katmaktadır. Türbeler, kare ve altıgen planla veya baldaken tarzında yapılarakkubbeyle örtülmekle beraber, Piri Baba Türbesi'nin bir giriş revakı da vardır. Ticaret binaları Taş Han ve Bedesten, inşa dönemlerinin mimarukarakteristiklerini sergileme yanı sıra, hanın kısmen üç katlı inşası ile ahırmekanının yerleştirilmesi ve ayrıca belirgin hela, banyo hacimleri düzenlenişiitibariyle bu tür yapıların 17. yüzyıl içindeki gelişmesini aktarmaktadır. Hamamlar, sıcaklığı örten merkezi kubbe akslarına haçvari yerleşmişdört eyvan, köşe hücreleri ve öteki mekanlarla donatılmış plan şemaları ile sık rastladığımız bir çerçevede inşa edilmekle birlikte, bir tanesi sadece iki halvetboyunca paralel uzanan, ortası kubbe iki yanı karşılıklı birer eyvandan ibaretenine sıcaklık tertibiyle çifte hamam olarak yapılmıştır. Merzifon'daki Türk Mimaru eserlerinin inşasında malzeme, genellikle taş ve tuğladır; bazen alternatif sıralar halinde beraberce kullanılmıştır. Örtü sistemi bakımından ahşap çatı yanı sıra, kubbe ve aynalı, çapraz veya beşikformunda olmak üzere tonoz çeşitleri de görülmektedir.525Süslemeler, bazı binaların ahşap kapı kanatları, minber ve alçı malzemeli mihrapların bünyesi ile sınırlı kalmakta veya kalem işi nakışlarhalinde öteki yüzeylere de yayıldığı görülebilmektedir. Bunlar arasında Kara Mustafa Paşa Camii şadırvan kubbesi iç sathına fevkalade bir kompozisyonlaçepeçevre dolanarak işlenmiş tasvirler, bilhassa sanatkarı Zileli Emin adını veren kaydı da taşımasıyla Türk resim sanatı tarihinde nadir bir yere sahiptir. Merzifon'daki Türk Devri Mimaru Eserleri'ne yönelik bu araştırmamızla, konumuz kapsamındaki binalardan bir kısmının deprem, yangın gibi afetlerletamamen ortadan kalktığı, günümüze sağlam gelebilmiş bir kısmının da aynı sebeplerden başka, ne yazık ki bilinçsiz onarımlar başta olmak üzere, insan eliyle yapılan tahribat ve ihmal izleri taşımalarından dolayı asıl vasıflarınıkaybettikleri ortaya çıkmaktadır. Çoğunlukla bakımsız vaziyette kendi hallerinebırakıldıkları anlaşılan bu eserler hakkında, arşiv bilgilerinin derlenmesi, günümüze ait durumlarının belgelenmesi, topluca kataloglanarak tanıtılması ve sanat tarihi değerlerinin belirlenmesi şeklinde ana hatlarınısıralayabileceğimiz çalışmamız, esasen bilimsel kıstaslarla sürdürdüğümüz bir araştırma ve inceleme ürünü oluşturmak maksadıyla hazırlanmıştır. Ama aynı zamanda bir daha tekrar yerine konulamayacak çeşitli niteliklere sahipMerzifon'daki Türk Mimarusi'nin mümkün mertebe en iyi şekilde korunması, onarılması ve gelecek kuşaklara aktarılarak sonsuza kadar yaşatılmasına da katkı sağlayacağına inanıyoruz.