Reflections of the changes in physical environment on urban identity: The case of Yeldeğirmeni neighborhood

Kentler ve kentsel mekanlar devamlı bir dönüşüm ve değişim içerisindedir. Bu değişim herhangi bir müdahale ile veya kendiliğinden başlayabilir, bir anda veya zamana yayılarak olabilir. Günümüzde birçok tarihi mekanda koruma anlayışı geliştirilerek, yok olmakta olan değerler yeniden canlandırılmaktadır. Bu canlandırma uygulamaları, kentsel mekanın mevcut kimliğini koruyabildiği gibi, oraya yeni kimlik elemanları da kazandırabilmektedir. Benzer olarak, tarih ve kültür olarak zengin, konum olarak İstanbul'da önemli bir merkez noktası oluşturan ve bu zamana kadar içe dönük, durağan mahalle yapısı ile tanınmış Yeldeğirmeni semti de son yıllarda hızlı bir değişim sürecine girmiştir. 2011 yılında kentsel canlandırma süreci ile başlatılan bu değişim, ilerleyen yıllarda politik, ekonomik, sosyal vb. dış etmenler ile kendiliğinden de kuvvetlenmiş ve bugün oldukça hissedilir hale gelmiştir. Bu çalışma Yeldeğirmeni'nin yaklaşık 10 yıllık değişimine odaklanmış ve bunun kent kimliği üzerindeki etkilerini ortaya koymaya çalışmıştır. Bu amaçla, kentsel kimliğin bileşenleri tez çerçevesi olarak belirlenip, hem fiziksel, hem de sosyal çevre değişimlerini inceleyebilmek adına alan analizleri ve bireyler ile görüşmeler yapılmıştır. Örnek alan çalışmasında yapılan fiziksel analizler 2011 ve 2019 yıllarına dair karşılaştırılmalı olarak hazırlanmış ve fiziksel çevredeki değişim somut olarak gösterilmiştir. Bu bağlamda Yeldeğirmeni'nin çevresel ilişkiler, arazi kullanım, tescilli yapı, açık alanlar, ulaşım ve mural analizleri hazırlanmıştır. Bu analizlerden çıkan sonuca göre en büyük değişimin arazi kullanımında meydana geldiği görülmektedir. 2011 yılına, yani canlandırma projesinin uygulanmaya başlandığı yıla bakıldığında mahallenin yoğunluklu olarak perakende ticaret, imalathaneler, esnaf dükkanları ile sınırlı olduğu görülmekte iken, 2019 yılında bu yoğunluğun yeme-içme birimleri, sanat atölyeleri, butik otel ve dükkanlara geçiş yaptığı gözlemlenmektedir. Bu durum da Yeldeğirmeni'nin konut + ticaret yapısını, konut + eğlence yapısına evrimleştirerek hem mahalle sakinlerine hitap eden, hem de geleneksel içe dönük yapısına aykırı olarak kentsel ölçekte kullanıcıları hitap etmeye başlamıştır. Alanın büyük bir kısmının kentsel sit alanı içerisinde kalıyor olması, bölgenin morfolojik ve dokusal değişimini oldukça sınırlasa da, binaların kullanım ve görünüşlerinin de değişerek kimliğe katkı sağladığı görülmektedir. Bunların haricinde, anketlerden de anlaşıldığı üzere mahallede uygulanan duvar sanatları, gerek konum, gerek form, gerek yoğunluk açısından kentsel kimlik elemanları haline gelmiş ve Yeldeğirmeni'nin popülerliğini arttırarak sosyal yapının değişmesine oldukça katkıda bulunmuştur. Mülakat yönteminde dikkat edilen unsur, kullanıcıları belirli kalıplar altında sınırlandırmayarak sohbet ortamı yaratılması ve objektif görüşlerin alınmasıdır. Sakinler, dükkan kiracıları ve çalışanlar olmak üzere toplam 150 kişiden veri alınmıştır. Yapılan görüşmeler sonucunda, özgün ve geleneksel mahalle kimliğini bu zamana kadar korumuş olan Yeldeğirmeni'nin bugün Kadıköy'ün diğer semtleri ile rekabet halinde olan bir mahalle haline geldiği gözlemlenmiştir. Mahallenin bu değişimler ile cazibesini arttırması, emlak piyasasına yansımış ve bu da küçük esnafı ve belirli sınıftaki sakinleri olumsuz etkilemiştir. Kapanan küçük esnaflar, rekabetin azalması ile diğer dükkanların fiyatlarını arttırmasına sebep olmuştur. Yeldeğirmeni'ne gelen yeni kesim, ekonomik durumu daha yüksek alternatif sanatçı kesim ya da Erasmus öğrencileri olmuştur. Alternatif sanatçı kesimin buraya gelmesindeki bir diğer çekici etmen ise yaşanan politik olaylar sonucu burada oluşan işgal evi ve dayanışma olgusunun artmasıdır. Bu kesim, olaylar durulduktan sonra da çalışma alanlarını buraya taşıyıp mahallenin alışılagelmiş gündelik hayatını da şekillendirmiştir. Uzun süreli sakinlerin, mekan ile olan bağları ve aidiyet duyguları çok fazla gelişmiş olduğundan bu kimlik değişiminden olumsuz etkilenmekte ve mahallenin tekdüzeleştiğini ve yapaylaştığını belirtmekte; yeni gelen kullanıcılar ise meydana gelen gelişmelere daha pozitif bakmakta ve bu değişimi leyhlerine yorumlamaktadır. Her ne kadar uzun süreli ve yeni gelen kullanıcıların halen bir arada yaşıyor olabilmesi bir fırsat olarak görülse de, bu durumun Kadıköy'de meydana getirilmesi düşünülen diğer projeler sonucunda bozulması ve soylulaştırma kaçınılmazdır.