Sermaye bütçelemesinde gerçek opsiyonlar ve Kırgızistan'da bir uygulama

Yatırımın ekonomik ömrü, yatırım ve tasfiye dönemleri boyunca genelliklebelirsizlik ve risk ortamında karlılığın ölçülmesini amaçlayan bir projeler hazırlanır. Gelecekte yararlar sağlayacağı beklentisiyle alınan ve ekonomik ömürleri bir yılınötesine taşan varlıkların alımı amacıyla yapılan harcamalar da sermaye harcamaları olarak tanımlanır. Bu projelerin hazırlanması sürecinde ve sermaye harcaması kararlarıverilirken, karar vericiler, risk ve belirsizlikle karşı karşıyadırlar. Bu risk ve belirsizlik kaynaklarını belirlenmeli ve bunları proje değerini nasıl etkilediğiölçülmelidir. Bu ölçüm için çok çeşitli yaklaşımlar vardır. Bu yaklaşımlardan birisi de gerçek opsiyon yaklaşımıdır. Opsiyon kavramı, finans litaretüründe, bir varlığı alma ya da satma hakkı veren ama zorunluk oluşturmayan sözleşmeler olarak tanımlanmaktadır. Hazırlananprojeleri, yöneticiler, hayata geçirme hakına sahip olmalarına rağmen, zorunluolmamaları açısından bir opsiyon olarak değerlendirilebileceği düşüncesi gerçek opsiyon yaklaşımına kaynaklık etmektedir. Finansal opsiyonlarda, bir varlığın alımı ya da satımıyla ilgili hakkın satın alımı için opsiyon primi olarak bir ödeme yapılır. Bu ödeme sayesinde kişi, bu varlığı belli bir vadede belli bir fiyattan satın alma ya da satma hakkına sahip olmuş olur. Vade tarihinde opsiyon primini ödeyen kişi, o günkü şartlara göre sözleşme şartlarının yerine getirilmesini isteyebilir. Ama opsiyon priminin ödendiği kişi, o günkü şartlar ne olursa olsun talep edilmesi durumunda sözleşme şartlarını yerine getirmekle yükümlüdür. Sermaye bütçelemesi yaklaşımlarında, statik bir anlayış hakimdir. Bir kararın verildiği ve o karardan vazgeçme hakkımız ya da zaman içinde kararlarımızdadeğişiklikler olabileceği göz önünde bulundurulmaz. Ama gerçek hayatta bu böyle değildir. Zaman içinde işletmenin önüne yeni fırsatlar çıkabilmekte, piyasada olumlu yada olumsuz değişiklikler yaşanmaktadır. Bu yeni durumlarda işletmeler, zorunluolmasada, uygun görmeleri halinde mevcut projelerini genişletebilmekte, erteleyebilmekte ya da projelerini daha uygun zamanda hayata geçirmek içinbekleyebilmektedirler. Zorunluluğun olmaması ve yöneticilerin istemeleri halinde bu projeleri hayata geçirme imkanlarının olması, opsiyon yaklaşımının proje değerleme için kullanılabilecek bir araç olduğunu göstermektedir. Pazar şartlarının kötüleşmesi ya da beklentilerin karşılanmaması durumunda bir projenin terk edilmesi söz konusu olabilmektedir. Sermaye değerlemesiyaklaşımlarının çoğunda sanki beklentiler karşılanmasa bile projenin devam ettirilmegerekirmiş gibi değerleme yapılır ama zorunluluk yoktur ve çeşitli alternatifler söz konusu olabilir. Yine aynı şekilde yeni bir pazara girildiğinde ya da piyasaya yeni bir ürün sunduğunda beklentilerin karşılanmaması durumunda proje iptal edilebilir. Ve yine gelecek dönemlerle ilgili tahminler, beklentiler projenin zamanlaması konusunda bir değer oluşturabilir. Burada da projenin bu sene hayata geçirilmesidiye bir zorunluluk yoktur. Gelecek sene ya da senelerde hayata geçirilebilir. Bu durumlarda, yöneticilerin sahip oldukları esnekliğin değerinin proje değerlerindenayrı düşünülmesi söz konusu olamaz. Projelerin gerçek değerinin bulunması için buesneklik değerinin de hesaplanması gerekmektedir. Bu şekilde proje değerlerinin daha sağlıklı ölçülmesi sağlanır. Bu tezde, sırasıyla sermaye bütçelemesi, proje, risk analizi, proje değerlemesiyaklaşımları, finansal opsiyonlar, gerçek opsiyon yaklaşımı kavramları açıklanarakgelişen piyasalardan biri olan Kırgızistan'da yatırım projelerinin değerlendirimesindealternatif bir yöntem olarak gerçek opsiyon yaklaşımı örnek bir uygulamayla test edilmiştir.