Türkiye'de Avrupa Birliği ile bütünleşme sürecinde mekansal organizasyonun dönüşümü ve Edirne - Ankara aksı

Türkiye ve Avrupa Birliği uyum ve bölgesel bütünleşme sürecinde Türkiye'nin ulus-altı bölgelerinin uluslararası ya da ulusaşırı bölgelerle olan ilişkileri ve bu bağlamda mekansal organizasyonda yaşanan değişim büyük önem taşımaktadır. Türkiye, konumu gereği Avrupa dışında yer alan birçok diğer işbirliğinde de yer alan bir ülke olarak farklı sosyo-ekonomik etkileşimler altındadır. Türkiye'nin Avrupa ile bütünleşme sürecinde en gelişmiş bölgesi olan Marmara Bölgesi ve devamında yer alan bazı iller ile bu bölgeye sınır olan ülkelerin alt bölgeleri ile diğer ülkelerdeki alt bölgeler arasındaki ilişkilerin ve bölgeler arası işbirliği düzeyinin bir Mezo-Bölge bakışı ile tanımlanması, mekansal organizasyonun dönüşümünün etkin bir şekilde planlanarak ülkenin kalkınmasına hizmet etmesi açısından önemi büyüktür. Araştırma, Türkiye'deki mekansal organizasyondaki dönüşümün yanı sıra, Edirne - Ankara koridorunda bulunan illerin bir mezo - bölgenin alt parçası olabilecek gerçek bir koridor yapısı ortaya koyup koymadığını ve bunun ulusal ve bölgesel kalkınma açısından ne anlam taşıdığını sorgulayıp ortaya koyabilmek ve ileride yapılabilecek araştırmalara yön vermek için, öncelikle Edirne - Ankara aksı üzerinde odaklanmaktadır. Bu aks hem en gelişmiş metropoliten alanları kapsamakta, hem de Karadeniz, Doğu Akdeniz ve Güneydoğu Avrupa sistemleri içinde önemli bir aks konumunda bulunmaktadır. Araştırmanın çalışma alanı içinde yer alan kentsel yerleşmelerin planlanması aşamasında ihtiyaç duyulan genel politikaların yanı sıra, bölgesel ve ulusal kalkınmaya yönelik politikaların oluşturulmasında da veri teşkil etmesi hedeflenmiştir. Ülkemizde yerel planların kalkınma planları ile olan ilişkisinin geliştirilmesi açısından çok uzun zamandır yaşanan sorunlara karşı 8. Kalkınma Planı Bölgesel Gelişme Özel İhtisas Komisyonu Raporu'nda da benimsenen bölge planlama yaklaşımlarını da, bu konuda önemli bir veri boşluğunu doldurarak desteklemek amaçlanmıştır. Araştırma zaman dilimi olarak ulusal politikaların değiştiği ve dışa açılmanın önem kazandığı 1980 ve sonrasını esas almıştır. 1980'lere kadar olan dönemdeki ekonomik ve mekansal gelişme teorileri içe dönük yapıların özellikleri üzerine kurulu iken, 1970'lerdeki bunalım ve 1980'lereki uluslararası bütünleşme hareketleri ile uluslararası ilişkilerin gelişmesiyle uluslararası ticaretin ve faktör hareketlerinin büyümeye ve mekansal organizasyona etkileri teorik çalışmalarda ağırlık kazanmıştır. Bu dönemde gelişen Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi, hem geçmişşteki birçok teoriyi bir araya toplayabilmiş, hem de uluslararası bütünleşme hareketlerinin mekan ve ekonomi üzerindeki etkilerini detaylı bir şekilde tanımlama olanağı sunmuştur. Araştırmada bu nedenle bu teorinin varsayımları üzerinde durulmuş ve bölgesel bütünleşme hareketlerinin önem kazandığı 1980 sonrasında Türkiye'de mekansal organizasyonun nasıl değiştiği incelenmiştir. Bu amaçla öncelikle benzeşme ayrışma indeksi bileşenleri olan bölgesel uzmanlaşma indeksi yoluyla illerdeki ekonomik faaliyetlerin çeşitlenme ya da uzmanlaşma eğilimleri incelenmiş, diğer bileşen olan coğrafi yoğunlaşma indeksi ile de hangi sanayi kollarının coğrafi olarak yoğunlaşma ve hangi sanayi kollarının dağılma eğiliminde olduğu araştırılmıştır. Benzeşme ayrışma indeksi sonucunda Türkiye'de batıda merkez - çevre ilişkilerinin devam ettiği ve mevcut metropoliten merkezler olan İstanbul - Bursa ikilisi, Ankara ve İzmir'de çeşitlilik artarken bu bölgelerin yakın çevresi dışında kalan ve bu üç alan arasında sıkışan illerde bölgesel uzmanlaşmanın artma eğiliminde olduğu gözlenmiştir. Bölgesel bütünleşmelerin amaçları arasında yer alan rekabet gücünün geliştirilmesi konusundaki araştırma aşamasında kamu yatırımlarından, teşviklerden, nüfustan ve yeni yatırımlardan bölgelerin aldığı paylardaki gelişme incelenmiş ve hangi bölgelerin bu konularda payını artırdığı incelenmiştir. Yine İstanbul - Bursa ve Tekirdağ, İzmir ve Ankara'nın kendi aralarında bazı farklılıklara rağmen önde olduğu, ayrıca yeni bir merkez olarak Antalya'nın geliştiği gözlenmiştir. İmalat sanayilerinde hangi bölgelerden hangi bölgelere doğru bir hareket olduğunun ve yeni merkezler oluşup oluşmadığının incelenebilmesi için 1980 ve 1998 yıllarındaki yerleşim katsayıları hesaplanmış ve coğrafi yoğunluğu artan ve azalan sanayilerin mekandaki dağılımının nasıl değiştiği ortaya konulmuştur. Sonuç olarak Edirne - Ankara aksında bir koridor yapısı değil, ancak bir koridor üzerinde yer alan metropoliten merkezler ve yakın çevresi ile oluşan grup yapıları ve diğer sistemlerdeki gruplarla bu sistem üzerindeki gruplar arasında sıkışan çeşitli yerleşmelerden oluşan bir mekansal organizasyonun geliştiği, 1980'den bu yana mevcut metropolitan merkezlerden İstanbul ve Bursa'nın gelişiminin Tekirdağ'ın da kazandığı önemle sürdüğü ancak Ankara'nın ve İzmir'in önceki grup kadar başarılı olmadığı ortaya konulmuştur. Bölgesel bütünleşmenin önem kazandığı 1980'lerin başından bugüne Türkiye'de bölgeler arası farklılıkların azalmadığı ve çok yönlü bir şekilde varlığını sürdürdüğü sonucuna varılmıştır. Çalışmanın birinci bölümü konuya giriş niteliğinde olup genel bir çerçeve çizmeyi amaçlamaktadır. İkinci bölümde dünyada yaşanan gelişmeler ışığında mekana dayalı ekonomik teorilere genel bir bakış sunularak Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi'nin varsayımlarına geçilmekte ve bölgesel bütünleşme hareketleri ve içinde bulunduğumuz çağda yaşanan organizasyonel ve toplumsal değişmeler ele alınmakta, bu değişmelerle Yeni Ekonomik Coğrafya Teorisi'nin ilişkilerine değinilmektedir. Üçüncü bölümde Türkiye ve Türkiye'yi ilgilendiren bölgesel bütünleşme hareketleri üzerine bilgi verilmektedir. Bu hareketlerin temel prensipleri ve hedefleri ile bu hedeflere dayalı olarak geçmişşte ve bugün üretilen senaryolara değinilmektedir. Dördüncü bölümde yurtdışında yapılan çalışmalara değinilmekte ve ampirik bulgular ile teorik sonuçlardan örnekler verilmektedir. Beşinci bölümde çalışma alanı ve çalışma alan üzerine Türk araştırmacılarının yaptığı araştırmalar hakkında bilgi verilmekte, ardından araştırma yöntemi ve kullanılan teknikler hakkında bilgi verilmektedir. Altıncı bölümde elde edilen bulgular ve diğer araştırmaların sonuçları ışığında Türkiye'de bölgesel bütünleşme ve kalkınma hedefleri üzerine değerlendirmelerde bulunulmaktadır. xı