Refik Halit Karay'ın 'Memleket Hikayeleri' ve 'Gurbet Hikayeleri' adlı eserlerindeki cümle tipleri üzerinde bir inceleme

Yapı ve kuruluş bakımından dilin en büyük birimi cümledir; çünkü cümleden daha büyük dil birliği yoktur. Türkçe'de cümlenin kurulması için bir çekimli fiil bulunması yeterlidir. Cümle üyeleri her dilin söz dizimi yapısına göre sıralanır. Türkçe'de en küçük cümle tek kelimelik cümledir. Hükmü daha geniş, daha etraflı, çeşitli şartları ile daha tam olarak ifade etmek için cümle birden fazla unsurdan kurulabilir. Demek ki, tam bir fikri aktarmak için bir kelime yeterli değilse, o zaman hüküm genişliyor. Hüküm genişliğine göre cümlede fail, nesne, zarf, yer tamlayıcısı gibi unsurlardan biri, bir kaçı veya hepsi bulunabilir. Cümle konusunda biz Refik Halid'in Memleket Hikayeleri ve Gurbet Hikayeleri isimli eserleri üzerine bir deneme yaptık. Adı geçen eserlerin hepsini tek tek cümle olarak fişledim. 4884 cümle topladım. Bu cümleleri Banguoğlu'nun 'Türkçenin Grameri' adlı eserindeki plana göre tasnif ettim. Basit isim cümlesi olarak 290 cümle tespit edildi. Refik Halid, yüklem bakımından bütün basit isim cümlesi türlerini kullanmıştır. Geniş zaman, görülen geçmişş zaman, öğrenilen geçmişş zaman, şart v. s. Refik Halid, basit isim cümlesini umumiyetle düz cümle olarak kullanmıştır, devrik cümleyi pek az (8 cümle) kullanmıştır. Basit fiil cümlesi olarak ise 1105 cümle tespit edildi. Yazar bu cümle tipini bütün fiil ve kip çeşitleri ile kullanmıştır. Basit fiil cümlesini. düz cümle olarak kullanıp çok az devrik cümleye (80 cümle) yer vermişştir. Birleşik cümleye gelince 3494 birleşik cümle tespit ettik. Birleşik cümleler planımıza göre iki gruba ayrılmıştır: I. Tümleme birleşik cümle: 2374 cümle tespit edildi. Bu cümle tipi de bizim planımıza göre üç türlü olarak ele alınmıştır: 131a) Ki'li birleşik cümle: 277 cümle tespit ettik. Yazar bu cümleyi her anlamda - açıklamalı, kesik, sonuç, kalıplaşmış, kuvvetlendirme, ihtimal- kullanmıştır. Bu tip cümleyi -cümle unsuru bakımından- fail, nesne, isimleme, zarf olarak kullanmıştır. b) Şartlı birleşik cümle: 111 cümle tespit ettik. Yazar bu cümleyi bazan edatlı, bazan edatsız; olmayası şart ve olağan şart olarak kullanmışıtr. c) Bağlam birleşik cümlesi: 1991 cümle tespit edilmiştir. Yazar bu cümlede hemen hemen bütün bağlam cümlesinin türlerini kullanmıştır. Almaşma ve yer verme bağlam cümlelerini ise tespit edemedik. Sayısı bakımından Ulama bağlam cümlesi çok kullanılmıştır (1575 cümle). II. Karmaşık birleşik cümle: 1120 cümle toplanmıştır. Bu karmaşık birleşik cümle, planımıza göre üç başlık altında incelenmiştir. a) Adfiil karmaşık birleşik cümleleri: 124 cümle tespit edildi. Yazar bu cümleyi kimse, nesne, isimleme, belirtme fonksiyonları ile kullanmıştır. b) Sıfatfiil karmaşık birleşik cümleleri: 488 cümle tespit edildi. Sıfatsı sıfat fiil cümlesi, yalın haliyle 296, iyelik ekiyle, 123 adettir, -maz, - an, -mış, -acakk, -er, -dik sıfat fiil ekleri kullanılmıştır. Zamirsi sıfat fiil cümlesi yalın haliyle 6, iyelik ekiyle 15 adettir. - an, -er, -dik, -acak sıfat fiil ekleri kullanılmıştır. Adfiilsi sıfat fiil cümlesi 48 yerde tespit edilmiştir. c) Zarf fiil karmaşık birleşik cümleleri: Bu cümleyi planımıza göre altı gruba ayırdık: 1. Yanyana zarffil cümlesi: Yazar bu tip cümlede -ip, -arak, -mekle zarffiillerini kullanmıştır. 202 cümle tespit edildi. En çok Ulama zarf fiil cümlesi (193 cümle) kullanılmıştır. Karşıtlama zarf fiil cümlesi tespit edemedik. 2. Altalta zarf fiil cümlesi: 306 cümle tespit edildi. Burada yazar bütün zarf fiil cümlesi türlerini kullanmıştır. Hal cümlesi (119 cümle) -e..., -e, -ken, -arak zarf fiil ekleri ile kurulmuştur. Zaman cümlesi (80 cümle) ince, -eder etmez, dikçe, -diği zaman, eli, - inceye kadar, -madan evvel, -madan. -dikten sonra zarf fiil ekleri ile kurulmuştur. 132'-diği müddetçe, -eli beri, -eliden beri, -inceye değin, -inceye dek, -meden önce, mezden önce, -den kelli' gibi zarffiilleri ile kurulmuş cümle tespit edemedik. 3. Karşılaştırma cümlesi: 21 cümle tespit edildi. Bu cümlede yazar '-diği gibi, -er gibi, -ecek kadar, -muş gibi' zarf fiil eklerini kullanmıştır. 4. Sebep cümlesi: 20 cümle tespit edildi, '-diğinden, -diği için' zarf fiil ekleri kullanılmıştır. 5. Sonuç cümlesi: 4 cümle tespit edildi, -mademki, -diğine göre, -mekle zarf fiil ekleri kullanılmıştır. 6. Amaç cümlesi: 9 cümle tespit edildi, -mek için zarf fiil eki ile kurulmuştur. Yazar eserlerinde ekseriyetle kısa cümleleri kullanmıştır. Ara sıra da uzun cümlelere yer vermiştir. Yazarın cümleleri hemen hemen tamamen düz cümle şeklindedir ve Türkçe'deki bütün cümle türleri kullanılmıştır. En çok tümleme birleşik cümle tipini kullanmıştır. Tümleme birleşik cümle içinde de en çok bağlam birleşik cümleleri kullanılmış, bu cümle içinde ise en çok ulama bağlam cümlesi tespit edilmiştir. Tümleme birleşik cümle içinde en az şartlı birleşik cümlesi kullanmış olduğu görülmüştür. 133