Çocukların kentsel yaşama katılımlarında sokak mekanının önemi

Çocukların kent yaşamına katılımlarında kentsel mekan olarak konut sokağı, erken yaşlarda hareket ve sosyalleşme olanağı buldukları ilk kamusal mekanlardır. Kentlerde artan motorlu taşıt trafiği, güvenlik sorunları gibi pek çok konunun yanı sıra özensiz, düzensiz ve kalitesiz tasarım da çocukların, ebeveynleri tarafından sokak mekanından uzak tutulmasına neden olmaktadır. Çocukların kent ile karşılaştıkları bu kamusal mekanın tasarımında erişilebilir, güvenli, konforlu, standartları yüksek çocuk dostu tasarımların gerçekleşmesi büyük önem taşımaktadır. Çocuğun içinde bulunduğu mekanlar, çocuğun davranışlarının belirlenmesinde, zeka ve karakter gibi özelliklerinden daha çok rol oynamaktadır. Çocuğun sosyal, fiziksel, duygusal ve bilişsel gelişiminde, etkileşim içinde olduğu ve fiziksel çevresini oluşturan konut yakın çevresi ve sokak gibi kentsel mekanların önemi büyüktür. Çocuğun gelişimindeki önemi doğrultusunda kentsel mekanın çocuk için daha erişilebilir ve yaşanabilir bir hale getirilmesi için yurtdışında ve ülkemizde çeşitli çalışmalar, projeler ve uygulamalar gerçekleştirilmektedir. Çalışmanın amacı kentli çocukların yaşam kalitesini arttırmada sokağın önemini vurgulamak, bunu sağlamanın yollarını araştırmak ve mevcut koşulların iyileştirilmesi adına neler yapılabileceğini test etmektir. Bu konuda Kuzey Avrupa ülkelerinde pek çok uygulama gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada da mevcut durum saptamalarının yanı sıra seçilen bir çalışma alanında uygulama örnekleri irdelenerek, çocuk dostu ölçütleri doğrultusunda sokak mekanı düzenlemesi yapılmıştır. Seçilen çalışma alanı özelinde sokakların çocuklar için, sosyalleşme, dinlenme, arkadaşlarıyla oynama, bisiklet sürme ve benzeri fiziksel olanakları sağlayan erişilebilir, güvenli, konforlu ve ait hissedebileceği bir mekan sağlanması hedeflenmektedir. Çalışmada önce çalışma alanından bağımsız çocuklar ile birlikte sorun saptama çalışması yürütülmüştür. Çalışmanın bu etabında kentte konfor durumu yetersiz alanlarda yaşayan, ilköğretim çağındaki (6-12 yaş grubu) 16 çocuğun konut yakın çevresiyle/sokaklarıyla olan ilişkisi, anket ve resim çizdirme yöntemiyle incelenmiştir. Bu etaptan elde edilen veriler doğrultusunda bir çalışma alanı saptanmıştır. Bu çalışma alanı özelinde mevcut durumu belgeleme çalışmaları ve gözlemlerin yanı sıra yöre sakini çocuklar ile görüşmeler yapılmış, yaşadıkları ve vakit geçirdikleri sokakların mevcut durumu onların bakış açısıyla da değerlendirilmiştir. Ayrıca mahallelerindeki sokakların nasıl olması gerektiği konusunda düşünceleri derlenmiştir. Bu süreçte çocuklar, kullanıcısı oldukları sokakların, kendileri açısından ortaya koyduğu durumun saptanmasında ve bu mekanların tasarımıyla ilgili katkıda bulunmuşlar ve küçük ölçekli bir katılım sürecinde rol almışlardır. Çalışma alanı olarak İstanbul'un Sarıyer ilçesine bağlı Ayazağa Mahallesi seçilmiştir. Bunun nedeni mahallenin, plan dışı yapılaşması nedeniyle, kamusal açık alanlar ile sokakların yetersizliği, mevcut açık alanların nitelik bakımından ihtiyacı karşılayamaması ve çocukların sokaklar dışında, evlerinin yakın çevresinde vakit geçirebilecekleri açık alanlara sahip olmamalarıdır. Çalışma sonucunda, yasadışı gelişmiş, sağlıksız bir konut çevresinde yaşayan çocukların, boş vakitlerini elverişsiz de olsa sokakta oynayarak, gezerek ve bisiklet sürerek geçirdikleri saptanmıştır. Sokakta olmaktan keyif aldıklarını ifade eden çocuklar, yapılan görüşmelerde sokakların motorlu taşıtların hakimiyetinde oluşundan şikayet etmişlerdir. Sokakların nitelik bakımından yetersiz kaldığını vurgularlarken sokakta dinlenme imkanı ve oyun olanaklarına ihtiyaç duyduklarını dile getirmişlerdir. Buradan yola çıkarak enkesiti çeşitli düzenlemelere olanak veren sokaklar için çocuk dostu tasarım ölçütleri belirlenmeye çalışılmıştır. Belirlenen sokaklar üzerinde örnek tasarımlar denenmiş, ilkeler belirlenmiştir. Bu çalışmanın en büyük getirisi, çocuk dostu olarak tasarlanan sokakların aynı zamanda yaşlılar, yetişkinler, engelliler ve gençlerin de konfor ve güvenlik ihtiyaçlarının karşılanabildiği mekanlar olmasıdır. Sonuç olarak, çocuklardan edinilen bilgiler değerlendirilerek hem küçük ölçekli bir katılım uygulaması gerçekleştirilmiş hem de tasarım çalışmalarına girdi sağlanmıştır. Bu tasarım ölçütlerinin ve tasarlanan örneklerin, gelecekteki çocuk dostu sokak ve genel olarak sokak iyileştirme çalışmalarına yol gösterici olması hedeflenmektedir.