Kent mekanında anlam, kullanıcı algısı ve grafiti

Kentsel mekan, izleyici tarafından hem içsel hem de dışsal etkenlerin etkili olduğu birçok faktör arasındaki ilişkiyle anlamlandırılır. Hem kentsel imgenin görüldüğü zaman ve mekan bağlamının hem de bireysel bakışın etkisiyle bu anlamlar birbirinden farklı olabilir. Bireyler kentsel mekandaki ögelere bireysel birikimleri, değer yargıları ve dahil oldukları kültürel çevre çerçevesinde anlamlar yükler ve bireysel olarak algıladıkları çevreye buna göre tepki verirler. Kentsel alanda hiçbir imge bir tek anlama sahip değildir; imge hem içinde bulunduğu bağlamın şartlarının hem de izleyici kitlesinin sosyal ve kültürel altyapısının sürekli yenilenmesinden ötürü çağrıştırdığı anlam açısından bireyden bireye sabit kalamaz. Kentsel alanda imgeler ve semboller birer ifade aracı olarak kullanıcının karşısına sıklıkla çıkar ve görenlerde farklı sosyal ve psikolojik tepkiler yaratabilir. İmgeler ve semboller sürekli değişen ve yenilenen kent içerisinde birçok yerde göze çarpar ve gözlemcinin mekanı kullanımına ve algılamasına katkıda bulunabilir. Kentsel ögeler insanların zihninde yer ederken öğrenilmiş bilgiler ışığında bir takım duygularla ilişkilendirilir ve yüklenen anlama göre çağrışım yaparlar. İnsan algıladığı ögeler ve bunların çağrışım yaptığı anlamlar arasındaki ilişkiyi devamlı olarak sorgular. Kentsel mekan ve izleyici birbirleriyle olan ilişkileri kapsamında kamusal alanlarda bir araya gelerek bir anlamlar bütünü oluşturur ve kente ve topluma şekil verirler. Kamusal alanlardaki semboller ve imgeler ifade ettikleri anlam açısından önemli bir temsil aracıdır; kentsel mekandaki semboller bireyler ile çevre arasında sözsüz bir iletişim sağlayarak ipuçları verir. Topluma dair bazı kodlar taşıyan bu semboller, toplumun üyelerine ideoloji ve inanç iletmede rol alırlar. Kamusal alanlardaki sanat ögeleri onunla etkileşimde bulunan toplum üzerinde psikolojik bir takım etkiler yaratır. Bireyler arası etkileşimin oluştuğu ve toplumun bir araya geldiği bu ortamlardaki sanat ögeleri birey ve toplumu duyusal ve duygusal açılardan birleştirir; bireyi çevreleyen sanat ögeleri toplumsal ve mekansal ilişkilere yön verir. Bu ilişkilerde dil ve imge temsil aracı olarak kullanılır ve algılanan anlamın aktarılmasında önemli bir yere sahiptir. Resimsel bir imge oluşturmak dilde olduğu gibi belirli ögelerin bir araya gelerek anlamlı bir bütün oluşturmasına benzer. Grafiti de bu anlamda renk, doku, uzaklık, perspektif, kompozisyon gibi bileşenlerin oluşturduğu bir dil olarak düşünüldüğünde oluşan görüntünün anlatılmak istenen mesajı içerdiği söylenebilir. Kent içinde görsel iletişimde yaygın bir araç olan grafiti kendine özgü diliyle bazen kültürel, politik veya toplumsal mesajlar iletmek için, bazen de kente renk katmak için kullanılır. Bu çalışma, grafitinin kent mekanına kattığı anlamın içeriğine ve grafitinin algılanma biçimine odaklanır. Bu çalışma ile grafitinin kentsel mekanla olan ilişkisi anlambilim ve göstergebilim bağlamında değerlendirilir; grafitinin kentsel mekanın anlamına katkısı, grafitinin kendi niteliğinin kullanıcı algısı üzerindeki etkisi, ve mekanın kullanım düzeyi ve grafitinin değişen anlamı arasındaki ilişki araştırılır. Kavramlara varsayımsal anlam yüklemek amacıyla kullanılan Anlamsal Farklandırma Yöntemi ile yürütülen bu çalışmada, kentteki görsel sembollerin kullanıcının zihninde yarattığı anlamın niteliksel olarak ölçülmesi ve grafitinin izleyici üzerinde yarattığı duygusal etkinin anlaşılması amaçlanmıştır. Çalışmada öncelikle kullanılan yöntem kaynak araştırması olmuş, çevre algısı, imge, anlambilim, göstergebilim, deneyim, davranış, kamusal sanat, görsel sanatın yeri ve algılanma biçimleri irdelenmiş, literatürdeki örnekler incelenmiştir. Çalışma alanı olarak konumu ve tarihi ve ekonomik geçmişşi ile önemli merkezlerden biri olan Karaköy seçilmiş, Karaköy'ün tarihsel gelişimi ve yakın dönemde geçirdiği değişim açıklanmış, Karaköy ve grafitinin birlikte geçirdiği süreç açıklanarak çalışılmıştır. Yürütülen ön araştırmada, grafiti fotoğrafları üzerinden yürütülen çevrimiçi anket aracılığıyla hem yöntemin işlerliği test edilmiş hem de grafitinin mekana kattığı anlam irdelenmiştir; yürütülecek özgün araştırmadan daha verimli sonuçlar alabilmek için ön araştırmanın katkıları belirlenmiştir. Buna göre, özgün araştırmadaki anket çalışmasının, grafitiyi birebir tecrübe eden kullanıcı algısını ölçmek amacıyla, seçilen mekanlardaki insanlarla yürütülmesine karar verilmiştir. Anket çalışmasının yürütüleceği grafiti örnekleri seçilirken, toplumun farklı tepkiler verebileceği örnekler olmasına dikkat edilmiştir: ilk örnek kullanıcı tarafından benimseneceği düşünülen, toplum tarafından sevilen bir sanatçı olan Barış Manço'nun konu edildiği grafiti örneği, ikincisi kültürel olarak toplumda bir karşılığı bulunmayan ve uyarıcı etki taşıyabilecek uzaylı grafitisi, üçüncüsü ise toplumda diğerlerinden daha tarafsız algılanacağı düşünülen kedi grafitisi olarak belirlenmiştir. Daha sonra seçilen bu 3 farklı grafiti örneği, özgün niteliklerinin kullanıcı algısına etkilerinin ölçülebilmesi adına göstergebilim çerçevesinde açıklanmıştır. Toplam 75 kişi ile anket görüşmesi yapılmış, her bir kişiden yaş, eğitim ve meslek bilgileri ve mekanın kullanım düzeyi ile ilgili bilgiler öğrenilmiştir. Anlamsal Farklandırma Yöntemi kapsamında 76 adet zıt anlamlı sıfat çiftini bulundukları mekanla birlikte her bir grafitiyi Likert Ölçeği'nde derecelendirmeleri istenmiştir. Grafitinin kentsel kullanım düzeyi ve grafitinin değişen anlamı arasındaki ilişkinin irdelenmesine dair yürütülen anket çalışmasının yanıtları faktör analizi uygulanarak algıya etki eden bileşenler belirlenmiş, daha sonra, betimleyici istatistiklerle bu faktörler ve grafitiler ile kullanım düzeyleri arasındaki anlamlılık düzeyleri Tek Yönlü Varyans Analizi ve Tukey Analizi uygulanarak incelenmiştir. Bu kapsamda, faktör analizi ile sıfat çiftleri 9 faktöre indirgenmiş olup Çekicilik faktörü toplam veriyi en üst düzeyde açıklamıştır. Sonraki aşamada her bir grafitinin anket değişkenleriyle ilişkisi incelenerek mekanda geçirilen süreye ve mekanın kullanım amacına göre faktörlerin istatistiki olarak belirgin bir fark ifade etmediği görülmüştür. Grafitilere bağlı olarak karşılaştırıldığında, coşku, çekicilik, heyecan, gerilim ve denge faktörlerinde istatistiki olarak anlamlı bir fark olduğu söylenebilir. Barış Manço grafitisinin algılanan coşku seviyesinin düşük, samimilik seviyesinin yüksek olduğu görülür. Uzaylı grafitisi ise coşku ve heyecan seviyesi açısından diğer grafitilerden yüksek değere ulaşırken algılanan düzen, samimilik ve denge seviyeleri düşüktür. Kedi grafitisi ise heyecan ve dayanıklılık faktörlerinde diğerlerinden düşük seviyede, gerilim faktöründe ise algılanma seviyesi diğerlerinden yüksektir. Bu sonuçlar grafitilerin göstergebilim ilkelerinde yapılan incelemelerinde varılan sonuçlarla paralellik gösterir. Son olarak, yaş, eğitim, meslek grupları arasında faktörlerin algılanma seviyeleri ve mekanın kullanım düzeyinin faktörlerin algılanma biçimine etkisi değerlendirilmiş olup, gruplar arasında istatistiki olarak bir ayrım olmadığı görülmüştür. Bu çalışmada anket yapılan görüşmecilerin mekanı kullanım sıklığı, mekanda geçirdikleri süre, mekanı kullanım amacı ile grafitilere verilen anlam arasında bir ilişki tespit edilmemiştir. Sonuç olarak, grafitinin algılanma biçiminde izleyici grubunun niteliği, mekanı kullanım süresi, amacı ve mekanda gösterdiği davranış özelliklerinden çok grafitinin kendi niteliği ve kentsel mekanda temsil ettiği anlam etkilidir. Bundan sonraki çalışmaların yürütülmesinde daha çeşitli kullanıcı gruplarıyla ve grafiti örnek sayısı ve çeşitliliği daha fazla olan mekanlarda anket çalışmalarının yapılması yararlı olacaktır. Buna ek olarak, kültürler arasında dilin yapısı ve onun işaret ettiği anlamlar arasındaki farklılıklar göz önünde bulundurularak dil konusunda uzmanlardan görüş alınması ve kullanılacak sıfatların söz konusu kültüre ve dile göre yeniden düzenlenmesi daha sağlıklı sonuçlar elde edilmesi açısından yararlı olacaktır.