Sivil toplum: Düşünsel temelleri ve Türkiye perspektifi

Son yıllarda sivil toplum, demokratikleşme ile birlikte sıkça sözü edilen bir kavram haline gelmiştir, özellikle Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından ortaya çıkan post-komünist ülkelerde, sivil toplumun bulunmadığı vurgulanmakta ve istikrarlı bir demokratik siyasi düzen için, sivil toplumun zorunlu bir unsur olduğu belirtilmektedir. Bu bağlamda, son yıllarda, siyaset felsefesi alanında, özellikle Doğu Avrupa'da sivil toplumun gelişimi ile ilgili birçok çalışmanın yapıldığı gözlenmektedir. Kanımızca, sivil toplum konusunda üzerinde durulması gereken bir örnek daha vardın Türkiye. Demokrasi ve sivil toplum arasındaki sıkı bağ dikkate alındığında, Türkiye'de sivil toplumun gelişmi üzerinde durmak yararsız olmayacaktır. Sivil toplumun kökleri Batı siyasi düşünce tarihinde yer almaktadır. Genel olarak, sivil toplum, gönüllü, devletten özerk, kendi kendine oluşmuş kendi iç düzenini kendisi sağlayan, bir hukuk düzenine tabi sosyal bir yapı olarak tanımlanabilir. Sosyal sözleşmeci teorisyenler sivil toplumu, bu tanımlamadan çok farklı bir biçimde, devletle özdeşleştirmişler, doğa halinden çıkışı ve bir siyasi düzenin tesisini vurgulamak için kullanmışlardır. Mülkiyet ilişkileri ve kapitalist uygulamaların artışıyla birlikte, sivil toplum- devlet özdeşliği bulanıklaşmaya başlamıştır. Hegel, sivil toplumu aile ve devletin dışında, bu ikisi arasında yer alan bir sosyal alan olarak tasvir edilmiştir. Marx ise, sivil toplumu bir ekonomik ilişkiler ağı olarak görmüş, burjuva kapitalist toplumuyla bir tutmuştur. Sivif toplum, tarihsel olarak, Batı'da toplumsal bir aşamayı nitelemek için de kullanılmıştır. Bu bağlamda, feodalitenin temellerinin sarsılmasıyla birlikte gündeme gelen özerk kentler, sivil toplumun nüveleri olarak kabul edilebilir. Batı'daki devletten özerk kentlere denk yapılar Osmanlı İmparatorluğu'nda bulunmamaktadır. Osmanlı İmparatorluğu, yönetme erkinin büyük ölçüde sultanda toplandığı patrimonyal bir devlet örneğidir. Bu nedenle, devletten bağımsız işleyen ve devletle birey arasında aracı konumunda bulunan toplumsal yapıların Osmanlı'da bulunmadığı söylenebilir. Ancak, özellikle merkezi otoritenin zayıfladığı dönemlerde faaliyet alanları nisbeten genişleyen sivil örgütlenmeler mevcuttur. Bunlar arasında, vakıflar, loncalar, azınlıklar, İmparatorluğun son dönemlerinde güçlenen ayanlar sayılabilir. Osmanlı imparatorluğu, XIX yüzyılda bir reform sürecine girmiş, ilk kez, Batılı düşünce akımları etkinlik kazanmış, bir kamuoyu teşkil etmeye başlamış 167ve bir kamusal alan anlayışı doğmuştur. Reform süreciyle birlikte yaşanan toplumsal değişim, Cumhuriyet rejimiyle birlikte gerçek bir yenileşme hareketine dönüşmüştür. Cumhuriyet rejiminin kendisi ve onun getirdiği anayasal düzen sivil toplumun gelişmesi için elverişli ortamı yaratmışsa da, tek partili dönemde, millet- devlet- parti özdeşliği ile ifade edilebilecek monolitik yapı, çoğulcu bir sivil toplumun gelişmesine olanak tanımamıştır. Çok partili döneme geçiş ile birlikte toplumsal yaşamda meydana gelen hareketlilik, 1961 Anayasası döneminde, yerini, katı ideolojilere bağlılığın getirdiği siyasi kutuplaşmanın yarattığı anarşik bir ortama terk etmiştir. 1980 askeri darbesinin ardından 1983 yılında yeniden çok partili bir siyasi demokrasiye geçilmiştir. 1990'lara gelindiğinde, Türk siyasi kültüründe meydana gelen değişim doğrultusunda sivil toplumun gelişmesi yönünde olumlu adımlar atıldığı söylenebilir. 168