İstanbul kara surları dünya miras alanındaki tarihi bostanların kültürel peyzaj kapsamında değerlendirilmesi

1985 yılında UNESCO Dünya Miras Listesine dahil edilen İstanbul Kara Surları, çevresindeki alanlar ve yapılar ile birlikte çok katmanlı bir kültürel peyzajı barındırmaktadır. Tarihi surları çevreleyen ve surların kültürel peyzajını oluşturan bostanlar, 2013 yılında başlayan park ve rekreasyon alanı dönüşüm projesi ile gündeme gelmiştir. Fatih Belediyesi tarafından yapılmak istenen park ve rekreasyon projesi sebebiyle Yedikule Kapı ile Belgradkapı arasındaki sur içi bostanları, moloz ve niteliksiz toprak yığılması sonucu işlevsiz hale gelmiştir. Bu uygulama, alanın Dünya Miras Alanı statüsü ile çelişiyor gibi görülse de bostanlar, Kara Surları UNESCO Dünya Miras Listesi'ne teklif edildiği sırada hazırlanan adaylık dosyasındaki 'Üstün Evrensel Değer' tanımında yer almamaktadır. Bu alanların bağlamından koparılmadan bütünlük içinde korunmaları ve gelecek kuşaklara aktarılması için Kara Surları Dünya Miras Alanı İzleme Raporunda bütünleşik bir yaklaşımla kültürel peyzaj olarak değerlendirilmesi gerektiği belirtilmektedir. İstanbul Kara Surları Dünya Miras Alanındaki tarihi bostanların surlar ile birlikte bir kültürel peyzaj alanı olarak ele alınmaması sonucunda bostanların varlığını ve sürekliliğini tehdit eden ve ortadan kaldıran dönüşüm projeleri, alanın 5366 sayılı yasaya göre 2006 yılında 'yenileme alanı' olarak ilan edilmesinin ardından uygulanmaya çalışılmıştır. Bostanlar, İstanbul'un kentleşme sorunları, ilgili plan kararları ve uygulanması planlanan yenileme projeleri nedeniyle tahrip olma riski ile karşı karşıyadır. Bu alanlar için yapılan uygulama projelerinde bostanların işlevlerinin devamlılığını sağlamak yerine korumanın aksine farklı işlevler içeren peyzaj tasarımlarının geliştirildiği görülmektedir. Bununla birlikte mevzuatta ve imar planlarında bostanlar tam olarak korunamamaktadır. Bostanların işlevlerini devam ettirmesi ve sürdürülebilir yöntemlerle ele alınabilmesi için bu alanın korunmasına imkan sağlayacak yasal düzenlemelerin ve yönetsel çerçevenin oluşturulması gerekmektedir. Bunun için, bostanların korunması gereken bir kültür varlığı olarak tescil edilebilmesi ve surlar ile birlikte değerlendirebilmesi için kültürel peyzajın koruma mevzuatına dahil edilmesi gerekmektedir. Kültürel peyzaj, bir dünya mirasını oluşturan somut ve somut olmayan değerlerin ve özelliklerin tanımlanarak bir arada korunabilmesini sağlayan yasal bir araçtır. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kanununda bostanları koruyacak kültürel peyzaj kategorisi yasal düzenlemelere dahil edildiği takdirde, kuşaktan kuşağa aktarılarak geleneksel yöntemler ve tekniklerin önemli ölçüde sürdürüldüğü bostancılığın, Kara Surları ile birlikte olduğu gibi korunabilmesi mümkün olacaktır. Böylesi bir yasal düzenleme ile birlikte bostanların olduğu gibi korunmasını ve bostancılığın sürdürülmesini destekleyecek politikalar ve projeler geliştirmenin önündeki engeller ve yerel yönetimlerin bugüne kadar süregelen müdahaleleri ortadan kalkacaktır. Bununla birlikte tarihi bostanlar, Kara Surları ve çevresinde sadece tarım yapılan alanlar olarak görülmemelidir. Bizans'tan bu yana vasfını sürdüren tarihi bostanların, 1500 yılı aşkın bir süredir ürün verdiklerini göz önünde bulunduracak olursak; kuyular, havuzlar, müştemilat, ahır, teraslama duvarı, sulama kanalları gibi yapılar vasıtasıyla sistem oluşturmuştur. Ekilen alanlardaki geleneksel uygulamalar ile kuşaktan kuşağa aktarılan bostancılık teknikleri, bostanların somut ve somut olmayan kültürel miras olarak da korunması gereken kültür varlıkları olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca görsel ve yazılı belgeler, bu alanın surlar ile birlikte tarımsal amaçlı kullanımının sürekliliğini ve bütünlüğünü belgelemektedir. Bu çalışmada; tarihi bostanlar, kültürel peyzaj bağlamında değerlendirilmiş, mevcut durumun belgelenmesi ve bostanların özelliklerine dair bilgilerin ortaya çıkarılması için literatür taramasının yanı sıra alan çalışması, derinlemesine ve yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan saha çalışmasında işlevini sürdüren 31 adet bostan yerinde incelenerek, alana dair tüm detaylar ortaya çıkartılmıştır. Buna ek olarak çalışma alanı içinde bostancılık faaliyeti gösteren 8 kişi ile derinlemesine görüşme yapılarak geleneksel bostancılık faaliyetleri ile ilgili bilgiler toplanmıştır. Yapılan tüm çalışmalardan elde edilen verilerin analizi ve değerlendirilmesi sonucu alanın somut ve somut olmayan kültürel peyzaj değerlerine sahip olduğu ortaya konulmuştur. Bu çalışmayla surların ve yakın çevresinin bostanlarla güçlü bir ilişki içinde olduğu, fakat zaman içinde bu değerlere zarar verildiği, kalan bostanları koruyabilmek için alanın sahip olduğu değerler ve ilişkilerin yapılacak çalışmalarda dikkate alınması gerektiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla bu alanların farklı işlevlerle dönüştürülmesi yerine, bostanlar ve Kara Surları bir bütün olarak değerlendirilmelidir. Bu doğrultuda, 'kültürel peyzaj' ve 'bütünleşik koruma' bakış açısıyla, alan bütününde bir yönetim sisteminin ne olabileceğini araştırmak, uygulanabilir ve sürdürülebilir çözümler üretmek gerekmektedir. Bu çalışmalar, bostancılar ile birlikte katılımcılığa dayalı, interdisipliner ve şeffaf bir şekilde yürütülmelidir.