Ulusal ve yerel düzeyde yoksulluk azaltma stratejileri: İstanbul'da sosyal yardım uygulamaları

Yoksulluğun mutlak bir tanımı olmamasına rağmen yoksulluğu algılama ve tanımlama tarzı, ona karşı tavrımızı belirlemektedir. Yoksulluk özetle eşitsizlik anlamına gelmektedir ama nasıl bir eşitsizlikten bahsettiğimizin yanıtı önemlidir. Gelir dağılımında eşitsizlik, kaynakların dağılımında eşitsizlik, hizmetlerin kalitesinde ve erişilebilirliğinde eşitsizlik, neticede bireyin kendini yeniden üretmesinde yaşanılan eşitsizliktir. Yoksulluk ölçümleri yapılırken önce gelir ve tüketim harcamalarına bakılsa dahi bugün bunun yeterli olmadığı, bazı sosyal ve siyasal gelişmişlik kriterlerinin de hesaplamaya katılması gerektiği görülmüştür. Yoksulluğun kısacası eşitsizliğin etkilerini hafifletmek, toplumsal kriz oluşmasının önüne geçmek ve yönetilebilir kılmak için özellikle gelişmekte olan ülkelere uluslararası kuruluşlarında yönlendirmesiyle devletlerin uyguladığı yöntem ise sosyal politikadır. Sosyal politikanın yöntemsel olarak uygulanması sosyal koruma araçlarıyla olmaktadır. Sosyal sigorta, sosyal hizmetler ve sosyal yardımlar sosyal korumanın bileşenleridir. Yoksulluğu azaltma aracı olarak sosyal yardımlar bu bileşenlerin içinde son başvurulan, diğer bileşenlerin çözemediği sorunlar da destek alınması gereken bir araçtır. Günümüzde merkezi yönetimden yerel yönetime inen bir hiyerarşide sosyal yardımlara verilen önemin arttığı ve can simidi işlevi gördüğünü düşünülmektedir. Bu sebeple tez kapsamında, 2000'li yıllardan sonra uluslararası kuruluşların gelişmekte olan ülkelere bilgi üretimi ve yönlendirme anlamında en önemli kuruluşlardan biri olan Dünya Bankası'nın sosyal yardımlara dair uygulama ve söylemelerinden başlanarak, ulusal düzeyde ve yerel yönetimlerin sosyal yardım anlayışı incelenmiştir. Yapılan incelemede söylem bazlı Dünya Bankası'nın çizdiği çerçeve ile merkezi yönetimin çizdiği çerçeve arasında fark bulunmamaktadır. Çalışmanın kuramsal arka planında yoksulluk, yoksulluğa değişen yaklaşımlar, yoksulluk ölçüm yöntemleri, büyüme ve gelir dağılımı arasındaki ilişkiye bakılmıştır. Kuramsal arka planının ardından bu tez kapsamında incelenen sosyal devlet, sosyal politika, sosyal koruma ve sosyal yardım kavramlarına yaklaşım netleştirilmeye çalışılmış bununla beraber Dünya Bankası'nın yoksulluğu azaltma araçları üretmede, yönlendirmede ve uygulamada nasıl bir yaklaşım içinde olduğu, özellikle gelişmekte olan ülkelerin karar alıcıları içinde nasıl bir konuma sahip olduğu belirtilmiştir. Sosyal yardım uygulama sürecinde hiyerarşik olarak üstten alta inecek şekilde tüm aktörlerin konumları ve rolleri ortaya konulmuştur. Çalışmanın saha kısmında merkezi yönetimin sosyal politika uygulamaları ve merkezi yönetimin kararlarının yerel yönetimleri nasıl etkilediğine değinilerek İstanbul Bölgesi'nde yerel yönetimlerin değişen sosyal yardım uygulamaları incelenmiştir. İstanbul Büyükşehir Beldiyesinin uygulamalarından başlanmış daha sonra, merkezde yer alan iktidar ve muhalefet parti yönetiminde iki belediye ve çeperde yer alan iktidar ve muhalefet parti yönetiminde alınan istatistiki veriler ve derinlemesine uzman görüşmeleri kullanılmıştır. Merkezi yönetim faydalanıcıları belirlerken her ne kadar ilk aşamada nesnel yöntemleri kullanılsalar da nihai karar mütevelli heyetine bırakılmaktadır. Yerel yönetimler ise nesnel hiçbir yöntem kullanmamakla beraber yararlanıcıları belirlerken merkezi yönetimle biçim olarak aynı süreçlere sahiptir. Erişilen bilgiler ve yapılan hesaplamalarda belediyelerin yaptıkları sosyal yardım faaliyetlerin sadece nüfusun en muhtaç kesimini karşılayacak şekilde yapıldığı görülmüştür.