Aşık tarzı şiir geleneği içinde destan türü monografisi

Türk milli edebiyat geleneğinin en eski şiir formlarından birisi olan aşık tarza destan türü, Ozan-Baksı geleneğinden Aşık Tarza Edebiyat geleneğine intikal etmiştir. Aşık tarza destan türünün şekil ve yapı özellikleri sözlü kültür ortamına göre biçimlenmiştir. Aşık tarza destanları şöyle tanımlayabiliriz: Büyük bir çoğunluğu 11 ve 8 heceli koşma, çok az bir kısmı mani, ender olarak divani şeklindeki örneklerine rastlanılan, 5 veya 7 dörtlükten aşağı olmamak şartıyla, konu sınırlaması olmaksızın; aşığın destanlaştırmaya değer bulduğu bir vakayı, bir nesneyi veya kavramı hikaye ederek, bağlama veya bağlama ailesinden bir sazla, ele aldığı konunun anlatım tutumuna bağlı olarak seçip çaldığı geleneksel aşık havalarıyla icra ettiği nazam türüne destan denilmektedir. Sözlü kültür ortamında çoğunlukla aşık karşılaşmaları esnasında irticalen yaratılan destanlar, aşık fasılları başta olmak üzere aşıkların bulunduğu resmi ortamlarda veya söz konusu destanları ezberleyen yahut cöngüne kaydedenlerce her türlü yan resmi ve gayr-ı resmi ortamlarda icra edilirler. Matbaanın 19. yüzyıldan itibaren Türkiye'de yaygın olarak kullanılmağa başlanılmasıyla birlikte aşık tarza destanlar, aşıklar tarafından yazılıp, kağıtların bir yüzüne bastırılarak sokaklarda satılmağa başlanılır. Bu tür destanları yazılı kültür ortamı destanları olarak adlandırıyoruz. Aşık tarza destanlar elektronik iletişim teknolojisinin 20. yüzyılın ikinci yansından itibaren yaygınlaşmasıyla birlikte aşıklar tarafından plak ve kasetlere kaydedilerek üretilmeğe başlanılır. Bu tür destanları da elektronik kültür ortamı destanı olarak adlandırıyoruz. Günümüzde aşık tarza destanlarının üretilip tüketilmesinde sözlü, yazılı ve elektronik kültür ortamlarının üçü de kullanılmaktadır. Bu çalışmanın amacı aşık tarzı destan türünün taşıdığı bütün özelliklerin bir monografi bütünlüğü içinde ortaya konulmasıdır. Bu nedenle destanlar önce nazım şekli, ezgi ve müzik, tema, eda ve sosyo-kültürel fonksiyonları bakımından ele alınıp incelenmiş ve dış yapı özellikleri ortaya konulmuştur. Ancak sözlü, yazılı ve elektronik kültür ortamı gibi üç farklı kültür ortamında üretilmeleri göz önünde bulundurularak iç yapılarını ve iç yapılarının şekillenmesinde icra bağlamları ve dinleyici boyutunu tahlil için daha önce geliştirilen K. Bühler (1965), T. Sebeok (1975), A. Moles (1983) ve özellikle, N. Wurzbach'in (1990) iletişim modellerinden hareketle bir model oluşturulmuştur. Bu modele göre aşık ile dinleyicisi arasında destan vasıtasıyla kurulan iletişimin destan yapışım şekillendirmesi ve söz konusu yapısall şekillenmenin destanların üretildikleri kültür ortamlarına bağlı olarak farklılaşması ve devam eden sürekliliklerin tespit edilmesi amaçlanmıştır. Derlenen 5000'i aşkın destan metni, aşık, dinleyici/okuyucu, aşığın kendine ve dış dünyaya yaptığı göndermeler, dinleyiciye bitap ve teşvikler, kullanılan iletişim araçları, destanın mesajı ve dilin kullanımı bakımından tahlil edilmiştir. Ana hatlarıyla destanlarda: nazım şekli, tematik kalıplaşmalar, geleneksel edalar, destan yapışım şekillendiren iki boyutlu iletişimsel yapı, dilin kullanımında sözlü formülsel yapı ve kalıplaşmış motifler ve mahlas tapşırma gibi unsurlar da süreklilikler bulunduğu sonucuna varılmıştır. Öte yandan, sözlü kültür ortamında olmayan destan adlandırmalarının yazılı kültür ortamında ortaya çıkışı ve elektronik kültür ortamında devamı, elektronik kültür ortamı destanlarının sözlü ve yazılı kültür ortamı destanlarına nazaran hacim itibarıyla kısalması ve elektronik kültür ortamı destanlarında ağırlığın sözden ezgiye kayması; bunun neticesi olarak geleneksel aşık ezgilerinin yanı sıra 'beste' özelliği gösteren müzik formlarının yeni bir fenomen olarak ortaya çıkışı gibi yapısall farklılaşmalar tespit edilmiştir. Türk sosyo-kültürel yapısında meydana gelen değişmelerle birlikte destan, türünde kültür ortamlarına dayalı olarak meydana gelen farklılaşmalar ve devam edegelen sürekliliklerin nedenlerinin, destanların sosyo-kültürel işlevlerindeki daralmalardan kaynaklandığı görülmektedir.