Ürgüp ve çevresindeki Türk-İslam devri yapıları (2 cilt)

Ürgüp ve Çevresindeki Türk-islam Devri Mimari yapıları Anadolu Türk Mimarisinin küçük bir bölümünü oluşturur. Türklerin Anadolu'yu fethiyle birlikte hızla islamlaşan bu topraklarda, Hıristiyaniarda kalmışlardı. Bir piskopozluk merkezi olan Kapadokya'daki Hıristiyanlar bu bölgeyi terk etmeyip, İslamiyetin geniş hoşgörüsü içerisinde dini inançlarını serbest bir şekilde yaşatmışlardır. Bu nedenle bölgede 13. yüzyıla kadar Türklere ait mimari eserler sayı bakımından azdır. Ancak bu tarihten itibaren bölgedeki Türk nüfusunun da artmaya başlaması ile birlikte Türk-İslam devri mimari yapıları da inşa edilmeye başlanılmıştır. Türkler tarafından bölgede ilk olarak inşa edilen yapılar camiler ve medreseler olmuştur. Bu yapıların yanı sıra bölgenin ipek yolu güzergahı üzerinde de kalması nedeniyle kervansaraylar da yapılmıştır. Bunların en önemlilerinden birisi olan Sarı Han açık ve kapalı bölümlerin birbirinden ayrı bir şekilde inşa edildiği plan tipinde yapılmıştır. Sarı Han haricinde başka kervansarayların da yapılmış olmasına rağmen bugüne kadar ulaşmamıştır. Bölgede Selçuklu dönemine ait cami türbe gibi yapılar yoktur. Ancak Beylikler döneminden itibaren bu türde yapıların inşa edilmeye başlandığını görüyoruz. Bu tür yapıların ilk örneğini Ürgüp ilçe merkezindeki Karamanoğlu İbrahim Bey Camisi oluşturur. Bu camide daha önceleri Anadolu'da sevilerek kullanılan, mihraba dik olarak uzanan iki kemer sırasıyla üç şahına ayrılan hilal tipinde yapılmıştır. Bu tip camiler daha sonra bölgede oldukça fazla yapılmıştır. Bu camiden sonra gelen Taşkınpaşa cami de bu türde inşa edilmiştir. Ancak bu camide farklı olarak mihrab önüne bir kubbe yerleştirilmiştir. Bu tür camiler daha sonraları Beylikler devrinde de kullanılmışlardır. Özellikle Karamanoğulları 202 Beyliği mimarisinde bu türde birçok cami yapılmıştır. Bu tür camilerin değişik bir varyasyonu olan mihraba enlemesine uzanan plan tipi beylikler devrindeki diğer yapılarda da kullanılmasına karşın Ürgüp ve çevresindeki yapılarda kullanılmamıştır. Taşkınpaşa Cami bu plan tipinde yapılmıştır. Bu caminin plan tipinde mihrap önüne ilave edilmiş kubbesiyle giriş bölümünün sağında ki son cemaat mahalli farklı olarak yerleştirilmiştir. Beylikler Dönemi türbeleri kübik gövde üzerine kubbe ile örtülü ve baldaken tarzda olmak üzere iki türde yapılmıştır. Çevrede baldaken tip türbe ismini verdiğimiz türbelere oldukça fazla rastlanılmaktadır. Bu türbelerde Ürgüp Altı Kapılı Türbe ile Damsa Köy Hızır Bey Türbeleri altıgen planlı olarak cenazeliksız yapılmıştır. Hızır Bey Türbesi külahlı grupta değerlendirilebilir. Ancak Ürgüp Altı Kapılı Türbede üst örtünün nasıl olduğu belli olmamakla birlikte külahla örtülü olabileceği görüşündeyiz. Bu türbenin benzeri türbelerden birisi de Kayseri Yanık Kümbeti'dir. Bu türbede cenazeliksız olarak yapılmıştır. Taşkınpaşada bulunan diğer bir türbe de Kesikbaş Türbesidir. Bu türbe diğerlerinden farklı olarak kare gövdeli ve piramidal külahla örtülüdür. Beylikler dönemine ait diğer bir yapı da Taşkınpaşa Medresesi'dir. Bu medresenin Karamanlı Beyliğine ait olduğu belirtilmektedir. Bu medrese çağdaşı diğer medreselerden farklı bir takım özellikler taşır, iki eyvanlı açık avlulu olduğu belirtilmekteyse de, avlunun kubbeyle örtülü olabileceği de belirtilir. Plan tipinde görülen girişin avlunun aksında yer alması farklı bir özelliktir. Karamanlı Medreseleri arasında iki katlı olan medreselerdendir. Osmanlı dönemine ait camilerde genelde iki tip karşımıza çıkmaktadır. Birincisi mihraba dik olarak uzanan üç sahınlı camilerdir. Bu camilerde caminin büyüklüğü satımların geriye doğru uzatılmasıyla artırılabilmektedir. Bazen de ön cephelerinde şahın sisteminin devam etti- 203 rilmesi ile oluşturulan revak bölümü de vardır. Bu plan tipindeki camiler yöredeki beylikler dönemine ait yapılarda da kullanılmış ve bir geleneğin devamı şeklinde günümüze kadar gelmiştir. Osmanlı dönemine ait bölgede fazla türbe yoktur. Türbeler genelde XVIII. yüzyıla aittir. Yapı malzemesi olarak düzgün moloz taş kullanılmakla birlikte kesme taştan yapılmış örnekler de vardır. Türbeler oldukça basit formlu olup, herhangi bir süsleme elemanına rastlanılmaz. Bölgedeki Osmanlı Hamamları, Türk Hamam Mimarisi'nin genel özelliklerini taşırlar. Hamamlardan birisi metruk olmasına karşın soğukluk ve ılıklık bölümleri klasik Osmanlı hamamlarının özelliklerini taşır. Diğer hamam ise klasik hamam plan tipinde yapılmış ve Türk hamamlarının plan özelliklerini taşımaktadır. Bu hamam da külhanın bir mimari eleman olarak şekillenmesi ve su deposunun eyvanın birinin içerisinde yer alması farklı bir özelliktir. Ürgüp çeşmeleri kendi içerisinde gösterdiği çeşitlilik ve zenginlik nedeniyle başlı başına bir konu olarak kendi içerisinde incelenmelidir. Çeşmelerde görülen plan türü bu yöreye has birçok özellikler taşımaktadır. Yine çeşme formlarından bazıları sadece bu yörede görülür. Ürgüp evleri yine başlı başına bir araştırma konusudur. Bu araştırmada yine özellik arz eden evlerden üç tanesi incelenmiştir. Ürgüp evleri kendi içerisinde değişik plan tipine sahiptir. Bunlar karnıyarık dediğimiz iç sofalı evler ve dış sofalı evlerdir. İç sofalı evler Ürgüp ve çevresinde çok fazla yaygındır. Sofa genellikle ikinci katta cephede kapatılmayıp bir kemer sırasıyla cepheden dışarıya doğru açılır. Bazen kemer sırası balkon şeklinde de devam ettirilmektedir. Avanos Evlerinde 'divanhane' adı verilen bu mekana, Ürgüp ve çevresinde yazlık eyvanı ismi verilmektedir. Evlerde kalem işi süslemeciliği de yaygındır. Bu tür süslemeler 18. yüzyıla ait olup genellikle natürmort tarzında yapıl- 204m ıştır. Bu arada bölgede genelde bütün yapı türlerinde görülen bir yapım tekniği, daha doğrusu yapı mekanından da bahsetmekte yarar vardır. Bunlar kaya oyma mekanlardır. Bu mekanlar bizzat bölgedeki tüfün jeolojik yapısından kaynaklanmaktadır. Tüt oldukça yumuşak bir malzeme olmasına karşın kolayca işlenilebilen bir taştır. Anadolu da kaya oyma mekanın mimari bünye içerisinde değerlendirildiği tek bölge burasıdır. Kaya oyma mekanın mimari de bu kadar önemli bir mekan olarak kullanılması, bölgenin jeolojik yapısının yanı sıra eski yapı geleneklerinin devamı şeklinde de açıklanabilir. Ürgüp ve çevresindeki özellikle camilerde görülen baldaken tarzı minareler de yine yöreye özgü bir özellik taşır. Genellikle kare bir kaide üzerinde dört sütun üzerine oturan külah kısmından ibarettir. Tamamen taştan yapılan örnekleri olduğu gibi külah kısmı ahşap olan örnekler de vardır. 205