Afet riski yönetimi kapsamında kent planlama; İstanbul planları ve uygulamalar

Bu doktora tezi, afet risk azaltımı ve yönetimi açısından kent planlamanın rolünü, içeriğini ve sürecini tartışarak 1999 Gölcük ve Düzce depremlerinin ardından üretilen kent planlarının bu çerçevede etkinliğini incelemeye çalışmaktadır. Afet riski azaltımı yönetimi literatürünün risk ve dirençlilik tartışmalarından beslendiği görülmüştür. Bu tartışma kent planlama sürecinin bu kavramlar yönünden de yorumlanmasını gerektirmiştir. Dolayısıyla kent planlarının etkinliği hem risk azaltımı ve yönetimi konusunda hem de kendi sistemi ve süreci konusunda analizlerin üretilmesini gerekli kılmıştır. Analizler temel olarak, ulusal ve yerel ölçekte planlamayla ilgili belgelerin afet riski azaltımı ve yönetimi konusunda söylemsel çerçevelerini incelemektedir. Ulusal ölçekte analiz edilen belgeler 1999 yılı ardından üretilen Kalkınma Planları, KENTGES Projesi, UDSEP Projesi, 6306 Sayılı Yasa ve Yönetmeliği ile Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği'nden oluşmaktadır. Bu belgeler yerel ölçekte uygulanan kent planlama dinamiğini tanımlamakta ve yönetmektedir. Yerel ölçekte analiz edilen belgeler ise İstanbul örneğinde afet risk azaltımı ve yönetimi söylemi ile üretilen planlar ve projelerdir. Bunlar, İstanbul Büyük Şehir Belediyesince üretilen planlar, İstanbul'un Olası deprem Kayıpları Tahminlerinin Güncellenme İşi, İstanbul Deprem Master Planı, 100. 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı ile 6306 sayılı yasaya uygun olarak riskli alan ilanına dair belgeler ve kentsel dönüşüm planlarından oluşmaktadır. Yerel ölçekteki belgelerden sadece 6306 Sayılı Yasa ile ilan edilen riskli alanların uygulamaya geçebilmiş/geçmekte olduğu görülmektedir. Risk analizi, senaryoları ve derecelendirmesi, dirençli toplum, katılımcı süreç gibi kavramlar her iki ölçekteki belgelerde analiz edilmiştir. Özetle belgelerde kavram karmaşası, tutarsızlık ve çoğu kavramın işlenmediği görülmüştür. Bu tutarsızlık yerel ölçekteki belgelere de yansımış görünmekle birlikte, yerel ölçekte uygulamaya geçen imar planlarının literatür ile ilgisi olmayan risk tanımına dayandığı ve riskli alanlarda yapı ve nüfus yoğunluğunun azaltılması ilkesine uygun olmadığı görülmüştür. Ulusal ölçekte yapılan bir ve yerel ölçekte yapılan iki analiz sonucunda, literatürden elde edilen bulgular ile karşılaştırıldığında kent planlamanın risk azaltımı etkinliğinden çok, kentsel dönüşüm ve yapı kodlarının iyileştirilmesi konusunda etkin olduğu görülmüştür. Kentsel dönüşüm ve yapılaşma kodlarının iyileştirilmesi elbette deprem tehdidine karşı önemli bir güçlenme kaynağıdır ancak kentsel dönüşüm olgusunun kendi içindeki sosyo-ekonomik handikapları ve yarattığı yoğunluk artışları kenti farklı belirsizliklere taşımaktadır ve risk olgusu artmaktadır. Bu nedenle 6306 riskli alan uygulamaları ile kent planlamanın riski azaltımı söylemi çerçevesinde manipüle edildiği görülmüştür. Yerel ölçekte her dönemde üretilen plan belgelerinin farklı risk tanımı yaptıkları, üst ölçek veya bir önceki çalışmada üretilen bilgiyi yorumlamadan yok saymak eğilimiyle ve kendi içindeki tutarsızlıklar ve boşluklar nedeniyle de manipülasyona nasıl açık kalmak durumunda olduğu görülmüştür. Dolayısıyla kent planlama afet risklerine karşı öncelikle kendi dirençli duramamakta hem de dirençli toplum ve kent idealinde üstlenmesi beklenen etkin rolü alamamaktadır.