Farklı ölçekli kentsel dönüşüm uygulamalarında iyelik hakkı ve korunabilirliği: İstanbul örneği

İnsanlık tarihi ile özdeş bir süreci tanımlayan ve toplumsal hayatın şekillendiği ilk dönemlerden günümüze kadar gelişen iyelik hakkı günümüzde ulusal ve uluslararası düzenlemelerle sınırsız, dokunulmaz ve kamu yararı tanımlandığı durumda müdahale edilebilen öncelikli 'insan hakkı' niteliği kazanmıştır. Bu kapsamda da iyelik haklarına müdahalede kamu yararını tanımlamanın aracı olan planlama eylemi ön plana çıkmakta, planlama iyelik haklarına sınır tanımlayan ve müdahale getirebilen içeriği ile önem taşımaktadır. Günümüzde kente müdahale yöntemi ve uygulama aracı olarak yaygın kullanılan ve özellikle 2000 yılı sonrası yapılan yasal düzenlemelerle yönlendirilmesi hız kazanan kentsel dönüşüm uygulamalarında iyelik hakları en önemli belirleyicidir ve kentsel dönüşüm uygulamaları iyelik haklarına müdahalenin etkin uygulama aracı haline gelmiştir. Çalışmanın amacı kentsel dönüşüm sürecine ilişkin tanımlanan yasal düzleme eleştirel bir bakış açısı ile bakarak burada tanımlanan müdahale araçlarının iyelik hakkına yönelik esaslara etkisini analiz etmek, uygulama süreçlerine ilişkin çıkarımlar yapabilmektir. Bu çalışma kapsamında sistemin belirleyici unsuru olan iyelik kavramı ve gelişimi irdelenerek ilgili yasal çerçeve tanımlanmıştır. Diğer yandan iyelik haklarına müdahalede kentsel dönüşüm uygulamalarının rolü, iyelik haklarının belirleyiciliği ve uygulama sürecinde değişebilirliği, kentsel dönüşüm uygulamalarında iyelik dokusunun sosyal ve ekonomik yansımaları incelenmektedir. Tez kapsamında iyelik hakkının kapsamı ve içeriği, zaman ve mekana bağlı dönüşümü yasal sınırlarıyla tanımlanarak günümüz planlama süreçlerinin etkin uygulama aracı olan kentsel dönüşüm uygulamalarında önemli bir noktada konumlanması ele alınmış ve konuya ilişkin açmazlar örneklenerek, planlama ve uygulama süreçlerine ilişkin öneriler geliştirilmiştir. Bu bağlamda farklı ölçeklerdeki kentsel dönüşüm uygulamalarının yasal çerçeveyle birlikte süreç içerisinde ele alınması ve iyelik haklarının değişim gösterebilirliğinin tanımlanması çalışmanın en özgün yanıdır. Konu; parsel, ada bazında uygulamalar ve kentsel dönüşüm projesi ölçeklerinde farklı alt bölgelerde örneklenerek çözümlenmiştir. Çalışmada günümüzde hız kazanan kentsel dönüşüm uygulamalarında, iyeliğe planlama kurumu göz ardı edilerek müdahale edildiği görülmüştür ve iyeliğin bu uygulamalar aracılığı ile el değiştirme süreci incelenmiştir. Parsel ölçeği, yapı adası ölçeği ve kentsel dönüşüm projesi ölçeğinde incelenen parçacıl kentsel dönüşüm uygulamalarında afet risklerinin giderilebilirliği, yoğunluk değerleri, sosyal donatı kavramı, kamu yararı ilkesi tartışmaya açılmaktadır. Süreç içerisinde kentsel dönüşüm uygulamalarının iyeliğe müdahalede giderek kuvvetli bir araç haline geldiği ve kamu yararı tanımının farklılaştığı, kamusal donatı kavramının parasal kaynak gerektiren kullanımlara dönüştüğü, proje öncesi hak sahiplerine ait iyelik büyüklüklerinin küçülüp bölünerek geleceğe aktarıldığı gözlenmiştir. Sonuç olarak kentsel dönüşümü yönlendiren yasal tabanın iyelik haklarını ihlal ettiği, iyeliğin el değiştirdiği, parçalandığı ve kamu yararı ilkesinden uzak bir biçimde sınırlandırıldığı sonuçlarıyla birlikte iyeliğin bir 'insan hakkı' olarak korunamadığı ortaya çıkmaktadır.