Anadolu Selçuklu kervansaraylarında süsleme

Anadolu Selçuklu Kervansarayları, uzun yol ağları üzerinde başta kervanlar ve ulaklar olmak üzere birçok yolcunun konaklama, can ve mal güvenliklerinin sağlanması, kendileriyle birlikte hayvanlarının çeşitli ihtiyaçlarının karşılanmasına olanak sunan gelişmiş bir sistem üzerine kurulu, büyük ölçekli binalardır. Günümüzde, kısmi veya bütünüyle ayakta olanların yanı sıra, adına yalnızca tarihi kaynaklarda rastlanan, tamamıyla yok olmuş ve birçoğunun yeri dahi meçhul, çok sayıda Anadolu Selçuklu kervansarayının varlığı bilinmektedir. Bunların bir bölümü hiç süsleme yapılmadan inşa edilmişken, mevcut örneklerden 24'nün süslemeli olduğu görülmektedir. Selçuklu sanatında önemli bir yere sahip olan kervansaraylardaki süslemeler, teknik, motif ve kompozisyon bakımından dönemin birçok eseriyle paralellik içerisindedir. Hatta uygulandıkları alanların birçoğu düzen açısından da büyük benzerlik gösterir. Süslemelerin oluşumu malzeme, uygulanacak alan, kültürel birikim, din, etkileşim, coğrafi şartlar ve olanaklar, maddi, siyasi, bireysel tasarım ve sipariş isteklerine göre birçok durumla doğrudan ilişkilidir. Süslemeler başta geometrik, bitkisel ve figür olmak üzere, yazı, nesne ve bazı yapısall ögelerle çeşitlilik sergiler. Her ne kadar tercih edilen türlerde çeşitlilik olsa da bunların aynı orantıda dağılım gösterdiği söylenemez. Geometrik örnekler, özellikle 13. yüzyılın ikinci yarısına kadar hakim tür olup, bitkisel ve figürlü süslemeler bunu takip etmektedir. Diğer türler ise daha az sayıda üretilmiştir. Bunların kaynağında Türklerin İslam öncesi dönemden itibaren sürdürdüğü geleneksellikle birlikte, İslam sanatının etkileri bulunmaktadır. Bununla birlikte kitabelerinden öğrenildiği kadarıyla Anadolulu olmayan ustaların da yapımda görev aldığı ve dönemin karakteristik üslubundan vazgeçmemek kaydıyla geldikleri coğrafyanın tasarımlarını kervansaraylara taşıdığı görülmektedir. Diğer taraftan Anadolu coğrafyasındaki kültürel ögelerdeki bezemeler, kısmen de olsa etkileşim yoluyla süslemelerde yer almıştır. Süslemelerin uygulandığı bölümler kervansarayların plan özelliklerine göre çeşitlilik sergiler. Sadece tek birimden oluşan hanlarda, süslemeler genellikle taç kapılarda toplanmıştır. Kapalı ve açık bölümden oluşan karma hanlardaki süslemeler ise her iki bölümde çeşitli yüzeylerde dağılım göstermektedir. Bunlar da, dış kısımlarda yine taç kapılar ön plana çıkarken, az sayıda olsa da çörten ve payanda gibi elemanların süslemeli bölümlere dahil edildiği izlenmektedir. İç kısımda ise çeşitlilik daha fazladır. Avluyla ilişkili olan hemen her bölümde geniş dağılım gösteren süslemeler, özellikle kapalı bölüm taç kapıları ve mescitlerde ön plana çıkmaktadır. Kapalı bölümler ise dışa göre daha sade olup, aydınlık feneri ve kemerleri taşıyan konsollar bu birimlerde süslemelerin uygulandığı alanlar olmuştur. Yapıların inşasında düzgün kesme taş, kaba yonu taş, moloz taş, tuğla ve mermer gibi çok sayıda farklı malzemeler kullanılırken, süslemeler kesme taş veya mermerlere işlenmiştir. Kesme taş hemen her yapıda ön plana çıkan malzemedir. Mermer ise daha çok kitabelerde tercih edilmiş, bunların yanı sıra Aksaray Sultan ve Denizli Ak Han gibi yapılarda taç kapıların yapımında da yer bulmuştur.