Surname-i Hümayun ve Surname-i Vehbi bağlamında Nakkaş Osman ve Nakkaş Levni

İstanbul, bu kadar büyük olmamakla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti olduktan sonra birçok düğün ve şenliğe şahit olmuştu. Konusu ne olursa olsun devlet tarafından yapılan şenliklerin amacı, yönetenler ve yönetilenler arasındaki bağı güçlendirmektir. Bir diğer amaç ise; devletin gücünü, zenginliğini ve ihtişamını sergilemektir. Sur düzenleme ve Surname yazma Osmanlılar'a özgü bir gelenektir. Kayıtlara geçen ilk şenlik, 1285 tarihinde I. Osman ile Karaman Beyi'nin kızının düğününü kutlamak amacıyla düzenlenmiştir. Surname yazma ve resimleme geleneği, III. Murad'ın oğlu Şehzade Mehmet'in 1582 yılında yapılan sünnet düğünü ile gelenekselleşir. 'Sur'u konu alan ilk 'Surname' , IH. Murad'ın isteği üzerine 1582 tarihinde resimlenmiştir. Şehzade Mehmet'in sünnet düğününü anlatır. 16. yüzyılın ikinci yarısındaki Osmanlı İmparatorluğu'nun sosyal, siyasal ve ekonomik yapışım gözler önüne seren minyatür resimleriyle, sanatsal açıdan olduğu kadar sosyolojik açıdan da önemlidir. Surname-i Hümayun, aynı zamanda, 52 gün 52 gece devam eden şenlik süresince yapılan ziyafetlerin, çeşitli oyunların, dansların, müzik aletlerinin, cambaz ve sihirbaz gösterilerinin, atıcılık ve binicilik yarışmalarının, kukla ve ışık gösterilerinin resimleriyle, Osmanlı eğlenceleri ve tiyatrosu hakkında bilgi veren önemli bir kaynaktır. Nakkaş Osman, Seyyid Lokman ve kalabalık bir nakkaş grubu tarafından oluşturulan Surname-i Hümayun'un amacı, düğünü baştan sona anlatabilmektir. Bu nedenle metin ikinci plana düşmüş, sadece açıklayıcı nitelikte kalmıştır. Nakkaş Osman düğünü bütün olarak ele almıştır. İstediği düğünden kimi sahneler vermek vıdeğil, bütün düğünü anlatmaktır. Sultan ve Şehzade 'nin, Bizans döneminde Hippodrom, Osmanlı döneminde Atmeydanı, günümüzde ise Sultan Ahmet Meydanı olan düğün yerine gelişiyle başlayan şenlik, dönüşleri ile biter. Sanatçı bu süreyi karşılıklı iki sayfada yer alan 215 sahne olarak düzenlemiştir. At Meydanı'nı bir sahne dekoru gibi düzenleyen sanatçı, çeşitlemelerle sahneleri hareketlendirir. Sağ taraftan halkın içinden gelişen gösteri sol taraftaki Sultan' in önünde sonuçlanır. Sanatçının önünde başka bir örnek olmadığı için kendi bulduğu anlatım tarzını kullanmıştır. Sahneyi; sağ tarafta davetlilerin bulunduğu seyirlikler, sol tarafta Sultan' in olduğu İbrahim Paşa Sarayı ve sağ alt köşede gösterileri izleyen halk şeklinde biçimlendirir, şenliğin bütünü bu çerçeve içinde yaşanır. Sanatçı, tek bir noktadan bakarak bütün düğünü anlatır. 18. yüzyılda, Osmanlı İmparatorluğu bir geçiş dönemi yaşamaktadır. Lale Devri denilen bu dönemi en iyi belgeleyen kaynaklardan biri Surname-i Vehbi'dir. Lale Devri'nin zenginliğini ve görkemini gözler önüne seren, Osmanlı kültürünün son parlak dönemini yansıtan eser, 1720 tarihinde 15 gün 15 gece süren sünnet düğününü anlatır. 1720 tarihli Surname-i Vehbi, III. Ahmed'in şehzadelerinin sünnet düğününü anlatır. Nakkaş Levni ve Şair Vehbi birlikteliğiyle oluşturulan eserde şenlikler; Okmeydanı, Haliç, Aynalı Kavak Kasrı ve Tersane Sarayı gibi İstanbul'un farklı mekanlarına dağılmıştır. Düğün, karşılıklı iki sayfada 137 minyatürle anlatılır. Sünnet şenliklerine ait sonel yazmasıdır. Osman'da sağdan sola doğru olan hareket yönü Levni' de tam tersidir. Hareketlerin yönü soldan sağa doğru ilerler. Kalabalık sahnelere çok sayıda figür sığdırabilmek S ve Z şeklinde kıvrımlar kullanmıştır. Gece eğlenceleri genellikle Okmeydanı'nda ve Haliç'te yapılan havai fişek gösterilerinden oluşur. Bu eserde de resimler metni açıklayıcı nitelikte olmaktan çok bağımsız bir bakış açısıyla yapılmıştır. Eser, gerek Osmanlı minyatür sanatının son parlak örneği olması bakımından gerekse kültür ve eğlence tarihi bakımından son derece önemlidir. vuHer iki eserin ortak noktaları ve farklılıkları vardır. Minyatür resimlerinde; mekan, düzen, figürler, renkler, nesneler ve gösteriler farklılıklar gösterir. En önemli nokta ise, kültürel ve sosyal anlamda dönemleri için tarihi belge niteliği taşımalarıdır.