Hagios Philon Kilisesi ve Karpaz bölgesi

Karpaz bölgesi veya yarımadası, Kıbrıs'ın doğusunda, yaklaşık kuzeybatıda Beşparmakdağ sırasının bitiminden, güneybatıda Salamis şehrinden itibaren daralan ve denize doğru bir burun oluşturan bölgeye verilen isimdir. Bölgenin kuzey ve güney sahillerinde, kuruluşları Antik döneme dayanan birçok önemli yerleşim ve liman kentibulunmaktadır. Karpaz bölgesinin kuzeydoğusunda, Urania ile Acte Achaion arasındaki Antik Karpasia şehri, batısındaki Urania ile birlikte, Antik dönemden itibaren bölgenin önemli liman kentlerinden biridir. Şehir 4. yüzyılda piskoposluk merkezi olmuş ve sonrasında önemini korumaya devam etmiştir. Birçok dönem kaynağı ve piskoposluk listesinde şehrin adı yer almaktadır. Şehirdeki yerleşim M. Ö. 5. yüzyıl sonu ile M. Ö. 4. yüzyıl başından, 7. yüzyıldaki Arap akınlarına kadar kesintiye uğramadan devam etmiştir. 7. yüzyılda surlarla çevrilen Karpasia şehri, Arap akınlarınedeni ile aynı yüzyıl içerisinde terk edilmiş ve yerleşim, bölgenin iç kısımlarınakaymıştır. Hagios Philon kilisesi, Karpasia şehrinde, 4. yüzyıl sonu 5. yüzyıl başına ait bazilika, vaftizhane ve çeşitli işlevlere sahip mekanlardan oluşmuş bir yapı topluluğu içerisinde, kısmen bazilika duvarları üzerine inşa edilmiştir. Erken döneme ait bu yapıların, şehrinbilinen ilk piskoposu Hagios Philon tarafından kurulduğu ve onun adını taşıdığı düşünülmektedir. Kapalı yunan haçı plana sahip Hagios Philon kilisesi hakkında, dönem kaynakları ve araştırmalarda yeterli bilgi bulunmamakta, yapının inşa tarihi ile sonrasında geçirdiği mimari ve işlevsel evreler bilinememektedir. Kilise, araştırmacılar tarafından 10. ve 12. yüzyıllar olmak üzere iki farklı döneme tarihlendirilmektedir. Yapının en az iki farklı dönemde onarım geçirdiği, mimari ve arşiv verileri ile saptanmış, bu onarımlar sonucunda, plan ve boyutlarında bir değişiklik yapılmadığı anlaşılmıştır. Hagios Philon kilisesinin planı, doğuda ayrıca bulunmayan kutsal üçlü mekan, köşe odalarının biçim ve örtüleri, naos oranları ve destek sistemi ile 'klasik kapalı yunan haçı'plan şemasından ayrılmaktadır. Kıbrıs'ta tespit edilen on bir kapalı yunan haçı planlıyapı, Hagios Philon kilisesi ile karşılaştırılmış ve değerlendirilmiştir. Kilisenin planı, Ada'daki diğer kapalı yunan haçı planlı örneklerle aynı özellikleri göstermektedir. Hagios Philon kilisesinin plan özelliklerine sahip yapılar, Anadolu, Yunanistan ve çevresi ile Balkanlar'da görülmektedir. Kilise bu yapılarla karşılaştırılmış ve sonucunda en yakın örneklerin Lykia bölgesinde olduğu saptanmıştır. Çalışmamızda ayrıca, dönem kaynakları ve araştırmalar kapsamında Karpasia şehri ve tarihi ele alınmış, Hagios Philon yapı topluluğundaki Erken Hıristiyanlık dönemi yapıları tanıtılmış ve belgelenmiştir. Sonuç olarak, Hagios Philon kilisesinin mimarisi, ayrıntılı belgelenerek tanıtılmış, sorunları ortaya konularak çözüm önerilerinde bulunulmuştur. Yapı, Kıbrıs ve Kıbrısdışında tespit edilen benzer örneklerle karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Ada'da yaşanan mimari ve siyasal süreç ile diğer veriler bir arada ele alınmış, yapının inşa tarihi olarak 11. ? 12. yüzyıllar önerilmiştir. Hagios Philon kilisesi, Kıbrıs'taki Bizans mimarisinin Akdeniz bölgesindeki yerleşimlerle ilişkisini göstermesi açısından önemli bir yapıdır.