A lens model for parks from physical attributes to emotion

Disiplinlerarası bir bilim dalı olan kentsel tasarım kamusal alanın fiziki, doğal ve sosyo-ekonomik bağlamını dikkate alarak kaliteli mekanlar yaratma odağındadır. Kentsel tasarım ile ilgili meslek grupları, kamusal alanı tasarlarken tasarlanan mekanın gerek fiziksel gerekse psikolojik boyutu ile insanlar için daha iyi mekanlar sağlamayı hedeflemektedir. Dolayısıyla tasarımcı mekanın fiziksel kurgusunun yanında, kullanıcıda yaratacağı algısal, bilişsel, duygusal ve davranış kalıplardan oluşan psikolojik boyutunu da tahmin etmeye ve kullanıcı ihtiyaçlarını bütüncül bir yaklaşımla karşılamaya çalışmaktadır. İlgili meslek grupları kentsel bir mekanı tasarlarken, tasarım kararlarını aldıkları eğitime, yapılı çevredeki iyi ve kötü örneklerden toplanan bilgilere, disiplinler arası işbirlikleri ve çalışmalara dayanarak yapmaktadırlar. Kentsel tasarımla ilişkili çevresel psikoloji araştırmaları; kentsel mekan kalitesinin tasarım ilkeleri, kullanıcıların algıları ve yanıtları doğrultusunda şekillendiğini göstermiştir. Bugüne kadar yürütülen kentsel tasarım araştırmalarında, tasarım alanın fiziksel özelliklerin kullanıcıların izlenim ve davranışlarına nasıl etkilediğine dair kanıtlar bulunmaya çalışılmış ve kentsel tasarım alanının kalitesi ile ilgili pek çok algısal ve ilkesel kriter ortaya konmuştur. Çevresel tasarım bağlamında yapılan çalışmalar genellikle iki amaca hizmet etmektedir. Bu amaçlardan biri, ortamda planlanan veya tasarlanan değişikliklerin değerlendirilmesi, diğer amaç ise bu değişikliklerin doğal-fiziksel çevreye, sosyal çevreye ve davranış kalıpları üzerindeki etkilerini saptamak içindir. Özellikle tasarlanan mekanın kullanıcılar üzerindeki etkilerinin değerlendirildiği çalışmalarında, doğrudan fiziksel ölçüm yöntemleri kullanıldığı gibi fiziksel formun kullanıcıda yaratacağı sembolik anlamı ölçen yöntemler de kullanılmıştır. Kentsel formdaki kullanıcı yanıtlarının incelendiği araştırmalar, mekanın fiziksel özelliklerin kullanıcı üzerindeki etkilerine dair bilgileri ortaya koymaktadır. Bu tür araştırmalar, spesifik durumlar hariç mekanın kullanıcıda yarattığı tepkinin belirgin özellikleriyle nasıl ilişkili olduğunu öğrenmek için kapsamlı bir fiziksel özellikler ve duygusal tepkiler kümesi içermelidir. Bu nedenle, tez çalışması çevresel psikolojinin bulgularına dayanarak, kamusal açık alan tasarımlarının gerek insan-çevre ilişkisi bağlamında değerlendirilmesi gerekse tasarım sürecinde karar destek sistemi olarak kullanılması üzerine kapsamlı bir tasarım modeli geliştirmeyi amaçlamıştır. Çalışma modeli Nasar'ın kentsel mekanın değerlendirilmesi için geliştirdiği teorik lens modelinin farklılaştırılarak kamusal açık alanlara uygulanması üzerine kurgulanmıştır. Tezin lens modeli çeşitlilik, konfor, karakter, bütünlük, hatırlanabilirlik ve okunaklılık kriterler setlerini kapsamaktadır. Tezin alan çalışması için kamusal açık alan tiplerinden biri olan park alanları seçilmiştir. Alan çalışması İstanbul Metropoliten Alanı'ndaki üç şehir parkı ve üç mahalle parkı olmak üzere altı parkta yürütülmüştür. Çalışma alanı seçiminde parkların İMA'yı makul derecede temsil edebilmesi için, park tipi, parkın çevresindeki kullanım çeşitliliği, parkın konumu ve son olarak parkın yer aldığı semtte yaşayanların demografik durumu dikkate alınmıştır. Alan çalışmasında iki farklı veri seti oluşturulmuştur. Tasarım ile ilgili fiziksel envanterlerin toplandığı veri seti ve kriterlerin kullanıcıda oluşturduğu yargısal ve tepkisel bilgileri içeren veri setidir. Çalışma alanlarında yürütülen fiziksel envanter çalışmasında, kamusal açık alan tasarımları ile ilgili fiziksek öznitelik verisi her bir parkın uygulama projesi ve yerinde yapılan kontroller üzerinden toplanmıştır. Kullanıcının kentsel tasarım kriter algısı ile mekana karşı düşünce ve duygusal tepkilerini içeren veri seti ise her bir parkta yürütülen yüz yüze anket çalışmasıyla toplanmıştır. Ankette kentsel tasarım kriterlerinin kullanıcıda oluşturduğu algısal/bilişsel yargı, mekan ambiyansı, duygu durumlarının ölçüldüğü bölümler ile ankete katılanların demografik özellikleri ve mekan kullanım tercihlerinin saptandığı bölümler yer almaktadır. Çalışma kentsel tasarımın ölçümleri üzerine iki araştırma sorusu ve bir hipotez ortaya koymuştur. İlk araştırma sorusu; 'kentsel tasarım kriterleri fiziksel olarak nasıl ölçülebilir ve bu değer kullanıcıların yargısını nasıl etkilemektedir? İkinci araştırma sorusu ise; 'kentsel tasarım kriterleri, kullanıcıların mekandayken kendini nasıl hissettiğini hangi ilişkiler üzerinden açıklamaktadır? Bu iki araştırma sorusunun sonucu olarak tezin hipotezi; 'fiziksel öznitelikler, kentsel tasarımın algısal karakterini belirler ve bu karakter mekanın ortamını oluşturarak kullanıcıların duygu durumunu etkiler' kurulmuştur. Uygulama çalışmasında, öncelikle hangi fiziksel özniteliklerin hangi tasarım kriteriyle ilişkili olduğunu gösteren varsayımsal ilişki matrisi hazırlanmıştır. Kentsel tasarım kriterlerinin sayısal olarak ölçülebilmesi için tasarımın her bir fiziksel öznitelik sayısı dikkate alınmıştır. Böylelikle, farklı fiziksel özelliklerin bir araya gelerek oluşturduğu bilgi değerini ölçemeye yönelik ortak bir ölçüm değeri sağlanmıştır. Kentsel tasarım kriterlerinin fiziksel değerini ölçmek için yöntem olarak bilgi teorisi kullanılmıştır. Kentsel tasarım kriterlerinin fiziksel değerlerinin saptanmasından sonra, bu değerlerin ne anlama geldiği saptamak için, kriterlerin fiziki değeri ile aynı kriterlerin algısal/bilişsel yargı değeriyle olan ilişkisine bakılmıştır. Yöntem olarak çoklu regresyon analizi, her bir kriter için tek tek uygulanmıştır. Analiz sonucunda varsayımsal ilişki matrisinin her bir kriter için saptadığı fiziki değerin istatiksel olarak anlamlı olduğu saptanmıştır. Ayrıca, kamusal açık alanlarda, kentsel tasarımın fiziki değerini üzerinden, kullanıcılarda oluşan ortalama yargı değerlerini hesaplayan denklemler kurulmuştur. Sonuç olarak, çalışmasının ilk araştırma sorusu cevaplanırken, tasarımın fiziki boyutu ile psikolojik boyutu arasında ilişkisel bağ kurulmuştur. İkinci araştırma sorusu için tez çalışması, kentsel tasarımın psikolojik boyutunu bütüncül olarak dikkate alamaya odaklanmıştır. Çünkü kullanıcının duygusal tepkileri mekanının sahip olduğu tüm kombinasyonların bir arada yarattığı anlam sonucunda ortaya çıkmaktadır. Ayrıca, duygusal tepkiler kullanıcının o mekanda kendini nasıl hissettiği ile ilgili olduğu kadar mekana karşı ne hissettiği ile de ilgilidir. Bu nedenle tez çalışmasında, kamusal açık alanda kentsel tasarımın değerlendirilmesi için; geliştirilen teori tabanlı bir model ile neden ve sonuç ilişkileri geniş bir değişkenler kümesinde ele alınmış ve bütüncül bir yaklaşımla ortaya konmuştur. Dolayısıyla çalışma, kentsel tasarımın değerlendirmek için kapsamlı bir ölçüm indeksi ileri sürülmüştür. Söz konusu modelin testi için, yapısall eşitlik modellemesi yöntem olarak seçilmiştir. Öncelikle tüm değişkenlerin dahil edildiği SEM analizinde, model geliştirme süreçleri doğrultusunda en uygun modele ulaşılmıştır. . Model sonucuna göre, kentsel tasarım kriterleri ilk önce mekanın ambiyansı ile ilgili yargı ve duygusal tepkileri oluşturduğu, bu ambiyans sonucunda kişinin duygusal durumunun ortaya çıktığı istatistiksel olarak saptanmıştır. Ayrıca, kentsel tasarım kriter boyutlarından mekanın ambiyansını ve dolaylı olarak kişinin ruh halini en çok etkileyen boyut konfor boyutu olduğu saptanmıştır. Boyutların etki büyükleri incelendiğinde konfor boyutunu sırasıyla, bütünlük, karakter, çeşitlilik, okunaklılık ve hatırlanabilirlik boyutu takip etmektedir. Tezin iki araştırma sorusunun da cevaplanması üzerine, 'fiziksel öznitelikler, kentsel tasarımın algısal karakterini belirler ve bu karakter mekanın ortamını oluşturarak kullanıcıların duygu durumunu etkiler' hipotezi desteklenmiştir. Tez çalışması, kentsel tasarım için ölçülebilir operasyonel ölçütleri ve kullanıcıları üzerindeki etkilerini içeren kapsamlı ve bütüncül bir model sunmaktadır. Çalışma kapsamında kentsel tasarım ölçütlerinin ölçülemeyen miktarlarını ölçmek için kentsel tasarım kriterleri ile fiziksel öznitelikler arasında bir ilişki matrisi ortaya konmuş ve genellikle nitel anlama sahip olan kentsel tasarım kriterleri nicel olarak ölçüm imkanı sağlanmıştır. Böylelikle, çalışmanın modeli kentsel tasarım kriterlerinin kullanıcı yargısında oluşabilecek değerini fiziksel öznitelikler üzerinden saptayarak, psikolojik boyutta kullanıcının duygu durumunu nasıl etkileyebileceğini tahmin edebilmektedir. Bu çalışmayla birlikte kapsamlı bir dizi kentsel tasarım kriteri ile duygusal değerlendirmeler arasındaki ilişkiyi inceleyen daha bütünsel bir yaklaşım geliştirmiştir. Nihai sonuç olarak, tez çalışması kentsel tasarım alanındaki araştırmacılar için, , insan tepkisini etkileyen kilit unsurları tanımlamaya çalışmış, muhtemel insan tepkisini ve davranışını etkileyebilecek kriter kategorilerini ve her bir kategorideki belirli fiziksel özellikleri tanımlamıştır. Bu bulgular, kentsel tasarımcılara, özellikle park ve açık alan tasarımlarında daha iyi bir mekan yaratmak için en önemli bileşenlerin hangileri olduğunu konusunda farkındalık sağlarken, gelecek araştırmalar ve mevcuttaki kamusal alan tasarımın geliştirilmesi için tasarım sürecinde karar mekanizması olarak da yol gösterebilecektir.