Alman eğitim romanında avangard dönüşümler

Bu tez çalışmasında, Alman edebiyatına özgü bir edebi tür olan eğitim romanında görülen köklü değişimin nasıl gerçekleştiği konusu, 'Demian' (1919), 'Teneke Trampet' (1959), 'Adım Gantenbein Olsun' (1964) ve 'Koku' (1985) adlı romanlardan yola çıkılarak araştırılmıştır. Eğitim romanı türü, bir kişinin yaşamı boyunca geçtiği çeşitli aşamalar sonrasında kendi kimliğini bulması konusuna odaklanmıştır. Eğitim romanı türünün prototipini Johann Wolfgang von Goethe, 'Wilhelm Meister'in Çıraklık Yılları' (1795/96) adlı romanıyla ortaya koymuştur. Roman tipik eğitim romanı özelliklerini bünyesinde barındırdığından eğitim romanı geleneğinin de belirleyicisi olmuştur. Buna göre, roman kahramanının olgunlaşma ve gelişme süreci, Klasik çağın dünya ve gerçeklik anlayışına koşut doğrultuda gerçekleşmektedir. Farklı edebi akımlar içerisinde oluşan eğitim romanları, o akımın benimsemiş olduğu dünya görüşünün belirlediği bir kişilik oluşum sürecini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Klasik dönemden sonraki eğitim romanlarında yansıtılan kişilik bulma sürecini, yine söz konusu yapıtın kaleme alındığı edebi akımın değişen dünya ve gerçeklik anlayışı belirlemiştir. Bu bağlamda, birtakım içerisinde dünyayı ve gerçeği kavramaya yönelik bakış açısının değişmesiyle, kişilik gelişim sürecinin niteliği de bununla doğru orantılı olarak değişmektedir. Eğitim romanı türü geleneğinden köklü kopmalar özellikle 20. yüzyıl içerisinde görülür, çünkü bu yüzyıl, iki Dünya Savaşı'nın damgasını vurduğu ve Batı dünyasında büyük sarsıntıların yaşandığı bir zaman kesitini kapsamaktadır. Dolayısıyla temelinde büyük idealleri barındıran eğitim romanı türü de bu yüzyıl içerisinde bir kriz dönemine girmiş ve bu dönemi gösterdiği avangard nitelikli değişimler doğrultusunda geçirmiştir. İnsanın eğitilebilirliğine yönelik inancın temelden sarsıldığım gördüğümüz 20. yüzyılda, dış dünya ve çağ koşullarına ilişkin takınılan eleştirel tutum kendisini bu türde göstermektedir. Buna göre Hermann Hesse 'Demian'la dış dünyayı ikinci planda bırakarak iç dünya gelişimine odaklanan bir eğitim romanı kaleme almıştır. Yazar roman kahramanının gelişim yolcuğunu, insanın bilinçaltında yaşatma yolunu seçmiştir. Bu 294 durumda onun yaşamında dengeyi bulmasının önkoşulunu, geleneksel eğitim romanında olduğundan farklı olarak, dış dünyayı devre dışı bırakarak iç dünya gelişimi olarak belirlemiş olur. Soyut nitelikli bir kişilik gelişimi sürecinin temel alınmış olması, türün gelişimi açısından değerlendirildiğinde, bu türün 20. yüzyıl başında avangard bir dönüşüm yaşadığım ortaya koymaktadır. 20. yüzyılın ortalarmdaysa klasik değerlere ve ideallere olan inanç iyiden iyiye sönükleşmeyi sürdürür ve bunun bir sonucu olarak eğitim romanının parodisinin yapıldığı karşıt-eğitim romanı anlayışı yaygınlık kazanır. Günter Grass'in 'Teneke Trampet' adlı yapıtında ortaya koyduğu yaklaşımda, eğitim romanı şemasının alt üst edildiği ve grotesk tonun ön plana geçtiği bir yaklaşımdır. Yazar çarpıklıklarla dolu, grotesk bir dünyanın romanının ana kişisini de her bakımdan sıra dışı ve olumsuz kişilik özellikleriyle donatmıştır. Oskar'ın yaşamında içinde yaşadığı toplumsal koşullarda gelişimi doğrudan reddettiğini ve her koşulda gelişmesinin mümkün olmadığım gören okur, bu kez kendisi bir bilinçlenme süreci yaşamış olur: Bu karşıt- eğitim romanında yapılan çağ eleştirisinden çıkartılması gereken sonuç, eski değerlere ve ideallere yeniden kavuşulması için gerekli tutumun ortaya konması gerektiğidir. Böylelikle eğitim romanı türü, geçirdiği değişim sürecinde yeni bir aşamayı daha ortaya koymuş olur. Türün 20. yüzyılın ikinci yarısından sonra çizdiği değişim grafiğinde, modern yaşamın bir diğer olgusunun ön plana geçtiği görülür. Buna göre, eğitim romanı geleneğindeki kesin çizgiler ve değerler yok olmuştur, çünkü yaşamdaki mutlak gerçeklik anlayışı da yerini göreceliğin egemen olduğu yeni bir gerçeklik anlayışına bırakmıştır: Refah toplumunun insanının kişilik gelişim süreci, eğitim romanı geleneğinde olduğu gibi somut temeller üzerine oturmaz, o kesin çizgiler taşımaktan uzaktır. 'Adım Gantenbein Olsun ' dış dünya deneyiminin anlamsız kılındığı modern eğitim romanı yapısıyla bize tür geleneğinden ne denli uzaklaşıldığım göstermektedir. Bu romanda bireyin yaşam öyküsü bir olasılık olarak ele alınır, çünkü olasılıkların insan yaşamım yansıtmada geleneksel bağlamda kullanılan yansıtmacı yaklaşımdan daha etkili olduğu görüşü benimsenmiştir. Modern eğitim romanında görülen bu anti-mimetik yaklaşım, postmodern eğitim romanlarında daha da belirginlik kazanır. Yaşamda mutlak gerçeklik anlayışından 295 uzaklaşıp, bu doğrultuda gerçekleşen anlam arayışlarına son verilmesiyle birlikte, her şeyin birlikte var olduğu çoğulcu bakış açısı odaktaki yerini almıştır. Gerçeğin görece olduğu ilkesinin benimsenmesiyle, eğitim romanı türünün temelinde yatan dünya ve sanat görüşünün doğrudan sorgulandığını ve sorunsallaştınldığım görürüz. Süskind bu metninde, eğitim romanı türü geleneğine ilişkin ironik ve parodik bir tutum sergilerken, bu türe özgü içerik ve biçim öğelerini de bilinçli olarak çarpıtmıştır. Karşımıza çıkan bu grotesk çarpıtma, avangard yapıtlarda geleneksel gerçekçi eğitim romanı anlayışına son verildiğini göstermektedir. Bu durumda geleneksel eğitim romanının yerini bütün içerik ve biçim özelliklerinin oyunsu bir biçimde kurgulandığı çoğulcu bir yapımn oluşturulması amacıyla kullanan postmodern eğitim romanı almıştır. Ortaya çıkan bu tablo, bize Bildungsroman türünün sonunun gelmediğini, ancak türün bir transformasyon yaşadığım göstermektedir. Eğitim romanı türü, bütün 20. yüzyıl boyunca köklü bir değişim geçirmiştir ve bu köklü değişim, çeşitli avangard edebiyat özelliklerini bünyesinde barındıran bir dönüşüm süreci niteliğindedir.