Yerin ruhu kavramı: Şanlıurfa'da kentsel korumaya fenomenolojik bir yaklaşım

'Yerin Ruhu' , orada olan ve bekleyen yeryüzünün, bizden ne istediğidir. Yeryüzünün isteğine göre şekillenmiş somut çevre-miras-, bu ruh ile bütünleşerek soyut miras üretimine zemin hazırlayacak bütüncül bir atmosfer arz eder. Güncel koruma literatüründe ise 'Yerin Ruhu' kavramı yere has, korunmaya değer somut ve somut olmayan varlıkların bütününü kapsayan bir ruh anlamına gelmektedir. Kentsel mekan bu ruhu ile zamanın aracı ve müzesi niteliğindedir. Kentsel mekan mimarlık nesnelerinin ihtiyaçlar doğrultusunda konumlandığı, çeşitli işlevlerin ve barınma alanlarının birbirine bağlandığı, yapılar ve ulaşım ağları gibi fonksiyonların bir aradalığını gösteren işlevsel ve bütüncül bir kurgudan ibaret değildir. Bu niceliksel kurgunun ötesinde bir anlam ve ifade varlığının bütünüdür. Bu bakış açısı ile kentsel koruma kavramının, yapıların sadece fiziksel varlığını muhafaza edip, içleri boşalmış birer meta halinde bırakmanın ötesinde; o yapıyı deneyimleyen her bir öznenin kendi duyguları, anıları, mekan algısı ile yapıya atfettiği anlam, yapının öznenin anılarında bulduğu değer ile birlikte maddi olmayan ve fakat aidiyeti besleyen değerlerin de korunmasını içermesi gereklidir. Fenomenolojik yaklaşıma göre özne, nesneyi algılar, deneyimler ve her bir deneyim farklı bir pencereden bakarak cesur bir biçimde kentsel mekanı yeniden tanımlamamızı ve tamamlamamızı sağlar. Bu bağlamda algının kendisini doğru kabul etmek değil; fakat yere has, ideal, somut ve somut olmayan değerlerin tümünü içeren ve onların birbirlerini besleyen bir denklem olduklarının da farkında, bütüncül; insanın kendi varoluşu ile arasına mesafe koyarak onu sürgün etmeyen bir kentsel koruma bakışı için algıyı doğruya gidiş yolu olarak tanımlamak gerekir. Her özne kentte barındığı gibi, kent de her öznede farklı ve özgün bir biçimde barınır ve kenti canlı tutar, ona nefes verir. Bugünün kentsel mekanının eksikliği özne ile çevre arasında aidiyeti besleyen, öznenin de nesnenin de varlık nedenini teyit eden bu potansiyel alışverişin eksikliğidir. Tezin amacı yerin ruhunu anlamada, algısı doğruya gidiş yolu kabul edilecek kadar kentin eskisi olan kişilerin belleğindeki kalıntıları tespit ederek; küreselleşme, kitle turizmi, tek tip mekan üretimi, ticari baskı, iklim değişikliği gibi yerleşmeleri herhangileşmeye sürükleyen etkenlere rağmen, kadim bir kent olan Urfa'nın özünü bulmaya çalışmaktır. Bu öz yapılar, peyzajlar, nesneler gibi somut unsurların yanında anılar, hikayeler, hatıratlar, ritüeller, geleneksel bilgiler, değerler, dokular, kokular, renkler ve sesler gibi soyut unsurları ve bu soyut mirasın oluşum atmosferini hazırlayan o yerin ruhunu da içermektedir. Tez çalışması kapsamında ikinci bölümde koruma düşüncesinin evrimi anlatılmıştır. Koruma düşüncesinin insanın varoluşu itibari ile gelişmiş bir dürtü olması, anıtsal yapının korunması; anıtsal yapının çevresi ile korunması; kentsel alanın bütüncül olarak korunması; somut olmayan değerlerin de korunması ve son olarak analitik kavramlarla açıklanamayacağı, ancak olgubilimsel felsefe bağlamında ele alınabileceği kabul edilen 'Yerin Ruhu' nun korunması aşamaları uluslararası belgelerde incelenmiştir, bu belgelerde 'Yerin Ruhu' kavramına ışık tutan yaklaşımlar saptanmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde 'Yerin Ruhu' kavramının kökeni ve bu kavramın mekan üreten disiplinlerin yerin anlamını sorgulamasına bir zemin oluşturmasını sağlayan felsefik akım olan fenomenolojik bakış anlatılmıştır. Fenomenolojide önde gelen düşünürler ve mekan üretimini bu bakışı benimseyerek yorumlayan mimarlar, fenomenolojinin her bir bireyin kendi penceresinden, kendi algı filtresinden beslendiği görüşü ile mekanı duyularla ölçen yaklaşımlar incelenmiştir. Dördüncü bölümde örnek alan olarak seçilen tarihi Urfa kentinde, kentin ruhunu solumuş ve kendi ruhunda yaşamış, kentin hafızası nitelikli bireylerle fenomenolojinin algı filtresi ile, yarı yapılandırılmış derinlemesine mülakatlar yapılarak; her bir bireyin kendi deneyimi ile ruh arz eden kentin, bugünkü kent ile mukayesesini dinlemek; bu yöntem ile varlığın özüne değen, belleklerde 'yer' nitelikli kalıntılar bırakan, 'devamlılık' ve 'yere bağlılık' duygusunu canlı tutan değerler belirlenmiştir.