Doğal ve tarihi çevrenin korunmasında üst yapısal yaklaşımlar ve sivil toplum kuruluşları

Aydınlama Dönemi, Sanayi Devrimi ve Fransız ihtilali etkileriyle ağırlıklı olarak 17. yüzyılda konuşulmaya başlayan sivil toplum kavramı, 1980 sonrası küreselleşme, Doğu Bloğunda yaşanan toplumsal çözülmeler, tüm Dünya'da görülen değişim rüzgarları ile birlikte tartışılır olmaya başlamıştır. Genel olarak bakıldığında sivil toplum kavramının gelişmesinin modernleşmenin bir sonucu olduğu ve toplumun demokratikleşmesine ve demokrasi kavramının içselleştirilmesine yardımcı olduğu söylenebilir. Ülkemizde gelişmesinin özellikle sanayileşme, kentleşme ve bunların bir sonucu olan göç olgusu ile birlikte tartışıldığı sivil toplum kavramının vurgusu 'şehir adabı'dır. Göç ile birlikte geleneksel yaşama düzeyinden modern yaşama düzeyine yönelmiş olan toplumların nüfuslarının önemli bir kısmında beliren geniş kapsamlı değişme süreci yine bu toplumların siyasi davranış kalıplarını etkiler ve değiştirir. Ülkemizde de kentlileşme ile birlikte kentlerde yeni ilişki biçimleri gelişmiş ve yeni kentlinin kente adaptasyon sorunu yeni tür kurumlarla çözülmeye çalışılmıştır. Bu anlamda ilk dikkatimizi çeken kurumlar gecekondu alanlarında ortaya çıkan toplumsal dayanışma ve yardımlaşmayı öngören kuruluşlardır. Sivil toplum kuruluşlarının ülkemizde gelişme biçimi ile batıda gelişme biçimi arasında büyük farklar görülmektedir. Batı sivil toplumu devlete direnç göstererek gelişmiş olmasına rağmen, ülkemizde özellikle Cumhuriyetin erken dönemlerinde modernleşme projesinin bir boyutu olarak devlet eliyle gerçekleştirilmeye çalışılmış, yukarıdan yönetilen devlet anlayışı egemen olmuştur.'iktidarın sınırlandırılması', 'sınırlı iktidar' fikrine yabancı Osmanlı yönetim biçimi nedeniyle sivil toplum fikrinin gelişmesi Osmanlı Devleti'nde mümkün olmamış, devlet dışında özerk kurumlar gelişmemiştir. Bu yönüyle Osmanlı Devleti'nde anti sivil toplumcu devlet anlayışının hakim olduğunu söyleyebiliriz. Buna rağmen millet sistemi, loncalar ve din kurumlan bir anlamda sivil toplumu işaret etmektedir. Gerek Osmanlı İmparatorluğu döneminde gerekse Cumhuriyet Döneminde sivil toplum kuruluşlarının gelişimi devletin geçirdiği kriz anlarından etkilenmiştir. İlk kez 1908 Meşrutiyet Anayasası ile verilen dernek kurma hürriyeti bir anlamda devlet ile toplum arasında aracı kurumlardan olan siyasal partilerin doğuşuna sebep olmuştur. Ülkemizde özellikle 1980 sonrasında konuşulmaya başlayan sivil toplum kuruluşlarının farklı konularda örgütlenmektedirler. Bu konulardan biri de doğal ve tarihi çevrenin korunmasıdır. Koruma geçmişş ile bugün arasında ilişki kurmayı amaçlayan bir olgu olmakla birlikte, kültürel miras korumanın dünyada aydınlanma devrimi ile birlikte, doğa çevre korumanın ise 1960 sonrası ve özellikle 1972 yılında yapılan Stocholm Konferansı sonrasında 'sürdürülebilir kalkınma' kavramı ile birlikte konuşulmaya başladığını söyleyebiliriz. Ülkemizde Osmanlı İmparatorluğu Dönemi'nde 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar fıkıh esaslarına göre belirlenen koruma Cumhuriyet ve beraberinde getirdiği modernleşme projesi ile ele alınmış fakat hemen hemen her zaman devlet anlayışının oluşturduğu bürokratik yapı 'kültürel varlık' gibi korunmuştur. özellikle 1960 sonrasında gelişen çevre hareketi beraberinde tarihi ve doğal çevrenin korumaya yönelik sivil toplum kuruluşlarını geliştirmiştir. Bugüne ıııkadar yapılan tüm zirvelerde katılımın rolü ön plana çıkmış, korumanın sürdürülebilir kalkınma ile birlikte ele alınması gerekliliği ve sivil toplum kuruluşlarının uluslararası siyasetin aktörü olarak tanımlanması esas alınmıştır. Gerçekte de diğer bütün uzmanlık alanlarında olduğu gibi koruma konusunda da sivil toplum kuruluşlarının rolü hayatidir. Sivil toplum kuruluşlarının gelişmesi demokratikleşme ve toplumu yönlendirmede sorumluluk dengesinin devletten sivil topluma doğru kayması konularında önem kazanır. iv