Anadolu camcılığının gelişimi, seramik ve maden sanatlarıyla bağlantısı

ANADOLU CAMCILIĞININ GELİŞİMİ SERAMİK VE MADEN SANATLARIYLA BAĞLANTISI Anadolu camcılığının seramik ve maden sanatlarıyla karşılaştırılarak, değişik dönemlere ve buluntu yerlerine göre incelenmesi sonucunda cam eserlerin geniş bir yayılım alanına sahip olduğu görülmektedir. Şu anda alimizde mevcut olan bilgiledin ışığında, cam buluntu varan merkezlerin genelde Ege bölgesinde ve Anadolu'nun güneyinde yoğunlaştığı söylenebilir. Alalah'taki Son Tunç Çağı (M. ö. 1500 -1200) uygarlıklarından olan Hurri-Mitanni camları Hitit ve Miken camlarına oranla daha fazla sayıdadır. Bu. Alalah'in cam yapımının çok gelişmiş olduğu Suriye- Filistin-Mezopotamya üçgeni içinde yer almasına bağlanabilir. Mikenlere ait döküm kolye ve Kaş-Uluburun batığından çıkan cam külçeler, Miken ve Mezopotamya camcılığı arasında da bir bağlantı olduğunu gösteren buluntulardır. Hitit şehirlerinde ele geçen cam objeler ise ham Mezopotamya hem de Mısır camcılığı ile ilişkilidir. Urartu ve Frig dönemlerine ait camlar oldukça azdır. Hatta Frig örnekleri boncuklar ve tek bir kaseyle sınırlanmaktadır. Bu camların Kuzey Mezopotamya kaynaklı veya Kuzey Mezopotamya ile yakından bağlantılı olduğu çok akla uygun gelmektedir. Yunan dönemi camları Batı Anadolu'da ela geçen buluntulara dayanılarak, mevcut bilgiler çerçevesinde değerlendirilebilir. örneklerin daha önceki dönemlere kıyasla hayli arttığı gözlenmektedir. özellikle cam kapların çok miktarda olması bu malzemenin daha yaygın bir şekilde kullanılmaya başladığını ortaya koyar. Eserlerin paralellerine Yunanistan, Kıbrıs, Mısır, Suriye gibi Doğu Akdeniz ülkelerinde ve İtalya'da rastlanması bu dönemde Anadolu'nun çevresindeki ülkelerle ne kadar yakın ilişkiler içinde olduğunu gösteriyor. Bu ilişkilerin sonucunda, uluslararası bir nitelik kazanan cam yapım-122- ve süsleme teknikleri Anadolu'da da uygulanmış ve yerli üretim gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, ithal camların varlığı da söz konusudur. Kıymetli bir malzeme olan camdan yapılmış eşyaların, camcılığın başlangıcından Yunan döneminin sonuna kadar halktan ziyade daha üst tabakadaki sınıflar için üretildikleri anlaşılmaktadır. Roma İmparatorluğu döneminde, Suriye'de üflemenin keşfedilmesiyle büyük bir hızla yayılan cam üretimine, üfleme tekniklerinin hem kullanımı hem de diğer bölgelere aktarılması hususunda Anadolu'nun da dikkate değer katkıları olmuştur. Bu dönemde Anadolu'nun genellikle kıyı kesiminde cam üretiminin gerçekleştirildiği görülür. Mezopotamya, Suriye, Kıbrıs, Mısır ve Yunanistan gibi çevredeki diğer bölgelerle yakın münasebetler söz konusudur. Zaten camcılık artık uluslararası bir kimliğe bürünmüştür. Camların niteliklerinden, bunların genellikle halkın günlük yaşamında kullanılan sıradan eşyalar oldukları anlaşılmaktadır. Bunun yanı sıra titiz ve usta bir işçiliğin örneklerine de rastlanmaktadır. Bizans döneminde de camın sevilerek kullanıldığını biliyoruz. Kazılarda ele geçen büyük miktarda cam kandil ve sofra eşyası, ayrıca bilezikler ve mozaikler camın ne kadar yaygın bir malzeme olduğunu göstermektedir. Bizans'ta ayrıca Batı vitraylarının öncüleri olarak kabul edilen mineyle süslenmiş pencere camları da karşımıza çıkar. Bu döneme ait arkeolojik deliller, gelişmiş bir cam endüstrisinin varlığına işaret etmektedir. Anadolu Selçuklu ve Artuklu beyliklerine ait cam eserler biçim ve bezeme tarzları açısından Suriye'deki camcılık merkezleriyle ilişkilidirler. Hatta Mısır kökenli Fustat camlarıyla da büyük paralellik gösterirler. Osmanlı camcılığı hakkındaki bilgilere yazılı kaynaklarda oldukça sık rastlanmasına rağmen mevcut örnekler azdrı. özellikle XIX. yüzyıla gelinceye kadar Sokollu kandilleri, cam humbaralar ve lale- danlar dışında cam kap mevcut değildir. XIX. yüzyılda Beykoz atolyelerinin faaliyete geçmesiyle Batıda da çok kullanılan cam yapım ve süsleme teknikleri ülkemizde de uygulanmaya başlar. Çeşitli i biçimlerde yapılmış çok sayıda renksiz, renkli, opal ve Çeşm-i bülbül cam üretilir. Bu atölyelerde yabancı ve Türk ustaların beraberce çalışması eserlerin menşei hususunda bir takım problemlere neden olmakla beraber ürünlerin Türk motiflerini taşımaları ve Türk beğenisini yansıtmaları bunların Osmanlı olarak kabul edilmeleri için yeterlidir. özellikle biçimleri ve süsleme elemanları açısından seramik ve maden sanatları ile güçlü bir bağlantısı olan cam işçiliğinin Anadolu'da, zaman zaman durgunlaşan uzun bir gelişme dönemi olmuştur. Bu gelişim. Anadolu'nun civar yerleşimlerle olan yakın ilişkileri de göz önüne alınarak izlenebilmektedir. Anadolu'nun cam yapım tarihine en önemli hizmeti ise cam yapım tekniklerinin ve süsleme şekillerinin Doğudan Batıya, Batı'dan Doğuya aktarılmasında oynadığı roldür. Büyük ticaret yollarının kavşak noktasını teşkil eden Anadolu, bu geçiş için hem bir köprü vazifesi görmüş, hem de bu sanat akışının getirdiği yenilikleri kendi potansiyeline katarak yerel üretimini gerçekleştirmiştir.