Aydın yöresi halk kültürünün incelenmesi

Aydın, Türkiye'nin güneybatısında, Ege bölgesindedir. İl sınırlan içinde güneyinde, Çine, Bozdoğan ve Söke'ye kadar uzanan dağlık bölgeler vardır. Büyük Menderes Vadisi'nde Aydın, Yenipazar, Koçarit, Söke ve Balat ovalan vardır. En önemli çayı Çine çayıdır. 11 ilçesi varıdır. Bunlar; Çine, Nazilli, Kuşadası, Germencik, Bozdoğan, Koçarlı, Kuyucak, Söke, Sultanhisar, Yenihisar, incirliova'dır. Kurak iklim özelliği taşır. Nem oranı oldukça düşüktür. Hemen hemen hiç kar yağışı görülmez. Kar yağışı dağlara ve yaylalara olur. Maki türü olarak kocayemiş ve zakkum çeşitleri yaygındır. Aydın, Türkiye'nin turizm, tarım ve sanayii merkezidir. Sanayii bitkilerinden ilk sırada pamuk, ikinci sırada da tütün yetiştirilir. Ayrıca, ayçiçeği, susam, patates, yerfıstığı da yetişir, incir ve üzüm halka önemli bir geçim kaynağı sağlar. İle ait ilk tarihi bilgiler Hititler'den kalmadır. Hititlere göre, Apaşa ve 1 Millivanda'nın bugünkü Efes ve Milet olduğu görülür. I. Ö, VII, yy.'da buraya Frigler yerleşti, f. ö. V. yy. 'dan itibaren de Lidyalılar şehre egemen oldular. Büyük Menderes Irmağı uzun süre Lidya ile Karya'nın sının oldu. Daha sonra İyonlar bölgeye yerleşti, iyonlar şehircilikte, günümüzde uygulanan çağdaş prensiplerle ilerleme kaydettiler. Şehir, Makedonya Kralı Büyük İskender'in ölümüne kadar Pers egemenliğinde kaldı. Daha sonra da Bergama Krallığı ve Roma'nın egemenliğine girdi. Böylece Hellenistik Çağ kapandı, Anadolu'da Roma Çağı başladı. Romalılar, Aydın yöresini, yeni kurdukları Asya eyaletine bağladı. Anadolu'ya Türkler hakim olduktan sonra Aydınoğulları Beyliği ilde hüküm sürdü. Ancak, Aydınoğulları Beyliği'nin tarihteki sınırları bugünkü Aydın il sınırlarıyla tam çakışmadığı görülür. Aydınoğullan, Ege'de denizci yetiştirmiş VI ve bir donanmaya sahip olmuş ilk Türk devletidir. Aydın, Yıldırım Beyazıt zamanında Osmanlı topraklarına dahil oldu. Osmanlı imparatorluğunun son zamanlarında Aydın - İzmir demiryolunun yapılması bölgedeki tarım ve ticareti geliştirdi. I. Dünya Savaşı'nda Aydın'a İtalyanlar ve Yunanlar sahip olmak istedi. Yunan işgalinde halkın çoğu Çine'ye kaçtı. Kuvayi Milliye birlikleri, Yörük Ali Efe ve Demirci Mehmet Efe'nin yardımlarıyla 7 Eylül 1922'de düşman işgalinden kurtuldu. Cumhuriyetin ilanından bu yana bugünkü sınırları korunmaktadır. Aydın'da birçok eski uygarlık yaşadı. Antik yerleşim merkezlerinin olduğu dönemlerde değişik mimari örneklere sahip oldu. Millet Afrodisyas, Didim gibi antik kentlerde bulunan tapınaklar, stadyumlar, tiyatrolar Roma mimarisinden kalma yapı gereçleri ve işçiliklere sahiptir. Türkler zamanında da Türk - İslam zevkini yansıtan hanlar, hamamlar, kervansaraylar yapıldı. Tarihi eserlerinden bazıları; Eskiçağ kenti Tralles kalıntıları, Selçuklulardan kalma İlyas Bey Cami, Osmanlılardan kalma Hasan Çelebi Cami, Ramazan Paşa Cami, Gümrükönü Hamamı veya Çifte Hamam, Süleymanbey Cami, Nasuhpaşa Cami ve Külliyesi, Cemalbey Hamamı, Bey Hamamı, Akbaldırhamamı'dır. 11 Gelenek ve görenekleri çok katı değildir. Evlenmeler genellikle görücü usulü ile yapılır. Askerliğini yapmamış olan erkelere kız verilmez. Kız istemeye ve söz kesmeye gidilirken erkek tarafı bir şekerleme götürür. Kız istemeye giden erkek ailesine 'dünürcü' veya 'kayalıkçı' denir. Sözde ve nişanda kıza hediyeler alınır, takılır. Kızın nişan yüzüğünün üzerinde küçük tura altın bulunur. Düğün töreni beş gün sürer. Bayrak dikme, kına, gelin hamamı bu beş gün içersinde yapılır. Pazartesi başlayan düğün törenlerine 'ön düğün' Cuma günü başlayanlarına ise 'ters düğün' denir. Damat, gelini evinden atla alıp getirir. Gelin, üstü sarı veya beyaz simden işli kırmızı bindallı giyer. Başına altın liralarla sıralı penezli fes, üstüne de kırmızı, üzeri pul işli krep takar. Damat, siyah potur, beyaz gömlek, cepken giyer, beline VII de kuşak bağlar. Eski Söke, Yörük ve köy düğünleri de bazı farklılıklarla yapılır. Aydın'da doğumla ilgili törenler yapılır. Doğumdan sonra loğusa ziyaretleri olur. Bu ziyaretlerde şerbet dağıtılır. Bu şerbete 'kaynar' denir. Bebeğe isim koymak amacıyla da, dualar okunarak' ad koyma töreni' yapılır. Doğumun üstünden kırk gün geçmeden anne ve bebek dışarı çıkarılmaz. Bunun için 'kırklama töreni' yapılır. Bebek birkaç aylık olduğunda, ilk dişini çıkarttığında da 'diş buğdayı' yapılır. Kaynatılan buğday eve gelen misafirlere ikram edilir. Aydın'da eğlenti olarak hıdırellez ve gencer kutlamaları yapılır. Hıdırellez her yıl Mayıs ayının 6'sında, gencer ise dini bayramların ikinci günü kutlanır. Ramazan'da aileler birbirleriyle kenetlenirler, iftar ve sahur yemekleri bir arada yenir. Bayramlarda büyükler ziyaret edilir. Kurban bayramında kesilen kurbanın eti, maddi durumu kötü olan ailelerden yedi ayrı eve dağıtılır. Büyük Menderes Irmağı ilin can damarıdır, ilin hemen hemen her yöresinde tarım, bahçecilik, ormancılık yapılır. Yaşam sadedir. İlde yerli halkın yanı sıra Mora, Bulgaristan, Girit göçmenleri, Yörük ve Türkmenler de yaşar. Efe, Batı Anadolu'da yaşamış, yiğitlik gösterenlerin en yetkilisidir. Zeybek ve kızanların başıdır. Sözlük anlamıyla efe; ağabey anlamındadır. Efenin zeybeklerden yaştı olması gerekmez. Efelerin Kurtuluş Savaşı'nda katkısı oldukça fazladır. En çok adı geçen efeler; Yörük Ali Efe, Demirci Mehmet Efe, Çakırcalı Efe, Çakıcı Mehmet Efe, Gökçen Efe'dir. Zeybek, Efenin vekili ve kızanların başıdır. Türkçe sözlükte zeybek kelimesi, Arapça civa anlamında 'Zibak' kelimesinden gelir. En çok adı geçen zeybekler; Sarı Zeybek, Pepe Zeybek ve Kamalı Zeybek'tir. VIIIKızan, zeybek ve efe olabilmek için yiğitlik gösteren kişilerdir. Sözlük anlamıyla kızan; erkek çocuk, delikanlı, silahlı köy delikanlısı anlamındadır. Bir kızanın zeybek olabilmesi için, yiğitlik gösterdikten sonra tören yapılır. Kızan yapacağı her iş için efeden izin alır. Efe, zeybek ve kızanlar, giyiniş tarzlarıyla birbirinden ayırt edilir. Kızanların giysileri, efe ve zeybeklerinkinden daha sade ve süssüzdür. Aydın'da de ve güreşleri kış turizminin can damarıdır. Pehlivan develerin üzerindeki giysi ve takılar halkın yaptığı el emeği işlerdir. En iyi güreşen develer tülülerdir. Pehlivan develer isimleri güreş alanlarında yaptıklarına göre alırlar. Bazıları da, sahiplerinin veya eskiden yaşamış Ege efelerinin isimlerini alır. Güreşler yapılmadan önce, deveye 'havut vurma töreni' yapılır, tertip heyeti kurulur. Pehlivan develer güreşlerde; çatal, makas, kol atma, çengel gibi çeşitli oyunlar yaparlar. Develerin birbirlerini ayak ayağa kıstırması olan çengel oyununu yapan develerin ayakları hasar gördüğü için hem güreş ömürleri hem de yaşamları kısa olur. Gelenek ve görenekleri üzerinde gösteren de ve güreşleri, güreşçi develerin soyunun azalması nedeniyle bitme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Aydın'ın yemekleri ilde her türlü bitkinin yetişmesinden dolayı çok çeşitlidir.. Tulum peyniri, pestili, kar helvası, kalbura basması, karpuzlu peyniri, börülce salatası, kenkeri çok ünlüdür. Yemeklere katılan baharatlar, muhacirlerin şehre göç etmesiyle artmıştır. Aydın'da el sanatları, sanayi halkın ihtiyaçlarını karşıladığı için fazla ön planda değildir. Kadınlar, mekik oyası, tığ oyası veya iğne oyası yapar, gergef işler dantel örerler. Mevlid örtüsü işlemeleri ünlüdür. Erkekler testi işlemeciliği, ağaç işçiliği yaparlar. Yörükler ve Türkmenler daha çok el dokuması kumaşlar yaparlar. Başörtüleri, bürümcük gömlekleri, üç etekleri, şalvarları, cepkenleri el dokumasıdır. Yörük ve Türkmen kadınları IXyazmalarının etrafına 'yedidağ çiçeği oyası işler. Kilim, halı ve çuvalların üzeri de Türkmen ve Yörükler tarafından işlenir. Efeler ve zeybeklerin giysileri eski Ege'li gemici leventlerin giysilerine çok benzer. Efelerin başlarına 'kozonlu başlık' denilen fes giyerler. Efe ve zeybekler içlerine bürümcük kumaştan içlik, üstüne beyaz gömlek ve kollu veya kolsuz camadan giyerler. Bele 'yorgan kuşak' sarılır, dize tozluk takılır. Efelerin aksesuarı diğerlerinden fazladır. Kadınlar, başlarına kahverengi, beyaz kareli 'üstlük ' denilen örtü takarlar, içlerine içlik, bacaklarına basmadan yapılmış şalvar, beli büzgülü siyah etek giyerler. Cepkenler, kadife ve sarı veya beyaz sim işlemelidir. Cepkenin içine bürümcük gömlek, bacaklarına 'marul şalvar' giyer bellerine de ' trablus kuşağı' sararlar. Yörük kadın giyiminde süs ön plandadır. Yörük gelinleri başlarına 'yedidağ çiçeği' motifli yazma takarlar. Başörtüsünün tepesi beş renkli' kabak çiçeği' motifiyie süslenir. Aydın yöresi halk oyunlarına 'zeybek' denir. Ağır zeybekler 9/2 ve 9 /4'lük ritmlerle davul, zurna eşliğinde oynanır. Figürler, kişiye has özellikler taşır. Bireysel oyunlardır. Erkek zeybek oyunlarından en çok bilineni Harmandairdır. Efenin oynadığı oyun ağır, zeybek ve kızanlannki ise daha kıvraktır, (ki parmak zeybeği, Harmandalı zeybeği, Kocaarap zeybeği, Aydın zeybeği erkek oyunlarındandır. Kadın oyunları kırık zeybeklerdir. Ezgilerde ritmik yapı çoğunlukta 9 /8'liktir. Kadın oyunlarında def, dümbelek, cura, divan sazı ve bağlama kullanılır. Güdüşlünün çeşmesi, Söke Oyun Havası, Harmandalı kadın oyunlarındandır. Erkek oyunlarındaki kartal görünümündeki figürlerin Türkmen ve Yörüklerdeki kartal motifi ile bağlantısı kurulabilir. Aydın ilinin tarihinde Aydınoğulları'nın merkezi olması, Selçuklu ve Osmanlı kültürü ile iç içe olması halk edebiyatını oldukça etkilediği görülür. Aydın'da yetişen şairler Osmanlı zamanında İstanbul'la ilişkileri kesilmediği için., halk Xşiirlerinde divan edebiyatının etkilerine de rastlanır. Antik çağ söylenceleri yönünden oldukça zengindir. En ünlü söylencesi 'Meander Efsanesi' 'dir. Maniler lirik özellik taşır, ana temaları sevda ve ayrılıktır. Maniler zaman zaman türkülerde deyiş, halk oyunlarında söz olarak görülür. Tekerlemelerde inceden inceye bir alay vardır. Halk müziği, melodik yapılan itibarıyla ağır ve kıvrak zeybekler olarak iki kısımdır. Ağır zeybekler 9/2, 9/4, 7 /4'lük, kıvrak zeybekler ise 9 /8'lik ritmik yapıya sahiptir. Kırık havalarında, yahyalı kerem, düz kerem, bozlak, garip, muhalif ayaklarının dizilerine rastlanır. Kırık havalarından bazıları; Abalımın cepkeni, Her gün serhoş, Çaktım çaktım yanmadı, Şu dalmadan geçtin mi, Kamalı efe, Eklemedir koca konak ekleme'dir. Kırık havalarındaki sözler, kavuştaklı ve kavuştaksız mani dörtlüklerinden oluşur. Yörede kutlanılan ağız değişiklikleri, ezgilerin sözlerinde de görülür. Yörede kullanılan deyimler ve kelimeler, bazı harflerin kelime sonlarında veya içinde kullanılmadan söylenmesi şeklindedir. Genelde, 'r, e, y, f harfleri konuşurken söylenmez, 'a' sesli harfi de çoğu zaman 'e' olarak söylenir, örnek olarak; Geti ge, Deze, Dallerinde, Bene - Beni, Ööşmeli, Gelik geli... Seher ve Orhan Oflas'la istanbul Mart 1997'de yapılan görüşmeler, yapılan incelemeyle aynı doğrultudadır.