Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na göre Hakem sözleşmesi

Mahkeme yargılamasına benzer niteliklere sahip, alternatif uyuşmazlık çözüm yollarından en önemlisi tahkim yargılamasıdır. Tahkim, taraflar arasında mevcut veya ileride doğabilecek uyuşmazlıkların, mahkemeler yerine, tarafların iradeleri ile belirlenme imkanı bulunan, alanında uzman, bağımsız kişiler aracılığı ile çözümlenmesini sağlayan bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoludur. Devlet mahkemelerine kıyasla, daha az zaman ve masraf ile uyuşmazlığın sona erdirilmesine imkan tanıyan tahkim yargılaması, özellikle uluslararası ticaretin artması ile daha da önem kazanmıştır. Farklı ülke mevzuatlarında ve uygulamalarında uzun yıllardan beri bulunan tahkim yargılaması, ülkemizde ancak 2001 yılında kabul edilen 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanununda ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununda düzenlenmiştir. Tahkim, bir yargılama faaliyeti olması nedeniyle, esasen usul hukukunun konusudur. Nitekim ülkemiz doktrininde tahkim, genellikle usul hukukunda değerlendirilmiş ve maddi hukuk alanında çok az yer edinmiştir. Tahkim süreci, yargılamanın yürütülmesi ile görevli hakemlerin seçimi ile başlar. Tahkim sürecinde, tahkim yoluna başvuran taraflar ile hakemler arasındaki hukuki ilişki, doğrudan maddi hukukun konusudur. Bu hukuki ilişki, özel hukuk kurallarına tabi, bağımsız bir sözleşme ile tespit edilmektedir. Bu sözleşme, hakem sözleşmesi olarak adlandırılmaktadır. Buna göre, tahkim hukukunda tahkim anlaşmasının yanı sıra, hakem sözleşmesi de yer almaktadır. Hakem sözleşmesi, tahkim sözleşmesi ve yargılaması ile yakından ilişkili ancak bağımsız bir sözleşmedir. Hakem sözleşmesinin, ayrı hüküm ve sonuçları bulunan bir sözleşme olduğu doktrinde görüş birliği ile kabul edilmektedir. Taraflar, tahkim sözleşmesi ile aralarında mevcut veya ileride doğabilecek uyuşmazlıkların, hakemler aracılığı ile çözümlenmesi konusunda bir anlaşmaya varmaktadırlar. Tarafların tahkim sürecine başvurmalarını zorunlu kılan halin başlangıcıyla, taraflar ve hakemler arasında kurulacak hakem sözleşmesi devreye girmektedir. Uygulamada genellikle, tahkim yargılamasına başvuran taraflar ile hakemler arasında yazılı bir sözleşme yapılmamaktadır. Hakemlerin görevleri, hak edecekleri ücretleri, yetkileri gibi konular, mevzuatta düzenlenen görev belgesi ile belirlenmektedir. Ancak taraflar ile hakemlerin, hak ve yükümlülükleri, sorumlulukları gibi konular ne tahkim sözleşmesinde ne görev belgesinde düzenlenmektedir. Bu gibi hususların açıkça ve tarafların serbest iradesi ile belirlenmesi için, hakem sözleşmesine ihtiyaç duyulmaktadır. Hakem sözleşmesi, en az tahkim sözleşmesi, yargılaması ve buna ilişkin usul kuralları kadar, önemli bir hukuki meseledir. Buna rağmen, doktrinde çok az sayıda çalışmaya konu edilmiştir. Bu çalışmamızın amacı, tahkim sözleşmesinin tarafları ile yargılamayı yürütmekle görevli hakem veya hakemler arasındaki, hukuki ilişkinin düzenlendiği hakem sözleşmesinin detaylı bir biçimde incelenmesidir. Tahkim hukuku, özellikle milletlerarası tahkim ve kurumsal tahkim alanları ile oldukça geniş kapsamlıdır. Çalışmamız, hakem sözleşmesi, milli tahkim kapsamında 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile ve ad-hoc tahkim hükümleri ile sınırlandırılmıştır. Bununla birlikte, Milletlerarası Tahkim Kanunu ile paralel düzenlemelerde ve uluslararası tahkim kurumlarının kuralları çerçevesinde, zaman zaman kurumsal tahkim ve milletlerarası tahkimden bahsedilmiştir. Bu amaçla, milli hukuk kapsamında, öncelikle hakem sözleşmesinin tanımı ve unsurları ile maddi hukuktaki yerinin tespiti anlatılmaya çalışılmıştır. Hakem sözleşmesinin usul hukukunda veya maddi hukukta açıkça düzenlenmemiş olması nedeniyle, hukuki niteliği tartışmalıdır. Bu kapsamda, hakem sözleşmesinin, maddi hukuka tabi bir özel hukuk sözleşmesi olduğu görüşünün kabulü ile, borçlar hukuku kapsamında hukuki niteliği ve diğer sözleşmeler ile ilişkisi incelenmiştir. Sonrasında, hakem sözleşmesinin tarafları ve usul hukuku düzenlemeleri ile paralel olarak hakem sözleşmesinin kuruluşu ile hakem veya hakem kurulunun seçimi konuları ele alınmıştır. Çalışmamızın bir sonraki bölümünde tahkim sözleşmesinin tarafları ile seçilen hakem veya hakem kurulu üyelerinin karşılıklı yükümlülükleri ve hakları inceleme konusu yapılmıştır. Son olarak, hakem sözleşmesinin sona ermesi, hakemlerin hukuki sorumluluğu ve reddi halleri incelenmiştir. Tüm bu incelemeler neticesinde, uyuşmazlık tarafları ile hakemler arasında yapılan hakem sözleşmesinin, kuruluşundan sona ermesine kadar, ulusal maddi hukuk kapsamında değerlendirmesi yapılmaya çalışılmıştır.