Türkiye' de insan haklarırının tarihi gelişimi 1919-1938

İnsan Hakları kavramı 20. Yüzyılın ikinci yarısından sonra ulusal düzeyden uluslararası belgelere girmek suretiyle uluslararasılaşmakla birlikte siyasal, sosyal alanlarda da Dünya gündeminin ön sıralarına yerleşmiş bulunmaktadır. Bugün, Avrupa kıtası başta olmak üzere İnsan haklarının evrenselliği, tüm toplumlar için geçerli olacak kurallarla sağlanmaya çalışılmaktadır. Hemen her sosyal kavram gibi bu kavramın da içinin doldurulması için bir tarihsel süreç yaşanmıştır. Bu süreç, Batı kaynaklı olduğundan bu konudaki incelemeler de gene Batılı bilim adamları tarafından yerine getirilmiştir. Türkiye'de İnsan Haklarının gündeminin en ön sırasına çıkması ise bilhassa Avrupa Birliğine girebilme çabalan çerçevesinde ve özellikle 1990'h yıllardan sonra olmuştur. Bugünlerde başta hukuk, siyaset bilimi olmak üzere birçok alanda insan haklarının konumu tartışılmakta, araştırılmaktadır. Her ne kadar Batı kaynaklı ve ağırlıklı da olsa, insan haklarının Türkiye'de de bir geçmişşi bulunmaktadır. Bu geçmişşin gelişme sürecinin incelenmesi, bugün bazı kavramların içlerinin daha doğru olarak doldurulmasına da yardımcı olacaktır. İslamiyetten önce olsun, sonra olsun, devrinin diğer ülkeleri ile kıyaslandığında Türklerde insan haklan uygulamalarının kötü denemeyecek bir sicile sahip olduğu görülmektedir. Anadoluya geldikten sonra Beylikler düzeninde, Selçuklular zamanında ve Osmanlılardan sonra Birinci Dünya Savaşının bitimi ile Türkiye'de yeni bir devir açılmıştır. Mondros Mütarekesini takiben, işgal ile birlikte ülkede bir kargaşa ortamı oluşmuştur. Bir yanda İşgal Kuvvetleri, diğer yanda İstanbul Hükümetleri otoriteleri altında insan haklarına ilişkin uygulamalar yaşanırken Anadolu'da başıboşluk hüküm sürmekteydi. Heyet-i Temsiliye'nin teşkili, ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin Anadolu'da Otoriteyi tesis etmesiyle birlikte başlayan yeni düzen, tüm değişim ve gelişmeleriyle bugünlere uzanmıştır. Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti yurdu düşman istilasından kurtarmak için askeri ve siyasal alanda çalışmalarda bulunurken, ülkede hukuk düzenini de sağlamıştır. Bunu yerine getirmede, çıkarılan Hıyanet-i Vataniye Kanunun ve bir nevi İhtilal Mahkemesi niteliğinde olan İstiklal Mahkemelerinin önemli katkısı olmuştur. Hukuk Düzeninin bulunmadığı bir toplumda insan haklarının da söz konusu olamayacağı açıktır. Bu olağanüstü ortamda düzeni sağlamak için başvurulan önlemlerin klasik insan hak ve özgürlüklerini askıya aldığı, hatta ihlal ettiği durumlar da kuşkusuz olmuştur. Esasen savaş ve benzeri olağanüstü durumlarda bugün dahi kimi insan hak ve özgürlüklerinin askıya alınması doğal karşılanmaktadır. Diğer taraftan bu fevkalade sıkıntılı zamanda dahi düşünce, vicdan ve ifade özgürlüklerinin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde en ileri derecelerde olduğu görülmektedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni oluşturan seçimlerin yapılışında izlenen yöntem olmasa da davranış biçimleri ve baskılarda bulunulmaması, o günün şartlan altında siyasal katılım haklan açısından olumlu bir görünüm arz etmektedir. Kurtuluştan sonra yapılan seçimlerde, yeni Devletin 'Cumhuriyet' olacağı, başta Saltanat olmak üzere eski devletin ve sosyal hayatın tamamına yakın kurumlarının ortadan kaldırılacağı Atatürk tarafından öngörülmüş bulunduğundan, muhalif unsurlardan arınılarak daha homojen bir Meclise sahip olmak için evvelce olduğu gibi iki dereceli olarak yapılan bu seçimlerde, milletvekilleri adaylarının belirlenmesinde dikkatli olunmuştur. Böylece oluşan İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi Döneminde toplumu kökten değiştiren inkılaplar yapılmıştır. Bunları sağlayabilmek için çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu ve tekrar göreve gelen İstiklal Mahkemeleri, bu inkılaplann gerçekleşmesinde çok önemli rol oynamıştır. Bu dönemde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ile yaşanan çok partili siyasal yaşam denemesi, İzmir suikasti ve Şeyh Sait İsyam yaşanırken, siyasal haklar, toplanma hakkı, düşünce, vicdan, ifade ve basın özgürlükleri, adil yargılanma hakkı gibi temel hak ve özgürlüklerin sınandığı, kimi zaman da çiğnendiği ortamlara yol açmışlardır. Daha sonra 1927 seçimleriyle teşekkül eden Üçüncü Türkiye Büyük Millet Meclisi Döneminde de benzer olaylar yaşanmıştır. Bu defa çok partili yaşam denemesi, bizzat Atatürk'ün direktifi ile yönetimini yakın arkadaşlarının oluşturduğu Serbest Cumhuriyet Fırkası ile yaşanmıştır. Bu Dönemde siyasal haklar bir yandan gelişirken 1934 Belediye seçimlerinde olduğu gibi Yönetimin bu hakları ihlali ile karşılaşılmıştır. Dünyanın bütünü ile girdiği ekonomik krizden yeni bir dünya savaşma doğru ilerlediği bu devirde Türkiye'de yerleşen, kendine özgü Tek partili sistem kalan inkılapları da tamamlayarak ülkedeki rejimi oturtma çabasını devamIll ettirmiştir. Bu dönemde de Doğu Anadolu'da bazı Kürt ayaklanmaları olmuş, failleri yargılanmışlardır. Bu devirde ülkedeki muhalefet kendini basında, gizli Komünist Partisi örneğinde olduğu gibi gizli siyasal oluşumlarda göstermiştir. Pek az ülkede örneğine rastlanır şekilde önce yabancı işgalcilerden kurtulup, sonra tüm kurumlarıyla çağdaş dünyada yerini alacak şekilde değişim gösteren Türkiye'de 1919 yılından Atatürk'ün vefatına kadar geçen bu Atatürk'lü yıllarda insan hakları alanında yaşananlar; doğrusu, yanlışı; haklısı, haksızı ile bir gelişim süreci oluşturmuştur. Bugün insan haklarının Türkiye'de geldiği noktanın tüm yönleriyle daha iyi anlaşılabilmesi için bu gelişim sürecinin ortaya konması gerekirdi.