Ayaz İshaki'nin piyeslerinde sosyal ve siyasi konular

Tatar Edebiyatı 19. Yüzyıla kadar getirdiği geleneksel, IsJami motiflerle örülü yapısını bu yüzyılın başlarından itibaren değiştirmeye başlamıştır. 19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren Batı normlarıyla tanışan Kazan Tatar edebiyatçıları, üzerlerindeki Rus kültürel baskısının da etkisiyle yeniden yapılanma arayışlarına girişmişlerdir. Tatar Edebiyatını, 19. Yüzyılın sonlarında artık Aydınlanma hareketi beklemektedir. Dünyanın gerçekleştirdiği sanayileşme devrimine karşı, büyük çoğunluğu tüccar olan Kazan Tatar halkı yeni arayışlara girmiş, eğitimde, bilimde ve nihayet sanatta yeni bir yapılanmaya gidilmesi gerektiğini keşfetmiş ve bu yeni anlayışın tümüne birden 'Aydınlanma Hareketi' adı verilmiştir. Bu dönemde modern dünya ve bunu takiben Rus edebiyatı 'Real izm' in etkisindedir. Bu akım Kazan Tatar edebiyat dünyasına, tüm toplumu etkilemiş bulunan 'Maarifçilik' hareketi ile birleşerek girmiş ve 'Maarifçi Realizm' olarak kendini göstermeye başlamıştır. Bu hareketin ilk temsilcisi Şehabettin Mercani'dir. Kazan Tatar Edebiyatına piyes, diğer tüm Müslüman Türk halklarında olduğu gibi gecikmeli olarak görülmeye başlanan bir türdür. Fakat aydınlanma hareketinin etkisiyle Batılı yeni türlerle tanışan Kazan Tatar edebiyatçıları piyes türünü de benimsemekte gecikmemişlerdir. Nitekim 1906'dan itibaren Kazan Tatar edebiyatında piyes türünde örnekler verilmeye başlanmıştır. Bu doktora çalışmasına konu olan Ayaz Ishaki, önce geleneksel İslami eğitimden geçmişş, daha sonra hür düşünce ile tanışmış ve ateşli bir milliyetçi olarak sosyo - kültürel yaşamda önemli bir rol üstlenmiştir. Ayaz Ishaki, edebi dalların her alanında örnekler vermiş bir kişiliktir. Fakat onun mücadeleci kişiliği sanat için sanat yapmak gibi bir lükse fırsatn tanımamıştır. Sanatı halkı eğitmek, bilinçlendirmek ve milliyetçi düşüncelerini yaymak için kutsal bir araç olarak gören ishaki, 1918 yılına kadar edebi değeri yüksek 29 eser kaleme almış bir sanatçıdır. 'Sanatçı' ifadesini bilinçli olarak kullanıyoruz, çünkü sanatı her ne kadar araç olarak kullansa da Ayaz ishaki'nin eserlerinde yaratıcılık gücü yüksek, sade bir anlatım ve eğitimci bir yaklaşımın yok edemediği güçlü bir sanatçı kimliğinin etkilerini bulmak hiç de zor değildir. İshaki'nin yukarıda özetlediğimiz yönleri, onun piyeslerinde sosyal ve siyasi konulann bir doktora tezi seviyesinde araştırılmasının aynı zamanda haklı gerekçesini oluşturmaktadır. Nitekim onun kaleme aldığı piyesleri üzerinde yaptığımız incelemelerde İshaki'nin eserlerinde sosyal konulara büyük ölçüde yer verdiği görülür. Onun piyeslerinde kadın ön plandadır. Kazan Tatar toplumunun ancak kadınların bilinçlendirilmesi ve eğitilmesi sayesinde ayakta kalabileceğini düşünür. Yine İshaki'nin eserlerinde eğitim çok önemli bir yer tutar. Toplumun eğitilmesi, hurafelerden arındırılmış modern bir eğitim anlayışıyla bilinçlendirilmesi gerektiğini düşünür ve piyeslerinde bu mesajlarını açık, net cümlelerle, satır aralarına gizleme ihtiyacı duymadan verir. İshaki'nin piyeslerinde gelenek ve görenekler de önemli yer tutar. İshaki, hem halk kültürüne derin vukufıyetini, hem de milliyetçiliğini gelenek-göreneklere piyeslerinde geniş yer vererek ispatlar. Bu arada karşı çıktığı ve anlamsız bulduğu gelenek-görenekler de azımsanamayacak ölçülerdedir. Ayaz ? ishaki'nin günlük gazeteciliğinin de körüklediği siyasal bir yaşamı vardır. Bu siyasetle içiçelik ve onun mücadeleci kişiliği, piyeslerindeki siyasal yoğunluğun başlıca gerekçesi sayılabilir. Her şeyden önce ateşli bir milliyetçi olan Ayaz İshaki, düşünce sisteminin temeline insanı ve bunun da hemen devamına Kazan Tatar halkını oturtur. Kazan Tatar halkının özgürlüğü, kalkınıp güçlenmesi, ileriye gitmesi onun hayalidir. Pek çok eseri bu temel üzerinem oturtulmuştur. ishaki'nin piyeslerinde Ortodoks Rusların, Müslüman Tatarları zorla Hristiyanlaştırma çabalan da önemli bir siyasal konu olarak karşımıza çıkar. Bu konuda yaşanmış olaylardan hareket eden ishaki, oldukça çarpıcı örnekler ortaya koyar, ishaki, Çarlık Rusya'sının emperyalist baskılan karşısında ilk başlarda Sosyalizmi bir kurtarıcı olarak düşünür. Fakat geçen zaman Bolşeviklerin de çok farklı olmadıklarını göstermiştir. Bunu fark ettikten sonra sosyalizme karşı çıkan Ayaz ishaki'den sistem intikamını almakta gecikmemiş, onun eserlerini yakmış ve yasaklamıştır. Ayaz İshaki'nin eserlerinde islamiyet konusu da önemli bir yer tutar, ishaki samimi bir inancı benimser, fakat cahil hocalarla ve yobaz softalarla da alay etmekten geri durmaz. O, aydın bir inanıştan yanadır.