İslam sarayları ve çevrelerinin peyzaj analizi Topkapı sarayı üzerine bir inceleme

Tarihsel çevreler bir milletin, hatta tüm dünyanın sahip olduğu ve yaşatılması gereken en önemli değerlerdir. Yüzyıllar öncesinden miras kalan bu mekanlar ve bahçeler kültürümüzde önemli bir yer tutmaktadır. Tarihsel çevreler içerisinde saraylar ve bahçeler ise ayrı bir öneme sahiptir. Geçmiş yüzyıllarda varlık göstermiş ve tarih içinde önemli roller üstlenmiş devlet ve imparatorlukların çoğu günümüze ulaşamamışken, o devirlere tanıklık etmiş saray mekanları sapasağlam ayaktadır. Hem yönetim merkezi, hem de hükümdar konutu olarak kullanılmalarından dolayı saray mekanları ve bahçeleri diğer tarihsel çevrelerden ayrılır. Genellikle büyük bir ihtişam hissinin verilmeye çalışıldığı ve güç imgesi olarak işlev yapan saray açık ve kapalı alanları, kendi dönemlerinin gerek toplumsal değerlerim ve yaşamını gerekse ekonomik ve siyasi yaşamlarım en iyi yansıtmaları açısından taşınmaz kültür varlıkları arasında önemli bir yere sahiptirler. Saray mekanlarının oluşumunda coğrafi konum ve iklim özellikleri gibi doğal etmenlerin dışında kültürel ve sosyal değerler de etkili olmaktadır. Bu açıdan, İslam dininin etkisiyle oluşan İslam kültürünün şekillendirdiği saray açık ve kapalı alanları ile bahçeleri, diğer dünya örneklerinden, örneğin Batı veya Hint saraylarından, ayrılırlar. Din dışında iklim koşullan açısından da benzer özelliklere sahip olmaları, İslam ülkelerindeki saray mekanlarının organizasyonunda bir takım ortak unsurların oluşumuna katkıda bulunmuştur. İslam saraylarının ortak özellikleri araştırma kapsamında kalitatif gözlemleme ve yaym taraması yöntemi ile İslam kültürünün farklı dönemlerine ait üç sarayın incelenmesi sonucunda ortaya konulmuştur. Bu amaçla ele alman saraylar şunlardır: 8. yy'ın ilk yansında Ürdün-Şam yakınlarında yapılmış Emevi Devrine ait Mışatta Sarayı; 8. yy'ın ikinci yansında Bağdat-Irak yakınlarında yapılmış Abbasi Devrine ait Ukhaydir Sarayı ve 13 .-14. yy'larda Gırnata 'da yapılmış ve Endülüs Devrine ait olan Elhamra Sarayı'dır. Kendi dönemlerinin sanatım en iyi yansıtmalan ve bir şekilde günümüze ulaşabilmiş olmalan bu saraylann diğer ortak özellikleri ve seçilme sebepleridir. Şüphesiz ki, her ülkenin sanatı ve saray mekanlarının organizasyonu kendi kültürel, sosyal ve ekonomik yaşamı ile teknolojik gelişimine bağlı olarak farklılık göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında, Türklerin bütün tarihleri boyunca kendilerine has olan sanat anlayışının Topkapı Sarayı'nın açık ve kapalı alan organizasyonu ve bahçe düzenlemesinde etkili olduğu görülür. Saraya ayn bir önem kazandıran bu özellikleri belirlemek, bu yolla gerek mekan örgütlenişi gerekse bahçe düzeni konulannda etkili olan Türk sanat anlayışım ortaya koymak, bir anlamda yok olmaya yüz tutmuş bu değerlerimizin ve mekanlarımızın önemini belirtmek açısından gereklidir. Topkapı Sarayı, açık ve kapalı mekanlarının yer aldığı dört avlusu ve bu avlulardaki mekan örgütlenişi, işlevsel dağılımı ve yoğunluğu ile iç ve dış bahçelerin düzenleme ilkeleri açısından İslam sanatı ve saray örneklerine benzerliliği yam sıra, bariz farklılıklar göstermektedir. Saray mekanlarının özelliklerinin belirlenmesi dışında ilgili <iisiplmlerce değinilen, tarihsel çevrenin gelecek kuşaklara aktarılması yolu ile yaşatılmasını sağlamak ise bu konudaki diğer bir önemli noktadır. Tüm dünyada uygulanan kullanarak koruma, diğer deyişle etkin koruma yöntemi kapsamında saray mekanları için hangi kullanımların uygun olacağı önem kazanmaktadır. Temel olarak turizm ve sanat amaçlı kullanımların gerçekleştirildiği tarihsel mekanlar ve bahçeler, böylece kendi giderlerini de karşılar duruma gelmekte ve dolaylı da olsa ülke ekonomisi ve tanıtımına katkıda bulunmaktadırlar. Ülkemizin sahip olduğu ve dünyada bir eşi bulunmayan Topkapı Sarayı ve bahçesi ise günümüzde müze olarak kullanılmakta ve bir gider kapısı olarak, ülke için yük haline gelmektedir. Topkapı Sarayı'nda, elbette, Versailles Sarayı gibi önce kendi halkı, sonra da tüm dünya ile farklı etkinlikler vasıtasıyla kucaklaşabilir. Sonuç olarak, eski anlam ve kullanımında saray mekan ve bahçelerinin yapılmadığı günümüzde, bu tipe örnek olması dışında, geçmişş kültürel, sosyal ve ekonomik yaşama dair ipuçları vermesi ve tarih bilincinin oluşturulması açılarından Topkapı Sarayı ve bahçesi korunması ve yaşatılması gereken kültürel miraslarımız arasında ayrıcalıklı bir yere sahiptir. Artık kaybolmaya yüz tutmuş ya da yabancı etkilerin karıştığı, kültürümüze hasbahçe düzenleme ve mekan örgütlenişi özelliklerini öğrenip, bundan sonraki uygulamalarda daha çok yer vermek, bu değerlerimizin öneminin anlaşılması ve yaşatılmasına katkıda bulunulması açısından gerekli olmaktadır.