Planlamada omurga kavramı ve kentin omurgasına erişim: Tarihi Yarımada örneği

Geçmişten günümüze insanoğlu mikro ve makro ölçekte evrenden ilham alma eğilimi göstermektedir. Kuşkusuz, bu eğilim arkasında haklı sebepler taşır. Evrende ve canlıların yaşayışlarında en işlevsel, iktisadi ve estetik çözümlerin örneklerini görebilmekteyiz. Biyolojik anlamda omurga ile kent omurgası arasında da yapısall ve işlevsel olarak benzerlikler bulunmaktadır. Çalışmanın amacı canlılara dair bir kavram olan 'omurga' ile planlamanın kavramı olan 'kent omurgası' tanımını, biyoloji üzerinden planlamadaki karşılıklarını eşleştirerek irdelemek, bileşenleriyle temel yapı taşlarını ortaya koymak, kentsel omurgayı kent makroformu kapsamında ele almaktır. Üzerinde yeterli sayıda yapılmış çalışma bulunmayan kavramın kent üzerinde yansımasının gösterilmesi adına, bir başlangıç çalışması oluşturmak hedeflenmiştir. Kent yapısında, yaşayanların gereksinim duydukları fonksiyonlara göre meydana gelmiş işlevler ve bu işlevlerin alanları vardır. Bu alanlar; çalışma alanları, barınma alanları, boş zamanları değerlendirme alanları, ulaşım alanları ve kentsel hizmet alanlarıdır. Çalışmanın kapsamı, işlevler arasındaki ilişkilerle omurga eksenli kentlerin karakteristiğinin ortaya konulmasıdır. Omurga eksenli kentler özellikle erişim bağlamında referanslar sunabilmektedir. Yerleşmelerin omurga eksenli kurulmasının önemi ile kentsel omurganın erişilebilirliğe etkisi tezde birlikte yorumlanmıştır. Kentin bölgeleri arasındaki ilişkiler ve erişim kapsamında bakıldığında omurga eksenli bir yerleşimin önemli hale geldiği durumlardan bahsedilmiştir. Giriş bölümünden sonra, Bölüm 2'de konunun kavramsal çerçevesi üzerinde durulmuştur. Biyomimikri, omurga, kent omurgası ve erişim kavramları konu çerçevesinde ele alınmıştır. Omurga kavramının mekansal çıkarımları ışığında kentlere yönelik bir benzeşim yöntemi uygulanmıştır. Kent omurgası ve bileşenleri tarihsel süreç içerisinde Bölüm 2'de ele alınan temel bileşenler dışında değişen yaşam şartları, farklı dönemler ve farklı kültür faktörlerinden ötürü kendine özgü ve dönemsel özellikler göstermektedir. Bölüm 3'de kent omurgasının mekansal bir çözümlemede kullanımına dair örnekleme Helenistik Dönem kentlerinden günümüz kentlerine kadar seçilen örnek kentler üzerinden tarihsel yöntem ve gerçekleme yöntemiyle ele alınmıştır. Kent omurgasının planlama tarihi boyunca değişimi ve dönüşümü anlatılmıştır. Çalışma alanları seçiminde, kentlerin 'kavramsal yaklaşım' bölümünde belirlenen özellikleri taşıması aranmıştır. Tüm tarihsel dönemlerde ve omurga tiplerinde kent omurgaları belirlenen erişilebilirlik/yürünebilirlik parametreleri ölçütlerinde değerlendirilmiş ve kent omurgasının kent içi ulaşımdaki yeri tartışılmıştır. Yapılan araştırmalar sonucunda kent omurgaları ve kent büyüklüklerine ilişkin yürünebilirlik kapsamında öngörülerde bulunulmuştur. Bölüm 4'de Tarihi Yarımada özelinde konuya daha ayrıntılı bakılmıştır. Başlangıçta tek omurga eksenli bir yerleşim olan Tarihi Yarımada'nın gelişiminin, konu kavramsal çerçevesi ve erişilebilirlik/yürünebilirlik kapsamında incelenmesi hedeflenmiştir. Tarihi Yarımada'nın mekansal dinamiklerinin yapı taşlarını oluşturan 'omurga eksenli gelişiminin' izleri günümüzde de takip edilebilmektedir. Tarihi Yarımada, Bölüm 3'de belirtilen; Helenistik Dönem'de sütunlu akslarla başlayan ve günümüzde bulvarlar olarak kullanılan kent omurgalarının sürecini örneklemesiyle özgün bir örnektir. Kente sonradan eklemlenen bulvarlar, kendi içerisinde alt bölgeler oluşturmuştur, erişim sağlanacak yeni alanlar bulvarlar etrafında gelişmiştir. Tarihsel süreçlerden gelen veriler ışığında kentsel omurga kavramının kentler üzerindeki yansımaları, harita ve gravürler incelenerek yorumlanmıştır. Yürünebilir bir kent için omurga üzerinde yer alan kentsel hizmet ve donatı alanlarının dağılımı omurgaya dik ve omurgaya paralel düzlemde değerlendirilmiştir. Bu noktada kent omurgasının hem fiziksel ölçüleri hem de niteliği üzerinde durulmuştur. Nitelik konusunda en önemli parametre tez kapsamında kentsel hizmet ve donatı alanları olarak yorumlanmıştır. Motorlu ulaşım çağına kadar her iki düzlemde de erişilebilirlik/yürünebilirlik sınırları içerisinde kalan kent omurgaları, kentlerin büyümesi ile birlikte, tüm kent yerine kendi alt bölgesine erişim sağlayan alanlara dönüşmüştür.