Van-Akdamar kilisesi mimari süslemesine ikonografik bir yaklaşım

Akdamar Kilisesi, Vaspurakan Ermeni Kralı I. Gagik tarafından 915- 921 tarihleri arasında mimar keşiş Manuel'e yaptırılmıştır. Kutsal Haç adına yapılan kilise Akdamar Adası'nda, yüksek tepesi karlı dağların önünde etkileyici bir siluet oluşturur. Kilise merkezi kubbeli, dört yapraklı yonca biçiminde haç plana sahiptir. 'Van-Akdamar Kilisesi mimari süslemesine ikonografik bir yaklaşım' konulu çalışmada, kilisenin dış çevresini çepeçevre dolanan taş süslemeleri ile orijinalde yapımn iç duvarlarım, haç kollarını ve kubbe kasnağım tamamen kapladığı anlaşılan freskler; tanımlanıp, ikonografik açıdan değerlendirilmiştir. Akdamar Kilisesi, mimarisinden çok, figürlü dış kabartmalarıyla dikkat çekmektedir. Kilise üzerinde farklı yüksekliklerde yer alan bu süsleme kuşaklan yapımn dışım çepeçevre dolanmaktadır. Çalışmada, kilisenin dış cephe süslemeleri dört grupta incelenmiştir. Sarmal halkalar şeklindeki dar asma sarmaşık frizi üzerinde, kilisenin birinci kuşak süslemeleri yükselmektedir. Bu kuşakta konularını Tevrat ve İncil'den alan sahneler ile Ermem tarihiyle ilgili krallar, prensler ve çeşitli aziz figürleri tasvir edilmiştir. Tüm bu figürlerin arasına, altına veya üstüne Sasani etkili çeşitli hayvan figürleri yerleştirilmiştir. Kilise üzerinde diğer süsleme kuşaklarından daha fazla yer kaplayan bu kabartmaların ışıkla canlılıkları artmaktadır. Birinci süsleme kuşağı üzerinde yer alan, plastik bir heykel gibi profilden, bütün olarak veya çörten görünümünde aslan, geyik, maymunlar, balıklar ve çeşitli kuşlar ile haçlı levhalar kilisenin ikinci süsleme kuşağım oluşturmaktadır. Kilisede, pencerelerin ve yırtmaç nişlerin üzerinde yer alan asma sarmaşıklı üçüncü kuşak, zengin insan ve hayvan figürleriyle bezelidir. Bu kuşakta, alt kuşağıntam zıtü olarak, dünyevi olaylar canlandınlmıştır. Üzüm bağlarının yüceltildiği kuşakta bağ bozumu şenliği, hükümdar, av sahneleri, horoz ve keçi dövüşleri, bahçıvanlar, rakkase gibi sahneler hareketli bir şekilde tekrarlanmadan canlandınlmıştır. Kilisenin dördüncü kuşak süslemeleri, haç kollan, köşe çıkmalan ve kubbenin konik çatı saçaklan üzerinde bulunmaktadır. Bu kuşakta uçar gibi birbirini kovalayan, veya yere çökmüş av hayvanlan, kuşlar ve yan yana dizilmiş masklar canlandınlmıştır. Frizde tasvir edilen aslan, panter, boğa gibi av hayvanlan haç kollanndaki devasa incil yazarlanna yönelmektedirler. Akdamar Kilisesi'nin iç duvarlannda, konulanm Kitab-ı Mukaddes'ten alan çeşitli tasvirlerin işlendiği duvar resimleri bulunmaktadır. Bu resimlerin bir kısmı dökülmüş, bir kısmı tahrip olmuş, bir kısmı da is ile örtülmüştür. Duvar resimlerinin, kilise ile aynı tarihte olduğu konusu kesinlik kazanmamakla beraber; mevcut çok az kalıntıdan fresklerin çeşitli devirlerde tamir gördüğü anlaşılmaktadır. Akdamar Kilisesi'nin kubbe kasnağında, Tevrat'ın yaratılış öyküleri sırayla resmedilmiştir. Nişler ve destekler üzerinde çok aşınmış durumda, üst ve alt olmak üzere, iki farklı seviyede freskler yer almaktadır. Burada İncil'den, müjde, vaftiz, Yusuf un rüyası ve çarmıha gerilme gibi sahnelerin tasvir edildiği görülmektedir. Akdamar Kilisesi'nin dış mimari süslemesinde alt kuşaktaki büyük boyutlu figürler Erken Hıristiyan sanatı ve İran-Sasani; üst kuşakta yer alan sahneler ise Orta-Asya etkili Abbasi sanatının izlerini, yüzyıllar öncesinden günümüze taşırlar. Akdamar duvar resimleri, harap durumda olmalanna rağmen bu yörede en kapsamlı örnekler olarak önem kazanmaktadır. Fresklerde, figürlerin ikonografik açılımlan bir yandan erken Hıristiyanlık dönem tiplerini, diğer yandan da Ermeni sanatının farklı varyasyonlarım sunmaktadır. Kubbe kasnağı fresklerinde görülen bitki ve hayvanların tasvir ediliş tarzı, Abbasi ve Sasani etkisi taşımaktadır. Kilise, ortaçağ Hıristiyan sanatının başyapıtlanndan biridir. u