Sel risk yönetimi kavramının değişen çerçevesi ve mekansal planlama ile ilişkisinin incelenmesi: Edirne örneği

Sel ve deprem dünya üzerinde en fazla zarara neden olan doğal afetlerdir. Birleşmiş Milletler Afet Risklerini Azaltma Ofisi tarafından, son yirmi yılda dünya çapında selden etkilenen toplam insan sayısının yaklaşık olarak 2.4 milyar olduğu tahmin edilmektedir. Yine Centre of Research on the Epidemiology of Disasters tarafından yayınlanan ve son yirmi yıl içerisinde gerçekleşen afet rakamlarının açıklandığı rapora göre 1998- 2017 yılları arasında gerçekleşen afetler içerisinde sel, %45 oranla ölümle sonuçlanmasa bile dünyada diğer türler içerisinde en fazla insanı etkileyen afet türü olmuştur. Tüm dünyada iklim koşullarını etkileyen ve küresel bir sorun olan iklim değişikliğinin olumsuz etkileri sel riskinin günümüzde giderek artan bir sorun haline gelmesine neden olmaktadır.. Dünya Bankası'na göre, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine bağlı olarak dünya çapında küresel sel olaylarının sayısı son altmış yıl içinde giderek artmıştır. UNISDR tarafından yayınlanan verilere göre, dünya çapında sadece 2018 yılında meydana gelen sellerin 91 milyondan fazla insanı etkileyerek 37 milyar $ zarara neden olduğu görülmektedir. Bu duruma, devam eden hızlı kentleşme süreci ve iklim değişikliğinin etkilerinin olumsuz etkilerinin dünya çağındaki meydana gelen sellerde öncü faktörler olduğu söylenebilir. Daha da kötüsü, istatistiklere görevsel olaylarının toplumlar ve ekonomiler üzerindeki etkisinin dünya genelinde nehirler, deniz kıyıları ve okyanuslar boyunca kentleşme hızına bağlı nüfus yoğunlukları ve ekonomik faaliyetlerin artışı nedeniyle gelecekte daha da artabileceği tahmin edilmektedir. Küresel ısınmaya bağlı olarak büyük nehirlerin yıllık maksimum deşarjlarının 2050 yılına kadar %3 ila %9 arasında artması beklenmekte ve bu durum da daha şiddetli kıyı sellerinin ortaya çıkmasına yol açabilecektir. Sel riskinin hem toplumlar hem de ekonomik yapı üzerindeki olumsuz etkileri ve küresel ısınmaya bağlı olarak gelecekte daha büyük bir tehdit oluşturması, sel risk yönetimi kavramına özel olarak ilgi gösterilmesi gerekliliğini ortaya koymakta ve tezin bu konu bağlamında yazılmasının gerekçesini oluşturmaktadır. Sel tehlikesinin doğal bir risk unsuru olarak kentleri tehdit ettiği kabul edilip sel riski çeşitli önlemlerle kontrol edilmeye çalışılsa da; alınan önlemler ve sel riskine bakış açışı zaman içerisinde yıllar boyunca değişmiş ve çeşitli kırılmalara uğramıştır. Sel risk azaltım yöntemlerinde yaşanan bu paradigma kayması zamanla dünyadaki farklı ülkelerin çözüm yaklaşımlarında yer almaya başlamış ve dünyadaki sel risk yönetimi yaklaşımı bahsedilen salt yapısall mühendislik çözümlerine dayalı parçacıl önlemlerden; yapısall olmayan ve ekolojik temelli, çoklu/bütüncül önlemleri kapsayan ve bu önlemleri mekansal planlama araçlarına dayalı olarak gerçekleştiren bir noktaya doğru kaymıştır. Bu noktada tezin amacı ilk olarak, dünyadaki değişen çerçevede sel risk azaltımı politikalarının, seçilen dünya örnekleri özelinde zaman içerisinde yaşadığı paradigma değişiminin arkasındaki itici faktörleri açıklayarak sele meruz kalan bu ülkelerin değişen sel risk yönetimi yaklaşımlarını belirlenen kriterler aracılığıyla incelemek; ayrıca sel risk yönetimi kavramının değişen çerçevesi içerisinde mekansal planlama araçlarının rolünü tanımlayabilmektir. Tez kapsamında örnek alan çalışması olarak incelenen Edirne kenti, bulunduğu coğrafi konum nedeniyle Meriç, Tunca ve Arda nehirlerinin kesişim noktasında bulunmaktadır. Meriç, Arda ve Tunca nehirlerinin havza sınırlarının Bulgaristan ve Yunanistan'ı da kapsaması ve nehir menbalarının bu ülkelerin kontrolünde olması sebebiyle Edirne kenti tarih boyunca çeşitli sel afetlerinden etkilenmiştir. Tezin kapsamı içerinde yer alan ve dünya örneklerinin incelenmesiyle doğruluğu test edilecek bu paradigma değişimini Edirne'nin sel risk azaltım yöntemleri çerçevesinde mekansal planlama araçları olan ilgili mevzuat ve mevcut mekansal planlar kapsamında irdelemek ve dünya örnekleri ile örnek çalışma alanı Edirne'nin sel risk yönetimi yaklaşımlarını karşılaştırmak tezin ikinci amacını oluşturmaktadır.