Manisa Gördes'te bulunan Osmanlı Dönemi süslemeli mezar taşları

İManisa Gördes'te Bulunan Osmanlı Dönemi Süslemeli Mezar Taşları' konulu bu doktora çalışmasında Gördes'te Ağalar, Büyük, Garipler, Hüseyni Baba Mezarlıklarından üçyüzotuzsekiz mezar taşı, Belediye'ye ait Soğuk Hava Deposu önünde bulunan mezar taşlarından beş mezar taşı incelenerek, katalog çalışmamızda yer almıştır. Mezar taşlarında tarihi bilinen bütün örnekler XVIII. yy. basi ile XX. yy. ilk çeyreği arasındadır. Üçyüzkırküç örnekten yetmişsekiz tanesi XVIII. yy., yüzdoksanbeş tanesi XlX. yy., otuz iki tanesi XX. yy. ilk çeyreği, kırk tanesinin de tarihi bilinmemekle birlikte benzer malzeme, form ve bezeme özelliklerine göre tarihlendirilip, XVIII-XIX. yy. arasındaki bir zaman diliminde olabileceği düşünülmektedir. Mezar taşlarının yedi tanesi taş, geri kalanı da mermer malzemeden yapılmıştır. Mezar taşlarının büyükten küçüğe doğru yükseklikleri 190 cm. ile 31 cm., genişlikleri 54 cm. ile 15 cm., kalınlıkları ise 38 ile 3 cm. arasında değişmektedir. Gördes'te bulunan mezar taşları şahideli tiptedir. Örneklerin çoğu dikdörtgen gövdeli, bir kısmı da dikdörtgen prizma gövdelidir. Elli dört mezar taşında ayak taşı bulunmaktadır. Seksenyedi mezar taşında ikisi kadın başlığı olmak üzere kavuk, sank, fes, külah türü başlık bulunmaktadır. Genel olarak ele aldığımız bütün mezar taşlarından üçyüzonsekiz tanesi kitabelidir. Yirmi beş tanesi kitabesizdir. Üçyüzbir örneğin kitabe dizilişi diagonal, on yedi tanesi yataydır. Baş ve ayak taşlarının üç yüz tanesi sağlam, bunlardan elli iki tanesi toprak üstündedir. Kırkdokuz örnek kırık, eksik veya aşınmış durumdadır. Üçyüzkırküç mezar taşından seksen beş tanesi erkek mezarı, ikiyüzellisekiz tanesi kadınlara ait mezarlardır. Taşlar üzerindeki açıklamalar yeterli olmadığından bu gruplama da çocuk mezar taşlan düşünce düzeyinde ele alınmıştır. Şahidelerin yapım tekniği olarak oyma ve kazıma karşımıza çıkmaktadır. Süsleme tekniği olarak oyma, kazıma ve boyama tekniği uygulanmıştır. Kazıma tekniği daha çok ayak taşlarında karşımıza çıkmaktadır. Taşın üzerine çizilerek yapılan süsleme oldukça şematik ve yüzeyseldir. Boyama tekniğinde, doğal boyalarla daha çok taşınkitabesi renklendirilmiştir. Az örnekte de tepelikteki süslemenin üzeri boyanmıştır. Kitabelerin ve süslemelerin çoğu kabartma görünümünde yapılmıştır. Süsleme konusu olarak bitkisel, nesneli, geometrik bezeme unsurları ve yazı kullanılmıştır. Bitkisel tasvirlerde en çok akantus, servi, gül, lale, kır çiçekleri, bazen tek, bazen çiçek demetleri şeklinde, bazen de mimari ve geometrik unsurlarla beraber kullanılmıştır. Nesneli bezemelerde değişik tipte vazolar, saksı, meyve kaseleri ve içinde yer alan meyveler, çiçekler, inci ve gerdanlık dizisi, geometrik süslemelerden çarkıfelek, burma, ışın çubuğu, hilal, saç örgüsü, zikzak, testere dişi, yıldız, yürek motifi diğer örneklerde olduğu gibi taşın tepeliğinde, alınlığında, alınlıkla kitabeyi çeviren yatay kuşak veya kitabeyi ters U şeklinde saran kuşak içerisinde, kitabenin üst yan köşelerinde ve ayak taşlarında karşımıza çıkmaktadır. Genellikle tabiattan alınan bitkisel süslemeler çoğunlukla naturalist bir yaklaşımla taşın yüzeyine işlenmiştir. Mimari kompozisyonlu mezar taşları taşın alınlık kısmında yer almaktadır. Kompozisyon içinde akantus, serviler, çiçekler, vazo, meyve kasesi ve diğer bitkisel unsurlarla birlikte tasvir edilmiştir. Cami, türbe ve evlerin yer aldığı mimari tasvirler 1709 ile 1877 tarihleri arasındaki 168 yıllık bir zaman dilimini kapsamaktadır. Yüzbir mezar taşında mimari tasvirler göze çarpmaktadır. On mezar taşında sadece alem ve cami kubbesinin küçük bir kısmı verilerek caminin bir ünitesiyle cami vurgulanmak istenmiştir. Taşçı işaretli mezar taşlan on dokuz örnekte bulunmaktadır. Üç tanesi Hüseyni Baba, attı tanesi Garipler, on tanesi Büyük Mezarlıkta yer almaktadır. Kitabesi bulunmayan mezar taşlarının yüzeyinde işlenen şekillerin insanı ve kadın cinsini akla getirmektedir. Diğer bölgelerdeki mezarlık alanlarında bu tür işaretlerle karşılaşılmamış olması dolayısıyla, Gördes'e özgü olabileceğini düşünülen işaretler mezar taşı alanında önem arz etmektedir.