Geçicilik ve süreksizlik penceresinden kent, kentleşme ve mülteciler: İstanbul'da kent-kamp-kent

Bu araştırma, süreksiz şehirciliğin, kentsel alanın esnekliği ve dönüştürülebilirliği bağlamında hızla değişen koşullar için geçici bir organizasyon aracı olarak nasıl işlev gördüğünü sorgular. Suriyeli mültecilerin İstanbul'da, süreksiz şehircilik bağlamında devlet yardımlarının ötesinde kendi kendilerini organize etme yolları üzerine bir anlatım sunmaktadır. Etnografik anlatım, kentsel alan ve sakinler arasındaki kısa ömürlü ilişkileri, alanın subjektif niteliklerini, günlük yaşam uygulamalarını, kişisel deneyimlerini ve hikayelerini belirleme ve keşfetme konusunda değiştirilebilir perspektifler için ortak bir zemin oluşturmak adına bir yöntem olarak kullanılmıştır. Bu sayede, süreksiz yaşam biçimlerine dayalı kolektif anılar üzerine bir öykü sunması ve araştırmanın sonuçlarının, kalıcı sosyo-mekansal çözümler için bir ortam yaratmada rehberlik etmesi umulmaktadır. Kentlerimiz, eşi görülmemiş güçlü siyasi, ekonomik, dinsel ve etnik çatışmalardan ötürü büyük bir hareketliliğe sahipken, süreksiz şehircilik, kentsel planlama ve tasarım alanlarında önem kazanmıştır. Geçici şehircilik konusundaki geleneksel ortodoks görüş ile ilgili olarak, dini yerleşim yerlerinden mülteci topluluklarına ve kamplara kadar çeşitli alanlarda kamplar, karmaşıklığı ve organizasyonu özerk olarak geliştiren geçici şehirler olarak faaliyet göstermektedir. Süreksiz şehirciliğin bu tür doğrudan biçimleri, zamansallığı paylaşırken mekan ve sosyal etkileşimlerin yeniden yapılandırılmasına izin verir. Öte yandan şehirler, giderek artan bir geçicilik kazanırken, eski göçmenler ve yeni mülteciler arasındaki diyalektiğin bir parçası olarak, kentler, birer kamp gibi işlev kazanmaktadırlar. Radikal kentsel dönüşüm projelerine dayanan deplasmanlardan Suriyeliler'in muazzam göç dalgalarına kadar bugün İstanbul, şehir içi kentsel alanın dönüştürülebilirliği bağlamında kalıcı süreksizlik dinamiklerini keşfetmek için önemli bir örnek oluşturmaktadır. Türkiye, resmi mülteci statüsü başvurularını engelleyen 1951 Cenevre Sözleşmesi - Birleşmiş Milletler Mültecilerin Statüsüyle İlgili Sözleşmesi'ne coğrafi bir sınırlama getirmektedir, bu nedenle Türkiye'deki Suriyeli mülteciler 'inisafir' olarak adlandırılmaktadır. 2011'de Suriyeliler için ev sahipliği ve acil yardımı ile başlayan durum, Suriyeliler'in geçici olarak korunması ve ülkenin farklı yerlerine dağılması şeklinde gelişmiştir. Mülteci krizini ve dünya çapında artış gösteren insan akışını ve göç olgusunu istatistiklere indirgemek krizin boyutlarını sadece matematiksel olarak algılamamıza yardımcı olmaktadır. İstatistikler, anlamları, günlük dinamikleri ve ötesindeki hikayeleri anlamakta yetersiz kalmaktadır. 'Konuklar' ya da 'ev sahipleri' açısından ciddi sorunlar, anlatıları anlamanın bir gereğini doğurmaktadır. Araştırma iki aşamadan oluşmaktadır:Araştırmanın 'Geçici Kent, Süreksizlik ve Süreksiz Şehircilik' başlıklı ikinci bölümünde sunulan birinci aşaması geçicilik ve süreksiz şehirciliğe ilişkin kavramsal ve kuramsal çerçeve sunmaktadır. İlk olarak, 'Geçici kent, Süreksizlik ve Süreksiz Şehircilik' başlığı altında, geçicilik kavramına ilişkin uluslararası akademik çalışmalar ve kavramsal çerçeve yer almaktadır. Bu bölümde, süreksizlik zaman; hareketlilik; eylem ve belirsizlik kavramları ile irdelenmektedir. İkinci olarak, 'Geçici Mekandan Süreksiz Şehirciliğe: Kent-Kamplar' başlığı altında, süreksiz şehircilik ekseninde kavramsal çerçeve ve uygulama alanlarına ilişkin örnekler sunulmaktadır. Bu bölümde süreksiz şehirciliğin kutlamalar; festivaller; alışveriş-pazarlar; madenler; askeriye; doğal afetler ve iltica olmak üzere farklı formları sunulmaktadır. Araştırmanın üçüncü bölümünde sunulan ikinci aşaması 'Süreksiz Şehircilik ve Mülteciler: Kent-Kamp-Kent'i İstanbul Üzerinden Okumak'; Mülteciler, Mülteci Politikaları ve İstanbul'da Geçicilik; Vefa ve Yarımburgaz'da Mülteciler; Bölüm Sonucu: Kent-Kamp-Kent Üzerine Bir Tartışma alt başlıklarında Vefa ve Yarımburgaz'daki bulgular sunulmakta ve irdelenmektedir. İkinci aşamada, ilk olarak süreksiz kentleşmenin kamp yerleşimleri hakkında kavramsal çerçeve ve uygulama alanlarına ilişkin örnekler sunulmuştur. Dünya genelinde ve Türkiye özelinde, göç ve mültecilik genel kapsamıyla, mülteci politikaları, istatistikler ve süreçte yer alan aktörlere ilişkin verilerle birlikte yer almaktadır. 2011'de başlayan Suriye iç savaşından kaçan ve İstanbul'da yaşayan mülteciler hakkında kronolojik bir çerçeve çizilmektedir. İkinci olarak, Yarımburgaz ve Vefa semtlerinde yapılan görüşmelerle elde edilen anlatıları, günlük pratiklere ilişkin hikayeleri, görsel materyelleri ve gözlemleri kapsayan bulguları içermektedir. Araştırma bu yönüyle, Suriyeli mültecilerin İstanbul'da devletten öte, kendilerini organize etme yolları üzerine etnografik bir anlatı sağlamaktadır. Kentsel alan ve sakinler arasındaki kısa ömürlü ilişkileri, alanın subjektif niteliklerini ve günlük yaşamın uygulamalarını tanımlamak ve keşfetmek için değiştirilebilir perspektifler için ortak bir zemin, kişisel deneyimler ve hikayeler sunmaktadır. Araştırmanın devamında, Yarımburgaz ve Vefa çalışma alanlarında yapılan görüşmelerden elde edilen bulgular, araştırmanın kavramsal çerçevesi içerisinde çerçevesinde değerlendirilmekte ve kent-kamp-kent olgusu tartışılmaktadır. Araştırma süreksiz şehirciliğin ani mekansal ve sosyal değişiklikleri organize eden hızlı bir araç olarak nasıl işlev kazandığını, etnografik bir anlatımla sunarken, politik muğlaklığın süreksiz olma fikrini güçlendirdiğini ve bunun kent mekanına farklı yollarla yansıdığını savunmaktadır. Bu anlamda, araştırmanın sosyo-mekansal çözümler için ortak bir anlayış yaratmada rehberlik etmesi umulmaktadır. Bugün mülteci kampları, süreksiz yerleşimler olarak sınıflandırılmalarına rağmen, yarım asırı aşkın bir süre boyunca varlığını sürdürebilen, kendine ait metabolizması, sosyal çeşitliliği ve farklı mekansal formları olan, kentsel donatılara sahip, politik söylem üretebilen mekanlardır. Kamplar, materyalin doğasından çok daha öte, sosyal ağların ve kent paradigmasının ortaya çıktığı mekanlardır. Kent-kamp tartışmasına itafen, kamplar sadece, ne içeride ne dışarıda olabilen, biyolojik varlığı sürdürmeye yönelik yerler değildir, sadece başka bir yerdir. Öte yandan, kentler de mekansal ayrışmanın ortaya çıktığı, ne içeride ne dışarıda olabilen topluluklar için başka yerler yaratır. Kentteki bu başka yerlerde de tıpkı kamplarda olduğu gibi, zaman gündelik, sınırlar görünmez, eylem kısıtlı ve belirsizlik kalıcıdır. Kamplar, bir amaç doğrultusunda inşa edilen mekanlar olarak tanımlanabilir fakat emeğin, işi ve eylemi boyunduruğu altına aldığı, sadece yaşamayı sürdürebilme çabasının var olduğu mekanlar, bir amaca yönelik olmasa dahi kamp paradigmasını ortaya koymaktadır. Süreksiz şehircilik üzerinden okunduğunda, kent ve kamp, günümüzde keskin çizgilerle birbirinden ayrılamaz, kent-kamp-kent diyalektiği birbirini üreten ve biribirine dönüşen süreçler bütünüdür.