İstanbul Kandilli'deki Abud Efendi yalısı

'İstanbul Kandilli' deki Abud Efendi Yalısı' başlıklı yüksek lisans tezinde, 19. yüzyıl Osmanlı sivil mimarimizin özgünlüğünü büyük ölçüde koruyarak günümüze ulaşabilen ender örneklerinden birinin mimari ve bezeme programı açısından incelenerek monografik bir çalışma ile belgelenmesi, dönem içindeki yerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Abud Efendi Yalısı gibi 19. yüzyıl yalı mimarisinin ayakta kalabilmiş seçkin bir örneğine çevre-mekan oluşturan Boğaziçi'nin yerleşim yeri olarak kullanımı İstanbul'un Türkler tarafından ele geçirilişinden sonra başlamış, esas gelişimini ve gerçek kimliğini ise 18. yüzyılda kazanmıştır. Önceleri Haliç ve Boğaziçi'nin merkeze yakın olan bölgelerine kurulan has bahçeler içine zamanla köşkler, kasırlar ve sahil saraylar inşa edilmiştir. Yalı, devletin ileri gelenleri ve zengin kesiminin yazlık konut ihtiyacı sonucu ortaya çıkmıştır. Kelime anlamı olarak 'yalamak' fiilinden kaynaklanan ve denizle iç içe olan bu su kıyısı yapıları inşa edildikleri ilk dönemlerde tek katlı, selamlık - haremlik bölümleri ayrı binalar halinde inşa edilmişlerdir. 18. yüzyıldan itibaren batılılaşma dönemiyle birlikte, yalıların haremlik ve selamlık bölümleri tek bir çatı altında toplanarak, plan ve cephelerinin büyük ölçüde gelenekselliğini koruduğu ancak, özellikle iç bezeme ve dekorasyonda Avrupai unsurların kullanıldığı belirlenmiştir. Özellikle Avrupa tarzı mobilyalar dekorasyonda; sarayların duvar ve tavanlarını süslemeye başlayan duvar resimleri ile Neo-barok, rokoko, ampir üsluplu bezeme öğeleri de köşk, konak, yalı gibi sivil mimari yapılarında da bezeme programı içinde yer almıştır. Abud Efendi Yalısı, Boğaziçi'nin Osmanlı padişahları tarafından da rağbet gören Kandilli semtinde, 1853- 55 yıllarında Altunizade Necip Bey tarafından, dönemin önemli mimarlarından Karabet Balyan'a inşa ettirilmiştir. Yarısı haremlik, yarısı selamlık olarak geleneksel ölçülerde tasarlanan yalının planı sofasız oluşu, merkezi merdivenler etrafında dolanan koridorlar ve eyvanlı salonu ile geleneksel Türk evi mimarisine uzak, batı tarzında bir yaklaşım sergilemektedir. Yalının kemerli pencereleri ve balkonları dışında ; çatısı, saçakları, kat kornişleri ve çıkmalarla hareketlenen cephesi geleneksel sivil mimarimizin bir uygulamasıdır. Yalının iç duvar yüzeylerinde, tavanlarında uygulanan yağlı boya, ahşap, alçı bezemeler geleneksel olmakla beraber bazı yerlerde barok-rokoko-ampir eğilimler izlenmektedir. Abud Efendi Yalısı'nın diğer Boğaziçi yalı örnekleri ile karşılaştırılması sonucunda, plan ve cephe tasarımında benzer yaklaşımlar olduğu ancak yalının özellikle birinci katındaki eyvanlı salonunun iç bezeme programında ağırlıklı yer tutan duvar resimlerinin gerek konu seçimi gerekse saraylarda dahi duvar ve tavanların tümünü kaplayan boyutları ile karşımıza çıkmayan ünik resimler olduğu belirlenmiştir. Konu olarak, Kuzey Afrika ülkelerinin bitki örtüsüne hakim, su kıyısında ve renkli taş işçiliğiyle Arap-İslam yapılarını çağrıştıran kesitlerin sunulduğu egzotik manzaraların seçilmiş olması bu resimlerin Oryantalist akım içinde yapılmış olabileceğine işaret eder. Duvar resimlerinde yalıdaki örnekte olduğu gibi yarı çıplak insan figürleri içeren resimlere Müslümanlara ait evlerde rastlanmamaktadır. Bu bilgiler ve resimlerin incelenmesi sonucu tespit edilen bazı ayrıntılar ışığında duvar resimlerinin, yalının yapımından daha geç bir tarihte özellikle de 1860- 1900 yılları arasında yalıda oturan Fransız Baron De Vandeuvre tarafında Oryantalist bir sanatçıya yaptırılmış olabileceği olasılığı kuvvet kazanmıştır. Bu çalışmada, son yıllarda hızlı bir şekilde erozyona uğrayan Boğaziçi yalılarından ayakta kalmaya çalışan az sayıdaki örneklerinden birinin monografik bir çalışma ile belgelenerek sanat ortamındaki yeri ve önemi irdelenmiştir.