Sınıf öğretmenlerinin ve öğretmen adaylarının eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik yeterliklerine ilişkin görüşleri

Bu araştırmanın genel amacı; sınıf öğretmenleri ve öğretmen adaylarının eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik yeterlik algılarının belirlenmesidir. Bu genel amaç doğrultusunda katılımcıların; eleştirel düşünmenin kavramsallaştırılmasına, eleştirel düşünmenin öğretimine ve öğretim sürecindeki yeterliklerine, ilköğretim programlarının eleştirel düşünmeyi kazandırmadaki yeterliğine ve hizmet öncesi öğretmen eğitimi programının eleştirel düşünmenin öğretimine katkısına ilişkin görüşlerine başvurulmuştur. Nitel araştırma desenlerinden biri olan olgubilim deseni ile gerçekleştirilen araştırmada temel alınan olgu öğretmen ve öğretmen adaylarının eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik yeterlik algılarıdır. Katılımcıların görüşlerinin derinlemesine ve çok boyutlu olarak incelenmesi adına, veri toplama sürecinde, görüşme yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın katılımcılarını ölçüt örnekleme yöntemine göre belirlenen, Adana ili merkez ilçelerinde görev yapan 35 sınıf öğretmeni ve Çukurova Üniversitesi Eğitim Fakültesi sınıf öğretmenliği bölümü dördüncü sınıfta öğrenim gören 35 sınıf öğretmeni adayı oluşturmuştur. Verilerin toplanmasında araştırmacı tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmış, verilerin analizinde ise içerik analizi tekniğinden yararlanılmıştır. Verilerin analizi sonucunda, sınıf öğretmenleri ve öğretmen adaylarının eleştirel düşünmeyi ilgili alanyazında da belirtilen entelektüel şüphecilik, bilgiyi anlamlandırma ve yargılama, çoklu bakış açısı ve bağımsız düşünme kavramları altında açıkladıkları görülmüştür. Sınıf öğretmenleri ve öğretmen adaylarının eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik görüşlerinde, ilgili alanyazında temel alınan noktalara büyük ölçüde değindikleri ve eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik katılımcıların büyük çoğunluğunun kendilerini yeterli algıladıkları sonucuna ulaşılmıştır. Eleştirel düşünmenin öğretiminde kendilerini yetersiz gören katılımcıların çoğunluğunun bu algılarının nedenini eğitim eksikliği, geçmişş yaşantıların olumsuz etkisi ve çevresel etmenlere dayalı açıkladığı, katılımcıların yeterlik algılarında ise geçmişşte yaşadıkları olumlu durumların ve dönütlerin, bilgi kaynaklarının kullanımının, kişisel özelliklerinin ve duyuşsal etmenlerin etkili olduğu saptanmıştır. Araştırmaya katılan sınıf öğretmenlerinin çoğunluğunun öğretim programlarında yer alan eleştirel düşünme becerilerinin öğretimine dönük etkinliklerin uygulanması gerektiğini düşündüğü, bu etkinliklerin uygulanmasında ise programdan, ortamdan ve aileden kaynaklanan güçlüklerle karşılaştıkları belirlenmiştir. Bu güçlüklerin ortadan kaldırılmasında ise ailelerin bilinçlendirilmesi, fiziksel olanakların iyileştirilmesi ve öğretmenlere yönelik hizmet içi eğitim kurslarının düzenlenmesi gibi çözüm önerilerinin sıklıkla dile getirildiği görülmüştür. Araştırmaya katılan sınıf öğretmeni adaylarının çoğunluğunun eleştirel düşünmenin öğretimi açısından lisans öğrenimleri boyunca almış oldukları dersleri yetersiz buldukları, bu görüşlerini ise derslerin teorik olmasına bağladıkları sonucuna ulaşılmıştır. Eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik olarak, eğitim fakültelerinde gerçekleştirilecek düzenlemeler kapsamında ise öğretmen adaylarının derslerde düşünme ve öğretimine yönelik uygulamaların gerçekleştirilmesine gereksinim duydukları belirlenmiştir. Sonuç olarak araştırmada; sınıf öğretmenlerinin ve öğretmen adaylarının büyük çoğunluğunun eleştirel düşünmeyi ilgili alanyazında vurgulanan noktalara benzer şekilde kavramsallaştırdıkları ve eleştirel düşünmenin öğretimine ilişkin kendilerini yeterli algıladıkları belirlenmiştir. Katılımcıların sürece yönelik yetersizlik nedenleri ise hizmet öncesi öğretmen eğitiminde eleştirel düşünmenin öğretimine yönelik beceri kazandırmanın ve hizmet içerisinde ise öğretmenlere yönelik bu konuda hizmet içi eğitim programlarının geliştirilip, etkinlikle uygulanmasının gerekliliğine işaret etmektedir. Diğer bir boyutta programa, ortama ve aileye dayalı güçlüklerin, eleştirel düşünmenin öğretimini ve sürece dönük yeterlikleri olumsuz yönde etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Bu sonuç eleştirel düşünme becerilerinin geliştirilmesi adına eğitim ortamlarının fiziksel ve teknolojik açıdan donanımlı hale getirilmesine, ailelerin sürece yönelik bilinçlendirmesine, öğretim programlarında yer alan etkinlerde ve programın içerik boyutunda eleştirel düşünmenin öğretimi adına bazı düzenlemelere gereksinim duyulduğunun bir göstergesidir.