Planlama sürecinde kentsel tasarının yeri ve rolünün tanımlanması için bir yöntem denemesi; Örnekleme alanı Türkiye

1950'lerin sonlarına doğru kentsel çevrelerin şekillendirilmesi endişelerine paralel olarak mimarlar ve plancılar arasında yaygın olarak kullanılmaya başlanılan ve kent planlama sürecinde son yıllann rönesansı olarak kabul edilen 'Kentsel Tasanm' kavramının tanımlanmasında ortak bir değerlendirmeye gelinemediği görülmektedir. Günümüze gelene dek sürdürülen mevcut tartışmalarda özellikle mimari binalar ve yakın çevreleri düzeyinde değerlendirilen akımların etkisiyle mimarlık ve planlama disiplinleri arasındaki boşluğu doldurduğu görüşü yaygın olarak kabul edilmektedir. Avrupa'da gelişen ve gelişmiş ülkelerin hemen hemen hepsinde etkin olduğu şekliyle 'iyi bir yaşam' ve 'iyi bir çevre' düşünceleri ile tanımlanan kentsel tasanma 'toplum', 'kamu güveni' ve 'kamu yaran' kavramlan ile değerlendirilmesiyle birlikte dekorasyondan fazla bir anlam yükleyen, planlama sürecinin zorunlu bir parçası olması gereği vurgulanır olmuştur. Planlama süreci bütünlüğünde kentsel tasanm için geliştirilen metodolojik ve kuramsal süreç yaklaşımlannın tümünde önemle değerlendirilen ve karar verme, tasanm, uygulama ve katılım süreci adımlarında genellenerek, farklı yaklaşımlarla ele alınmaktadır. Karar verme sürecinde özellikle tasanmcının bilgi, deneyim ve tecrübeleri ön plana çıkartılırken, tasanm ve uygulama sürecinde tasanmı yönlendirerek geliştirecek, politikalann, ilkelerin, rehberlerin tanımlan yapılmaktadır. Katılım süreci ise kentsel tasanm ve planlama için son derece önemli olan kamu yaran ilkesine paralel olarak tasanmı üretenlerin, yürütenlerin, uygulayan ve kullananlann katılımı tanımlanmaktadır. Gelişmiş ülkelerde kentsel tasanma verilen öncelik ve önemin, gelişmekte olan ülkelerle birlikte ülkemiz için de önemli olacağı düşüncesinden hareketle bu çalışma geliştirilmiştir. Özellikle sosyo-ekonomik gelişme sürecini yaşayan, gelişme ve kalkınmanın temel bileşenlerinin 'sanayileşme', 'kentleşme' ve 'tanmda modernleşme' ile tanımlandığı ülkemizde planlama sürecinde kentsel tasarımın rolü ve fonksiyonunun daha ağırlıklı olması açık bir gerçektir. Bu bakımdan bu konunun tartışılarak, kentsel tasanmın yalnızca binalar ve onlann yakın çevresi arasındaki iki boyutlu ilişki olmaktan öte; kentsel alanların kentsel ranta bağlı olarak ekonomik değerlendirilmesinden farklı; aynı zaman da ülkemiz için 'sürdürülebilir ve kaliteli kentsel yaşam', 'kamu yaran', 'doğal, tarihi ve kültürel değerlerin korunmasında' etkin bir süreç olarak tanımlanması amaçlanmaktadır. Tanımlanan amaca bağlı olarak geliştirilen tez çalışmasının 1. bölümünde çalışmanın amacı, kapsamı ve yönteminden bahsedilmektedir. Kentsel tasanm kavramının sözcük anlamıyla, kavramsal olarak, mesleki disiplinler yönüyle ve tarihsel süreklilikte, gelişen/değişen düşünce ve kuramlara bağlı olarak değerlendirildiği 2. bölüm tanımlar ve kavramlar olarak geliştirilmiştir. 'Kent planlama ve kentsel tasanm bütünlüğü zonınluduı' temel varsayımının geliştirilmesi yönüyle; planlama sürecinde kentsel tasanmın değerlendirilmesi ise 3. bölümün içeriğini belirlemiştir. Günümüze gelene değin geliştirilen tasanm süreci kuramlannın ve gelişmiş ülkelerde ele alındığı şekliyle kentsel tasanm süreci aşamalarının açıklaması örneklere bağlı olarak ilgili bölüm dahilinde tanımlanmaktadır. Özellikle İngiltere ve Amerika'da son 10 yılda gelişen kentsel tasanm kontrolü yaklaşımı ve kentsel tasarımın önemini vurgulayan kentsel tasanm kampanyası oluşturulması günümüzün çağdaş yaklaşımları olarak değerlendirilmektedir. Türkiye'de mevcut imar planlama sürecinin kentsel tasanm yönüyle analizi yapıldığı 4. bölüm; 19. yy Osmanlı İmparatorluğu imar Hareketleri ve Türkiye'de planlama süreci kapsamında kentsel tasanm olgusunun ve günümüzde halen yürürlükte olan mevcut yasal düzenlemeler ve imar planlama süreci aşamaları kapsamında kentsel tasanm kavram ve uygulamalannın değerlendirilmesi olmak üzere iki genel başlık altında geliştirilmiştir. Çalışmanın 5. bölümünde; Türkiye'de kentsel tasanm kavram ve uygulamalannın planlama süreci kapsamında analizine yönelik alan araştırması yapılmış ve değerlendirilmiştir. İlgili alan araştırmasında ülkemizdeki kent planlama sürecine Şehir ve Bölge Planlama bölümü olan üniversitelerde lisans, lisansüstü düzeyde kentsel tasanm konusunda ders veren, proje yürüten, uygulamalara katılan öğretim üyeleri; imar planı yapma yetkisine sahip plancılardan halen A karne grubunda faaliyet gösterenler, buyukşehir belediyelerinin planlama ve imar konulan ile ilgili çalışan birimleri kadrolan ve TMMOB kapsamında meslek etkinliklerinde bulunan Mimarlar Odası, Şehir Plancılan Odası ve Peyzaj Mimarlan Odası şube başkanları hedef kitle olarak seçilmiştir. Uygulanan anket çalışmasında deneklerin meslek ve uzmanlık konuları, kentsel tasanm ile ilişkilerinin belirlenmesi, kentsel tasanm konulu projelerde yer alma sıklıklan, kent planlama sürecinde kentsel tasanmı değerlendirmeleri ve kentsel tasanm eğitiminin ve tasanmcının bilgilenme düzeyinin değerlendirilmesine yönelik sorular yöneltilmiştir. Araştırmadan elde edilen sonuçlann değerlendirilmesinde tek değişkenli veri analizi, çapraz ilişkilerin sınandığı iki değişkenli veri analizi ve faktör analizi yöntemleri kullanılmıştır. Kuramsal bilgilerin ve Türkiye'deki imar planlama ve uygulama sürecinin iki aşamalı analizi sonunda elde edilen genel sonuçlar ve öneriler tezin 6. bölümü kapsamında açıklanmıştır. Türkiye'de kentsel tasanm kavramının tanımı ve planlama sürecindeki rolünün değerlendirildiği öneriler dahilinde; kent planlama ve kentsel tasanm bütünlüğünde uygun sürecin ve süreç adımlannın tanımlanması ve uygun analiz tekniklerinin tanımlanması gereği; kent kimliği kavramıyla birlikte, planlama ilkeleri ve şehircilik esastan ile belirlenen kamu yaran kavramının önemi; tüm bu çalışmaların geniş katılımlı bir ekip çalışması ile yürütülmesi ve halkın etkili, bilinçli ve bilgili katılımı; kentsel tasanm süreci gelişiminde ve kentsel tasanm kontrol sürecinde bir uygulama aracı olan kentsel tasanm rehberlerinin kullanımı ve özellikle ülkemiz koşullannda tanımlanan ilkesel ve uygulama rehberlerinin dışında sadece uygulayıcılann değil fakat aynı zamanda yöneticiler içinde eğitici olması yönüyle 'eğitsel rehberlerin' olması gereği vurgulanan önemli sonuçlardır. XII