21. yüzyılda inşa edilmiş bir Mevlevİhane: Gaziantep Mevlevİhanesi ve ritüelleri

Müzikoloji perspektifi çerçevesinde gerçekleştirilen bu araştırma çalışmasında, Gaziantep Mevlevihanesinde yürütülen ritüeller ve müzik pratikleri ele alınmış, gerçekleştirilen ritüelleri ibadet ortamında kullanılan semboller ve ayin müziğini kapsayacak şekilde ortaya çıkarma, işlevsel ve kavramsal düzeyde yorumlama ile Gaziantep kentinin kültürel dokusu ile mevlevihanede yürütülen ritüelleri ilişkilendirme amaçlanmıştır. Araştırma tasarımı, başta Mevleviler olmak üzere Rifai ve Kadiri gibi farklı renkteki sufi toplulukların birlik söylemi çerçevesinde yürüttüğü mevlevihanedeki ritüellerin inanç-müzik pratiklerine, kültürün sembolik anlam dünyasına nasıl yansıdığını ve işlevlerinin neler olduğunu ortaya çıkaran sorular üzerine yapılandırılmıştır. Bu bağlamdaki çalışma, nitel araştırma geleneği kapsamında durum çalışması, sözlü tarih anlatısı ve netnografi desenleri kullanılarak yürütülmüştür. Araştırmaya dayalı veri toplama teknikleri olarak katılımcı gözlem, derinlemesine, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmış görüşme tekniklerinin yanı sıra alan notları, alan günlüğü ve doküman inceleme yöntemleri kullanılmıştır. Ortaya çıkan veri setinin analizi, betimsel analiz ve içerik analizi yöntemi ile gerçekleştirilmiştir. 2019- 2022 yılları arası yürütülen alan çalışmasında 'Mevlevi mukabelesi' ve 'Rifai meşki' ritüellerine katılım sağlanmıştır. Gözlem ve görüşmelere yönelik veriler için ses, video ve fotoğraf kayıt tekniklerinden yararlanılmıştır. Araştırma verilerinden hareketle Gaziantep Mevlevihanesinin mekansal açıdan tarihi mevlevihanelerin kültürel mirasını temsil eden ritüelleri ve sembolik uygulamalarıyla birlikte kent kültüründeki diğer sufi ekolleri de çatısı altında birleştiren birlik söylemi çerçevesinde ritüellerin yürütüldüğü kendine özgü bir eklektik yapı arz eden bir inanç merkezi olduğu, bu bağlamda başta Mevleviler olmak üzere Rifai ve Kadiri gibi sufi toplulukların mekanda birleşerek ritüellerini yürütebildikleri birleştirici bir yapı ve yeni bir inanç-müzik organizasyonu özelliğini bünyesinde toplayan özgün, geçişken, örneğine pek sık rastlanmayan bir kimliği ve rolü bulunduğu anlaşılmıştır. Bu yapının ritüel yürütülen en önemli kısmı olan meydan-ı şerif; söz konusu ekolleri temsil eden sembollerin konumlandırılarak kutsiyet atfedilen, birlik ruhunun canlandırıldığı ve bu manadaki Muhyiddin İbn Arabi'nin vahdet-i vücut felsefesine bağlı varlığın birliği anlayışını işaret eden ayna, ışık ve harf sembolizminin ritüel içi ve ritüel dışı metaforik unsurlarla bütünleştirildiği mekanın en önemli yerini temsil ettiği görülmüştür. Gaziantep Mevlevihanesinde gerçekleştirilen müzik eğitimi faaliyetleri ve Türk İslam sanatlarından hüsn-ü hat, tezhip ve ebru çalışmalarının tarihi mevlevihanelerin sahip olduğu güzel sanatlara yönelik birikimin sosyokültürel hayatta sürdürülebilir ve aktarılabilir olmasına örnek teşkil eden, topluluğun bu geleneksel kültürü yeniden canlandırma anlayışını desteklediği tespit edilmiştir. Mevlevihanede yürütülen Mevlevi mukabelesinin ve Rifai meşkinin; topluluğun kültürel belleğinde sembolik anlamlarıya yeniden inşa edilen birlik ruhuna baştan sona kadar müziğin eşlik ettiği, mekanla özdeşleşen inanca yönelik kültürel kodların aktarımında bir hatırlatıcı olarak sembolik tasavvur ve tasvirlerin dili ve katılımcılar arasındaki ortak hafıza zemininde birleştirici bir işlevi olduğu anlaşılmıştır. Bununla birlikte mevlevihanede yürütülen Mevlevi ayini şerifleri ve Rifai meşki pratiklerinin tüm bileşenleri ile mekansal bağlam açısından Osmanlı / Türk müziğinin referens noktalarından birini temsil ederek müzik ve mekana dair sembollerin kullanıldığı meclis musikisi uygulamalarının yanı sıra, Osmanlı meşk sisteminin günümüz anlayışıyla sürdürülmesine olanak sağladığı görülmüştür. Ayrıca bu ritüellerin, internet kullanımının yaygınlaşması ve bilgi edinmenin giderek hızlanmasına bağlı olarak sanal dünya içerisinde mekan olarak sınırsız bir ortama taşınması, topluluğun gelişen teknolojiye ve iletişim uygulamalarına uyum sağladığının bir göstergesi olmuştur.