Aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma etkileşimi bağlamında kullanıcı sürekliliğinin irdelenmesi: Kadıköy Moda örneği

Kentsel korumada kullanıcıların yaşadıkları mekan ile kendilerini bağdaştırmaları bu mekan ile aralarında bir bağ kurmaları, yer ile kurulacak bağ da ise o yerin ruhunun olması oldukça önemlidir. Küreselleşme ve küreselleşmenin neden olduğu kentsel rekabet sonucu kentin ruhunu yaratan mekanların kaybedilmesi, işlev değiştirmesi ve kimliksizleştirilmesine neden olan küresel ticari baskılar sonucunda aidiyet ve kent kimliği arasındaki ilişki daha büyük bir önem kazanmıştır. İşlev değişikliği ile bağlantılı olarak, tarihi alanlarda yapıların sık kullanıcı değiştirmesi, kullanıcının alana duyduğu aidiyet ile birlikte yapıyı ve alanı sahiplenme hissinin de azaltmaktadır. Bu durum tarihi yapıların zarar görmesine, alan bütünündeki sosyal, kültürel ilişkilerin zayıflamasına neden olmakta ve koruma sürecinde bir sorun teşkil etmektedir. Bu sorundan yola çıkarak, araştırmada aidiyet ve kent kimliği etkileşimine kentsel korumanın da dahil edilmesi gerektiği ve konunun yaşama süresi ile ilişkili olarak ele alınması gerektiğine odaklanılmaktadır. Bu bağlamda tez çalışmasında 'Aidiyet, kentsel kimlik ve koruma arasındaki etkileşim nasıl şekillenmektedir?' temel sorusuna yanıt aranmaktadır. Araştırmanın amacı, alandaki kullanıcının yaşama süresinin, bir diğer ifade ile alandaki kullanıcının sürekliliğinin sağlanması konusunda bireylerin yer ile kurdukları bağ ile gelişen aidiyet duygusunun ve kentsel kimlik etkileşiminin, kentsel korumayı nasıl şekillendirildiğini ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda belirlenen araştırma hedeflerinden ilki; literatürde yer alan aidiyet kent kimliği etkileşimi modelleri ve analiz yöntemleri ile ilgili bir değerlendirme yaparak bu değerlendirme sonucunda kentsel korumanın da dahil edildiği öneri bir model geliştirmektir. Kullanıcı sürekliliğinin alana özgü sınıflandırılması ve tanımlanması, kullanıcı sürekliliğinin aidiyet duygusu, kent kimliği ve kentsel koruma üzerindeki etkisini tanımlamak ise araştırma hedeflerinden ikincisidir. Bu kapsamda her iki hedefi de kapsayan bir öneri model geliştirilmektedir. Beş bölümden oluşan araştırmanın giriş bölümünde; geçmişşten günümüze aidiyet kavramı ve kent kimliği kavramının nasıl bir gelişim gösterdiği incelenmekte ve araştırma konusu kuramsal çerçeve belirlenerek açıklanmaktadır. Araştırma probleminin tanımlanması, araştırmanın hipotezinin kurgulanması, araştırma sorularının belirlenmesi, araştırmanın amaç ve kapsamı da açıklandıktan sonra araştırma yöntemi de birinci bölümde sunulmaktadır. Araştırmanın ' Kentsel Korumada Aidiyet Duygusu ve Kent Kimliği Etkileşimi' başlıklı ikinci bölümde; araştırmanın temel konu alanı olan geçmişşten günümüze aidiyet kavramının gelişimi, bireysel aidiyetten toplumsal aidiyete evrilmesinde fizik mekanın katkısı incelenmektedir. Literatür taraması sonucunda aidiyet duygusunu oluşturan yerin ruhu, yere bağımlılık, yere bağlılık ve yer kimliğinden oluşan alt bileşenler tanımlanmaktadır. Aidiyet kurulumunun fiziksel ayağını oluşturan kentsel kimlik kavramı ve çevresel ve toplumsal kimlikten oluşan alt bileşenleri kentsel koruma çerçevesinde ele alınmaktadır. Araştırmanın 'Aidiyet, Kent Kimliği ve Kentsel Koruma Etkileşimin Değerlendirilmesine İlişkin Bir Model Önerisi' başlıklı üçüncü bölümünde, Aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma arasındaki etkileşim nasıl şekillenmektedir? ve Sürekliliği sağlanmış kullanıcı profilinin, aidiyet, kent kimliği ve kentsel korumaya katkısı ne boyuttadır? Soruları kapsamında, geçmişşten günümüze literatürde yer alan aidiyet kent kimliği etkileşimini ortaya koyan modeller ve araştırma yöntemleri ele alınmaktadır. Kimlik süreç kuramı ve yer bağlılığı kuramlarının aidiyet ve kent kimliği etkileşimini ortaya koyarken kentsel koruma etkileşimini açısından yetersizlikleri tespit edilmektedir. Bu bağlamda literatürde tanıma sahip aidiyet kent kimliği etkileşimine kentsel koruma etkileşimin nasıl dahil edileceğini ortaya koyan bir öneri model geliştirilmektedir. Araştırmanın özgün kısmı; 'Aidiyet, Kent Kimliği ve Kentsel Koruma Etkileşimi Kadıköy-Moda Örneği' başlığını taşıyan dördüncü bölümde sunulmaktadır. Bu bölümde öncelikle Moda'nın mevcut kimliğini şekillendiren tarihsel süreç incelemesi yapılmıştır. Araştırma kapsamında Moda'nın tarihsel süreç içinde hazırlanmış en eski tarihli haritalarına ulaşılmaya çalışılmış ve 1688 tarihli haritadan başlanarak Moda'nın yıllar içerisindeki fiziki değişimi değerlendirilmiştir. Literatür taraması ile de Moda'nın sosyal yapısına ilişkin veriler elde edilmiş, sosyal ve fiziksel veriler bir arada yorumlanarak tarihsel süreçteki kent kimliği değişimi incelenmiştir. Üçüncü bölümde önerilen model kapsamında alan çalışmasının yöntemi kurgulanmış ve Moda'da yaşayan kullanıcılar ile anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Anket çalışmasında sürekliliği sağlanmasının önemi vurgulanan mevcut kullanıcı profilinin ortaya konması ilk hedeftir. Bu bağlamda hazırlanan sorular ile mevcut kullanıcıların yaşı, cinsiyeti, medeni durumu, eğitim seviyesi, çalış sektör, işyerinin konumu, işyerine ulaşım süresi ve işyerine ulaşım aracı gibi temel hane halkı özellikleri elde edilmiştir. Mevcut kullanıcını alandaki yaşama süresinin belirlenmesi ise anket çalışmasının bir diğer hedefidir. Bu kapsamda yaşama süresi Türkiye, İstanbul, Moda ve mevcut konut olmak üzere dört ölçekte sorulmuş, veriler 0-5 yıl, 6-20 yıl, 21-50 yıl ve 50+ yıl olmak üzere dört grupta değerlendirilmiştir. Her ölçekteki veriler incelenmiş ve en kapsamlı deşerlendirmenin Moda'daki yaşama süresi ile elde edileceği anlaşıldığı için araştırma kapsamında yaşama süresi Moda'daki yaşama süresi üzerinden kurgulanmıştır. Mevcut kullanıcıların profillerinin ortaya konması ve yaşama alanlarında sürekliliklerinin sağlanması bireylerin yaşadıkları yer ile hem fiziksel hem de sosyal bağ kurmasını sağlamakta, bireyler bu bağ sayesinde yaşama alanlarına karşı daha duyarlı bir korumaya sahip olmaktadırlar. Bu neden de model kapsamında öncelikle aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma etkileşimin incelemiş daha sonra bu etkileşimin alandaki kullanıcı sürekliliği yani alandaki yaşama süresi ile nasıl şekillendiğini, ANOVA ve uyum analizleri ile araştırılmıştır. Aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma başlıklarında anket kapsamında hazırlanan soru niteliğindeki ifadelerin kendi içinde anlamlı ilişkiler kurup kurmadığına bakmak için alınan yanıtlar üzerinde faktör analizi uygulanmış ve benzer yaklaşıma sahip ifadelerin aynı faktör içerisinde yer aldığı görülmüştür. Aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma çerçevesinde yapılan değerlendirmeler bu faktörler üzerinden şekillendirilmiştir. Aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma kapsamında sorulan ifadelerin 5'li likert yöntemine göre aldıkları değerler üzerinden genel bir inceleme yapılmış ve aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma değerleri sayısal olarak ortaya konulmuştur. Aidiyet, kent kimliği ve kentsel korumanın kendi içerisinde anlamlı kaç gruba ayrıldığına ortaya koymak için kümelenme analizi uygulanmış aidiyet, kentsel kimlik ve koruma arasındaki etkileşimin nasıl şekillendiğine cevap aranmıştır. Bu tespitin ardından aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma etkileşimi kullanıcının alandaki yaşama süresi ile ilişkisini ortaya koymak için her ifadenin en yüksek değeri hangi yaşama süresi grubunda aldığı incelenmiştir. Bu inceleme her faktör için de ayrıca yapılmıştır. Son olarak aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma ilişkisi korelasyon analizi ile sayısal olarak yaşama süresinin de dahil edildiği path model uygulaması ile de ilişki şemaları olarak ortaya konulmuş ve çalışmanın hipotezi test edilmiştir. Araştırmanın beşinci ve son bölümünde, elde edilen model bulguları araştırma kapsamı çerçevesinde tezin temel soruları ve alt araştırma sorularını cevaplamaya yönelik değerlendirilmekte, araştırmanın literatüre katkısı ve geleceğe yönelik çıkarımlar sunulmaktadır. Sonuç olarak, bu araştırmada kullanıcının mekanı yaşama süresi yani orada yaşama süresi ne kadar fazla ise mekana duyacağı aidiyet de o derece fazla olacağı, kullanıcının mekansal aidiyet duygusu ne kadar yüksekse, kent kimliği algısı ve paralelinde gelecek olan kent kimliği sürekliliği o derece yüksek olacağı, kent kimliğinin sürekliliği ne kadar sağlanmışsa kentsel koruma da o derece yüksek olacağı sonucuna ulaşılmıştır. Yaşama süresi Aidiyeti doğrudan etkilerken, aidiyet de kent kimliğini doğrudan etkilemekte, ancak aidiyet, kentsel korumadaki etkisini kentsel kimlik üzerinden dolaylı olarak sağlayabilmektedir. Çalışmanın özgünlüğü literatürde net bir şekilde kurulmuş olan aidiyet ve kent kimliği etkileşimine kentsel koruma etkileşiminin de dahil edilmesi, aidiyet, kent kimliği ve kentsel koruma etkileşiminin yaşama süresine göre nasıl şekillendiğini ortaya koyması ve sayısal yöntemlerle ölçmesi, bu ölçümlerin aidiyet, kent kimliği ve kentsel korumayı oluşturan tüm alt bileşenleri kapsar bir şekilde gerçekleştirilmesidir. Araştırmada; aidiyet, kent kimliği, kentsel koruma ve yaşama süresi etkileşimini tüm alt bileşenler kapsamında ele alan, sayısal yöntemlerle bu etkileşimi ölçen bir model önerisi ile kentsel korumada sosyal yapı, fiziksel yapı ve bireysel algının ilişkisi kurulmaktadır. Bu doğrultuda çalışma, şehir planlama uygulamalarında birey temelli ve bireyin mevcut konut alanında sürekliliğini hedefleyen yaklaşımların ile hem kent kimliğinin sürekliliğinin sağlanması hem de kentsel korumanın bireyden başlayan bir kapsamda gerçekleşmesi sağlayacak olması açısından yön göstericidir.