Künstlerproblematik in Rainer Maria Rilke's Malte

Klasik-Romantik dönemde en doruk noktasına ulaşan İNSAN 5 olgusu, on dokuzuncu yüzyılın hızlı bilimsel-teknik ve sosyo-kültürel gelişmeler ve değişimleri sonrası, iyice hızlanan endüstri devriminin de etkisiyle, eski değerlerini yitirmeye başlar. Maddeciliğin çok önem kazanması, diğer yandan materyalist düşünün gelişimiyle tinsel bağlamda inanç ve düşüncelerde büyük krizler yaşanır. Bir yandan, ölümünden sonra da etkisini ağırlıklı olarak sürdüren Schopenhaver'in karamsarlığı, diğer yandan Tanrı öldü...' diyerek dönemi sarsan Nietzsche ve nihilizmin etkileriyle bunalımlı bir dönem geçirir insanlık. Bu bağlamda önceki dönemlere oranla çok daha karmaşık ve bunalımlı bir çağdır bu. Teknik gelişmelerle büyük boyutlara ulaşan fabrikasyon üretim tarzı', arz-talep ilişkisi, kapitalizmin oluşumu, ticaret ve sanayinin giderek gelişmesiyle yeni ve büyük kemlerin doğuşu, bu kendere ve gelişmiş ülkelere doğru akmaya başlayan büyük göç harekeden ve ardından ekonomik-sosyal ve siyasal yapılanma, yüzyılın sonlarına doğru görülen en belirgin genel özelliklerdir. Pozitif bilimlerin gelişmesi ve bu alanda sayısız başarılı buluşun gerçekleştirilmesi, öte yandan Darwin'in 'türlerin kökenine 5 ilişkin teorisi ve materyalist düşünceden yola çıkan Naturalizm, dönemin dünya ve hayat görüşlerini etkileyen özelliklerdir. Tüm bu gelişmeler, yeni bir sınıf; işçi sınıfını doğurur. Hızla büyüyen endüstrinin çalışanlarım oluşturan ve aynı hızla giderek artan bu kesim, işsizlik, yoksulluk, iş ve çalışma sorunları gibi birçok ekonomik ve sosyal-kentsel sorunları da beraberinde getirir. Bu büyük gelişim ve değişimler insan yaşamım derinden etkiler. Tüm bunlar, i leri de doğacak dünya savaşlarının da hazırlayıcı etkenleridir aslında. 'Modernleşme 5 diye anabileceğimiz bu gelişim sürecinde büyükkenderin oluşumuyla birlikte, büyük kent ve modern insan sorunları da ortaya çıkar. Büyük aile yapısından, çeşitli sosyo-ekonomik nedenlerle çekirdek aileye doğru başlayan bu süreç, tek tek bireylere de yönelir ve bireyin, daha doğrusu benliğni parçalanmışlığı sorununu da gündeme getirir. Bütün bu gelişimlerin sonucu, iş ve büyük kent yaşamına, başka bir deyişle modern yaşam düzenine ayak uydurmaya 90 çalışan insan, giderek tekdüzeleşir, mekanikleşir ve büyükkenderin mimari görünümü örneği betonlaşmaya başlar. 'Modernleşme' diyebileceğimiz tüm bu gelişimlerle büyük kent ve inşam giderek yapıylaşır. Bu ppay ve kurmaca tutum, günlük yaşantısına da yansır insanın. Modernleşmeyle birlikte, bir ayrılık, bir veda sürecine girer insan. Bu ayrılık genel anlamda insanla doğası arasındadır. Giderek yalnızlaşır insan. Nüfusu arttıkça yalnızlaşır ve bu aşamada önce kendisine, sonra çevresine yabancılaşır. 'İyi', 'Güzel', 'İnanç' gibi kavramlar gittikçe soyudaşır hatta kaybolmaya yüz tutar ve korkuları çoğalır insanın. Temel korkusu ise ölüm korkusudur; daha doğrusu benlik yitimi ve kimlik kaygısıdır. Geleneksellikle modernlik, bireysellikle çoğunluk arasında bir aykırılık, bir çelişki duyumsat. Düşün ve kültür açısından büyük bir çöküş -DECADENCE- söz konusudur bu dönemde. Naturalizm'e karşıt olarak yeni birçok yazınsal akım çıkar karşımıza. Bunlardan sembolisder ya da yeni romanrik-yeni klasikler diyebileceğimiz bu akımın öncüleri, karamsar bir dünyada kaybolmaya yüz tutmuş Alman İdealizmi anlamındaki 'iyi', 'güzel' ve tinsel bağlamdaki doğa bütünlüğü gibi eski değerleri korumak, onları yeniden yaşatmak isterler. Çünkü insan olarak var olmanın sağlanabilmesi için bu değerlere gereksinim vardır. Naturalisderin deney örneği, mercek altında inceler gibi yaptıkları çözümlemelerden, betimlemelerden çok, yeniden insanın iç dünyasına yönelirler ve kaybolduğuna inanılan bütünlüğü yeniden kurmaya çalışarak, sanan yeni doruklara çıkarırlar. Biçem açısından uyaklarla, zengin imgelerle, ses-ton uyumunu yaratarak sanatın estetik yanını öne çıkarırlar. Bu akımın başlıca öncüleri, Stefan George, Hugo von Hofmannsthal ve Rainer Maria Rilke'dir. Kaybolmaya yüz tutmuş insancıl, etik ve estetik değerlerin peşinde 'milyonlarla' anılan insan yığınından herhangi biri olarak değil, özvarlığının bütünlüğü içersinde bir birey olarak var olma kaygısını taşırlar içlerinde. Sanatçının savaşımı da öz benliğini, kimliğini koruma uğrunadır. Bu bağlamda hem 'ilk 5 oluşu, hem de bu sürecin tüm etkilerini ve özelliklerini belirgin bir biçimde taşıması açısından Rilke ve romanı çok iyi bir örnek olarak gösterilebilir. Romanın kahramanı ve ben-anlatıcısı 'Malte', aynı zamanda Rilke'nin kendisidir. Malte, böylesine kötümser bir dünyada ayakla kalabilmenin, özgün bir 91 birey, bir 'BEN' olarak var olabilmenin sanalı savaşımının adıdır. Rilke'nin Paris'te geçirmiş olduğu bu bunalımlı yıllar, bu zorlu dönemeç, Make ya da Paris dönemi diye de anılabilir. Bu ağır ve ızdıraplı dönem, Rilke'nin yaşamında bir geçiş dönemi ve sanalında bir oluşum sürecidir. Rilke/Malte, taşradan modern bir büyükkente; Paris'e gelir ve birdenbire bu kente atılmış, fırlatılmış gibi kendini büyük kentin tüm olumsuzlukları ve sorunları içersinde buluverir. Roman bu ilk izlenimle başlar : 'Yaşanılacak yer diye gelinen bu kent, aslında ölünecek yer.', diyen Rilke/Malte, yine romanda, yıkık evlerden geriye kalan 'duvarlar' betimlemesiyle değişen yeni dünyanın insanlar üzerinde bıraktığı tüm etkileri değişimleri, daha doğrusu kaybolan hayadan, yıkıntı duvarlarıyla örnekleyerek ustalıkla betimler. Yıkıntının her bir parçasında dağılan, yitip giden yaşamların izleri kalmıştır. Bu tarzda somut göstergelerle, arka planda insanın düşünsel gerçekliğine başarıyla göndermeler yapar ve aynı zamanda bu çelişki ve karşıtlığı dil ve anlatım yoluyla ustaca gözler önüne serer. Romanın biçemi, içeriğine çok uygundur. Birbirlerinden bağımsız, kopuk, kopuk nodar halinde, bilinç akışı tekniği ile sürekli romandaki zamanla anılar arasındaki gel- giderle bağıntılar kurularak 'biçem-içerik' bütünlüğü sağlanmaya çalışılmıştır. Görünürde konu bütünlüğünün kurulamayışı, belirli bir olaylar zincirinin olmayışı, düzensiz akışı, aslında romanın içerik yönünden biçemsel anlatımıdır. Romanın parça parça nodardan oluşan bu yapısı, bir yerde anlatının temel sorunsalım oluşturan 'ben'in parçalanmışlığını biçem düzeyinde çağrıştırır. Bu anlamda gerek içerik, gerekse biçem açısından bir 'şekilsizlik 5 söz konusudur. Rilke aslında içten içten yeni dünya düzenine ve modern büyük kent insanına elqtiriler de yöneltir. Bu bakımdan özellikle, 'insanların birden fazla yüz taşıdığım ve zamanla bunları eskiyen eldivenler gibi sık sık değiştirdiklerini' betimlemesi, göz önünde tutulması gereken önemli bir bölümdür. Rilke/Malte modern büyük kent yaşamının yarattığı tinsel sorunları derinden duyumsar. Bu süreç korkularla başlar. En büyük korku olan ölüm korkusu ölmekten değil, hastahanede yalnızca sayılarıyla anılan '559' ölüden biri olma korkusudur. Daha dorusu Rilke/Malte özgün benliğinin yitmesinden korkar. Özgün bir ölüm, özgün bir yaşama, bir benliğe ait olabilir. Ölümlerin bile artık Tabrikasyonlaşağım' özellikle vurgular. 92 Make kendini yalnız hisseder. Milyonların arasında yapayalnızdır. Bir diğer önemli sorun da, tipik bir modern yaşam ya da büyük kent özelliği olan yabancılaşmadır5. Bu sorun, Franz Kafka'nın eserlerinde de ağırlıklı olarak işlenir ve modern insanın konumu betimlenir. Rilke/Malte, çocukluğunda geçen bir anıyla-maske yaşantısı- yabancılaşma sorununu imgelem aracılığıyla çarpıcı bir biçimde anlatır. Rilke'nin henüz yüzyıl başlarında karşılaştığı bu sorunlar, günümüzde de günceldir. Rilke/Malte başka yerden gelen biri olarak, bir yanadır bu kentte ve yabancı olmanın tüm olumsuz etkilerini duyumsar. Bu bakımdan kendini soyutlanmış, bu kente atılmış hisseder. Benliğini hiçlik duygusu sarar. İşte bu noktada, ' ve bu 'hiç 3 düşünmeye başlar' sözleriyle varoluşunu, yaşadığı bu süreci ve değerlerini sorgulayarak bir çıkış yolu, tutunacak bir yer arar Rilke/Malte. Çalışmanın ikinci bölümünü varoluş sorguları oluşturur. Varoluş sorunu Kierkegaard'tan bu yana M. Heidegger, Jaspers gibi birçok varoluşçu tarafından irdelenmiş ve J. P. Sartre ile doruk noktasına ulaşmıştır. Nitekim Sartre, Rilke'den çok sonra yirminci yüzyılın ortalarında 'insan bu dünyaya atılmış, özgürülğe mahkum edilmiştir. diyecektir. Rilke'nin 'aülmışlık5, Yırlaülmışlık 5 düşüncesini Sartre'den çok önceleri duyumsaması, onun sanatçı yaklaşımından kaynaklanan görme duyarlılığı ile ilgilidir. Rilke/Malte bu süreç içersinde temel sorunlardan özgün yaşam ve ölüm konusunu irdeler. Özgün bir yaşam-ölüm bütünlüğünü, bireyin özgün varlığında anlamlı kılar. Birey olarak var olmanın bilincinde olmak, bu anlamda çaba göstermek gereklidir. Varoluş sorgusu, bu bağlamda sanatçı sorunsalıdır. İnsan olarak, ya da diğer bir deyişle klasik-romantik anlamda bir birey olarak var olabilmek için tutunacak dayanaklardan biri de 'sevgi'dir; 'inutlak sevgi'. Ancak, Malte gereksinim duyduğu bu 'inutlak sevi'yi Paris'te bulamaz. Sık sık anılanndaki 'Abelone'ye göndermeler yapar. Bu bağlamda sevgi, varoluş için bir olanaktır. Bir yerde sanatçı, seven insandır. Bu anlamda varoluş sorunu ağırlıklı olarak Duino ağıtlarında ele alınır, bu bakımdan Duino ağıtları da göz önünde tutulmalıdır. Bu çalışmada ele alınan süreç ise, Rilke'nin Paris dönemindeki oluşum süreci, geçiş sürecidir. Oysa Duino ağıtlarında söz konusu olan, olgunluk dönemi bağlamında sanatçı varoluşun sorgulanışıdır. 93 Varoluş sorunu bir yerde soramın ana düşüncesini de oluşturur. Modern büyük kent yaşamının yarattığı olumsuz etkenler, insan olarak bireyin benliğini, kimliğini tehdit eder duruma gelmiştir. Bireyin kimlik kaygısı, 'ben'in parçalanmışlığıdır söz konusu olan. Buna bağlı olarak benlik kaygısı ve parçalanmışlık sorunu adı altında, 'ben'in büyük kent toplumu içersinde parçalanmışlığı irdelenir. Benlik; küçük, şekilsiz ve sessiz birçok cam parçaları gibi parçalanmış, dağılmıştır. Buna etken olan ise, genel anlamda yüzyılın düşünsel gelişimi ile, modern kent yaşamının etkisel bütünlüğüdür. Bu bağlamda özgün benliğin parçalanmışlığı, Alman İdealizmi anlamındaki bütünlüğün de bozulması anlamına gelir ki, bu da karamsar ve karşıtçı düşünlerin de etkisiyle, yaşamın anlamsızlığım doğurur. İnsan olarak var olabilmek ise, bir yerde yaşamın anlamım bulmakla, 'yaşamı anlamlandırmakla' olanaklıdır. Bu parçalanmışlık karşısında Rilke/Malte iç hesaplaşmaya girer ve varlığının bütünlüğünü korumak için çabalar. Make süreci de bu çabadan oluşur zaten. Bu süreç içerisinde yalnız varlığını değil, zamanı, tarihi, yaşamı ve Tanrı imgesi gibi birçok düşünsel konuları da sorgular. Bu çalışmanın üçüncü ve son bölümünü, Bilke'nin, sorunları sanatçı yaklaşımıyla aşma çabası oluşturur. Rilke, benliğini saran korkuları bir anlamda ödünleme yaparak, sanatında yaratıcı bir güç olarak algılar ve 'korkudan nesneler yapmak' der. Bu, aynı zamanda iç dünyasındaki savaşınım da bir sürecidir. Rilke/Malte, her şeyden önce bir sanatçıdır, şairdir. Varolabilmenin yolunu ise sanatında görür ve hayatını sanata adar. Daha doğrusu Rilke için yaşamak, sanada uğraşmaktır. Yaşamın anlamı sanattadır. Bu nedenle 'yazmak' herhangi bir uğraş değil, edinmiş olduğu Rodin tarzı çalışma yöntemi, bu yolla yaşamım anlamlandırabildiği işidir. Rilke yazıya büyük değer verir, hatta onu tanrısal diye nitelendirebileceğimiz ölçülerde yüceleştirir. Yazmak onun için, 'izlenimlerini' iç dünyasında yoğurarak 'dile getirme' ödevidir. Yazmakla, özgün benliği ile varoluşunun uyumunu sağlayarak, 'bütünülğü' kurmayı amaçlar. Bu bağlamda kendini sanatçı duyarlılığı ile sorumlu hisseder. Sanatçı bir yerde, zamanının duyargasıdır. Sanatçı yaklaşımı ile sorunlarının üstesinden gelebilir ancak. Sanatçı yaklaşımının bir diğer ve çok önemli bir özelliği 94de, bakış açısıdır : 'Görmeyi öğreniyorum' der ve anlatı boyunca da sık sık bunu yineler. Bu söylem, Bilke'nin sanatçı yaklaşımının oluşum sürecini belirten önemli bir göstergedir. Rilke'nin 1902'de Paris'te yazmış olduğu çok ünlü Tanter 5 şiiri, yüceleştirme 'aesthetisierung) örneği olduğu kadar, aynı zamanda modern insan sorunsalının da imgesel betdmlemesidir. Panterin iç dünyasında oluşmadan sönen izlenimler, bir sanatçı da tersine yeniden oluşur, şekillenir ve Orpheus'un ezgileri gibi dile gelir. Sanatçı, eseriyle vardır. Şair, yazabildiği sürece var olacaktır ve bu bağlamda sanat, can damarlarımızdan biridir. Rilke, gerçek yaşamında da sanatıyla özdeşleşmiş bir sanatçıdır. 'İyi dizeler' betimlemesinde sanat anlayaşını da belirtir. Ona göre dizeler, başkalarının düşündüğü gibi yalnızca duygular değil, yaşantılardır. Bir dize uğruna çok şehirler, insanlar, nesneler görmeli, tanımalı deneyimleri duyumsamah kısaca yaşamalıdır. Yeryüzü, sanat eserlerinin oluşturulması için yaşanması gereken, yerine getirilmesi gereken bir ödevdir. Sanatçı bir yaşam boyu sanan için anlam ve tat, yani malzeme toplar ve her fırsatta dile getirmeye çalışır. Sanatçı eserini oluştururken, edinmiş olduğu sayısız deneyim ve yaşantılardan oluşturduğu malzemeleri, bir arının sayısız çiçeklerden toplamış olduğu özlerle petek yapması gibi, iç dünyasında özümser, yeniden şekillendirir ve bunlardan Rilke tarzı 'yaşantı katedrali' oluşturur. Bu yapı, yani eseri, sanatçının özvarlığını kanıtlar niteliktedir. Bu bağlamda sanatçı, düşün işçisidir. Bu bakımdan her dönemin kendine özgü sosyal-kültürel ve bilimsel gelişme ve değişimleri, tüm özellikleri, doğallıkla sanatçı için de yeni malzemeler bütünü oluşturmaktadır. Sanatçının yüklendiği sorumluluk ise, tüm bu birikimleri öz benliği bütünlüğünde anlamlandırmak ve dile getirmektir. Bu bağlamda sanat ve sanatçı, insan var oldukça var olacaktır. 95