İstanbul' da etkin bir Bani Ailesi: Köprülüler

Bu çalışmanın konusu, 1656- 1710 yıllan arasında Osmanlı Devletine altı sadrazam yetiştirmiş, XVII. yüzyıl içinde bir döneme adını vermiş olan Köprülü Ailesinin İstanbul'da gerçekleştirdikleri banilik faaliyetleridir. Aile İstanbul'da ve taşrada pek çok yapı inşa ettirmiştir. (1578-1661) yıllan arasında IV. Mehmed'e (1648-1686) sadrazamlık yapan Köprülü Mehmed Paşa, istikrarlı ve güçlü karakteriyle yönetimde basan sağlamış, sarayın güvenini kazanmıştır, öyle ki kendisinin ölümünden sonra ailenin diğer bireylerine görev verilmiştir. Çalışmanın amacı ilk kez banilikleri kapsamında ele alınmış olan Ailenin, kitabeler, vakfiyeler gibi birinci el kaynaklara dayanarak banilikleri belirlenmiş, yapılann kendi içlerinde ve dönem yapılanyla değerlendirilmesi yapılmıştır. Yapılann kent içindeki konumlan, mimari özellikleri göz önüne alınarak Ailenin genel beğenisine ulaşılmaya çalışılmıştır. Ailenin İstanbul'da yaptırdığı yapılar kronolojik olarak ele alınmıştır. Bunlardan ilki, 1661 yılında yapıldığı düşünülen Köprülü Mehmed Paşa Külliyesidir. Divanyolu'nda yer almaktadır. Medrese merkezli külliye örneklerindendir. Dershane-mescid, Öğrenci odalan, türbe, çeşme ve dükkanlardan oluşmaktadır. Külliye günümüzde Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı tarafından kullanılmaktadır. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Külliyesi'nin, Köprülü Mehmed Paşa'nın üvey oğlu ve damadı olan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa baniliğinde yapımına başlanmış ancak; IV. Mehmed zamanında (1648-1686) sadrazam olan Paşa'nm Viyana Bozgunundan sorumlu tutularak idamından sonra yanm kalmış, kitabesinden öğrendiğimize göre oğlu Ali Bey tarafından Mimar Hamdi Bey'e 1692'de tamamlatılmıştır. Köprülü Külliyesi gibi Divanyolu'nda yer alır ve yine medrese merkezli bir külliyedir. Dershane-mescid, öğrenci odalan, sıbyan mektebi, türbe ve sebilden oluşmaktadır. Külliye bugün İstabul Fetih Cemiyeti, Yahya Kemal Enstitüsü ve Kubbealtı Akademisi Kültür ve Sanat Vakfı tarafından kullanmaktadır. Ill Divanyolu'nun Edirnekapı tarafına aynlan kolu üzerinde Saraçhane'de yer alan Amcazade Hüseyin Paşa Külliyesi, kitabesinde belirtildiğine göre 1700 yılında II. Mustafa' nın( 1694- 1702) sadrazamı, Köprülü Mehmed Paşa'nın yeğeni olan Amcazade Hüseyin Paşa tarafından yaptırılmıştır. Dershane-mescid, öğrenci odaları, sıbyan mektebi, kütüphane, dükkanlar, sebil, çeşme ve türbeden oluşmaktadır. Kompleks bugün Vakıflar İnşaat ve Sanat Eserleri Müzesi olarak kullanılmaktadır. Ailenin yaptırdığı, Köprülü Kütüphanesi, Vezir Hanı ve Amcazade Hüseyin Paşa Külliyesi çalışmamız kapsamında Tek Yapılar başlığı altında incelenmiştir. Köprülü Kütüphanesi de Divanyolu'ndadır ve Osmanlı Tarihinde bağımsız olarak inşa edilen ilk kütüphane olması bakımından önemlidir. 1678 yılından önce yapıldığı bilinen yapmın banisi, babasının vasiyeti üzerine yapıyı inşa ettiren Fazıl Ahmed Paşa'dır. Tek birimli, tek kubbeli bir yapıdır. Vezir Hanı, Çemberlitaş'ta yer almaktadır. Köprülü'nün oğlu, IV. Mehmed'in sadrazamı Fazıl Ahmed Paşa tarafından vakıf geleirlerini ekonomik olarak desteklemek üzere yapılmıştır. Klasik osmanlı hanı özelikleri göstermektedir. Amcazade Hüseyin Paşa tarafından yaptırılan ve kendi adını taşıyan yalı Kanlıca'da yer almaktadır, selamlık, harem ve divanhaneden oluşan yalı kompleksinden zamanımıza sadece Divanhane orijinal olarak kalabilmiştir. Çalışmamızın sonucunda Ailenin kentte kendisini yansıtmak üzere seçtiği mekanlar, bu mekanların tarihsel süreçteki önemi, Ailenin sanat çevresiyle olan ilişkisi, İstanbul dışındaki banilikleri belirlenmiş, bu alanların neden seçilmiş olabileceği sorusuna cevap aranmıştır.