Kentsel mekanın değişim sürecinde transformasyon ve deformasyon

Kentsel mekanı oluşturan doğal, yapısall ve kültürel niteliklerin zaman sürecinde değişimi kaçınılmazdır. Farklı çoğrafyalarda, farklı kentsel dinamiklerin etkisiyle oluşan değişim sürecleri, mekansal çeşitliliği sağlayarak, yerel kimliğin korunmasında önemli bir denge unsuru olmuşturmuştur. Bu bakış açısı ile değişim, mekansal kimliğin sürekliliğini sağlayan bir adaptasyon sürecidir. Buna karşın, değişim sürecinde, mekansal niteliklerin kaybolduğu ya da başkalaştığı ve bunun sonucu olarak mekansal kimliğin sürekliliğinin ortadan kalktığı kırılma noktaları bulunmaktadır. Kentsel dinamiklerin etkisi ile ortaya çıkan ani mekansal müdahaleler, kimliğin sürekliliğini ortadan kaldırabilmektedir. Özellikle 21. yüzyılda, kentleri tehdit eden yeni küresel dinamiklerin, mekansal kimliğe ait yerel nitelikleri olumsuz yönde etkilediği ve mekansal çeşitliliği yok ettiği izlemektedir. Bu dönemde, sadece doğal ekolojik sistemler değil, kentler gibi yapay ekolojik sistemler de hızlı değişim sürecindedir. Günümüzde kullanılan 'kentsel dönüşüm' tanımlaması, mekanda yaşanan değişimin kentsel kimliği nasıl etkilediğini ortaya koymakta yetersiz kalmaktadır. Kentsel mekanın okunabilmesi ve değişim süreçlerinin belirlenmesi, mekanı oluşturan niteliklerin incelenmesi ve bu niteliklerin zaman sürecinde bir arada oluşturduğu anlamın değerlendirilmesiyle mümkündür. Değişimle, kentsel mekan, kimliğini koruyup geliştirerek devamlılığını sağlayabilir, ya da kimliğini oluşturan nitelikleri kaybederek başkalaşır. Bu iki farklı süreç, kentsel mekanda transformasyon ve deformasyon süreçleri olarak tanımlanmalıdır. Mekansal nitelikler üzerinden yapılan okumalarla, çevre anlam kazanmaktadır. Mekanın birincil anlamı ya da işlevi zaman sürecinde kentsel dinamiklerin etkisi ile değişime uğrayabilir. Buna rağmen, yan anlamlar, mekansal nitelikler tamamen ortadan kalkmadığı sürece, üst üste eklenerek varlıklarını korur, zaman sürecinde aktarılır ve mekan kimliğini oluşturur. Bu saptamadan yola çıkarak, kentsel mekanın, onu meydana getiren doğal, yapısall ve kültürel nitelikler üzerinden, okumalarla tanımlanarak anlamlandırıldığı sonucuna varılmaktadır. Bu yaklaşımla, tezde, kentsel mekanın değişim sürecinde transformasyon ve deformasyonun tanımlanabilmesi için, mekansal niteliklerin sınıflandırılarak, belirlenen zaman kesitlerinde okumalar ve haritalandırmalar ile görselleştirilmesine dayalı mekansal analiz yöntemi geliştirilmiştir. Analiz yönteminin test edilmesine yönelik alan çalışması için İstanbul'un tarihsel gelişim sürecine paralel olarak farklı dönemlerde kent çeperini oluşturan, Şişhane Meydanı, Levent Bölgesi ve Küçükçekmece-Bakırköy Havzası'na ait değişim sürecleri incelenmiştir. Alan çalışmasına konu olarak seçilen farklı ölçeklerdeki kentsel mekanlarda 1980 yılına kadar geçen süreçte büyük kentsel operasyonlar olduğu fakat bu müdahalelerin kent bütünü ile entegrasyonun sağlanması ve kimliğin devamlılığı açısından transformasyon süreci olarak değerlendirilmesi gereği belirlenmiştir. Her üç inceleme alanında da tespit edilen ve 1980 ile 1990 yılları arasında başlayarak günümüze kadar devam eden değişim süreçinde ise önemli mekansal kırılmaların ortaya çıktığı saptanmıştır. Bu saptamadan yola çıkılarak, İstanbul ölçeğinde, son 30 yılda deformasyon sürecinin oluştuğu, mekansal kimliğin artan hızla erozyona uğradığı, önemli bir bellek kaybı yaşandığı belirlenmiştir.