İşçi sağlığı ve işgüvenliği alanında denetim ve işverenin sorumlulukları

Devletin İSİG alanındaki en önemli görevleri iş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemek veya en aza indirmek amacıyla iş güvenliği mevzuatını oluşturmak, bu mevzuatın uygulanmasını denet 1 emek. gerek 1 i durumlarda yaptırımlar uygulayarak mevzuata uyulmasını sağlamaktır. Devlet bu alanı Anayasa, yasa ve yasalara uygun olarak hazırlanan tüzük ve yönetmelikler ile düzenlemiştir ve bu düzenlemeler İSİG'ni sağlamaya yetecek düzeydedir fakat uygulamaya geçirilmeleri gerekir. Hukukumuzda, devlete İSİG mevzuatını oluşturmak, bu mevzuatı günün şartlarına göre geliştirmek ve ayrıca mevzuatta getirilen hükümlerin uygulanıp uygulanmadığını kontrol etmek, denetlemek ödevi verilmiştir. İşvereni İSİG yönünden denetleyen mekanizmalar genel olarak sınıflandırılırsa; devletin yaptığı denetim, işletme içi yapılan denetim ve hak sahiplerinin yaptığı denetim olarak sıralanabilir. Bunlardan devletin yaptığı denetim; CSGB iş Teftiş Kurulu'nun yaptığı denetim. SSK'nun yaptığı denetim ve meslek odalarının yaptığı denetim olarak alt bir sınıflandırmaya tabi tutulabilir. Devletin yaptığı denetim dışında sayılabilecek bir denetim mekanizması olan işletme içi denetim de mevzuat ile getirilen işyerlerinde oluşturulacak İSİG Kurulları tarafından yapılır. Bu denetim mekanizmalarının dışında kişiler tarafından yapılan hak sahiplerinin denetimi vardır, özellikle bu denetim türü işverenin hukuki sorumluluğundan yola çıkılarak yapılan bir denetim türü olması açısından ayrı bir önem taşımaktadır. İşverenin İSİG tedbirleri alma borcu, genel olarak işçinin, işverenin emir ve talimatı altında bulunduğu sırada, işyerinden veya isten doğup isçinin hayat, ruh, vücut bütünlüğü ve sıhhatini ihlal edebilecek tehlikelerin gerekli tedbirlerle önlenmesidir. İşveren bu sorumluluğunu yerine getirmediği takdirde bir takım hukuki sonuçlarla karşı karşıya kalabi1ir. Her şeyden önce İSİG tedbirleri alma borcunu düzenleyen hükümler kural olarak emredici nitelikte olduklarından, taraf 1ar sözleşme yaparak bu tedbirlerin uygulanmasından vazgeçemeyeceklerinden, bu tedbirleri almayan işverenin yapmış olduğu hizmet akdi geçersiz sayılacaktır. İkinci olarak işçi, emeğini işverenin emrine tabi tuttuğu halde, bunu is güvenliği kurallarına göre kabul edemeyen işveren alacaklı temerrüdüne düşmüş olur. Bunun dışında işçi, haklı nedene dayanarak hizmet akdini derhal feshedebilir. ISIG alanında işveren öncelikle isçinin SSK'nun karşıladıklarının dışında kalan zararlarından sorumludur, İşçi, yer alanması veya meslek hastalığına tutulması halinde işverenden maddi ve manevi tazminat isteyebilecektir. Ayrıca işçinin iş kazası veya meslek hastalığı sonucunda ölmesi durumunda işçinin yakınlarından destekten yoksun kalanlar, destekten yoksun kalma tazminatı ve bunun yanında manevi tazminat isteyebileceklerdir. İşverenin yukarıda bahsedilen hukuki sorumluluğunun yanı sıra idari ve cezai sorumluluğu da bulunmaktadır. İşverenin idari sorumlulukları arasında işin durdurulması, işyerinin kapatılması, işçilerin çal aşmaktan alıkonulması müeyyideleri vardır. Cezai sorumlulukta ise her somut olayda ilgili ceza maddelerinin uygulanması yer almaktadır. Bazı durumlarda iş müfettişlerine ceza maddelerini uygulamadan önce gerekli eksikliklerin giderilmesi için işverene süre verebilmeleri konusunda takdir yetkisi verilmiştir. İşverenin bu sorumluluklardan kurtulabilmesi meydana gelen zararlandırıcı olayın mücbir sebep, zarar görenin kusuru veya üçüncü şahsın kusurundan dolaya ortaya çıkmış olmasına bağlıdır. Zarar görenin kusuru veya üçüncü şahsın kusuru illiyet bağını kesmeyip zararlandırıcı olayın ortaya çıkmasına diğer sebeplerle birlikte etki etmiş ise işverenin sorumluluktan kurtulması değil sadece kusuru oranında sorumlu olması söz konusudur. İş kazaları ve meslek hastalıklarını önlemek için iş güvenliği mevzuatını yürürlüğe koymak yeterli değildir, öngörülen kuralların uygulanmasını da sağlamak gerekir. En geliştirilmiş iş güvenliği mevzuatı bile, uygulanmasını sağlayacak etkili bir denetim teşkilatından yoksun bulunduğu takdirde kuramsal bir nitelik taşımaya ya da kağıt üzerinde kalmaya mahkumdur.. Mevzuatın uygulanabilmesi için denetim mekanizmasının gerekliliği kadar işletilecek denetim mekanizmalarının geliştirilmesi de gereklidir. Uygulamada yarattığı sakıncalar, yerine getirilmesindeki zorluklar dikkate alınarak mevcut denetim mekanizmalarının geliştirilmesi aksayan yönleri için tedbirler alınması, gerektiğinde şartlara uygun yeni modeller aranması gerekir. Denetim mekanizmalarının uygulanması sırasında bu mekanizmaların etkinliğini azaltan nedenlerin de ortadan kaldırılması gerekir ki getirilmiş olan denetim ilkeleri amacına ulaşmış olsun. Genel olarak denetim mekanizmalarının etkinliğini azaltan sebepler olarak, is müfettişlerine yeterince takdir yetkisi verilmemesi, yargı organı önüne gelebilen işveren hakkında açılmış davaların azlığı, işveren hakkında dava açılmasını engelleyen veya açılmış davaların düşmesine neden olan ön ödeme müessesesi, cezaların caydırıcılığının yeterli olmaması. denetim sayısının yetersizliği, isçilerin veya isçi kuruluşlarının denetim mekanizması içinde kendilerine düsen görevin bil içinde olmamaları veya görevlerini yeterince yerine getirmemeleri. açılan davaların uzun sürede sonuçlanması, bürokratik engeller ve buna benzer nedenler sayılabilir. Ülkemizde ve tüm dünya ülkelerinde İSİG'ni düzenleyen normlar bulunmasına ve bu normlara uymayanlara karsı müeyyide içeren normlar da getirilmiş olmasına rağmen sorunun son derece vahim olduğu yapılan araştırmalardan anlaşılmış ve denetime oldukça büyük önem verilmesi gerektiği üzerinde durulmuştur. İş kazaları ve meslek hastalıklarının önlenmesi etkin bir denetim uygulaması yoluyla bile en aza indirildiğinde işverenin sorumluluğu da en aza inecektir. İşveren kısa vadede iş güvenliği tedbirlerini alacak ve bu tedbirler maliyetin artmasına neden olacaktır. Fakat is kazası ve meslek hastalığının olmaması veya çok az olması durumunda uzun vadede maliyet düşecek ve tedbirlerin alınmadığı durumdakinden daha aşağıda gerçekleşecektir. Bu durum hem işvereni, suçlu duruma düşmesini önlemiş olduğundan saygın bir duruma getirecek hem de uzun vadede daha karlı kılacaktır.