Türk romanında mitolojik unsurlar (1923-1960)

Danışman: Yrd. Doç. Dr. Cafer GARİPERBu çalışma, 1923- 1960 yılları arasındaki Türk romanındaki mitik unsurları belirlemeyi konu edinmektedir. Çalışmada mitin tanımını, kökenini, işlevini, yapısını ve edebiyatla olan ilişkisini belirlemek; mitleri sınıflandırmak; 1923- 1960 yılları arası Türk romanının kaynağında hangi mitolojik birikimin bulunduğunu ve ele alınan romanlarda mitin nasıl yer aldığını ortaya koymak amaçlanmıştır. Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde mitin tanımı, kökeni, işlevi ve mitlerin sınıflandırılması yer almaktadır. Mitin tanımı yapılırken öncelikle sözlüklerdeki tanımlara başvurulmuş, farklı ekollerin görüşlerine de değinilerek miti tanımlama çabası içinde olunmuştur. Bu sırada miti tanımlamanın ne kadar güç olduğu anlaşılmıştır. Çünkü mitler sadece bilim ve sanat alanlarında değil yaşamın da içinde bulunmaktadır ve bir işleve sahiptir. Mitlerin kökeninde korku, kaygı gibi duyguların yer aldığı ve bu duyguların insan zihninin süreçlerinden geçerek mitoslara, ritüellere ve edebiyata sembolik bir dil olarak yansıdığı görülmüştür. Doğa olaylarından korkan, başına ne geleceğinden kaygı duyan ilkel insan bilme isteğine kapılarak mitoslar uydurmuştur. Olaylara, varlıklara ve nesnelere kutsal özellikler yüklemiş, arketipleri oluşturmuştur. Böylece korkularından, kaygılarından uzaklaşma imkanı yakalamıştır. İlkel insanın bu ögelere kutsal özellikler yüklemesi inanışlarla ilgilidir. Bu sebeple çalışmada mitin inanış ve inançlarla olan ilişkisine de değinilmiştir. Erken dönem insan, ritüellerle kendi hayatını, eylemlerini düzenlemiş, böylece mitlerin devamlılığını sağlamıştır. Mitler hayatı düzenleme işlevinin yanı sıra farklı medeniyetlerin sanatlarında da önemli bir işleve sahip olmuştur. Giriş bölümünün son kısmını mitlerin sınıflandırılması oluşturmaktadır. Mitler; kozmogonik, teogonik, eskatolojik, antropogonik, kahramanlık ve ritüel mitleri olarak sınıflandırılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde mitin yapısı belirlenmeye çalışılmıştır. Mitin yapısı ortaya konulurken mit ve gerçeklik sorununa değinilmiş; mitlerin gerçeklikle ilişkiler ağı farklı görüşlere yer verilerek ele alınmıştır. Bunun yanında mit ve bilincin süreçleri kısmı; mit ve arketip, mit ve sembolik dil, mit ve düşler olmak üzere alt başlıklara ayrılmıştır. Bu başlıklarda insan zihninin hangi süreçlerden geçtiği, nasıl bir sembolik dil ve arketip oluşturduğu belirlenmeye çalışılmıştır. Birinci bölümde kişisel mit kavramına yer verilmiş, bunun yanında mitin kültürlenme sürecinde nasıl bir işleve sahip olduğu ortaya konulmuştur. Son olarak mitin zaman ve mekanla olan ilişkisinden söz edilmiştir. İkinci bölümde mitin edebiyatla olan ilişkisi yer almaktadır. Öncelikle mitin erken dönem anlatı türleriyle olan ilişkisi verilmiş olup miti destan, masal ve efsaneden yapısall olarak ayıran yönler ele alınmıştır. Mitosla dilin ilişkisi İmge, Sembol ve İzlekler başlığı altında incelenmiştir. Dilin vazgeçilmezi olan mecazların alt yapısında mitik bilincin yer aldığı görülmüştür. Bu mitik bilinç edebiyatta imge, sembol ve izlekleri oluşturmuştur. Böylece mitik bilincin modern edebiyata ya da başka bir deyişle edebiyatta nasıl dönüştüğü sorgulanarak bu konu hakkında çeşitli görüşlerden faydalanılmıştır. Mitos, epos ve modern edebiyata doğru ilerleyen süreç hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü bölümde 1923- 1960 yılları arasındaki Türk romanında hangi mit türlerinin yer aldığı, romanların hangi mitik unsurlara sahip olduğu belirlenmeye çalışılmıştır. Bu yıllar arasında yayımlanan yirmi üç romanda mitik ögelere rastlanmıştır. Bu mitik ögelerde kozmogoni, eskatoloji, kahramanlık, ritüel mitoslarından izler saptanmıştır. Bunun dışında Türk romanında karşılaşılan mitik unsurlar arasında tanrılar/tanrıçalar, mitolojik kahramanlar, mitolojik varlıklar ve mitin şamanizmle kesişen yönleri maddeler halinde verilmiştir. Romanlarda karşılaşılan mitik unsurların kullanımında derin yapı ve yüzey yapı olmak üzere iki boyut olduğu anlaşılmıştır. Yüzey yapıya yansıyan mit görünümü, benzetme ya da betimleme ögesi biçiminde görülürken derin yapıda doğrudan ya da kapalı göndermelerle mitik süreklilik sağlanmıştır. Buna bağlı olarak yazarların eserin dünyasında mitik unsurlara bilinçli olarak yer verip vermediği tartışılmıştır.