Eminönü-hanlar bölgesinin Cumhuriyet'ten günümüze izlenen değişimi ve yeniden değerlendirilmesinde öncelikli bölgenin saptanması

Suriçi-Hanlar Bölgesi kent ekonomisi dışa bağımlı İstanbul'da ithalat ve ihracatın yapıldığı limanın yakınında malların depolama ve dağıtım işlevine yönelik olarak 15. yüzyılda yapımına başlanan hanların oluşturduğu bir bölgedir. 19. yüzyılın sonunda oluşumunu tamamlayan Hanlar Bölgesinde Cumhuriyetten sonra ekonomik, fiziksel ve sosyal yönden bazı değişimler olmuştur. Bu çalışmada izlenen bu değişimler aktarılmaya çalışılmış, kırılma noktaları tespit edilmiştir; bu bilgiler ışığında 'Hanlar Bölgesi'nin de yapılması gerekli görülen Yeniden Canlandırılması Projesi için bir ön hazırlık çalışması yapılmıştır. Çalışmanın amacı Hanlar Bölgesinin fiziksel ve sosyal dokusunun tespit edilerek, değişim sürecinin aktarılması ve bugün gelinen noktada hanlar bölgesinin mevcut potansiyelinin ortaya konarak, bölgenin yeniden canlandırılmasına yönelik öncelikli bir bölge saptamaktır. Çalışmanın ilk üç bülümünde Osmanlı kentinin doku özelliklerinden başlayarak, hanların oluşum ve değişim süreci, bu değişime sebep olan etmenlerle birlikte anlatılmıştır. 19. yüzyıla kadar kent merkezi olma özelliği gösteren hanların endüstri devrimi ile kent içindeki rolleri değişmiştir. Bu dönemde İstanbul'da ortaya çıkan hizmetler sektörü, kendi ihtiyaçlarına cevap verebilecek yeni merkezler yaratmıştır. Şişli-Mecidiyeköy gibi ortaya çıkan yeni kent merkezlerine karşın Hanlar Bölgesi geleneksel yapısındaki fiziksel imkansızlıklar itibariyle bu yapılanmada yer alamamış kentte ikincil merkez konumuna düşmüştür. Yarım yüzyıl gibi kısa bir zaman diliminde Hanlar Bölgesi kent merkezi olma konumundan fiziksel ve sosyal köhnemeye uğramış bir bölge olma konumuna geçmişştir. Hanlar Bölgesi'nin geleneksel yapısını çağdaşa yaşam koşullarına uygun biçimde yeniden kazanmasını sağlamak için bölgede bir 'yeniden canlandırma projesi' yapılmaldır. Yeniden Canlandırma Projesi'nin altyapısını oluşturmak için bölgenin fiziksel yapısı ve hanlar etüd edilmiştir. Bölgede -kayıp veya mevcut- bilgisine ulaşılabilen bütün hanlar eski haritalar ve kaynaklardan tespit edilmiştir; bölgenin han envanteri çıkarılmıştır. Bölgede bilgisine ulaşılan han sayısı 231'dir. Ticaret, büro ve geçiş hanı olarak yapı biçimi üç türlülük gösteren hanların eski haritalardaki plan şemaları incelenerek özgün yapı biçimlerine göre korunmuşluk düzeyleri tespit edilmiştir. Buna göre bilgisine ulaşılan 231 hanın 168 tanesi mevcuttur; 8 tanesinin sadece avlu şeması korunmuştur; 55 tanesi ise tamamen kayıp hanlardır. Karakteristikleri ve mevcut fiziksel özellikleri tanımlanan hanlara ait bir katalog hazırlanmıştır. Bu katalogda mevcut hanlardan çok nitelikli olan 65 tanesi üzerinden hanlar daha detaylı olarak incelenmiştir. Bu çalışmada bölgede yapılması gerekli görülen Yeniden Canlandırma Projesi için bir ön hazırlık çalışması yapılmıştır. Bölgenin karakteristik yapısı olan hanlar bir matris çalışması ile değerlendirilmiştir; bu değerlendirmede amaç yeniden canlandırması optimum olan bölge'yi bulmaya yönelik olarak 'inüdahalesi aciliyet gerektiren hanlar' belirlemektir. Bu sayede rasyonel verilere dayalı bir biçimde etaplama bölgeleri oluşturulmuş, proje için öncelikli bölge saptaması yapılmıştır. Bu bölgede 15 -19. yüzyıllar arasında gelişmiş olan ticaret ve büro hanlarının ortaya çıkışı, gelişimi, değişimi ve birbirleriyle etkileşimine dair bir hikaye vardır. Bu çalışma ile Osmanlı ticaret kültürününden miras kalan bu hikayenin çağdaş koşullara uygun biçimde canlandırılması için bir ön çalışma oluşturulmuştur. X