Türkiye'de geleneksel danslar alanında yapılan sistematik çalışmalar

Geleneksel danslar ile ilgili daha önce yürütülen tarihsel çalışmalar varsa da, bu konuda meydana getirilmiş, literatür üzerinden derinlemesine sistematik çıkarımlar sağlayan ve kapsamlı bir araştırma henüz yapılamamıştır. Ancak literatürün incelenmesine ve incelemeler neticesinde bilimsel sonuçlara ulaşılmasına duyulan ihtiyaç günden güne artmaktadır. İhtiyacın hızla karşılanması, tercihten de öte, artık bir mecburiyettir. Söz konusu ihtiyacın karşılanması için bu çalışma, geleneksel danslar alanında yayımlanmış eserlerde yansıtılan sistematik yaklaşımların incelenmesini hedeflemektedir. Çalışmanın amaçları ile paralel olarak araştırmada kullanılacak literatür, geleneksel danslar çalışma alanında yayımlanmış kitaplar ile doktora ve sanatta yeterlik düzeyindeki lisansüstü tezlerden oluşturulmuştur. Tüm çabalara rağmen ulaşılamayan kimi kaynakların varlığı sebebi ile incelemenin kapsamı temin edilebilen kaynaklar ile sınırlandırılmıştır. Tarihsel ve sistematik bir çalışma olan çalışmada, tarihsel yöntem kullanılarak literatür kapsamına giren kaynaklar tespit edilmiş ve kaynakların incelenmesi ile elde edilen veriler, ilkten sona doğru bir kronoloji takip edilerek değerlendirilmiştir. Kaynakların içerdiği veriler daha çok nitel değerlendirmeler barındırdığından, yazarların metinleri üzerinden söylem analizleri yapılmıştır. Yazarların bizzat yaptıkları sistematik çalışmalar ya da uygulamalarına rağmen, üzerinde belirgin bir şekilde durmadıkları sistematik pratik ve söylemlerinin tespit edilmesi, araştırma konusunun merkezinde yer almıştır. Tarihsel yöntem ve söylem analizi neticesine elde edilen veriler, veri madenciliği uygulanarak anlamlandırılmıştır. Yazarların söylemlerindeki gömülü teoriler ve kesin olarak dile getirilmeyen sınıflama yaklaşımları böylelikle tespit edilebilmiştir. Bu çalışma için en erken dönem kaynağı 1900 yılına, en son dönem kaynağı ise 2017 yılına aittir. Bu yönüyle, incelenen kaynaklarının zamansal genişliği bakımından; geleneksel danslar alanında bu zamana kadarki en geniş kapsamlı literatür taraması olduğu iddia edilebilir. Taramalar neticesinde elde edilen sistematikleşmeye dair tüm envanter yeniden değerlendirmiştir. Bunlar arasından dansların kayda geçirilme teknikleri ve sınıflandırılmaları ile ilgili tespit edilen bulgular ilgili bölümlerde okuyucuya sunulmuştur. Çalışmanın amaç, yöntem, teknik, özgün değer vb. detayları birinci bölümde yer almıştır. Dr. Rıza Tevfik tarafından kaleme alınan kitap bölümü itibari ile başlatılan literatür incelemesi neticesinde tespit edilen, dans ve hareketlerin kayda geçirilmesine dair tekniklerin aktarılmasına ikinci bölümde yer verilmiştir. Yapılan incelemelerde; karma yöntem kullanılan iki yaklaşım; sözel anlatıma dayalı ancak yedisi bir sistematiğe sahip olan toplamda yirmi dört, kodlama/ sembol kullanımına dayalı dört, sözel anlatım ve destekleyici görsel kullanımına dayalı yirmi üç sistemli aktarım biçimi tespit edilmiştir. İkinci bölümde, toplam sayısı elli üç olan tüm bu kayda geçirme tekniklerinin detaylı incelemeleri yapılmıştır. Dansların sınıflanması ile ilgili çalışmaların aktarımı ise üçüncü bölümde sağlanmıştır. Yazarların farklı bakış açılarına göre açtıkları sınıflama başlıklarının neler olduğu, bu başlıkları neye göre belirledikleri ve çalışmalarının hangi sayfalarında bu bilgilere yer verdikleri titizlikle belirtilmiştir. İkinci ve üçüncü bölümde aktarılanların tamamının kronolojik bir sıralama ile izlemesine özen gösterilmiştir. Bulguların yeniden değerlendirilmesi işlemi sonuç bölümünde yer almıştır. Ancak sınıflama çalışmalarının kronolojik bir sırayla değerlendirilmesi sayesinde, bilimsel diyalektikten zaman zaman uzaklaşılmasına rağmen, genel itibari ile yazarların uyumlu görüşlerinin bulunduğunun tespit edilebilmiş olması, çalışmanın önemli bulguları arasındadır. Sonuç bulgularına göre, bu çalışma kapsamında toplam yüzotuzyedi (137) kaynak taranmıştır. Taranan kaynakların; on dört (14) tanesi tezlerden, doksan dokuz (99) tanesi kitaplardan ve altı (6) tanesi ise önemli görüldüğü için kapsama dahil edilenlerden oluşmaktadır. Kaynakların yayımlandıkları dönemler ve birbirleri ile ilişkileri dikkate alındığında bu kaynaklar, bireysel evre kaynakları ve kolektif evre kaynakları olarak dönemleştirilmişlerdir. Kaynakların yalnızca içeriklerine bakıldığında ise; doğrudan doğruya sistematik veriler sunanlarına, sistematik veri de içerenlerine ve nadiren sistematik veriler sağlayanlarına rastlanılmıştır. Aynı şekilde, incelenen kaynakların yazarlarının yaptığı sınıflamaların birbirine benzeyen ya da benzemeyen pek çok görüşü barındırdığı görülmüştür. Bu görüşlerin tamamının 'sınıflamalarda doğrudan geleneksel dansları merkeze almadığı' anlaşılmıştır. Yalnızca dansın değil, dans ile ilişkili tüm unsurlarının bir araya getirilmesine dayanan sınıflamaların ise kendi içinde tutarsızlıklarının ya da karmaşalarının var olduğu gözlemlenmiştir. Çalışmanın sonuç bölümünde, yazarların kendi sınıflama söylemlerinden hareketle ve ortak bir çatıya sahip olan yeni bir sınıflama önerisine ulaşılmıştır. Bu öneride, geleneksel dansın doğrudan muhatap alınarak yapılacak sınıflamanın daha faydalı ve tutarlı olabileceği düşüncesinden yola çıkılmıştır. Netice itibari ile bu sınıflamada; 'dansın kendisi', 'dans performansını sergileyen icracılar', 'dansa eşlik eden unsurlar' ve 'dans performansının gerçekleştirildiği ortam' ana maddelerinden faydalanılmıştır. Henüz tüm geleneksel dansların kusursuzca sınıflanabilmesine olanak tanımayacağı öngörülen bu sınıflama önerisi, literatür incelemelerinde fark edilen yazar görüşlerinin tamamını tek çatı altında toplamayı başarabilmiştir. Dolayısıyla, tam bir çözüm önerisi sağlamamasına rağmen, bu çalışma sonrasında yapılacak yeni değerlendirmeler için başka bir bakış açısının daha oluşturulabilmesi ihtimalini kuvvetlendirmiştir. Bu çalışmanın başlamasındaki amaçlar arasında, belirgin bir ihtiyacın karşılanmasına ek olarak; 'başlangıç varsayımları hakkında kanıtlara dayalı fikir sahibi olabilme düşüncesi' yatmaktadır. Neyse ki bu amaç da çalışmanın sonucunda gerçekleştirilebilmiştir. Çalışma tamamlandığında, geleneksel danslar alanında yapılan sistematik çalışmalar kapsamında; 'sistematik çalışmaların tarihsel bir derinliğe ve birbirini takip eden bir kronolojiye sahip olduğu', 'kayda geçirme tekniklerinden yararlanılmış olduğu ve hatta kayda geçirme tekniklerinin çeşitlilik gösterdiği', ayrıca 'yapılan sınıflama çalışmalarının tek çatı altında toplanabileceği varsayımlarının' yeter sayıda bilimsel veri ile doğrulunun kanıtlandığı sonucuna varılmıştır.