Sosyoekonomik gelişmişlik üzerinden Türkiye illerinin uluslararası hareketlilik analizi

1980'li yıllarda bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan gelişmeler ile birlikte uluslararası sermaye, nüfus ve ticaret hareketliliği hız kazanmıştır. Bu kapsamda uluslararası hareketlilik gelişmekte olan ülkeler için önem kazanmaya başlamıştır. Gelişmekte olan ülkelerde uluslararası sermayenin ülkede yatırım yapmasını ve nitelikli işgücünü çekerek beşeri sermayeyi arttırmasını sağlamak bir politika aracı haline gelmiştir. Bir diğer yandan savaş ve doğal afet gibi olaylardan dolayı ülkesini terk etmek zorunda kalan insanların gelişmekte olan ülkelere doğru göç akışının gerçekleşmesi bu ülkelerde göç üzerine politika üretilmesini kaçınılmaz hale gelmiştir. Uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliğinde ekonomik kalkınma açısından risk ve fırsatlar iç içe geçmişş durumdadır. Sermaye yatırımları ülke ve bölgelerin kalkınması için bir fırsatken zorunlu olarak göç eden kitleler ekonomik kalkınma için bir tehdit oluşturmaktadır. Bu çalışma Türkiye'de uluslararası nüfus ve sermaye hareketliliğinin iller düzeyinde sosyoekonomik gelişmişlik üzerindeki etkisinin nasıl farklılaştığını ortaya koymaktadır. Bu kapsamda öncelikle uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliği çeşitlerinin tanımı uluslararası kaynaklara dayanarak yapılmış ve uluslararası hareketliliğin nedenlerini açıklayan teorilere yer verilmiştir. Ampirik çalışmalar doğrultusunda uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliğinin ev sahibi ülke üzerindeki etkileri incelenmiş ve sosyoekonomik gelişmişlik ile olan ilişkisini ortaya koyan çalışmalar ortaya konulmuştur. Daha sonra Türkiye'de illerin sosyoekonomik gelişmişlik düzeyini araştıran çalışmalara yer verilmiş ve uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliğinin yıllar içindeki gelişimi açıklanmıştır. Türkiye'de il, bölge ve ülke düzeyinde uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliği ile sosyoekonomik gelişmişlik ilişkisini ekonomik kalkınma ve ekonomik büyüme açısından ortaya koyan ampirik çalışmalara yer verilmiştir. Uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliğinin teorik çerçevesi ve ulusal ve uluslararası yapılmış olan ampirik çalışmalar ele alındıktan sonra Türkiye illerinin sosyoekonomik gelişmişlik ve uluslararası hareketlilik analizi bölümüne geçilmiştir. Çalışmanın amacı, Türkiye illerinde uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliği kapsamında belirlenen değişkenlerin sosyoekonomik gelişmişliğe olan etkisini ortaya koymaktır. Bu bağlamda, 'Uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliği sosyoekonomik gelişmişlik düzeyini etkiler' hipotezine bağlı olarak Uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliği illerin sosyoekonomik gelişmişlik düzeylerini farklı şekilde etkilemekte midir? Ve Uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliğini belirleyen değişkenlerin etki düzeyleri farklılaşmakta mıdır? Sorularına yanıt aranmıştır. Çalışma kapsamında kullanılan temel bileşenler analizi ve coğrafi ağırlıklı regresyon analizlerin tanımı yapılmış ve kullanım alanları ile ilgili kısaca bilgi verilmiştir. Sosyoekonomik gelişmişlik analiz bulgularına göre iller 6 kademede sınıflandırılmıştır. 1. kademedeki iller en gelişmiş illerden oluşurken 6. Kademedeki iller ise en az gelişmiş illerden oluşmaktadır. 1, 2 ve 3. kademe gelişmiş illerin Marmara, Ege, Akdeniz ve Batı Anadolu bölgelerinde kümelendiği görülürken; 4, 5 ve 6. kademe gelişmiş illerin ise Doğu ve Güneydoğu Anadolu, Doğu Karadeniz ve Orta Anadolu bölgelerinde kümelenmiş olduğu görülmektedir. Türkiye'de illerin sosyoekonomik gelişmişlik düzeyi hesaplandıktan sonra uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliği ile olan ilişkisi coğrafi ağırlıklı regresyon analiz yöntemi ile analiz edilmiştir. Bu analiz yöntemi ile uluslararası sermaye ve nüfus hareketliliği kapsamında belirlenen her bir değişkeninin iller düzeyinde sosyoekonomik gelişmişliğe olan etkisini ortaya koymasını sağlamıştır. Uluslararası sermaye hareketliliği kapsamında kullanılan yabancılara düzenlenen teşvik belgesi sayısı ve yabancılara yapılan konut satışı değişkenlerinin Türkiye genelinde illerin sosyoekonomik gelişmişlik düzeyine olumlu anlamda etkisi bulunurken; yabancı şirket sayısının Marmara Bölgesi dışında kalan illerin tamamını olumsuz bir etkisinin olduğuna ulaşılmıştır. Bir diğer yandan uluslararası nüfus hareketliliği kapsamında da üç değişken belirlenerek illerin gelişmişliğine olan etkisi incelenmiştir. Elde edilen bulgulara göre Türkiye'de ikamet eden yabancı sayısı, yabancı çalışan sayısı ve yabancı öğrenci sayısı illerin sosyoekonomik gelişmişlik düzeyine olumlu etkisinin olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak bir ilin göç ve sermaye üzerinde meydana gelen değişimler illerin sosyoekonomik gelişmişliğini hem olumlu ve hem de olumsuz etkilemektedir. Yabancılara yapılan konut satışı, yabancılara düzenlenen yatırım teşvik belgesi, ikamet izni verilen yabancı sayısı, yabancı çalışan sayısı ve yabancı öğrenci sayılarının illerin gelişmişliğine olumlu yönde etkilemektedir. Bu etkinin az gelişmiş illerin çoğunlukla yer aldığı Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde daha yüksek olduğu görülmektedir. Yabancı sermayeli şirket sayısının Marmara ve Batı Karadeniz Bölgelerindeki illerin sosyoekonomik gelişmişlik düzeyi ile pozitif yönlü bir ilişkisi bulunurken diğer bölgelerdeki illerin gelişmişliği ile negatif bir ilişkisi olduğuna ulaşılmıştır.