4-10 yaş grubu çocukların basit figür çizim gelişimindeki bilişsel karşılaştırmalar

Yirminci yüzyılın ilk yansında psikolojiye damgasını vuran yaklaşım, öğrenme psikolojisiydi. Bu yaklaşıma göre, öğrenme, temelde çevresel uyarıcılara verilen tepkiler sonucunda gerçekleşmekteydi. Otuzlu ve kırklı yıllara gelindiğinde ise E. C. Tolman'ın öncülüğünü yaptığı küçük bir grup, öğrenmenin dış uyarıcılara tepki vermenin ötesinde, organizmanın içindeki bir takım süreçler ile de ilgili olduğu görüşünü ilk kez ortaya atıyorlardı. Tolman 1948 tarihli makalesinde (Tolman, 1948, 189 -208), öğrenmenin doğasının ve karmaşık yapısının yalnızca dış uyarıcılar ve bunlara verilen tepkilerle açıklanamayacağını, buna eşlik eden zihinsel süreçlerin de araştırılması gerektiğini ortaya koymuştu. Yirmi birinci yüzyılın ilk günlerini yaşadığımız şu anda ise gelişime, Tolman ve arkadaşlarının açtığı yoldan ilerleyerek çok farklı bir perspektiften bakmak mümkündür. Gelişim psikologlarının temel problemi artık gözlenebilen davranışları betimlemenin ötesinde, bu davranışların altında yatan bilişsel süreçleri açıklayabilecek modeller geliştirmek olmuştur. Özellikle son yıllarda genetik, beyin gelişimi ve nöroloji alanlarındaki gelişmeler ile dinamik sistemlerin bilgisayar teknikleri kullanılarak modellenmesi, insan geüşiminin açıklanmasına da büyük katkı sağlamıştır. Gelişime bu yeni ve farklı perspektiften yaklaşan günümüz kuramcılarından Anette Karmiloff-Smith, RR adını verdiği gelişim modelinde, bilginin bilişsel sistemdeki temsil edilme sürecini açıklamaktadır. KarmİlofF- Smith'e göre bilgi, bilişsel sistemde ilk aşamada 'kapalı' bir formatta temsil edilir. 'Kapalı' formatta temsil edilmiş olan bilgiye ise ancak bütün olarak erişilebilir, bilginin öğelerine erişmek ve kullanmak mümkün değildir. Gelişim sürecinin daha sonraki aşamalarda ise aynı bilgi tekrar, tekrar daha üst düzeylerde ve her seferinde daha 'açık' bir formatta bilişsel sistemde temsil edilir. Bilginin bilişsel sistemde gitgide daha açık formatta temsil edilmesi, kendini ve öğelerini daha erişilebilir yapar. Bu sayede aynı bilginin farklı öğeleri, farklı bilişsel problem durumları için kullanılabilir hale gelir, bilişsel yapı daha esnek ve yaratıcı bir hale gelir. ıııBu araştırmada, Karmüoff-Smith'in RR modeli temel alınmış ve 4-10 yaş grubu çocukların çizimlerindeki bilişsel sınırlılıklar ve bu sınırlılıkların gelişim sürecini etkileyen faktörler incelenmiştir. Yaşa ve sosyo-ekonomik duruma bağlı olarak çizim prosedüründeki değişiklikler Karmüoff-Smith'in RR modeli çerçevesinde betimlenmeye çalışılmıştır. Tarama modeli kullanılarak gerçekleştirilen araştırmanın evreni, İstanbul ili Kadıköy, Kartal ve Beşiktaş ilçelerindeki Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu'na bağlı özel okul öncesi eğitim kurumlan ve ilköğretim kurumlan; örneklemi ise Masal Çocuk Yuvası, İlhami Örnekal İlköğretim Okulu, 50. Yıl Cumhuriyet İlköğretim Okulu, Mahmut Kemal İnal İlköğretim Okulu ve Şişli Terakki Lisesi İlköğretim Bölümü'ne devam eden toplam 64 4-10 yaş grubu çocuğudur. Her çocuktan gerçek ev, 'olmayan' ev, gerçek insan ve 'olmayan' insan olmak üzere dört basit figür çizmesi istenmiş ve her çizim için öğelerin çiziliş sırası kaydedilmiştir. Çocukların çizimlerdeki başarılan, Karmiloff-Smith'in (1990) belirlemiş olduğu kriterlere bağlı kalınarak değerlendirilmiş, yaş ve sosyo-ekonomik düzeye göre karşılaştınlmıştır. Orta-üst sosyo-ekonomik düzeydeki çocukların 'olmayan' ev ve insan çizimlerinde orta-alt sosyo-ekonomik düzeydeki çocuklardan anlamlı derecede daha başarılı olduklan belirlenmiştir. Benzer bir farklılık 7-10 yaş grubu çocuklan lehine de bulunmuştur, ancak bu fark istatistiksel olarak anlamlı değildir. Buna karşın 7-10 yaş grubundaki çocukların daha çok çizim prosedürünün ortasından öğe çıkardıkları ya da ortasına öğe ekledikleri, 4-7 yaş grubundaki çocukların ise çıkarma ve eklemeleri daha çok çizim prosedürünün başına ya da sonuna yaptıklan saptanmıştır. Tüm bu sonuçlar orta-üst sosyo-ekonomik düzeydeki ve büyük yaş grubundaki çocuklardaki bilişsel sınırlılıkların daha az, düşüncede esnekliğin daha fazla olduğunu ortaya koymaktadır. Bu araştırmada elde edilen bulgular Karmiloff-Smith'in (1990) araştırma bulgular ile karşılaştırılmış, özellikle sosyo-ekonomik düzeye bağlı olarak ortaya çıkan farklılıklar Vygotsky'nin sosyo-kültürel gelişim kuramı temel alınarak açıklanmaya çalışılmıştır. iv