An institutional analysis of the transformation of informal housing settlements in Turkey: A case study in the Şentepe neighbourhood of Ankara

Islah İmar planları ve kentsel dönüşüm projeleri yoluyla gecekondu konut stoğunda yenileme, Türkiye kentsel politikasının da son birkaç on yılının temel konusu olmuştur. Bununla birlikte, günümüzde bu gecekondu alanlarının bir bölümü hala yenilenemekte, bir bölümü ise yenileme sonrası hanehalklarının yerinden edilmesi, yeni oluşan sosyal yapıda uyumsuzluklar, artan yapı ve nüfus yoğunluğunu karşılayamayan altyapı gibi dönüşümün kendisi ile gelen farklılaşan yeni sorunlara sahne olmaktadır. Bu sorunların kaynağını anlamak daha başarılı politika ve planlama araçları geliştirmek için önemli bir basamaktır. Bu çalışma, planlama ve idare kurumları ve kuruluşları yolu ile yapılacak finansa dayalı olan veya olmayan bir dizi düzenleme ile bahsedilen problemlerin üstesinden gelinebileceğini savlamaktadır. Bu hipotez çerçevesinde teorik ve ampirik düzlemde yürütülen çalışma iki aşamalı bir yöntem izlemiştir. İlk olarak kurumsalcı yaklaşımlar çerçevesinde geliştirilmiş bir modeli esas alan bir betimleyici analiz yürütülmüş, ve kentsel yenileme süreçleri bileşenleri ve sonuçları ile incelenmiştir. İkinci olarak, bir alan çalışması ile mahalle düzeyinde bu analiz tekrarlanırken, bu analize hanehalkı ve konut yapımcıları ile anket ve görüşmeler yolu ile elde edilen ampirik bulgular eklemlenmiştir. Böylelikle bu çalışma Türkiye'de gecekondu alanlarında kentsel yenileme süreçlerinin kurumsalcı bir analizini; aktörler ve faktörler arasındaki ilişkileri ve sürece etkilerini ve temel sorunları ve sonuçlarını içermekte ve etkili politikalar ve pratikler geliştirebilmek için bazı ipuçları sunmaktadır. Ampirik çalışmanın sonuçları, Şentepe'de ilçe belediyesinin yapmış olduğu küçük birkaç değişikliğin alandaki 'dönüşememe' problemini çözmüş olmakla kalmayıp, dönüşümün sık rastlanan istenmeyen sonuçlarından da önemli ölçüde kaçınılabilmesini sağlayabildiğini göstermiştir. Araştırmanın bulguları, yerel idareler ve planlama kurumlarının bilgi akışının sağlanması, hanehalkları ve konut yapımcıları için prosedürlerin kolaylaştırılması, katılımcı politikalar izlenmesi gibi yapılacak kimi küçük düzenlemelerle piyasanın kendi işleyişi içinde oluşan pek çok sorun ve darboğazın üstesinden gelebilecek pratiklerin gelişmesini sağlayabildikleri yönünde olmuştur. Bununla birlikte, kentsel yenileme politikalarını tamamlayıcı dar gelirliler için konut üretimi, kira yardımı, işsizliğin azaltılması gibi konut ve konut dışı politikaların yokluğunda yenileme ile igili bazı problemlerin çözülebilir olamayacağı saptanmıştır. Yerel yönetimler ve plancılar açısından bu bulgular yerel sosyal nitelik, algı ve beklentilere; toplumun en hassas kesimlerinin ihtiyaçlarına ve özel sektör ve piyasa koşullarına duyarlı planlama yaklaşımları ve politikalarının benimsenmesi gereği anlamına gelirken; merkezi yönetim açısından bu bulgular; konutla doğrudan ya da dolaylı ilgili üst ölçek politikaların kentsel yenileme süreçlerinin başarısındaki vazgeçilmezliğini vurgulamaktadır. Kurumsalcı ve ampirik yaklaşımların birlikte ele alındığı bu analizin farklı dönüşüm uygulamalarına uygulanması karşılaştırma ve politika araçlarının geliştirilmesi açısından faydalı olacaktır.