Kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyetinin belirleyicileri: İstanbul metropolitan alan örneği

Konut; önemi, üretimi ve çevresi ile toplumsal bir sorundur. Ekonomik, sosyal ve politik nedenlerle üretilen toplu konutlar; kentlerimizin planlı gelişmelerinde, ülkesel ölçekte büyük kentlerde yığılma haline geçişin önlenmesinde, nüfusun dengeli dağılımınının sağlanmasında, bölgeler arası dengesizliğin ve açık alanların yok olmasının giderilmesinde önemli uygulama araçtandır. Toplu konutlar, kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyetlerini en üst düzeyde sağlayacak sosyal ve teknik donatım tesislerini bünyelerinde banndırmalan ve kentteki diğer fonksiyon alanları ve sosyal-teknik altyapı ile güçlü şekilde bütünleşmeleri sağlandığı takdirde sağlıklı bir kentleşmeye yardımcı olmaktadırlar. Küreselleşme sürecinde; tüm dünyada olduğu gibi, ülkemizde de, insanlann değişen yaşam koşullan neticesinde, kullandıktan konuttan ve konut çevresi kalitesinden beklentileri değişmektedir. Bu değişim, konut ve çevresel kalite memnuniyeti belirleyicileri olan faktörlerin belirlenmesi ve konut alanlarının planlanmasında, kullanıcılann yaşam kalitesinin arttınlmasmı sağlayacak faktörlere göre planlama yapılması gereğini ortaya çıkarmıştır. Çalışmanın amacı; kullanıcılann en üst düzeyde memnuniyetlerinin sağlanabilmesi için, konut ve çevresel kalite memnuniyeti belirleyicilerinin saptanması, ülkemizde ve yurt dışında konut ve çevresel kalite memnuniyeti konusunda şimdiye kadar yapılan çalışmalann değerlendirilmesi neticesinde konut ve çevresel kalite memnuniyetini tanımlayan bir kavramsal model oluşturulması, modelin toplu konut alanlarında test edilerek, konut ve çevresel kalite memnuniyetini oluşturan faktörlerin belirlenmesi ve belirlenen faktörlerin kullanıcıların demografik ve sosyo-ekonomik özelliklerine göre değişiklik gösterip göstermediğinin araştırılmasıdır. Konut ve çevresel kalite memnuniyetini açıklayan kavramsal modelde, konut ve çevresel kalite memnuniyeti düzeyi; kullanıcının objektif kişisel özellikleri doğrultusunda, kullanıcının objektif fiziksel ve sosyal çevresini sübjektif olarak değerlendirmesiyle ortaya çıkmaktadır. Araştırmanın bağımlı değişkeni konut ve çevresel kalite memnuniyeti, bağımsız değişkenleri ise; hane halkı özellikleri, konutla ilgili özellikler, erişilebilirlik, konut çevresi özellikleri, güvenlik, komşuluk ilişkileri ve konut çevresi görünümü'dür. istanbul Metropoliten Alam'nda, Toplu Konut idaresi, Emlak Bankası, istanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından planlı olarak üretilmiş olan Ataşehir, Ataköy, Başakşehir, Halkalı, Bahçeşehir, Bizimkent, Mimaroba, Sinanoba, Kiptaş-Pendik toplu konut alanlarında toplam 400 adet anket soruşturması yapılmıştır. Anket soruşturması ile elde edilen birincil veriler bilgisayar ortamında, SPSS paket programıyla değerlendirilmiştir. Anket sonuclanmn sıklık dağılımlan hesaplanmıştır. Kullanıcılann konut ve çevresel kalite memnuniyetinde etkili olan; fonksiyon alanlarına erişilebilirlik ve oturulan çevrenin çeşitli olanaklarından memnuniyet konusunda verdikleri cevapların, bir ifadeye/konuya katılma derecesini yansıtan aritmetik ortalama ve güvenilirliği yansıtan standart sapma değerleri incelenerek, anket formunda yer alan konular arasında hangisine daha yüksek düzeyde katıldıkları belirlenmiştir. Buna göre;. Toplu konut alanlarında; günlük ihtiyaçların karşılandığı markete erişilebilirliğin erişilebilirliği en yüksek fonksiyon olduğunu, eğlence alanlarına erişilebilirliğin ise düşük olduğu belirlenmiştir.. Toplu konut alanlarında yaşanılan çevrede; açık ve yeşil alanların bakımının iyi olması, konut alanındaki insan ve yapı yoğunluğunun düşük olması, toplu konut alanı kullanıcı memnuniyetini yükselten kriterler olarak belirlenmiştir.. Toplu konut alanlarında; yeşil ve çocuk oyun alanları ile altyapı ve otopark alanlarının kullanıcıları diğer donatı alanları içinde en fazla memnun eden konular olduğu görülmektedir.. Toplu konut alanlannda; yaşanılan çevrede can güvenliğinin sağlanması ve genel olarak ailenin konut alanında güvende olması toplu konut alanı kullanıcı memnuniyetini arttıran kriterler olarak saptanmıştır.. Toplu konut alanlarında; yakın çevredeki komşulardan yeterince mahremiyetin olması ve genel olarak konut alanındaki komşulardan memnun olunması toplu konut alanı kullanıcı memnuniyetini yükselten kriterler olarak belirlenmiştir.. Toplu konut alanlarında; konutun gelecek için bulunduğu bölge açısından iyi bir yatırım olması ve konut alanının güzel görünmesi toplu konut alanı kullanıcı memnuniyetini yükselten kriterler olarak belirlenmiştir. Konut ve çevresel kalite memnuniyetinin belirleyicileri olan faktörlerin saptanması için yapılan anketlerde; aralannda yüksek derecede korelasyon bulunan konut alanı kullanıcılarının fonksiyon alanlarına erişilebilirlik konusundaki kriterlere ilişkin kolaylık derecelerini, oturulan konutun çevre özellikleri ile ilgili görüşlerini, çevrenin çeşitli olanaklarından memnuniyet konusundaki kriterlere ilişkin memnuniyet derecelerini, oturulan çevrenin güvenlik derecelerini, oturulan çevredeki komşuluk ilişkilerini ve konut çevresi görünümü ile ilgili görüşlerini gösteren sorulandaki değişkenlere, aralarındaki ilişkiyi analiz etmek ve bu değişkenleri; altlarında yatan ortak boyutları bağlamında açıklamak için, değişkenlerdeki enformasyonu minimum bilgi kaybıyla az sayıdaki boyutlara indirmek için, çok değişkenli analiz tekniklerinden faktör analizi uygulanmıştır. Faktör analizi neticesinde, yaşanılan konut alanında; çeşitli fonksiyon alanlarına erişilebilirlikte, konutun çevre özelliklerinde, oturulan çevrenin çeşitli olanaklarından memnuniyette, çevrenin güvenliğinde, komşuluk ilişkilerinde ve konut çevresi görünümünde, dolayısıyla kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyeti düzeyinin artmasında etkili olan faktör grupları belirlenmiştir. Bunlar;. Kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyet düzeyinde etkili olan kolay erişilebilirlik konusunda faktör gruptan önem derecelerine göre sırasıyla; merkeziyet, eğitim kurumlarına erişilebilirlik, açık alanlara erişilebilirlik, sağlık kurumlarına erişilebilirlik ve toplu taşıma erişilebilirliktir. i. Konut alanı kullanıcılarının yaşadıktan konutun çevre özellikleri konusundaki kriterlere ilişkin düşüncelerini gösteren 2 faktör grubu, önem derecelerine göre sırasıyla; çevrenin bakımı ile bina ve trafik yoğunluğudur. Bakımlı bir konut çevresi, pozitif bir imaj yaratmakta ve konut kullanıcılarının konut çevresiyle ilgili şikayetlerini azaltmakta, konut alanı çevre kalitesini arttırmakta, konut ve çevresel kalite memnuniyetini yükseltmektedir.. Çevresel kalite değişkenlerini gösteren 5 faktör grubu da, önem derecelerine göre; rekreasyon alanlarından memnuniyet, merkezi konumda bulunmaktan memnuniyet yerleşmenin sosyal yapısmdan-fiziksel özelliklerinden memnuniyet, ulaşım ve erişilebilirlikten memnuniyeti sosyal donatılardan memnuniyet olarak belirlenmiştir. Yüksek derecede memnuniyet, planlı yerleşim ve topluluğa sağlanan imkanlarla ilişkilidir. Planlı bir yerleşimde, rekreasyon alanları, merkezi konumda bulunmak, yerleşmenin sosyal-fıziksel özellikleri, ulaşım ve erişilebilirlik, sosyal donatılar, çocuk oyun alanları, kültür ve eğlence aktiviteleri ve güvenlik, konut çevresi kalitesinden memnuniyete pozitif etki etmektedir. . Konut alanı kullanıcılarının yaşadıktan çevrenin güvenliği konusundaki kriterlere ilişkin düşüncelerini gösteren 2 faktör grubu önem derecesine göre; konutun yapısall, çevresel güvenliği ile can ve mal güvenliği olarak belirlenmiştir.. Toplu konut alanı kullanıcılarının komşuluk ilişkileri ile ilgili düşündükleri 3 faktör grubu önem derecelerine göre sırasıyla; komşuluk ilişkileri, sosyal homojenlik ve mesafeli komşuluk ilişkisi olarak belirlenmiştir.. Konut çevresi görünümü ve ekonomik değer ile ilgili belirlenen faktör grupları önem derecesine göre; toplu konut alanının fiziksel görünümü ile kullanıcı statüsü ile uyumluluktur. Komşuluk biriminin fiziksel görünümünün daha iyi olması, komşuluktan memnuniyete belirgin olarak katkıda bulunmaktadır. Konut ve çevresel kalite memnuniyeti belirleyicisi olan bütün özelliklerin göz önüne alınarak, analizler sonucunda, kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyetinin belirleyicileri olan bu faktör gruplannın elde edilmesi bu konuya yeni açılımlar getirmiştir. Konut kullanıcısı konut ve çevresel kalite memnuniyeti belirleyicilerinin saptanması için yapılan faktör analizleri, memnuniyet derecesinin yükselmesinde en önemli faktörlerin; erişilebilirlik konusunda merkeziyetin, yaşanılan çevre özellikleri konusunda çevrenin bakımının, çevresel kalite değişkenleri konusunda rekreasyon alanlarından memnuniyetin, güvenlik konusunda konutun yapısall- çevresel güvenliğinin, komşuluk ilişkileri konusunda komşuluk ilişkilerinin, konut çevresi görünümü ve fiziksel görünüm konusunda ise fiziksel görünüm olarak belirlenmiştir. Bu da istanbul Metropolitan Alanında Toplu Konut idaresi, istanbul Büyükşehir Belediyesi ve Emlak Bankası tarafından üretilen toplu konut alanlarında, kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyetlerinin artmasında; merkeziyetin, çevrenin bakımının, rekreasyon alanlarından memnuniyetin, konutun yapısall- çevresel güvenliğinin, komşuluk ilişkilerinin ve toplu konut alanı fiziksel görünümünün en yüksek oranda etkili olduklarını göstermiştir. Son olarak da, kullanıcıların demografik ve sosyo-ekonomik yapılarına göre, genel olarak konut alanı memnuniyetinde etkili faktörlerin ve etki değerlerinin farklılaşıp farklılaşmadığını saptamak, eğer memnuniyeti etkileyen faktörler de ve etki değerlerinde farklılaşma var ise bunları belirlemek amacıyla doğrusal regresyon analizleri yapılmıştır. Genel olarak konut alanı kullanıcı memnuniyeti ile faktör skorları arasında yapılan doğrusal regresyon analizleri sonucunda, memnuniyeti etkileyen faktör gruplan ve bunlann önem dereceleri belirlenmiştir. Faktör skorlarının kullanıldığı regresyon analizlerinde, kullanıcıların; konut ve çevresel kalite memnuniyeti, yaşadıktan konut alanında çeşitli fonksiyon alanlarına erişilebilirlikte, konutun çevre özelliklerinde, oturulan çevrenin çeşitli olanaklarından memnuniyette, çevrenin güvenliğinde, komşuluk ilişkilerinde ve konut çevresi görünümünde etkili olan faktör gruplarının önem derecesi, konut alanı kullanıcılarının demografik ve sosyo-ekonomik yapılarına göre farklılıklar gösterdiği saptanmıştır. Toplu konut alanlarında kullanıcıların konut ve çevresel kalitesinden genel memnuniyetlerinin artmasında etkili olan en önemli faktör gruplan önem derecelerine göre merkeziyet, rekreasyon alanlarından memnuniyet çevrenin bakımı ve toplu konut alanının fiziksel görünümüdür. Bu sonuç ise konut alanı tasarımcılannın, tasarladıktan konut alanının kullanıcılarının demografik ve sosyo-ekonomik yapılan hakkında bilgileri olmadığı takdirde, konut ve çevresel kalite memnuniyetini artırmak için göz önüne almalan gereken faktörleri ortaya koymuştur. Bunlar; merkeziyet, rekreasyon alanlarından memnuniyet, çevrenin bakımı ve toplu konut alanının fiziksel görünümüdür. Regresyon analizleri, konut alanı kullanıcılarının; konut ve çevresel kalite memnuniyetlerinin artmasında etkili olan faktör gruplarının önem derecesinin, konut alanı kullanıcılarının demografik ve sosyo-ekonomik yapılarına göre farklılık gösterdiğini ortaya koymuştur. Konut alanı plancıları, tasarımcıları ve üreticileri, konut alanı kullanıcılann; demografik ve sosyo-ekonomik özelliklerindeki farklılıkları göz önüne alarak çalışmalannı sürdürdükleri takdirde, kullanıcılann konut ve çevresel kalite memnuniyetlerini en üst düzeyde sağlama imkanına sahip olabilirler. Kullanıcılann konut ve çevresel kalite memnuniyetini belirleyen faktörlerin araştırılmasında yol gösterici olarak ele alınan hipotezler; hane halkı özellikleri, konut ve konut çevresi ile ilgili bilgiler üzerine kurulmuştur. Bunlar; ? Konut kullanıcısının konut ve çevresel kalite memnuniyetini etkileyen kişisel, sosyal ve fiziksel özellikleridir. ? Konut kullanıcısı konut ve çevresel kalite memnuniyetini etkileyen özellikler farklı faktör gruplarını oluşturur. ? Genel olarak konut ve çevresel kalite memnuniyetinde etkin olan faktör gruplan, konut alanı kullanıcıların demografik ve sosyo-ekonomik yapılanna göre farklılık gösterirler. ? Genel olarak konut ve çevresel kalite memnuniyetinde etkin olan faktör gruplan;. Konut alanına taşınma zamanı,. Kullanılan konutun mülkiyet durumuna, kullanılan konutun türüne,. Konutta sürekli yaşayan insan sayısına,. Daha önce oturulan konut tipine,. Konut alanının kent merkezine erişilebilirliğine göre farklılık göstermektedir. Araştırmanın sonuçlan; hipotezlerin doğruluğunu, kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyeti belirleyicileri olan faktör gruplarının ve önem derecelerinin kullanıcılann demografik ve sosyo-ekonomik yapılanndaki değişikliklere göre farklılık gösterdiğini ortaya çıkartmıştır. XIVBu tez çalışması; kullanıcıların konut ve çevresel kailite memnuniyetinin arttınlması için, planlama sürecinde konut ve çevresel kalite memnuniyeti belirleyicisi olan faktörlerin gözönune alınması gerekliliğini ortaya koymuştur. Konut ve çevresel kalite memnuniyeti belirleyicisi olan faktörlerin gözönune alınması neticesinde kentsel yaşam; daha yaşanabilir, daha sürdürülebilir ve kullanıcı memnuniyetini sağlayacak biçimde tasarlanabiliniz Bu çalışma, konut alanı kullanıcılarının konut ve çevresel kalite memnuniyetinin yükselmesinde etkili olan faktörlerin varlığını ve yine konut ve çevresel kalite memnuniyetinde etkili olan bu faktörlerin kullanıcıların demografik ve sosyo-ekonomik farklılıkları doğrultusunda; önem derecelerinin veya tamamıyla faktör gruplarının değişiklik gösterebileceğini göstermiştir. Bu yüzden; tasarlanan konut alanını kullanacak insan kitlesinin demografik ve sosyo-ekonomik yapısının çok iyi tahmin edilmesi, konutu kullanacak olan kitlenin konut ve çevresel kalite memnuniyetini yükseltecek faktörlerin belirlenmesi ve plancıların, tasarımcıların çalışmalannda kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyetini yükseltecek bu faktörleri göz önüne almaları gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Konut ve çevresel kalite memnuniyetinin yükselmesi, insanların yaşam kalitesini arttırmakta, dolayısıyla insanlann hayatlanndan memnuniyetlerini etkilemektedir, insanların; yaşamaktan zevk aldıkları, mutlu oldukları konut alanları, ruhsal tatminlerini arttırmakta, hayatta başarılı olmalarına yardımcı olmaktadır. Bu yüzden de bu çalışmanın sonuçlan, ülkesel konut politikalarında yol gösterici olmalı, kullanıcı memnuniyetini yükselten faktörler yapılacak planlamalarda gözönune alınmalıdır. Bu çalışmanın bulguları sonucunda; konut alanı plancılan, tasanmcıları ve üreticileri, konut kullanıcılarının; demografik ve sosyo-ekonomik özellikleri doğrultusunda, kullanıcıların konut ve çevresel kalite memnuniyetinde etkili olan faktörleri göz önüne alarak, insanlann yaşam kalitelerinin, memnuniyet derecelerinin artmasındaki çözüm arayışlarına katkıda bulunacaklardır. XV