Territoriality of heterotopia: Threshold as a condition of heterotopian space in the case of Emek district, Bursa

İdeal kent ve ideal toplum tasviri şehircilik yazınının en temel konularından birini oluşturmuştur. 'İdeal'in arayışı içerisinde ortaya çıkan Ütopya kavramı öncelerde edebiyat yazını içerisinde irdelenmiş olsa da zaman içerisinde evrimleşerek planlama disiplinin temel konularından biri haline gelmiştir. Şehircilik bağlamında ütopyacı düşünce biçimi, kentin ve toplumun mevcut sistem içerisinde yaşadığı sorunları mekansal müdahaleler yoluyla alt ederek, toplumun tüm bireyleri için daha iyi bir kentsel yaşamın inşa edilmesini teşvik eder. Ancak herkes için iyi olana ulaşabilmek için toplumun bütüncül bir biçimde ele alınması gerekir ve bu da beraberinde totaliterliği getirmektedir. Öte yandan, 'iyilik' ve 'ideallik' göreceli kavramlardır ve herkes için ideal olana ulaşma çabası gerçeklikten uzaktır. Foucault'nun (1984) ütopyaların bu gerçek dışı mekansallığına karşı ürettiği bir kavram olarak heterotopya ise tümüyle gerçekliğe dayanmaktadır. Tıbbi bir terim olan heterotopya, bir hücrenin veya bir dokunun olması gerekenden farklı bir anatomik bölgede ortaya çıkarak orijinal doku ile yarattığı istisnai melezlik durumudur. Anatomik bağlamda gerçekleşen bu melezlik durumu ile mekansal deneyimler arasında analojik bir bağ kuran Foucault, heterotopik mekanları bir 'ötekilik' mekanı olarak ele alır ve her toplumun farklı form ve işlevlerde heterotopyalar yarattığını savunur. Mekansal bağlamda kendi alansal ilişkilerini barındıran bu özgün sistemik yapı ise heterotopoloji olarak adlandırılmaktadır. Her ne kadar Foucault'nun (1967) özgün heterotopya tanım ve tartışmasında doğrudan verilmemiş olsa da, heterotopolojiyi tanımlayan temel niteliklerden birinin, eşik mekansallığı içerisinde bir arada var olabilen içiçe geçmişş çoklu egemenlik alanlarının bölgeselliği olduğu savlanabilir. Stavrides (2010) eşik deneyimini, toplumun farklı kimlikleri arasındaki karşılaşma için ortak bir zemin sağlayan 'ara mekansallık' olarak görmektedir. Bu anlamda, eşiğin sosyo-kültürel yaşam bölgelerinin iç-dış ilişkisi çerçevesinde bağlamsallaştırılması, kentsel ayrışma problemini heterotopoloji çerçevesinde tartışmayı mümkün kılmaktadır. Çalışmada, eşik mekansallığının heterotopolojinin temel bir koşulu olduğu savlanmaktadır. Kamusal mekanın sunduğu eşik oluşumları Bursa kentinin çeperinde bulunan Emek Bölgesi'nde yapılan 'inekan-dizim analizi' ile ortaya konularak potansiyel eşiklerin konfigürasyonel yapısı irdelenmektedir. Çalışma alanı farklı kültürleri barındıran birçok karakter bölgesi ve bu bölgeler arasındaki sosyal gerilimin kırıldığı eşik potansiyeline sahip kamusal kullanım alanları içermektedir. Alan çalışması sonucunda, heterotopyayı koşullayan potansiyel eşiklerin mevcut kullanım örüntüleri, dokunun mekan-dizimsel yapısının açığa çıkardığı potansiyel hareket örüntüleriyle karşılaştırılmış ve eşikler üzerinden topolojik bir tartışma yürütülmüştür. Araştırmanın temel amacı, farklı form ve işlevlerdeki eşiğin işleyişi ile heterotopik bir bağlamdaki mekanın konfigürasyonel yapısı arasındaki ilişkiyi analiz etmektir. Bu çerçevede çalışma, heterotopolojiyi kentsel mekanın sosyal bağlamında yeniden ele alarak sosyo-mekansal ayrışma problemini morfolojik bir perspektifte tartışmaktadır.