Türk Hukukunda adli ve idari aramalar

Adli arama; sanığın yakalanması, soruşturma için ispat vasıtası yani delil olabilecek nesnelerin ve müsadereye tabi eşyanın ele geçirilmesi amacıyla sanık, suç ortağı ve yataklık eden kimselerle, bunlar dışındaki diğer kimselerin üzerinde, evinde ve diğer mahallerde yapılan bir araştırma işlemidir. İdari arama; milli güvenlik ve kamu düzeninin, genel sağlık ve genel ahlakın veya başkalarının hak ve hürriyetlerinin korunması, suç işlenmesinin önlenmesi, taşınması veya bulundurulması yasak olan her türlü silah, patlayıcı madde veya eşyanın tespiti amacıyla, kişilerin üstünde, aracında, özel kağıtlarında ve eşyasında yapılan araştırma işlemidir. Gerek adli gerekse idari arama hiçbir zaman başlı başına bir anlam ifade etmez. Arama geçici bir tedbirdir. Arama ile elde edilmek istenen amaçlara ulaşıldığında veya bunlara ulaşılamayacağı anlaşılınca sona ermeleri gerekir Arama koruma tedbiri konut dokunulmazlığı ve özel hayatın gizliliği haklarına müdahalede bulunmaktadır Adli arama işlenmiş bir suça ilişkin şüphe üzerine başlamaktadır. İdari aramada kolluk belirli tip bir suçun veya suçların işlenebileceğine dair şüphe duymaktadır. Kolluk kısa veya uzun vadede suç işlenebileceğini tahmin etmekte fakat bu şüpheyi belli bir kişiye yöneltememektedir. Bu sebeple, suçun işlenebileceği yerlerde bulunan herkesi sistematik olarak aramaya tabi tutmaktadır. Gerek adli arama gerekse idari aramanın yapılabilmesi için bir takım şartların gerçekleşmesi gerekmektedir. Bu şartlar şüphe şarü, aramaya karar verme yetkisi şartı, arama zamanı, aranacak yerler ve aranacak kişi şartlandır. Adli aramaya kural olarak hakim karar vermekte, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise Cumhuriyet savcısı veya kolluk amirlerinin yazılı emriyle arama yapılabilmektedir. İdari aramaya kural olarak hakim karar vermekte, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise mahallin en büyük mülki amirinin yazılı 131 emri ile arama yapılabilmektedir. Ceza Muhakemeleri Usul Kanunu ve Polis Vazife Selahiyet Kanunu dışındaki diğer kanunlarda arama emri verecek kişiler ile ilgili farklı düzenlemeler bulunmaktadır. Aranacak kişiler yönünden adli arama ile idari arama arasında bazı farklar bulunmaktadır. Adli aramalarda bazı kişiler yönünden kısıtlamalar bulunmaktadır. Önleme amaçlı aramalarda ise kişiler yönünden herhangi bir kısıtlama bulunmamaktadır. Dolayısıyla hakim olsun, savcı olsun, avukat olsun herkes önleme aramasına tabi olacaktır. Hukuka uygun aramadan söz edebilmek için tüm bu şartların gerçekleşmesi gerekmektedir. Arama gerektiğinde zor kullanmayı gerektiren bir işlem olması sebebiyle kolluk tarafından yapılır. Ancak kolluk tarafından yapılan aramaya Cumhuriyet savcısı veya hakim de nezaret edebilir. Şartlar oluşmadan arama yapılması hukuk düzenimizde bazı sonuçlar doğurmaktadır. Bunlar:. Hukuka aykırı aramanın suç teşkil ettiği haller,. Hukuka aykırı aramanın delil yasağı teşkil ettiği haller,. Hukuka aykırı aramanın tazminat sorumluluğu doğurduğu hallerdir. Aranacak yerler yönünden adli arama ile idari arama arasında da bazı farklar bulunmaktadır. Adli arama her yerde yapılabiliyor iken önleme aramaları konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan özel işyerlerinde ve eklentilerinde yapılamamaktadır. 132