Anadolu Türk Mimarisi'nde cami ve mescitlerde pencere açıklıklarının gelişimi (İç Anadolu Bölgesi ölçeğinde 12-20. yy.)

Işık mimari eserlerin iç mekanlarının daha iyi algılanabilmesi için gerekli en önemli etkendir. Işığın mimari yapı içerisine girmesini sağlayan mimari öğe pencere açıklıklarıdır. Pencere, yapıya göz fonksiyonu kazandıran ve o yapıya ışık, hava, ısı ve ses geçirimliliğini sağlayan önemli bir yapı elemandır. İAnadolu Türk Mimarisi'nde Cami ve Mescitlerde Pencere Açıklıklarının Gelişimi? adlı bu doktora tezinde İç Anadolu bölgesi illerinde yer alan dini mimarlık anıtlarının pencere açıklıkları incelenmiştir. Bu araştırmada, Anadolu Türk Dini Mimarisi'ndeki pencere açıklarının; 12. yüzyıldan başlayarak; Cumhuriyet dönemine kadar olan tarihsel süreç içerisindeki biçimlenişleri, gelişimi ve değişimi konu olarak seçilmiştir. Tezin amacı gün geçtikçe yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalan, yıkılan ya da yapılan müdahale ve onarımlarla orijinal hallerini kaybeden pencere açıklıklarını bütün yönleri ile ele alarak incelemek ve belgelemektir. Bu araştırmanın bir diğer amacı; pencerelerin 12. y. y.'dan başlayarak, 20. y. y. başlarına kadar geçen tarihi süreç içerisinde gelişimini ve değişimini ortaya koymaktır. Ayrıca bu pencerelerin orijinal olanlarının rölovelerini çıkararak envanterlemek, çalışmanın sonuçlarını sanat tarihi bilimine sunmak, onarımlarda uzmanlara kaynak olabilecek ön araştırmayı oluşturabilmek, tezin amaçları arasında sayılabilir. Anadolu Türk dini mimarisinde aydınlatma ve pencereler konusunda araştırmacıların dikkatini çekmek de tezin amaçlarından bir diğeridir. Bu doktora tezinde, İç Anadolu bölgesi ölçeğinde 90 adet cami ve mescidin pencereleri bütün özellikleri ile ele alınarak, detaylı olarak incelenmiştir. Pencere aynı zamanda çok önemli bir cephe elemanı olduğu için; pencere açıklığının tarihi süreç içerisindeki gelişimini tespit edebilmek, aynı zamanda cephe gelişimini belirleyebilmekle mümkündür. Tezin kataloğuna alınan 90 yapıdan 19 adet yapı Anadolu Selçuklu, 22 adet yapı Beylikler ve Erken Osmanlı, 18 adet Klasik Osmanlı dönemi ve 31 adet yapı da Geç Osmanlı Döneminde inşa edilmişlerdir. Kataloğa alınan Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerine ait mescit ve camilerin seçiminde, günümüze kadar orijinal özelliklerini büyük oranda korumuş olduklarını düşündüğümüz örneklerin seçilmesi yönünde çaba harcanmıştır. Bununla birlikte, bu anıtların orijinal pencereleriyle günümüze ulaşabildikleri yönünde bir iddiayı savunmak da mümkün değildir. Mutlaka bu yapılardaki pencerelerin büyük bir bölümü, farklı tarihlerdeki onarımlarda müdahaleye uğramış ve yenilenmişlerdir. Tezin saha çalışması; İç Anadolu Bölgesinde yer alan il merkezleri ve ilçelerindeki Türk Devri cami ve mescitleri pencerelerine göre incelenip; kataloğa alınacak olanlar belirlenerek gerçekleştirilmiştir. Arazi çalışması sırasında belirlenen yapıların Total Station adlı özel bir ölçülendirme aletiyle bütün cephelerinin ölçüleri alınmış ve rölöveleri çıkartılmıştır. Çalışmaya alınan bütün cami ve mescitlerin genelden özele ayrıntılı fotoğrafları çekilmiştir. Arazi çalışması sırasında anıtların tamamı bulundukları yerde incelenerek; pencere açıklıklarının cephelerdeki konumları ve biçimleri ile ilgili gözlem fişleri hazırlanmıştır. Kaynak araştırması ve arazi çalışması sırasında elde edilen bilgi, belge ve görsel malzemelerden yararlanılarak, tezin katalog kısmı oluşturulmuştur. Tezde fotoğraflar, her bir katalog metninin arkasına yerleştirilmiştir. Çalışmanın değerlendirme bölümünde, katalog bölümünde ayrı ayrı tanımlanan cami ve mescitlerdeki pencereler; ilk önce tarihlendirme alt başlığı altında ele alınmış, sonra da sırasıyla cephelerdeki pencere açıklıklarının düzeni, pencerelerde kullanılan malzeme, pencere tipolojisi, dış cephede ve iç mekandaki pencerelerin elemanları ve süsleme alt başlıkları altında detaylı olarak değerlendirilmiştir. Tezin sonuç bölümünde ise 12. y. y'dan başlayarak 20. y. y başlarına kadar geçen tarihi süreç içerisinde pencerelerin mimaride nasıl kullanıldığı, cephelerde nasıl değişiklikler olduğu, malzeme, boyut, teknik, biçim ve süslemelerde ortaya çıkan uygulamalardan elde edilen sonuçlar ortaya konulmuştur. Sadece bir yapının cephelerindeki pencere açıklıkları ayrıntılı olarak incelenerek de yapı tarihlendirilmesi yapılabilmektedir. Bu doktora tezinin en çarpıcı sonuçlarından biri pencere elemanlarının, yapıların tarihlendirilmesine olan katkılarıdır.