Kentsel dönüşüm alanlarında sosyal donatı alanlarının değişiminin kentsel yaşam kalitesi üzerindeki etkisi, Afyonkarahisar mısrii camii kentsel dönüşüm alanı örneği

Kentsel dönüşüm hareketleri, tarihsel süreçte incelendiğinde bir takım sosyal, politik ve ekonomik şartların etkili olduğu süreçler olarak ortaya çıkmıştır. Bu bağlamda kentsel dönüşüm hareketlerinin ilk olarak özellikle batıdaki ülkelerde ortaya çıktığı görülmektedir. Kentsel dönüşüm bu ülkelerde, sosyal ve ekonomik açıdan etkinliğini kaybetmiş, nüfus olarak azalmış ya da aşırı şekilde nüfusu artmış konut alanları, sanayi alanları ya da eski liman bölgelerinin yenilenmesine yönelik çalışmalar ile başlamıştır. II. Dünya savaşı ise tamamen yıkılan ya da kısmi olarak zarar gören şehirlerin yeniden inşa edilmesini beraberinde getirmiş, bu durum kentsel dönüşüm, kentsel yenileme veya kentsel iyileştirme süreçlerini hızlandıran önemli faktörlerden biri olmuştur. Ülkemizde ise tarımda makineleşme ve sanayileşme süreci, 1950'li yıllarda kırdan kente göç olgusunu ve büyük kentlerde sağlıksız gecekondu alanlarının hızla yayılmaya başlamasına neden olmuştur. Bu alanların altyapıdan ve sosyal donatılardan yoksun olması ve sadece barınma ihtiyacına cevap vermesi sağlıksız, yaşam kalitesi düşük kentsel alanlar oluşmasına sebep olmuştur ve bu durum ülkemizde dönüşüm ihtiyacının temellerini oluşturmuştur. 1980'li yıllardan itibaren ise tüm dünyayı da etkisi altına almış olan küreselleşme ve liberalleşme politikaları yeni örgütlenme modellerini de gündeme taşımıştır. Kamu-özel sektör birlikteliğinin öne çıktığı bu yeni örgütlenme modellerinde özel sektörün daha ön planda tutulması dikkat çekicidir. Kamu ise arazi temini, ıslahı ve denetimi konularında daha pasif bir rol üstlenmektedir. Bu yıllarda özellikle ülkemizde kentsel dönüşümün sadece fiziksel ve ekonomik boyutu dikkate alınırken, 1999 depremi ile birlikte afet odaklı kentsel dönüşüm kavramı gündeme gelmiştir. 2000'li yıllar ise hem kentsel dönüşüm uygulamaları açısından hem de afet riskinin azaltılmasına yönelik yürürlüğe giren yasa ve yönetmelikler açısından radikal kararların verildiği yıllar olmuştur. Bu anlamda kentsel dönüşüm mevcut riskli yapı stokunun yenilenmesine yönelik bir uygulama aracı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Mevcut kentsel dönüşüm uygulamaları genel olarak incelendiğinde ise yalnızca bina odaklı düşünülmüş, kentin bütünüyle birleşemeyen, sosyal donatıların ve yaşam kalitesinin çok da hesaba katılmadığı uygulama biçimleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Kentsel yaşam kalitesi ise literatür taramalarından çıkan ortak görüşe göre hem bireysel hem toplumsal gelişimi sağlayan, sosyal, kültürel, sağlık, ekonomik ve çevresel koşulların birlikte etkileşim içinde olduğu çok boyutlu bir kavramdır. Kentsel mekanlarda bahsedilen, toplumsal ve bireysel gelişimin sağlandığı ana unsurlar, kamusal mekanlar ve sosyal donatı alanlarıdır. Ülkemizde sosyal donatı alanlarının, yönetmeliklerin belirlediği standartları karşılaması ve nüfus için yeterli düzeyde olması, ayrıca ulaşılabilir olması gerekmektedir. Kentsel yaşam kalitesinin belirleyicilerinden olan bu koşullar yetersiz olduğunda kentsel dönüşüm başvurulması gereken bir olgudur. Ülkemizde özellikle İstanbul'daki kentsel dönüşüm uygulamalarında kamusal mekanlar göz ardı edildiği, sosyal ve kentsel donatı alanlarının gerekliliği ve yeterliliğinin sorgulanmadığı gözlemlenmektedir. Diğer taraftan, kentsel dönüşüm uygulamaları özelinde yürürlüğe koyulmuş; uygulamaların çerçevesini belirleyen ''6306 sayılı Afet Odaklı Kentsel Dönüşüm Yasasına'' göre, kamusal mekanlar ve sosyal donatı alanlarına yönelik özel standartlar belirlenebilmektedir ayrıca, gerektiğinde bu alanların afet riski kapsamında fonksiyonel değişime konu edilebilmesi, durumu daha vahim bir noktaya taşımaktadır. Kamusal mekanların ve sosyal donatıların mevcut durumda bile ihtiyaçlara karşılık veremediği düşünülürse; sosyal donatı alanlarının daha da azaltılması ya da sadece belli bir kesimin kullanımına cevap verecek şekilde tasarlanması, doğal afetlerin vereceği zararlar engellense bile sosyal boyutta afetlere sebep olacaktır. Bu bakımdan kentsel dönüşümün doğal afet riski azaltımı ve fiziksel boyutu göz önünde tutulduğu kadar toplumsal ve sosyal boyutu da göz önünde tutulmalı ve bu konularda da ciddi stratejiler geliştirilmelidir. Bu da ancak kamusal alanlara ve sosyal donatı alanlarına yeterince önem verilerek gerçekleştirilecektir. Tez çalışması kapsamında, yukarıda sıralanmış olan iddiaları test etmeye yönelik olarak, riskli alanlarda yapılması planlanan kentsel dönüşüm uygulamalarının, kentsel yaşam kalitesine olan etkileri özellikle sosyal donatılar üzerinden test edilmiştir. Bu noktada Afyonkarahisar gibi orta ölçekli bir Anadolu kenti seçilmiştir. Bu bağlamda seçilmiş olan Mısrii Camii kentsel dönüşüm bölgesinde, mekansal veriler ve öznel değerlendirmeler doğrultusunda sosyal donatı alanlarının yeterliliği, kentsel dönüşüm projesinin sosyal donatılar üzerindeki etkisi ve yaşam kalitesine katkısı sorgulanmıştır. Mısrii Camii bölgesinde uygulanacak olan kentsel dönüşüm projesinin, bölgeye yüksek bir yapı yoğunluğu ve nüfus yoğunluğu getireceği görülmüştür, Buna karşılık ise sosyal donatılar gibi kentsel yaşam kalitesi için oldukça gerekli fonksiyonların yeterince karşılanmadığı görülmektedir. Yüksek katlı binaların yükseleceği açık ve yeşil alanı yetersiz, diğer sosyal donatıların ise yeterince sağlanmadığı bir kentsel mekanda yaşam kalitesinin yükselmeyeceği düşünülmektedir. Tez çalışması, mevcut uygulamaların kentsel yaşam kalitesine olan etkilerinin değerlendirilmesinin yanında; benimsediği araştırma yöntemi ve belirlediği parametreler ile doğal, toplumsal afet odaklı, kentsel yaşam kalitesini arttıran, üstün kamu yararını hedefleyen, sürdürülebilir kentsel dönüşüm projelerinin ortaya koyulabilmesi adına başvurulacak uygulamalara yol gösterici niteliktedir.