Ermeni asıllı bestekar ve icracılarımızın hayatları, musikimizdeki yeri ve etkileri

Osmanlı İmparatorluğunun musiki sanatındaki en yaygın ve güçlü dönemlerinden başlayarak, Cumhuriyet'in kuruluşuna kadar geçen süreçte Rum, Yahudi ve Ermeni asıllı bestekarlarımızın eserleri önemli yer tutar. Ancak, bunlar arasında hem yoğunluk, hem de nitelik açısından İlya ve Zaharya dışında Ermeni bestekarlarımız başta gelmektedir. Bilhassa icra alanındaki başarıları, daha da yaygındır. Bu araştırmamızda eserleri ve etkilerini ön plana alarak seçtiğimiz bestekar ve icracılarımız arasında birbirinden güzel eser bırakanlar bulunduğu gibi, icracı olarak saz ve sesleriyle fasıl müziğimize olumlu etkileri görülmektedir. XX. yy. 'in ilk yansına taşan yaşanılan ve eserleriyle bu sanatkarlarımız musikimizin unutulmazları arasında yerlerini almışlardır. Türk kültürünün temel taşlarını benimseyen Ermeni asıllı sanatkarlarımız, eski bestekarlarımızla aynı alanda, onlarla icra yönünde önemli konumlara geldikleri halde, bestekarlığa yönelmeleri dikkat çekicidir. Seyahatnamelerde, ilk müzikologların yazılarında ve arşivlerinde bestekarlarımızın sıralanışı arasında Ermeni asıllı sanatkarlarımızın adı da geçer. Örneğin Türk musikisi tarihinde çok önemli yeri olan 'Itri, Seyyid Nuh, Hammamizade İsmail Dede Efendi, Hafız Post, Sadullah Ağa, Şakir Ağa' gibi isimlerin arasında 'Asdik Ağa, Kemani Tatyos, Bimen Efendi ve Nikoğos Ağa' gibi Ermeni asıllı bestekarların da adlan bulunur. Cumhuriyet döneminde bir yandan senfoni orkestralarında, öte yandan opera orkestra, koro, solo kadrolarında önemli işlevlere sahip olmuşlardır. Bestekar ve icracılarımızın hayat hikayeleri arasında, Ermeni vatandaşlarımızın hiç de geri kalmayan musiki etkileri, dikkate değer olmalıdır. Kilise korolarında çok sesli müzikle yetişen ve batı müziğinin inceliklerine sahip birçok Ermeni sanatçımız, opera ve senfoni orkestrası gibi çok sesli müziğin iki ana kurumunda yer almakta hiç güçlük çekmemişlerdir. Çok az sayıda da olsa, bu kurumlarımızda isimlerini de Türkçeleştirerek müzik yaşantısını sürdüren sanatkarlar bulunmaktadır. Konumuzla yakın ilgisi yönünden, diğer sahne sanatlan arasında bilhassa tiyatro dalında Ermeni sanatkarlarımızın rolleri ve işlevleri önemli bir araştırma konusudur. Ancak, müzik alanında onların yaşantılan ve Türk müziği seçimi, önde gelmektedir. Kendi gelenekleri ve dinleri ile ayrı bir toplum manzarası oluşturabilecekleri halde, Türk musikisini ve kültürümüzü tercih etmişler, İslam dünyası içinde birlikte yaşarken, Türk vatandaşı olabilmişlerdir. Bir yandan kiliselerinde çok sesli müzikle ayinlerini devam ettirirken, öte yandan Türk musikisinin en çok sevilen makamlanyla şarkılar bestelemişler, fasıl müziği alanında önemli ve etkin duruma gelmişler, fasıl musikimizde zengin bir repertuara sahip olmamızı sağlamışlardır. Öyle ki Selanikli Ahmet Bey ve Nasibin Mehmet Bey'in isimleri yanında Nikoğos Ağa ve Bimen Şen aynı ağırlıkta geçer. Fasıl musikisine olan katkıları, bu yandan hanendelik alanında da kendini gösterir. Günümüzde, klasik musikimizi en iyi yorumlayan ve besteleriyle ün yapan üç sanatkar hocamızla yapılan bu konudaki konuşmalardan çıkan ortak sonuç, dikkate değer. Ermeni bestekarların fasıl müziğinden şarkı tarzına, usul ve makam zenginliğinden nitelikli eserlere açılan geniş bir yelpazede başarılan ve etkileri büyük olmuştur. Bu konuda musiki kaynaklan birleşir. Saz ve ses alanında vardıklan şöhret küçümsenemez. İcrada olduğu gibi daha da yoğun biçimde bestekarlık alanındaki isimleri, diğer ünlü sanatkarlarımızla bir arada rahatlıkla anılmaktadır. Hamparsum'dan Udu Hırant'a, Kemani Ali Ağa' dan ismini de Türkçeleştiren Artaki Candan' a kadar niceleri Türk musikisinin ünlü bestekar ve icracılan arasında onurlu ve unutulmaz yerlerini almışlardır. Türk musikisi, makam ve usul yapısından icra tarzına kadar özellikleri ve derinliğine duygu yüklü biçimiyle, bizi bütünleştiren ve kapsayan milli sanatımızdır. Bu topraklarda yaşayan, bu musikiyi seven kısacası bu olağanüstü güzelliği duyabilen insanlar, başka bir din ve gelenekten gelse bile, bu musikiye hayran bir şekilde ondan aynlamamışlardır. Ermeni asıllı besteci ve icracılarımızın, yukanda sözünü ettiğimiz tüm ayrı ortamlarına rağmen musikimizden besteler yapmaları, icra etmeleri Türk musikisinin büyüklüğünü ve gücünü gösterir. Hiçbir ulusun geleneksel müzik tarihinde bulunmayan bir olgudur bu. Ermeni bestekar ve icracıların Türk musikisine etkilerini düşünürken, titizlik ve dikkatle incelendiği takdirde bu bestekarlarımızın eserlerinde görülen makam ve usullerin zenginliği, bunların seçimiyle ortaya çıkmaktadır. Örneğin Bimen Şen'in 'Al sazını sen sevdiceğim şen hevesinle' mısraıyla başlayan şarkısı dillerde ve terennümlerde hala devam etmektedir. Burada, gerek makam seçimi, gerekse usulün birleşimi sözlerin güzelliği ile bütünleşerek, neşemizi ve yaşantımızı vermektedir. Böyle bir şarkryı bir Ermeni de yazsa, o en azından bizim kadar TÜRK 'tür; çünkü bizi terennüm etmiştir. Bütün bunların yanı sıra belki de Ermeni asıllı musikişinasların başarılarına etki etmiş, piyano yapımı ve tamirinde ünlenmiş ' FİNCANCIYAN ' in, Beyoğlu Aynalı Pasaj 'da nota basımı ile Türk Musikisinin nadide eserlerinden bazılarının temiz ve düzenli bir biçimde günümüze ulaşmasını sağlamış ' RUPENYAN ' in, hakkında hiçbir bilgi edinemediğimiz bestekar ve icracılarımızdan ' EKMEKÇİ BAGDASAR ', ' GABRİEL EBEYAN ' ve 'STEPHAN EFENDİ' nin, Türk Milli Marşı plan İSTİKLAL MARŞI' nın armonizasyonunu yapan ' EDGAR MANASYAN'in ve 20. yy'in ikinci yansında Türk popüler müziğine büyük katkılan bulunmuş 'GARO MAFYAN' ve ' ONNO TUNÇ'un isimlerini de anmamanın büyük eksiklik olacağı kanısındayım. VI