Kentsel alanlarda oluşan ısı adası etkisinin kentsel tasarım yöntemleri ile azaltılması:aksaray meydanı örneği

Küresel iklim değişikliği kent yaşamını gün geçtikçe daha çok olumsuz yönde etkilemektedir. Nüfus artışı, sanayileşme gibi fiziksel faktörlerin yanı sıra, üretim-tüketim biçimleri, ekonomik sistemler, yönetim ve siyaset ilişkileri gibi sosyal faktörlere bağlı olarak gelişen kentsel alanlar, küresel ısınmanın etkileri bakımından farklı araştırma alanlarınca incelenmektedir. Kentsel tasarımında, çevreye duyarlı bir kentsel gelişmenin sağlanmasında önemli uygulama ve araştırma alanlarının başında gelmektedir. Dünya nüfusunun %54'ünün yaşadığı kentsel alanlarda mevcut kaynakların koruma kullanma dengesinin sağlanması için, başta enerji tüketimi olmak üzere ekolojik parametrelerin kentsel tasarım çalışmalarında dikkate alınması gerekmektedir. Küresel iklim değişikliğinin kent yaşamı üzerindeki olumsuz etkilerinden biri de ''kentsel ısı adalarıdır.'' Çevresindeki kırsal alanlara göre daha sıcak olan kentsel alanlar olarak ifade edilen kentsel ısı adalarının, yüksek düzeyde etkilerinin görüldüğü mevsimler, sıcaklık farklarının da yüksek olduğu yaz ve kış mevsimleridir. Kentsel alanlarda doğal yer örtüsünün yerini koyu renkli, kuru ve geçirimsiz yüzeylerin alması, bitki örtüsünün tahrip edilmesi, yüksek düzeyde enerji tüketilmesi, yoğun ve yüksek yapılaşma nedeniyle sıcaklıklar artarak kentsel ısı adaları oluşmaktadır. Kentlerde ısı adalarının olumsuz etkisini azaltmanın en temel faktörleri albedo değerleri yüksek olan yansıtıcı yüzey kaplamalarının tercih edilmesi ve kentsel alanlarda ağaç-bitki örtüsü yüzeylerinin arttırılmasıdır. Kentsel ısı adası etkisinin değerlendirilmesinde kullanılan en önemli parametrelerden olan ve genel olarak güneş ışığını yansıtma kapasitesini ifade eden albedo, mevsimsel koşulların dışında yüzeylerin malzemelerine ve geometriye bağlı olarak değişebilir. Bu çalışmada, Aksaray Meydanı ve yakın çevresinde oluşan ısı adası etkisinin kentsel tasarım uygulamalarıyla azaltılması incelenmektedir. Çalışmanın amacı; küresel iklim değişikliğinin bir çıktısı olarak kentsel alanlarda toplumsal çevre ve yaşam kalitesini olumsuz yönde etkileyen ısı adası etkisinin azaltılmasına yönelik geliştirilen kentsel tasarım hedef ve stratejilerini belirlemektir. Tezin amacına uygun olarak geliştirilen hedefler: kentsel alanlarda oluşan ısı adası etkisinin kentsel tasarım özellikleri üzerinden tespit edilmesi, gelecekte yapılması planlanan tasarımların ısı adası oluşumuna etkilerinin ölçülmesi, geometri ve malzeme gibi kentsel alanlarda ısı adası oluşumuna neden olan faktörler göz önünde bulundurularak, ısı adası etkisini azaltmaya yönelik kentsel tasarım stratejilerinin geliştirilmesidir. Belirtilen bu amaç ve hedefleri gerçekleştirmek üzere Aksaray Meydanı ve yakın çevresini kapsayan 26,85 hektarlık alan çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Aksaray, İstanbul'un kent içi ulaşımında düğüm noktası olmasının da etkisiyle yoğunluğu gün geçtikçe artan önemli bir tarihi ve ticari merkezdir. Çalışmada Aksaray Meydanı ve yakın çevresindeki ısı adası etkisi albedo, bitki örtüsü, geometri ve antropojenik ısı olmak üzere dört parametre üzerinden incelenmektedir. Alanın yüzey albedoları avwa matematiksel modeli kullanılarak hesaplanmakta ve mevcut alanın kentsel ısı adası oluşumuna etkisi değerlendirilmektedir. Alandaki bitki örtüsün etkisi İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından hazırlanan renkli solar radyasyon haritalarıyla, geometri etkisi rüzgar analizleri ve arazi kesitleriyle, antropojenik ısı etkisi ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın Aksaray Hava Kalitesi İzleme İstasyonu'ndan alınan verilerle incelenmektedir. Ayrıca bu dört parametre meydanın 2018 yılında tamamlanması planlanan kentsel tasarım uygulaması için de incelenerek, alandaki kentsel ısı adası etkilerinin azaltılmasına yönelik öneriler geliştirilmektedir. Elde edilen bulgulara göre, mevcut alandaki albedo değerleri 0.19 olarak belirlenerek ısı adası potansiyeli oluşturmaktadır. Aksaray Meydan Projesi ile albedo değerinin 0 ,22'ye çıkması öngörülerek meydan tasarımı ile alandaki ısı adası etkisi önlenememektedir. Alandaki mevcut bitki örtüsünün güneş radyasyonunu azaltıcı yönde etki ettiği görülse de, yeşil alanların doğal soğutma etkisi verimli bir şekilde kullanılmamaktadır. Geometri ve antropojenik ısı bulgularında ise alandaki ısı adası potansiyelini arttıracak büyüklükte bir etken tespit edilmemesine karşı, değerlerdeki artış gösteren eğilimler dikkate alınarak planlanan kentsel tasarım uygulaması için iyileştirme önerilmektedir.