Kentsel arkeolojik alanlarda afet risklerine karşı acil durum hazırlık süreçlerinin tanımlanması, Küçükyalı Arkeopark örneği

Son yıllarda yapılan afet planlarında kentsel alanlar için yapılan planların içerisinde, kentsel arkeolojik alanları içeren bir düzenlemenin olmaması önemli bir planlama eksikliğini olarak görülmektedir. Oysa günümüz kentlerinin geçmişş katmalarını oluşturan kentsel arkeolojik alanlar, geçmişş uyarlılıkların eski yaşam tarzlarını, kültürlerini, sosyal yapılarını, teknolojilerini ve mimari özelliklerini izleyebildiğimiz alanlardır. Bu alanlar her geçen gün değişen doğal koşullar ve insan etkilerinden kaynaklı olarak tehlikelere maruz kalmaktadırlar. Kentsel arkeolojik alanların maruz kaldıkları bu tehlikelerin önlenememesi durumunda afetler görülmekte ve bu alanlarda riskli durumlar oluşmaktadır. Kentsel arkeolojik alanların bulundukları konum nedeniyle, gerek diğer kültürel miras alanlarından gerekse aynı türde olmalarına rağmen kent dışında kalan arkeolojik miras alanlarından daha farklı olarak afet durumlarında oluşan risklerden etkilendiği görülmektedir. Tez çalışmasının amacı, kentsel arkeolojik alanlar için kendi iç özelliklerini ve bulundukları çevrenin de özeliklerini kapsayan, olası afet risklerine karşı afet risk yönetim planı kapsamındaki hazırlık süreçlerinin tanımlanmasıdır. Ayrıca afet öncesi, afet sırası ve afet sonrasında yapılması gereken hazırlık işlemlerinin kentsel arkeolojik alanlar özelinde nasıl olması gerektiğinin Küçükyalı Arkeopark alanı için örnek bir süreç modeli üzerinden açıklamaya çalışılmasıdır. Birinci bölümde, çalışmanın amacı, kapsamı, yöntemi, soruları ve hipotezlerine yer verilmiştir. Çalışmanın hangi amaçla, hangi sorulara cevap vermek için, hangi kapsamda ele alındığı ve çalışmanın yönteminin ne olduğu açıklanmıştır. Bu çalışmada yöntem olarak, kavramsal altyapının oluşturulması amacıyla kapsamlı ve geniş bir literatür taraması yapılmıştır. Daha sonra ise çalışılan konunun, özellikle uluslararası platformlarda dikkat çeken ve çalışılan bir konu olmasından kaynaklı olarak UNESCO, ICCROM, ICOMOS'nun araştırma, izleme ve değerlendirme raporları incelenmiştir. Ayrıca Heritage @ Risk gibi organizasyonların raporlarından ve çalışmalarından da arkeolojik alanların ve kent içinde kalan arkeolojik alanların ele alınış biçimlerinin değerlendirilmesi yapılmıştır. İkinci bölümde çalışmanın temel kavramları olan kentsel arkeolojik alan, afet, tehlike ve risk kavramlarının tanımı yapılmıştır. Ayrıca bu kavramlar arasındaki ilişkinin ne olduğu anlaşılmaya çalışılmıştır. Kavramların tanımlanmasından sonra ikinci bölümde kentsel arkeolojik alanları etkileyen afetler ve tehlikelerin neler olduklarının açıklaması yapılmıştır. Bu kapsamda, Kentsel arkeolojik miras alanlarında görülen afetler iki ana başlık altında incelenmiştir. Bu afetlerin önlenememesi durumlarında gelecekte oluşabilecek olan durumlarda kentsel arkeolojik alanlarda görülebilecek olan riskler ise; yerinde arkeolojik mirasın kaybı, tanımlanamayan arkeolojik mirasın kaybı, arkeolojik potansiyelin kaybı, arkeolojik mirasın çeşitliliğinin kaybı ve arkeolojik mirasın yerel mülkiyetinin kaybedilmesi olarak ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, kültürel ve doğal miras alanlarında oluşabilecek olan bu risklere karşı önceden hazırlıklı olunmasını sağlamak ve alanların olası bir durumdan en az etkilenip korunabilmesini sağlamak amacıyla bu alanlar için afet risk yönetimi planlarının ve hazırlık süreçlerinin nasıl ele alınması gerektiği incelenmiştir. Bu kapsamda, afet risk yönetimi, tarihi bir alanın önemi üzerindeki kayıpları ve etkileri yönetmek, onları azaltmak, kazanılan ve kaybedilen fırsatlar arasında denge kurarak kaynakların ve aktörlerin verimli kullanılmasını sağlayan bir süreç olarak ele alınmıştır. Ayrıca, bu sürecin afet öncesi, afet sırası ve afet sonrasında yapılacak olan müdahaleleri içerdiğine dikkat çekilmiştir. Bu süreçlerin uygulama aşamasında nasıl ele alındığının anlaşılması için ise afet risklerine karşı hazırlanan afet risk yönetim planı örnek çalışmaları 'Kültürel Mirasın Afet Risk Yönetimi Konusunda Uluslararası Eğitim Kursu ' kapsamında yapılan çalışmalardan 6 alan seçilmiştir. Ayrıca bu alanlarda yapılan çalışmalarda risk azaltma faaliyetlerinin, hazırlık ve müdahale süreçlerinin, kurtarma planı süreçlerinin nasıl oluşturulduğu ve ortak olarak hangi değerlendirmelerin yapıldığı da incelenmeye çalışılmıştır. Bu incelemenin sonucunda ise sürecin kentsel arkeolojik alanlar özelinde nasıl ele alınması gerektiği aşamasında dikkat edilmesi gereken adımlar tanımlanmaya çalışılmıştır. Kentlerin geçirmiş oldukları büyük dönüşümler ve yaşamış oldukları afetler, kent içinde kalan sınırlı sayıdaki arkeolojik kaynaklar üzerinde geri dönüşü olmayacak talepler yaratmış ve bozulma süreçlerini hızlandırıcı etki göstermiştir. Dördüncü bölümde bu afet risklerine karşı oluşturulması gereken sürecin basamaklarının ve uygulamada görülen sonuçların değerlendirilmesi ile kentsel arkeolojik alanlar için afet risklerine karşı bir hazırlık süreci modeli geliştirilmeye çalışmıştır. Bu sürecin kentsel arkeolojik alanın yapısall, alansal ve çevresel özelliklerine göre değerlendirmeleri kapsayan ve teknik, teknolojik ve politik çerçevede kararların alınmasını içeren bir model olmasına dikkat edilmiştir. Ayrıca modelin inceleme alt başlıklarında Afet Risk Yönetimi Planı Şablonunda yer alan basamaklar temel alınmış ve yedi başlık altında incelenmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünün son kısmında çalışmanın örnek alanı olarak seçilen İstanbul ili, Anadolu Yakası, Maltepe ilçesi, Çınar Mahallesinde yer alan ve Orta Bizans Dönemi'ne ait, günümüzde kentle bütünleşmiş bir kentsel arkeolojik alan olan Küçükyalı Arkeopark alanı incelenmiş ve süreç alana uygulanmaya çalışılmıştır. Alan, tarihi kaynaklara göre ilk öne Satyros Manastırı adıyla, daha sonra ise Bryas Sarayı adı ile anılmıştır. Alanın tuğla malzeme ile örülmüş dış duvarı ve sarnıç yapısına ait kalıntıları günümüze kadar ulaşmıştır. Bu çalışma kapsamında kentsel arkeolojik alanlar için oluşturulan afet risklerine karşı hazırlık süreci modeli kentsel arkeolojik alan özelliklerine göre üç düzeyde ele alınmıştır. Yapılan risk değerlendirmeleri, azaltma önlemleri, hazırlık ve müdahale planları, ayrıca kurtarma planı aşamaları hem yapısall, hem alansal, hem de çevresel özellikleri göz önüne alınarak, teknik açıdan, teknolojik açıdan ve politik açıdan önlemlerin alınmasını içerecek bir altyapıda hazırlanmaya çalışılmıştır. Bu kapsamda risk değerlendirme çalışmaları, müdahale ve hazırlık süreçleri için kentsel arkeolojik alanların özelliklerine göre kullanılabilecek olan sistematik olarak bilgilerin toplanmasını sağlayacak olan kontrol listelerinin kullanılması önerilmiştir. Ayrıca oluşturulacak olan acil durum ekibinde yer alması gereken kurumların sınıflaması yapılmış ve görevleri açıkça belirlenmeye çalışılmıştır. Böylelikle hangi ekibin hangi işten sorumlu olduğunun tam olarak belirlenmesi ile afet sırasında ve sonrasında yaşanacak olan kaosun önüne geçilebilmesi planlanmıştır. Çalışma alanı için ilk önce kentsel arkeolojik alanların özelliklerine göre oluşturulmuş olan risk değerlendirmesi kontrol listesinin uygulanması ile ön değerlendirmesi yapılmış ve alan hakkında toplanması gereken bilgilerin eksiksiz bir şekilde toplanması sağlanmıştır. Daha sonra, Küçükyalı Arkeopark alanının doğal nedenlerden kaynaklı olarak oluşan deprem ve yangın tehlikelerine maruz kaldığı, alanın çevresel, alansal ve yapısall özelliklerden kaynaklı olarak bu olayları riske dönüştürebilecek güvenlik açıklarının olduğu tespit edilmiştir. Bu güvenlik açıkları, alanda kurulmuş deprem ve yangın sensörlerinin olmaması, ayrıca alanda yangın söndürme tüpü veya musluğunun olmaması, alanın İstanbul gibi büyük bir deprem bölgesinde yer alıyor olması, yapıyı oluşturan malzemelerin artık belirli bir zamanın geçmişş olmasından kaynaklı olarak yıpranmış ve eskimiş olması vb. durumlar saptanmıştır. Alanın içinde ve çevresinde bakımsızlık nedeniyle otların büyümüş olması da, otların kuruması ile yangınlara sebep olabilecek olan bir başka güvenlik açığı yaratan faktör olarak belirlenmiştir. Alandaki insan kaynaklı nedenlerden dolayı oluşan afetlerin, alanı, yapıyı ve çevresini en fazla tehdit eden sorunları oluşturduğu görülmüştür. Bu tehlikelerin; yapılaşma, vandalizm, yangın, mülkiyet gibi sorunlardan kaynaklı olarak oluştuğu saptanmıştır. Bu sorunların risklere dönüşmesine neden olacak güvenlik açıkları ise, alanın çevresinin yoğun yapılaşma ile çevrili olması, alanın etrafındaki yollara araç park edilmesi ile daraltılması durumları gözlemlenmiştir. Bu durumların alana acil durumlarda ulaşımı engelleyici bir etki yaratabileceği düşünülmüştür. Ayırca, alandaki 1987 yılında yapımına izin verilen şu an avlu bahçesi ile yapının dış duvarlarının üst üste geldiği bir caminin bulunması ise olası bir deprem anında caminin alanın üzerine yıkılması ile alana zarar verilebilecek bir başka etken olarak görülmüştür. Bütün bu durumların yanında alan hakkında hem bulunduğu mahallede yaşayan halk hem de diğer insanların olumsuz görüşlerinin olduğu tespit edilmiştir. Bu durum alanın sahiplenilmemesi, daha ilerdeki zamanlarda tahrip edilmesini, yağmalanmasını vb. durumların oluşmasını sağlayabilecek olan bir başka sorunu oluşturmaktadır. Bütün bu afetlerin etkileri olarak ise, alandaki arkeolojik miras ve kimlik kaybı gibi risklerin oluşmasının yanı sıra olası bir durumda alanın çevresindeki veya içindeki ziyaretçilerin yaşamlarını kaybetmeleri gibi bir sorunun da oluşabileceği düşünülmüştür. Bu çalışma kapsamında önerilen süreç modeli ile Küçükyalı Arkeopark alanında hazırlık ve müdahale aşamasında görev yapacak olan acil durum ekibinde yer alması gereken aktör ve paydaşlar da belirlenmeye çalışılmıştır. Bunun için, alanda hazırlanmakta olan Alan Yönetimi Planı için belirlenen aktör ve paydaşlarla koordineli olabilecek şekilde aynı kurumları içererek bir ekip oluşturulmasına dikkat edilmiştir.. Afet sonrası yapılacak olan çalışmalarda ise aynı kurumların koordineli çalışması ile alan için iyileştirme ve rehabilitasyon süreçlerinde yapılacak olan işlemlerin listesi hazırlanmıştır. Ayrıca tüm bu sürecin sorunsuz çalışabilmesi için oluşturulması gereken düzenli izleme ve güncelleme sistemlerinin olması gerektiği üzerinde duruluştur. Sonuç bölümünde kentsel arkeolojik alanların afet risklerine karşı hazırlıklı olunmasının sağlanması ile korunması süreçlerinin daha başarılı yönetilebileceği ve gelecek nesillere aktarılması süreçlerinin başarıya ulaşacağı üzerinde durulmuştur. Ayrıca geliştirilen model önerisinin diğer kentsel arkeolojik alan örneklerine de uygulanabilir olduğu ve gerekliliği vurgulanmıştır.