Bizans dokuma sanatında desen anlayışı

Bizans Dokuma Sanatı'nda Desen Anlayışı adlı çalışmamızda Bizans'ın 330'da kuruluşundan 1453'te yıkılışına kadarki dönem içindeki dokuma sanatım ana hatlarıyla tanıtmaya ve seçme kumaş ve giysi örnekleriyle Bizans dokumacılık sanatındaki kumaş desenlerini kronolojik olarak belirlemeye çalıştık. Bizans dokumacılığı hakkındaki başlıca kaynaklar Bizans döneminin çağdaş yazılı kaynaklan, Bizans sanatında mimariden küçük sanatlara kadar her alanda betimlenmiş kumaş ve giysi örnekleri, müzelerde, özel koleksiyonlarda ve kilise hazinelerinde bulunan günümüze kadar ulaşabilmiş dokuma sanatı ürünleri ve günümüz araştırmalarıdır. Bizans'ta dokumacılık çalışmaları imparator I. Konstantinos döneminde 4. yüzyılda, ipek dokumacılığı ise I. Iustinianos döneminde ö. yüzyılda başlamıştır. Başlıca dokumacılık merkezleri başkent Konstantinopolis, Mısır'da Akhmim, Antinoöpolis ve özellikle İskenderiye, Suriye'de Sidon, Tyre ve Beyrut, Yunanistan'da Theb, Korinth, Atina ve Selanik, 12. yüzyılda ise Mora 'dır. Bizans dokumalarında kullanılan başlıca malzemeler ise keten, yün, pamuk ve ipektir. Erken Bizans dönemi (4.-7. yüzyıllar) kumaş desenleri hakkında Mısır'daki Kopt kumaşları ile özellikle İtalya'nın, Ravenna kentinde bulunan erken dönem Bizans kiliselerindeki duvar resimleri bilgi vermektedir. Bu dönemde başlıca konular avcılık, bağbozumu sahneleri, su ve deniz hayatına ilişkin sahneler, antik mitoloji konulan ve figürleri, natüralist bitki ve hayvan desenleri, rozetler, geometrik desenler, üç ve dört yapraklı yonca gibi bitkisel ve yan soyut bitkisel desenler ile Musevilik ve Hıristiyanlık ikonografisinden alman konular, figürler ve sembollerdir. 7. yüzyıla tarihlenen üzerinde imparator Herakleios'un (610-641) monogramı bulunan bir kumaş ise Bizans dönemine tarihlenen erken kumaş örneği olması bakımından önemlidir. V 726- 842 arasında haç dışında dini tasvirlerin yapılmasının yasaklandığı İkonoklazma döneminde mitolojik konular ve hayvanlar, araba yansı, imparator portreleri, av sahneleri gibi çok çeşitli konuların yanı sıra dini konulu kumaşların da üretildiği de bilinmektedir. Orta Bizans döneminde (842-1204) Bizans ürettiği ipekli kumaşlarla dünya dokuma piyasasında hakim bir konuma gelmiş ve ipekli kumaşlar imparatorluğun güç ve prestijini yansıtmak amacıyla Batı ülkelerine gönderilmiştir. Bu dönemde Sasani sanatı etkisiyle madalyonlar içinde mitolojik sahneler ve simurg, gifon gibi mitolojik hayvanlar, fil, aslan, kaplan kuş gibi çeşitli gerçek hayvanlar, tek ve çift başlı kartal gibi imparatorluk sembolleri ile çeşitli natüralist, geometrik, sembolik, bitkisel ve soyut bitkisel desenler görülür. Özellikle Batı Orta Asya kökenli olan etrafı incili bordürlerle çevrili madalyon deseninin Sasaniler aracılığıyla Bizans'ta da kullanılması önemlidir. Orta Bizans dönemi kumaş desenleri hakkında İstanbul'daki Ayasofya kilisesindeki imparator ve imparatoriçe portreleri ve bu dönem minyatürleri de bilgi verirler. 1261 'de başlayan ve Palaiologos sülalesinin hüküm sürdüğü Son Bizans Devri'nde nakış işleme tekniğinin ön plana çıktığı görülür. Bu tekniğin görüldüğü en güzel örnekler 13. yüzyılda ortaya çıkan üzerinde İsa, melekler ve dört İncil yazarının resimlerinin bulunduğu bulunduğu epitaphios denilen litürjik örtülerdir. Son Bizans dönemi kumaş desenleri İstanbul'daki Khora Manastır Kilisesi'ndeki Theodoras Methokites'in giysisinde ve son dönem minyatürlerinde de görülebilmektedir. Post-Bizans döneminde üretilen litürjik amaçlı dinsel örtülerde ve Ermenistan, Gürcistan, Balkan ülkeleri ile Rusya'daki yerel kıyafetlerde, saray kıyafetlerinde ve Ortodoks kilisesinin dinsel kıyafetlerinde Bizans dokumacılığı etkileri devam etmiş ve günümüze ulaşmıştır.