Tarihi kentlerdeki açık mekanların değişen kullanımlarının değerlendirilmesi: Amasya örneği

Yerleşik hayata geçişin hemen ardından kentli hayata geçilmiş ve bu sürecin başlangıcından bugünlere kadar, sürekli yaşanan değişim ve gelişimler karşısında 'kent' kavramı, çok farklı anlatımlarla ifade edilmeye ve en doğru biçimde tanımlanmaya çalışılmıştır. Nitekim, literatür araştırması yapıldığında, bu kavramın yüzlerce tanımıyla karşılaşılmaktadır. Fakat, bu tanımlamaların çoğunun birleştiği bir nokta bulunmaktadır. O da, kentin kamusal bir nesne olduğu gerçeğidir. Kamusallık ise, kentlerdeki ortak mekan ihtiyacına karşılık gelmektedir Tarihsel süreç içinde, kentteki her mekanda olduğu gibi, kentsel açık mekanlarda, insan ihtiyaçlarının farklılaşması, fazlalaşması ve teknolojinin gelişmesine bağlı olarak değişime uğramış ve uğramaktadır. Bu değişim, bazen olumlu yönde gerçekleşmekteyken, bazen de hızlı alman kararlar ve hatalı planlamalar sonucunda olumsuz bir biçimde şekillenmektedir. Ekonomik, teknolojik, politik ve sosyo-kültürel değişim süreci kentlerdeki yaşamı sürekli olarak etkilemekte, değişen kent dinamikleri içinde kentsel açık mekanların da yeniden değerlendirilmesi ve gözden geçirilmesi ihtiyacı belirmektedir. Zaman içindeki bu değişimin incelenmesi, hem kentsel açık mekanlardaki fiziksel ve kavramsal gelişimin ortaya konulmasına, hem de 21. yüzyıl kentlisinin yeni ihtiyaç ve beklentilerinin belirlenmesine olanak sağlayacaktır. Bu çalışmada, tarihi kent merkezi özelliğini korumuş olan kentlerde, değişik fonksiyon bölgelerinde yer alan açık mekanların tarihsel süreç içinde değişimi ve bugünkü kullanımları analiz edilmektedir. Bu amaçla, kentsel açık mekanların, özellikle kullanım açısından sahip olması gereken nitelikler, hem Dünya, hem de Anadolu'daki tarihsel gelişimi göz önünde bulundurularak gözden geçirilmiş ve seçilen araştırma alanında belirlenen kentsel açık mekanlar, bu nitelikler açısından, çeşitli yöntemlerle test edilerek incelenmiştir. Bu bağlamda, farklı tomografik yapısı, zengin tarihi geçmişşi ve hızlı kentleşmeye bağlı olarak ortaya çıkan bozulmaya rağmen, halen bünyesinde barındırdığı tarihsel verileri tümüyle yitirmemiş olması gibi nedenlerden dolayı Amasya kenti, bu çalışmanın araştırma alanı olarak belirlenmiştir. xuıAmasya, Anadolu'nun en önemli tarihi kentlerinden birisidir. Milattan önceki dönemlerden itibaren Anadolu'daki varlığı güçlü bir biçimde hissedilen Amasya, tarih boyunca bazen bir başkent olarak seçilmiş, bazen güçlü bir metropol olarak hizmet vermiş, bazen de bir şehzade sancağı görevini üstlenmiştir. En son ve en önemli görevini ise, kurtuluş mücadelesinin fitilini ateşleyen Amasya Tamimi'nin ilan edildiği kent olarak yerine getirmiştir. Bu çalışmanın amacı, tarihi kentlerdeki açık mekanların geçmişşten bugüne ulaşırken nasıl bir değişim geçirdiği, bu değişimden ne kadar etkilendiği ve bugün nasıl kullanıldığının araştırılması, ve bu araştırma sonucunda, 21. yüzyıl kentlisinin değişen ihtiyaç ve beklentileri ile tarihi kentlere gösterilmesi gereken hassasiyet arasındaki dengenin sağlanmasına yardımcı olacak değerlendirmelerin gerçekleştirilmesidir. Beş ana bölümden oluşan çalışmanın, amaç ve kapsamının anlatıldığı giriş bölümünün ardından, kentsel açık mekanlarla ilgili tanımlamaların, açık mekanların kamusal yaşantıdaki rolünün, gelişim sürecinin aktarıldığı ikinci bölüm yer almaktadır. Yine bu bölümde, özellikle Anadolu Türklerinde kamu yaşamı ve kentsel açık mekanlar özel bir başlık altında incelenmiştir. Tezin bu bölümü oluşturulurken, özellikle kent, kentleşme, kentsel değişme ve kentsel açık mekan kavramlarının gerek dünyada, gerekse Türk medeniyetlerinde nasıl anlaşıldığının tam anlamıyla ortaya koyulabilmesi için geniş bir literatür araştırması yapılmış ve tezin kavramsal çerçevesi çizilmeye çalışılmıştır. Kavramsal çerçevenin ortaya konulmasının ardından, literatür çalışmasının ikinci aşaması gerçekleştirilmiştir. Bu aşamada, araştırma alam olan Amasya hakkında geniş bir literatür taraması gerçekleştirilmiş ve çalışma konusu ile ilişkili mümkün olduğunca çok sayıda veri toplamaya çaba gösterilmiştir. Cumhuriyet öncesi dönemlere ait verilerin toplanması için, yerel tarihçilerin monografileri, seyahatnameler gibi yazılı kaynaklar, arşiv belgeleri ile resmi kurum ve özel kişilerden elde edilen sınırlı sayıdaki tarihi fotoğraf ve gravürlerden faydalanılmışlar. Bu konuda, özellikle, fotoğrafçı Hasan Varış Arşivi önemli verilere sahip fotoğraflar içermektedir. Cumhuriyet sonrası dönemlerle ilgili veriler ise, yine yazılı kaynak ve arşiv belgeleri ile eski ve yeni fotoğrafların dışında, İller Bankası halihazır haritaları ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü Harita Dairesi'ne ait hava fotoğraflarından yararlanılarak elde edilmiştir. Toplanan bu verilerin ardından, çalışma alanında dokusal analiz ve sentezlerin gerçekleştirilmesi amacıyla arazi çalışması yapılmıştır. Bu çalışma sırasında, Amasya'da yerinde yapılan tespitlerin yanı sıra, y. rnimar Dr. Kani Kuzucular, mimar A. Kamil Yalçın ve AKTAV'a ait çalışmalardan da faydalanılmıştır. xıvLiteratür ve arazi çalışmalarının takiben, Amasya'nın gerek tarihsel gelişimini, gerekse mevcut durumunu ortaya koyan dokusal analiz ve sentezler gerçekleştirilmiştir. Bu aşamada toplanan tüm bilgiler ışığında, Amasya tarihi kent merkezindeki kentsel açık mekanların fiziksel değişiminin irdelenmesi mümkün olmuştur. Tarihi süreçte Amasya kent merkezinin gelişim ve değişimine ait tüm bilgi ve değerlendirmeler, tezin üçüncü bölümünde yer almaktadır. Tezin dördüncü bölümünde, ikinci ve üçüncü bölümlerde aktarılan bilgiler çerçevesinde, Amasya kenti açık mekanlarındaki fiziksel değişim irdelenerek, belirlenen özellikli alanların mevcut durumlarının ve değişen kullanımlarının analizinde yararlanılacak yöntemler anlatılmakta ve bu yöntemlerin uygulanması sonucu elde edilen veriler aktarılmaktadır. Bu bölümde, Amasya kent merkezinde dört farklı fonksiyon alanında seçilen kentsel açık mekanlar, belirlenen amaç doğrultusunda, üç farklı yöntemle analiz edilmiştir. Kentlinin açık mekanlardaki değişimi nasıl algıladığım, ortak mekanlarla ilgili beklentilerini ve bu alanları ne şekilde kullandıklarım belirlemek amacıyla belirlenen dört alan Yeşilırmak Sahil Promenatı, Yavuz Selim Kent Meydanı, Beyazıt Külliyesi Avlusu ve tarihi dokusu büyük ölçüde korunmuş Hatuniye Mahallesi'dir. Amasya'da seçilen bu dört farklı ortak kullanım alanının her birinde 50'şer anket ile farklı gün ve saatlerde çok sayıda gözlem gerçekleştirilmiştir. Yine bu aşamada, bilgisayar ortamında mekansal dizin yöntemiyle, alanlar ile ilgili matematiksel analizler gerçekleştirilmiş; bu matematiksel veriler, anket ve gözlemler yoluyla elde edilen algıya dayalı ve davranışsal verilerle karşılaştırılmıştır. Çalışmamın beşinci ve son bölümünde ise, önceki aşamalarda gerçekleştirilen irdelemeler sonucunda ortaya çıkan sorunlar ve çözümler üzerine genel bir değerlendirme yapılmış, öneriler getirilmiştir. Bu çalışmanın sonucunda, Amasya ile ilgili gerçekleştirilen fiziksel değişim analizlerine göre, kentin açık mekanlarına yönelik bilgilerin, MÖ 3. yüzyıla kadar dayanmakta olduğu tespit edilmiştir. O tarihten bugüne kadar geçen sürenin araştırılması sonucunda, kent içinde açık mekan olarak belirlenen bölgelerin mekansal açıdan fazlaca değişikliğe uğramadan bugüne ulaştığı görülmektedir. Nitekim, araştırmanın çalışma alam olarak belirlenen dört farklı kentsel açık mekandan üçünün bu özelliğe sahip olduğu bilinmektedir. Mekansal açıdan fazlaca bir değişikliğe uğramayan bu alanların kullanım amaç ve biçimlerinde ise, bir takım ekonomik, siyasi, teknolojik, sosyal ve kültürel değişimlere bağlı olarak farklılaşmaların yaşandığı belirlenmiştir. XVDin ve ticaret, her zaman önemli bir toplanma mekanı işlevi özelliği taşımış, ekonominin zayıf olduğu ya da siyasi baskının kuvvetli hissedildiği dönemlerde dini toplanma mekanları ön plana çıkarken, ekonominin güçlendiği dönemlerde ticari toplanma mekanları önem kazanmıştır. Bugüne gelindiğinde, seçilen dört farklı kentsel açık mekanın kullanım yoğunluğu ve tercihleri açısından birbirine yakın değerlere sahip olduğu görülmektedir. Bu, özellikle kullanıcılar tarafından, taşıdıkları pozitif ve negatif değerler arasında ciddi farklar olduğu ifade edilen bu mekanlar için, ilginç bir durumdur. Bu durum ancak, çalışılan kentsel açık mekanların, kentin arazi kullanım özellikleri açısından farklı kimlikleri temsil etmeleri ile açıklanabilmektedir. Örneğin, çoğu sorgulamadan başarısız sonuçlarla çıkan Yavuz Selim Meydanı, Amasya'daki ticaret bölgesinin merkezindeki konumu ve resmi kent meydanı kimliği ile kullanımı zorunlu bir alan görünümündedir. Birçok tarihi kentte olduğu gibi, Amasya'da da son yıllarda gittikçe artan koruma bilmemin, kent dokusuna ve açık mekan gelişimine olumlu katkılarda bulunduğu tespit edilmiştir. Amasya, korumanın ihtiyaç duyduğu ekonomik imkanların sağlanabilmesi için, yine birçok tarihi kentin tercih ettiği gibi, kültür turizmine yönelmiştir. Amasya'daki bu yöneliş, bir takım bozulmalara ve rahatsızlıklara neden olmakla birlikte, genelde olumlu bir biçimde gelişmektedir. Turizmin sağladığı katkının yanı sıra, Amasya'da bir eğitim kenti olma yolunda atılan adımlar, kullanıcı çeşitliliğinin artmasına ve farklı taleplerin oluşmasına neden olmaktadır. Nitekim, 21. yüzyıl başında biçimlenen Promenat alanının, yalnızca koruma ya da turizm çalışmalarının bir sonucu olarak görülmesi yetersizdir. Kentte artan genç ve eğitimli nüfusun bu yöndeki talebi de bu konuda etkili olmuştur. Amasya'daki turizm destekli koruma ve planlama çalışmaları, belirli bir duyarlılık sınırı içinde seyrediyor olarak görülse de, turizm amaçlı tesislerinin gelişiminin kontrol altında tutulmasının gerekliliği de açıktır. Özellikle, Hatuniye ve çevresindeki, arazi ve konut fiyatlarındaki kontrolsüz artış ve yine son yıllarda oldukça hızlı bir biçimde sayılan fazlalaşan otel, pansiyon ya da kafeterya olarak işlevlendirilen eski yapılar, Hatuniye'nin asıl kullanıcılarının gerek ekonomik, gerek bozulan konfor koşullan nedeniyle alam terk etmesine neden olabilecektir. Bunun yaratacağı kültür kaybının telafisi ise mümkün olmayacaktır. Nitekim, eski Türk kent dokularındaki başarılı kapalı ve açık mekan birlikteliğinin nedeni, oda-sofa-avlu- sokak ilişkisindeki bozulma, Hatuniye' de de görülmektedir. Yeni işlevlendirilen yapılarda, özelden genele uzanan bu mekanlar dizisi artık yaşamın bir parçası olmaktan çıkmıştır. Yalnızca ulaşım işlevinin gerçekleştirildiği bir aks olarak görülmektedir. XVIBu ve benzeri durumlar, Amasya kenti tarihsel çekirdeği içindeki kentsel açık mekanların yaşatılması ve daha iyiye götürülmesini zorlaştıracak, yaşanan değişimin gelişme olduğu tartışılır bir hal alacaktır. Sonuç olarak, kentsel açık mekanların tarihi kent içindeki işlevlerinin planlamacılar ve kullanıcılar tarafından doğru anlaşılabilmesi için, birbirinin sağlamasını yapan farklı sorgulamalar ve tartışmalarla, mümkün olduğunca detaylı irdelemeler gerçekleştirilmelidir. Bu, şehzade kenti Amasya'nın, değişen teknolojik, ekonomik ve sosyo-kültürel koşullara uyum sağlayabilmesi ve tarihi anılarıyla yaşayan kent kimliğini sürdürebilmesi için bir zorunluluktur. u