Design and modelling of urban development areas with reference to historical settlements: case of Korça

Şehir, çeşitli bileşenler arasındaki dinamik ve doğrusal olmayan ilişkilerden oluşan çok karmaşık bir fenomendir. Tarih, farklı bağlamlarda şehircilik kavramlarının gelişimini gösterir. Bazıları başarılı kompozisyonlara ulaşırken, bazıları farklı çevreler arasında uygun bir ilişki sağlama konusunda başarısız olmuştur. Bu, çoğunlukla şehirlerin gelişmesi sürecinde iki farklı yaklaşıma bağlıdır. Birincisi, yerleşmenin gelişme sürecinde birçok aktöre zemin sağlayan, aşağıdan yukarıya giden bir yaklaşımdır. Öte yandan, tasarımcıların, teknokratların veya yöneticilerin iradesini dayatan, yukarıdan aşağıya giden bir yaklaşım var. Birincisi, sürece önem veren karmaşık, uyarlanabilir ve esnek bir sisteme dayanırken, diğeri tasarımı, master plan konseptine dayanan bir nihai ürün olarak görüyor. Özellikle sanayi devriminden sonra, dünyadaki birçok şehir, zengin, dinamik ve karmaşık geleneksel kentsel dokudan uzak, çok standart, statik ve monoton tipolojiler üreten, modern planlama ilkelerine dayanan, yukarıdan aşağıya bir yaklaşımla gelişti. Bu bağlamda, tarihi kentlerin birçok açıdan daha başarılı bulan ve bu yerleşimlerden öğrenebileceğimiz birçok şeyin olduğunu savunan geniş bir literatür ve söylem vardır. Bu tezin ana kavramı, yerel, kendiliğinden organize olan tarihi yerleşimlerden neler öğrenebiliriz sorusunu ve yöntemlerini belirlemeye çalışan bir yaklaşıma dayanmaktadır. Geleneksel şehirlerin, birçok aktörü içeren, geniş katılımı sağlayan, yerel değerlere saygılı ve toplumun ihtiyaçlarına cevap veren, kapsamlı ve karmaşık bir süreci benimsemede çok daha başarılı olduğu fikrini desteklemektedir. Bu yaklaşım, yerel şehirciliğin, tutarlı, iyi bir çalışma sistemi üreten ve 'organize bir karmaşıklık', 'kendiliğinden bir düzen' yaratan sistematik bir ilişkler düzeni kurabildiğini iddia ediyor. Bu bağlamda, bu araştırmanın temel amacı, tarihi yerleşimlerin karmaşıklığını analiz ederek, zengin ve dinamik modellerinin bazı özelliklerini tespit ederek, şehirlerin inşa edilme sürecinde aşağıdan yukarıya ve kapsayıcı yaklaşımın önemini vurgulamaktır. Dahası, yeni yerleşimlerin tasarlanma ve inşa edilme sürecinde bu özellikleri referans alan ve yorumlayan bir kılavuz ve yöntem geliştirmeye çalışmaktadır. Tez, aşağıdaki hipotezleri ortaya koymaktadır:Hipotez 1: Tarihi yerleşimlerin gelişimine yön veren mekansal ögeler hem kendi içinde ve hem de birbirleri arasında sistematik bir ilişki içindedir. Hipotez 2: Tarihi yerleşimlerde mekansal kurgu bileşenleri ölçülebilir ve gelecekteki olası gelişmeler için tasarım kriterleri olarak değerlendirilebilir. Hipotez 3: Gelişme alanların planlama ve tasarımında tarihi yerleşmelerden referans alınması kent belleğin sürdürülebilirliğinin sağlanması için önemli bir araçtır. Tez, bu üç hipotezi daha da geliştirmek için, çalışma alanı olarak, Korça şehrindeki tarihi bir mahallenin analizlerinde uygulanan hibrit bir metodoloji kullanmaktadır. Bu metodoloji üç farklı analiz türü içerir: doku analizleri, fraktal boyut analizleri ve fiziksel morfolojinin geometrik ölçümleri. İlk olarak, çalışma Christopher Alexander tarafından geliştirilen doku analizleri ilkelerini kullanıyor. Bu analizler, Alexander (1979) tarafından 'isimsiz nitelik' olarak tanımlanan olguya sahip olup olmadığını bulmak için yararlıdır. Bu nitelik, kullanıcı ihtiyaçlarına cevap veren, canlı, zengin, dinamik, tutarlı, çok-çeşitli bir kentsel çevre oluşturmak için çok önemlidir. İkinci analiz, çalışma alanındaki farklı morfolojik ögelerin fraktal boyutunun ölçümünü yapan bir prosedür içermektedir. Fraktal boyut kavramı, organik yerleşimleri analiz etmek ve mekansal organizasyonlarında bir düzen ve tutarlılık olup olmadığını anlamak için çok yararlıdır. Analizin son bölümü ise, çalışma alanındaki mekansal organizasyonun bazı fiziksel özelliklerini tanımlayan bir dizi geometrik ölçümle ilgilidir. Bu ölçümler sadece kentsel alanın mekansal özelliklerini tanımlamak için değil, aynı zamanda olası bir kentsel gelişime modeline entegre edilebilecek bir dizi kural oluşturmak için çok faydalıdır. Çalışma alanı, Arnavutluk'un Korça şehrinde, merkezi bölgeye yakın tarihi bir mahallede yer almaktadır. Bu mahalle, yukarıda bahsedilen analizler için bir birim olarak kullanılmaktadır. Çalışma alanı, Osmanlı döneminde gelişmeye ve oluşmaya başlayan bir yerleşmedir. Bu yerleşme, birçok bireysel eylemin sonucunda, kendiliğinden oluşan ve tutarlı bir bütün ve çeşitlilik barındıran uzun bir süreçte inşa edilmiştir. Günümüzde, bazı dönüşümlerden geçmesine rağmen, geleneksel kentsel dokunun birçok özelliğini sürdürmektedir. Semt, organik sokakların ve yapı adaların etrafında gelişir. Kompakt bir kentsel doku oluşturan, az katlı, avlulu evlerden oluşur. Küçük meydancıklarala bağlanan ve kompakt konut birimleriyle çevirilen organik sokak dokusu, dinamik ve zengin bir mekansal deneyime olanak verir. Bu tez dört ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde araştırmanın kapsamı, amaçları ve ana hipotezleri ayrıntılı olarak irdelenmiştir. Ayrıca, bu çalışmada kullanılan yöntem ve araçlar açıklanmış ve çalışma alanının seçme kriterleri belirlenerek, araştırmanın bağlamı hakkında bilgi verilmiştir. İkinci bölümde, bu araştırmayla ilgili konuların kuramsal arka planı irdelenmiştir. Öncelikle, ontoloji ve epistemoloji alanlarında sistem düşüncesi ve karmaşıklık kavramı incelenmiş ve bunların şehir kavramı ile olan bağlantısı anlatılmıştır. Daha sonra, literatür taraması, daha çok şehir kuramına odaklanmakta ve kentsel karmaşıklık ve ortaya çıkan şehircilik kavramlarını geliştirmektedir. Burada, kenti karmaşık bir sistem olarak gören, çok katmanlı bir ilişki sistematiği içeren ve birçok boyutu da barındıran bazı tanımlar araştırılmıştır. Takip eden bölümde, kentsel gelişim sürecinde kullanılan 'yukarıdan aşağıya' ve 'aşağıdan yukarıya' yaklaşımların farklılıkları ve üretikleri değişik kentsel tipolojiler konusu ortaya konulmuştur. Burada ele alınan teori, yerel yerleşimlerin, planlanan şehirlerin geometrik düzenlerine göre çok daha karmaşık, sürdürülebilir ve daha iyi çalıştığını göstermektedir. 'Organize olmuş karmaşıklık', 'kendiliğinden düzen', eklemlenen süreç, dinamizm ve uyumluluk gibi kavramlar, kendiliğinden oluşan şehirlerin ilkelerini ve niteliklerini açıklar. Literatürde tartışılan bir diğer konu, Christopher Alexander'ın geliştirdiği kuramdır. Özellikle, 'doku dili' olarak isimlendirilen kavram üzerinde odaklanmıştır. Bu bağlamda tez, detaylı bir şekilde, bu kavramın felsefesini, teorik arka planını, metodolojisini ve uygulamasını irdelemiştir. Literatür derlemesinin son kısmı ise fraktal geometri teorisi ve uygulaması ile ilgilidir. Fraktal geometrinin temel kavramlarını açıkladıktan sonra, araştırma daha çok, kutu sayma yöntemine ve önceki çeşitli benzer çalışmalara odaklanmaktadır. Tüm bu teorik kavramlar bu tezin konusuyla güçlü bir şekilde bağlantı kurarak, belirlenen metodolojide yaralı olmuştur. Tezin üçüncü bölümünde, seçilen çalışma alanında yapılan analizler ve sonuçlar yer almaktadır. İlk olarak, çalışma alanının bulunduğu yer olan Korça şehrinin coğrafi ve tarihi bağlamı hakkında bazı genel bilgiler verilmiş ve seçilen çalışma alanın özellikleri anlatılmıştır. Ardından, çalışma, seçilen mahallede üç ana analiz yapmaktadır. İlk olarak, Alexander'in 'doku dili' kavramında belirlediği ilkeler çalışma alanında analiz edilmiştir. Analizlerde, yirmi bir kriter irdelenmiştir ve çıkan sonuçlara göre, bu tarihi mahallede, farklı düzeylerde olsa da, bu ilkeler önemli bir oranda mevcuttur. İkinci analiz, farklı ölçeklerde çeşitli morfolojik bileşenlerin fraktal boyutunu hesaplamak için kutu sayma yönteminin uygulanmasını içerir. Fraktal boyut, sokak, bina ve meydan dokusu için hesaplanmıştır. Son analiz ise, bu tarihi yerleşmenin mekansal kurgusunun özelliklerini tespit etmek için bir dizi ölçüm içerir. Bu analizin temel amacı, çalışma alanındaki kentsel dokunun fiziksel özelliklerini anlamaya çalışmaktır. Birçok ölçüm, sokakların, yapı adaların, parsellerin ve binaların mekansal kurgusunun prensiplerini belirlemeye amaçlamıştır. Bu analizlerle sağlanan birçok veri, ileride olası bir kentsel tasarım modeline entegre edilebilecek şekilde bir kılavuz oluşturmak üzere kullanılmıştır. Tezin son bölümünde, araştırmanın başında tanımlanan hipotezlerin geniş bir analizi ve değerlendirmesi ele alınmaktadır. Bu bölümün önemli bir kısmı, organik kentsel morfolojinin ölçülmesi ve ilkelerinin olası herhangi bir kentsel tasarım modeli için bir kılavuz oluşturmak için kullanılması konusu irdelenmiştir. Bu bağlamda, çalışma tarihi mahallenin özelliklerinden referans alan bir dizi adım ve ilkeyi içeren bir kılavuz geliştirmektedir. Bu kılavuz, yeni kentsel gelişmeler de tasarım sürecinde kullanılabilecek olası bir sayısal model için adımları tanımlamayı amaçlamaktadır. Bu araştırmanın ana sonuçları bu şekilde özetlenebilir:Korça kentindeki tarihi mahalle, uzun bir öz-denetim süreci sonucunda ortaya çıkan çözümün tipik bir örneğidir. Diğer pek çok yerel yerleşim gibi, sürdürülebilir, çalışan ve verimli bir çevre yaratan birçok niteliğe sahiptir. Doku analizleri, Alexander'ın tanımladığı gibi, çalışma alanı, yaşayan, dinamik, zengin, güzel, otantik, sistematik ve insana ve doğaya yakın bir kentsel yaşam alanı oluşturan 'isimsiz kaliteye' sahip olduğunu göstermektedir. Yerleşmedeki fraktal analizler, farklı morfolojik birimlerin kendi içinde ve birbiri arasında sistematik bir ilişki içinde olduğunu açıkça göstermektedir. Analizlerden çıkarılan fraktal boyutun benzer değerleri, bu sistematik ilişkinin ve kentsel dokudaki güçlü tutarlılığın kanıtıdır. Çalışma alanı, organik bir dokuya sahip olmsına rağmen, mekansal kurgusunun bazı fiziksel özellikleri ölçülebilir. Bu ölçümler yeni kentsel alanların tasarım sürecinde parametre olarak kullanılabilir. Bu parametreleri kullanarak, arasında yüksek karmaşıklığa ve sistematik ilişkiye sahip, birçok alternatif üretebilen, bilgisayar bazlı bir modele entegre edilebilir. Çalışma, olası bir bilgasayar modeli oluşturmak için izlenebilecek adımları belirleyerek bir kılavuz önermektedir. Ancak, bu model sadece bir yardımcı araç olarak ele alınması gerekir. Çok karmaşık olan tasarım ve inşa sürecinde tek başına bu modelin kullanılması anlamlı değildir. Çok kapsamlı ve geniş katılmlı bir tasarım sürecinde entegre edilmesi durumunda katkı sağlayabilir. Yapılan annalizlerin sonuçları ve kılavuzda kullanılan parametreler Korça şehrine bağlamsaldır, ancak aynı metodoloji farklı bağlamlarda da uygulanabilir. Bu araştırma, tarihi yerleşimlerin özelliklerini tespit etme ve yeni gelişme alanları oluşturken onlardan referans alma yöntemlerini belirlemeye çalışmaktadır. Bu konu, bir şehirdeki kentsel belleğin sürdürülmesi için çok önemlidir.