Kentsel sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için CBS tabanlı bir model önerisi

Günümüzde dünyanın baş başa olduğu en büyük sorun olan küresel iklim değişikliğinin etkilerinin her geçen gün daha fazla hissedildiği görülmektedir. Dünya nüfusunun hızla artması, kaynakların azalması ve Dünya'nın kendi kendine yetemediğinin ortaya çıkması, insanın yaşama, üretme, tüketme hatta barınma tarzını ve alışkanlıklarını değiştirmesi gerekliliğini ortaya çıkarmaktadır. Kentsel nüfus oranının da hızla yükselmesi, kentleri gelecekte daha kilit bir konuma getirerek, sorunların çözümü için bir numaralı kaynak olacağının kabul edilmesine neden olmaktadır. Sürdürülebilirlik kavramının her alanda etkin olmaya başlaması ile birlikte kentsel sürdürülebilirlik kavramı da kentsel alanlar için önemli bir yol gösterici haline gelmiştir. Bu konuda son yıllarda önemli değişimler ve yeni yol haritaları gündeme gelmeye başlamıştır. İklim değişikliği ile mücadelede ve dünyadaki ekosistemlerin sürdürülebilirliğinin sağlanmasında birçok uluslararası belge yayınlanmış ve kabul edilmiştir. Enerji üretimi ve verimliliği, tarım politikaları, su politikaları, doğal kaynakların kullanımı ve korunumuna ilişkin geliştirilen planlar ve yaklaşımlar yanında kentsel alanlar için yayınlanan yeni gündem belgeleri de bulunmaktadır. Tez çalışmasının amacı, kapsamı ve yönteminin açıklandığı ilk bölümün ardından ikinci bölümde sürdürülebilirlik kavramı, ölçme ve değerlendirme yöntemleri ele alınmaktadır. İlk olarak kavramın ortaya çıkışı ve gelişimi, planlama ve mimarlık disiplinlerinde nasıl ele alındığı ve bu kapsamda hangi yaklaşımların geliştirildiğinin incelenmesinin ardından uluslararası ve ulusal belgelerde nasıl ele alındığı ve hangi yönlendirici politika ve yaklaşımların geliştirildiği incelenmektedir. Planlama ve mimarlık disiplinlerinde sürdürülebilirlik yaklaşımının gelişimi, Bahçe Kent hareketi, Komşuluk Birimi, Bölgeleme, Yeni Gelenekselcilik içerisinde Yeni Şehircilik, Toplu Taşıma Odaklı Yerleşim, Akıllı Büyüme, Eko-Kent, Kompakt Kent ve Sürdürülebilir Komşuluk Birimleri yaklaşımları ile ortaya konulmaktadır. Tez kapsamında Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği kurumlarınca yayınlanan politika ve anlaşma belgeleri kronolojik bir sırayla aktarılmaktadır. Ele alınan uluslararası belgelerin genel yaklaşımlarını üç dönemde özetlemek mümkündür. İlk dönemde sürdürülebilirlik ve kentsel sürdürülebilirliğin kavramsal tanımı yapılmaya çalışılmış ardından gelen dönemde ise sürdürülebilirlik konusunda politika ve eylemler tanımlanmaya başlanmıştır. Son dönemde ise bu politika ve eylemlerin izlenmesi ve değerlendirilebilmesi için ölçme ve değerlendirme sistemlerinin geliştirilmesi gerekliliği ve içeriklerine ilişkin yaklaşımlar ortaya konmuştur. Özellikle Habitat III çerçevesinde yayınlanan Yeni Kentsel Gündem'de, sürdürülebilir kentsel gelişimin uygulanması, geliştirilmesi, yönetilmesi, izlenmesi ve değerlendirilmesi için çok yönlü yaklaşımların geliştirilmesi, coğrafi mekansal bilgi sistemleri de dahil olmak üzere sayısal platformların ve araçların kullanımının teşvik edilmesi, ulusal ve yerel yönetimlerin veri toplama, haritalama, analiz ve yaygınlaştırma ile kanıta dayalı yönetişimi destekleme konusundaki rolünün ve kapasitesinin desteklenmesi, hem yerel olarak üretilen hem de küresel olarak karşılaştırılabilir veriler kullanarak paylaşılan bir veri tabanına dayalı olunması gibi politikalar önerilmektedir. Bu politikalar tez çalışmasında önerilen kentsel sürdürülebilirlik değerlendirme modelinin gerekçelerinden birini oluşturmaktadır. Aynı zamanda, tezin amacı kentsel sürdürülebilirliğin bileşenlerini dikkate alan, coğrafi bilgi sistemleri teknolojisini kullanan ve karar destek aracı olarak kentsel sürdürülebilirliği ölçen ve değerlendiren bir model ortaya koymak şeklinde belirlenmiştir. İkinci bölümde ikinci olarak, kentsel sürdürülebilirliğin ölçülmesi başlığı altında gösterge geliştirmenin yöntemsel süreci ve kentsel sürdürülebilirlik ölçümüne örnek sistemler, kent ve komşuluk birimi ölçeğinde incelenmiştir. Sürdürülebilirliğin ölçülmesinde kentlerin tamamı için yapılan çalışmalar olduğu gibi bir parçası ya da bir ya da birkaç bina için yapılan çalışmalar da bulunmaktadır. Bu çalışma birimlerinden en dikkat çekeni ve kentsel alanların sürdürülebilirliğinin sağlanması için en etkili birim komşuluk birimi olarak ortaya çıkmaktadır. Bu alanda dünya çapında geliştirilen birçok ölçme ve değerlendirme sistemi bulunmaktadır. Tezin hedefi komşuluk birimi ölçeğinde bir model geliştirmek olduğundan bu ölçek için geliştirilen mevcut değerlendirme sistemleri olarak LEED ND, BREEAM Communities, CASBEE UD, ve Green Star Communities detaylı şekilde incelenmektedir. Kentsel sürdürülebilirlik açısından hangi bileşenleri ele aldıkları, bu bileşenleri hangi göstergeler ile ölçülebilir hale getirdikleri ve ölçme ve değerlendirme yöntemleri bakımından nasıl bir yapıda oldukları ve izledikleri süreç değerlendirilmektedir. Ancak her birinin ağırlık verdiği konular farklı olmakla birlikte yerele özgü konuların göz ardı edildiği durumlar da görülmektedir. İkinci bölümde üçüncü olarak, kentsel sürdürülebilirliğin ölçülmesinde coğrafi bilgi sistemleri kullanımı ele alınmakta, kullanılan yöntemler örnek çalışmalar ile aktarılmaktadır. Bu bölümde ele alınan son konu ise kentsel sürdürülebilirlik bileşenleridir. Sürdürülebilir doğal çevre, sürdürülebilir yapılaşmış çevre, sürdürülebilir ulaşım, afetlere karşı dayanıklılık, iklime uyum, yenilenebilir enerji ve kaynaklar, sürdürülebilir ekonomi ve sosyal sürdürülebilirlik başlıkları altında her bileşen kapsamında ölçütler belirlenmiş ve kentsel sürdürülebilirlik bağlamında bu ölçütlerin nasıl ele alındığı incelenmektedir. Tüm bu kavramsal inceleme ve mevcut sistemlerin değerlendirilmesinin ardından üçüncü bölümde kentsel sürdürülebilirliğin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için CBS tabanlı bir model önerisi ortaya konulmaktadır. Hem yerel iklimsel özellikleri dikkate alan hem de kentsel sürdürülebilirliğin tüm bileşenlerini içeren, kolay uygulanabilir ve bütünleşik bir ölçme ve değerlendirme modeli ortaya koyma amacıyla 'Kentsel Sürdürülebilirlik Değerlendirme Modeli' geliştirilmiştir. Kentsel Sürdürülebilirlik Değerlendirme Modeli, tez kapsamında önerilen yedi bileşenden oluşmaktadır ve her bileşen ölçütler, hedefler, göstergeler ve alt göstergelerden oluşan bir yapıda değerlendirilmektedir. Sürdürülebilir doğal çevre bileşeninde 6 adet gösterge ve 2 adet alt gösterge, sürdürülebilir yapılaşmış çevre bileşeninde 9 adet gösterge ve 16 adet alt gösterge, sürdürülebilir ulaşım bileşeninde 5 adet gösterge ve 5 adet alt gösterge, afetlere karşı dayanıklılık bileşeninde 4 adet gösterge, iklime uyum, yenilenebilir enerji ve kaynaklar bileşeninde 10 adet gösterge, sürdürülebilir ekonomi bileşeninde 3 adet gösterge ve 10 adet alt gösterge ve sosyal sürdürülebilirlik bileşeninde ise 3 adet gösterge ve 2 adet alt gösterge ortaya konmuştur. Tez kapsamında tüm göstergelerin nasıl ölçüleceği ve değerlendirileceği saptanmış ve aktarılmaktadır. Ayrıca üçüncü bölümün sonunda, KSDM'nin mevcut sistemler ile karşılaştırılması yapılmakta ve aralarındaki farklar açıklanmaktadır. Kentsel sürdürülebilirlik değerlendirme modelinin ortaya konulmasının ardından, dördüncü bölümde modelin Eskişehir kent merkezinde bulunan bir komşuluk birimi kapsamında uygulaması yapılmakta ve değerlendirme sonuçları aktarılmaktadır. Genel değerlendirme sonucuna bakıldığında incelenen alanın kentsel sürdürülebilirlik açısından %60 seviyesinde başarılı olduğu görülmektedir. Sürdürülebilir doğal çevre, sürdürülebilir yapılaşmış çevre ve sürdürülebilir ulaşım bileşenlerinde bu oranın üzerinde, afetlere karşı dayanıklılık, iklime uyum, yenilenebilir enerji ve kaynaklar, sürdürülebilir ekonomi ve sosyal sürdürülebilirlik bileşenlerinde ise bu oranın altında bir başarı oranı gözlemlenmektedir. Sonuç olarak, sürdürülebilir kentin temel birimi olarak kabul gören komşuluk birimi ölçeğinde, kentsel sürdürülebilirliğin ölçülmesi için CBS tabanlı bir ölçme ve değerlendirme modeli önerilmiş ve bir uygulaması yapılarak test edilmiştir. Bu çalışma ile kentsel sürdürülebilirliğin ölçümü ve değerlendirmesinde etkin bir yazılım altyapısı sunan CBS, yerleşmelerin hangi konularda yetersiz ve müdahaleye ihtiyaç duyduğunun tespitiyle sürdürülebilir kentsel çevrelerin üretiminde kolaylık sağlamakta; aynı zamanda planlama otoritelerinin alacağı planlama kararlarına da altlık oluşturmaktadır. Dolayısıyla, CBS tabanlı kentsel sürdürülebilirlik değerlendirme modeli, mevcut yerleşimlerin öncelikli müdahale gerektiren alanlarının nicel ölçümlere dayalı olarak somut biçimde ortaya konulmasını sağlayacaktır.