Aesthetical and technical analysis of selected flute works by sofia gubaidulina

Bu çalışmada, Sovyetler Birliğinde uygulanmış olan müzik politikaları, Sovyet avant-garde müziği ve Sofia Gubaidulina'nın (1931-) eserleri incelenmiştir. Çalışmanın amacı, Gubaidulina'nın seçili flüt eserlerini estetik ve teknik açıdan analiz etmek; eserlerinde çalgıların tınısal özelliklerini, Fibonacci serisini ve sembolizmi nasıl kullandığına açıklık getirmektir. Ayrıca, Garden of Joy and Sorrow (1980) ve Quartet for Four Flutes (1977) eserlerinin analizi, bu eserlerin içeriği ve yapısall özellikleri hakkında detaylı bilgiler verdiğinden flüt öğrencileri ve sanatçılar için bir kaynak oluşturmaktadır. Bu çalışmanın hipotezi, Sovyet hükümetinin uyguladığı katı politikaların Gubaidulina'nın hayat felsefesi ve müziğini maneviyata yöneltmesi ve bu suretle dini ve mistik öğelerin flüt eserlerine de yansımış olmasıdır. Rejimin kısıtlamalarının ve sanatta sansürün etkilerinin aydınlatılması için Sovyetler Birliği'nin kuruluşundan itibaren uygulanan müzik politikaları çalışmanın ilk bölümünde detaylı bir şekilde incelenmiştir. Araştırmanın bu bölümünde, Sovyet müziğinin evrimini ve siyasetin müzik üzerindeki etkisini incelemek için betimsel ve tarihsel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Buna göre, mevcut en doğru ve güvenilir kaynaklara ulaşılarak, önceki deneyimler açıklanmaya çalışılmıştır. Yapılan araştırma sonucunda, Sovyet müziğinde yaşanan tarihsel süreçlerin, Gubaidulina'nın bestecilik anlayışını ve muhalif duruşunu doğrudan etkilediği görülmüştür. Gubaidulina'nın yaşadığı ülke ve dönemin şartlarının tamamen dışında, kendine özgü bir üslup geliştirmesi ve müziğinde maneviyat ile ilgili öğeleri çok farklı şekillerde ve ustalıkla kullanması, belki de çağımızın en önemli bestecilerinden birisi olmasının başlıca nedenlerindendir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, Gubaidulina'nın eserleri ve bestecilik stilleri ile Sovyetler'de kadın bir besteci olarak yaşadığı tecrübeler değerlendirilmiştir. Müziğinde çoğu zaman dini ve mistik öğelerden, okuduğu edebi eserlerden, ya da J. S. Bach ve Webern gibi hayranlık duyduğu bestecilerden esinlenen Gubaidulina, genellikle belirli bir konu üzerine yoğunlaşarak, onu tasvir etmektedir. Gubaidulina, soyut sanat felsefesinin aksine, müziğin Tanrısal ve dünyevi olan arasında bağ kurması gerektiğine inanmakta, eserlerinin tamamını dini duygularla yazmaktadır. Örneğin, çalgı gruplarının birbirinin aksi yönlerde ve birbiri ile çarpışacak şekilde glissandolar yapması, Gubaidulina'nın haç ve çarmıha gerilmeyi müzikal olarak sembolize etme yöntemidir. Gubaidulina, bu ve buna benzer sembolleri, bu çalışmada analiz edilen eserler de dahil olmak üzere pek çok eserinde kullanmaktadır. Gubaidulina'nın belirgin karakteristik özelliklerinden biri de, eserlerinde karşıtlık içeren öğeleri kullanmasıdır. Eserlerin başlıklarından da anlaşılacağı gibi, Light and Darkness (1976), Garden of Joy and Sorrow (1980); Vivente-Non-Vivente (1970, yaşamak-yaşamamak) gibi pek çok eserinde, yaşam ve ölümü, diğer bir deyişle, Tanrısal ve dünyevi olan arasındaki ilişkiyi sembolize etmektedir. Gubaidulina'nın eserlerinin biçimsel yapıları çoğu zaman sayılarla ilişkilidir. Eserlerinde evrenin uyumunu simgeleyen Fibonacci sayıları ile mistik anlamlar içeren diğer bazı sayıları ustalıkla kullandığı bilinmesine rağmen, bu çalışmada incelenen eserlerin erken dönem eserleri arasında yer alması nedeniyle bu tür biçimsel yapılara rastlanmamıştır. Çalışmanın dördüncü bölümde, Garden of Joy and Sorrow (1980) ve Quartet for Four Flutes (1977) eserlerinin analizi için Allen Forte'nin pitch class set teorisinden yararlanılmıştır. Set teorisinde bir oktav on iki kromatik sese bölünerek numaralandırılmakta ve Do sesi sıfır olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımlama anarmonik sesler için değişiklik göstermez, yani do/si#=0; do#/reb=1; re=2.. vb. şeklinde ifade edilir. Bu yöntemin kullanılmasındaki temel amaç, perde aralıklarının matematiksel olarak hesaplanmasıdır. Örneğin, mi-sol# aralığı 8-4= 4 kromatik ses aralığından oluşmaktadır. Melodik yapılar içerisinde aralıkların inici ya da çıkıcı olduğunu belirtmek için artı ya da eksi işareti kullanılmaktadır. Yapılan analizlerde, Garden of Joy and Sorrow (1980) eserinin genel melodik çizgisinin +1+4-1- 4 aralıklarından ve bunun çevrimlerinden oluştuğu görülmüştür. Bu tür simetrik aralık kümelerine (+1-1) Quartet for Four Flutes (1977) eserinde de rastlanmaktadır. Bu durum, Gubaidulina'nın estetik anlayışının önemli bir unsurunu da simetrik yapıların oluşturduğunu göstermektedir. Analiz bölümünde kullanılan diğer bir yönteminde, ifade parametreleridir. Bu yöntem, Gubaidulina'nın okul arkadaşı ve müzikolog Valentina Kholopova tarafından geliştirilmiştir ve onun müziğindeki karşıtlık unsurlarını açıklamayı amaçlamaktadır. Kholopova, ifade parametrelerini (1) artikülasyon ve ses üretim metotları, (2) melodi, (3) ritim, (4) doku ve (5) kompozisyon yazımı olmak üzere beş gruba ayırmıştır. Her bir parametre kendi içerisinde uyumlu ve uyumsuz olarak kullanıldığı için, on parametreden oluşan ve Parametre Kompleksi olarak adlandırılan bir yöntem ortaya çıkmıştır. Bu çalışmada, Kholopova'nın yöntemi, her iki flüt eserine de uygulanarak tablolaştırılmıştır. Garden of Joy and Sorrow (1980) eserinin analizi yapılırken esin kaynaklarını oluşturan edebi eserler ile kesinliği kanıtlanmış bazı sembolizm kullanımlarına da odaklanılmıştır. Örneğin, bu eserde, Gubaidulina Oganov'un Sayat Nova kitabı ile Francisco Tanzer'in bir şiirinden esinlenmiştir. Buradan yola çıkarak eserin doğu-batı sentezi içerdiği çıkarımı yapılmıştır. Bazı röportajlarında verdiği bilgiler ışığında ise, 'Joy and Sorrow' ifadesi ile yeryüzündeki acıyı ve gökyüzündeki huzuru tasvir ettiği sonucuna ulaşılmıştır. Burada da, Tanrısal ve dünyevi olana bir gönderme yapıldığı düşünülebilir. Quartet for Four Flutes (1977) eseri, Gubaidulina'nın eserleri arasında pek nadir rastlanan soyut bir yapıya sahiptir. Bu nedenle form yapısı, tınısal özellikler ve ileri tekniklerin kullanımı gibi unsurlar ön planda tutularak analiz edilmiştir. Bu eserde Gubaidulina'nın kendine özgü sonorite anlayışı, genellikle multiphonics, mikrotonalite ve kromatizm kullanımını içermektedir. Sonuç olarak, Gubaidulina'nın flüt alanına yaptığı katkılar ortaya konmuş, flüt eserlerindeki besteleme teknikleri ve estetik anlayışı ile ilgili elde edilen bulgular yorumlanmıştır. Bu çalışma, Sovyet avand-garde müziği ve Sofia Gubaidulina ile ilgili çalışmalar yapan besteci, sanatçı ve müzikologlara kaynak oluşturması bakımından önemlidir.