Tarihi bir kentin morfolojik gelişiminde plan kararlarının etkisi: 1938-2015 döneminde Gaziantep örneği

Kent morfolojisi, yerleşmelerin gelişim ve biçimlenme süreçlerini makroform düzeyinden sokak düzeyine kadar ele alan yaklaşımları barındıran; bu açıdan kentsel gelişme dinamikleri içinde kentlerin oluşum, değişim ve dönüşüm süreçlerini anlamamızı sağlayan bir araştırma alanıdır. Kent planlama sürecinde kentlerin özgün dokularının ihmal edilmesi, yere özgü koşullara uygun kararların geliştirilememesi, göç ya da yatırım gibi dinamiklerin kente etkilerinin öngörülememesi, kentsel morfoloji alanı yöntemlerine kent planlama açısından özel önem kazandırmaktadır. Geçmişi antik dönem uygarlıklarına uzanan Gaziantep'in yıllarca süregelen sosyal ve kültürel dinamiklerle beraber oluşan kendine özgü geleneksel kent dokusunun kenti anlamak açısından önemli referanslar verdiği düşünülmektedir. Planlama sürecinde verilen bütüncül plan kararlarının parçacı müdahalelerle bozulması, plansız kentleşme, kent formu göz ardı edilerek yapılan yapılar kent dokusuna zarar vermektedir. Kent dokusu ve makroformu, özellikle 1950'li yıllardan itibaren artan göç ve sanayi yatırımlarına bağlı olarak önemli değişimler yaşamıştır. Kent makroformunun ve mahalle ölçeğinde seçilecek alandaki doku değişiminin analizi yapılarak, kentin plan kararları veya biçimlenmeyi etkileyen diğer faktörlerin etkisinde nasıl şekillendiğinin araştırılması hedeflenmiştir. Çalışma kapsamında, bugüne kadar yapılmış olan imar planları, bu planların plan kararları, yerel yönetim ve kentteki yatırımların etkisiyle kent mekanının gelişiminin ne olduğu ve nasıl dönüştüğünün incelenmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, imar planlarının kent mekanının biçimlenmesinde önemli bir etkiye sahip olduğu savunulmaktadır. Bu çalışma ile Gaziantep kent bütünü ve geleneksel dokuda bulunan mahalle dokusu, morfolojik açıdan incelenmiş; 1938 yılında kentte yapılan ilk imar planı ile başlayan süreçle, 2015 yılları arasında yapılan imar planlarının makroformu ve kentsel dokuyu nasıl etkilediği araştırılmıştır. Bu çalışmada kentin morfolojik gelişimi iki ölçekte ele alınmıştır. Birincisi, kent makroformunun belirleyicileri ve kentin gelişiminin kent morfolojisinde İngiliz Ekolü'nün temsilcisi M. R. G. Conzen'in geliştirmiş olduğu çeper kuşak yöntemiyle açıklanması; ikincisi ise, mahalle ölçeğinde Conzen'in kent planı analizi yöntemiyle sokak, parsel ve bina ilişkisi üzerinden geleneksel kent dokusunun incelenmesidir. Makroform ölçeğinde çeper kuşak yöntemi kullanılarak yapılan analizler, iç, orta, dış çeper kuşak olmak üzere üç dönemde incelenmiştir. Kentin ilk çekirdeğini oluşturan, 1938 yılında H. Jansen tarafından yapılan ilk plan ve ardından 1950 yılında Söylemezoğlu-Aru planına kadar gelişen geleneksel dokunun bulunduğu dönem iç çeper kuşak alanı olarak belirlenmiştir. 1950 yılından sonra hızlı nüfus artışıyla birlikte gecekondulaşma ve kent içindeki ulaşım alanlarının gelişmesi, kentin makroformunda önemli değişiklikler meydana getirmiştir. Kentte 1974 yılında Zühtü Can tarafından yapılan imar planı ve bu dönemdeki kentsel politikaların etkisiyle, kentte sanayi alanları oluşmaya başlamış ve bu da makroformu etkilenmesine neden olmuştur. 1950- 1975 yılları arasındaki sanayiye geçiş, üniversite kampüsünün açılması, askeri alan ve yeşil alanın belirlenmesiyle gelişen bu süreç ise orta çeper kuşak alanı olarak incelenmiştir. 1975 yılından 1990 yılına kadar kentte önemli değişiklikler olmamış, 1990 yılına gelindiğinde ise kentte sanayinin gelişmesinin etkisinde yaşanan bir nüfus artışıyla yeni bir imar planına ihtiyaç duyulmuştur. 1990 döneminde kent, merkezden uzakta oluşan yeni merkezlerin etkisiyle dış çeper kuşak alanlarını oluşturmaya başlamıştır. İlk çevreyolu ve otoyol ulaşım bağlantılarının yapılması, kuzeyde terminal binası ve merkezi iş alanı olarak öngörülen plan kararı, kuzeybatıda Organize Sanayi Bölgesinin büyümesi bu dönemde makroformu etkileyen büyük ölçekli kararlar olmuştur. 2015 yılına gelindiğinde ise, kent nüfusu iki milyona yaklaşmış, kentin yapılı çevresi çevre yolunun etkisiyle genişlemiş ve yeni mezarlık alanı, yeni stadyum, OSB'nin süreklilik göstererek daha geniş bir alana yayılması bu dönemdeki dış çeper kuşak elemanları olarak belirlenmiştir. Mahalle ölçeğinde yapılan kent planı analizinde ise, kalenin kuzeybatısında bulunan, yakın çevresinde gelişmekte olan büyük ölçekli kentsel projelerin baskısı altında bulunan geleneksel dokuya ve kentsel sit alanı içinde bulunan bir bölgeye sahip Yaprak Mahallesi seçilmiştir. Bu alanda, halihazırı bulunan 1968- 2008 yıllarında sokak dokusu, yapı adası-bina ilişkisi, bina-parsel ilişkisi, kat yüksekliği analizleri yapılmıştır. Yapılan analizler doğrultusunda, sokak dokusunda organik sokak dokusunun özelliği olan çıkmaz sokakların azaldığı görülmüştür. Yapı adası-bina ilişkisinde, yapı adalarının 1968 ve 2008 yıllarında aynı olduğunu ancak; kentsel sit alanının içinde de olmak üzere yapı adasındaki bina sayısının arttığı gözlemlenmiştir. Çalışma alanı içerisinde kat yüksekliklerinde ve dolu-boş oranlarında büyük bir yoğunluk artışı yaşandığı görülmektedir. Tez çalışması kapsamında yapılan makroform ve mahalle ölçeğindeki analizler değerlendirildiğinde, kentin makroformunun şekillenmesinde yatırımların ve mekansal yer seçimlerinin sonrasında verilen plan kararlarının etkisinin olduğu gözlemlenmiştir. Aktörler, yatırımcılar ve yerel yönetim kararları kent mekanının biçimlenmesinde önemli bir etkiye sahiptir. Çeper kuşak yöntemi, kentteki kararlar/yer seçimleri etkisinde kentin gelişiminin nasıl olduğunun okunmasına yardımcı bir yöntemdir ancak Türk kentlerinde İngiliz kentlerindeki gelişimin ve planlama politikalarının aynı olmaması nedeniyle, karşılığı bulunmadığı noktaların olduğu tespit edilmiştir. Kent planı analizi yöntemiyle yapılan doku analizi karşılaştırılması yapıldığında, kentteki Koruma Amaçlı İmar Planları'nın ve uygulama hükümlerinin etkilerinin yetersiz kaldığı gözlenmiştir. Sokak dokusunun bozulduğu, bölgedeki bina yoğunluğunun arttığı, ayrıca zaman içerisinde mimari yapıların ve kullanılan malzemenin geleneksel dokuya uygun olmayan biçimlerde geliştiği görülmüştür.