Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde işkence yasağı

İşkence pratiği, tarihten 20. yüzyılın sonlarına kadar şu veya bu şekilde Avrupa da dahil, dünyanın pek çok yerinde varlık göstererek, insanın en temel haklarından biri olan maddi ve manevi bütünlüğünü ve irade özgürlü-ğünü ortadan kaldırmıştır. İşkence en genel anlamıyla, şüpheliden ikrar elde etmek için bedensel veya zihinsel acı çektirmek veya suçluyu insanlık dışı bir cezayla cezalan-dırmaktır. Bu anlamda işkence, ceza yargılamasında hem yargılama aşama-sında hem de hükümden sonraki infaz aşamasında söz konusu olabilir. İşkence ve kötü muameleye ilişkin, ulusalüstü insan hakları belgelerin-de bir takım unsurlar belirlenmiştir. Bunlar; aşağılayıcı muamele, insanlık dışı muamele, haysiyet kırıcı muamele, aşağılayıcı ceza, insanlık dışı ceza vb. kavramlardır. Bu kavramlar, işkence boyutuna varmayan ancak, işkence gibi değerlendirilen, yani işkence yapılmış gibi cezalandırılması gereken kötü muamelelerdir. Aslında, bu kavramların ayrımını yapmak kolay olmamakla birlikte, ulusalüstü kuruluşların önlerine gelen somut olaylarda ortaya koydukları kriterler, ulusal hukuktaki uygulamalar açısından son dere-ce ışık tutucudur. Ulusal mahkemeler işkence konusunda karar verirken, özellikle AİHM' ın zengin içtihatlarını göz ardı etmemelidirler. Çalışmanın birinci bölümünde, ayrıntılı olarak işkencenin tanımı, tarihi süreci ve bu süreçte ortaya çıkan Uluslararası ve uluslarüstü metinlerde iş-kence yasağının düzenlenişi incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde insan hakları konusunda öngördüğü öz-gün denetim mekanizmasıyla birçok temel hak ve özgürlükleri düzenleyen AİHS'nin işkenceyi yasak-layan 3. maddesi, AİHM'nin konuyla ilgili kararlarıyla beraber irdelendi. Söz-leşmenin 3. maddesinde belirtilmeyen ama zaman içerisinde AİHM içtihatla-rıyla ortaya çıkan işkence suçunun unsurlarına değinildi. Böylece, daha önce belirttiğimiz gibi, bu unsurların ayrımını yapmak pek kolay olmamakla birlikte, örnek olaylarla Mahkeme kararlarına yer verilerek unsurların ayrımına netlik kazandırılmaya çalışılmıştır. Bunu yanında, Sözleşmeye taraf bir Devletin yargı yetkisi içinde, 3. madde anlamında bir ihlale maruz kalan bireyin, iç hu-kuk yollarını tükettikten sonra, bireysel başvuru yoluyla konuyu nasıl AİHM önüne getirebileceği açıklandı. Yine ikinci bölümde, eski ve yürürlükteki ceza yasalarındaki işkence suçuna ilişkin hükümler, ceza hukuku ilkelerine göre incelenerek, ulusalüstü hukukun öngördüğü, işkenceye ilişkin düzenlemelerle ne derece örtüştüğü konusunda değerlendirmeler yapıldı. Bu anlamda, yeni ceza yasasıyla, iş-kencenin önlenmesi ve faillerinin cezalandırılması adına olumlu ve evrensel gelişmeler kaydedildiği söylenebilir. Aslında, yaralama, hakaret, cinsel taciz taciz gibi suçlardan oluşan işkence suçu Eski ve Yeni Ceza Yasalarında, önemine binaen, bağımsız bir suç olarak düzenlenmiştir. Yeni Ceza Yasa-sında suçun unsurlarına, eski yasadaki insanlık dışı ve küçük düşürücü kav-ramlarını da kapsayan insan onuruyla bağdaşmayan davranışlar kavramı ge-tirilmiştir. Ayrıca, işkence suçunun cezası artırılarak, nitelikli ve neticesi se-bebiyle ağırlaşmış halleri ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde ise, işkence, AİHS'nin dinamik olma özelliği ve işkence ve kötü muamele eylemlerinin anlaşılması ve ayırt edilme-si için hem AİHM'nin hem de Yüksek Yargıtay'ın konu ile ilgili kararları ince-lenmiştirBu çalışmayla amaçlanan, tarafı olduğumuz temel insan hakları belge-lerinden biri olan, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'yle çerçevesi çizilen, iş-kenceyi önlemeye yönelik girişimlere ve oluşturulmaya çalışılan anlayış birli-ğine az da olsa katkıda bulunabilmektir.