Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu dönemi esnaf kıyafetleri

Ahilik, eski Türkçede eli açık, cömert ve mert anlamalarında kullanılan 'akı' kelimesinden türemiştir. XIII. yüzyılda Anadolu'da kurulan ahilik teşkilatı, Osmanlı imparatorluğu döneminde yerini lonca teşkilatına bırakıncaya kadar askeri, siyasi, sosyal, idari ve ekonomik açıdan etkin bir yapılanma olarak varlığını devam ettirmiştir. Çok işlevli kurumsal bir yapı olan ahilik, Anadolu'nun Türkleşmesinde askeri yönden olağanüstü çabalar göstererek özellikle Moğol saldırılarına karşı büyük rol oynamıştır. Ahilik teşkilatı, Osmanlı İmparatorluğu döneminde askeri, siyasi ve idari işlevlerinden sıyrılmıştır. Bu dönemde teşkilatın daha çok sosyal ve ekonomik işlevleri belirginleşmiştir. XVIII. yüzyılda ise artık lonca teşkilatına dönüşmüş ve bir esnaf birliği halini almıştır. 'Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu Dönemi Esnaf Kıyafetleri' başlığı ile hazırladığım tezimde birinci bölümde konunun amacı, önemi, konu ile ilgili yapılmış araştırmalar, araştırma konusunun yöntemi belirtilendikten sonra ikinci bölüm kapsamında ahi teşkilatı, lonca teşkilatı ve Anadolu Selçuklu Dönemi ve Osmanlı İmparatorluğu dönemi esnaf teşkilatlanmalarının temel yapıları incelenmiştir. Tez çalışmam kapsamında üçüncü bölümde konu ile ilgili katalog çalışmasına yer verilmiş ve ahi teşkilatı yapılanması ile başlayıp lonca teşkilatı haline dönüşen esnaf birliklerinin kıyafetleri, model, kesim, tasarım, süsleme özellikleri, kıyafetlerde kullanılan kumaş çeşitleri ve kıyafetlerin renkleri açısından incelenmiştir. Tez çalışması kapsamında, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu dönemlerinde mesleklerini icra etmiş, kültürel, sosyal ve ekonomik yönden Türk kültürü üzerinde izler bırakmış 40 esnaf grubu ele alınmıştır. Esnaf kıyafetlerini konu alan tez çalışmam kapsamında, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı İmparatorluğu dönemin özelliklerini yansıtan, bu dönemlerdeki kıyafetlerin yaka, kol, beden kesimleri ve kumaş özellikleri konusunda bilgiler veren kartpostal, gravür, minyatür ve fotoğraflar incelenmiştir. Her esnaf grubu için üç görsel farklı kaynaklardan temin edilmiştir. Görseller seçilirken, kıyafetlerin özellikleri, görsellerde kıyafeti üzerinde taşıyan kişilerin duruş şekli ve görselin netliği dikkate alınmıştır. Bu görsellerde yer alan esnafın kıyafetleri ve aksesuarları belirlenen bir düzen çerçevesinde incelenmiştir. Kıyafetler incelenirken önce tarihi kaynaklarda ele alınan esnaf grubu ile ilgili yazılı kaynaklarda bulunan bilgiler derlenmiştir. Ardından görseller tarihi bir sıra düzeni ile ele alınıp corel programında teknik çizimleri yapılmıştır. Son aşamada ise tarihi kaynaklar, görseller ve teknik çizimler ışığı altında ele alınan esnafların kıyafetleri ve aksesuarları, model, kesim, kalıp, tasarım, süsleme özellikleri, kumaş çeşitleri ve renk açısından yorumlanmıştır. Osmanlı İmparatorluğu dönemi genel erkek giyim özellikleri ile benzerlikler gösteren ahi teşkilatı ve lonca teşkilatı üyesi esnaf kıyafetlerinde üst üste giyilen birkaç giysi ile oluşturulan katlı giyim özellikleri görülmektedir. Bu dönemlerde erkeklerin üst bedenlerine giydikleri giysi parçalarına farklı isimler verilmiştir. Mintan, iç gömlek, gömlek, kısa entari, yelek, cepken, hırka ve kaftan bu dönemde erkek üst beden giyiminde sıklıkla karşılaşılan giysilerdir. Fakat bunların içerisinden mintan, gömlek, iç gömlek ve kısa entari bazen birbirinin yerine kullanılan terimler olarak da karşımıza çıkmaktadır. Bu uygulamanın tez kapsamında herhangi bir karışıklığa sebep vermemesi için model özelliklerine göre bu kıyafet parçaları kendi içlerinde gruplandırılmıştır. Tez çalışmam kapsamında ele alınan görsellerde, erkek üst giyimlerinde önden ilik ve düğme ile kapamalı olanlarına gömlek, önden açık, ön ortası üst üste getirilerek kapatılanlarına kısa entari ve düğmesiz ve önden kapamasız model özelliğine sahip olanlarına ise mintan denilmiştir. Alt giyim parçalarında ise Türk giyim kuşamında hem erkekler hem de kadınlar arasında ergonomik kullanımı sebebiyle sıklıkla tercih edilen şalvar en çok kullanılan erkek alt giyim parçalarından biri olarak tespit edilmiştir. Bunun yanında erkek giyiminde paçaları şalvara göre daha dar olan bol kesimli erkek alt giyim parçası potur ve bacakları dize kadar sıkıca saran dizden sonra bol kesimli sıkmalar ve şalvardan kısa model özelliklerine sahip olan diz çakşırları, esnaf giyiminin ayrılmaz parçaları olarak karşımıza çıkmıştır. Farklı görsellerde yer alan esnafların ayaklarında önleri hafif sivri ve yukarı doğru kalkık yemeniler, ayakları mest gibi sıkıca saran çizmeler ve kullanım rahatlığı sağlayan çakşırlar bulunmaktadır. Meslek dalına göre spesifik özellikler gösteren başlıkların dışında en çok fes, sarık ve fes üzerine ince bir kumaşın sarılması ile oluşturulan başlık türleri ve dini inançlara göre değişiklik gösteren başlıklar, belirlenen tarihler içerisinde ele alınan örneklerde görülen başlık türleridir.