Türkiye kentleşmesi için yeni bir yol arayışında orta ölçekli kentler üzerinden kır-kent dayanışma ağları: Kars-Boğatepe örneği

Dünya kentleşmesi, nüfus büyüklükleri ve yerleşim ölçekleri bakımından hakim kentleşme eğilimlerinin sürmesi halinde kırsal alanları ve ekolojik sistemleri kritik bir yakın geleceğin beklediğini ortaya koyarken, farklı kentleşme yaklaşımlarına yönelik gereksinimleri de öne çıkarmaktadır. Bu açıdan önemi daha da artan gelişmekte olan ülkelerden biri olan Türkiye'de kentleşmesinin ekonomi-politik, ekolojik yapı, kır-kent ilişkisi ve yerleşim sistemi gibi farklı konularda önemli sorunlar içerdiği ve bu sorunlu kentleşme yapısının devam etmesi halinde mevcut durumun daha da çözümsüz olacağı açıktır. Hızlı büyümeye çalışan ve neoliberal kentleşme politikalarının baskınlığına sınırlı ve yetersiz müdahalesiyle devletin de göz yumduğu bu sürdürülemez kentleşme eğilimi, gelişmekte olan ülkeler kadar dünya geneli için de benzerlikler taşırken farklı çözüm arayışlarını da beraberinde getirmektedir. Yakın gelecekte kentlerin niteliksel ve niceliksel baskı ve yayılmasının süreceği ve bu gidişata dayalı artan nüfusu en çok barındıracağı öngörülen yerleşme türü olan orta ölçekli kentlerinse önerilecek yeni kentleşme yaklaşımları içinde özel ve öncelikli bir yere sahip olması gerekmektedir. Şimdiye kadar nüfus ve temel sosyo-ekonomik gelişme ekseni dışında ele alınmayan OÖK'ler, ülkemizdeki sürdürülemez kentleşme seyri için farklı potansiyeller, nitelikler ve ilişkiler üzerinden çözüm yaklaşımının temelini oluşturabilecektir. Türkiye kentleşmesinin sürdürülemezliğinde, yeni bir yol arayışı için OÖK'yi odağına alan bu çalışma bu bakımdan OÖK'lerin hangi niteliksel boyutlar ile ele alındığında kentleşmede yapıcı/çözümleyici bir rol üstlenebileceğini sorgulamakta ve bu bağlamda OÖK'leri güçlü bir kır-kent ilişkisi, yerel ekonomileri canlandırabilecek, rekabetçilik yerine dayanışma ve ağ ilişkilerine dayalı olarak tariflemeye çalışan bir yöntem denemesini içermektedir. Türkiye'de süregelen kentler ve bölgeler arası dengesizlikler, ekolojik kayıplar, kırsalın ve üretim yapılarının azalan değeri ile göç olgusu hala önemini korumaktadır. Mekansal açıdan çok merkezli gelişim ihtiyaçlarını farklı yönleriyle içeren bu çalışma, bir yanıyla metropolleşen, bir yanıyla da çok yönlü gelişme sorunları yaşayan kentler arasında denge unsuru olarak OÖK'leri görmekte ve bu kentler üzerinden kır-kent dayanışma ağlarının teorik-kavramsal bir arka plan üzerinden genişletilmiş okumasını yaparak Türkiye için görece özgün bir OÖK tanımı ortaya koymayı amaçlamaktadır. İstatistiksel veri analizleri ve haritalama çalışmalarıyla şekillenen OÖK'lerin belirlenmesinde 4 farklı temsil düzeyi öne çıkmış ve en düşük profilli temsil düzeyinde yer alan Kars-Boğatepe'de saha araştırması yapılmıştır. Çalışmanın sonunda, OÖK'leri kır-kent ilişkisi ve dayanışma ağları bakımından tanımlamak için belirli aşamalardan oluşan çok değişkenli bir yöntem uygulanmış, ulusal ölçekte istenilen düzeyde veri temini ve analizi yapılamamış olsa da belirli ön bulgulara ve ileriye dönük olarak çalışmanın geliştirilmesine yardımcı olacak değerlendirmeler yapılmıştır. Tezin önerdiği çözüm yaklaşımının pratikteki yakın karşılığı olarak görülebilecek Kars-Boğatepe süreci üzerinden kırsal odaklı yerel ekonomilerin gelişimi, kır-kent dayanışma ağları bağlamında irdelenmiş ve yapılan mülakatlar sonucunda önemli bulgular elde edilmiştir. Görece düşük nitelikli bir OÖK'nin kırsal hinterlandı ile nasıl bir gelişme dinamiği yaratabileceği ve etkileşim yapısı, diğer OÖK'ler için de olası gelişme potansiyelleri konusunda önemli ipuçları sunmuştur. Bu çalışma, gerek kentleşmede OÖK'nin yeri ve önemini gerekse taşıyacağı niteliklerin türü ve temsilinin ne denli gerekli ve bir o kadar da zor olduğunu ortaya koyması bakımından son derece önemli olup ileride artacağı öngörülen OÖK'leşme politikalarına da ışık tutmaktadır.