Çevresel etki değerlendirmesi yönteminde planlama boyutu: Aşağı Meriç havzası örneği

İnsan var oluşundan bu yana doğa ile mücadele etmiş, yaşamını sürdürebilmek için doğanın kendisine sunduklarını kullanmış ve ona biçim vermiştir. Ancak son yüzyılda yeryüzünde yapmış olduğu tahribat var olduğundan bu yana gerçekleştirdiği etkiden daha fazla olmuştur. Bilimsel alanda ve teknolojideki ilerlemelerle birlikte insan faaliyetlerinin doğa üzerindeki etkisi de artmaktadır. Bu faaliyetlerin yoğunluğu ve niteliğindeki artış doğanın kendini yenileyebilme yeteneğini tehdit etmektedir. II. Dünya savaşı sonrasında tüm dünya ülkelerinin girdiği kalkınma yansı sonucu, ülkelerin doğal kaynakları hızla tükenmeye ve doğada geri dönüşü mümkün olmayan tahribatlar yaratmaya başladı. 1960lı yıllarda çevre krizi ilk sinyallerini sanayileşme sürecinin en önündeki gelişmiş ülkelerde ve özellikle kentsel alanlarda verdi. 1960 larda başlayan çevre, çevresel kalite, çevre sorunlan ve boyutları tartışmaları ülkelerin çevre politikalanna 1970 lerden itibaren yansımaya başladı. İlk çevre kanunu kamuoyu baskısının en yoğun olduğu ülke olan ABD'de 1970 yılında yürürlüğe girdi. Bu kanun aynı zamanda federal ölçekte yapılan tüm yatırımların çevreye verdiği etki yönünden incelenerek, uygulanıp uygulanmayacağına karar verilmesini öngören bir düzenlemeyi de getiriyordu. Hukuksal ve bilimsel alanda 'Çevresel Etki Değerlendirmesi ' olarak adlandırılan bu yöntem daha sonra Kanada, Hollanda, Fransa gibi gelişmiş ülkelerin mevzuatına girdi. Ülkemizde ise 1983 yılında yürürlüğe konan Çevre Kanunu gereğince 1993 yılında ÇED çalışmalarına başlandı. Bu çalışmada; Türkiye'deki ÇED çalışmaları, bu çalışmalann sunulduğu ÇED raporları, raporların incelenmesi ve değerlendirmesi süreci incelenerek, ülkemizdeki planlama anlayışında çevre yaklaşımı, planlama ve ÇED ilişkisi irdelenmektedir. Aşağı Meriç Havzası sınırları içinde 1993- 1998 yılları arasında yapılan ÇED çalışmaları ve 1997- 1998 yıllan arası hazırlanan ÇED ön araştırma raporları incelenerek, bu çalışmaların havzadaki doğal ve sosyo-ekonomik çevreye olabilecek olumsuz etkilerin hafifletilmesindeki basanları tartışılmaktadır. Çalışmanın sonucunda; ülkemizde doğal kaynakların ve çevresel değerlerin korunmasını amaçlayan çevre planlarının üretilmemesinin, yapılan ÇED çalışmalarının başarısını olumsuz olarak etkilediği, bir plan dahilinde gelişmeyen yatırımların tek tek incelenmesinin, projenin sebep olabileceği ikincil etkileri ve toplam etkileri ölçmede yetersiz kaldığı sonucuna varılmakta; doğal kaynakların ve çevrenin sürdürülebilirliği için üretilen çevre planlarının, havza ölçeğinde olması gerekliliği vurgulanmaktadır. İkinci bölümde; bir sistem olarak 'çevre' kavramı ve çevre sorunlannın ortaya çıkışı ile birlikte 'çevre' kavramının tarihsel gelişimi incelenmekte, ülkelerin kalkınma politikalan ve globalleşen çevre sorunlan karşısında yaşanan çevre ikilemi, bu VIIkonudaki çözüm arayışları, planlama - çevre ilişkisi ve çevre sorunları ile birlikte planlamaya çevre kavramının girişi ve Türkiye'deki mevcut planlama mevzuatındaki çevre yaklaşımı irdelenerek, çevresel değerlerin, doğal kaynakların korunabilmesinde ve ekonomi-çevre ilişkisinin kurulabilmesinde bölge planlarının gerekliliği tartışılmaktadır. Üçüncü bölümde; çevreye duyarlı fiziksel planlama için uygun bir yöntem olan 'çevresel etki değerlendirmesi' kavramının ve yönteminin tarihsel gelişimi, dünyadaki çevre politikalarının değişimi ile 'çevresel etki değerlendirmesi' yönteminin gelişmiş ülkelerin ve Türkiye'nin hukuksal ve kurumsal yapısında yer alış süreci ele alınmakta, yaklaşık 30 yıldır kullanılan bir yöntem olan ÇED, problemin tanımlanması aşamasından karar verme aşamasına değin adım adım incelenerek, Türkiye'deki ÇED Yönetmeliğinin gerektirdiği ÇED süreci ve uygulamalar irdelenmektedir. ÇED çalışmaları ve planlama ilişkisi, üst plan kararlarının olmamasının ÇED çalışmalarına etkisi irdelenmektedir. Çevre planlama ve çevre yönetiminin gerekliliği, doğal kaynakların sürdürülebilirliği açısından planlamada 'havza ölçeği' tartışılmaktadır. Dördüncü bölümde; 1993 yılından bu yana Türkiye'deki ÇED çalışmalarının çevresel değerleri korumadaki başarısını araştırmak amacıyla ömek çalışma alanı, Aşağı Meriç Havzası olarak belirlenmiştir. Aşağı Meriç havzasındaki kirliliğin bölgesel ve uluslararası boyutu ile bir havzanın korunabilmesi için idari sınırların yetersizliği irdelenmektedir. Edirne il sınırları içinde ÇED çalışması gerektiren faaliyetler nicelik olarak incelenmekte ve bu faaliyetlerin ÇED çalışması yaptırıp yaptırmadıkları ya da çevresel etkilerini hafifletmek amacıyla aldıkları önlemler araştırılmaktadır. 1993- 1998 yılları arası Edirne ilinde yapılan ÇED çalışmaları niceliksel olarak incelenmektedir. 1997- 1998 yılları arasında hazırlanan 6 tane ÇED ön araştırma raporu ve ÇED süreçleri incelenerek, bu süreçte ve projelerin uygulanması aşamalarında fiziksel plan kararlan ile ilişkileri değerlendirilmektedir. 1993 yılından bu yana yapılan ÇED çalışmalarının zararları hafifletmedeki başarısının ölçülebilmesi amacıyla Meriç nehrinin farklı noktalarından alınan su kirlilik konsantrasyonları (1992 ve 1998) karşılaştırılmaktadır.