Avrupa Topluluğu'nun ortak dış ve güvenlik politikası

Avrupa Topluluğu dünyadaki önemli politik meselelerde oynadığı rol sınırlı olmakla birlikte dünyanın en büyük ticari gücüdür. AT yıllarca yalnızca ekonomik ve ticari meselelerde yoğunlaştıktan sonra, şimdi siyasi ve ekonomik birliğe doğru yönelen Batı Avrupa'nın kendisine artan güven ve yeteneği ile birlikte, ortak bir dış ve güvenlik politikası geliştirmektedir. Topluluğun ekonomik entegrasyonuna siyasi boyut kazandırma çabalan; İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra dış politikada işbirliğinin, dünyanın geri kalanıyla tek ses halinde konuşacak yeni bir Avrupa yaratmak için tamamlayıcı unsur olarak görüldüğü, 1950'li yıllara kadar gitmektedir. 1954 yılında Fransız Ulusal Meclisi'nde Avrupa Savunma Topluluğu'nun kuruluş anlaşması reddedilir. 1960'lı yılların başlarında birkaç başarısız denemeden sonra 1969 yılında Lahey'de devlet ya da hükümet başkanlarının katıldığı toplantıda yeni bir girişim başlatılır. Siyasi ve ekonomik birliğe yönelik olarak daha ileri gelişmeler kaydetme karan alınır. 1970'de Davignon Raporu'nu onaylarlar. Dışişleri Bakanların ve dışişleri bakanlıklarının siyasi yetkilileri arasında düzenli toplantıları kurumsallaşması ile sonuçlanır. Bu da Avrupa Siyasi İşbirliği'nin başlangıcı olur. 1972 ve 1974 yıllarında yapılan Paris Zirveleri ile üye devletler arasındaki ilişkilerin Avrupa Birliğine kanalize edilmesi için daha ileri adımlar atılır, fakat eski Belçika Dışişleri Bakanı Leo Tindemans tarafından devlet veya hükümet başkanlarının isteği üzerine hazırlanan rapor kabul edilmez ve uygulamaya geçirilmez. ASİ zaman içerisinde daha da gelişse bile üye devletler Avrupa'nın ortak çıkarlarını savunmakta yetersiz kalarak kendi politikaları doğrultusunda hareket ederler. Giderek gelişen işbirliği süreci zaman içerisinde bir dizi aşamadan geçerek genişler, formüle edilir ve Avrupa Tek Senedi ile 1 Temmuz 1987'de yürürlüğe girer. Tek Senede kadar ASİ ile ilgili çalışmaların özellikleri şunlardır, 110- Yazılı mevcut andlaşma o zaman kadar yoktur. ASİ içerisinde hükümetler yasal olarak bağlayıcı olmayan kararlar üreterek, oybirliği kuralının en sert şekilde uygulandığı yasal olarak bağlayıcılığı olmayan kararlan alarak çalışırlardı. - ASİ AT'nin karar alma sürecinin uluslarüstü yeteneğinden ya da federal modellerden kesin olarak farklı hükümetlerarası bir süreç özelliğindedir. - Güvenlik ve savunma konulan ASİ dışında tutulmuştur. ATS, ASİ çalışmaların Topluluğun prosedürlerinden ve kurumsal yapısından oldukça farklı olarak algılasa da ilk kez bir andlaşma metninde yer almasını sağlamış, siyasi ve ekonomik entegrasyon aynı düzey ve önemde kabul edilmiştir. 1991'de kabul edilen ve aynı yıl onaylanan Maastricht Andlaşması AT'ye ortak bir savunma politikası ve hatta kendi silahlı kuvvetlerini geliştirmesi için olanak sağlamıştır. Ortak dış ve güvenlik politikası uluslararası ilişkilerde Topluluğa daha büyük bir etkinlik sağlayacaktır. Devlet ya da hükümet başkanlan zaman içerisinde gelişecek bir ortak dış ve güvenlik politikasını içeren Avrupa kimliğini korumak için bu andlaşmayı kabul etmişlerdir. Ortak dış ve güvenlik politikasının amaçlan şunlardır; -AT'nin ortak değerlerinin, temel çıkarlannm ve bağımsızlığının korunması, -Topluluğun ve üye devletlerin her yönüyle güvenliğinin güçlendirilmesi, -Uluslararası işbirliğinin güçlendirilmesi, -Demokrasi, insan haklan ve temel özgürlüklere saygı ile hukuk üstünlüğünün geliştirilmesi ve güçlendirilmesidir. -AGİK'in ilke ve amaçlanna ilaveten, BM Şartı'nın ve Helsinki Nihai Senedi'nin ilkelerine ve 1990 Paris Şartı'nın amaçlanna uygun olarak bansın korunması ve uluslararası güvenliğin güçlendirilmesi. 111 Ortak dış ve güvenlik politikası alanında genel ilke ve yönelimleri saptama yetkisi devlet ve hükümet başkanlarından oluşan AT Konseyine verilmiştir. Kararlar şimdilik oybirliğiyle alınmak zorundadır. Avrupa Konseyi ortak eylem konusu olabilecek belli politik alanları ilan edebilir. Bu ortak çıkarlar açısından aciliyeti olan güncel olayların olduğu konulardır, örneğin silah ihracatının kontrolü. Ortak eylem içeren alanlarda Konsey spesifik meselelere ilişkin kararların nitelikli çoğunlukla alınacağına ve oybirliği gerekmediğine karar verebilir. Bir ortak tutum sergilenmesini kolaylaştırmak için, üye devletler oybirliği ile karar alınması gereken bir durumda nitelikli çoğunlukla olumlu karar alma imkanı varsa vetoyu kullanmaktan kaçınacaklarını ilan etmişlerdir. Üye devletler uluslararası alanda Topluluğun ortak eylemiyle bağlıdırlar. Ortak eylem tesbit edilmemişse, üye devletler Topluluk politikalarına uymak ve faaliyetlerini koordine etmek zorundadırlır. İlk ortak eylem alanları şunlardır; -AGİK süreci, - Güvenlik önlemleri dahil Avrupa'da silahsızlanma ve silahların kontrolü politikası, -Nükleer silahların yayılmasının önlenmesi ile ilgili sorunlar, -Güvenliğin ekonomik yanı özellikle de üçüncü ülkelere yapılan askeri teknoloji transferlerinin kontrolü ve silah ihracatının kontrolü. Bu faaliyet alanları genişletilecektir. BAB ile işbirliği Maastricht Andlaşması'nda AT'nin güvenlik politikasının aşamalı olarak geliştirilmesinde ana role sahiptir. Maastricht Andlaşması Topluluğa işbirliğini geliştirmek için genel sorumluluk verir. Savunmaya yönelik AT karar ve eylemleri BAB tarafından hazırlanacak ve uygulanacaktır. Güvenlik ve savunmaya ilişkin hükümler; aynı zamanda AT üyesi olan BAB'a üye devletler tarafından icra edilen konferansın Nihai Senedi'ndeki iki deklerasyon ile birlikte düzenlenmiştir. 112Bu dekorasyonlardan birincisinde AT'nin ve NATO'nun halen BAB üyesi olmayan üyeleri isterlerse gözlemci statüsünde ya da daha sonra katılmak üzere BAB'a üye olmaya davet edildiler. Ortak dış ve güvenlik politikası çerçevesindeki kurallar haricinde ortak savunma politikasında kararların nasıl alınacağı konusunda herhangi bir şey söylenmemiştir. Ortak bir savunmaya yapılan atıf belirgin değildir. İkinci deklerasyonda BAB ve AT ile NATO arasındaki ilişkilerle ilgilidir. Bu deklerasyonda aşağıdaki hususlar düzenlenmiştir; -AT ve BAB arasındaki ilişkilerde amaç; BAB'ın zaman içerisinde AT'nin savunma unsuru olması ve AT'nin isteği üzerine savunmaya ilişkin kararlarım alması ve uygulaması, -NATO ve BAB arasındaki ilişkilerde amaç; BAB'ın Atlantik ittifakı'nın Avrupa ayağını güçlendirmede bir araç olarak geliştirilmesidir. BAB bu çerçevede İttifak ile kendi arasında çalışma koşullarını daha yakın hale getirmek ve NATO içerisinde BAB'a üye olan devletlerin katkı, sorumluluk ve rollerini kuvvetlendirmek için hazırlanacaktır. İttifak ile Avrupa savunma ve güvenlik kimliği arasındaki ilişkiler tamamlayıcılık ve açıklık temellerinde gerçekleştirilecektir. BAB ittifakın benimsediği politikalar ile uyum içerisinde olacaktır. Gerçekleşebilirse, BAB Topluluğun savunma silahı olacaktır. Problem; Fransa gibi bazı ülkelerin bu görüşü -savunmalarına karşılık, İngiltere gibi diğerlerinin bu teşebbüsün NATO'ya zarar verebileceğinden endişe duymalarıdır. Sonuçta, AT'nin savunma ve güvenlik konularında oynayacağı rol halen kesin değildir. BAB üyesi devletler işbirliğini kolaylaştırmak amacıyla bir dizi pratik tedbir almışlardır. BAB Konseyi ve Sekreteryası Londra'dan Brüksel'e taşınmış ve BAB Konseyi ve Sekreteryası'nın çalışma koşullan AT organları ile uyumlaştıracak ve toplantıları eş zamanlı hale getirilecektir. Komisyon'a BAB'ın faaliyetleri hakkında düzenli bilgi verilecek ve danışılacaklar. BAB Parlamenterler Asamblesi ve Avrupa Parlamentosu arasındaki işbirliği desteklenecektir. Benzer tedbirler ilişkileri geliştirmek için NATO ve BAB arasında da alınmıştır. Lüksemburg, Belçika ve İspanya'nın birliklerinin de yer aldığı, 113 Strazburg'ta kurulan Fransız-Alman Ordusu bir kriz anında NATO'ya da BAB emir komutası altında bir krize müdahale edecektir. Ortak dış ve güvenlik politikasının gelişerek AT'nin askeri yapısının teşkil edilebilmesi için öncelikle siyasi ve ekonomik birliğin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Siyasi birliğin gerçekleşmesi sürecini ve kapsamını belirleyen ise üye devletlerin ulusal tercihleri ve siyasi iradeleridir. Dış politika kararlan ve her şeyden önemlisi bu alana dahil olan güvenlik politikası alanlarında ortak çıkarları tanımlamak oldukça güçtür, çünkü sadece iki üye devlet Fransa ve İngiltere nükleer silahlara sahiptir. Bugün on beş üye ülkenin bulunduğu ve üyelik için sırada bekleyen pek çok devletin olduğu düşünülürse ortak paydaların bulunması daha da zor görünmektedir. ASİ'nin geleceği üye devletlerin ulusal tercihlerine ve siyasal iradelerine bağlıdır. İngiltere, Hollanda gibi bazı devletlere göre, ASİ hükümetlerarası görüşmeler vasıtasıyla geliştirilmelidir. Bu ülkeler dış politika ve güvenlik politikalarında yetkilerini devretmeye hazır değildirler. Bunun da ötesinde, AT'nin NATO'nun yerine geçmemesi konusunda hemfikirdirler. Topluluğa üye devletler aynı zamanda NATO üyesidirler. Soğuk Savaş süresince ABD liderliğindeki NATO, Sovyet tehdidi karşısında bu ülkelerin güvenliğini sağlayan yegane kuruluş olmuştur. AT'nin siyasi birlik aşamasında, doğal olarak bu üye devletlerin siyasi iradeleri ve ulusal tercihlerinde ABD ve NATO'nun büyük etkisi olmaktadır. Ancak bugün NATO'nun pek çok sorunla karşı karşıya olduğu ve artık Avrupa'nın güvenliğinden de tek başına sorumlu olmadığı gerçeği de yadsınamaz. En başta genişleme sorunu vardır. Üye olmak isteyen Merkezi ve Doğu Avrupa ülkelerinin istekleri şimdilik Kuzey Atlantik İşbirliği Konseyi ve Barış İçin Ortaklık çerçevesinde giderilmeye çalışılsa da, bu ülkelerin nihai amaçlan NATO üyeliğidir. Bunların üye olmaları veya üyeliklerinin kabul edilmemesi haline göre NATO'yu yeni ve karmaşık sorunlar beklemektedir. Avrupa güvenliğinden tek başına sorumlu olmayan NATO BM, AGİT, AT, BAB gibi kuruluşlarla içice geçmişş kurumlar konsepti çerçevesinde karşılıklı işbirliği ve güvenin artırılması için çalışmalar yapmaktadır. Bu yeni strateji Yugoslavya'da başarılı olmamıştır, önemli olan konu, teşkilatlar arasında krizin önlenmesinde tekrarın önlenmesidir. Avrupa'da bir kriz anında kimin müdahale edeceği konusunda belirsizlik 114 vardır. Söz konusu teşkilatlanıl sorumluluk alanları ve üyelikleri de çakışmaktadır. NATO'nun karşı karşıya olduğu sorunları ne derece çözeceği ve Soğuk Savaş dönemindeki gibi Avrupa güvenliğinden sorumlu yegane örgüt olup olmayacağı uzun dönemde belli olmasa bile, kısa ve orta dönemde Yugoslavya krizinin de gösterdiği gibi Avrupa güvenliğinden sorumlu önde gelen kuruluştur. Topluluğun siyasi birlik çalışmaları halen gelişme aşamasında olduğundan şu an için uluslararası ilişkilerin önemli sorunlarında Topluluktan klasik olarak uyguladığı ekonomik yaptırımlar, diplomatik yanlızlık gibi methodlann dışında pek fazla bir şey beklememek gerektiği değerlendirilmektedir. AT siyasal birliği planlarken iki olasılığı göz önünde tutmalıdır, - Topluluk ABD'nin liderliğinin çoğu zaman olmayacağını ve pratik amaçlarını gerçekleştirebilmek için liderliği üstleneceğini varsaymak ve gündemini oluşturmak zorunda kalacaktır. - Tartışmalı olarak ABD'nin hayati çıkarlarının tehlikede olduğu durumlarda Körfez krizinde olduğu gibi veya başka şekilde liderliği sürdürmek eğiliminde olacaktır. Bu tür beklenmedik durumlarda siyasi ve askeri amaçlara ulaşabilmek için danışma ve işbirliği mekanizmasının işler durumda olması gereklidir. AT istediği siyasi güce kavuşabilmek için öncelikle kendi içindeki belirsizlikleri çözmelidir. Bu belirsizliklerin en başta geleni; ortak dış ve güvenlik politikasının Topluluğun ekonomik entegrasyonunda olduğu gibi uluslarüstülük ilkesi çerçevesinde mi, yoksa uluslararası ilişkiler çerçevesinde mi geliştirileceğidir. Maastricht Andlaşması'nda ortak dış ve güvenlik politikasına ait kararların oybirliği ile alınması genel kural olmakla birlikte istisnası da mevcuttur. Spesifik konulardaki kararlarda nitelikli çoğunlukla karar alma imkanı varsa, karar nitelikli çoğunlukla alınabilecektir. Dışişleri ve güvenlik gibi iki hassas konuda bu aşamaya gelen Topluluğun gelişen süreç içerisinde daha da ileri adımlar atacağı ve Topluluğun uluslarüstülük özelliğini devam ettireceği değerlendirilmektedir. Diğer bir belirsizlik noktası, BAB'ın gelecekte AT ile birleşip birleşmeyeceğidir. Ayrıca AT üyesi olan ve geleneksel olarak tarafsızlık politikası izleyen İsveç, Avusturya ve Finlandiya'nın ortak 115dış ve güvenlik politikasının gerektirdiği sorumlulukları taşıyıp taşıyamıyacakları da belli değildir. Başka bir konu, Topluluğun dış politika ile ekonomik politikalar arasındaki sözde ayrıma da son verecek bir çözüm bulması gerektiğidir. Enerji politikası, Akdeniz politikası, ABD ve AGİT ile ilişkileri incelediğimizde bunlardaki dış politika meselelerini ekonomik boyuttan ayrı problemler olarak görmek mümkün değildir. Sonuç olarak AT dünyadaki en büyük ekonomik merkezlerden birisidir ve ekonomik gücü ile paralel bir siyasal güç kazanmak istemektedir. Bu hedefe ulaşmak için çalışmalarım yoğunlaştırmış olup, gelecekte uluslararası politikaya yön verecek önde gelen siyasi aktörlerden birisi olacağına da kuşku yoktur. 116