Türk İş Hukuku mevzuatında fazla çalışma ve uygulamada karşılaşılan sorunlar

İş Kanunu'nda yasal çalışma sürelerinin uzatılmasını gerektiren haller iki şekilde düzenlenmiştir. Bunlardan ilki işyeri düzeninin aksamaması, işyerinin normal ve düzenle işleyebilmesi için yapılması gerekli işler nedeniyle günlük yasal çalışma süresinin uzatılması halidir. Bu çalışmalar nitelikleri itibariyle süreklilik arz ettiği için sürekli fazla çalışma olarak adlandınlmaktadırlar. Bu tür çalışmalar İş Kanunu 66 ncı maddesi uyarınca çıkarılan Hazırlama, Tamamlama, Temizleme İşleri Tüzüğünde düzenlenmiştir. Tüzüğe göre bu işler; bu işyerinde yürütülen asıl işin düzenle yapılması için çalışma saatlerinden önce veya sonra yapılması gereken ve geçici veya istisnai bir nitelik göstermeyip hep aynı surette gitmesi zorunlu bulunan işlerdir. Bu işler için asıl işlerden ayrı olarak ve sadece bu işleri yapmak üzerek alınmış işçiler kullanıldığı takdirde herhangi bir özellik söz konusu değildir. Buna karşılık hazırlama, tamamlama, temizleme işleri işçilere ek olarak yaptirüryorsa Hazırlama Tamamlama Temizleme İşleri Tüzüğü hükümlerine uygun davranılması gerekecektir. Bu tür işlerde çalıştırılacak işçilerin sayısı işyerinde çalışan işçi mevcuduna göre sınırlandırıldığı gibi; işçilerin nöbetleşe çahştınlmalan da zorunludur. Bu tür işlerde işçiler günlük çalışma sürelerine ek olarak en çok iki saat daha çalıştınlabilirler. Bu ek çalışmalar için işçiye normal saat ücretinin yüzde elli fazlası ödenir. İşçiler asıl işin bitimi ile bu işlerin başlaması arasında en çok yarım saatlik bir ara dinlenmesi talep edebilirler İkinci tür fazla çalışma ise geçici süreli fazla çalışmadır. Burada çalışma süresinin uzatılması istisnaen söz konusu olur ve geçici nitelik gösterir. Bu tür fazla çalışmalar İ. K.'nun 35, 36, ve 37 nci maddelerinde ve İ. K.35'inci maddesi uyarınca çıkarılan Fazla Saatlerle Çalışma Tüzüğünde düzenlenmiştir. İ. K.35'inci maddesi ile düzenlenen normal fazla çalışma; ülkenin genel yararlan, işin niteliği ve üretimin arttırılması gibi nedenlerle yapılan fazla çalışmadır. Bu tür fazla çalışmanın yaptırılabilmesi işçinin muvafakatine ve Bölge Çalışma Müdürlüğünün iznine bağlıdır. İş Kanunu 35'inci maddesinde normal fazla çalışmaların süresi gün ve yıl itibariyle sınırlandınlmıştır. Buna göre fazla çalışma süresi günde üç saati ve fazla çalışma yapılacak günlerin toplamı da yılda doksan iş gününü geçemez. Normal fazla çalışma yapan işçiye bu çalışmaların karşılığı olarak normal çalışma ücretinin saat basma düşen miktarını yüzde elli fazlası ödenir. Bu miktarın sözleşme ile yükseltilmesi mümkündür. İ. K.36 ncı maddesi ile düzenlenen zorunlu fazla çalışma ise; bir arıza sırasında veya bir anzanının mümkün görülmesi durumunda yahut makineler ile araç ve gereç için hemen yapılması gereken acele işlerde veyahut zorlayıcı nedenlerin ortaya çıkmasında 11 yapılan fazla çalışmadır. Zorunlu fazla çalışmanın yapılabilmesi işçinin muvafakatine bağlı değildir. Ayrıca zorunlu fazla çalışmalarda Bölge Çalışma Müdürlüğü'nün izni de gerekmez. Ancak işveren zorunlu fazla çalışma yaptırması halinde yapılan işin bitiminden sonra 48 saat içinde Bölge Çalışma Müdürlüğü'ne işin niteliğini, fazla çalışma yaptığı gün ve saati bildirmek zorundadır. Zorunlu fazla çalışmalar işyerinin olağan iş düzenine dönmesi sağlanıncaya kadar sürdürülebilir. Ancak zorunlu fazla çalışma yaptırılacak işçinin de, 24 saat içinde en az 8 saatlik bir dinlenme süresine gereksinim duyacağı gözden uzak tutulmamalıdır. Zorunlu fazla çalışma yaptırılan işçiye de her fazla saat çalışması için normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı yüzde elli yükseltilerek ödenecektir. iş Kanununda da düzenlenen bir diğer fazla çalışma da olağanüstü fazla çalışmadır. Olağanüstü fazla çalışma; seferberlik sırasında ülke savunmasının gereksinimlerini sağlayan işlerde çalışan işçilere yaptırılan fazla çalışmadır. Ayrıca, doğal afet ve tehlikeli salgın hastalıklar yüzünden olağanüstü durum ilan edilen bölgelerde, günlük iş sürelerinin artırılabilmesi de mümkündür. Olağanüstü fazla çalışma yapılabilmesi için, Bakanlar Kurulu'nun buna gerek duyması zorunludur. Seferberlik süresiyle sınırlı bulunan olağanüstü fazla çalışmalarda günlük iş süresi Bakanlar kurulunca işçinin en çok çalışma kabiliyetine çıkarılabilir. Bu tür fazla çalışmalarda da işçiye yüzde elli zamlı fazla çalışma ücreti ödenir. Deniz İş Kanununda ise fazla çalışma; bu kanuna göre tespit edilmiş bulunulan iş sürelerinin aşılması suretiyle yapılan çalışmadır. Fazla çalışmayı gerektiren nedenler bu kanunda gösterilmemiştir. Fazla çalışmanın süresi ile ilgili olarak İş Kanununda olduğu gibi günlük ve haftalık bir sınırlama da getirilmemiştir. Bölge Çalışma Müdürlüğünün izni veya işçinin muvafakati da aranmamaktadır. Fazla çalışma yaptırılan işçiye her fazla saat çalışması için normal çalışma ücretinin saat basma düşen miktarı yüzde yirmi beş yükseltilerek ödenecektir. Basm İş Kanununda da basm mesleğinde çalışanların günlük normal sürelerin dışında yaptıkları iş sürelerinin fazla saatlerle çalışma sayılacağı, her bir fazla çalışma saati için verilecek ücretin normal çalışma saati ücretinin yüzde elli oranında arttırılarak ödeneceği kararlaştırılmıştır. Basm İş Kanununda yarım saatten az fazla çalışmalar yarım saat, fazlası ise bir saat sayılır. tC fjJKSTOÖĞRETflI KÜRDÜ 'TOuMMNTASYON MEMEZİ