Su elemenlarının kentsel mekanlarda kullanımı: İstanbul örneği

Bu çalışma da su elemanlarının kentsel mekanlardaki yeri ve önemi üzerinde durulmuş, bu doğrultuda da İstanbul kentsel mekan düzenlemelerinde su elemanlarının kullanılışları ve karşılaşılan sorunlar değerlendirilmiştir. İlk olarak su elemanlarının kentsel mekan düzenlemelerindeki yeri ve önemine, suyun insanlar üzerindeki etkilerine ve temel kullanım biçimlerine kısaca değinilmiştir. İkinci olarak tarihsel süreç içerisinde su kullanış biçimleri incelenmiştir. İlkçağda su fonksiyonel olarak sulama amaçlı ve dinsel törenlerde kullanıldığından bu dönemlerde su kanalları, formel yapılı havuzlar inşa edilmiştir. Ortaçağ da ise su elemanları daha çeşitlenmiş ve süslemeler önem kazanmıştır. Özellikle İslam Bahçeleri'nde ihtişamlı örnekler verilmiştir. Yeniçağda ise su tasarımların önemli bir parçasıdır. Görsel, işitsel olarak kullanıldığı gibi sembolik olarak, prestij öğesi olarak da kullanılmaktadır. Günümüze gelindiğinde ise su daha yalın tasarımlarda kullanılsa da gücü ve etkisinden bir şey kaybetmemiştir. Gelişen teknoloji ile su hayal edilebilen pek çok farklı forma girmiştir. Üçüncü olarak da kentsel mekanlarda kullanılan su elemanları incelenmiştir. Kullanım nedenleri, biçim ve etkileri, tasarım öğesi olarak anlamı, tasarım kriteri, kullanım ve çekiciliklerini arttırıcı yöntemler, uygulama ve bakım teknikleri verilmiştir. Kullanım nedenleri estetik ve fonksiyonel olmak üzere iki gruba ayrılır. Estetik nedenler, görsel, işitsel ve psikolojik nedenlerden oluşur. İklimsel konforun sağlanması, gürültü kontrolü, sirkülasyon kontrolü ve rekreasyonel amaçlarda su kullanışının fonksiyonel nedenleridir. Su elemanları iki temel gruba ayrılırlar; Durgun su elemanları, Hareketli su elemanları. Durgunsu elemanları da yapısall özelliklerine göre, formel veya informel olabilir, çevresel etkilerine göre de ayna, vitrin, tekstür olarak bulundukları mekanda rol oynayabilir. Hareketli su elemanları ise hareket karakterlerine göre, yerçekimi ile hareket edenler ve dışarıdan uygulanan basınçla hareket edenlerdir. Yerçekimi ile hareket edenler, akan, düşen ve kaskatlı sularken, basınçla hareket edenler fıskiye ve jetlerdir. Hareketli su elemanları da pek çok farklı biçimde kullanılabilir; gösteri, oyun amaçlı, anıtsal, sembolik olarak.. vb. Genel olarak su elemanları, daha verimli ve güvenli kullanılmaları için bazı XVIIprensipler doğrultusunda tasarlanmalıdır. Bu prensipler görsel kaliteyi, potansiyellerini arttırma da ve en önemlisi mekansal emniyetin sağlanmasında rol oynar. Mekanın özelliklerine göre su elemanlarının tasarımında destekleyici öğelerle de kullanılabilir. Bunlar bitkiler, plastik öğeler ve müzik olabilir. Çalışmanın son bölümünde ise İstanbul kentsel mekan düzenlemelerinde kullanılan su elemanları bulundukları mekanın türüne göre gruplandınlmış ve teorik çerçeve doğrultusunda değerlendirilmiştir. İlk olarak tarihi mekanlardaki su öğeleri incelenmiş, karşılaşılan sorunlar belirlenmiştir. Bu alanlardaki en önemli sorun su elemanlarının dönemlerinin güzelliğini taşıyamamalandır. Mali yetersizliklere bağlı olarak bakım ve işletim sorunları yaşanmaktadır. Meydanlarda kullanılan su elemanları ise fıskiyelerle hareketlendirilmiş havuzlardır. Genel olarak değerlendirildiğinde meydanlarda bütüncül bir yaklaşım bulunmamakta, su elemanı mekanın bir parçası olmaktan uzaktadır. Ayrıca suyla birlikte herhangi bir destekleyici öğe de kullanılmamıştır. Yeni alman kararlarla meydanlardaki havuzlar yerine, ses- ışık gösterilerinin yapıldığı daha kompleks havuzlar yapılacaktır. Ancak son derece yüksek bütçeli bu havuzların yer seçimi ve bakımı en az havuzlar kadar önemlidir. Yaya aksları ve dinlenme alanlarında kullanılan su elemanları genellikle formel yapılı ve fıskiyelerle hareketlendirilmiş süs havuzlarıdır. Tüm etkilerini fıskiyelere borçlu olan havuzlar düzenli olarak işletilmediğinden tam olarak görevlerini yerine getirememektedir. Taşıt akslarında da formel yapılı fıskiyeli havuzlar kullanılmaktadır. Burada yoğun trafiğin yarattığı kirlilik gözlenen en önemli sorundur. Ayrıca refüjlerde yer alan bu havuzlar yaz aylarında çocuklar tarafından son derece tehlikeli, oyun alanlarına dönüştürülmektedir. Yeşil alanlarda kullanılan su elemanları ise formel ya da informel havuzlar, kaskat ve şelalelerdir. Görsel ve serinletici etkileri için kullanılan havuzların en önemli sorunları kış aylarındaki bakımsızlıklarıdır. Çünkü boşaltıldığı bu aylarda tahrip edilmekte, sonrasındaki sezon çalıştırılamaz bir duruma gelmekte, mekanın görsel kalitesini düşürmektedir. Ayrıca genel olarak uygulamalarında çevreyle uyuşmayan ve yapay bir görüntü oluşturan malzemeler seçilmektedir. Kısaca istanbul kentsel mekan düzenlemelerinde genel olarak hareketli su elemanları, düzgün geometrik formlarda kullanılmaktadır. Ancak tasarlandıkları biçimde uygulanamamakta, bakım ve işletim süreçlerindeki aksaklıklardan dolayı bulundukları mekana önemli katkılarda bulunamamaktadır. İncelenen örnekler arasında başarılı uygulamalar bulunsa da, henüz düzenlemelerde su elemanlarının kullanımı yeterli olgunluk düzeyine ulaşamamıştır