Evaluation of spatial change in 20th century housing production through etiler housing cooperative

Kentler yaşayan oluşumlardır ve kentleri meydana getiren doğal, yapısall ve sosyal niteliklerin zaman içinde değişime uğraması kaçınılmazdır. Bu değişim, günümüz yirmi birinci yüzyıl kentlerinde gözlemlenen en önemli süreçlerden biridir. Bu süreç, kentsel mekanların kimliği, tarihi ve geleceği için tehdit oluşturmaktadır. II. Dünya Savaşı sonrası oluşan konut açığı sebebiyle ortaya çıkan ve o yılların kentsel tasarım, mimari anlayış ve sosyal yaşamının önemli örneklerinden biri olan Etiler Yapı Kooperatifi de bu süreçten geçmektedir. II. Dünya Savaşı sonrası, ülkemizde önemli politik ve ekonomik değişimlerin olduğu bir dönemdir. 1950'li yılları kapsayan dönemin bir dönüm noktası olma nedeni, İstanbul'un o döneme kadar görülmemiş bir hızda kentleşmesidir. Cumhuriyetin ilk yılları konut üretimi açısından daha durgun ilerlerken, savaş sonrası artan iç göç ile düzensiz ve plansız kentleşme kontrol edilmesi zor bir hal almıştır. Bu hızlı kentleşmenin sebep olduğu konut ihtiyacını karşılamak amacıyla devlet farklı politikalar geliştirmiştir. Hızla artan gecekondulaşmaya karşı, planlı konut alanlarının oluşturulması için de yeni konut üretim biçimleri ve yasal mekanizmalar geliştirilmiştir. Bunların en önemlilerinden biri de konut maliyetlerini düşürmek amacıyla ortaya çıkan kooperatiflerdir. Konut kooperatifleri 1930'ların ortalarından 1950'lere kadar, öncelikli olarak orta ve üst gelir grubunda yer alan, düzenli bir geliri bulunan devlet çalışanlarına konut sunmuştur. 1940'ların ortalarında ise devlet, işçi ve memurlar gibi dar gelirli kesimler için Anadolu'da konut kooperatifleri oluşturulmuştur. Kooperatif grupları, orta gelir grupları için iyi bilinen mimarlar tarafından tasarlanan piyasa fiyatlarının altında satışı yapılan ve alıcısının pozisyonuna, kimliğine ve beklentisine uygun projeler üretmişlerdir. Kooperatiflerin 1980'lere kadar ülkemizde konut üretim biçiminde önemli bir yeri olmuştur. Etiler Yapı Kooperatifi, Türkiye'deki diğer yapı kooperatifleri gibi, Ticaret Kanunu çerçevesinde 1951 yılında kurularak, 1952- 1957 yılları arasında İstanbul'da yapılanmıştır. Çoğunluğunu Eti Bank çalışanlarının ve Demokrat Parti üyelerinin oluşturduğu Etiler Yapı Kooperatifi, Prof. Kemal Ahmet Aru tarafından tasarlanan, planlama ve mimari anlayışı ile Levent Mahallesi gibi özgün nitelik taşıyan bir yerleşimdir. Konutsuz halka uzun vadeli, düşük faizli kredi açmak, yapı ve yapı malzemesi üretimi ve ticareti yapmak, konut yaparak peşin veya taksitle satmak gibi amaçlarla kurulan Emlak Kredi Bankası tarafından geliştirilen ilk proje, 1947'de başlayan Levent Mahallesidir. Levent Mahallesinin ardından Prof. Aru, Bebek sırtlarında bulunan 71 bin metrekarelik parsel için 219 tekil ev önermiştir. Müstakil, bahçeli ve mimari yaklaşımıyla geleneksel Türk evi anlayışından farklı olan bu yerleşim, orta sınıf gelir düzeyine sahip kentlinin yaşam biçimiyle uyum biçimdedir. Bu sebeple kurulduğu ilk günden günümüze kadar Etiler, İstanbul'un prestij sahibi bir semti olmuştur. Günümüzde, küreselleşen ve değişen teknolojik, ekonomik, sosyo-kültürel ve politik gelişmelere bağlı değişim kaçınılmaz bir sonuç olmuştur. Ülkemizde, özellikle İstanbul'da, bu değişim kavramının etkileri kentsel çevrede ve toplumsal boyutta farklı şekillerde görülmektedir. Küreselleşmenin getirdiği sonuçlar yaşam alanlarımızı ve bu alanlardan beklentilerimizi, mimari kaygılarımızı, dolayısıyla kentlerin kimliklerini etkilemektedir. 1950'li yılların İstanbul'unda sosyal yaşam, konut kültürü ve modern mimari anlayışının önemli örneklerinden biri olan Etiler Yapı Kooperatifi de bu etkilere maruz kalmaktadır ve bu değişim konut yerleşmesinin özgün kimliği için bir tehdit oluşturmaktadır. Farklılaşan yaşam koşulları konut kullanıcılarının sosyal yapısını da değiştirmektedir. Bu çalışmanın amacı, İstanbul kentinde yaşanan hızlı değişim ve dönüşüm sürecinin Etiler Yapı Kooperatifi üzerindeki etkilerini anlamak ve bu değişimin kentsel ve mimari ölçekteki sonuçlarını değerlendirmektir. Çalışma dört bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde çalışmanın amacı, hipotezi, yöntemi ve kapsamı belirtilmektedir. Çalışmanın hipotezi, Etiler Yapı Kooperatifi'nin kentsel dinamikler sebebiyle değişime maruz kaldığı ve bu değişimin özgün kimliğinin sürekliliği için tehdit oluşturduğudur. Etiler Yapı Kooperatifi'nin çalışma alanı olarak seçilme nedenleri; tarihi bir öneme sahip olması, değerli bir konut yerleşmesi olmasına rağmen çok tanınmıyor olması, farklı kentsel kimlikler arasında kalmış olması, değişime maruz kalması ve daha önce bu kapsamda çalışılmamış olmasıdır. Hipotez, alan çalışmasında yapılan fiziksel ve sosyal analizlerin sonucu test edilmiştir. Bu değerlendirmeleri yapabilmek için çalışmanın ilk bölmünde Cumhuriyet'in ilanından günümüze dek olan süreç üç ana döneme ayrılmış (1923-1950, 1950 -1980, 1980 -günümüze) ve bu süreçte ortaya çıkmış olan konut üretim biçimleri ve planlama kararları değerlendirilmiştir. Bölümün ilerleyen kısımlarında savaş sonrası hızlı kentleşmeye çözüm bulmak amacıyla düşük maliyetli konut üretimi endişesiyle ortaya çıkan konut kooperatiflerinin gelişimi incelenmiştir. Bu sürecin örneklerinden olan Etiler Yapı Kooperatifi'nin yasal zemini ve planlama aşamaları değerlendirildirilmiştir. Prof. Kemal Ahmet Aru tarafından planlanan ve tasarlanan Etiler'deki bu ilk yerleşme alanının, güncel durumu üzerinden yerinde yapılan tespitler ile zamansal ve mekansal değişim analizi yapılmıştır. Bu değişimi gözlemleyebilmek için karşılaştırmalı olarak arazi kullanımı, doluluk-boşluk ve yeşil alan analizi yapılmıştır. Analizleri desteklemek ve kullanıcı görüşlerini de değerlendirmek amacıyla derinlemesine üç eski ev sahibi ile derinlemesine mülakat yapılmıştır. Bu analizler ve görüşmeler doğrultusunda konut yerleşmesinin zamansal ve mekansal değişimi, günümüzdeki kullanıcı profili, konutlarda sıklıkla meydana gelen değişimler değerlendirilmiştir. Yapılan saha çalışmaları, literatür araştırmaları doğrultusunda bir konut sunum biçimi örneği olarak Etiler Yapı Kooperatifi'nin önemini ortaya çıkartarak, güncel durumun tespitini yapılmış ve geleceğini biçimlendirmede önermelerde bulunulmuştur. Son bölüm olan sonuç ve öneriler bölümünde ise, varılan sonuçlar ve bulgular değerlendirilmiştir. Değişen kimliği etkileyen dinamikler, geçmişşten bugüne yapılan yasal düzenlemeler ve bu düzenlemelerle yapılan kentsel müdahalelerin Etiler Yapı Kooperatifi üzerindeki etkileri ve kaybettiği değerler tartışılmıştır. Koruma bilincinin gelişmemiş olduğu ülkemizde bu değerler yeterince korunamamış ve gelecek kuşaklara aktarılamamıştır. Sürekli devam eden göçler, ekonomik belirsizlikler ve siyasi düzenlemeler sebebiyle kentsel mekanlarda bir bütünlülük sağlanamamakta ve dolayısıyla devamlılık bu koşullarda zorlayıcı bir hale gelmektedir. Bahsedilen kentsel değişim sürecini durdurmak pek gerçekçi gözükmüyor olsa da, Etiler Yapı Kooperatifi benzeri kültürel, sosyal ve mimari açıdan değerli kentsel mekanların güncel durumlarını koruma yönünde çalışmalar yapılması gerektiği düşünülmektedir.