19. yüzyılın seyahatname ve gravürlerinde Osmanlı Çağı Anadolu konutu üzerine bazı tesbitler

Bu çalışmanın amacı, sadece seyahat koşullarının değil, fakat batı dünyasının Osmanlı coğrafyasına bakışının da değiştiği 19. yüzyılda yazılmış seyahatname ve gravürlerden yararlanılarak, Osmanlı çağı Anadolu konutuna ilişkin bazı gözlem ve çıkarsamalarda bulunmaktır. Bu bağlamda, konunun açıklanması için gerektiğinde fotoğraflara da başvurulmuştur. Bu çalışma ile ulaştığımız sonuçları, şu şekilde özetlemek mümkündür:Kentlerin topoğrafyası konut alanlarının oluşumunda önemli bir etkendir. Bazen de konutların eski kale duvarları ya da burçlar üzerine oturtulduğu görülmüştür. Bu tip konutlara Antalya ve Trabzon'da rastlanılmıştır. Konutlar, tek ya da iki katlı ve bazen de ticaret sayesinde sermaye birikimi yaratmış varlıklı ailelere ait ve konak diye nitelendirilebilecek konutlarda üç katlı olup, genellikle bitişik nizamdadır. Bölgesel farklılıklara ayrılmakla birlikte, yapı malzemesi; ahşap, kerpiç, taş ve tuğladır. Zemin katları taş, üst katları ise ahşap karkaslı ve araları muhtemelen tuğla, kerpiç ya da taş dolguludur; buna karşılık, sadece kerpiç ve taşla inşa edilmiş konutlar da vardır. Afyonkarahisar, Erzurum, Kayseri ve Urfa gibi kentlerde düz damlı, Antalya, Bursa ve Trabzon gibi kentlerde ise kırma ya da beşik çatılı konutlar çoğunluktadır; alaturka kiremitli ve geniş saçaklıdırlar. Ancak 19. yüzyılda meydana gelen deprem ve yangın gibi felaketler, Bursa, Kayseri ya da Erzurum gibi kentlerin yeniden imar edilmesine yol açmıştır. Bacaların, kare kesitli ve dikdörtgen prizmal gövdeli formlardan ibaret oldukları, ayrıca, kimi bacaların üstünün konik, kimilerinin de yarım küre başlıklar halinde sonlandığı tesbit edilmiştir. Kimi konutlarda altlı-üstlü iki, üç, dört ve hatta bazı konutlarda beş sıra halinde düzenlenmiş düşey dikdörtgen pencere açıklıklarının yer aldığı tesbit edilmiştir. Bursa'da ahşap kafesli ya da kepenkli düşey dikdörtgen pencerelerin üstünde, sivri kemerli ve vitraylı olduğu anlaşılan tepe pencereleri, Urfa'da bazı yapıların üst katlarında görülen ve daha küçük boyutlu olarak mahallince havalandırma takaları da denilen üst pencereler ya da kuş takaları denilen açıklıklar, Erzurum'da ise pencerelerin yağlı kağıtla kapatılması ve bazen de kemerli açıklıklar şeklindeki pencereler, kimi bölgesel farklılıkların bulunduğunu açıklamaktadır. Bursa konutlarında görülen çıkma, cumba ve kafes gibi donatıların, diğer kentlerdeki konutlarda yaygın bir kullanım alanı olmadığı söylenebilir. Kayseri'de kimi konutların üst katlarının oturduğu taş konsollar, ahşap ya da demir korkuluklarıyla çıkma oluşturan balkon ya da üçgen alınlık gibi bazısı dekoratif nitelikteki strüktürel yapı elemanlarının gayri-müslimlerin oturduğu konutlarda kullanılmış olması dikkat çekicidir. Seyahatnamelerdeki ifadeler kadar, gravürler de, konut dediğimiz sivil mimarlık örneklerinin, kentsel mekan içinde bahçeleriyle birlikte var olmalarıdır; böylelikle, kent fiziğini oluşturan tarihi ve binaların çevresinde kümelenip, giderek kendiliğinden bir doku oluşturan mahalleler ve bu mahallelerde çevrenin yeşiline karışan, tek ya da çok katlı, düz ya da kırma çatılı ve alaturka kiremit örtülü kargir konutları bulunan, kısacası, doğal çevre ile kent fiziğini birleştiren anlamlı bir kentsel dokunun varlığından bahsedilebilir.19. yüzyıl Anadolu konutunun görsel kaynakları üzerinden sürdürülen bu tür bir çalışmanın, esasen diğer Anadolu kentleri ve bu kentlerin sivil mimarlığına yönelik olarak, farklı dönemler için de sürdürülebilmesi, hiç şüphesiz, sadece sanat ve mimarlık tarihimiz için değil, fakat aynı zamanda kültür tarihimiz için de anlamlı olacaktır.