K. A. C. Creswell'in erken İslam mimarisi araştırmaları ve Türkiye'de sanat tarihi çalışmalarındaki yeri

Türkiye'de üniversitelerin ilgili bölümlerince İslam sanatları lisansüstü programı çerçevesi içinde verilen erken İslam mimarisi eğitimi (Medine'de 623 yılından itibaren başlayıp birkaç yüzyıl devam ettiği kabul edilen), erken İslam döneminin önemli mimari yapıları hakkında çok yönlü bilgiler vermeyi hedefler. Avrupalı araştırmacıların özellikle İslam sanatları ve mimarisi alanındaki yayımlarının Avrupa ülkelerindeki tüketiminin 1800- 1900 yılları arasında zirveye ulaştığı bu alanda yapılmış yayınların çokluğundan anlaşılmaktadır. Türkiye'de ise bu konularla ancak 1948'den sonra ilgilenilmeye başlanmıştır. Bu bağlamda yükseköğretimde kullanılan temel kaynaklarda, Ankara Üniversitesinin akademisyen hocaları tarafından Avrupa dillerinde 1900 başlarında 'İslam Sanatları, 'İslam Mimarisi' gibi isimler altında yapılmış yayınlardan çok kısa özet tercümeler yoluyla hazırlanmış kitaplardan oluşmaktadır. Şüphesiz, bu kaynaklar, ilk dönemlerdeki dersler için yeterli görülmüştür. Ancak günümüzde, bunların 'erken İslam mimarisi eserleriyle ilgili birçok 'eksikler içerdikleri ve yetersiz kaldıkları' konuyla yakından ilgili çevreler tarafından kabul edilmektedir. Konuyla ilgili Avrupa'da yapılmış yayınlar üzerindeki incelememiz, bu alanda en çok atıfta bulunulan İngiliz araştırmacı K. A. C. Creswell'in Erken Müslüman Mimarisi 1932/ 1969 isimli eserinin, Türkçe ana yayınlardaki eksikleri telafi eden bilgi ve belgeler ihtiva ettiğini belirlemiş ve bu eserin muhtevası baz alınarak 'K. A. C. Creswell'in Erken İslam Mimarisi Araştırmaları ve Türkiye'de Sanat Tarihi Çalışmalarındaki Yeri' isimli doktora çalışması yapılmıştır. Bu çerçevede öncelikle, Creswell'in 1969'da güncelleyerek 2 cilt 3 kitap halinde yeniden yayınladığı 'Erken Müslüman Mimarisi' kitabının özet tanıtımı yapılmıştır. EMA kitapları üzerinde çalışmaya başlamanın akabinde kendisinin de bir oryantalist olarak görülmesi hasebiyle, 'Creswell ve diğer Avrupalı oryantalistlerin İslam mimarisi alanındaki bütün bu detaylı çalışmaları neden yaptıkları' şeklinde karşımıza bir soru çıkmıştır. Bu sorunun cevabının kapsama alanına giren XVI-XIX. yüzyıl arasında İspanya, Hollanda, İngiltere ve Fransa gibi devletlerin uzak coğrafyalarda yaptıkları sömürgecilik faaliyetleri sonucu ticaret, gemicilik, askeriye ve sanayide çok güçlenip arkeoloji, sanat tarihi ve mimari bilim dallarını da geliştirerek, sonunda gözlerini Doğu'nun son Müslüman gücü Osmanlıya çevirmeleri konusu ele alınmıştır. Bu konunun detaylarına bakmakta bu ülkelerin sömürgecilik ile, misyonerlik faaliyetlerinin ortaklığında, özel yetiştirdikleri yüzlerce elemanı, Osmanlı topraklarına arkeolog ve sanat tarihçi kimlikleri altında göndermeleri konusuna dikkat çekmeyi gerekli kılmıştır. Creswell ile, onun erken İslam mimarisi alanında ortaya koyduğu çok önemli bilgilerin Türkçe ana kaynaklardaki yerini belirleyebilmek için Avrupalı oryantalist araştırmacıların yaptıkları yayınlardan özet tercümeler yoluyla hazırlanıp 1948- 2013 arasında yayımlanmış olan beş temel yayının muhtevası tanıtılmıştır. Aynı zamanda bunlardaki mevcut 'eksikler' ile oryantalistlerin erken İslam mimarisi eserleri hakkındaki tutarsız iddiası 'fazlalıklara' dikkat çekilerek, Creswell'in ortaya koyduğu bilgi ve belgelere ne kadar yer verildiği' konusu incelenmiştir. İncelenen bu temel kaynaklarda Creswell'in EMA kitaplarında sunduğu bilgilere yok denecek kadar az yer verildiği belirlenmiş ve bunların bir an önce güncellenmesi gerektiği tavsiye edilmiştir. Sanat tarihi ve İslam sanatları alanının emektar araştırmacılarına saygılarımla. Fettah Aykaç