Derviş Mukİmİ'nin Vahdet-name-i İlahİ'si

Derviş Mukimi'nin hayatı hakkında henüz bir bilgiye ulaşamasak da Mukimi'nin tek eseri olan Vahdet-name-i İlahi'nin nüshalarını incelediğimizde yazarın XVI.-XVII. yüzyılda yaşadığını düşünmekteyiz. Vahdet-name-i İlahi'de yazar, hayatı hakkında bilgi vermemiş, sadece 'Bende-i Fazlullah' ifadesini kullanmıştır. Yeni çalışmalar ışığında veriler toplandıkça, yazarın hayatı hakkında bilgiler gün yüzüne çıkacaktır. Tez çalışmamın amacı, Hurufilik alanında yazılmış ve birçok nüshaya sahip bu önemli eserin Hurufilik öğretileri çerçevesinde, eserin edebiyatımıza kazandırılmasını sağlamak, bu alanda yapılan çalışmalara kaynaklık oluşturmak, bu eserin edebiyatımızdaki yerini belirleyip, diğer Hurufi eserlerden ve diğer benzer eserlerden farkını ortaya koymaktır. Ayrıca eserin dil ve üslup özelliklerini değerlendirerek nasirin edebi kişiliğini ortaya çıkararak yazarın edebiyatımızdaki önemini bilim dünyasına sunmaktır. Hurufilik XIV. yüzyılda İran'da Fazlullah Esterabadi (ö. 796 /1394) tarafından kurulmuş, mistik ve felsefi bir akımdır. Bu akım, İran'da ortaya çıkmış, izleri XVII. yüzyıla kadar devam etmiş, İran ve Azerbaycan topraklarında temeli atılarak Anadolu ve Balkanlara kadar yayılmıştır. Hurufiliğin ilk dönemini, Hurufiliğin kurucusu olan Fazlullah ile birlikte, Aliyyu'l-A'la (754-822/1353-1419), Şeyh Ebu'l Hasan (753), Seyyid Şerif, Seyyid İshak (771/1369), Emir Gıyaseddin (ö. 852 /1448'den sonra), Mir Fazıli gibi Fazlullah'ın halife ve çağdaşlarının Farsça kaleme aldıkları eserler oluşturmaktadır. Anadolu'da ve Balkanlarda Hurufiliğin yayılmasında önemli rol oynayan Seyyid Nesimi (748-821/1347-1418) ve onun izinden gelen Refi'i, bu akımın Anadolu'daki ilk temsilcilerindendir. Abdülmecid Ferişteoğlu (ö.864/1459-60), Cavidi Ali, Mukimi, İşkurt Dede nesir alanında Hurufiliğin önemli temsilcilerindendir. Bu nasirlerin eserleri genelde Hurufiliği yaymak, Fazlullah'ın eserlerini Türkçeye çevirerek halkın anlayabileceği bir dilde anlatarak öğretici nitelikte yazılmış eserlerdir. Şiir alanında ise Penahi (ö. 1456'dan sonra), Misali (ö. 985 /1577), Muhiti (960/1553), Arşi (970-1030/1562-1621) önemli temsilcilerdir. Vahdet-name-i İlahi, yazarın ulaşabildiğimiz tek eseridir. Eserde Hurufilik öğretileri halk diliyle anlatılmıştır. Bu mensur eserde birçok ayet, hadis ve Arapça rivayetlere yer verilmiş, bunların açıklamaları ve yorumları, tasavvufi terim açıklamaları yapılmıştır. Eserde yaratılış, Hz. Adem, Hz. Havva, Hz. Muhammed, Hz. Ali ile ilgili konuların yanı sıra ibadetlerin Hurufi tevillerini de açıklamıştır. Vahdet-name-i İlahi'nin 6 tanesi tam olmak üzere 16 nüshasına ulaşılmıştır. Eserin müellif nüshasına ulaşamadık. Çalışmamızda 6 tam nüshanın karşılaştırılmasıyla birlikte benzerlikten hareketle aynı nüshadan istinsah edildiğini düşündüğümüz iki nüshayı çıkartıp 4 nüshadan yararlanarak metni oluşturduk. En eski nüsha olan 1703 tarihli Millet Kütüphanesi nüshasını temel nüsha olarak belirleyerek diğer nüshalarla karşılaştırdık. Tezimizde çalıştığımız Derviş Mukimi'nin Hurufilik alanında yapılacak çalışmalara ışık tutabilecek nitelikteki Vahdet-name-i İlahi adlı bu önemli eserini transkribe edilerek Hurufilik açısından incelemesi yapılmıştır. Çalışmamızın sonuna bir de dizin eklenmiştir.