Kurtarma yardım ilişkilerinde kılavuz kaptanın hukuki rolü

Türk hukukunda gemi kaptanına, yetkili kılavuz kaptan belgesi ile yetkilendirildiği alan dahilinde uluslararası denizcilik teamüllerine göre geminin seyir ve manevrasına yönelik konularda danışmanlık yapan ve gemi kaptanının sorumluluğu esas olmak üzere hizmetleri seyir ve manevra ile sınırlı olarak gemiye kılavuzluk eden kişiye kılavuz kaptan denmektedir. Kılavuz kaptanın belirli görev ve sorumlulukları olmasına rağmen, bu kişinin gemideki varlığı, gemi kaptanının ya da seyir vardiyasından sorumlu zabitin geminin güvenliğiyle ilgili görev ve sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Dünyada kılavuzluk hizmetlerinin hukuki yapısı incelendiğinde, ihtiyari kılavuzluk ve zorunlu kılavuzluk olmak üzere iki temel sınıflandırma olduğu görülmektedir. Kurtarma yardım operasyonlarında kurtarıcı veya yardımcı bir gemi veya römörkaj firması olabileceği gibi, bu hizmet 3. kişiler tarafından da verilebilir ve bu 3. kişi bir kılavuz kaptan da olabilir. Kılavuz kaptan kılavuzluk hizmetini verirken acil durumlarda bir kurtarma yardım operasyonu ortaya çıkabilir ve kurtarma yardım hizmeti kılavuzluk hizmetinin sınırları içerisine girmediğinde, kılavuzluk hizmeti sona erdiğinden kılavuz kaptan kurtarıcı veya yardımcı olarak hizmette bulunabilir. Deniz taşımacılığı yapılan yerlerde, kurtarma yardım da vardır. Bu nedenle kurtarma yardım kuralları deniz ulaşımının tarihi kadar eskidir. Romalılardan bugüne, gemi kurtarma yardımın temelinde deniz tehlikesi içindeki gemi veya malı, gönüllü olarak ve kendi can ve malını tehlikeye atarak, içinde bulunduğu tehlikeden kurtarıp sahibine bağışlayan kişinin karşılık olarak mal sahibi tarafından kurtarılan malın değeri veya yapılan yardımın büyüklüğü temel alınarak ödüllendirilmesinin gerekliliği inancı yatmaktadır. Uluslararası hukuk da 1910 Brüksel Konvansiyonu ve 1989 tarihli Uluslararası Kurtarma Sözleşmesi gibi kuralların yanı sıra, birçok ülke kendi hukuklarını da uluslararası hukuk kurallarını esas alarak düzenlemişlerdir. Ülkemizde ise 1929 tarihli Deniz Ticaret Kanunumuzda kurtarma yardım ile ilgili maddeler yer almaktadır ve 1910 tarihli Brüksel Konvansiyonu aynen kabul edilmiş ve 1955 tarihinden itibaren yürürlüğe girmiştir. Kurtarma yardım operasyonunun gemi ile de yapılması şart değildir. Kurtaran veya yardım eden üçüncü kişiler denizde veya karada olabilirler. Ayrıca birçok ülkede gemiadamlarının kendi gemilerinin kurtarılması mevzusunda hiçbir zaman kurtarma yardım ücreti talep edemeyecekleri kesindir diye benimsenmiştir. Fransız hukukuna göre mücbir sebep haricinde, her kılavuz, geminin tehlike içinde olduğunu gördüğü zaman, hizmete mecbur olduğu sahanın dışında her türlü yardım yapmaya mecburdur. İngiliz mahkemelerine göre, eğer yapılan kurtarma yardım operasyonu kılavuz kaptan için makul olarak römorkaj sözleşmesine dahil sayılabilecek riskler dışında başka riskler tevlit ediyorsa bu takdirde kurtarma ve yardım ücreti hakkını tanımamak için hiçbir sebep yoktur. Alman Hukukunda kılavuz kaptan, kılavuzluk hizmeti dışındaki yardımları için yalnız bu hizmeti, tehlike içinde bulunan bir gemi tarafından talep edildiği halde kurtarma yardım ücreti talep edebilir. Ticaret kanunumuza göre, gemi adamları kurtarma yardım ücreti talebinde bulunamazlar. Mehazımız olan Alman Hukukunun, kılavuzun gemi adamı olmadığını kabul eden durumu kendi hukukumuz da teyid etmektedir. Buna istinaden, kılavuz kaptan, normal hizmeti hudutları içine sokulamayacak fevkalade bir hizmet veya yardımda bulunması halinde kurtarma yardım ücreti talep edebilir. Kurtarma yardım operasyonunda gemi üzerinde bulunan kılavuz kaptanın kılavuzluk hizmetinin hala devam edip etmediği ve kurtarma yardım ücretine hak kazanıp kazanamayacağı ile ilgili karışıklıklar mevcut olduğundan kurtarma yardım ilişkilerinde kılavuz kaptanın hukuki rolünün incelenmesi bu karışıkların engellenmesine yardımcı olacaktır. Kurtarma yardım operasyonunun gemi ile yapılması şart değildir. Kurtaran veya yardım eden üçüncü şahıslar denizde veya karada olabilirler. Birçok ülkede gemiadamlarının kendi gemilerinin kurtarılması mevzusunda hiçbir zaman kurtarma yardım ücreti talep edemeyecekleri kesindir diye benimsenmiştir. Kurtarıcı veya yardımcının kılavuz kaptan olduğu durumlar da kurtarma yardım operasyonlarında karşımıza çıkabilir. Kendi hukukumuzda gemi kaptanına, yetkili kılavuz kaptan belgesi ile yetkilendirildiği alan dahilinde uluslararası denizcilik teamüllerine göre geminin seyir ve manevrasına yönelik konularda danışmanlık yapan ve gemi kaptanının sorumluluğu esas olmak üzere hizmetleri seyir ve manevra ile sınırlı olarak gemiye kılavuzluk eden kişiye kılavuz kaptan denmektedir. Kılavuz kaptanın belirli görev ve sorumlulukları olmasına rağmen, bu kişinin gemideki varlığı, gemi kaptanının ya da seyir vardiyasından sorumlu zabitin geminin güvenliğiyle ilgili görev ve sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Dünyada kılavuzluk hizmetlerinin hukuki yapısı incelendiğinde, ihtiyari kılavuzluk ve zorunlu kılavuzluk olmak üzere iki temel sınıflandırma olduğu görülmektedir. Fransız hukukuna göre mücbir sebep haricinde, her kılavuz, geminin tehlike içinde olduğunu gördüğü zaman, hizmete mecbur olduğu sahanın dışında her türlü yardım yapmaya mecburdur. İngiliz mahkemelerine göre, eğer yapılan ameliye kılavuz kaptan için makul olarak römorkaj mukavelesine dahil sayılabilecek riskler dışında başka riskler tevlit ediyorsa bu takdirde kurtarma ve yardım ücreti hakkını tanımamak için hiçbir sebep yoktur. Alman Hukukunda kılavuz kaptan, kılavuzluk hizmeti dışındaki yardımları için yalnız bu hizmeti, tehlike içinde bulunan bir gemi tarafından talep edildiği halde kurtarma yardım ücreti talep edebilir. Ticaret kanunumuza göre, gemi adamları kurtarma yardım ücreti talebinde bulunamazlar. Mehazımız olan Alman Hukukunun, kılavuzun gemi adamı olmadığını kabul eden vaziyeti Milli Hukukumuz da teyid etmektedir. Buna istinaden, kılavuz kaptan, normal hizmeti hudutları içine sokulamayacak fevkalade bir hizmet veya yardımda bulunması halinde kurtarma yardım ücreti talep edebilir.