Alışveriş merkezlerinin kent içi ulaşıma etkisi: İstanbul Anadolu yakası d-100 karayolu örneği

Son on yılda alışveriş merkezleri, ekonomik değeri yüksek ve her türlü ihtiyacı karşılayan yapılara dönüşmektedir. Dünya'da ve Türkiye'de alışveriş merkezlerinin toplam cirosunun sürekli artması, sahip oldukları işlevlerin çeşitlenmesi ve rekabet ortamının etkisi ile farklı yapıda ve büyüklükte alışveriş merkezleri ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle alışveriş merkezleri 'genişleme potansiyeli, ulaşılabilirliği ve çekim gücü yüksek olan ' karayolu kenarlarında ve kavşak noktalarında yer seçmektedir. Ancak alışveriş merkezleri, geniş otopark imkanları ile taşıt odaklı tasarlanan kullanımlardır. Bu nedenle ilk örnekleri, kentin dışında ve ulaşım sistemini en az düzeyde etkileyecek arsalarda konumlanmaktadır. Son dönemlerde gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde alışveriş merkezlerinin yer seçimine ve sayısal artışına ilişkin sorunlar yaşanmaktadır. Ulusal ve uluslararası bilimsel çalışmalarda, farklı araştırma yöntemleri ile alışveriş merkezlerinin yer seçimini etkileyen faktörler ve değişkenler irdelenmektedir. Aynı zamanda alışveriş merkezlerinin türlerine ve sınıflamasına ilişkin çeşitli araştırmalar bulunmaktadır. Bu çalışmanın amacı, ana ulaşım koridoru üzerindeki alışveriş merkezlerinin güzergaha olan etkisini ortaya koymaktır. Bunu yaparken alışveriş merkezlerinin yer seçim aşamaları ve ulaşım-erişilebilirlik bileşeni doğrultusunda alışveriş merkezlerinin ulaşım sistemi ile ilişkisi irdelenmektedir. Araştırma, 'alışveriş merkezleri, araç kullanımını artırır' hipotezi üzerine oluşturulmuştur. Araştırma hipotezi, günümüzde sıklıkla bahsedilen bir sorunu ispatlamak üzerine kurgulanmıştır. Bu nedenle çalışmanın yöntemi, geçmişşteki olgular ile günümüzde yaşanan sorunların tanımlanmasına ve incelenmesine olanak tanıyan 'tarihi ya da tarihsel yöntem' olarak belirlenmiştir. Yapılan incelemeleri irdelemek, araştırma sorularına cevap aramak ve test edebilmek için 'örnek olay incelemesi' yapılmıştır. Bu çalışmanın kapsamı, beş bölümden oluşmaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde literatür özeti, tezin amacı ve kapsamı, hipotezi ve yöntemi verilmiştir. İkinci bölümde; alışveriş kavramı ve gelişimi ile birlikte alışveriş merkezlerinin yer seçim aşamaları ve bileşenleri tanımlanmıştır. Ayıca alışveriş merkezlerinin ulaşım-erişilebilirliğine ilişkin ölçütler doğrultusunda araştırmanın değişkenleri tanımlanmıştır. Üçüncü bölümde; Dünya'da alışveriş merkezi sınıflaması ve türleri ile birlikte alışveriş merkezi sektöründe yaşanan gelişmeler ve ulaşım sistemi ile ilişkisi değerlendirilmiştir. Dördüncü bölümde; yapılan literatür araştırması doğrultusunda İstanbul'daki alışveriş merkezlerinin gelişimi ve yer seçimi, görsellerle ve sayısal verilerle incelenmiştir. Anadolu Yakası D-100 Karayolu üzerindeki alışveriş merkezlerinin konumuna, türlerine ve yapısına göre ulaşım ve erişilebilirliği değerlendirilmiştir. Ayrıca ulaşım ve erişilebilirlik ölçütleri ile D-100 Karayolu üzerindeki alışveriş merkezlerinin kent içi ulaşıma etkisine yönelik analizler yapılmıştır. Bu analizler ile alışveriş merkezlerinin D-100 karayolu üzerindeki trafik yoğunluğuna etkisi incelenmiştir. Sonuç ve öneriler bölümünde; alışveriş merkezi kavramı ve yer seçim sürecinde yaşanan değişimin geleneksel ticarete ve kentsel mekana etkisine ilişkin çıkarımlar ve internet üzerinden alışverişin yaygınlaşmasıyla alışveriş merkezlerinin ulaşım sistemi ile ilişkisine yönelik öngörülerde bulunulmuştur. Bu çalışmadan elde edilen bulgular, İstanbul'da Anadolu Yakası D-100 karayolu çevresinde farklı konseptlere sahip alışveriş merkezlerin yanı sıra karma tip merkezler de ortaya çıkmaktadır. Bu durum ana ulaşım güzergahlarının trafik hacmini, hızını ve trafik akımını olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle alışveriş merkezlerinin otopark kullanımına ve yönetimine ilişkin yasal düzenlemeler yapılarak müşterilerin toplu taşımayı kullanmaya yönlendirilmelidir. Anadolu Yakası D-100 Karayolu üzerinde, küçük değişiklikler yapılarak trafik yoğunluğunun azaltılmalıdır. Ayrıca kentin çocuk oyun alanı, eğlence ve kültür merkezi gibi ihtiyaçlarına yönelik yerleşim alanları ile entegre semt merkezleri oluşturulmalıdır.