Koruma planlarına ilişkin uygulama sorunlarının irdelenmesi: Beykoz Boğaziçi bölgesi

Tarih boyunca çok çeşitli kültür ve uygarlıklara ev sahipliği yapan ve önemli bir kavşak noktası oluşturan Anadolu ve Trakya; tarihi, kültürel ve doğal varlıkların yoğun olarak bulunduğu çok özel bir coğrafyadır. Yaşanan hızlı kentleşme, koruma uygulamalarının kentsel gelişim hızının gerisinde kalması, nüfus artışı ve yasal boşluklar ülkemizdeki tarihi, kültürel ve doğal varlıkların korunmasında aksaklıklara sebep olmuş ve bu süreç toplumsal mirasımız olan bu alanların yapılaşmasına bazı durumlarda tahrip edilmesine yol açmıştır. Koruma alanlarındaki uygulama sorunlarının tespiti için çalışma alanı olarak Beykoz İlçesinin Boğaziçi Kanunu kapsamında kalan Beykoz Boğaziçi Alanı seçilmiştir. Boğaziçi Alanı, 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu ile sınırları belirlenmiş; Üsküdar, Beykoz, Sarıyer ve Beşiktaş İlçelerinin kanun eki krokide belirlenen sınırlarında geçerli olan ve kapsadığı alanı tarihi ve doğal sit olarak tanımlayan özel bir koruma kanunudur. Bu alanın genel koruma mevzuatı ve Boğaziçi Kanunu ile korunmasına, mevzuat ve yaptırım olarak hukuki tüm tedbirlerin alınmasına rağmen başarılı bir koruma uygulamasının gerçekleşmediği görülmektedir. Beykoz İlçesi, İstanbul III Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulunun ayrı bir kararıyla Sarıyer İlçesiyle birlikte Boğaziçi Alanı dışında kalan bölümlerini kapsayacak şekilde doğal sit alanı ilan edilmiştir. Sit alanlarının planlama, koruma çalışmaları, yönetim ve ekonomi açılarından uygulama sorunları tespit edilmiş ve bu tespitler doğrultusunda anket soruları hazırlanmıştır. Anketler Türkiye genelinden seçilen, ağırlıklı olarak doğal sit alanında veya çakışan alanlarda bulunan ilçe belediyelerine gönderilmiş ve gelen anket sonuçları Beykoz Boğaziçi Bölgesiyle kıyaslanmıştır. Koruma alanlarında yapılan uygulamalardaki planlama sürecine yönelik sorunların tespitine dair yapılan anketin ilk bölümünde; koruma kararlarının çevre düzeni planlarından sonra verilmesi, bir bölgenin sit alanı ilan edilmesiyle imar planlarının yürürlükten kaldırılması, koruma planlarının yoğunluğunun düşük olması ve özel yasalara tabi olmanın süreci geciktirmesi gibi sebeplerden dolayı ankete katılan belediyelerin büyük oranda koruma uygulamalarında istekli olmadıkları ve mevzuata eleştirel bir yaklaşım içinde oldukları gözlenmiştir. Koruma uygulamalarına yönelik sorunların tespitinin yapıldığı sonraki bölümde de; sit alanlarının yerleşim yerlerine göre konumları, büyüklükleri, geçiş dönemi yapılaşma koşulları gibi kararlarda etkin olamayan belediyelerin süreci yönetme konusunda da özel çalışmalarının olmadığı görülmüştür. Mevzuat gelişmelerinden büyük oranda kendi imkanları ile bilgi sahibi oldukları belirtilmiştir. Koruma alanlarındaki tespit ile plan uygulamalarında bakanlık ve kurul / komisyonlarla olan anlaşmazlıkların kendi görüşleri doğrultusunda ilerlemediği belediyelerin büyük oranda görüşü olup uygulama süreçlerinde yönetimsel olarak etkin olamadıklarını belirtilmektedir. Sit ilanının bölgeye ekonomik anlamda etkilerinin değerlendirildiği anketin son bölümünde ise çok büyük oranda sit ilan edilen alanın ekonomik olarak değer kaybına uğradığı düşünülmektedir. Ayrıca ankete katılan belediyeler büyük oranda bu alanlarla ilgili özel bir çalışma yapmadıklarını belirtirken sit ilanının alanın aktif kullanımını olumsuz etkilediği baskın görüş olarak tespit edilmiştir. Koruma uygulamalarında, yönetim ve tarafların sorumlulukları çok yönlü olarak değerlendirilmiştir. Koordineli bir şekilde çalışmak uygulamalardaki verimliliği, başarıyı ve etkinliği arttırmaktadır. Aksi durumda sit alanlarındaki koruma çalışmalarının sonuçlanamayacağı, sonuçlandığı durumlarda ise bu alanların kentsel gelişim karşısında tahrip edilmesi veya kent yaşamından koparak özelliğini yitirmesi durumlarıyla karşılaşacağı gözlenmiştir. Bu çelişkiler, durum tespitleri ve öneriler Sonuç bölümünde başlıklar halinde tartışılmıştır.