Çatalca merkez ve köylerinde kadın başlıkları

Balkan Yarımadası'nın bir parçasını oluşturan Trakya, Karadeniz, Marmara Denizi ve Balkan- Rodop dağ sıralaması. arasında kalan arazi parçasının adıdır. M. Ö. 2000 yıllarından beri üzerinde yaşanan bir bölgedir. Bölgenin en eski halkı, Hint-Avrupa kökenli bir halk olan Traklar'dır. M. Ö. 7. Yüzyıldan itibaren bu bölge sırasıyla Pers, Yunan ve Makedonya uygarlıklarının egemenliğinde yaşamış, daha sonra M. Ö. 335 yılma kadar Trakya Krallığı hüküm sürmüştür. Daha sonra Roma ve Bizans İmparatorluklarının egemenliği altında yaşamıştır. Bölgede Türk varlığı M. Ö. 2. Yüzyılda İskit Türkleri ve Orta Asya'dan Batıya göç eden kavimlerin gelişi ile başladığı bilinmektedir. M. S. 4. Yüzyılda Hun Türkleri, 5. Yüzyılda Avarlar, 9. Yüzyılda Peçenekler, 11. Yüzyılda Kuman Türkleri buraya yerleşmişlerdir. Yakın tarihine bakacak olursak Çatalca'da yerleşik halkın çoğunluğunu Balkanlar'daki süregelen savaşlar ve baskı politikaları nedeniyle göçenler, Gacal adı verilen yerli halk ve Anadolu'dan gelen göçmenler oluşturur. 1924 yılında geçici olarak kurulan Çatalca Vilayeti 26. Haziran. 1926 tarihli yasa ile ilçe haline getirilerek İstanbul'a bağlanmıştır. 1927 yılında yapılan nüfus sayımında 4834, 1940 nüfus sayımında 10071, 1945'te 22141 olarak tespit edilen nüfus, 1950 sayınımda 3734'e düşmüştür. Bunun sebebi II. Dünya Savaşı'nda Batıdan korunma amaçlı asker yığmağının Çatalca'dan boşaltılmasıdır. 1955- 1980 sayımlan arasında nüfus artmamıştır. 1990 sayımında ilçe merkez nüfusu 11550, 1997 sayımı 14500 civarında tespit edilmiştir. Çatalca yüzyıllardan beri Doğu ile Batının kaynaşma noktası olmuştur. Bu yapısı ve yukarıda bahsettiğimiz tarihsel ve beşeri özellikleri de araştırmamızın asıl konusunu oluşturan kadın başlıkları ve bu başlıklarda kullanılan malzemelerin gerçek belirleyicisi olmuştur. Çatalca'da kadın başlıklarında kullanılan malzemeler Anadolu'da kadın başlıklarında kullanılan malzemeler ile benzeşik olmakla birlikte kendine has özellikler de göstermektedir. Bu benzeşildik en belirgin olarak yazmalarda görülür. Öyle ki Çatalca'da yazmalara denk gelen isimlere çember, kıvrak, pullu kıvrak, şami, tülbent, yaşmak, yeldirme, yemeni gibi malzemeleri örnek verebiliriz. Ayrıca Çatalca'da kadın başlıklarında kullanılan diğer malzemeler ise; bürgü, çarşaf, ferace, namaz bezi ve hotozdur. Çatalca'da başlıklarda kullanılan malzemelerin en çok kullanılanı değişik adlarla anılmasına rağmen yazmalardır. Bu yüzden araştırmamızı yaparken yazmalar üzerinde önemle durduk. Yazma; oyulmuş ahşap kalıplar kullanılarak çeşitli boyalarla bazen pamuklu bazen de ipekli kumaşlar üzerine elle çizilip resim halinde veya basılarak yapılan süsleme sanatıdır. Yazma yapımım üç ana grupta toplayabiliriz. Bunlar Kalem işi Yazma, Kalıp Kalem Yazma ve Kalıpla Yazmalardır. Kalem işi Yazma sanat yönü en kıymetli yazmalardır. Desen çizildikten sonra içleri fırça ile resmedilerek boyanır. Bunlara örnek olarak Kandilli, Kuzguncuk, Arnavutköy, Üsküdar ve Çengelköy'ü gösterebiliriz. Bugün imalatları tamamen durmuştur. Elde kalan birkaç örnek müzelerde sergilenmektedir. Kalıp Kalem Yazma: bu yazmada konturlar kalıpla basıldıktan sonra desendeki renkli olması gereken kısımlar fırça ile boyanır. Örnek olarak Kumkapı, Yenikapı, Samatyadır. Kalıpla Yazma ise üç tür çalışma ile yapılır. 111l. Kara kalem Yazma: Tek kalıp kullanılarak beyaz üzerine siyah ya da siyah üzerine beyaz kullanılarak yapılan yazmalardır. 2. Elvan işi Yazma : Motiflerin her rengi için ayrı kalıp yapılır. Bu kalıplar üst üsten gelecek şekilde beyaz zemin üzerine basılır. Bu türe Tokat Yazmalarını örnek verebiliriz. 3. Daldırma Yazma : Renklere göre hazırlanan kalıpların basılmasıyla meydana gelen motifler tutkal veya balmumu ile kapatılır. Kumaş daha sonra boyaya batırılır. Yazmacılık sanatı günümüzde yerini serigrafik baskıya veya modern teknolojik makinelere bırakmıştır. Ancak Tokat ilimizde Valilik ve birkaç kuruluşun desteğiyle varlığım sürdürebilme çabası içindedir. Çatalca'da kadın başlıklarım ele alırsak; Çarşaflı başlık: Bugün sadece yaşlı birkaç kişi tarafından kullanılan bir sokak giysisidir. İki çeşidi mevcuttur. Birincisi kara çarşaf tabir ettiğimiz çarşaf, diğeri ise çizgili desenli olup genellikle çift renklidir. Kara çarşaf iki parçalıdır. Alt kısmı etek şeklindedir, üst kısmı ise örtünme amaçlı pelerin şeklinde ve başa takılan kısımları bazen lastikle bazen de iple tutturulur. Dokuma çarşaf yine pelerin gibi başa atmak ve eller yardımıyla iki ucu tutturarak bazen de iğneleyerek kullanılan bir baş ve sırt giysisidir. Katma baş bağlaması: yazma ve yöredeki isimleriyle kozan çemberi, kıvrak krep şami pullu kıvrak ve benzeri yazma çeşitleriyle yapılan bir bağlama çeşidi olup bugün bile kullanımı mevcuttur. Baş bağlama ihtiyacı hissedenler bu baş bağlama çeşidini tercih etmektedirler. Namaz başı: yaşlılığın simgesi diyebiliriz. Genellikle koyu renkler tercih edilir. Süsten şatafattan, gösterişten uzak bir baş bağlama çeşididir. ivTarla başı: bir baş bağlama çeşididir. Korunma amaçlı olup güneşte çalışırken yanmamak için, güneş çarpması, toz, rüzgar gibi zararlardan korunmak için giyilir. Hotozlu baş: Maalesef günümüze kadar ulaşmamıştır. Genç giysisidir, kenarlarına dizilen altınlardan da anlaşılacağı gibi zengin kesim tarafından kullanılmaktadır. Ferace: Sırta giyilmekle birlikte bir baş bağlama çeşidine de girmektedir. Çeşmeye, komşuya, kısa mesafeli yürüyüşlere giderken giyilen bir örtüdür. Süslenmeye büyük özen gösteren Çatalca genç kızları, eskiden düğünlerde Yapıştırma adı verilen yanağa ve çeneye yapıştırılan pullarla süslenirlerdi. Bu süsler kişinin medeni durumunu ifade ederdi. Her iki yanağa tek pul ile yapılan beşli çiçekler kızın genç kız olduğunu, pulların arasının açılması ile yapılan beşli ya da altılı çiçek motifleri kızın sözlü olduğunu, çeneye yapıştırılan pul kızın nişanlı olduğunu, çenedeki birden fazla upl ise evli olduğunu ifade eder. Kırmızı renkli pullar sadece bekar genç kızları veya gelinin akrabası olduğunu ifade eder. Genç kızlar yüzlerine allık, kaşlarına rastık, kirpiklerine sürme çekerler. Eskiden cildi beyaz olan kızlar revaçta olduğu için şimdi kullanılmayan liftika adı altında evde hazırlanan bir krem kullanırlardı. Oyalar ise süslenmek ve süslemek amacıyla yapılan ve tekniği örgü olan bir sanattır. Oya örgü bakımından ve dantele işlendiği motifler bakımından yapma çiçek sanatına benzer. Oyalara örnek olarak; iğne, tığ, mekik, firkete, koza yün, mum, boncuk ve dokuma oyalarım gösterebiliriz. Çatalca ilçesi Merkezinde ve köylerinde yapılan bu alan araştırmasında, yöre insanlarının kendi geçmişşlerinden, adet ve göreneklerinden övünerek bahsederken şu anda o günleri yaşayamamanın burukluğunu hissettikleri gözden kaçmamıştır. Gelişen teknoloji ile birlikte bir kültür değişimi de tespit edilmiştir. Metropole yakınlığı, iletişimin ve ulaşımın yaygınlığı nedeniyle burada yaşayan halkın şehir kültürüne kayması ve geleneklerin kaybolmaya yüz tutması kaçınılmaz olmuştur. Tüm bunlara rağmen, yörede geleneklerini yaşatmak isteyen, geçmişşi ile barışık insanlar da bulunmaktadır. Her ne kadar kültürlerini yaşayamıyor olsalar da Trakya'da yaşayan diğer topluluklar gibi tipik Balkan-Türk toplumu özelliklerini taşımaktadırlar. İnsanları genellikle hareketlidir. Hatta bu özellikleri halk oyunlarına, halk müziklerine fazlasıyla yansımıştır. Çok kıvrak ritimlerin hakim olduğu ezgileri, oyunları vardır. Ancak Türk topluluklarının tümünde olduğu gibi duygusallık yine ön plandadır. Bu duygusallık doğal olarak kadınlarda daha çok göze çarpmaktadır. Ve kadınlar her zaman olduğu gibi bu yörede de söylemek isteyip de söyleyemediklerini, anlatmak isteyip de anlatamadıklarını ağıtlara, ezgilere, ninnilere, oyunlara, motiflere, işlemelere ve oyalara dökmüşlerdir. VI