Sümmani'nin hayatı ve tavrı

SÜMMANİ' NİN HAYATI VE TAVRI Türk halk edebiyatının geçmişşten günümüze en canlı ve yaygın bölümünü aşık edebiyatı meydana getirmektedir. Belli icra töresi, yerleşmiş bir geleneği olan bu edebiyat, hemen hemen bütün Türk dünyasında olduğu gibi Türkiye sahasında da oldukça güçlü temsilciler yetiştirmiş, bu temsilciler kanalıyla diğer edebiyat dallarını da etkilemiştir. Özellikle 17. yüzyılda yetiştirdiği şahsiyetlerle, Türk insanının şiir anlayışına ve zevkine yön veren bu edebiyat 19. yüzyılda zirveye ulaşmış, böylece kendi şiir üslubu içerisinde klasikleşmiştir. Tez çalışmam sırasında hayatı, eserleri ve Türk Halk Müziği'ne bir tavır olarak geçmişş ezgileriyle ele aldığım Erzurumlu Aşık Sümmani de, halk edebiyatımıza önemli katkılarda bulunmuş halk şairimizdir. Fakat yaptığım araştırmalar esnasında gördüm ki; edebiyatımıza önemli eserler kazandırmış, gerek sözüyle gerekse sesiyle kendi döneminde yaşayan insanlara örnek olmuş bu kişiye şimdiye kadar hak ettiği değer verilmemiştir. Aşıklarla doğrudan yapılan görüşmelerin, karşılaşmaların sonunda görülen etkilerin yanında, genel olarak aşıklık geleneğinin, aşık tarzı şiirin bütün halk şairleri üzerinde etkili olduğunu kabul etmeliyiz. Halk şairlerinin bazılarında gördüğümüz rüya motifi, şiir yazmaya başlama sebep ve şartları; az çok aşıklık geleneğini hatırlatmaktadır. Aşık Sümmani de; on on bir yaşlarında, çobanlık yaptığı sıralarda bir gün uykuya dalmış, bir rüya görmüş ve pir elinden bade içmiştir. Başından geçen bu olay, O'nun 'Sümmani' mahlasını almasına ve etkileri günümüze kadar ulaşan eserlerinin ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Çalışmama başladığımda, Aşık Sümmani'den söz eden kaynakların oldukça dağınık olduğunu gördüm. Danışman Hocam Sayın Doç. Şenel Önaldı'nın da tavsiyesiyle, araştırmama, önce İstanbul'da ulaşabileceğim kaynakların genel bir değerlendirmesiyle başladım. Lisans mezuniyetim sırasında 'Erzurum Yöresi Halk Şairlerinin Hayatları ve Eserleri' üzerine bir çalışma yaptığımdan, elimde Sümmani ile ilgili bazı bilgiler bulunmaktaydı. Fakat böyle kapsamlı bir çalışma için, elde olan bilgilerin yetersiz olduğunu düşündüm ve en iyi araştırmayı yerinde görerek, yaşayarak yapmaya karar verdim. Erzurum'un Narman ilçesine giderek yetkililerle görüştüm. Burada edinebildiğim ilk kaynak 'Narman Belediyesi Kültür Yayınlan' başlığı altında Sümmani'nin hayatı ve eserleri üzerine hazırlanan bir kitaptı. Yine Narman ilçesi yetkililerinin de yardımıyla, Sümmani'nin doğup, dönem dönem yaşayıp, vefat ettiği Samikale köyüne gittim. Orada Sümmani'nin torunu Aşık Hüseyin Sümmanoğlu ile görüştüm. Sümmanoğlu, dedesi Sümmani'nin hayat hikayesini, yaşamı boyunca Erzurum dışına yaptığı yolculukları, çektiği sıkıntıları ve özellikle Gülperi'ye olan sevdasını anlattı. Koşmalarından, semailerinden, gazellerinden, divanilerinden örnekler verdi. Görüşmemin ardından, Sümmani'nin mezarını ziyaret ettim ve bade içtiği yer alan Ablaktaş'ı da gezdim. Mezarını ziyaret ederken gördüklerim beni hayli üzdü, çünkü mezarı, büyük bir halk ozanına yakışır şekilde değildi. Yetkililer, bu konuda çalışmaların en yakın zamanda başlatılacağını söylediler. Bu arada, her yıl Haziran ayı içerisinde, Ablaktaş'ta, Sümmani şenlikleri düzenlendiğini de öğrendim. Böylesine edebi kişiliği büyük olan bir şairimiz adına düzenlenen etkinliğin, yurt çapına duyurulmaması ve gerekli katılımın sağlanamaması da ayrıca dikkatimi çekti. Erzurum'da yaptığım diğer bir görüşmede, TRT Erzurum Radyosu'nda idi. Sümmani Ağzı olarak bilinen ezgileri, Erzurumlu ses sanatçılarının sesinden kasete kaydettim. Sümmani Tavrı hakkında bilgiler aldım. İstanbul'a döndüğümde, Erzurumlu ünlü sanatçı Sayın İbrahim Erkal ile de görüşme yapma imkanına sahip oldum. Kendisi de Narman'lı olduğundan bana hem Narman'daki araştırmalarım sırasında hem de İstanbul'da kaynak sağlama aşamasında çok yardımcı oldu. Kaynak niteliği taşıyan kitap, kaset ve ezgileri temin ettikten sonra bunları düzenlemeye başladım. Önce; hayatını, edebi kişiliğini, şiirlerinde kullandığı temaları, hem hece hem de aruz vezniyle yazdığı eserleri, pek çok halk şairiyle yaptığı karşılaşmalarını sırasıyla yazıya geçirdim. Ardından, Türk Halk Müziği repertuarına geçmişş olan Sümmani Ağzı ezgilerin notalarını tespit ettim. Bulabildiğim bütün ezgileri; ritm, benzer motifler koşmaların edebi yapılarını da göz önüne alarak inceledim. Bundan amacım; Sümmani Tavrı'nı, Sümmani'nin ses aralığını, saz çalış üslubunu en ince ayrıntılarıyla ortaya koymaktı. Günümüzde; gerek torunları Aşık Hüseyin Sümmanoğlu, Aşık Nusret Toruni, gerek o yörenin pek çok halk şairi, gerekse bilimsel anlamda çalışmalar yapan kişilerin sayesinde, Aşık Sümmani'nin hak ettiği yere geleceğine inanıyorum.