Kültürel mirasa yönelik suçlarSüleymaniye yenileme alanı örneği

İsmini, Mimar Sinan'ın eşsiz eseri Süleymaniye Külliyesinden alan Süleymaniye Bölgesi; nitelikli sosyal yapısı ile Külliye çevresinde geleneksel Osmanlı mahallesi kimliğinde şekillenmiş, ahşap evleri, dar ve topografyaya uyumlu sokak dokusu ve oluşturduğu siluetiyle önem kazanmıştır. Zaman içinde gerçekleşen idari, ekonomik ve sosyal değişimler Süleymaniye Bölgesini de etkilemiştir. Alanda; yaşam ve mekan kalitesi bozulmuş, sosyal refah düşmüş, iç göçün ilk durağı haline gelmiş, bölgenin yerlisi azalmış ve yoksullaşma artmıştır. Bu durum sivil mimarlık örneği yapılara ve anıt eserlere de yansımıştır. Ülkemizde koruma yaklaşımları 20. yy'ın ikinci yarısında yasal ve yönetsel bir zemine kavuşmuştur. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 1983 yılında yürürlüğe girmesi ile kültürel mirası korumanın kurumsallaşması ve hukuki temellerinin sağlamlaşması hedeflenmiştir. Kanun koruma kullanma dengesi açısından istenen sonuçları sağlayamamış, uzun yıllara yayılan katı, bürokratik ve hiyerarşik yapı korumanın önüne geçmişştir. Bu durum farklı yöntem arayışlarına neden olmuş, 5366 sayılı Kanun kapsamında merkezi idare eliyle ilan edilen yenileme alanlarında yerel idarelerin yetkileri artırılarak yenileme avan ve uygulama projeleri ile kurumsal, yasal, yönetsel süreçlerin ve planlama çalışmalarına takılmadan hızla uygulama aşamasına geçilmesi çözüm olarak görülmüştür. Kültürel mirası koruma konusunda gelinen noktada, kültür varlıklarının hızla yok olmasının önüne geçilememektedir. Korumanın bir üst bilinç olarak yerleşmemesi, elitist ve seçmeci bir yönünün olması, katılım gücünü arkasına alamaması, yöntem belirleme açısından tabana yayılamaması, yetkilerinin ve sorumluluklarının ilgililerince bilinmemesi, ekonomik maliyetler gibi sebeplerle söz konusu kanun kapsamında kültürel mirası korumanın zorluklarının yanı sıra rantın artan baskısı, kanun tanımama ya da kanunun zayıf yönlerini kullanma ve yaşam koşullarının getirdiği zorunluluklar gibi etkenlerin devreye girmesi sonucunda kültürel mirasa karşı izinsiz fiziki müdahalelerle sıklıkla karşılaşılmaktadır. Bu durum, ihbara konu olduğunda, yerinde inceleme sırasında ya da parsel komşuluğuyla ilgili bir inceleme sırasında şans eseri tespit edilmektedir. Sit alanlarında ve/veya korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarında gerçekleştirilen izinsiz inşai ve fiziki müdahaleler korumanın en önemli sorunlarındandır. Koruma mevzuatı, bir bütün olarak, kültürel mirasın korunabilmesi için süreci tanımlarken, izinsiz uygulamalar hem kültürel mirasın özgünlüğünü yok etmekte, hem de Kanunun arka kapısı gibi davranarak emsal teşkil etmektedir. Süleymaniye Yenileme Alanında, Koruma Kurulu tarafından, 2863 sayılı Kanunun 65. maddesi kapsamında izinsiz inşai ve fiziki müdahale, aykırı uygulama, basit onarımı aşan uygulamalar, kazı çalışması, onaylı restorasyon projesine aykırı uygulama, izinsiz tadilat, tescilli yapıda izinsiz otopark kullanımı, tescilli yapıların yanması ve yıkımı konuları ile ilgili suç duyurusunda bulunulmuştur. Mevzuata göre suç duyurusunda bulunulan taşınmazların özgün hallerine getirilmesi gerekmektedir. Ancak çoğunlukla korunması gerekli kültür varlığına geri döndürülemez mahiyette müdahaleler gerçekleştirildiği ya da yakarak/yıkarak tamamen yok edildiği için özgün haline getirilmemektedir. Suç duyurusundan sonra ya müdahale olduğu gibi kalmakta, ya mevcutta projesi yoksa projelendirilerek, ya da mevcut projesi var ama aksi yönde bir uygulama gerçekleştiyse tadilat projesi hazırlanarak izinsiz uygulama meşrulaştırılmaktadır. İzinsiz inşai ve fiziki müdahalelerin üst üste gelmesi ile sayı çığ gibi büyümekte ve korunması gereken özellikler bir bir yok olmaktadır. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunda değişen maddeler, değişmeyen ya da az değişen maddelerin etkinliğini ya da kullanım alanını kısıtlamıştır. Böylece değişikliğe uğramayan kimi maddeler geçersiz hale gelmiştir. Kanunun bir bütün olarak çalışması ve mantık silsilesi kırılmış, mevzuat ve koruma statülerinde parçalanmış bir yapı ortaya çıkmıştır. Böylece mevzuata dayalı çeşitli işlemler gerçekleştiriliyor olmasına rağmen amacına uygun sonuç üretemez hale gelmiştir. Süleymaniye yenileme alanına ilişkin alınan tüm kararların yarısından çoğunun projelendirme sürecine ilişkin olmasına rağmen, alan yerinde incelendiğinde sivil mimarlık örneği olsun olmasın çok sayıda yapının yıkıldığı, ancak aciliyet söylemiyle ivedilikle Kurulda değerlendirilen projelerin geçen zamana rağmen aynı hızla uygulamasına geçilmediği görülmektedir. Süleymaniye yenileme alanı kapsamında İstanbul I Numaralı Yenileme Alanları Koruma Bölge Kurulu tarafından gerçekleştirilen suç duyurularının çoğunluğu Dünya Miras Alanı sınırları içerisinde yer alan taşınmazlara ilişkin olup, tanımlanan statünün uygulamada ve yasal yönetsel süreçte anlamlı bir karşılığı bulunmamaktadır. Diğer yandan suç duyurularının %25'i anıt eserlere ilişkin olup, I. Grup korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olan bu yapıların ayrıcalıklı ve öncelikli bir statüsü olmasına rağmen izinsiz inşai ve fiziki müdahalelere açıktır. Şahıslar olduğu kadar, kamu kurumları, Vakıflar, Belediye İktisadi Teşekkülleri de izinsiz inşai ve fiziki müdahalede bulunmakta ya da projelerin onay süreci bir yandan devam ederken uygulamaya geçmektedirler. Kültürel mirasa yönelik suçların önlenmesi için öncelikle koruma mevzuatının ve koruma statülerinin parçalanmış yapısının ele alınarak, kültürel mirası korumanın ruhuna uygun, bütüncül ve anlamlı bir hale getirilmesi; süreç yönetimi ile sonuç odaklı ve etkin bir yaklaşım geliştirilmesi önem taşımaktadır.