Osmanlı dönemi çadır süslemeleri

Orta Asya'da göçebe hayatının gereği olarak kısa zamanda kurulup sökülebilen, kolaylıkla bir yerden bir yere taşınabilen, nitelikte iklim şartlarına uygun, çok yönlü yararlanma imkanına sahip arınağı yani çadırı yapmışlardır. Çadır, göçebe hayatı yaşayan insanların özelliği ve bu kültür kuşağının sembolü haline gelmiştir. Bugün hala Orta Asya'nın birçok yerinde, Anadoluda Türkmenler geleneklerine bağlılık ve ekonomik nedenlerle göçebe hayatını sürdürmektedirler. Çadır yapımında kullanılan malzemeler, genellikle içinde yaşayan insanlar tarafından yapıldığından, ihtiyaca göre değişik çadır çeşitleri ortaya çıkmıştır. Ekonomik konularla birlikte sanat yeteneği ve özgürlük sevgisi de oluşmuştur. Pek çok şeyi kendilerinin yapma zorunluluğu, her şahsı mutlaka bir beceriye sahip kılmış, ağaç işleri, dokumacılık, dericilik, keçecilik ve diğer el sanatları kendi aralarında pratikten gelişmiştir. Çadırların Çin'den Anadoluya, oradan da Avrupa'ya kadar uzanan kültür, sanat ve mimari alanlarında önemli bir yer tuttuğu görülmektedir. Çadır türleri şöyle sıralanabilir; Alaçık-Çatma ev, Yurt veya keçe örtülü çadır, Topak ev, Kara çadır, Mahruti çadır, Tam tenefli çadır, Yarım tenefli çadır, Şemsiye çadır, Kumandan çadırı, Beşik çadırı. Osmanlı dönemi saray ve ordu çadır türleri de şunlardır; Otağ-ı Hümayun, Otağ-ı Asafi, Halvet çadırı, Zokaklu çadır, Çadır-ı Hazine, Kurba çadır, Hastahane çadırı, Kilar çadırı, Çadır-ı Sarraçhane, Çadır-ı Matbah, Çile çadırı, muhtelif sınıf asker çadırları. 312 Osmanlı dönemi ordu ve saray düzeninde önceleri, ahşap gövdeli ve kubbeli yurt tipi çadırlar kullanılmış, sonraları ise hizmetin özelliğine göre çok direkli, bez örtülü çadırlar kullanılmaya başlanmıştır. Padişah ve paşa çadırları bazen mahruti tenefli kumandan ve beşik çadırları, bazen de kara çadır tipi direkli çadırlar olup sadece, içten ve dıştan atlas, ipek sırma işlemeli kumaşlar ile kaplanmıştır. / Form ve fonksiyon bakımından olduğu kadar süslemeleri açısından da çok önemli yer tutan Osmanlı çadırları, Türk süsleme repertuarının araştırılmamış kaynaklarından biridir. Süslemeler, bu açıdan ele alınarak incelenmiştir. Türk süsleme sanatı, pek çok kültürlerin süsleme geleneklerinden etkilenmiş olmakla beraber, gerek renk, motif ve kompozisyon yönlerinden, gerekse Türklere özgü sadelik yönünden, Türk duyuş ve düşüncesinin en önemli aracı olmuştur. Türk süslemesi, uygulandığı alanın bütünlüsünü bozmadan o esere ayrı bir ahenk ve güzellik katar. En basit gibi görünen bir motifin ardında bile, binlerce yıllık bir kültür oluşumunun yeni bir sentezi görülmektedir. Çadır süslemelerin- deki işleme tekniği, motif, renk ve kompozisyon özellikleri, ait oldukları dönemin süsleme sanatlarıyla benzerlikler göstermektedir. Çadır süslemelerindeki işleme sanatının teknik ve estetik bakımından çok üstün bir seviyede olduğu görülmektedir. 17. yüzyıl başına ait çadır süslemelerinde teknik, renk, konu ve kompozisyon bakımından sadelik görülürken, yüzyılın sonlarına doğru Avrupa sanat anlayışının etkisiyle, renklerin çoğaldığı, malzemelerin cins ve kalitelerinin değiştiği, konuların gerçeğe daha yakın biçimlendirildiği ve kompozisyonların sadelikten biraz uzaklaştığı görülmektedir. 18. yüzyıl çadır süslemelerinde, batı sanat anlayışının da etkisiyle, renk sayısının- arttığı, tonlamalarla yeni boyutlar kazandırılan her türlü motifin karmaşık bir biçimde düzenlendiği görülmektedir. 313 19. yüzyıl süsleme örneklerinde, 18. yüzyılın devamı olarak aynı özellikler tespit edilmiştir. Bu yüzyılda, Avrupa Barok ve Rokoko üslubu, çadır süslemelerinde görülmektedir. Bu üslup, dönemin diğer süsleme sanatlarında da etkisini göstermiştir. Bu çalışmanın sonucunda, Orta Asya'dan günümüze kadar çadırların genel özellikleri ile ilgili bilgiler verilmiş, Osmanlı dönemi ordu ve saray çadır süslemelerinin kaynağına inilerek, özellikleri fotoğraf ve çizimlerle saptanmıştır. Araştırmada tespit edilen çadır örneklerinin işleme teknikleri, motif ve kompozisyon analizi yapılarak bir katalog hazırlanmıştır. Topkapı Sarayı Müzesi ve Askeri Müzedeki Osmanlı dönemine ait çadır süsleme motiflerinin çizimi yapılarak, desenler, kataloga ilave edilmiştir. Türk sanatı, tarihi, süslemesi ve kültürünün tanıtılıp, yaşatılarak yeni boyutlar kazandırılmasında katkıda bulunacağına inandığımız bu çalışmanın, bundan sonraki araştırmalar için de olumlu bir başlangıç olacağı kanısındayız.