Şehirsel yerleşmelerde fraktal ve hücresel otomata yöntemi ile gelişme alanlarının belirlenmesi

Yerleşmelerde çeşitli koşulların oluşturduğu fiziksel doku ve diğer özellikler ayrı nitelikler göstermektedir. Ancak her yerleşmenin makro ve mikro formları arasında organik bir bağ bulunmakta ve genelde sistematik ilişkiler düzeni kademeli olarak belirli zaman aralıklarında benzerlikler göstermektedir. Yerleşmelerde gözlenen bu tür benzerlikler, planlama sürecinde kullanılan yöntem ve modellere evrensel bir boyut kazandırmaktadır. M. Ö. 10000 yıllarından itibaren yerleşik düzene geçiş ve sonrasında, daha rahat, sağlıklı ve düzenli bir yaşam için şehirlerde çeşitli düzenlemeler ve planlanma faaliyetleri başlamış, özellikle 18. yy'dan itibaren geliştirilen ideal yerleşme şemaları ile planlamada yeni yaklaşımlar ortaya çıkmıştır. 1950'li yıllara kadar yapısında çok farklılıklar olmayan planlama çalışmalarında, hesaplama tekniklerinde gözlenen gelişmelerle birlikte yeni yöntemler araştırılmış ve şehirlerin gelecekteki durumlarını tahmin eden modeller ortaya konmuştur. 1980'li yıllarda bilgisayarların aktif olarak planlama çalışmalarında kullanılması, sayısal ortamda modelleme çalışmalarını hızlandırmış ve şehirlerde bilgi sistemleri organizasyonuna olanak tanımıştır. Ülkemizde bu çerçevede 1990'lı yılların başlarından itibaren geliştirilen modelleme çalışmaları ve planlama anlayışı, Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Kent Bilgi Sistemleri kavramları altında gündeme gelmiş ancak geçen süre içinde konu şehir planlama çalışmalarında yaygınlaştırılamamıştır. Bu araştırmada, fiziki verilerin yanı sıra sosyo-ekonomik veriler kullanılarak ve yerleşmelerin fraktal yapısına bağlı olarak en küçük hücresel fonksiyon ile diğer fonksiyonlar arası ilişkiler baz alınarak geliştirilen hücresel otomata modeli ile, yerleşmelerin planlama sürecine katkı sağlayacak yönlendiricilerin elde edilmesi araştırmanın amacı olarak belirlenmiştir. Bu amaç doğrultusunda hazırlanan araştırma beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünden sonra ikinci bölümde, dünyada yerleşik düzene geçiş sonrası şehirsel alanların oluşturduğu formların irdelenmesi, klasik şehir formları-gelişme sınırları büyüme modelleri hakkında sanayi dönemi öncesi ve sonrası geliştirilen modeller araştırılmıştır. Üçüncü bölümde araştırmada geliştirilen yöntemin temelini oluşturan tekrar, hücresel ilişki, otomasyon ve hesaplama yöntemleri kavramları ve bu kavramların gelişim süreçleri irdelenmiştir. Fraktal kavramının ortaya çıkışı, kaos kavramıyla olan bağlantısı, fraktal tipleri ve fraktal boyutun ölçülmesi, doğa, sosyal olaylar ve bilim fraktal, arasındaki ilişki bu bölümde açıklanmıştır. Hücresel otomatanın tanımı, mantığı, planlama ile hücresel otomata arasındaki bağlantı, hücresel otomata arazi kullanımı ilişkisi bu bölümde irdelenen diğer konulardır. Dördüncü bölümde araştırma kapsamında geliştirilen modelin temel özellikleri açıklandıktan sonra modele baz teşkil eden parametrelerin tespitinde uygulanan yöntem açıklanmış ve verilerin modele aplikasyonunda belirlenen kriterlerin esastan verilmiştir. Yerleşmelerin büyüme süreçlerinin tahmininde modelin yaygın bir araç olarak kullanılması için hesaplama süresinin minimuma indirilmesine yönelik olarak, bilgisayar ortamında rahat kullanılabilen bir program geliştirilmiştir. Bu bölümde modelin Bursa yerleşmesinde sınanması için model çalıştırılmış ve çıkan sonuçlar değerlendirilmiştir. Araştırmanın beşinci ve son bölümünde modelin çalıştırılması sonucunda ortaya çıkan şema başta belirlenen varsayımlarla test edilmiş, buna göre araştırmanın genel sonuçlan elde edilerek öneriler belirlenmiştir.