Türkiye'de megalit sorunu: Doğu ve Güneydoğu Anadolu Megalitleri

Etimolojik olarak yaklaşıldığı zaman 'megalit' kelimesinin yunanca 'mega' ve 'lithos' kelimelerinden oluştuğu görülür. 'Megalitizm' ise bünyesinde, büyük taşlan dikme ya da bir araya getirmeden öte anlamlan içerir. Çeşitli bilim adamlarınca çeşitli tanımlar verilen megalitik anıtlar için Gordon Childe (1942: 46 )'in işlevsel bir yaklaşım getirdiği tanım en kabul edilenidir. Bu tanıma göre megalitler batıl inançlar ve ayinler gibi bazı dinsel olaylar için büyük taşlardan yapılmış olan anıtlardır. Bu da, bu anıtları yaratanların taşların devasalığını manevi dünyanın anlatımında kullandıkları fikrini vermektedir. Dolmenler, kapalı yollar, menhirler, sıra ile dizilmiş dik taşlar ve kromlekleri kapsayan megalitik anıtlar, dönemleri denk olsun ya da olmasın Avrupa, Afrika, Asya ve Amerika'da olmak üzere yeryüzünün büyük bir kesimine yayılmışlardır. Uzun yıllardır araştırılmalarına rağmen akla gelebilecek birçok soru halen kesin bir biçimde yanıtlanamamıştır. Anıtların ait oldukları dönem ya da topluluklara, tipolojik evrimlenmelerine, yayılım rotalarına yani bir anlamda kökenlerine, inşaa ediliş amaçlama yönelik cevaplanması gereken halen birçok soru bulunmaktadır, Geçmiş yıllardaki çalışmalarda göç teorilerinin açıklanması yolunda umutla bakılan megalitik anıtların Türkiye Trakyasındaki yoğun varlıkları biliniyor ve Doğu Anodolu'daki örnekler hakkında da bilgi veriliyordu. Fakat o günkü imkanlar ve bu konuda çalışanların sınırlı sayıda olması nedeniyle, Trakya örnekleri üzerinde son yıllarda yapılan çalışmalar dışında, elde, detay çizime, tipolojiye, ilişkilendirmeye dayanan ayrıntılı çalışmalar henüz bulunmuyordu. Birçok uygarlığın küresel yayılımı hakkındaki göç teorilerine yönelik soruların Türkiye için aydınlanması konunun dünya genelinde çözümüne yardımcı olacaktır. Megalitizm sorununun Türkiye için ele alınması bu nedenle çok önemlidir. Yapılmış olan bu çalışmada ilk hedef olarak belirlenen anıtların Türkiye'deki sınırlarının belirlenmesi hususu gerçekleştirilmeye çalışılmıştır. Bu hedef doğrultusunda çalışırken geçmişş yıllarda Prof. Ş. A. Kansu (1963-1971) tarafından saptanmış olan ve günümüzde İstanbul Üniversitesi ile birlikte Mehmet Özdoğan tarafından çalışılmakta olan Trakya bölgesi anıtları ile sadece yorum bazında ilgilenilmiştir. Envanterleme bazında bu bölgenin dışındaki bölgeler ele alınmış ve sonuçta megalitik anıtların Türkiye'nin doğu, güney ve güneydoğusunda da var oldukları görülmüştür. Tespit edilen yeni anıdan fotoğraflamak ve yüzeyden görüldüğü kadarı ile detaylı çizimlerini yapmak araştırmanın ikinci aşaması olmuştur. Aralıklı olarak 4 yıl süren yüzey çalışmaları sonucunda Gaziantep'te 26 adet, Adıyaman'da 69 adet ve Kars'ta 15 adet olmak üzere toplam 110 adet dolmen saptanmış, önceki yıllarda Prof. K. Kökten (1943-1960) tarafından Maraş, Ankara ve Kars'ın Akçakale köyü ile J. Borchardt (1989) tarafından Antalya Seyret köylerinde saptanmış olan mimari örneklerin yanlışlıkla megalit olgusu içerisinde değerlendirildiği sonucuna varılmıştır. Ayrıca Antalya Çıplaklı köyünde olduğu gibi önceki yıllarda tespit edilmiş olan bazı dolmenlerin de yok edilmiş olduğu görülmüştür. Yapılan incelemeler sonucunda Doğu'daki Kars dolmenlerinin Kafkas, Güneydoğudaki Adıyaman ve Gaziantep dolmenlerinin ise Levant dolmenleri ile benzerlik içerisinde oldukları tespit edilmiştir. Çalışmanın en önemli sonuçlarından biri Türkiye'de genel anlamda 3 farklı dolmen tipinin var olduğunun ortaya çıkarılmasıdır. Tespit edilen dolmenlerin yukarıda belirttiğimiz komşu bölgelerdekine benzemesine karşılık, benzer özellikler dışında yerel farklılaşmaları gösterdiğinin belirlenmiş olması da diğer bir önemli sonuçtur. Adıyaman ve Gaziantep dolmenlerinin birbirine çok benzemesinin dışında, diğer bölgelerdeki örneklerin birbirine hiç benzemeyişi, bu anıtları yapma geleneğinin dışarıdan gelmiş olabileceğini düşündürtse bile, yerel etkinin çok baskın olduğu akla gelmektedir. Bulundukları arazilerin konumlarından dolayı Türkiye'deki dolmenlerin de, Levant ve Kafkas dolmenleri için öne sürüldüğü gibi çoban topluluklarca yapılmış ve uygulanan bir hipotetik yaklaşımın sonuçlarına göre küçük guruplarca kurulmuş olabilecekleri düşünülmektedir. Gaziantep ve Adıyaman anıtlarının yapımcıları, anıtın bulunduğu alanda mevcut olan ve tabaka halinde yerinden kalkabelin taşlan kaldırıp hemen yakma dikme gibi pratik bir tekniği benimsemişlerdir. Ayrıca Adıyaman-Gaziantep gurubu yapımcıları ile Kars gurubu yapımcıları arasında manevi inançlar açısından da ayrıntıda farklar olduğu düşünülmektedir. Adıyaman-Gaziantep gurubu yapımcıları çağlardır en büyük ana olarak benimsenen toprağa önem veriyor iken, Kars gurubu yapımcılarında koridorları suya ulaştırma çabasından dolayı, su daha önemli görünmektedir. Henüz kazı ile sınanmadığı için anıtların ait oldukları dönem hakkında yargılara gitmekten yana değiliz. Ancak ilgili sınırlara komşu bölgelerdeki anıtların tarihlenmesinde, Kalkolitik ve Tunç çağlan eğiliminin olduğunu belirtmekte de yarar görüyoruz. Yapımcı toplumlara ulaşabilmek için öncelikle dönem belirlemesi gerekmektedir. Bu da ancak kazılar sonucunda daha emin olarak yapılabilir. Bu nedenle bu çalışmanın gelecek yıllarda yapılması gereken kazılarla tamamlanabileceğini söyleyebiliriz.