Boğaziçi iskelelerindeki işlevsel değişimin mekansal etkileri

İstanbul için Boğaziçi, tarih boyunca özel bir mekan olmuştur. Doğal bir oluşum olan Boğaziçi, görsel zenginliği ve tarihi ile İstanbul'un kentsel kimliğinin önemli bir parçasıdır. Kentin gelişim süreci içerisinde, Boğaziçi ilk zamanlarda mesire alanları olarak kullanılırken zamanla imara açılarak, önce küçük balıkçı köyleri oluşmuş daha sonra Saray Erkanı'nın köşkleri ve yalıları yapılmıştır. 19 yy. ikinci yarısında Şirket-i Hayriye'nin kurulması ile Boğaz Semtlerine erişim kolaylaşmış ve Boğaziçi yerleşik alanları hızla gelişmiştir. Şirket-i Hayriye vapurlarının yanaştığı Boğaziçi İskeleleri; Boğaz yerleşmelerinin odak noktaları olmuş, semtler iskele merkezli gelişmişlerdir. Mekan kurgularının oluşumunda iskelelerin önemli bir payı bulunmaktadır. 20. yüzyılın ikinci yarısında ulaşım türleri içerisinde karayolunun ağırlık kazanması ile deniz ulaşımının, kent içi ulaşım türlerinde almış olduğu pay azalmıştır. Deniz ulaşımı kullanımının azalmasıyla iskeleler işlevlerini ve önemlerini kaybetmeye başlamışlardır. Bu tez çalışması kapsamında öncelikli olarak, Boğaziçi İskeleleri'nin geçmişşteki kullanım yoğunluğunu ve bu yoğunluğun dönem dönem azalaşı sayısal olarak ifade edilmeye çalışılmıştır. Geçmiş dönemlere ait yıllık yolcu ve vapur sefer sayılarına ulaşılarak, geçmişşte deniz yolunun ile kent içi ulaşımındaki payı %60'ken, bugün bu oranın %2,5 oranlatma kadar gerilediği ortaya konmuştur. Bir sonraki bölümde, günümüzde yoğun olarak kullanılan Beşiktaş, Üsküdar ve Eminönü İskeleri dışında kalan Boğaziçi İskeleleri bugünkü durumlarına göre önce iki ana grupta değişen ve değişmeyen iskeleler olmak üzere iki grupta toplanmışlardır. Daha sonra değişen iskeleler kendi içinde konumu değişen, mevcut olmayan ve işlevi değişen olarak üç grupta değerledirilmişlerdir. Yapılan sınıflama sonrası her türe örnek olmak üzere; konumu değişenleri temsilen Arnavutköy İskelesi, işlevi değişenlere temsilen Rumelihisarı İskelesi, mevcut olmayanları temsilen Yenimahalle İskelesi ve değişmemiş olanlara temsilen Kandilli İskelesi detaylı olarak elen alınmıştır. Bu iskelelerde yaşanan işlevsel değişim ve bunun yarattığı mekansal değişim ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu değişim sürecinin sosyal boyutunu incelemek amacıyla sosyal çevrenin tespitine yönelik anket çalışması yapılarak, günümüzdeki iskele-yolcu ilişkisi incelenmiştir. Yapılan anket çalışmaları sonucunda işlevini sürdüren Arnavutköy ve Kandilli'deki denekler denizyolunu kullanmayı tercih etmedikleri, ağırlıklı olarak karayolunu tercih ettikleri sonucu çıkmıştır. Özel otomobil sahipliği oranının yüksekliği ve vapur sefer sayısının azlığı bu tercihte başlıca neden olmuştur. Kullanım dışı olan Rumelihisarı İskelesinde ise denekler iskelenin tekrar kullanıma açılmasını talep etmekle birlikte, geçmişşte vapuru çok az kullandıkları anketler sonucunda tespit edilmiştir. Geçmişte iskeleyi sık bir şekilde kullanan Yenimahalle'deki denekler, iskelenin tekrar kullanıma açılmasını talep etmişlerdir. Detaylı olarak ele alman Arnavutköy, Rumelihisarı, Kandilli ve Yenimahalle İskelelerinde fiziksel çevrede yaşanan değişimi ortaya koymak amacıyla arazi tespitleri yapılmış ve geçmişş dönemlere ait haritalara ulaşılarak, mekansal değişimin fiziksel boyutları ortaya konulmuştur. Tez çalışması kapsamında incelenen dört iskelenin belli dönemlerde yaşadığı fiziksel değişim öncelikle kendi içinde daha sonra birbirleri ile karşılaştırılarak, iskele ve yakın çevresinde yaşanan mekansal değişim saptanmıştır. Sonuç olarak Boğaziçi İskeleler'indeki değişimi incelemek üzere ele alman örnek iskelelerde, dönemler arası sosyal ve fiziksel bir değişim yaşandığı belirlenmiştir. Bu incelenen dönemlerde kent içi ulaşım olanaklarının gelişimine bağlı olarak yolcu talebinin değiştiği ve iskelelerin zamanla işlevsel olarak önemini kaybettiği görülmüştür. İşlevselliği kaybolan iskeler ve yakın çevrelerinde bu değişime paralel olarak fiziksel bir değişiminde yaşandığı tespit edilmiştir. İşlevini devam ettiren iskelelerde, iskelenin geçmişşteki mekansal önemini kaybettiği buna karşın fiziksel çevrede herhangi bir değişimin yaşanmadığı sonucuna varılmıştır. Bu bağlamda tez varsayımı, Boğaziçi İskeleleri'nin işlevselliklerini ve kimliklerini kaybettikleri, iskele yakın çevresi mekansal çeşitliliğinin bu işlevsel değişimden etkilediği şeklinde ispatlanmıştır. XIV