Atıl yarı özel alanları sahiplenmek: Yeldeğirmeni mahallesi'nde arka bahçeler

İstanbul'un kentsel morfolojik karakterinde yaygın olarak görülen bitişik nizamlı yapıadalarında, apartmanların arka bahçeleri, çeşitli nedenlerle konut sakinleri tarafından yakullanılmamakta ya da kısıtlı kullanılmaktadır. Arka bahçeler, farklı bölgelerde değişik fizik mekansal karaktere sahip olmalarına rağmen genellikle kullanımın tercih edilmemesi ya da mümkün olmaması nedeniyle 'atıl alan'lar haline gelmişlerdir. Tez, bahçeleri ortak alankarakteriyle, kentli arasındaki sosyal etkileşimi geliştirecek özellikleriyle ve ekolojikzenginlikleriyle, kentte ihtiyaç duyulan açık yeşil alanlara alternatif mekanlar olarak görmektedir. Bahçelerin kısmen atıl olması bu potansiyelin araştırılmasına olanak vermektedir. Bu nedenle tezin öncelikli amacı, bahçelerde bugünkü yaşam kültürünü anlamak ve bu yaşamı doğuran faktörlerin birbirleriyle etkileşimli ve bütüncül bir portresini ortaya koymaktır. Bu amaçla, kullanılan ve kullanılmayan bahçelerin bir arada bulunduğuYeldeğirmeni Mahallesi çalışma alanı olarak seçilmiştir. Bir mekanda kullanım, mekanı sahiplenme duygusuyla doğmakta, orada pratikler üretmeyi, mekanı geliştirmeyi ve dönüştürmeyi kapsamaktadır. Bu nedenle, tez, psikolojinin mekan ve insan ilişkilerine odaklanan 'çevresel psikoloji' alt dalının kavramsallaştırdığı 'inekansalsahiplenme' kavramının çerçevesinde bahçelerdeki yaşamı irdelemektedir. Çevresel psikoloji alanındaki çalışmalar 'inekansal sahiplenme'nin doğabilmesi için gerekli üç değişkeni şu şekilde sıralar; mekanın fiziksel nitelikleri, mekandaki sosyal etkileşim ve kişinin bireysel yetileri. Bireysel yetiler değişkeni daha geniş bir perspektifte 'gündelik hayat pratikleri ve alışkanlıklar olarak ele alınabilmektedir. Bu üç değişkenin yanı sıra, araştırma alanının kendine özgü ortak mülkiyet karakteri doğrultusunda, 'kişiler arasımülkiyet ilişkileri' ve 'kişi ile mülkiyetinde olan yer' arasındaki ilişkilerin neden olduğu ekonomik nitelikler de değişkenler olarak değerlendirilmiştir. Tezin kinci amacı isebahçelerdeki yaşama etki eden fizik mekansal değişkenleri, belgelemek ve Türkiye'nin kentleşme ve mimarlık tarihi içinde konumlandırmaktır. Yeldeğirmeni Mahallesi'nin son 150 yıl içinde üretilen tüm yapı tipolojilerini barındıran bir bölge olarak fizik mekansaldeğişkenlerin tarihsel dönüşümünü araştırmak için uygun bir çeşitlilik sunmaktadır. Bahçesi vkullanılabilir durumda olan apartmanlar arasından %30 örneklem düzeyiyle seçilen 70 ayrı yapının her birinden sadece bir haneyle, yarı yapılandırılmış görüşme yöntemiylegörüşülerek, saha araştırması yapılmış; böylece apartmanın ve hanenin bahçe kullanımına dair bilgiler edinilmiştir. Aynı zamanda, görüşme yapılan apartmanlarda, 'inekansalsahiplenmenin' fizik mekansal değişkenlerini tespit etmek için, mekansal haritalama ve sınıflandırma yapılmıştır. Araştırmanın başında, tek aile konutu olan sıra evler ve apartmanlar arasındaki kullanım farkı gözlemlenmiştir. Sıra evlerde geçmişşte ve günümüzdebahçeler kullanılırken, apartmanlaşmadan sonra bu durum değişmiştir. Bölgedeki yapıtipolojilerinin çeşitlenmesiyle ortaya çıkan en önemli değişim, bahçenin ortak mekan haline gelmesidir. İkinci en önemli değişim bahçeye erişim şeklinin zorlaşması ya da erişiminortadan kalkmasıdır. Fakat erişim şeklinin sadece iki tipoloji arasındaki farktankaynaklanmadığı, apartman tipolojisinin bölgede üretildiği ilk tarih olan 19. yüzyıl sonlarından günümüze kadar dönemin koşullarıyla dönüştüğü ve bunun da konut-bahçeilişkisini dönüştürdüğü tespit edilmiştir. Bu nedenle, araştırmada başta öngörülen tipolojik sınıflandırma genişletilmiş; ilk apartmanlar, 1930, 1950 ve 2010 sonrası üretilen apartmanlarolarak belgeleme yapılmıştır. Sınıflandırmanın sonucunda, erişim probleminin çoğunlukla1950'lerden 2010'lara kadar üretilen apartman tiplerinde yaşandığı ve dolayısıyla dönemin konut üretiminin başlıca nedeni olan hızlı kentleşmenin altında yatan ekonomik, sosyal ve siyasal nedenlerin etkili olduğu görülmüştür. Saha araştırmasının derinlemesine görüşmelerden ve fizik mekansal belgelemeden elde edilen verilerinin bir araya getirilmesiyle 'inekansal sahiplenme'nin değişkenlerinin karmaşık ilişkilerini içeren bütüncül bir portre ortaya çıkmıştır. Parsel ölçeğindeki bahçe kullanımından, mahalle ölçeğindeki komşuluğa kadar, yaşama dair pek çok veri, İstanbul'un içinde bulunduğu kentsel olgularla ilişkilenerek gün yüzüne çıkmıştır. Bahçelerdeki yaşama dair yapılan çıkarımlar derlendiğinde, tez problemi kısaca; fiziksel açıdan erişim zorlukları; sosyal açıdan ortak alan olmasının kullanımda doğurduğu zorluklar ve kentteki gündelik hayatalışkanlıkları; ekonomik açıdan ortak mülkiyet olmasının getirdiği çoklu karar mercii vekiracı-ev sahibi dengesizliği gibi çok farklı değişkenleri kapsamaktadır.