Ejderhanın motif olarak gelişimi ve Osmanlı sanatında kullanımı (1453-1600)

25 yıl önce, Gönül Öney'in Selçuklu devri ejderhalarıyla ilgili makalesi yayımlandı. O günden bu yana ejderhalar araştırmacıların önem verdiği ve çok sevilerek çalışılan bir konu olmuştur. 25 yıl sonra bugün, ejderhalarla ilgili bir doktora tez çalışması hazırladım. Ancak bu kez, konu Osmanlı ejderleriyle ilgili ve 17. yy. ın sonuna kadar olan devreyi kapsamaktadır. Ejder kadar yaşamın her alanıyla bütünleşmiş başka bir hayal ürünü yaratık daha göstermek olası değil. Her kültür çevresi kendine bir ejder yaratmış ve ona efsaneler, söylenceler, mitler yakıştırmış; onu yüceltmiş; aşağılamış; ondan korkmuş; hediyeler ya da kurbanlar sunmuştur. Takvimler ejderhaya göre ayarlanmış; gökyüzünde bir takım yıldızı onun adıyla anılmıştır. Bitkiler dünyası ve hayvanlar aleminde ejderha adı çeşitli örneklere verilmiştir, insan ruhunun derinliklerinde ejderhanın izleri ruhbilim yöntemleri ile araştırılmıştır. Sözlü ve yazılı yazın ürünlerinde yer alarak çeşitli topluluklar arasında yayılmış; sınırları aşarak evrensel kültürün bir öğesi olmuştur. Sanat eserlerinde yer alan ejderha örnekleri ikonografi, sembol araştırmaları ve daha pek çok araştırma alanının konularından birini oluşturmuştur. Ejder her zaman var olmuş; şekil değiştirip başka biçimlerde yaşamaya devam etmiştir. Yerde, gökte, su ve toprak altında yaşasa da ve her ne kadar yenilmez görünse de, o yenilmez de değildir. Ancak onu yenebilenlerin veya onunla mücadele edenlerin onun yenilmezlik, konuşma gibi ve buna benzer bazı özelliklerini kazandıkları görülür: Ejder batı kültüründe 'kötü', doğu kültüründe ise 'iyi' olanı simgeler. Neden bir kültürde ejderhanın mutlaka öldürülmesi gerekli ve neden diğer bir küttür bu yaratığın öldürülmesine karşı? Buna verilebilecek en basit cevap, doğu ve batı kültürlerinde ejderha sembolünün anlamının birbirinden farklı olmasıdır. özet 284 Ortaçağda mutlaka yenilmesi ya da alt edilmesi gerekli bir düşmanı simgeleyen ejder, günümüzde örneğin gazetelerde yer alan karikatürlerde enflasyon gibi savaşım verilmesi gerekli bir alanı göstermek için de kullanılmaktadır. Ejderha sadece sanat ürünlerinde yer alan bir dekorasyon öğesi değil, bunun yanında gökbilim, yerbilim, canlıbilim, hayvanbilim, ruhbilim, toplumbilim, yazın tarihi, dinbilim, masal araştırmaları gibi çeşitli bilim dallarının araştırma konuları arasında yer almaktadır. Çalışmamızın amaçlarından biri de Selçuklu çağında olduğu gibi, Osmanlı çağında da karakteristik bir ejderha biçimlenmesinden söz edebilir miyiz; benzerlikler ve farklar nelerdir, sorularına yanıt aramaktır. Sanat eserlerinde gündeme gelen ejderlerden, Osmanlı dönemi ejderha topolojisi denemesi yapılacaktır. Son olarak çalışmamızda ejderha ve onunla anılan tanrı, kahraman vd. içeren bir sözlük denemesi yer alacaktır. Bununla hedefimiz çeşitli kültürlerde söz konusu olan ejderhaların vb. fantastik yaratıkların neler olduğunu göstermektir. Çalışmamız, başlığından da anlaşılacağı üzere iki temel araştırma alanından oluşuyor. Birincisi figür olarak ejderhanın araştırılması, ikincisi de ejderha figürünün Osmanlı sanat eserlerinde yer alışı üzerine açıklık getirmeyi hedefliyoruz. Bu bağlamda Osmanlı sanatıyla çağdaş diğer sanat çevrelerine de bir göz atılacaktır. Çalışmamızda ejder figürü şöyle ele alınacaktır: 1. Anlamına yönelik çalışmalarda, ejderin nasıl düşünüldüğü, onunla savaşım ve ejderhanın sembolik olarak değerlendirilmesi; 2. Sunuluş şekilleri, ejderhanın veriliş tarzı ve bunun yanında kullanım yerleri. Araştırmamızın katalog bölümünde 1453 -1600 tarihleri arasında Osmanlı sanat çevresinde üretilmiş sanat ürünlerinden seçilmiş örnekler yer alacaktır. Bu araştırma genel bakış için coğrafi olarak şöyle sınırlandırılmaktadır: Doğu Asya, ön Asya, iran, Hindistan, Mısır ve Avrupa; özelde ise Anadolu ile sınırlanacaktır. Okyanusya, Amerika ve Afrika incelemeye dahil edilmeyecektir. Çalışmamızı zaman açısından Osmanlı Çağı ve 1453- 1600 tarihleri arası olarak sınırlamış bulunuyoruz. Bu dönem Osmanlıların gelişme ve imparatorluk olma dönemidir. Osmanlı sanatının Kasik Çağı'dır. Mimaride, el sanatlarında ve diğer sanat alanlarında gidereközet 285 yetkinleşilen bir dönemi vurgulamaktadır. Osmanlı sanatı bir taraftan ele geçirdiği topraklardaki, diğer yandan Selçuklu Çağı ve sonrasında Anadolu'da oluşan sanatsal gelişimlerin mirasçısı konumundadır. Çeşitli sanat çevrelerinden gelen sanatçılar istanbul'da saray atölyelerinde yetkin bir sanatın gelişimine katkıda bulundular. Safevi ve Moğol sanat çevreleri Osmanlı sanatıyla eş zamanlı ve aynı temele dayanan sanat ürünleri verdiler. Bu iki merkeze Balkanlar da eklenmelidir. Sanat çevreleri arasındaki etkileşim kendini sanat eserlerinde göstermiştir. Sanat eserlerini etkileyen devrin yazın ve kültür hayatı da önem taşımaktadır. Son yıllarda Türk sanatını ya da tek başına sanat ürünlerini konu alan kapsamlı pek çok sergi açılmıştır. Bu sergilerin kataloglarında bilinen örneklerin yanı sıra, bugüne kadar yeterince tanınmayan çeşitli müze ve kolleksiyonlarda koruma altına alınan örneklere de yer verilmiştir. Katalogumuzda yer alacak eserlerin seçiminde bu kataloglardan yararlandık. Kelimelerin anlamlarını anlayabilmenin yollarından birinin etimolojisinin incelenmesinin olacağı belirtilmelidir. Ejderha kelimesinin hem Türkçede hem de yabancı dillerdeki kökenlerini incelediğimizde bu kelimenin 'yılan'dan kaynaklandığını görüyoruz. Yılan bir evrim geçirerek ejderhaya dönüştüğü gibi, yılan kelimesi de ejderhaya dönüşmüştür. Osmanlı ikonolojisi ve ikonografisi araştırmacılar tarafından yeni yeni araştırma gündemine alınmaktadır. Yenişehirlioğlu'nun tebliği bunun için hemen ilk adımı oluşturmaktadır. Yenişehirlioğlu, 'Sanat Tarihinde ikonografik Araştırmalar' adlı seminerdeki tebliğinde, Panofsky'nin Rönesans sanatının incelenmesi için öne sürdüğü yöntemin Osmanlı sanatı için de kullanılıp kullanılamayacağını sormaktadır. Aynı yazar bu konudaki bir başka makalesinde şöyle yazar: 'Panofsky'ye göre Rönesans sanatını anlayıp yorumlayabilmemiz için ampirik olarak kontrol edebileceğimiz üç bilimsel analiz noktasından hareket etmemiz gerekmektedir. Bu üç nokta ayrıca ayrıntıdan tüme ve tümden ayrıntıya dönmektedir. Yöntemin çıkış noktasını ise ikonografik araştırma yani konunun araştırılması oluşturur' . Yenişehirlioğlu'na göre: 'Panofsky, ikonolojlk yöntem ile sanat eserlerine sadece nesneler olarak bakılmaması gerektiğini fakat her sanat eserinin karmaşık içerik taşıyan ilişkilerden oluştuğunu savunur. Ikonoloji, 'ifade biçimini' oluşturan tüm bilinçli ve özet 286 bilinçsiz yasaların varlığını ortaya koymaya çalışır' . Adım adım Panofsky'nin ikonolojik yöntemini izleyerek, ejderha ikonografisinin Osmanlı sanatındaki yerini irdeleyelim. Panofsky'nin üç noktası şunlardır: 1) ikonografi öncesi Dönem: Salt düz, biçimsel anlatımdır, konuyu en basit şekilde, biçimsel olarak anlatır. Bizim bakış açımızdan ejderhanın görünüş olarak değerlendirilmesi söz konusudur. Yılan benzeri kıvrımlı bir vücut iki yana açılmış ağız, sivri dişler, badem gözler vd. onun karakteristik özellikleridir. Kimi zaman diğer hayvanların parçası olarak ta ortaya çıkar; onların örneğin kuyruklarının uç kısmında yer alır. 2. ikonografik Dönem: Bu aşamada gördüğümüz imgelere alışılagelmiş anlamlar yükleriz. . Osmanlı sanatında incelediğimiz dönemde ejderhaların anlamlandırılması için şunlan söyleyebiliriz. Gördüğümüz imgelere alışılageldik anlamlar yüklediğimiz bu aşamada, birbirinden aynlan iki gruptan, ya da iki farklı yönelişten söz edebiliriz. Birinci grupta belirli bir konuyu ya da öyküyü betimlemek veya anlatmak için yapılanlar bulunmaktadır, ikinci grupta ise sanat eserini süslemek amacıyla kullanılan ve öykünme yoluyla yer verilen süsleyici öğe olanlar. 3. ikonolojik Dönem: Sanat eserinde, tablodaki figürler, davranış biçimleri sadece geleneksel olarak bilinen bir konuyu işlemekle kalmaz fakat onu yaratanın da belki farkında olmadığı, bilinçaltında oluşmuş başka anlamlarda içerir. . Panofsky'nin varsay imajındaki üçüncü nokta olan ikonolojik dönemde öne sürülen görüşler doğrultusunda Osmanlı sanatında ejderhalı betimlemelerin kullanılması hakkında aşağıdakileri belirtebiliriz: 1. Eşsiz Bir Hükümdar ya da insan Olmak 2. Eski Dinsel inançların Anımsanması 3. Korkular 4. Kötü Olanı Anımsatma Ejderhalarla ilgili ön araştırmalarımız sırasında, ne denli karmaşık ve evrensel bir konuyla karşı karşıya olduğumuzu fark ettik. Bütün gayretimiz araştırmamızın boyutlarını kavramsal planda tutmak olmuştur. özet 287 iki etkin kültür çevresi olan Akdeniz ve Çin birbirlerine ipek ve Baharat Yolu adı verilen iki yolla bağlanmıştı. Her iki kültür çevresi de birbiriyle kültürel ilişki kurmuş ve birbirlerinden etkilenmiştir. Bu çalışma boyunca Osmanlı sanatı öncesinde islam sanatının değişik aşamalarında 'ejderi ' betimlemelerin kullanılması incelenmiştir. Osmanlı sanatında gördüğümüz ejderi kimi örnekleri katalogumuza aldık. Bunların benzerlerini ipek Yolu boyunca oluşan kültürel köprüdeki ulusların sanat ürünlerinde görmek olasıdır, örneğin bir alemde: 'Bir geyiği yutmaya çalışan ejderha' (Resim 6.2) Ahşap oyma, Pazınk 2. Kurgan'dan, i. ö. 5 ./4. yy. Eremitage Müzesi, St. Petersburg ; ya da bir gümüş güğümde (Resim 6 .3), üzerindeki motiften S. yy'ın ilk yansında iran'da yapıldığı anlaşılıyor özellikle kulbu ilgimizi çekiyor Hem kabın üzerindeki, hem de kulplarda yer alan geyikler göçebe kültürün izlerini taşır, ilgi çekici diğer bir detay da kabın üzerindeki geyiğin boynuzlarındaki tüylerin belirtilmesidir. Belki de kulplarda yılan ya da ejderlerlerin yer alması i. ö. 4. yy. a ait siyah sırlı bir Etrüsk 'oichochone'sinden (Resim 6.4) kaynaklanmaktadır Osmanlı sanatı ile bağlarını henüz tam olarak kuramadığımız, ama aralarında sanat alanında da alışverişin bulunduğuna inandığımız kimi ülkelerin sanat verileri arasında balçağı ejderi ve kıymetli taşlarla süslü bir kılıca (Resim 6.5) rastlamamız ilgimizi çekmektedir. Bu tür ortak coğrafi bağlan bulunan ülke sanatlarının verilerinin karşılaştırmalı ve ayrıntılı olarak incelenmesi yararlı olacaktır inancındayım. Madeni kapların formlarının aynen seramiğe akratmldığını biliyoruz. Katalogumuzda yer alan maşrapa buna iyi bir örnek oluşturmaktadır. Yılmaz'ın belirttiği gibi, 'özellikle malzemenin gümüş olarak kullanıldığı bir grup eser Sultan II. Bayezid'den başlayarak bütün 16. yy. boyunca görülen maşrapa formundadır. Form olarak Herat'a bağlanan, yeşim (Resim 6.6, 6.7) ve madenden örneklerin Timur döneminde bulduğumuz maşrapa formundaki eserlerin sayısı gün geçtikçe artmaktadır. Nuhad Es-Said Kolleksiyonu'nda (no.25) bulunan Timuriu maşrapasının ve seramik örneğin formlarının benzerliği (Resim 6.8) şaşırtıcıdır. Kulpu ejderi bu örnek Anadolu için ön örneklerden biri olmalıdır. özet 288 Eserlerin elden ele dolaşımına da örnekler gösterilebilir. Her yeni sahibi onu değiştirmiş ve 'güzelleştirmiş'tir (Resim 6.3) Osmanlı sarayında çeşitli yollarla oluşturulmuş, değerli eşyaları ve kıymetli taşları kitapları, betimlemeler içeren bir kolleksiyon bulunmaktaydı. Bu tür eşyalann ticareti de özellikle Kanuni devrinde yaygınlaşmıştır. Sadece kıymetli ya da eşsiz eserler değil; şair, bilim adamı, sanatçı gibi pek çok kişi de çeşitli şekillerde sarayda toplanmıştır. Osmanlı sanatındaki ejderhaların sadece katalogumuzda yer alan el sanatları örnekleri bağlamında ele alınmadığını görüyoruz. Fantastik figürler günlük yaşamda da yer almışlardır. Devrin günlük yaşamını gösteren şenlikleri anlatan minyatürlerde bu tür figürler ayrıntılarıyla betimlenmiştir. Bunlar arasında 1582 Şenliği'ni betimleyen 'Şehenşahname İl' (TSM, B.200) ve 1720 Şenliği'ni gösteren 'Surname-i Vehbi I' (TSM, A.3593) minyatürleri özellikle ilgimizi çekiyor. Üç boyutlu olarak tasarlanan kimi fantastik bu figürler o devrin figüre karşı ilgi ve hoşgörüsünü de ispatlamaktadır, özellikle üzerinde durulması gerekli üç boyutlu imge sanatıdır. Bu figürlerin kimileri şekerden yapılmış ve boyanmıştır. Bunların yanında uçan fişekler ile kukla türleri ve dev kuklalar, otomatlar, uçan anka kuşları, deniz altılar da söz konusudur. 1720 şenliğinin minyatüründeki üç başlı ejder bize, 18. yy. için ilginç bir örneği sunmaktadır (Resim 6 .10) özet ve sonuç olarak şunlar söylenebilir: 1) Ejderha motifi evrenseldir. Osmanlı sanatında da sevilerek kullanılmıştır. 2) Ejderhanın biçimlenmesinde, içinde yer aldığı kültür çevresi ile bununla iletişimde bulunan diğer kültür çevrelerinin de önemi vardır. 3) Ejderha kelimesinin kökeni yılana dayandığı gibi, kendisinin biçimlenmesinde de yılan önemli rol oynar. 4) Ejderha çeşitli şekillerde biçimlendirilebilir. Bunda iki yönelimin var olduğunu görüyoruz: Yılansı kıvrımlı bir ejderha ile dinozor benzeri, iri kocaman gövdeli, çok başlı, sırtı çıkıntılarla dolu olan. 5) Ejderha çeşitli şekillerde anlamlandınlabilir. Bu ejderhanın hangi ortamda yer aldığıyla ilgili olarak değişmektedir. Bunun yanında taht sahnelerinde, tahta çıkan ile ilgili; böylesi sahnelerde görülen su kapları uzun ömür/ölümsüzlük ya da tahtta uzun yıllar geçirmesi dileği ile iliözet 289 savaşım sahnelerinde üstesinden gelinmesi zor olan düşmanı alt etmeyi ya da takvimli ilgili eski gelenkleri anımsatıyor olmalıdır. Ejderha hem iyi, hem de kötü olabilir, örneğin su bereket demektir. Ama suyun azlığı kuraklığa, çokluğu da sel felaketini getirir. Eski geleneklerden beri süregelen tahttakilerin en önemli görevi 'su'yu yani hayatın devamını sağlamaktır. 6) Osmanlı sanatında ejderhaların yer alışında iki yöneliş önem taşımaktadır. Bunlardan birincisi, dinsel ya da' epik öykülerin/şiirlerin anlatımında -kullanılmasıdır. İkincisi ise, Osmanlıların mirasçısı oldukları Anadolu uygarlığının ve kültürlerinin oluşturduğu birikim ile diğer sanat çevrelerinden gelen ejder imgesi ve düşüncesiyle yeniden canlanması söz konusudur. 7) Anadolu ejderhalar için bir kaynak olmuştur. Çeşitli şekillerde biçimlendirilmiş ve kazandığı farklı anlamlarla tarih boyunca zenginleşmiştir. Günümüzde ejderhaya olan ilgi kaybolmuş görünse de, aslında canlılığını korumaktadır. Hala benzin istasyonlarında gördüğümüz ağzından alev saçan kırmızı ejder simgeleri günlük yaşantımızın vazgeçilmez parçasıdırlar. Çin'den dışalım yoluyla gelen mallarda ve açılan Çin lokantalannın dekorasyonlarında kullanılan ejderler, bulundukları büyük şehirlere renk katmaktadır. Geçtiğimiz yıl oluşan doğal olaylar Girne Kalesi'ndeki peçeli baykuşun ejderha olarak nitelendirilmesi ilgimizi çeken ve ejderha ile bağlantımızın kopmadığını, onun hala anımsanabilir olduğunu göstermektedir. /Notlar özet 290 Cömert 1972 Gomez Moreno 1947 Haussig 1992 Panofsky 1967 Panofeky 1969 Panofsky 1975 Rogers 1987 Yenişehiriioğlu 1986 Yenişehirlioğlu 1993 Cömert, B. 1972., 'Görsel Sanatlarda Yöntem, Resmin Anlamlan', Banş 19 Ocak 1972. Gomez Moreno, M. E. 1947., Mil joyas del arte espanol. Piezas selectas. Monumentos magistrates, vol.). Barcelona: Berlin 1989'dan. Haussig, H. W. 1992., Archaologie und Kunst der Seidenstrasse, Darmstadt: Wiss. Buchges. Panofsky, E. 1967., Essais d'iconologie, Paris: Yenişehirlioğlu 1986. Panofsky, E. 1969., I'Oeuvre d'art et ses significations, Paris: Yenişehirlioğlu 1986. Panofsky, E. 1975., La perspective cornme forme symboiique, Paris: Yenişehirlioğlu 1986. Rogers, M. 1987., Topkapı Sarayı - Museum, Herrsching am Arnmersee: Schuler Yenişehirlioğlu, F. 1986., 'Sanat Tarihi mi? Sanat Sosyolojisi mi?, Sanat Yazılan-lll, Ankara. Yenişehiriioğlu, F. 1993., 'Osmanlı ikonografisi', Sanat Tarihinde İkonografik Araştırmalar, G. inal'a Armağan. Ankara.