Açık hava müzelerinin eğitim ve kültür değerinin incelenmesi, İstanbul Miniatürk örneği

Kültürel mirasın korunmasına yönelik farklı seviyede fiziki müdahale tekniklerinin uygulanmasının yanı sıra, ekonomik ve sosyal açıdan sürdürülebilir bir koruma anlayışı geliştirebilmek adına uluslararası işbirlikleri yapılmakta, stratejik planlar hazırlanmakta ve akademik çalışmalar yürütülmektedir. Birçok fiziki müdahaleden daha sürdürülebilir ve ekonomik bir koruma yöntemi olarak, toplumlarda ve genç nesillerde kültürel mirasın koruma bilincinin eğitim ve kültürel farkındalık kazandırılarak oluşturulması gösterilir. Koruma bilincinin oluşturulmasının en etkili koruma yöntemi olduğu akademik açıdan kabul gören bir husus olmakla birlikte, nasıl oluşturulacağına ilişkin çeşitli stratejiler ve politika önerilerinin geliştirilmesi devam etmektedir. Toplumlara sunduğu eğitim hizmeti ve kültürel farkındalık kazandırma işlevleriyle, doğası gereği kültür varlıklarını koruyan en köklü kültürel kurumlarından biri de müzelerdir. Yüzyıllardır var olan müzelerin çok çeşitli örnekleri olmakla birlikte, alan kullanımları ve farklı koruma teknikleriyle oluşturulan sergileriyle, açık hava müzeleri diğer müze türlerinden öne çıkarak dikkat çeken uygulamalardır. Mutlak kapalı alan algısının değişmesini sağlayan açık hava müzeleri, ilk olarak İskandinav ülkelerinde 19. yüzyıl sonlarında, halk kültürü çalışmalarının artışıyla ortaya çıkmıştır. Kapalı mekanların zengin kültürel kompozisyonları sergilemek için yetersiz kaldığını yansıtan bu yeni anlayış, sadece kraliyet tarihinin değil, sıradan bireylerin geçmişş dönem yaşantılarının da sergilenmeye değer görüldüğünü ifade etmesiyle önemlidir. Avrupa'daki sayısı yaklaşık 300'e varan açık hava müzeleri bir coğrafyanın sivil mimarlık örneklerini, günlük halk yaşantısını, rol canlandırılma etkinlikleri, festivaller ve özel interaktif oyunlar düzenleyerek ziyaretçilerine sunar. Açık hava müzesi ziyaretçilerinin, gezilerindeki deneyimleri ve tarafsız bir bilgi birikimi edinmeleri sayesinde kültürel mirasın korunmasına daha duyarlı olabileceği düşünülmektedir. Bu yönüyle açık hava müzelerinin koruma için en önemli araçlar olan, sahiplenme olgusu ile bellek ve kimlik duygularını beslediği fikri tartışılabilir. Kapalı müze mekanlarına göre daha geniş arazi kullanımıyla hem kentsel hem de kırsal alanlarda kendi etki alanlarını yaratan, farklı kuruluş amaçları ve tasarım uygulamalarının görüldüğü açık hava müzelerinin, farkındalık kazandırma işlevi ve kültürel mirasa yönelik eğitim politikaları içinde değerlendirilmesi, koruma planlaması pratiği açısından tartışılması gereken bir konudur. Bu tez çalışmasında amaç, mekansal kullanımları ve sergileri bakımından açık hava müzelerinin eğitim ve kültür değerlerini irdelemek ve müze ziyareti sonrasında ziyaretçilerin koruma bilinci ve bilgi birikimi edinip edinmediğini sorgulamaktadır. Bu kapsamda, tez dört bölümden oluşmaktadır. Tezin giriş kısmı olan ilk bölümünde, tezin amacı, kapsamı ve yöntemi sunulmuştur. Tezin temel araştırma sorusu 'açık hava müzelerinin eğitim ve kültür değeri nedir, ziyaretçilerinin koruma bilinci kazanmasına ne ölçüde hizmet ediyor' şeklinde olup, alt araştırma soruları belirlenerek tezin 2. bölümünde bu sorulara yanıtlar aranmıştır. Bu amaçla, tezin ilk adımı olarak, müzeler ve açık hava müzeleriyle ilgili kavramsal, işlevsel ve tarihsel açılardan literatür araştırması yapılmış, yapılan çalışmalar sonucunda 'açık hava müzelerinin eğitim ve kültür değeri taşıyarak, kültürel mirasın korunmasına yönelik bilincin gelişmesine katkı sağlamaktadır' hipotezi kurulmuştur. Hipoteze yönelik yapılan alan araştırmasında, İstanbul Miniatürk açık hava müzesi ziyaretçilerine yüz yüze anket yapılmıştır. Anket soruları beş ana bölümde değerlendirilmek üzere hazırlanmıştır. Anketin ilk kısmında, açık hava müzesinin ziyaretçi profili, ikinci kısmında geliş nedeni, üçüncü kısmında müzenin etki alanı, dördüncü kısmında ziyaret sonrası edinilen bilgi ve kültür birikimi, son kısmında da müzeye yönelik kullanıcı görüşleri sorgulanmıştır. Yapılan anket aracılığıyla açık hava müzesi ziyaretçilerinin gezileri sonrası bilgi ve deneyimleri ölçülerek, sonucunda nasıl bir farkındalık kazandıklarını ortaya koymak hedeflenmiştir. Tezin ikinci bölümünde 'müzelerin toplumun gelişime ne tür işlevlerle katkı sağlamaktadır', 'açık hava müzelerinin mekansal kullanımlarının ve sergilerinin kültürel değeri var mıdır', 'açık hava müzelerinin tarihsel gelişimi ve türlerinin oluşumu koruma pratiklerinin gelişimiyle uyumlu mudur', 'açık hava müzelerinin ne tür eğitim fonksiyonları vardır' olarak belirlenen alt araştırma sorularına yanıt aranmıştır. Bu kapsamda, öncelikle müzelere ilişkin kavramsal tartışmalarla giriş yapılmış, müzelerin ne tür işlevlerle topluma hizmet sunduğu ve nasıl çeşitliliği ele alınmıştır. Müzelerin kültür ve eğitim, araştırma, koruma, iletişim ve turizm işlevlerinin incelemesi yapılarak, müzelerin çeşitliliği konusundan özel bir müze örneği olan açık hava müzesi kavramına geçiş yapılmıştır. Kavramsal irdelemenin ardından açık hava müzelerinin, müzelerin ve korumanın tarihsel gelişim süreçlerinden nasıl etkilendiği, hangi küresel akımlarla şekillendiği ortaya konulmuştur. İkinci bölümün devamında açık hava müzelerinin yerinde sergileme, taşıma ve modelleme teknikleri olmak üzere yapım yönünden; turizm ve rekreasyonel, yorumlama ve yaşayan tarih, deneysel arkeoloji ve eğitim temaları olarak kuruluş amaçları yönünden sınıflandırma yapılarak, eğitim işlevleri açıklanmıştır. Bölümde son olarak İsveç, Danimarka, İngiltere, ABD ve Japonya'dan seçilen açık hava müzeleri ile yerinde sergilenen, taşıma yoluyla kurulan ve modellenerek oluşturulan Türkiye örneklerinin incelemelerine yer verilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde, ören yerleri dışında Türkiye'de ilk kez açık hava müzesi adıyla, İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin bir şirketi olan Kültür A. Ş. tarafından 2003 yılında kurulan Miniatürk Açık Hava Müzesi ele alınmıştır. Çalışma alanı olarak seçilen Miniatürk Açık Hava Müzesi'nin eğitim ve kültür değeri ile koruma bilincine olan katkılarına ilişkin çözümlemeler yapılmıştır. Bu çözümlemelerde araştırmalar, ziyaretçilere yapılan anketten ve Miniatürk personeliyle görüşmelerden elde edilen veriler ile gözlemlerden çıkarılan saptamalar kullanılmıştır. Tüm bu çalışmalardan elde edilen analiz bulgularıyla Miniatürk Açık Hava Müzesi'nin kullanıcı profili ortaya konulmuş, müzenin neden tercih edildiği saptanmış, etki alanı irdelenmiş, kullanıcıların ziyaret sonrası edindiği bilgi ve kültür sorgulanmış, müzenin daha etkin kullanımı için görüşler alınmıştır. Anket sonuçlarından elde edilen bulgulara göre orta yaşlı, orta-yüksek eğitimli, evli, çocuklu, beyaz yakalı çalışanlar tarafından, çocukları ve aileleriyle müze ziyaretine gelen, boş zamanlarını ev dışı kültürel aktivitelerle değerlendiren, yılda en az bir kez müze ziyareti yapan, arkeolojik içerikli müzelere, ören yerlerine ve anıtsal yapılara ilgi duyan, Miniatürk'e ilk kez gelen, gelişte özel araçlarını kullanan ve İstanbul'da ikamet eden bir ziyaretçi profili ortaya çıkmıştır. Miniatürk'e gelen ziyaretçilerin diğer müze ziyaretlerine göre daha uzun süre kaldıkları, aynı gün başka kültürel aktivite planlamadıkları, müzedeki eserlerle ilgili bilgileri incelerken çocuklarıyla ve yakınlarıyla sesli olarak konuyla ilgili sistişare ettikleri, müzeye geliş sebepleri diğer müzelere kıyasla sorulduğundan öğrenmek ve öğretmek ile iyi kaliteli vakit geçirmek olarak tanımladıklarını, müzeye geliş sebepleri diğer müzelere kıyaslanmadan sorulduğunda ise İstanbul'a duyulan ilgi ve eğitim ile kültür değeri olması olarak cevaplandığı görülmüştür. Ziyaretçilerin Miniatürk'e gelmeden önce yapılar hakkında bilgileri olduğu ifade etmekle beraber, ziyaretlerinde özellikle Mimar Sinan eserlerine ilişkin somut bilgiler edindikleri ve diğer anıtları da yerinde görmek istedikleri sonuçları elde edilmiştir. Ziyaretçiler müzenin öğrenciler ve çocuklu aileler için uygun olduğu fikrini belirtmiştir. Ankette son olarak Miniatürk'ün etkin kullanımı için eğlenceli ve eğitici üç boyutlu uygulamaların müzeyi daha çekici hale getireceği, toplu taşıma imkanlarının yetersiz kaldığı ifade edilmiştir. Tezin alan araştırmasının sonucunda, Miniatürk açık hava müzesinin eğitim ve kültür değeri taşıdığı ve kültürel mirasın korunmasına yönelik bilincin gelişmesine katkı verdiği ortaya konarak, müzenin daha etkin kullanımı için alan araştırmasında edinilen görüşlere yer verilmiştir. Tezin sonuç ve değerlendirmelerinin sunulduğu dördüncü bölümünde, araştırma sorularının yanıtları özetlenerek alan araştırmasının bulguları ve dünya örnekleri incelemeleriyle, Türkiye'deki uygulamalar için öneriler geliştirilmiştir.