Bektaşİ velayetnamelerinin motif yapısı

Tarikat propagandasının yapılması ve tarikat mensuplarının yetiştirilmesi amacıyla yazılan velayetnameler yazıldıkları dönemin ideolojisi, fikirleri, beklentileri, inançları, gelenek ve görenekleri; toplumun sosyal, ekonomik, siyasi, dini-tasavvufi yapısı; dönemlerinin tarihi olay ve şahsiyetleri hakkında bilgileri ihtiva etmesi yönüyle kültür ve edebiyat dünyamızın önemli kaynakları arasında yer almaktadır. Bektaşi velilerinin kerametlerinin anlatıldığı bu eserlerin motif ve folklorik unsurlar bakımından oldukça zengin olması nedeniyle bu çalışmada velayetnamelerde geçen motif ve folklorik unsurlarla ilgili değerlendirmeler yer almaktadır. Tez çalışmasında Stith Thompson ve Ahmet Yaşar Ocak'ın motif tasniflerinden istifade edilmiştir. Buna göre velayetnamelerde tespit edilen motifler 21 ana başlığa ayrılmıştır. Ancak Stith Thompson'un 23 ana başlıktan oluşan motif tasnifini birebir uygulanmayıp çalışmamızın muhtevasına göre farklı motif başlıkları kullanma yoluna gidilmiştir. Stith Thompson'un motif tasnifinde yer alan Sihir, Akıllılar ve Aptallar, Şans ve Kader, Toplum, Tutsaklar ve Kaçaklar, Hayatın Tabiatı, Karakter Özellikleri, Mizah motif başlıklarına bizim çalışmamızda yer verilmemiştir. Bizim yaptığımız tasnifte yer alan Bitkiler, Nesneler/Cansız Varlıklar, Yer/Mekan, Rüya, Din ve Tasavvuf, Renkler, Sayılar motif ana başlıkları ise Stith Thompson'un tasnifindeki motif ana başlıkları arasında yer almamaktadır. Olağanüstülükler/Kerametler motifinin alt başlıklara ayrılmasında ise Ahmet Yaşar Ocak'ın tasnifinden yararlanılıp tespit edilen farklı keramet motiflerinin bu motif ana başlığının altına ekleme yoluna gidilmiştir. Böylelikle bahsettiğimiz araştırmacıların tasniflerinden farklı bir motif tasnifi ortaya konmuştur. Çalışma süresini göz önüne alarak incelediğimiz velayetnamelerin yazma nüshaları yerine konumuzla ilgili yayınlanmış kitap, makale ile yayınlanmamış olan doktora ve yüksek lisans tezlerinden istifade edilmiştir. Tezimize konu olan velayetnamelerin nüshalarının daha önce menakıbnameler üzerine çalışma yapan araştırmacılar tarafından transkribe edildiği veya günümüz Türkçesine aktarıldığı tespit edilmiştir. İstifade ettiğimiz kaynakların bir kısmının velayetnamelerin farklı nüshalarının edisyon kritiği yapılarak hazırlandığı, bir kısmının tek nüsha üzerine hazırlandığı, bir kısmının ise velayetnamenin zaten tek olan nüshasının esas alınarak hazırlandığı görülmüştür. Velayetnamelerde tespit edilen motiflerin İslam öncesi Türk inançlarından, semavi dinlerin kutsal kitaplarından, Hint-İran dinlerinden ve tasavvufi akımlardan beslendiği; mit, masal, destan, efsane, halk hikayesi, fıkra gibi halk anlatılarında yer alan motiflerle zenginleştirildiği somut örneklerle ortaya konmuştur. Velayetnamelere göre velilerin toplum içerisinde tarikat lideri, din adamı ve keramet gösteren kişiler olarak görülmelerinin yanında bilge, kahin, adelet sağlayıcı ve halk hekimi gibi roller üstlendikleri ve işleri icra ettikleri gerçeği tespit edilmiştir. Halk inanışlarını ve geleneklerini ihtiva etmesi yönüyle velayetnameler kültürel birer hazinedir. Bu eserler kültürel mirasın muhafaza edilmesi ve gelecek nesillere aktarılması yönüyle de ayrı bir öneme sahiptir. Çalışmamızda velayetnamelerin bu amaca hizmet eden eserler olduğu ortaya konmuştur.