Kentsel yaşam kalitesinin yükseltilmesinde boş zaman aktivitelerinin rolü: İstanbul örneği

Yerleşmelerin sunduğu yaşam kalitesi düzeyinin ölçülmesi, mekan bilim alanında önemi giderek artan bir konudur. Farklı disiplinlerin kentle ilgili değerlendirmelerinde yaşam kalitesi vurgusu yapılmaktadır. Konunun yükselişinde, geniş kapsamlı planlama yaklaşımlarının kentsel sorunları çözmede yetersiz kalmasının büyük payı vardır. Katılımcı yaklaşımlar ile kentte yaşayanların kentle ilgili değerlendirmelerinin planlama ve kent yönetimi süreçlerine dahil edilmesinde yaşam kalitesine yönelik algısal ölçümler, kullanışlı araçlardır. Tarih boyunca devam eden teknolojik ve toplumsal değişimlere paralel bir biçimde, bireylerin yaşamında zorunlu aktiviteler için harcadıkları vakitler dışında kalan zaman ve bu zaman diliminde gerçekleştirdikleri aktiviteler, yaşantılarından duydukları tatmin düzeyini etkileyen önemli bir faktör olmuştur. Kentlinin yaşam deneyimleriyle ilgili değerlendirmeleri, kentlinin duyduğu boş zaman ihtiyaçlarını karşılayabilecek nitelik ve nicelikteki donatı alanlarını sağlayan kentlerde olumlu yöndedir. Birey özelinde çeşitlilik gösteren bu ihtiyaçların karşılanması ile sağlıklı, mutlu, yaratıcı, anlayışlı, demokratik, sosyal ve kapsayıcı bireylerden oluşan bir kent ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle çağdaş, sürdürülebilir ve yüksek yaşam kalitesine sahip bir kent ve toplumsal yaşantıya kavuşulmasında boş vakitlerin nasıl değerlendirildiği anahtar rol oynamaktadır. Bu çalışma ile; İstanbul'daki boş zaman değerlendirme mekanları ile kentteki yaşam kalitesi ilişkisi araştırılmıştır. Öznel ve nesnel yaklaşımları içerecek bir biçimde boş zaman ve yaşam kalitesi modeli geliştirilmiştir. Boş zaman değerlendirme mekanlarının mekansal dağılımı, erişilebilirliği, hizmet alanları gibi nesnel verilerle yapılan analizlerin yanında; anketler yardımıyla boş zaman değerlendirme mekanlarıyla ilgili hane halkı algıları, kullanım ve memnuniyet düzeyleri ile boş vakitlerin istenilen aktiviteler ile değerlendirilememesine neden olan sınırlayıcılar araştırılmıştır. Bu analizler, gözlemsel etüdler ve anket değerlendirmeleriyle oluşturulan kentsel yaşam kalitesi değişkenleriyle ilişkilendirilerek 'boş zaman aktivitelerine ilişkin hangi konuların kentteki yaşam kalitesi ile ne düzeyde ve nasıl bir ilişki içerisinde olduğu' ortaya koyulmaya çalışılmıştır. Doktora tezi altı bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde; yukarıda özetlenmeye çalışılan araştırma problemi tanımlanmış, konunun çerçevesi çizilmiş, yöntem ve yaklaşım hakkında ipuçları verilmiş ve bu çalışmanın teori ve pratiğe olan katkıları açıklanmıştır. İkinci ve üçüncü bölümlerde tez çalışmasının teorik temellerini oluşturan iki ayrı literatür olan yaşam kalitesi ve boş zaman literatürleri özetlenmiştir. İkinci bölümde, yaşam kalitesine yönelik farklı yaklaşımlar ve modeller tarihsel bir süreç içerisinde sunulmuş, farklı gösterge sistemleri ve ölçme yöntemleri açıklanmıştır. Ülkemizde ve dünya'da yapılmış araştırmalar ve sonuçları; gösterge türleri, araştırma ölçekleri, yöntemleri ve sonuçlarına göre sistematik bir biçimde derlenmiştir. Benzer süreçler, üçüncü bölümde açıklanan boş zaman ve yaşam kalitesi ilişkisi için de geçerlidir. Bu bölümün ilk kısmında boş zaman kavramı ve tarihsel süreçteki içerik ve anlamları üzerinde durulmuştur. Boş zaman aktiviteleriyle ilgili çeşitli sınıflamalar ile kavram şehircilik disiplini çerçevesinde somutlaştırılmıştır. Bu bölümün son kısmında ise, boş zamanın fayda ve ihtiyaçlar ekseninde yaşam kalitesiyle ilişkisi ortaya koyulmuş, bu ilişkiye odaklanan araştırmalar detaylı bir biçimde sunulmuştur. Dördüncü bölüm; literatürden elde edilen bilgiler ışığında İstanbul için boş zaman-yaşam kalitesi ilişkisine yönelik araştırma tasarımıyla ilgili bilgilerin sunulduğu bölümdür. Bu bölümde; geliştirilen araştırma modeli açıklanmış, modelde yer alan değişkenler, gösterge türleri, ölçekleri, ölçme yöntemleri ve veri kaynakları tanımlanmıştır. Tezdeki özgün araştırma sonuçları beşinci bölümde sunulmuştur. Modelde üzerinde durulan konuların açıklanmasına yönelik analizler veri türüne bağlı olarak öznel ve nesnel olarak ayrıştırılarak aktarılmıştır. Nesnel kısımdaki analizlerde, çoğunlukla İstanbul'un farklı kentsel mekanları nicel ve mekansal olarak karşılaştırılmaktadır. Öznel kısımda ise; hane halkı anket uygulaması sonucunda elde edilen verilere bağlı olarak, modelde öne sürülen ilişki ve yapıların kanıtlanmasına yönelik istatistiki ve coğrafi analizleri içermektedir. Temel araştırma sorusu olan boş zaman ve yaşam kalitesi ilişkisini kanıtlamak için yapılan analizler öncesinde; algı kullanım, memnuniyet ve sınırlayıcılar olarak isimlendirilen yapıları temsil etmesi amacıyla çok sayıda boyut indirgeme yöntemi kullanılmıştır. Böylelikle; yaşam kalitesi ve boş zaman arasındaki ilişkinin geniş bir ilişkiler ağı içerisindeki yeri tanımlanabilmiştir. Bu ilişki ve yapıların kentteki farklı mekan kategorileri ve hane halklarının sosyo-demografik özelliklerine göre gösterdiği farklılaşma desenleri de çalışmanın özgün kısmında sunulmuştur. Analiz sonuçları İstanbul'un kentsel mekan özellikleri ve ilgili literatür ışığında yorumlanmıştır. Çalışmanın sonuç kısmında ise; boş zaman memnuniyetinin kentsel yaşam kalitesi üzerinde; boş zaman aktiviteleriyle ilgili hane halkı algıları, kullanım düzeyleri ve boş zaman sınırlayıcılarının ise boş zaman memnuniyeti üzerinde anlamlı etkilere sahip oldukları görülmüştür. Bu etkilerin düzeyi ve içeriklerinin; aktivite türlerine, hizmet alanı ve erişilebilirliklerine, kentin farklı noktalarının mekansal yapılarına ve hane halklarının sosyo - demografik özelliklerine göre farklılıklar içerdiği kanıtlanmıştır. Kentteki yaşam deneyiminin kalitesi ve boş zaman ile ilişkisinde farklı yerleşmeler açısından büyük farklılıklar bulunduğu görülmüştür. Boş zaman aktivitelerinin yoğun bir biçimde bulunduğu alanlar aynı zamanda kentsel mekan kalitesinin de yüksek olduğu yerleşmelerdir. Boş zaman aktivitelerinin yoğunlaştığı yerleşimlerde; boş zaman aktivitelerini kullanım düzeyleri artmakta, yüksek kullanım oranlarının bulunduğu yerleşmelerde, boş zaman aktivitelerinin çeşitli özellikleri olumlu algılanmakta ve algıların olumlu, kullanım oranlarının yüksek olduğu yerleşmelerde, boş zaman memnuniyeti en yüksek değerlere ulaşmaktadır. Bireylerin boş zamanlarından memnun olmaları ise kentsel yaşam kalitelerinden memnuniyet düzeylerini olumlu yönde etkilemektedir. Çalışma sonuçları, boş zaman ve yaşam kalitesi ilişkisine yönelik çalışma alanına, bütüncül ve sistematik bir yaklaşım içermesi yönüyle katkı sağlamaktadır. Diğer yandan; kentin farklı noktalarındaki boş zaman sunumlarının ve algılarının nasıl farklılaştığını ortaya koyarak; bu farklılıklara uygun planlama stratejileri ve yönetim politikalarının oluşturulmasına imkan tanıyan bir veri altyapısı sunmaktadır.