Lebib-i Amidi hayatı, edebi kişiliği, eserleri ve Divanı'nın tenkitli metni

Anahtar kelimeler: Şiir, şair, eser, hayat, edebi kişilik, şekil, muhteva, araştırma, inceleme, karşılaştırma, el yazma metin, divan, transkripsiyon. 'Lebib-i Amidi, hayatı, edebi kişiliği, eserleri ve divanının tenkitli metni' konulu doktora tezi üç bölümden oluşmaktadır: Çalışmanın birinci bölümünde, Lebib'in hayatı ve kişiliği araştırılmış, şairin eserleri tanıtılmış, yazma divanının nüshaları incelenmiştir. Buna göre: Lebib, 18. yy'da Diyarbakır'da doğmuş ve yaşamış, 1182 /1768'de Diyarbakır'da ölmüştür. Şairliğinin yam sıra ilmi yönüyle de dikkat çekmektedir. Kaynaklar, Lebib'in yirmi yıl müftülük yaptığını yazmaktadırlar. Şairin en önemli eseri divanıdır. Oldukça hacimli bir eser olan divanında 418 şiir vardır. Eserdeki toplam beyit sayısı yaklaşık 5500'dür. Şair Türkçe, Arapça ve Farsça şiirler yazmıştır. Şiirlerinde, atasözleri, deyimler ve veciz sözler sıkça kullanılmıştır. Lebib, 17. yy şairlerinden Nefi gibi kendini övmekte aşırılığa kaçmaktadır. Şiir ve şair hakkındaki düşüncelerini özellikle 'gazel' şeklinde yazdığı şiirlerin son beyitlerinde açıklamaktadır. Lebib, İran şairlerinden Şevket, Türk şairlerinden Neşati ve Diyarbakırlı Vali adlı şairleri kendine örnek almıştır. Lebib'in torunu Diyarbakırlı divan şairi Refi, özellikle dedesi Lebib'i örnek alarak şiirler yazmıştır. Lebib'in Bağdat, Musul, Urfa, Rakka ve Halep şehirlerini seyahat ettiği şiirlerinden anlaşılmaktadır. Tezin ikinci bölümünde, Lebib'in şiirleri, şekil ve içerik yönünden incelenmiştir. Şekil incelemesine göre: Lebib, 'kaside', 'tarih', 'mesnevi', 'lügaz', 'gazel', 'terkib-bend', 'terci-bend', 'tahmis', 'muhammes', 'nazm', 'kıta', 'rubai', 'şarkı', 'muamma' ve 'müfred' nazım şekilleriyle şiirler yazmıştır. Şairin dini konulu şiirleri, 'münacat', 'nat', ve 'miraciye' türünde yazdığı kasideler, 'namazın içindeki ve dışındaki şartlar' konulu şiir, 'Kuran' m yedi kıraat üzere okunuşunun kaynağı' konulu şiir 'Ramazan ayı ile ilgili' yazdığı şiirlerdir. Lebib, doğum, sünnet düğünü, evlenme, göreve atanma, tarihi eser yapımı, kutlama ve ölüm tarihleri yazmıştır. Lebib'in yazdığı tarihlerden bazıları, tarihi eserlerin kitabelerineve şöhretli devlet büyüklerinin mezar taşlarına kazılarak yazılmıştır. Şair, 'mektup' ve 'dilekçe' türünde mesneviler yazmıştır. Lebib, bilmece türünde 'lügaz'lar yazmış, bu tür şiirlerde sade bir dil kullanmıştır. Şairin gazellerinin bir kısmı, başka şairlerin gazellerine 'nazire' özelliği taşımaktadır. Yazdığı şarkı da İzzet Ali Paşanın şiirine naziredir. Lebib'in yazdığı 'muamma'lar, kişi isimleriyle ilgilidir. Bu bölümde, şiirlerin beyit sayılan, vezin ve kafiyeleri de incelenmiştir. İçerik incelemesine göre: Lebib divamndaki 'aşık', 'sevgili', 'rakip'; 'rint' ve 'zahit' tiplerinin şiirlere yansıyan özellikleri araştırılmıştır. Divandaki dini, tarihi, efsanevi şahıslar, şairler, eserler, kavim ve kabileler, mezhep ve tarikatlar, diller, ülkeler ve şehirler, astronomi ile ilgili unsurlar incelenmiştir. 'Eleştirel perspektifler' başlığı altında Lebib'in sosyal olaylardan nasıl etkilendiği araştırılmış, şairin zamana, insanlara ve kendine yönelttiği eleştirilere işaret edilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde, Lebib-i Amidi divanının karşılaştırmalı metni hazırlanmıştır. Bu bölümde, divanın beş yazma nüshası karşılaştırılmış, şiirler transkribe edilmiş, divanın tam metni ortaya çıkarılmıştır. Arapça, Farsça şiirler; Arapça, Farsça, Türkçe 'mülemma' şeklinde yazdığı şiir; Türkçe, Arapça mensur 'lügaz'lar, 'Arapça, Farsça şiirler' başlığı altında traskribe edilmiştir. Toplam 533 sayfa olan bu üç bölümün dışında başta önsöz, kısaltmalar, transkripsiyon işaretleri; sonda sonuç, bibliyografya ve divanın orijinal metni (AE1 nüshası) yer almaktadır.