Masalın çağdaş toplumda yayılışının incelenmesi üzerine bir deney

Bu araştırmanın amacı bir masalın ağızdan ağıza geçişiyle; yani bir anlatıcıdan diğerine geçişiyle uğradığı değişimi anlamak ve analiz etmektir. Bir halkbilimci olan F. C. Barlett ve antropolog H. Lowie adında iki aydın (Barlett 1940'da İngiltere'de, Lowrie 1987'de Amerika'da) aynı konuyu araştırdılar. Onların araştırmasından her nasılsa kısıtlı bir şekilde faydalanabiliyoruz. Çünkü bu kişilerin araştırmaları suni bir ortamda, yani derslik gibi bir ortamda gerçekleşti. Ne yazık ki, aynı konu altında başka bir araştırmayı Türkiye'de ve başka bir ülkede bulamadım. Bu yüzden yabancı referanslarım sınırlıdır. Birisi 'Bir Horoz'un Hikayesi' başlığı altında bir hayvan olup ve diğeri ise Çember Tiyar denilen olağanüstü bir kişiliğin hikayesi olan iki halk masalı seçtim. Her ikisi de Pertev tarafından yazılmış Zaman Zaman İçinde adlı eserden seçilmiştir. Bu hikayelerin birisi Şükrü Elçin tarafından seçilmiştir. Bilgilendireceğim kişilere karşı anlatımımın tutarlılığını korumak için her iki masalı birkaç kez okudum. Sonra, deneyime katılacak bireyi dikkatli bir şekilde seçtim. Projeye katılacak her bir bireyin hayat hikayesi, işi, aile yapısı, toplumdaki yeri ve eğitimine özel ihtimam verildi. Hikayelerimi seçtim ve sonra tek veya grup içindeyken, sınıfta, işyerinde, evde, topluma açık yerlerde, bir ağacın altında vs. bu kişilere hikayelerimi anlattım. Bu durumlarda birkaç öğrenci, aile üyeleri veya arkadaşlardan oluşan dinleyiciler anlatırken ortamda bulundular. Sonra her bir bireysel katılımcıya anlattığım masalı tekrar etmelerini istedim. Bazı katılımcılar masalları bir iki günde tekrar ederken, bazıları bir haftada, bazıları da tekrar etmek için daha fazla zamana ihtiyaç duydu. Aynı katılımcının masalı yeniden analamasını bir kereden daha fazla, farklı zaman ve yerde kayıt ettim. Verdikleri tepkiler bir kaset çalara kayıt edildi. Sonra kayıt edilmiş masalları tek tek kaleme aldım. Bu yazılar araştırmamın temelini oluşturdu. Deneyim Barlett ve Lowie'nin bile fark etmediği bazı önemli bulgularla sonuçlandı. 136 1. Masalı anlattığım ortam ve masalı anlattığında anlatanın bulunduğu ortam halk masalının tekrarında önemli rol oynar. Bana bir şey hatırlamadığını söyleyen anlatıcılardan biri, ben onu kendi evinde dinlediğimde masalı oldukça başarılı bir şekilde tekrar etti. 2. Bireyin masalı dinlerken veya tekrar ederken sahip olduğu psikoloji veya ruhsal durumu masalı hatırlamada ve yeniden anlatmada ana etmendir. Günlük işlerin yorgunluğu ve şu ya da bu sorusunun verdiği endişe anlatıcının öğrenme ve yeniden anlatma yetilerine etki ediyor. 3. Katılımcının yaşam hikayesi, aile yapısı ve sosyal çevresi masalın hatırlanması ve yeniden anlatılmasına başka bir etmendir. Eğer masal bir hayat deneyimine ve anlatıcının geçmişşindeki trajik bir olayla uygunluk gösteriyorsa, bireysel anlatıcı genellikle masalları değiştiriyor. 4. Masalı dikkatli dinlemeyen veya tekrar etmeye özen göstermeyen birey, başka bir bireyle yarışma ortamına konulduğunda masalı hatırlamak için genellikle özel bir çaba sarf ediyor. Bir anlatıcıya arkadaşının masalı daha iyi anlattığını söylediğimde, daha iyisini yapabileceğini veya onun yaptığı kadarını yapabileceğini söyledi. Ertesi gün masalı daha uygun bir şekilde tekrar etti. 5. Anlatım geleneğine aşikar olan veya geçmişşte masal anlatmış olan bireysel bir anlatıcı, anlatım geleneğine aşikar olmayan bireylere nazaran masalı daha iyi hatırladı. Deneyim masal anlatımının bir özette yer alamayacağını ve masalı hatırlayıp anlatmanın; bireysel katılımcının sosyal ortamını, bireysel ufkunu, aile yapısını, eğitimini ve anlatımının zamanı kadar sosyal ve fiziksel ortamını da kapsamalıdır.