Kıyı dolgu alanlarının kullanım biçimi açısından değerlendirilmesi: İstanbul tarihi yarımada örneği

Su, tarih boyunca insanlık varoluşunun merkezinde durmuştur. Kıyı mekanları, ilk uygarlıkların kurulduğu, yaşamın biriktiği, günümüzde ise en yoğun olarak sürdüğü alanlar olmuştur. Kültürlerarası ticaretin kesiştiği yer olan kıyı kentleri gerek sosyal gerek ekonomik gerekse kültürel değiştirimin merkezinde yer almıştır. Günümüzde kentleşmenin getirdiği yük, tarihten beri var olan kıyı kentlerini de etkilemiştir. Kıyı alanlarının doğal çekim etkisi, kentlerin rekreatif fonksiyonlarını karşılamak üzere denize doğru büyümelerinin önünü açmıştır. Tarihi kıyı kentlerinde, tarihi kent dokusuna yapılan dolgu müdahaleleri kültürel mirasın sürdürülebilirliğine önemli ölçüde zarar verirken, süregelen gündelik yaşam rutinlerinin de değişmesine sebep olmuştur. Hem tarihi hem doğal bir karakteri barındıran bu kentler, günümüzde yapılaşma ve nüfus baskısı altında özel önem isteyen mekanlar olarak önem kazanmaktadır. Bu çalışmanın amacı, tarihi kent kıyılarının Antik Çağ'dan günümüze geçirdiği değişimin araştırılarak, bu değişime sebep olan deniz dolgularını tespit etmek, dolgu yapımı ile üretilen fonksiyonların kamusal alanlardaki kentsel yaşama yansımalarını, kıyı-kent ilişkisi üzerindeki etkilerini araştırmaktır. Çalışmada, kıyı kentler, kıyı alanları, kıyı dolgu alanları ve gelişim süreçleri ile ilgili literatür araştırmasına yer verilmiş, Tarihi Yarımada örneğinde kent-kıyı ilişkisini tespit etmek üzere eski haritalar ve hava fotoğrafları incelenmiş, halihazır haritalar, alan gözlemleri ve mevcut durum analitik çalışmaları ile toplanan verilerin değerlendirilmesi yapılmıştır. Kıyı alanları kara ve su ekosistemlerinin etkileşim noktası, doğal çevre ve yapay çevre arasındaki doğal sınır dolayısıyla hassas bir denge içindeki alanlardır. Doğal bir karaktere sahip bu alanlar aynı zamanda yaşamın sürdürülebilirliği konusunda hayati önem taşımaktadır. Kıyı alanlarının sunduğu imkanlar, insan faaliyetleri için çekim merkezi olarak öne çıkmalarına sebep olmuştur. İlk yerleşimler kıyı alanlarında başlamış, iletişim ve ulaşım imkanını sağlayan su yollarının varlığı ile iç bölge kentlerine nazaran hızlı bir gelişim süreci geçirmiştir. Liman, dolayısıyla ticaret ve balıkçılık aktivitelerinin yoğun olarak yaşandığı kıyı alanları, sosyal canlılığın merkezleri olarak öne çıkmıştır. Sürekli bir sosyal, kültürel ve ekonomik devinimin yaşandığı bu bölgeler, aynı zamanda kent-kıyı ilişkisinin güçlü olduğu alanlar olma özelliği de kazanmıştır. Kıyı dolgu alanları, kıyı bölgelerinde artan insan faaliyetlerinin ihtiyaç duyduğu kentsel alanların sağlanması için denizi doldurmak yöntemiyle yapılan bir uygulamadır. Uzun bir geçmişşe sahip bu uygulama Antik Çağlar'dan bu yana güncelliğini korumaktadır. Ancak günümüzde yapım yöntemi, fonksiyon ve büyüklük olarak doğa koruma-kullanma dengesine gereken hassasiyeti göstermemektedir. Dolayısıyla kıyı dolgu yapımı doğal çevreyi tehdit eden bir unsur haline dönüşmektedir. Kıyı dolgu alanları aynı zamanda, tarihi hafızaya sahip kıyı alanlarının, tarihi kıyı izlerine de bir müdahale olarak öne çıkmaktadır. Geçmişten gelen kullanım biçimleri de yapılan planlamalar ile değiştirilmekte, dolayısıyla kıyı-kent ilişkisini de etkiler sonuçlar ortaya koymaktadır. Kıyı kentleri küresel ölçekte benzer geçmişşten gelip, benzer bir uygulamalarla ileriye dönük planlamalar yapmaktadır. Kentsel mekanda yapılan bu uygulamalar bölgelere göre zamansal farklılıklar gösterse de büyük ölçüde aynı amaç ile yola çıkmaktadır. Özellikle Akdeniz kıyısındaki liman kentleri benzer süreçleri deneyimlemişlerdir. Sur ile korunaklı alanlar limana bağlı gelişim göstermişlerdir. Sanayi Devrimi ile artan ihtiyaçlar limanların kent ile kıyı arasındaki engel olarak öne çıkmalarına sebep olmuş. Takip eden süreçte ise liman ve kentsel fonksiyonlar aynı alan içerisinde tanımlanarak kıyı ve kent ilişkisi arttırılmaya çalışılmıştır. Bu konu üzerinde Avrupa tarihi kıyı kentleri yoğun planlama programından geçmektedir. Dünya genelinde antik kıyı kentleri benzer gelişim süreçlerinden geçmişş olsa da günümüzde gelinen noktada Sanayi ve Bilişim Teknolojileri Devrimleriyle tarihi kent merkezlerine yapılan baskıyı azaltmak üzere planlama stratejileri geliştirilmektedirler. Özellikle Akdeniz kıyısındaki liman kentlerinin kıyı sur kenti karakteri önemini kaybedip, uluslararası liman karakterinin baskın gelmesi sonucunda zayıflayan kıyı-kent ilişkisini güçlendirmek önemli bir konu haline gelmiştir. Amerika'da başlayan 'Kıyıların Yeniden Canlandırılması' stratejisi Avrupa'da benimsenmiş, kentlerin kalkınma planlarında yerini almıştır. Benzer durum İstanbul Tarihi Yarımada'da da yaşanmıştır. Üç büyük imparatorluğun başkenti olan Tarihi Yarımada zengin bir geçmişşe sahip önemli bir merkez konumundadır. Günümüzde Tarihi Yarımada kıyıları önemli bir dolgu müdahalesinden geçmişş, tarihi kıyı izi büyük ölçüde değiştirilmiş, alanda planlanan fonksiyonlar ise kıyı-kent ilişkisini önemli ölçüde etkilemiştir. Önemli hafıza bölgeleri olan tarihi su kıyısı kentlerinde, bu hafızanın gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için kültürel mirasın ve tarihi izlerin korunması büyük önem taşımaktadır. Doğal çevredeki koruma-kullanma dengesinin sağlanması ise sürdürülebilir bir kent için zaruri bir konu olarak öne çıkmaktadır. Dolayısıyla tarihi kıyı kentleri, yapılaşmadan muaf tutularak, doğal ve tarihi değerlerin önde tutulduğu planlama ilkeleriyle, kentlisiyle güçlü bir ilişki kuran mekanlar olarak planlanmalıdır. İstanbul Tarihi Yarımada tarihi yaşanmışlığın biriktiği coğrafya olarak önemli bir hafıza bölgesidir. Kıyılarına yapılan dolgu müdahaleleri tarihi kıyı izini değiştirirken, kıyı alanlarındaki sur izi dolgu yüksekliği sebebiyle kapanmaktadır. Dolgu alanlarında planlanan kullanım biçimiyle birlikte bu durum sur içi kentinin kıyıya erişimini kısıtlayan bir karakter ortaya koymaktadır. Zayıflayan kıyı-kent ilişkisi, tarih boyunca var olan önemli yaya bağlantılarını değiştirmekte, doğal kıyı izi yapılan yapısall uygulamalarla yapay bir iz olarak tarihi kente istenmeyen formlar kazandırmaktadır.