Lex commissoria yasağı

Rehin ilişkisinde rehinli alacaklının borç vadede ifa edilmediği takdirde rehin konusu eşyanın mülkiyetini temellük edeceğine ilişkin olarak taraflar arasında vadeden önce yapılan her türlü anlaşma geçersizdir. Roma Hukukundan günümüze ulaşan bu kural, lex commissoria yasağı olarak ifade edilmektedir. Roma Hukukunda rehin akdinin bağımsız olarak uygulanmadığı dönemlerde teminat fonksiyonunu yerine getirmek üzere başvurulan inançlı işlemler ile birlikte akdedilen lex commissoria anlaşmaları, ayni teminat olarak rehin uygulamasının ortaya çıkmasından bir süre sonra rehinli alacaklının satış hakkını ifade eden pactum de distrahendo'nun rehin hakkının yasal içeriği haline gelmesi ile yasaklanmıştır. Bu yasak, XIX. yüzyılda gündeme gelen kanunlaştırma hareketleri sonucunda Roma Hukukunu iktibas eden veya Roma Hukukundan esinlenen çağdaş kanunlar tarafından benimsenerek günümüze ulaşmıştır. İçinde bulunduğumuz dönemde birçok ülke yasasında yer alarak güncelliğini korumakta olan lex commissoria yasağının sınırlarının belirlenerek bu yasağın kapsamının yeniden yorumlaması gerekmiştir. Bu çerçevede, çalışmamızda lex commissoria kavramı, içerisinde doğup geliştiği tarihi kökeni ile birçok yönü itibariyle irdelenmiştir. Giriş ve Sonuç Bölümleri dışında Üç Bölüm'den oluşan tezimizin Giriş Bölümünde, genel bir girişin ardından, Türk, İsviçre, Alman ve Fransız Medeni Kanunlarında lex commissoria yasağına yer veren hükümlere değinilmiştir. Bu noktada, özellikle Fransız Medeni Kanunu'nda yakın tarihte gerçekleştirilen bir değişiklik ile lex commissoria yasağının kaldırılması ilgi çekici bulunarak, yasağın kaldırılması nedeniyle doğabilecek kanun boşluğunu engellemek amacıyla öngörülen yasal düzenlemelere ilişkin genel bilgi verilmiştir. Birinci Bölüm'de, öncelikle ana hatlarıyla rehin hakkının temel işlevi, niteliği ve özellikleri hakkında bilgi verilmiş, rehin hukukunun önemli ilkelerinden teminat ilkesi incelenmiş ve bu ilke ile lex commissoria yasağı arasındaki ilişki ortaya konulmuştur. Daha sonra, lex commissoria anlaşmaları, içinde doğup geliştiği koşullar çerçevesinde Roma Hukukunda uygulanma biçimi kapsamında tarihi kökeni itibariyle incelenerek, bu anlaşmanın uygulanmasında ve Roma Hukukunun ilerleyen dönemlerinde yasaklanmasında etkili olan faktörlere ilişkin bilgi verilmesiyle bu bölüme son verilmiştir. İkinci Bölümde, lex commissoria yasağı kavramına ilişkin bilgi verilmiş, yasağa ilişkin kanun hükümlerinde bir tanıma yer verilmediğinden, bir anlaşmanın hangi durumlarda lex commissoria yasağı kapsamında değerlendirilmesi gerektiğinin netleştirilmesi amacıyla bu anlaşmanın unsurları bilimsel sistematik çerçevesinde incelenmiştir. Bu kapsamda, rehin konusunun muacceliyetten önce alacaklıya satılması ile muacceliyetten sonra yapılan işlemlerin yasak kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği tartışılmıştır. Bu tartışmalar ışığında, yasağın kapsamı netleştirmeye çalışılmıştır. Lex commissoria yasağının kabul ediliş nedenleri ve yasağın işlevinin belirlenmesinde, doktrinde ileri sürülen görüşlere yer verilmiştir. Aynı bölümde, lex commissoria yasağının sözleşme serbestisi ilkesi ile ilişkisi incelenmiş, ayrıca bu yasak benzer kurum olan gabin ile karşılaştırılarak aradaki farklar ortaya konulmuştur. Bu farkı belirginleştirebilmek amacıyla öncelikle gabin unsurları ile birlikte incelenmiş, bu iki kurum gabinin hukuki niteliği ile bilimsel görüşler ışığında karşılaştırılmıştır. Bu kapsamda, doktrin ve yargı kararlarından yararlanılmıştır. Üçüncü Bölümde, lex commissoria yasağının dolanılmasına ilişkin tartışmalar ışığında yasağın kapsamı tayin edilmeye çalışılmıştır. Bu çerçevede, öncelikle yasağa ilişkin kanun hükümleri taşınır, taşınmaz ve alacak rehni ile taşınmaz yükü bakımından ortaya konulmuş, verilen bu bilgileri takiben rehin sözleşmesinin fonksiyonunu yerine getirmek üzere başvurulan benzer kurumlar açısından yasağın gündeme gelip gelmeyeceği araştırılarak uygulama alanı netleştirilmeye çalışılmıştır. Bu kapsamda, teminat amaçlı inançlı işlemler ile aynı amaçla gerçekleştirilen satıcı lehine geri alım hakkı tanınmak suretiyle akdedilen satım sözleşmeleri, düzensiz rehin, taşınmaz satış vaadi sözleşmeleri ve rehinli alacaklıya özel yoldan paraya çevirme yetkisi tanıyan sözleşmelerin lex commissoria yasağı karşısında kanuna karşı hile teşkil edip etmeyeceği tartışılmıştır. Ayrıca, rehin konusunun alacaklıya intikal edeceğinin sözleşmede bir cezai şart olarak kararlaştırılmasının lex commissoria kabul edilip edilmeyeceği konusu tartışılmıştır. Lex commissoria yasağına uymamanın sonuçlarının incelenmesiyle bölüme son verilmiştir. Bu kapsamda, doktrinde geçersizlik yaptırımına ilişkin olarak ileri sürülen görüşler incelenerek bir sonuca ulaşılmıştır. Sonuç Bölümünde, genel bir değerlendirilmeye yer verilmiştir.