Konya Mevlana Müzesi Müzelik Eserler bölümünde bulunan Osmanlı dönemi ciltleri

'Konya Mevlana Müzesi Müzelik Eserler Bölümünde Bulunan Osmanlı Dönemi Ciltleri' adlı tez çalışmamızda Osmanlı dönemi ciltlerinin tarihsel gelişim süreci Konya ölçeğinde incelenmiştir. Bu bağlamda Mevlana Müzesi Müzelik Yazma Eserler Koleksiyonu'ndan seçilen Osmanlı dönemi ciltlerinin sanat değerleri belirlenmeye ve kitap sanatları içerisindeki yerleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Tarihi geçmişşi Uygurlara kadar inen Türk cilt sanatı, Selçuklu ve Beylikler döneminde gelişmeye devam etmiş, Osmanlı devrinde, özellikle de 16. yüzyılda zirveye ulaşmıştır. Bu yüzyıldan sonra klasik özellikler devam ederken arayışlar başlamış ve cilt sanatına yenilikler getirilmiştir. 19. yüzyılda klasik tasarımlı ciltlerin yanı sıra batı etkili motiflerin kullanıldığı barok ve rokoko üslubunda ciltler üretilmiştir. Lake ciltlerin de bu dönemde artış gösterdiği görülmektedir. Yaptığımız araştırma Osmanlı devletinin kuruluşundan yıkılışına kadar olan sürede üretilmiş 10'u 15. yüzyıla, 65'i 16. yüzyıla, 13'ü 17. yüzyıla, 18'i 18. yüzyıla ve 43'ü 19. yüzyıla tarihlenen 149 adet cildi kapsamaktadır. 15. yüzyılda Selçuklu ve Beylikler geleneği olarak bazı ciltlerde iki kapağın birbirinden farklı tasarlandığı, 16. yüzyıldan sonra ise istisnalar dışında bu uygulamaya yer verilmediği görülmektedir. Osmanlı dönemi ciltlerinde baskı, boyama, soğuk cilt, alttan ayırma, üstten ayırma, mülemma, mülevven, kat'ı, zilbahar, lake, yazma ve yekşah gibi son derece zengin tekniklerle karşılaşılmıştır. Aynı şekilde süsleme kompozisyonlarının da zenginliği dikkati çeker. Kapaklarda 15. yüzyıl ortalarında görülen geometrik ve figürlü süsleme, bu yüzyılın sonlarından itibaren yerini rumi, palmet, lotus, hatayi, saz yaprakları ve zemini kıvrım dalların taşıdığı hatayilerle doldurulan bulut motiflerinin kullanıldığı bitkisel ağırlıklı bir süslemeye bırakmıştır. 19. yüzyılda ise güller, hercailer, zambaklar ve papatyalardan oluşan natüralist kompozisyonlar, iri kenger yapraklarından oluşan barok ve rokoko tarzı motifler ile Mevleviliğin sembolü olan sikke de süslemeye katılmıştır. Osmanlı ciltlerinde pek rastlanmayan mücellit adına ise Muhammed Taki isimli mücellit tarafından lake tekniğinde süslenen, Şevval 1261 /Ekim 1845 tarihli ve 82 envanter numaralı Mesnevi Şerhi'nin cildinde rastlanmaktadır. Üst düzey devlet adamlarının vakfettiği, sanat ve işçilik değerinin yüksek olduğu eserlerden oluşan bu koleksiyonda, Osmanlı dönemi ciltlerinin en iyi örneklerini görebilmek mümkündür. Araştırmamız kapsamında yer alan ve günümüze kadar büyük çoğunluğu iyi korunmuş halde gelen ciltlerin bir kısmı müze içerisinde sergilenmektedir. Tezimiz beş ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, 'Giriş' ana başlığı altında; 'Konunun Tanımı, Amacı ve Sınırları', 'Yöntem' ve 'Konuyla İlgili Yayınlar' ele alınmıştır. Yine bu bölümde yer alan 'Konya Mevlana Müzesi Kütüphanelerinin Kuruluşu ve Müzelik Eserler Bölümünde Bulunan Kitaplar' başlığında ise müze kütüphanesinin kuruluşu, bu kütüphane içerisinde yer alan koleksiyonlar ve konumuz olan koleksiyondaki kitaplar üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde, 'Türk Cilt Sanatı' başlığında 'Cildin Tanımı ve Tarihçesi', 'Mücellitler ve Mücellit Teşkilatı', 'Cilt Yapımında Kullanılan Malzemeler', 'Cilt Yapımında Kullanılan Aletler', 'Cildin Bölümleri' ve 'Cildin Çeşitleri' anlatılmıştır. Üçüncü bölüm, 'Konya Mevlana Müzesi Müzelik Eserler Bölümünde Bulunan Osmanlı Dönemi Ciltleri' başlığında ele alınan katalog bölümüdür. Burada Müzelik Eserler Bölümü'nde bulunan 149 adet cilt ayrıntılı bir biçimde tanıtılmış, incelediğimiz ciltler aynı koleksiyondaki diğer ciltlerle ya da farklı kütüphanelerdeki benzerleriyle kıyaslanarak üslup özellikleri belirtilmiş, tarihi bilinmeyenler stil kritiği yapılarak yaklaşık olarak tarihlendirilmiştir. Dördüncü bölüm, 'Değerlendirme' başlığını taşır. İncelenen ciltler malzeme, teknik ve süsleme kompozisyonları bakımından değerlendirilmiştir. Burada, katalogda yer alan Osmanlı dönemi ciltlerinin her başlık altında kronolojik sıra takip edilerek yüzyıllara göre gösterdiği gelişimin ve değişimin ortaya konulmasına çalışılmıştır. Beşinci bölüm olan 'Sonuç' kısmında; Mevlana Müzesi Müzelik Eserler Bölümü'nde bulunan ciltlerin cilt sanatı bakımından taşıdıkları önem vurgulanarak kitap sanatları içerisindeki yerleri belirlenmeye çalışılmıştır. Burada ince işçilikli Osmanlı saray üslubunda yapılmış ciltler ile taşra üslubunda yapılmış ciltlerin bir arada olduğu tespit edilmiştir.