Antalya: Bir Ortaçağ Türk şehrinin mimarlık mirası ve şehir dokusunun 16. yüzyılın sonuna kadar gelişimi

Hellenistik devirde kurulmasına, Roma ve Bizans devirlerinde de bir ticaret limanı ve metropolittik olarak önemini korumasına karşılık Antalya bugünkü mimari mirasını büyük ölçüde Ortaçağ Türk devri görüntülerine borçludur. Ne yazık ki, 1207'de Selçuklular tarafindan ilk kez fethedilen şehirde, yüzyılın başlarına ait mimari verileri tesbit etmenin imkanı yoktur. Bu devre ait bir kitabe ve şehrin batı kesimini kuşatan I. orta surda yapılan onarımlar dışında somut olarak geriye hiçbir kalıntı kalmamıştır. Buna karşılık bugünkü 'Yivli Minare Camisi' çevresindeki bazı binaların bu devre kadar inen bir geçmişşe sahip oldukları iddia edilebilir. Bu ilk Selçuklu fethinin akabinde bir ara tekrar Kıbrıs Krallığı'nın hakimiyeti altına giren şehir 1214 yılında ve bu defa kesin surette Selçuklu topraklan araşma katılmıştır. Şehrin bu ikinci fethi yularından da geriye pek az veri kalabilmiştir. Tarihi kaynaklar ve kimi tesbitler doğrultusunda şehrin bati kesimindeki pek çok binanın bu devirde esas karakterini kazandığı ve özellikle Selçuklu yönetim merkezinin bu ikinci fetihten sonra şimdiki yerleşim düzenine kavuştuğu söylenebilir. Şehirde bundan sonraki asıl gelişmelerin I. Keykubad zamanında başladığı dikkati çekiyor. Nitekim bu sultan zamanında ü. orta sur ihya edilerek eski sur çizgisi üzerinde büyük bir inşaat gerçekleştirihniş; ayrıca her halde başta 'Yivli Minare' olmak üzere bu çevredeki diğer binalar da gözden geçirilmiştir. 308 Bugünkü şehir fiziğine büyük ölçüde yön ve şekil kazandıran anıtsal sayılabilecek inşaatların ise daha çok HKeyhüsrev ve sonrasında gerçekleştirildiği söylenebilir. Selçuklu devrine ait mevcut bina ve kalıntıların değerlendirilmesi suretiyle 13. yüzyılda şehrin, devrin mimarlık geleneklerine uygun bir Ortaçağ dekoruna sahip olduğu ve hiç değilse 1302 yılma kadar sikke basan bir darphanesinin varlığı da hatırlanacak olursa, 14. yüzyılın basma kadar ticari canlılığını da koruduğu anlaşılmaktadır. Bu ticari canlılık ve kozmopolit sayılabilecek şehir dokusuna 1332 yılında İbni Baruta da tanık olmuştur. Yüzyılın ikinci yarısından sonra kısa süreli Lusignan hakimiyetinin ardından Hamitoğullan zamanında 'Yivli Minare Camisi'nin büyük bir onarımla yemlendiği ve hemen yakınma şehrin fatihi Zincirkıran Mehmet Bey tarafından oğlu için bir türbe inşa ettirildiği dikkati çekiyor. Öyle anlaşılıyor ki, Osmanlı hakimiyetindeki 15. yüzyıl, aynı zamanda şehrin mimarlık mirasında bir dönüşümün de yaşanmaya başladığı bir çağdır. Yüzyılın sonlarında bu dokuya surlar dışında Bali Bey Camisi de katılmış; hamamı ve şimdi çoktan ortadan kalkmış kervansarayı ile şehrin haricinde bir mahalle de teşekkül etmişti. Tarihi kayıtlar ve kitabeler, Selçuklu devrindeki ilk anıtsal inşaatlardan sonra, lö. yüzyılda şehirde ikinci anıtsal inşaatlar çağının başladığını açıkça göstermektedir. Bu devirde inşa edildiğini büdiğimiz mescit, imaret, mektep, zaviye, muallimhane ve medreseler gibi binalar arasında mescitlerin sayıca büyük bir yer tuttuğu dikkati çekmektedir. Şehirde, bu yüzyıla ait olduğunu bildiğimiz fakat ne yazık ki hepsi ortadan kalkmış binalardan geriye sadece 'Murat Paşa Camisi' kalabilmiştir. Söz konusu cami, Osmanlı başkenti İstanbul'daki mimarlık 309 gelenek ve modalarını taşraya taşıyan ve bu suretle şehirde yeni bir çağın başladığını haber veren bir binadır. Günümüze kalabilen binalardaki örtü elemanı yaygın olarak kubbedir. Ayrıca bazı binalarda kubbenin iç mekan örtüsü olarak kullanıhp dıştan piramidal külah ile kaplandığı da görülür. Yaygın olmamakla birlikte tonozun beşik, sivri ve çapraz formlarda kullanımı da dikkati çekmektedir. Geçiş elemanlarında yaygın olarak pandantif ve Türk üçgeni varyasyonlarına yer verilmiş, tromp ise nadiren kuUanılmıştrr. Binaların ana inşa malzemesi taştır. Sadece 'Yivli Minare'de tuğlanın, inşa malzemesi olması yanı sıra dekoratif olarak kullanıldığı da dikkati çekmektedir. Bunun dışında, kemer ve örtü elemanlarında tuğla kuUanılmıştır. 'Yivli Minare' hariç, diğer bütün binalardaki süsleme unsurlarına yoğun olarak taş üzerinde rastlanmaktadır. Yalnızca bir örnekte mermer üzerinde süslemeye tesadüf edilmiştir. Geometrik ve bitkisel bezemeler çoğunlukla alçak kabartma tekniğinde işlenmiştir. Çini süslemeye sadece 'Yivli Minare' ve 'Murat Paşa Camisi'nde rastlanmaktadır. Ayrıca bugün Antalya Müzesi'nde bulunan bazı çiniler ve alçı fragmanların da şimdi ortadan kalkmış Selçuklu Sarayı'na ait olduklarına şüphe yoktur. Ortaçağ'da Akdeniz ticaret trafiğinde hayli önemli bir yer teşkil eden Antalya ve Alanya'nın şehir fiziğindeki gelişmeler açısından farklı kaderleri paylaştıkları izlenmektedir. Her iki şehrin, hatta Akdeniz kıyısında aynı gelişimi göstermesi beklenebilecek diğer şehirlerin, benzer gelişimler gösterememiş olmalarını, Selçukluların, Akdeniz kıyısında yaşayan diğer uygarlıklar gibi bu deniz ve çevresini 'Mare Nostrum' olarak görüp benimsememiş olmalarıyla iHşkilendirmek de mümkündür.