Sanayisizleşmenin emeğe etkileri üzerine bir araştırma: İstanbul'dan Çerkezköy'e

Kapitalizmin yegane amacı sermaye birikimini sürekli arttırmaktır. Bu amacın arkasında tüm politik-ekonomik sisteme hakim olan iki kavram vardır: Küreselleşme ve Neo-Liberal Politikalar. Bu kavramlar, ülkelerin ve bölgelerin sosyal, politik, mekansal ve ekonomik yapılarını değiştirerek sermaye birikiminin önündeki engelleri kaldırmayı amaçlamaktadır. Bu bağlamda gerçekleşen yeniden yapılanma süreci ekonomide, mekanda ve emekte olmak üzere üç bileşen üzerinden açıkça izlenebilmektedir. Kuşkusuz bu üç alt başlık tekil ve birbirinden tamamen bağımsız bir şekilde düşünülemez; çünkü ekonomide meydana gelen bir değişim mekana ve emek piyasalarına eş zamanlı bir şekilde yansımaktadır. Tarih boyunca, ekonominin yapısında yaşanan sanayileşme, sanayisizleşme, finansallaşma ve bilgi ekonomisine geçiş süreci aslında yeniden yapılanmanın ekonomik çıktılarındandır. Tez kapsamında ekonomik yeniden yapılanma alt başlığında ele alınan sanayisizleşme, GSYH'da ve istihdamda sanayinin payının azalması olarak tanımlanmaktadır. 70'lerde yaşanan kriz, finansal ve ticari liberalizasyon sonucunda sanayinin kapitalizmdeki rolü, yapısı ve coğrafyası değişmiş ve bu da istatistiklere sanayinin payının azalması şeklinde yansımıştır. Bu bağlamda değişen uluslararası iş bölümü küresel düzlemde ikili bir yapının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Ancak yaşanan tüm değişimlerin sonuçları ülkelerin yapısına ve küresel sistemdeki rollerine göre farklılaştığı gibi sanayisizleşmeyi tetikleyen unsurlar, sürecin yaşanma şekli ve sonuçları da Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde farklılık göstermektedir. Sanayisizleşme yapısall ve mekansal boyutlarıyla incelendiğinde; gelişmekte olan ülkelerin özellikle gelişmiş bölgelerini etkileyen sürecin, imalat sanayinin bölgeler arası yer değiştirmesiyle başladığı söylenebilir. Bu süreçle paralel, mekanı sermaye biriktirmenin bir aracı olarak gören kapitalizm, gelişmekte olan ülkelerde inşaata dayalı ekonomik büyüme, değişen ekonomik yapı ve yerel-merkezi politikalar mekanı yeniden biçimlenmesine neden olmuştur. Özellikle kent merkezlerinde yer alan fabrika gibi mekansal sabitler ekonomik yapının değişmesiyle değer kaybetmiş ve dönüşüm baskısına maruz kalmıştır. Bu değişimlerle beraber 80 sonrası dönemde post-fordizmin yarattığı esnek olma zorunluluğu, sektörlerin paylarının değişmesi, teknolojik gelişmeler, ülkelerin politik yapılarındaki değişimler; emeğin coğrafyasında, becerilerinde, istihdam yapısında, ücretlerinde ve sınıf bilincinde yapısall değişiklikler yaşanmıştır. Bu bağlamda değişen sanayi coğrafyası aslında çok aktörlü bir biçimde; devlet, sermayedar ve emek arasındaki anlaşmalar ve çatışmalar üzerinden yeniden biçimlenmektedir. Kuşkusuz aktörlerin birbiriyle kurduğu ilişkiler diğer bir deyişle güç ilişkileri sanayi coğrafyasının yeniden biçimlenmesinde kimin söz sahibi olduğunu yansıtmaktadır. Ancak konuya ilişkin neoklasikten marksiste kadar gelişen kuramlar bu biçimlenişte ağırlıklı olarak devlet-sermaye ikilisini ana aktör olarak belirtmiş emeği sürecin içinde soyut ya da zayıf bir aktör olarak değerlendirmiştir. Halbuki, emek bu süreçten en fazla etkilenen ve etkilenecek olan kesimdir. Bu doğrultuda, tezin temel amacı; emeğin sosyal bir aktör olduğunu kabul ederek sanayisizleşmenin yarattığı değişimlerde; emeğin etkinliğini, tutumunu ve değişimlerden nasıl etkilendiğini mekansal, zamansal ve sosyal bağlamlarla ilişkilendirilerek ortaya koymaktır. Araştırma, 2018 ortalarında İstanbul'dan Çerkezköy'e taşınan A Fabrikası kapsamında yürütülmüştür. Bu bağlamda ilk olarak, İstanbul'da yaşanan dönüşümün arka planını anlamak üzere birincil ve ikincil veri kaynakları değerlendirilmiş ve İstanbul'a özgü olan sanayisizleşme süreci ortaya konulmuştur. Ardından sanayisizleşmenin emek üzerindeki yansımalarını ortaya koymak için işçilerle ve sürece dahil olan diğer aktörlerle- sendika, işçi birlikleri, basın mensupları, başka fabrikalarda çalışan işçiler- derinlemesine görüşmeler yapılarak süreçteki tutumları, deneyimleri ve kararları incelenmiştir. Yapılan görüşmeler sonucunda sanayisizleşme sürecinin yansımaları emeğe odaklanılarak aktörler ve rolleri, sosyo-mekansal ve yapısall başlıklarında değerlendirilmiştir. Çalışma sonucunda ise hem İstanbul'da hem de alan çalışmasının yürütüldüğü A fabrikasında, sanayisizleşme sürecinin mekansal boyutunun yapısall boyutuna göre daha belirgin yaşandığı tespit edilmiştir. Sanayisizleşmenin yarattığı yapısall değişimlerin işçileri direkt olarak etkilemediği; mekansal değişimlerin ise emeği işini, evini ve aile bağlarını kaybetme riskiyle karşı karşıya bıraktığı için doğrudan etkilediği tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, emeğin mekana yönelik davranışlarını ve kararlarının; kendi bilgi düzeyleri, sosyo-demografik özellikleri ve deneyimleri yanında ülkenin ekonomik ve politik durumuna, sanayi sektörünün yapısına, fabrikanın stratejilerine ve emeğin sosyo-ekonomik özelliklerine bağlı olarak değiştiği görülmüştür.