A new trend in urbanization: Gated communities in İstanbul

Özelleştirilmiş kent topluluklarının hızlı yayılışı, 20. Yüzyılın kentleşmesinin belirleyici özelliklerinden biri olmuştur. Korumalı yerleşmeler, içinde barındırdıkları tüm kamusal hizmetlerin özelleştiği alanlar olarak, özel mülkiyette gelişen kentsel yerleşmelerin tipik bir örneğidir. Kavram hakkında görüş birliği olmamasına karşın en çok 'korumalı yerleşmeler' olarak bilinmektedir. Kavramın adı hakkında bir görüş birliğinin olmaması aynı zamanda tanımı için de geçerlidir. Ancak genel bir tanım; 'erişimin yasak olduğu, içerdekiler ve dışarıdakilerin var olduğu, özel kurallarla yönetilen, fiziksel özel alanlar' olarak verilebilir. Korumalı yerleşmeler sadece konut alanları değildir, ancak bu çalışmada sadece korumalı konut yerleşmeleri incelenmektir. Her ne kadar duvarlı yerleşmeler tarih boyunca yer alsalar da, son dönemlerde geçmişşten daha farklı özellikleriyle konut piyasasının yeni gelişim eğilimi olarak önem kazanmaktadırlar. Yeni oluşan korumalı yerleşmeler, eski örneklerinden yola çıkılarak değil ama küresel sosyo-ekonomik değişimler, geliştiricilerin pazar stratejileri, mimari kavramların yayılması ve uluslararası göçün getirdiği yeni hayat tarzları ile şekillenmişlerdir (Blakely and Snyder, 1997b). Bu yeni dönemde her ne kadar duvarlı ve korumalı yerleşmeler bir Amerikan olgusu olarak ortaya çıkmışlarsa da (Blandy et al., 2003), günümüzde, korumalı yerleşmeler küresel bir olguya dönüşmekte, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde hızla büyümekte, Amerikan şehirlerinden İngiltere ve diğer Avrupa şehirlerine hızla yayılmaktadır (Moobela, 2003). Korumalı yerleşmeler ülkeden ülkeye, kentten kente ve yerleşmelerin özelliklerine göre farklılaşsa da, ortaya çıkmalarının nedenleri benzerlik göstermektedir. Sonia Roitman (2003) bu nedenleri; güvensizliğin artması, suç korkusu, devletin vatandaşlara temel hizmetleri sunumundaki başarısızlık, sosyal eşitsizlikleri artırmak, sosyal kutuplaşma ve geliştiriciler tarafından teşvik edilen uluslararası bir eğilim olması, olarak tanımlamaktadır. Korumalı yerleşme gelişimleri, geliştiricilerin perspektifinden bakıldığında bir süreçtir. Geliştiriciler projeye yatırım yapıp yapmayacaklarına karar vermeden önce 'Gelişim Süreci' denilen bir dizi evreyi izlemektedirler. Gelişim süreci üç temel evre içermektedir, bunlar ön gelişim evresi, gelişim evresi ve son gelişim evreleridir. Bu çalışmanın amacı konut piyasasının en önemli yönlendiricilerinden biri olan korumalı yerleşmeler olgusunu geliştiricilerinin perspektifinden gelişim süreçlerine de dayanarak incelemektir. Çalışma başlıca altı bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde konunun seçilme nedenleri, amaç ve kapsamı verilmektedir. Çalışmanın 2. Bölümünde korumalı yerleşmeler tanımlanmakta, tarihsel süreç içinde gelişimleri irdelenmekte ve çeşitli araştırmacılar tararından geliştirilen korumalı yerleşme tipolojilerine yer verilmektedir. Korumalı yerleşmeler konusundaki literatürün incelenmesi ile bu türde gelişmelerin sağladığı avantajlar ve dezavantajlar yine bu bölümde kentleşmeye etkileri bakımından değerlendirilmektedir. Çalışmanın 3. Bölümü dünyadan örneklerle korumalı yerleşmelerin ortaya çıkış nedenlerini ve gelişim süreçlerini incelemektedir. Bu bölümde Kuzey Amerika'dan, Güney Amerika'ya, Avrupa'dan Asya, Afrika ve Okyanusya'ya kadar tüm kıtalardan ve pek çok ülkeden örneklerle korumalı yerleşmeler karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Söz konusu örnekler 2. Bölümde değerlendirilen farklı tipolojilerin ortaya çıkış nedenlerinin daha iyi anlaşılmasına da katkıda bulunmaktadır. Bir sonraki bölüm, çalışmanın 4. Bölümü, çalışmanın özgün kısmının başlangıcı niteliğinde olup Türkiye ve İstanbul'daki korumalı yerleşmelerin mevcut durumunu ortaya koymaktadır. Her ne kadar korumalı yerleşmeler için özgün bir veri tabanı olmasa da, Devlet istatistik Enstitüsü'nün 2000 bina sayımı verileri ile 1980 sonrası dönemde ortaya çıkan çeşitli yasalar çerçevesinde korumalı yerleşmelere yönelik temel çıkarımlar bu bölümde ortaya konmaya çalışılmaktadır. Bu bölümün son kısmı ülkenin en büyük nüfuslu kenti olan İstanbul'daki korumalı yerleşmelerin ortaya çıkış ve gelişim süreçlerini değerlendirmektedir. S. Bölümde İstanbul metropoliten alanındaki korumalı yerleşmeler değerlendirilmektedir. Bu bölümde çalışmanın amaç, kapsam ve yöntemi tanımlanmakta, geliştirici firmalar ile yapılan anket uygulamaları sonucunda ortaya çıkan özellikleri itibariyle korumalı yerleşmeler için bir tipoloji geliştirilmektedir. Geliştirilen tipoloji çerçevesinde korumalı yerleşmeler, bir yanda geliştirici firmaların yaklaşımları ve karar verme süreçleri, öte yanda ise yerleşmelerin temel karakteristikleri ve gelişim süreçleri kapsamında değerlendirilmektedir. Çalışmanın son bölümü genel bir değerlendirmeye yer vermekte, korumalı yerleşmelerin kentsel çevre üzerindeki etkilerini tartışmakta ve geleceğe yönelik öneriler geliştirmeye çalışmaktadır.