Hıristiyanlık öncesi Anadolu medeniyetlerinde müzik aletleri

Bu tez çalışmasında Hıristiyanlık öncesinde Anadolu'da yaşamış farklı medeniyetlerin müzikal kültürlerinde kullanmış oldukları müzik aletlerinin bir incelemesi yapılmıştır. Erken Hitit Dönemi ile Geç Roma arasındaki dönem Hititler, Urartular, Frigler, Helenler ve Romalılar ana başlıkları altında ele alınmıştır. Çalışmanın başlangıcında Hitit öncesi Anadolu ve çevre kültürlerinde müzik kültürleri ile ilgili bölümlere yer verilmiştir. Hıristiyanlık öncesi Anadolu'da kullanılmış olan enstrümanlar çevre kültürlerdeki gelişimleri de göz önüne alınarak ortaya koyulmuştur. Bu müzik aletlerinin ortaya çıkışları, kullanım şekilleri, resmi, dini ve günlük hayattaki yerleri arkeolojik ve yazılı belgeler temel alınarak irdelenmiştir. Prehistorik dönemler ile ilgili olarak çeşitli mağara resimlerindeki enstrüman tasvirlerinden ve kalıntılarından faydalanılmıştır. Bu döneme ait kalıntılar arasında büyü ve av törenlerinde kullanılmış olan kemik düdüklere ve çeşitli idyofonlara rastlanmıştır. Hitit dönemi ile ilgili olarak bazı metinlerin yanı sıra eski Hitit krallık çağma ait rölyefli keramik parçalan ile geç Hitit duvar rölyefleri üzerindeki tasvirler irdelenmiştir. Mezopotamya kültürleriyle çok sıkı siyasi ve kültürel alışverişte bulunan Hititlerin müziği Frigler aracılığı ile Helenler üzerinde etkili olmuştur. Müziğin önemli bir rol oynadığı Kibele kült törenleri, Helenler aracılığı ile Roma imparatorluğunun başkentine kadar ulaşmıştır. Anadolu topraklarında bulunan Frig çağına ait Kibele grup heykeli ve Urartu bronz kemer parçası üzerindeki tasvirler ise Anadolu müzik aletlerinin İ. Ö. I. bindeki durumunu göstermesi açısından önem taşımaktadır. Anadolu'nun özellikle Güney ve Batı Ege kıyılarında yaşamış olan Helenlerin kullandıkları enstrümanlar ile ilgili olarak çeşitli müzelerde bulunan Helenistik dönem sanat eserleri üzerindeki tasvirlerinden yararlanılmıştır. Özellikle İ. Ö. VII. ve V. yüzyıllar arasına tarihlendirilen vazolar üzerindeki enstrüman tasvirleri çalışmamız içinde önemli görsel kaynaklar olarak değerlendirilmiştir. Roma dönemi ile ilgili olarak, çeşitli metinlerden Anadolu'da bulunan bazı mezar stelleri ve lahitler üzerindeki tasvirlerden yararlanılmıştır. Tezin hazırlanması süresince başta İstanbul Arkeoloji Müzesi olmak üzere, Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi, İzmir Arkeoloji müzesi, Efes Arkeoloji Müzesi'nde kişisel gözlem ve tespitler yapılmıştır. İlgili medeniyetlerin özellikle tezin kapsamına giren dönemlerine ait sanat değişik eserleri dünyanın birçok müzesinde de bulunmaktadır. Çalışmalar ağırlıklı olarak İstanbul Alman Arkeoloji Enstitüsü, Fransız Arkeoloji Enstitüsü Kütüphaneleri'nde gerçekleşmiştir. Telli enstrümanların Anadolu'daki ilk tasvirlerinin İ. Ö. XX. yüzyıla uzandığını görüyoruz. Eski Hitit dini törenlerinde kullanılmış olan lirin iki kişi tarafından çalman büyük modelleri görülür. Bu asimetrik lirlerin tek kişi tarafından çalınan orta ölçülerdeki modelleri de vazo parçaları üzerindeki sahnelerde yer alır. Geç Hitit döneminde ortaya çıkan daha küçük ölçüdeki modeller çeşitli amaçlarla kullanılmıştır. Bu dönemde kullanılmış olan lirlerin tını kutusu dikdörtgen ve yarım dairesel olmak üzere iki şekilde karşımıza çıkar. Çeşitli eserler üzerindeki tasvirlerden lir icracılarının plektron kullandıkları, bazı lirlerde tellerin üst çubuğun eğimine bağlı olmak üzere farklı uzunlukta olduğu görülür. Hitit lir icracıları enstrümanı dikey olarak tutmuşlardır. Eserler üzerindeki tasvirlerden lirlerin Friglerde ve Urartularda da kullanıldığını anlıyoruz. Yuvarlak tabanlı modeller ise İ. Ö. VIII. y. y. sonrasına tarihlendirilen Helen sanat eserleri üzerinde genellikle dört telli olarak tasvir edilmiş olan yuvarlak tabanlı phorminx modellerine rastlanır. Tını kutusu kaplumbağa kabuğundan, kollan boynuzdan yapılmış olan lirler ise eski ozanlar tarafından kullanılmıştır. Zamanla boynuzdan yapılmış kolların yerini çeşitli malzemeden yapılmış uzun kollar alır. Barbitos ise lirden farklı formdaki uzun kollarıyla ayrılır. İ. Ö. V. y. y. sonrasına ait sanat eserleri üzerinde görülen kitharanın ise büyük ölçüde bir tını kutusu ve çeşitli modları seslendirebilecek gelişmiş bir yapısı vardır. Enstrümanın değişik modelleri geç Roma dönemine kadar kullanılmıştır. Mezopotamya ve eski Mısır müziğinde önemli bir yeri olan arplere ait Anadolu'daki en önemli görsel buluntu, eski Hitit bir silindir mühür üzerindeki sahnede yer alır. Burada tanrıça İştar'ın bir köşeli arp çaldığı görülür. Grek arpleri, çeşitli tel sayılan ve değişik modelleri ile karşımıza çıkar. Zitherler ise Helen müziğinde genellikle eğitim amaçlı olarak kullanılmıştır. Yuvarlak bir tim kutusu ve uzun bir sapı olan tanburanın Anadolu'daki kullanımına ait ilk belgeler İ. Ö. XVII. y. y.'a uzanır. Bu belgelere göre Eski Hitit krallık çağma ait vazo parçalan üzerinde enstrümanın tasvirlerine rastlanır. Geç Hitit taş rölyefleri üzerindeki tasvirler ise enstrümanın çeşitli amaçlarla kullanıldığına işaret eder. Genellikle tanbura icracıları telleri çırpmak için plektron kullanmışlardır. Enstrümanın tellerinin yapımında kenevir, bağırsak gibi malzemelerden yararlanılmıştır. Alacahöyük rölyeflerinde tını kutusu uzun kenarlarından bastırılmış dikdörtgen formundaki bir tanbura tasviri diğer Hitit tanbura tasvirlerinden oldukça farklıdır. Enstrümanın değişik tel sayısındaki modelleri Grekler tarafından da pandura ismi ile kullanılmıştır.. Hayvan boynuzundan yapılmış olan boru Hititlerde resmi törenlerde kullanılmış olan bir enstrümandır. Geç Hitit taş rölyeflerinde tasvir edilmiş olan çifte flütlerin ise sosyal yaşamın birçok alanında kullanıldığını görüyoruz. Enstrüman birbirine ekli veya bir arada tutularak çalınan iki borudan oluşur. Çifte flütlerde zurna veya sipsinin ağızlığına benzer ağızlıklar kullanılmıştır. Enstrüman, Frig ve Urartu müzik kültüründe de yer alır. Helenlerin Aulos ismini verdikleri enstrüman, Helen müziğinde önemli bir rol oynamıştır. Aulos'un gelişmiş modellerinin yanı sıra birbirine yan yana eklenmiş kamışlardan oluşan syrin, ascaules ve hydraulis geç Roma dönemine kadar kullanılmıştır. Helenlerin kullandıktan salpinx, Roma çalgıları olan tuba, kornu, lituus metal malzemeden yapılmıştır. Hitit sanat eserleri üzerinde dairevi kasnaklı def tasvirleri bulunmaktadır. Bir taş kabartma üzerinde ise bir davulun iki kişi tarafından tokmaksız olarak çalındığı görülür. Helenler küçük defleri tercih etmişler, enstrümana tympanum ismini vermişlerdir. Sistrum, simbal, krotala ve çalparalar ise Anadolu medeniyet tarihinin en eski dönemlerinden itibaren birçok çeşidi kullanılmış olan idyofonlardır.