Açık kamusal mekan tasarımında çocuk katılım yöntemlerinin etkinlik düzeyi değerlendirmesi

Çocukların açık kamusal mekan tasarımına katılımı sürecinde ele alınacak model ve izlenecek yöntemler, etkin bir tasarım süreci ve çocuklar için yaşanabilir mekanlar yaratmak adına önemlidir. Bu nedenle karmaşık bir yapı olan çocuk katılımı sürecinde kullanılan yöntemlerin ne kadar etkili olduğu, katılım süreci planlanırken genelde göz ardı edilmektedir. Oysaki çocuk dostu açık kamusal mekanlar oluşturabilmek, çocuk katılımıyla sağlanabileceği gibi bu süreçte seçilen model ve yöntemin ne kadar etkili olduğu ile doğrudan ilişkilidir. Bu nedenle Açık Kamusal Mekan Tasarımında Çocuk Katılım Yöntemlerinin Etkinlik Düzeyi Değerlendirmesi adlı bu çalışmada açık kamusal mekan tasarım süreçlerinde uygulanan çocuk katılım yöntemlerinin tasarım/uygulama sürecinde etkinlik düzeylerini değerlendirmeye yönelik bir çerçeve ortaya konması amaçlanmıştır. Çalışma kapsamında, planlama ve tasarım alanında tanımlanan farklı çocuk katılım modelleri ve yöntemlerinin neler olduğu; açık kamusal mekan tasarımına çocukların katılımında kullanılan yöntemlerin neler olduğu ve nasıl uygulandığı; açık kamusal mekan tasarımında çocuk katılım yöntemlerinin etkinlik düzeylerini değerlendirmeye yönelik kriterlerin neler olduğu ve bu kriterlerin nasıl uygulandığı cevaplanmaya çalışılan araştırma alt sorularıdır. Tez çalışması kapsamında literatürde tanımlanan katılım kavramı, çocuk katılım modelleri, farklı çocuk katılım yöntemleri ve etkinlik değerlendirme kriterleri ayrıntılı olarak incelenmiştir. Katılım kavramının farklı tanımları bulunsa da gerçek anlamıyla çocuk katılımı, çocukların karar verme süreçlerine dahil edilmesi, kararlara müdahale edebilmesi olarak tanımlanabilir. Literatürde yer alan farklı çocuk katılım modellerinin ve katılım düzeylerinde ise çocuk ve yetişkin/tasarımcı/profesyonel arasındaki güç-yetki dağılımının nasıl yapıldığı oldukça önemlidir. Çocuk katılım modellerinde çocukların kararlara etki gücü arttıkça katılım düzeyinin de yükseleceği vurgulanmaktadır. Ardından çocuk katılımında etkinlik değerlendirmesinin nasıl yapıldığına dair yöntemler araştırılarak, literatürde belirlenmiş değerlendirme kriterleri ele alınmıştır. Yapılan incelemede katılım sürecinin değerlendirmesine dair literatürde yapılmış çeşitli çalışmalar ya da katılım sürecini uygulayan kurum ve kuruşlar tarafından yayınlanan bir takım standartlar olsa da, yapılan literatür taraması sonucunda, çocuk katılım yöntemlerini etkinliğini değerlendirebilecek net yaklaşımların geliştirilmediği görülmüştür. Yapılan literatür taraması ve değerlendirmesinin ardından bu çalışmada da çocuk katılımının sağlandığı açık kamusal mekan tasarımı süreçlerinde kullanılan yöntemlerin etkinliğini değerlendirmeye yönelik on kriterden oluşan bir kriter dizini belirlenmiştir. Bunlar karara etki, tasarıma etki, katılım aşaması, kaynaklara erişim, şeffaflık, gönüllülük, çocuk dostu, kapsayıcılık, eğitim ile desteklenen ve hesap verebilirlik kriterleridir. Uygulamada kullanılan çocuk katılım yöntemlerini irdelemek için çocukların katılımlarının sağlandığı altı uygulama örneği incelenmiştir. Projelerin incelemelerinin ardından, projelerde kullanılmış ve literatürde tanımlanmış olan 11 farklı katılım yöntemi belirlenmiştir. Belirlenen çocuk katılım yöntemlerinin etkinlik değerlendirme kriterlerini sağlayıp sağlamadığı üzerinden derecelendirildiği matrisler ve grafikler oluşturularak etkinlik düzeyi değerlendirmesi yapılmıştır. Örnek projelerin etkinlik düzeyi değerlendirmesinde, her bir proje kendi koşullarını ve öznelliklerini taşıdığı için kriterlerin değerlendirmesi açısından kesin yargılara ulaşabilmenin oldukça zordur. Ancak yöntemlerin farklı projelerde ya da bir projenin farklı aşamalarında kullanılış biçimi etkinlik düzeyi açısından farklılıklar getirdiğinden, her yöntemin etkili olduğu ve olamadığı yönlerinin belirlenmiş olması, proje süreçlerinde yöntemlerin geliştirilerek ve çeşitlendirilerek daha etkin hale getirilebilmesinde bir çerçeve sunmaktadır. Örnek projeler üzerinden yapılan bu değerlendirmede katılımı sağlamaya yönelik birden fazla yöntemin kullanıldığı, katılımcı profiline ve projenin amacına göre farklı yöntemlerin tercih edildiği, farklı katılım yöntemlerinin kullanılması farklı düzeylerde katılımı sağlarken, aynı yöntemin uygulamalardaki alternatif kullanımları katılım düzeyi ve etkinliğini değiştirebildiği görülmüştür. Bu nedenle projeden elde edilmek istenen sonuca, projenin gerçekleştirilme amacına ve katılımcı profiline uygun yöntemlerin belirlenmesi ve uygulanması, katılımcı profiline uygun olarak yöntemlerin çeşitlendirilmesi ve bu yöntemlerin ihtiyaca göre proje süreci içerisinde farklı aşamalarda farklı amaçlarda tekrarlanması, projenin katılımcı sürecinin etkinliğinin arttırılması açısından oldukça önemlidir. Sonuç olarak, açık kamusal mekan tasarımında uygulanan çocuk katılım süreçlerinde kullanılan yöntemlerin etkinliğinin belirlenmesinin, gelecekte daha etkili katılım süreçlerinin planlanmasında kolaylık sağlayacağı ve yapılacak çocuk odaklı katılımcı açık kamusal mekan tasarımında seçilecek katılım yöntemleri için yol gösterici olacağı düşünülmektedir.