Hakkari'deki Nasturi Kiliseleri

Türkiye Cumhuriyet'i Devleti sınırlarının güneydoğu ucundaki sınır bölgesinde bulunan Hakkari İli, Merkez İlçe ile birlikte, Çukurca, Yüksekova ve Şemdinli ilçelerinden oluşmaktadır. Günümüzde toprak sınırları olarak küçük bir il olan Hakkari, Osmanlı Devleti döneminde, daha geniş bir sınırı bulunmaktaydı. Osmanlı devleti döneminde Van Vilayet'inin Sancak Merkezi konumundaki Hakkari'nin sınırları o dönem için, güneyde Musul, kuzeyde Van Gölü kıyıları, batı kısmında Cizre ve doğuda Urmiye Gölü kıyılarına kadar geniş bir coğrafi alanı kapsamaktadır. Daha geniş topraklara sahip olan Hakkari Sancağında farklı etnik grup ve inanç toplulukları da yaşamaktadır. Bu topluluklardan bir tanesi de Nasturilerdir. Hıristiyan olmakla birlikte yaşam tarzları ve inançları itibariyle diğer Hıristiyan halklardan ayrışarak farklı bir topluluk olarak dikkat çekmektedir. Nasturiler XIII. yüzyıl öncesine kadar yaşadıkları Musul ve civarından, Moğol saldırıları ve baskıları sonucunda, Hakkari bölgesine doğru göç etmişlerdir. Hakkari bölgesinde ilk olarak Çukurca İlçesi civarına yerleşmişlerdir. XIV. yüzyıl sonlarına doğru Timur saldırıları sonucu, Hakkari bölgesinin yüksek kesimlerinde yerleşim birimleri oluşturmuşlardır. Nasturilerin, Hakkari İli ve İlçelerindeki yüksek kesimlere yerleşmeleri, ortaçağ ve sonrasında, medeniyetten gün geçtikçe uzaklaşmalarına neden olmuştur. Nasturilerin medeniyetle olan bu uzaklaşmaları, içe kapalı bir yaşam tarzını ortaya çıkarmıştır. İçe kapalı bu yaşam tarzı, sosyal yaşamlarının yanı sıra, sosyal, siyasi, kültürel, ekonomik ve dinsel yaşamlarına da yön vermiştir. Özellikle sosyal, kültürel ve ekonomik ilişkileri daha çok bölgedeki Müslüman Kürt halkıyla olmuştur. Gözden uzak yaşayan Nasturiler XIX. yüzyıl ile birlikte bölgeye gelen misyonerler ile birlikte adlarından sık sık bahsedilir olmuşlardır. Hakkari ve İlçelerinde yaşayan Nasturiler, Türkiye Cumhuriyet'in kuruluşunun ilk yılları ile birlikte tamamen Hakkari bölgesinden ayrılmışlardır. Nasturiler için XVII yüzyıl ile birlikte Patriklik merkezinin Musul'dan, Hakkari'ye taşınması sebebiyle Hakkari bölgesi daha büyük önem taşımıştır. Bu dönemde patriklik merkezi için daha büyük bir kilise ve yaşam alanları inşa etmişlerdir. Tez kapsamında bugünkü Hakkari İl sınırları olan, Merkez İlçe, Çukurca, Yüksekova, Şemdinli ilçeleri ve köylerindeki 32 adet Nasturi kilisesi ve manastır yapısı incelenerek daha önceki veriler ışığında, plan ve mekan anlayışları, yapılarda bulunan mimari öğeler, yapım teknikleri, kullanılan malzemeler ve mevcut yapılardaki süsleme anlayışı, Hakkari ve çevre illerde yaşayan diğer Hıristiyan topluluklar ve mezheplere ait kilise yapılarıyla karşılaştırılarak değerlendirmeler yapılmıştır. Nasturi kiliselerinin konum, plan ve mekan anlayışları yönünden diğer Hıristiyan kiliselerinden ayrıldıkları ve özgün oldukları görülmüştür. Nasturilerin mezhepsel inançlarından dolayı süsleme ve ikonografiye karşı çıkmalarından dolayı kilise yapılarında süslemeye ve ikonografiye yer vermemişlerdir. Bu bakımdan kilise yapıları sade ve yalındır. Nasturiler kilise yapılarını kendi mezhepsel inançlarına uygun bir şekilde inşa etmişlerdir. Ülkemizde sadece Hakkari ve kısmen Şırnak ili sınırları dahilinde görülen Nasturi kiliselerinin kültür varlığı olarak korunması ve inanç turizmine kazandırılması gerekmektedir.