Türk sanat müziği geleneğinde sirtolar

Türk sanat müziği geleneğinin repertuvarında yaklaşık iki asırdır yer edinmiş olan sirto türü, kültürel temaslar ve ortak müzik kodlarının kesişimi sonucu geleneğe eklenmiş, süreç içerisinde kimi özelliklerini kaybederek veya bünyesine özellikler eklenerek bugüne ulaşmıştır. Bu çalışmada TSM repertuvarının çalgısal kısmında sınıflandırılan sirto türünün özelliklerinin ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. Araştırmanın giriş bölümünde problem durumu, sirto türünün kökeni ve evrimi, TSM geleneğine nasıl dahil olduğu, geleneğe eklendikten günümüze kadar geçen süreçte alan bestecileri tarafından üretilen ve üretilmeye devam eden türün hangi özelliklerinin hangi dönemlerde değişerek çeşitlendiği tartışılmıştır. Araştırma ile sirtoların kökeni ve değişiminin açıklanmasının yanı sıra yapısall, işlevsel değişimlerinin açıklanarak sirto türünün tanımının genişletilmesi ve güncellenmesi amaçlanmaktadır. Bu konu ve amaçlar çerçevesinde araştırmanın kapsamı ve sınırlılıkları, ulusal verilerin TSM geleneği içerisinde yer alan kaynaklar doğrultusunda belirlenmiştir. Araştırmanın bulgular kısmında incelemek üzere oluşturulan sirto repertuvarı, çalışma kapsamında taranan arşivlerden ulaşılan sirto bestecilerinin birer bestesi ile bestecisi belirli olmayan sirtoların tamamı dahilinde sınırlandırılmıştır. Araştırmada köken tartışmaları, repertuvarın oluşturulması tarihi-coğrafi kurama dayandırılmaktadır. Bu kapsamdaki nitel verilerin elde edilmesinde kaynak taraması yolu ile elde edilen sirto repertuvarı, doküman incelemesi yöntemi ile incelenmiştir. Bununla birlikte araştırmada, sirtoları belirli kavramlar ve temalar çerçevesinde bir araya getirmek, düzenlemek ve dönemlerine göre sınıflandırabilmek amacıyla içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. İçerik analizi ile elde edilen veriler nicel kapsamda sayısallaştırılarak yüzde değerleri grafikler halinde sunulmuş ve yorumlanmıştır. Araştırmanın evreni TSM repertuvarında yer alan sirto türünde bestelenmiş 121 sirtodur. Sirtoların örnekleme yöntemi olarak, amaçsal örnekleme kapsamında ölçüt örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Bu bağlamda araştırmanın örneklemi, belirlenen repertuvar içerinde yer alan anonim sirtoların tümü ve bestecisi bilinen sirtolardan her besteciye ait bir sirto olmak üzere toplamda 65 sirtodan oluşmaktadır. Ayrıca, TSM geleneğine eklendikten sonraki süreç sirtoların yapısall ve biçimsel evrimini ortaya koyabilmek amacıyla dönemsel bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu bağlamda, bestecilerin doğum tarihleri göz önünde bulundurularak dört dönem belirlenmiş ve örneklem dahilinde ölçüt olarak ele alınmıştır. Araştırmanın birinci bölümünde sirtoların kökeni, yayılması değişimi ve üretim özellikleri incelenmiştir. Sirtonun kökeni yayılması ve değişimi hakkında milli sınırlar yerine coğrafi ortaklıklar çerçevesi esas alınmış, türün Balkanlar, Yunanistan, Kıbrıs ve Anadolu'da yaşamış/yaşayan halkların kültürel temaslarının ve kültürel geçirgenliğinin dans ve müzik eksenindeki yansıması olduğu sonucuna varılmıştır. Sirtoların üretim özellikleri açıklanırken anonimlik ve bireysel yaratı çerçeveleri belirlenmiş, bestecisi bilinen 110 sirto ve anonim 11 sirto tablolar halinde sunulmuştur. Yine bu bölümde sirtoların diğer çalgısal türler ile ilişkisi irdelenmiştir. Araştırmanın ikinci bölümünde sirtolar, biçim ve yapı özellikleri bakımlarından incelenmiştir. Bu doğrultuda araştırma kapsamında belirlenen 65 sirto; nüshalar ve icralar, biçim, cümle tipleri, ezgisel gelişme ve içerik odaklarında analiz edilmiştir. Araştırmanın üçüncü bölümünde, ikinci bölümde incelenen 65 sirtonun yapısall özelliklerini belirlemek ve analiz etmek amacıyla SPSS (sürüm 22,0) kullanılarak frekans ve yüzdelik hesaplamalar yapılmış ve grafikler halinde sunulmuştur. Bu kapsamda grafikler; makamlara göre sirtoların dağılımı, sirtoların biçim ve yapı özellikleri, anonim sirtoların biçim yapı özellikleri ve sirtoların dönem özellikleri başlıkları altında detaylandırılmıştır. Türün TSM geleneği içerisindeki evriminin açıklanması çerçevesinde bu sonuçlar özellikle hacim, düzüm ve usul bağlamlarında değişime uğrayan sirtolarda detaylandırılmış değişken özellikler tespit edilmiştir. Araştırmanın sonuç kısmında araştırma boyunca ulaşılan bilgiler ve veriler harmanlanarak tür ile ilgili detaylı tanım, tasnif ve özellikler tartışılmıştır. Araştırma kapsamında hedeflenen türün tanımının güncellenme ve genişletilmesi çerçevesinde üçüncü bölümde ulaşılan sonuçlar bu kısımda değerlendirilmiştir.