İstanbul Deniz Müzesi'ndeki Osmanlı dönemi sancakları

Sembollerin insan yaşamına girişi, insanlık tarihi kadar eskidir. İnsanoğlu baştaistekleri, korkuları olmak üzere kendini ifade etmek için sembolleri kullanmış ve bunlara inanmıştır. Toplumların ortaya çıkmasından sonra her topluluk kendine özel bir işaret belirlemiş, yaşadığı ortamda bu simgeleri kullanmıştır. Simgeler, önceleri dini amaçlara hizmet etmekteyken daha sonra devletlerin işaretleri olarak insan hayatında yer almışlardır. Devlet ya da devlet benzeri organizasyonların en önemlisembolleri sancaklar olmuştur. Bu işaretler maden gibi sert maddelerden yapılmış amblemler şeklinde bir direk ya da bir mızrak ucuna takılarak kullanılmıştır. Toplumsal teşkilatlanmanın üretim ilişkileri ile birlikte gelişmesi, mülkiyetin kime ve kimlere ait olduğunun bir şekilde ifade edilmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Bu gereklilik zaten geleneksel olarak var olan sembollerle, egemenliği belirtme şeklinde çözümlenmiştir. Toplumsal örgütlenmenin tepe noktası olan devlet ve onun organları sembollerle ifade edilmişbunlara atfedilen bütün değerler bu sembollerde cisimleştirilmiştir. Türk toplumunda sancak hem İslamiyet öncesinde hem de İslamiyet sonrasındakullanılmış ve kutsal anlamlar taşımıştır. Sancak, devletin egemenliğini, hükümdarıngücünü, toplumun birliğini temsil etmiştir. Osmanlı Devleti'nde, hükümdar tahtageçtiğinde, adına para basılır, tuğra yapılır ve diğer bir hükümdarlık işareti olaraksancak yaptırılırdı. Sancaklarda birçok renk kullanılmakla beraber beyaz, kırmızı, yeşil ve sarı renge daha çok yer verilmiştir. Orduda kullanılan sancaklar, devlet ya da din uğruna savaşan askerler için manevi bir kuvvet olmuş, kutsal bir anlam taşımıştır. Bu sebeple sancakların gerek şekillerine ve gerekse yapıldıkları malzemelere önem verilmiştir. Üzerlerinde toplumu ifade eden ve onlara moral veren işaretler kullanılmıştır. Osmanlı sancaklarında İslam dininin de etkisiyle figür kullanılmamış daha çok kutsal ve dini anlamı olan sembollere yer verilmiştir. Bunlar İslamiyet öncesinden itibaren Türkler için manevi değeri olanhilal, yıldız ve güneş gibi semavi semboller ile İslamiyet sonrası Türk kültürünegiren Zülfikar, mühr-i Süleyman ve Pençe-i Al-i Aba gibi sembollerdir. Osmanlı bahriyesi de sancaklarında bu sembolleri kullanmış ve renk olarak kırmızı ile yeşile daha çok yer verilmiştir. İlk zamanlardan itibaren yeşil sancaklar Osmanlıbahriyesinde ağırlıklı olarak kullanılırken III. Selim (hd.1789-1807) zamanındakırmızı renk ön plana çıkmıştır. III. Selim devletin resmi bir sembolünü oluşturma çabasına giren ilk hükümdar olmakla beraber zamanında Kaptanpaşa olan KüçükHüseyin Paşa'nın da gayretleri ile bahriye sancaklarında yeşil yerine kırmızı renkkullanılmaya başlanmıştır. 19. yüzyıl sonundaki ve 20. yüzyıl başındaki devlete aitsalname ve bahriye işaret defterlerinde sancakların resimlerini, nerede ve nasıl kullanıldıklarına dair bilgileri bulmak mümkündür. Bu çalışmada yabancı ve yerli kaynaklar ışığında Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi ve İstanbul Deniz Müzesi Deniz Tarihi Arşivi vekütüphanesindeki görsel ve yazılı veriler kullanılarak İstanbul Deniz Müzesi'ndekiOsmanlı dönemi bahriye sancaklarının sanatsal ve kültürel yönleri bir araya getirilmeye çalışılmıştır.