Coğrafi yayılım, kültür-medeniyet etkileşimleri çerçevesinde: 'Ney'; tarih, teknik ve icrasına ilişkin karşılaştırmalı bir analiz

İ. T. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Müzikoloji ve Müzik Teorisi Anabilim Dalı Müzikoloji ve Müzik Teorisi Programı'nda doktora tezi olarak hazırlanan bu çalısma dört bölümden olusmaktadır. Bu çalısmada, tarihsel müzikoloji, alan çalısması ve müzikal analiz yöntemleri kullanılarak; ney çalgısının kökeni, neyin coğrafi yayılımı ve kültürler arası etkilesimini inceleyerek, basta Türkiye olmak üzere, İran ve Arap yarımadası, coğrafyasında çesitlenen teknik ve icra sekillerine yönelik analiz ve karsılastırmalı bir çalısma amaçlanmıstır. Çalısmanın konusunu, Neyin tarihsel süreçte icra edilen akort ve türleri, musiki ile ilgili yazılı kaynaklardaki yeri ve neye iliskin adı geçen diğer kavramlar, tarihsel süreçte ney eğitimi üzerine yazılmıs tarihsel belgeler, pedagojik mahiyette yazılmıs taksim notaları, özellikle ney icrasında önemli bölgeler konumunda olan Arap yarımadası, İran ve Türkiye coğrafyasında sekillenen icra tarzları, akort anlayısları, fiziksel ve teknik olarak karsılastırma çalısmalarıyla birlikte makam müziğimizde ney icra geleneğine dair ney repertuarı ve mesk silsilesi bölümleri olusturmaktadır. Bu konuları kaynak incelemesi ve alan çalısması sonucunda açığa çıkartma hedefiyle; çalgının kökeni, icra tekniği, kültürler arası etkilesimi ve değisimi çerçevesinde yeni bir bakıs açısı ortaya koyulmaya çalısılmıstır. Çalısmadaki tüm çalgı isimleri vurgulama amacıyla italik olarak yazılmıstır. Çalgı sınıflandırma tanımlamasında, günümüzde kabul edilmis uluslararası bir sınıflandırma olan Curt Sachs- Horn Bostel sistemi kabul edilmis, Aerophones baslığı altında, 421 sınıflandırma numarası altında verilmis olan flutes, ve onun altında 421. 11 numaralı end-blown flutes baslığıyla üst tarafından üflenen flüt çalgıları kısmında görülen ney çalgısı referans alınmıstır (Myers, 1992, s.458). Çalısma dört bölümden olusmakta olup, kaynakların tarihsel açıdan incelenmesi, alan çalısması ve müzikal analiz yöntemleriyle ele alınacaktır. Çalısmamızın ilk yöntemi olan olusturan tarihsel incelemede; musiki risaleleri, edvar kitapları, Osmanlı döneminin musiki geleneği ve çalgıları hakkında bilgi edinebileceğimiz çesitli materyaller bulunmaktadır. Bunlar; padisahların hayatlarının anlatıldığı sahnameler, Osmanlı düğün ve senliklerinin anlatıldığı surnameler, Avrupa'dan çesitli görevler için Osmanlı topraklarına gelmis gezgin ve elçilerin eserleri, anı defterleri, resmi dairelere ait arsiv kayıtlarıdır. Ayrıca, yazma eserler de ele alınmıs, bulgular ikonografik kaynaklarla desteklenmistir. Çalısmamızın ikinci yöntemini olusturan alan arastırmasında; üç referans bölge olarak Mısır, Suriye ve İran seçilmistir. Arap yarımadasında sekillenen bölge seçimlerinde ise icra farklılıkları ve icra sekilleri belirleyici olmustur. Özellikle; hem icra anlamında hem de neyin dudak yapısı ve tutus pozisyonuyla Mısır ve Suriye'den ayrılan İran bölgesi icra tarzıyla, Mısır ve Suriye bölgelerinin icra tarzlarınınTürkiye'deki ney tavrıyla karsılastırılması çalısma konumuz açısından önem arz etmistir. Çalısmamızın üçüncü yöntemi olan müzikal analizde, Türkiye, Mısır-Suriye ve İran bölgelerinde yapılan icra tarihsel ve teknik çalısmalar karsılastırmalı olarak değerlendirilmistir. Giris bölümünden sonra ikinci bölümde; yazılı kaynaklarda geçen ney terimleri, ney sınıflamaları, ney akort ve türleri, neye iliskin kavramlar kronolojik bir anlayısla ele alınmıs, görsel belgelerle desteklenmistir. Bölüm kendi içerisinde; Yazılı Kaynaklarda Ney, Neye iliskin Kavramlar ve Ney'in Teknik Yapısı adlı bölümler olmak üzere üç kısıma ayrılmıstır. Üçüncü bölümde, Ney Eğitimi ve Metodoloji'si baslığı altında, tarihsel süreçte ney öğretimi üzerine yazılmıs öğretici mahiyet tasıyan eserler çalısmaya nakledilmistir. Kimisi bir paragraf kimisi sayfalarca olan bu eserler ele alındıkları yüzyıllara göre ney öğrenimi hakkında bilgiler vermistir. Neyde perde pozisyonları, perde isimleri, neyde nefes devreleri açısından mesk ve metodik eğitim sistemince son derece önem arz eden bu bilgiler, bize; aynı zamanda o yüzyılın musiki anlayısına dair bilgiler vermistir. Dördüncü bölümde, Türkiye ve Diğer Ülkelerde Ney icrası baslığı altında, söz konusu bölgelerin ney icra sekilleri, neyin teknik ve fiziki yapısı, akort yapısı, üfleyis sekilleri üzerine çalısılmıstır. İcra analizleri çalısmasında, devrin ekol, yorum sahibi üstad neyzenlerin yaptığı taksimlerin tarafımızca transkiripsiyon çalısması yapılmıstır. İcrada karsılasılan teknik farklılıklar, fiziki farklılıklarla beraber üfleyis sekilleri, ney akortları gibi unsurlar dördüncü bölümün son kısmı olan 'Türk - Arap - İran Ney Akortları ve İcra Karsılastırmaları ' kısmında karsılastırılmıstır. Besinci bölüm, Türk Musikisinde Ney Geleneği ve Ney Mesk Silsilesi baslığı altında incelenmistir. Kendi içinde üçe ayrılan bölümde; Makam Musikisinde Ney icrası, Ney Mesk Silsilesi ve Ney Repertuarı baslıklı kısımlar çalısılmıstır. Kutb'i Nayi Osman Dede'den baslayarak her biri yasadıkları dönemin en kudretli neyzenleri arasında yer alan; Neyzen Yusuf Pasa, Neyzen Rasit Efendi, Neyzen Salih Bey, Neyzen Aziz Dede, Neyzen Hüseyin Fahreddin Dede, Neyzen Hakkı Dede, Neyzen Rauf Yekta Bey, Neyzen Emin Dede, Neyzen Tevfik, Neyzen Süleyman Erguner, Neyzen Ulvi Erguner, Neyzen Aka Gündüz Kutbay, Neyzen Niyazi Sayın gibi üstadların eserleri ve icraya yönelik uygulamaları ele alınmıstır