Musics of Harşit valley, Northeastern Turkey

Bu tezin konusu, Harşit vadisinde 1950 yılından itibaren değişen sosyo-ekonomik yapıya paralel olarak değişim geçiren müzik geleneklerinin incelenmesidir. Harşit vadisi adını Gümüşhane'nin Torul ilçesi ile Giresun'un Tirebolu ilçeleri arasında akan yaklaşık 100 kilometre uzunluğundaki Harşit nehrinden alır. Nehrin yolu üzerinde dört ilçe ve yaklaşık 300 köy bulunmaktadır. Bölge insanı olan Çepniler yakın zamana dek hayvancılık ve tarımla uğraşırlardı. Tarım arazilerinin küçülmesi, hayvancılığın zorlaşması, fındığın eskisi kadar para etmemesi gibi sebeplerden dolayı Çepniler büyük şehirlere veya bölgedeki ilçe merkezlerine göç etmişlerdir. Bu göç ve yarattığı sosyo-ekonomik değişimin müziğe etkisi alan araştırması, kişisel görüşmeler ve ilgili literatür çerçevesinde bu tezde incelenecektir. Tezin ilk bölümü, değişimin yorumlanmasında kullanılacak bakış açılarını tanıtmaya ayrılmıştır. Sosyo-ekonomik yapıdaki değişimlerin kültürleri etkilediği başka araştırmacılar tarafından da gösterilmiştir. Örneğin, ekonomileri tarıma dayalı çoğu toplumda hasat festivali benzeri şenlikler görülür. Bu şenliklerin hasat sonrası oluşan fazla ürün ve fazla zamanın kutlanması olduğu ileri sürülebilir. İş ve oyun, din ve günlük yaşam, çalışma ve boş vakit birbirlerinden henüz ayrılmamıştır. Tohumların topraktan çıkmaları, doğanın bahar ayında canlanması bu insanları pastoral inançlara yönlendiren etmenlerdir. Bu tür toplumlarda meslek farklılıkları henüz oluşmamıştır, bir insan hem çiftçi hem çoban hem evini yapan işçi hem de hasat festivalini müzikleyen bir müzisyen olabilir. Buna karşın endüstrileşmiş toplumlar doğadan kopuktur. Fabrika ya da ofis gibi dış hava şartlarından oldukça bağımsız mekanlarda, bazen ne işe yaradığını bile anlamadıkları işlerde çalışırlar. Meslek farklılıkları had safhadadır, herkes tek bir işte uzmanlaşmıştır. Bu sayede müzisyenler de ustalaşmışlar, tek işleri müzik olduğu için amatör müzisyenlerin çok çok üzerinde beceri kazanmışlardır. Harşit vadisi de tüm Türkiye gibi yaklaşık son seksen yılda tarım ekonomisine dayalı kültürden endüstri kültürüne geçiş yapmıştır. Halen eski, tarıma dayalı kültürlerini korumaya çalışsalar da her yeni kuşağın tarımsal hayat tarzından bir adım daha uzaklaşması kültürü kaçınılmaz biçimde değiştirmiştir. İçe ve dışa yoğun göç de bu değişimi şekillendirmiş ve hızlandırmıştır. Bu tezin dördüncü bölümünde bu değişim ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bir diğer değişim kaynağı ise küreselleşmedir. Bölgede küreselleşmenin etkisinin radyoların çoğalması ile ortaya çıktığı düşünülmektedir. TRT müzikleri, ve hatta Rus ve Arap radyoları gibi farklı kültürlerin müzikleri ile yoğun karşılaşma yöre müziğini etkilemiştir. Bu etki, gelişen teknoloji ve kapitalist pazarlama teknikleri ile radyodan kasete, televizyona ve internete doğru hızla büyümüş, müzisyenleri de etkisi altına almıştır. Ünlü Karadeniz popüler müzik figürlerini televizyonda gören yerel müzisyenlerin bir kısmının da onlar kadar ünlü olabilmek için kendilerini ve müziklerini onlara benzetme çabasına girdikleri ve ilk fırsatta büyük şehirlere taşınarak seslerini duyurmaya çalıştıkları gözlemlenmiştir. Küreselleşme, org gibi yeni çalgılar ve ses sistemleri gibi teknolojik araçları da bölge kültürüne sokmuştur. Fakat diğer taraftan müzikal kültürün bazı öğeleri küresel piyasanın içine girememektedir. Destanlar ve atma türkü gibi uzun ve interaktif formlar, kemençenin çok sesli çalınışı, tam olarak 5 /8'lik veya 7 /8'lik olarak ifade edilemeyen müzikler bu öğelere örnektir. Bölge müziklerinin küreselleşme ile birleşip etki alanını arttıracağını veya küreselleşmenin içine karışıp yok olacağını söylemek için ise henüz erken olduğu kanısındayım. Bu, biraz da bölge insanının kimliğini ne kadar koruduğu ile ilgilidir. Kimlik sanıldığının aksine sabit değildir, sürekli değişir. Kimliğimizin bir parçası saydığımız şey bir süre sonra yerini bir başkasına bırakabilir. Kimliğin şekillenmesi sürecinde eğitim de çok önemlidir. Bir milletin parçası olmak eğitimle kişinin kimliğine kazınabilir. Bu nedenle ulus-devletler eğitime büyük önem verirler. Çoğu ulus-devlette, 'makbul' veya 'şablon' olarak nitelendirebileceğimiz bir üst kimliğin olduğu gözlemlenebilir. Türkiye Cumhuriyeti'nde Türk üst kimliğini en iyi benimseyen yerel halklardan birinin Lazlar olduğu iddia edilebilir. Bu nedenle Lazlık, Çepniler, anadili Rumca olan Karadenizliler, Hemşinliler gibi daha az bilinen Doğu Karadeniz halkları için büyük şehirlerde koruyucu bir üst-kimlik görevi görmektedir. Bu da yeterli gelmediğinde, Karadenizli üst kimliğine başvurulur. Karadenizli kimliğinin öğeleri ise Türklük, Tutuculuk, Milliyetçiliktir, çoğu zaman Trabzonsporluluk da bu kimliğe eklemlenir. İşte Karadeniz popüler müziği, bu kimliğin müziğidir, bu kimliği müzikler. Çepniler de Karadenizli kimliğine tutunup, Karadeniz Pop tarzının üreticisi ve tüketicisi olmuşlardır. Bu durumun Harşit yerel müziğine yansımaları tezin dördüncü bölümünde ayrıntılı olarak işlenmiştir. Tezin ikinci bölümü Harşit bölgesi ve Çepnilerin tarihi ile müziksel gelenekleri hakkındadır. Harşit vadisi zengin maden kaynakları ile insanlar için her zaman bir çekim merkezi olmuştur. Bölgedeki bilinen en eski uygarlık, MÖ. 14. yüzyılda kurulmuş Hayaşa-Azziler olarak bilinen bir çeşit konfederasyondur. Daha sonra sırasıyla Yunan koloni dönemi, Pers İmparatorluğu yönetimi ve Pontus Krallığı bölgeye hakim olmuştur. MÖ. 64 yılında Pontus Krallığı Roma İmparatorluğu'na dahil olmuştur. MS. 395 yılında Roma İmparatorluğunun ikiye ayrılmasının ardından bölge Doğu Roma İmparatorluğu topraklarında kalmıştır. 1204'de Bizans İmparatorluğu'nun Latin istilasına uğraması nedeni ile Konstantinopolis'ten kaçan Bizans İmparatoru'nun torunları, Bizans toprağı olan Trabzon'u ele geçirerek Trabzon İmparatorluğu'nu kurmuşlardır. 1461'de Fatih Sultan Mehmet'in Trabzon'u fethetmesi ile bu bölge Osmanlı İmparatorluğu'na katılmıştır. Cumhuriyetin kurulması ile bölge Türkiye Cumhuriyeti sınırlarına dahil olmuştur. Çoğu Türk kavmi gibi Horasan'dan geldiğine inanılan Çepni Türkleri ilk olarak 13. yüzyıldan itibaren vadinin iç kesimlerinde görülmeye başlamıştır. Çepniler, Anadolu'ya giren diğer ilk Türkler gibi Alevi inancına sahiptir. 14. yüzyılda Trabzon İmparatorluğu'na ciddi bir tehdit oluşturan Çepniler, vadi boyunca savaşarak ilerleyip Karadeniz kıyısına ulaşmışlardır. 1404 yılına gelindiğinde, Kastilya Kralı 3. Henry'nin elçisi Ruy Gonzales de Clavijo seyahatnamesine Harşit'teki çoğu köyün Türklerden oluştuğunu yazar. 1461'de Trabzon'un fethi sırasında Çepni Türkleri Fatih Sultan Mehmet'e büyük destek olurlar. Bu nedenle vadideki Çepniler uzun yıllar vergiden muaf tutulur. Yavuz Sultan Selim'in 29 yıllık Trabzon valiliği dönemi ve Çepni derebeylerinin sünnileşmeleri Alevi Çepni halkın üzerindeki baskıyı arttırmıştır. 16. Yüzyılın başlarında Çepnilerin Osmanlı İmparatorluğuna karşı Şii inancına sahip Şah İsmail'i desteklemeleri, Osmanlı'dan aldıkları desteklerin yerini şiddete bırakmasıyla sonuçlanır. 19. yüzyıl başlarında başlayan ümmetçilik akımıyla Anadolu'da Alevilere olan baskı iyice artar, bu dönemde Çepniler de Sünniliğe geçmeye başlarlar. 16. yüzyıl ortasından 20. yüzyıl başlarına kadar vadide Müslümanlar ile Gayrimüslimler barış içinde yaşarlar. 1916'da Karadeniz'de Rus işgali ile bu ortam bozulur. Ruslar doğudan ilerleyerek Harşit Vadisi'ne kadarki tüm Karadeniz bölgesini işgal ederler. Harşit Vadisinde yoğun direnişle karşılaşıp ilerlemeyi durdururlar. 1916 yılından Rus birliklerin çekildiği 1918 yılına kadar vadinin doğu yakası Rusların, batı yakası Türklerin olmuştur. 1. Dünya Savaşının ardından Çepniler Kurtuluş Savaşı'nda da etkin rol oynamışlardır. Bölgeden Rumların ve Ermenilerin göç ettirilmeleri ile günümüzde Vadi neredeyse tamamen Sünni Çepni Türklerinden oluşur hale gelmiştir. Günümüzde Vadi'de kullanılan çalgılar Karadeniz kemençesi, davul, zil zurna denilen küçük bir tür zurna, org, bağlama ve kavaldır. Kemençe hem sahil hem de iç kesimlerde yaygın olarak kullanılsa da davul, zurna ve bağlama daha çok sahil kesimlerinde görülür. Org ise düğün salonlarından yayla şenliklerine kadar tüm Vadi'de yaygındır. Vadinin en önemli müzik geleneği Otçu Göçüdür. Temmuz ayında mısır tarlalarındaki otların temizlenmesinin ardından yaylalara yola çıkılmasından dolayı bu adı alan Otçu Göçü sırasında bir kemençeci mutlaka yürüyüşe eşlik eder. Yemek veya dinlenmek için mola verildiğinde de kemençe eşliğinde horonlar oynanır. Yayla yollarının asfaltlanması ve özel araçların yaygınlaşması sonucu artık yaylalara yürüyerek çıkılmıyor olsa da yaylada bu şenlik havası halen devam etmektedir. Vadide görülen diğer kayda değer müzikal aktiviteler ise düğünler, asker uğurlamaları ve oturak alemleridir. Bunlar da ikinci bölümde işlenmiştir. Vadi halkının kullandığı birkaç yayla bulunmaktadır. Vadi'nin Kuzey, denize yakın kesimleri Sis dağı, Kadırga ve Erikbeli, Güney, yani Gümüşhane'ye yakın kesimleri ise Güvende ve Kazıkbeli yaylalarını kullanırlar. Tezin üçüncü bölümünde, vadinin yaşadığı demografik ve ekonomik değişim ve bu değişimlerin vadi müziğine etkileri anlatılmıştır. Bölgenin dağlık ve ormanlık coğrafyasına bağlı olarak tarım alanlarının darlığına, miras nedeni ile iyice küçülen tarım arazileri de eklendiğinde bir ailenin yalnızca tarımla geçinebilmesi imkansıza yaklaşmıştır. Ormanlara sürülerin girmelerinin engellenmesi de hayvancılık faaliyetlerini baltalamıştır. Özellikle sahile yakın kesimin bir dönem zenginleşmesine neden olan fındık da artık karlı olmaktan çıkınca bölge halkı köylerini terk edip yurtdışına, yurt içindeki büyük şehirlere, onu da yapamıyorsa vadideki ilçelere göç etmişlerdir. Bölgenin göç rakamları incelendiğinde, bu göçün bölgenin şu anki nüfusunun birkaç katı büyüklüğünde olduğu ortaya çıkmaktadır. Müzik gelenekleri açısından bu göçün iki temel sonuca yol açtığı görülmektedir. İlk sonuç, büyük şehirlerde büyüyen ikinci ve daha sonraki göçmen kuşaklarının bölge müziklerinden ziyade Karadeniz popüler müziği dinleyicisi olmaları, dahası, bu müziği bölgelerinin gerçek müziği sanmalarıdır. Bu durum, özellikle yayla şenlikleri döneminde eski topraklarına gelen göçmenlerin yayla şenliklerinde Karadeniz popüler müziği yapan müzisyenleri talep etmeleri ile bölgeye yansımıştır. Dahası, yerel sanatçılar da yayla şenliklerinde görünür olabilmek için popüler müziğe yakın eserler bestelemeye ve çalmaya başlamışlardır. Göçün yol açtığı ikinci sonuç ise vadinin pastoral kültürüne yabancılaşmadır. Tarımla ilgileri kalmayan, şehir hayatı yaşayan insanların Otçu Göçünün ardındaki zengin ritüel arka planın farkında olmamaları doğaldır. Otçu Göçü onlar için orgdan çıkan yüksek sesli ritimler ile topluca dans ettikleri ve aynı gün alandan ayrıldıkları bir şenliktir. Bu durumdan yararlanmak isteyen Karadeniz'in sahil ilçeleri, Otçu Göçleri ile yakın tarihlerde ilçe merkezlerinde kendi festivallerini kutlamaya başlamışlardır. Bu kasabalara ulaşımın kolaylığı, İlçe belediyelerinin nüfuzu ve nüfusu ile de birleşince yayla festivallerinden aşağı kalmayan kalabalıkta ve görkemde festivaller düzenlenmeye başlamıştır. Buna karşın, Otçu Göçünün geleneklerini korumak isteyen insanlar da 'çifte geleneksel' diyebileceğimiz yayla şenlikleri düzenlemeye başlamışlardır. Bu şenliklerde sahne, protokol, ses sistemi bulunmamakta, şehirden müzisyenlerin yerini yerel müzisyenler almaktadır. Geleneksel olan Otçu Göçünün bugünkü hali ile gelenekten uzaklaştığının düşünülmesi, bu 'çifte geleneksel' dediğimiz şenliklere yol açmıştır. Yaşlılar ve özellikle yurtdışında yaşayan göçmenler bu şenliklere destek vermektedirler. Dördüncü ve son bölüm olan sonuç kısmında bulgular özetlenmiş ve şu sonuçlara varılmıştır: Ekonomideki değişim müziği de değiştirmiş, bu durum imece şarkıları gibi bazı türlerin unutulmasına, Otçu Göçü gibi bazı geleneklerin dönüşümüne sebep olmuştur. Vadi müziği popüler Karadeniz müziğinin ve hatta genel anlamda küresel popüler müziğin yoğun etkisi altındadır. Buna karşın müzisyenlerin sosyal statüleri yükselmiş ve müzisyenlik artık para getirebilen bir meslek olarak görülmeye başlanmıştır. Son olarak, yayla festivalleri ve sahil festivalleri bölgeyi yeniden sahil ve iç kısım olarak ikiye bölmüştür. Yayla festivallerinde yerellik ve otantiklik akımı ortaya çıkmış, sahil festivallerinin ise Karadeniz popüler müziklerine teslim olduğu gözlemlenmiştir.