İslam öncesi Türklerde tabiatla ilgili inanışlar

İslam öncesi Türklerin tabiata dair inanışlarını çeşitli başlıklar altında ifade etmeye çalıştık. Türklerdeki bu inanışlrın temelini de onların efsanelerinde, destanlarında, kainatı anlayış ve kavrayış biçimlerinde aramak gerektiğini biliyorduk. Bununla beraber çalışmamızda belirttiğimiz üzere Türkler yaşadıkları coğrafya gereği birçok din ve kültürlerle karşılaşmış. dolayısıyla da bu din ve inanışlardan da etkilenmişlerdir. Yani sözü edilen din ve inanışlar onların dünya görüşlerini yaşadıkları çevreyi algılayış biçimlerini ve nihayet tabiatta var olan bir takım nesnelere manevi anlamlar atfetmelerine sebeb olmuştur. Şüphesiz, eski Türklerin inanışları, bizim çalışmamızda ortaya koyduklarımızdan ibaret değildir. Eski Türklerin tabiatla ilgili inanışlarını oluşturan temel unsurlardan biri Gök-Tanrı inancıdır. Bu inanç sisteminin gereği olarak eski Türkler yeryüzündeki hareketlerinin doğrudan doğruya gök ve gök cisimleleriyle ilgili olduğuna inanmaktaydılar. Bu yüzden de eski Türkler herhangi bir ise başlamadan önce gök ve gök cisimlerinin hareketlerini dikkate almaktaydılar. Bununla beraber eski Türkler tabiatta bir takım gizli güçlerin bulunduğuna inanıyorlardı: Dağ. tepe. mağara, taş. kaya, ırmak. su. deniz. göl. ağaç. orman v. b. bunlar aynı zamanda birer ruh idiler. Ay. güneş, yıldızlar, yıldırım, gökgürültüsü v. b. gök cisimleri de aynı şekilde tasavvur edilmekteydi. Bunların insanlara iyilik ve kötülük yapabilecek güce sahip olduklarına inanıyorlardı. 'Orhun Abideleri' nde belirtildiği üzere eski Türklerde tabiatgüçlerine yer-su denildiğini biliyoruz. Kutsal kabul edilen bu yer-su' ların Türk milletine kutret, mutluluk ve bereket, getirdiğine inanılmaktaydı, örneğin. Uygurlardaki ünlü Kutlug Dağ Efsanesindeki kayalıkta bu şekilde düşünülmekteydi. Eski Türklerdeki Ya da Tası 1 da bu şekilde algılanıyordu. Eski Türkler bu gibi kutsal mekanlarda çeşitli dini törenler icra etmekteydiler. Böylece. zikredilen tabiat güçlerinin manevi yönlerinden faydalandıklarına inanıyorlardı. İslam öncesi Türklerin tabiata dair inanışlarının bakiyyessi olarak bugün Anadolu'nun değişik kesimlerinde görülen türbelere, tekkelere, ulu ağaçlara, akar sulara, ve yüksek dağlara saygı göstermeleri, onlara caput bağlama ve mum yakmalarını, onların binlerce yıl önceki inanışlarının devamı seklinde ele almak icabeder. % 99'u müslüman olan halkın bu inanışları devam ettirmesi, üzerinde durulması gereken bir konudur. Biz çalışmamızda bunlar üzerinde durmaya çalıştık. Gerçekten de Türklerin islam olmadan önceki devirlerde bazı inanç kalıntılarının islamiyetle terkedilmedigini. islami mense ve islami unsurlarla uzlastırı İmaya çalışıldığı Tanrı'dan dilekle bu kutsal kabul edilen ağaçlara, taslara, yüksek dağ ve tepelere, kutlu pınarlara, su kaynaklarına, yatırlara, türbelere, adaklar adamak, mum yakmak ve kurbanlar sunmak gibi inanış ve uygulamalar Tanrı kutretinin tecelli vasıtası olarak görülmesinden kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Bununla beraber bu gibi kutsal mekanların evliyalarla işbirliği etmiş olduğuna yahut da evliyalardan bu gibi kutsal mekanlara koruyucu bir kudret ve bir keramet geçtiği inancı da söz konusudur. Bugün Anadolu' da görülen bütün bu uygulamaların nedeni kişilerin islamı bilme derecesi yanında arzu ve isteklerini, ihtiyaçlarını, zorunluluğu, imkansızlık ve güvensizlik gibi sebeblerle insan varlığını asan kendisine imkanlar sağlayabilecek türlü yerlere veya varlıklara yönelmesi yanında din psikolojisi bakımından dikkate değer bir olay ile de karşılaşıyoruz. Bugün Anadolu' da görülen bu inanışların izlerinin bu doğrultuda da ele alınması gerekir, insanlar sıkıntılarını, dertlerini, baslarına gelen bela ve musibetleri bir takım yöntemlerle önleme yolunu ararken halk inanışları dediğimiz, atalarından gördüğü bir takım dini inanış ve uygulamaları da devam ettirmektedirler.