Midyat Süryani manastır ve kiliseeri

Bu çalışmada Midyat ve köylerinde bulunan Süryani Ortodoks manastır ve kiliseleri incelenmiştir. İnceleme alanının tarihsel adı Turabdin'dir. Turabdin; Hizmetkarlar Dağı' adının doğunun eski topluluklarından geldiğine inanılır. Bu ad IV. yüzyıldan itibaren kurulan manastırlarda yaşayan keşişlere atfedilerek 'Tanrı Hizmetkarları Dağına' dönüşmüştür. Süryani kelimesi günümüzde bir Hıristiyan mezhebinin adı olarak kullanılmaktadır. Süryani halkının kökenine bakıldığı zaman bizzat kendilerinin savunduğu üç tez vardır. Birincisi Süryanilerin köken itibariyle Aramı, ikincisi Asuri, üçüncüsü de tüm antik Mezopotamya halklarından gelmiş olmalarıdır. Son tez; kan esasına dayanmayan, Helen uygarlığıyla yoğrulmuş bir kültürel halk olduğu görüşüdür. Süryanice; bir Arami dilidir. Hz. İsa'nın kullandığı ve incilin ilk yazıldığı dilin Aramice olması açısından, çok özel bir dildir. Bir diğer şekliyle Urfa ve komşu bölgelerde, Hıristiyanlığı kabul ettikten sonra 'Süryaniler' adıyla bilinen halkın dilidir denilebilir. MÖ. II. yüzyıl ile MS. III. yüzyıllar arasında ipek yolu üzerinde önemli bir ticaret merkezi olan Urfa'nın II. yüzyıldan itibaren Hıristiyanlığın önemli bir merkezi haline gelmesiyle önem kazanan Süryanice, çok geçmeden Hıristiyanlık dünyası için Yunancadan sonra en önemli dil konumunu kazanmış ve zamanla bölgenin bilim, kültür ve edebiyat dili haline gelmiştir. Hıristiyanlıkta manastır yapılanması, din adamlarının, İsa'nın yaşam tarzını, dini ele alışını ve insanlara ilan etmesi esnasında çektiklerini, yoksulluk ve aza kanaat öğretisini temel dayanak olarak almalarıyla şekillenmiştir. Çölde dünyadan el etek çekmiş münzeviler, Hz İsa'yı model alarak, manastırlarda çilekeş bir yaşam sürdürmüşlerdir. Manastırlarda yaşayan Hıristiyan din adamları, çektikleri acılar yoluyla Mesih'i anlamaya ve dünyaya uyum sağlamaktansa onu terk etmeye hazır olan din şehitlerine benzetilmişlerdir. Manastırlar, Hıristiyanlık inancında ibadet amaçlı birden fazla yapının bir araya gelerek oluşturdukları kompleks yapılardır. Bu komplekslerde büyük bir çevre duvarı içinde kilise merkezde yer alır. Rahip ve keşişlerin yatma yerleri çoğunlukla koğuş biçiminde hücrelerdir. Ortak yemek salonu, idari ve mali işlevli mekanlar, para ve değerli eşya odası, mutfak, kiler, fırın, şaraphane, çamaşırhane, depolar, dikiş odası, kitaplık, hasta bakım odası, konuk rahipler ya da yoksullar için konukevi ve su sarnıçları, manastırdaki başlıca yapı ve mekanlardır. Turabdin'deki Süryani Ortodoks kilise mimarisinde dört tip plan saptanmıştır. Bunlardan ilki, tek nefli, doğu ucunda yarım daire apsisi bulunan tiptir. Bu tip plan doğu batı aksında uzayan, yan duvarlarda dayanma kemer ve sütunlarının olduğu, beşik tonozlu bir nef ve nefin doğu ucunda yarım daire şeklinde bir apsisten oluşan kilise planıdır. Bu plana parokial plan denilmektedir. İkinci plan tipi, üç nefli bazilikal plan olarak tanımlanan plan tipidir. Bu plan tipinin diğer bir adı manastır plandır. Beşik tonozlu, kuzey güney aksında uzanan, üç bölümlü sunağı bulunan ve batıda narteksi olan kiliseler için kullanılır. Turabdin'deki üçüncü tip; parokial ve manastır tipinin birleşmesinden oluşan bir tip gibi görünmektedir. Çünkü doğu batı aksında uzadıkları halde, doğu uçta üç bölümlü sunakları vardır. Bu tip kompozit tip olarak adlandırılabilir. Dördüncü tip; bölgede nadir karşılaşılan merkezi tip plandır. Tüm kilise planları doğuya yönelir, çünkü İsa doğudan geri dönecektir. Sunağın orta bölümündeki apsis onun için hazırlanmıştır. Çalışmanın konusu Midyat Süryani manastır ve kiliseleri olunca çalışmaya ilk olarak Turabdin ve Turabdin'in merkezi Midyat'ın irdelenmesi ile başlanmış, ardından Süryanilik incelenmiştir. Midyat Süryani manastır ve kiliseleri plan, mimari ve sanatsal özellikleriyle ele alınarak çalışma bitirilmiştir.