Osmanlı Beyliği mimarisinde Anadolu Selçuklu geleneği

GÜNDÜZ, Sema. Osmanlı Beyliği Mimarisinde Anadolu Selçuklu Geleneği, Doktora Tezi, Ankara, 2006. Anadolu Selçukluları'nın siyasi çöküşü ile birlikte beyliklerin ortaya çıktığı 14. yüzyıl, Osmanlı Beyliği mimari dilinin oluşum sürecini ortaya koyar. Bu süreçte rol oynayan etkenlerle birlikte, beyliğin sanatsal ortamındaki mevcut geleneğin yansımaları tez konumuz kapsamında değerlendirilmiştir. Sosyal ve siyasi konumu, maddi gücü ve kişiliği ile bani, büyük ölçüde eserlerini tanımlar. Baninin sözü edilen özellikleri doğrultusunda, eseri ortaya çıkaran sanatçılar devreye girer. Sanatçıların yaratılan üsluplarım, üslupları ise kültürlerinin izlerini taşır. Bu nedenle bani, yapım yöneticileri ve sanatçı gibi bir eseri tanımlayan en önemli üç değişkene, konunun tarih ve coğrafya olarak iki farklı dağılım alanının olmasından dolayı, coğrafi konum, yerel ve dönem özellikleri gibi farklı değişkenler de eklenmelidir. Bu belirleyiciler, yeni kurulan bir devletin mimari üslubunun oluşum sürecine nasıl bakılması gerektiğini ortaya koyar. Diğer bir deyişle, birbiri ile bağlantılı olan, siyasi ve ekonomik durumu da içerisine alan sosyal, coğrafyanın neden olduğu bölgesel, bani ve sanatçı gibi kişisel koşulların gelenek üzerindeki etkileri göz ardı edilmemelidir. Osmanlı Beyliği, dönemin ve yerleşimlerin koşullarına uygun bazı çözümler üretir. Beyliğin uzun süre başkenti olan Bursa'daki mimari yapılanma, dönemin mimari dilinin bugün 'başkent üslubu' olarak tanımlanmasını sağlayan bir anlayışı ortaya çıkarır. Ancak bu üslupta, şehir bazında bazı farklılıklar dikkati çeker. Bizans coğrafyasında kurulmuş olan Osmanlı Beyliği'nde mevcut yerel özellikler Bizanslıdır. Bu nedenle Yenişehir, iznik ve Bursa'daki erken tarihli yapılarda muhtemelen çalışan yerel sanatçıların da etkisiyle Bizanslı özellikler daha yoğun hissedilir. Coğrafya olarak Balkanlara yakın olan Edirne yapılarında kendine özgü bazı mimari özelliklerin, Anadolu Selçuklu topraklarında bulunan Amasya'daki örneklerde ise Selçuklu özelliklerinin etkili olduğu dikkati çeker. Bununla birlikte, Osmanlı Beyliği mimarisi üzerinde, devlet olarak yıkılmış olsa da Anadolu'daki Selçuklu kültürünün varlığı yadsınamaz. Selçuklu geleneğinin, Osmanlı Beyliği mimarisi üzerindeki etkileri tüm bu değişkenler çerçevesinde değerlendirildiğinde, Osmanlı Beyliği'nin dönemin koşullarına uygun olarak belirli çözümler üretmiş olduğu dikkati çeker. Her iki dönem yapılan plan şemaları ölçeğinde incelendiğinde, üç farklı yaklaşımla karşılaşılmaktadır. Birincisi, Selçuklularda ön örnekleri bulunan bazı mimari özellikler ya da şemalarda iki kültür çevresi arasında bir gelişim çizgisi yansıtacak şekildeki benzerliklerdir. İkincisi, Anadolu'daki mevcut plan kurgulan ve mimari elemanların, yeni oluşumları biçimlendirdiği düzenlemelerdir ki, bunlar öncül şemaların biçimlendirdiği yeni kullanımlar olarak tanımlayabiliriz. Üçüncüsü ise, iki dönem yapılan arasında farklılık gösteren, kısacası Osmanlı Beyliği ile birlikte terk edilen özelliklerdir. Bu doğrultuda, tarih ve sanat tarihi araştırmacılarının dile getirdiği Selçuklu ve Osmanlı Beyliği arasındaki tarihsel ve kültürel süreklilik tanımlaması, mimari eserler ölçeğinde sorgulandığında, tek cevapla yetinmenin mümkün olmadığı görülür.