Yerleşme ölçeğinde sürdürülebilir tasarım değerlendirme sertifikalarının Türkiye'deki kentsel dönüşüm projelerinde kullanımı üzerine bir inceleme

Dünyada 19. yüzyıl itibari ile üretim biçimlerinde yaşanan değişim kent nüfusunun hızlı ve kontrolsüz artışı, enerji tüketiminin artışından kaynaklanan fosil yakıt tüketiminin artması, hava kirliliği, su kaynaklarının kirlenmesi, tarım alanlarının tahrip edilmesi gibi sorunlara neden olmuştur. Kentlerde yaşanan sorunların çözümüne yönelik, sürdürülebilirliği sağlamaya yönelik ilk kent modelleri 20. yüzyılın başında geliştirilmeye başlanmıştır. Geliştirilen ilk modeller sanayi devriminin yarattığı çevre kirliliklerinin çözümüne odaklanan, kırsal alanın avantajları ile kentsel alanın ekonomik avantajını sentezleyen modellerdir. İlk sürdürülebilir kent modellerini 20. yüzyılın ortalarında doğal çevreyi sürdürülebilir kılan ekolojik kent modelleri geliştirilmiştir. Son dönemde kentsel yayılmanın önlendiği, yürünebilir sokaklar oluşturulduğu, toplu taşımanın desteklenerek kirliliğin azaltıldığı, karma kullanım ile çalışma ve yaşama mekanlarının bir arada tasarlandığı kent modelleri, kent sorunlarının çözümüne yönelik olarak geliştirilmiştir. Bu dönemde öne çıkan diğer bir model ise yapı ve yerleşme ölçeğinde sürdürülebilirlik performansının değerlendirildiği sertifikasyon sistemleridir. Kentler insanların kümelendiği, çalışma alanlarının ve dinlenme alanlarının olduğu, sürekli değişim ve gelişim içinde olan mekanlardır. Ekonomik, toplumsal ve siyasal alanda gerçekleşen tüm değişimler kentlerin yapısına etki etmekte ve kentlerin dönüşmesine neden olmaktadır. Kentlerde dönüşüme neden olan önemli konular; kentin köhnemiş alanlarında ve gecekondu bölgelerinde yaşanan toplumsal sorunlar, doğal afet riski, teknik ve sosyal altyapı yetersizliği, yanlış yer seçimi ve saçaklanma ile doğal yapının tahrip olması gibi sorunlar, küreselleşme sürecinde kentin rekabet edebilirliğini arttırılması ve ekonomik olarak etkinliğini kaybetmiş kentlerin canlandırması gerekliliğidir. Üretim biçimlerinde meydana gelen değişim sonucunda gerçekleştirilen ilk kentsel dönüşüm müdahale biçimleri kentlerin sağlıklı yaşam koşullarına kavuşması amacıyla yıkılıp yeniden yapılması olmuştur. 20. yüzyılın ortalarında kentlere müdahale biçimi siyasal nedenlerin tetiklediği, kent mekanının iyileştirilmesi ve yeniden inşaat edilmesi uygulamaları olmuştur. 20. yüzyılın sonları ve 21. yüzyılın başlarında ise ekonomik nedenlerin tetiklediği dönüşüm uygulamaları gerçekleştirilmiştir. Dünya genelinde yaşanan sorunların Türkiye'de yansıması, 1950'li yıllarda yaşanan siyasal ve ekonomik dönüşümler sonucunda olmuştur. Bu dönem itibari ile Türkiye'de yaşanan sorunlar; kentsel nüfusun kontrolsüz artışı, sera gazı emisyonlarının artması ile hava kalitesinin bozulması, su kaynaklarının kontrolsüz tüketimi, elektrik ve enerji tüketiminin artışı ile enerji açığının artışı, yapay bölgelerin tarım alanlarına doğru saçaklanması ile tarımsal alanların azalışıdır. Geçtiğimiz 20 yıllık dönemde teknolojik gelişmeler ile birlikte bu sorunlara neden olan etmenler de artmaktadır. Türkiye'de yaşanan sorunların çözümüne yönelik ilk adım 1991 yılında Montreal Protokolü'ne taraf olunmasıdır. Monteral protokolünü takiben uluslararası düzlemde sera gazını azaltmaya, sürdürülebilir insan yerleşimleri oluşturmaya, iklim değişikliğine uyum sağlamaya ve ÇEDBİK aracılığı ile yeşil bina geliştirmeye yönelik taahhütler verilmiştir. Ulusal düzlemde ise ilk aşamalarda bina ölçeğinde sürdürülebilirliğin sağlanmasına yönelik yasal mevzuat geliştirilmiş, 2010 yılı itibari ile KENTGES ve 10. Kalkınma Planı gibi belgeler ile yerleşme ölçeğinde sürdürülebilirliğin sağlanmasına dikkat çekilmiştir. Türkiye'de kentsel dönüşüm uygulamaları dünyadaki örneklerinden farklı nedenler ile geliştirilmiş olup, kentsel dönüşüm süreci ilk olarak yangından ve savaştan tahrip olan kentsel alanların yeniden geliştirilmesi projeleri ile başlamıştır. Süreç, 1950 yılı itibari ile ağırlıklı olarak yasadışı konut alanlarının sağlıklaştırılması projeleri ile devam etmiş, 2000 yılı ve sonrasında özellikle afet riski nedeniyle kentsel yenileme ve sağlıklaştırma projeleri ile gelişimini sürdürmüştür. Türkiye kentsel dönüşüm süreci incelendiğinde, kentsel dönüşüm uygulamalarının genellikle kentin fiziksel sorunlarını çözmeye yönelik geliştirildikleri, çevresel kaynakların ve sosyal yapının sürdürülebilirliğinin sağlanması kaygılarını taşımadığı görülmektedir. Özellikle don dönem kentsel dönüşüm uygulamalarının sonucunda yapı yoğunluğunun artması ve sosyal dışlanmanın artması sorunları tartışılmaya başlanmıştır. Türkiye'de yerleşme ölçeğinde sürdürülebilirliğin sağlanmasında kentsel dönüşüm projeleri fırsat olarak görülmektedir. Kentsel dönüşüm ve gayrimenkul sektöründen kaynaklanan çevresel, ekonomik, sosyal ve fiziksel sorunların çözümü için, yerleşme ölçeğinde sürdürülebilirlik performansını ölçen ulusal bir sertifikanın kentsel dönüşüm projelerinde kullanılmasının faydalı olabileceği sonucuna ulaşılmıştır.