XVII. yüzyıl ikinci yarısında etkin bir Bani ailesi: Köprülüler

Bu çalışmanın konusunu, XVII. Yüzyıl ikinci yarısında Osmanlı İmparatorluğu'nda önemli görevlerde bulunan Köprülü ailesi üyelerinin, İmparatorluk toprakları içerisinde girişmiş oldukları imar faaliyetleri oluşturmaktadır. Köprülüler, Köprülü Mehmet Paşa'nın 15 Eylül 1656 tarihinde sadrazam olarak atanmasından sonra, Osmanlı bürokrasisinde etkin olmaya başlamış ve birçok bürokrat yetiştirmiş bir ailedir. Çalışmada, Köprülü Mehmet Paşa, eşi Ayşe Hanım, Fazıl Ahmet Paşa, Fazıl Mustafa Paşa, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Amcazade Hüseyin Paşa, Köprülüzade Numan Paşa, Köprülüzade Abdullah Paşa, Köprülüzade El-Hac Ahmet Paşa, Köprülüzade Abdülbaki Bey, Köprülüzade Esad Bey ve Köprülüzade Asım Bey'lerin imar faaliyetleri vakfiye ve arşiv belgelerinden hareketle incelenmiştir. Merzifonlu'nun başarısız Viyana seferinden sonra ailenin siyasal etkinliğinin sona erdiğini söylemek mümkündür. Bu tarihten sonra yetişen aile üyeleri hiçbir zaman atalarının Osmanlı sarayında edinmiş oldukları gücü ve konumu elde edememişlerdir. Özellikle Amcazade Hüseyin Paşa'dan sonra bu güç kaybı daha net bir şekilde hissedilir olmuştur. Bu dönemde yetişen aile üyeleri, ailenin tekrar eski gücünü kazanabilmesi için, saltanat üyeleri ve dönemin güçlü aileleri ile evlilik yoluyla bir takım bağlar oluşturmaya çalışmışlardır. Fakat bu evliliklerde Köprülü aile üyelerinin saraydaki eski güçlerini tekrar kazanmalarına yetmemiştir. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ve kapı halkının bilinçli politikalarıyla, Köprülü ailesi üyeleri artık başkent dışında küçük memuriyetliklerle yetinmeye mecbur bırakılmıştır. Köprülü ailesinin bu tarihi süreci, İmparatorluk toprakları içerisinde girişmiş oldukları imar faaliyetlerine de yansımıştır. Köprülü Mehmet Paşa ile başlayan imar hareketleri, oğlu Fazıl Ahmet Paşa ve damadı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa tarafından yoğun bir şekilde devam ettirilmiştir. Amcazade Hüseyin Paşa'dan sonra artık ailenin saraydaki gücünün azalmasına paralel olarak oluşturulan vakıf kurumlarının da zenginlikleri azalmıştır. Artık aile üyeleri oldukça sınırlı bir bütçe ile yapılar yaptırmaya başlamıştır. Bu çalışmanın ana kaynaklarını teşkil eden aileye ait vakfiye ve arşiv belgelerinden hareketle, Köprülü aile üyeleri tarafından imparatorluk toprakları içerisinde 24 cami, 5 mescit, 10 medrese, 15 hamam, 25 han, 3 bedesten, 19 mektep, 2 palanga, 1 darüşşifa, 4 kütüphane, 6 sebil, 4 türbe, 6 şadırvan, 2 imaret, 2 gümrükhane, 8 su terazisi, 1 namazgah, 2 musalla, 3 dershane-mescit, 2 köprü, 4 arasta, 1 yahudihane, 1 frenkhane, 1 maksem ve su yolları inşa ettirildiği tespit edilmiştir. Bu yapıların dağıldıkları coğrafya dikkate alındığında, özellikle ticari alt yapıya sahip merkezlerin tercih edildiği anlaşılmaktadır. Özellikle ticaret yolları üzerinde yer alan yerleşim merkezleri ve menziller bu tercihte önemli yer tutmaktadır. Amcazade Hüseyin Paşa'dan sonra başkent İstanbul'da aile üyeleri tarafından yapı inşa edilmemiş olması yukarıda bahsedilen saray içerisindeki güç kaybının en bariz örneğidir. Başkentte inşa edilen yapılar Divanyolu ve çevresinde yoğunlaşmakta olup, bu da bu yapıların prestij yapıları olarak inşa edildiklerini göstermektedir. Köprülü aile üyeleri tarafından inşa edilen yapılarla Osmanlı mimarisi'ne çeşitli yenilikler getirilmiştir. Bunlardan bir tanesi başkent İstanbul'da inşa edilen külliyeler içerisinde yer alan bağımsız dershane-mescit uygulamasıdır. Ayrıca dershane-mescitlerin sekizgen planda inşa edilmiş olmaları da aile üyeleri tarafından mimariye getirilmiş bir yeniliktir. Yine Köprülü Fazıl Ahmet Paşa tarafından Divanyolu üzerinde inşa edilen bağımsız kütüphane binası ve kütüphanenin organizasyonu, Osmanlı mimarisi açısından bir yenilik olarak karşımıza çıkmaktadır.