Yavaş kent hareketi üzerinden yaşanabilir aramekan/arayüz geliştirmede bir model önerisi: İstanbul/Beşiktaş-Sinanpaşa Mahallesi örneği

Küresel dünya anlayışı ve plansız kentleşme; kentsel yayılma, kirlilik, araca bağlılık, kamusal mekan yetersizliği, sosyal ve kültürel değerlerin ihmali gibi kentsel yaşam koşullarını sağlıksızlaştıran sorunlara neden olmaktadır. 1980 sonrası 'Yeni Şehircilik Yaklaşımı' ile kent formunun tanımlanması ve analiz edilmesi, insanın fiziksel çevre ile ilişkisinin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu sebeple yaşanabilir kentsel aramekan/arayüzler için, toplumsal süreci dahil eden kentsel peyzaj planlama ve tasarım birlikteliğine ihtiyaç vardır. Uluslararası Habitat III Konferansı, Sürdürülebilir Şehirler Araştırma Merkezi ve ülkemizde gerçekleştirilen Çevre ve Şehircilik Bakanlığı destekli Vizyon 2023 ve Arama Konferansında da temel yaşam alanı olan şehirlerin ve ülkenin gelişimiyle, insanların refah düzeyinin artırılmasında 'kimlikli şehirler' e dikkat çekilmiştir. Yerel ölçekten, küresel ölçeğe bütünsel bir sistem içerisinde alan kullanımında altyapıyı, kentsel mekanı, sosyo-ekonomik yapıyı tümden irdeleyen, insanların yaşam kalitesini yükseltmeyi temel alan stratejilere öncelik verilmiştir. İnsan-mekan etkileşiminin yoğun olduğu, yürünebilir kentsel kamusal mekanlara vurgu yapılmıştır. 1989 yılında yavaş gıda sloganı, çevreci bilinç ve çevreci hareket eylemi ile başlayan Yavaş kent hareketinin amacı da kentlerin özgün kimliklerini kaybetmeden, yerel özelliklerini yaşatmalarıdır. Yavaş yaşam felsefesine dayalı yavaş kent hareketi ile günümüz modernleşme ve hızlılığın etkisi altında kalan insan yaşamında, yaşanılan 'anın, çevrenin, yerin' bilincinde olunması gerektiği üzerinde durulmaktadır. Var olan kimliğini korumaya çalışan küçük ölçekli yerleşimler olan yavaş kentlerin, günümüz küresel kentlerine ilham verdiği görülmektedir. Tez çalışması, yerelin özelliklerini günümüz ve geleceğin kentlerinde yaşanabilir ara mekan/arayüzler üzerinden nasıl sürdürebiliriz? Günümüz kentlerinde kaybolmak üzere olan insan-mekan etkileşimi ile yer algısını yeniden kazandırabilir miyiz? sorularına çözüm arayışı ile başlamıştır. Çalışma alanı İstanbul metropol kentinde, yaşam kalitesi yüksek ilçelerden birinin sınırları içerisinde bulunan ve kentsel sit alanı özelliğine sahip olan Beşiktaş Sinanpaşa Mahallesi'dir. 5 bölümden oluşan çalışmada; giriş bölümünde tez çalışmasının önemi, amacı, hipotezi ve yararlanılan kaynak özetleri anlatılmıştır. Literatür araştırmasında, yaşanabilirlik olgusu açısından yavaş kentler incelenmiş, kentsel mekan yapısı ve yer algısı açısından yavaş kentlerin önemi belirtilmiştir. Montgomery'nin (2003) eylem, yapılı çevre, anlam ilişkisine dayalı yaşanabilir kentsel mekan analizinden yararlanılmıştır. 'Yeni Şehircilik Yaklaşımı' sonrası kentsel kamusal mekana sistemsel bakış kazandıran ara mekanlar arayüzler anlatılmıştır. Konu üzerine çalışan uzmanların model ve yaklaşımları incelenmiş olup, dünyadaki yaşanabilir bazı kent örneklerinden detaylar aktarılmıştır. Çalışmanın materyal bölümünde İstanbul Beşiktaş Sinanpaşa Mahallesi'ne ait yazılı literatür, kurumlardan alınan harita, plan ve raporlar belirtilmiştir. Yerinde yapılan gözlem ve anket uygulamasından bahsedilmiştir. Çalışmanın yöntemi 4 başlıktan oluşturulmuştur. İlk olarak çalışma alanına ilişkin literatür araştırması ve veriler toplanmıştır. İkinci olarak yavaş kentlerin mekansal özellikleri ile Jacops, Gehl, PPS, TOD model ve yaklaşımlarının ortak özellikleri tespit edilmiş olup, yaşanabilir aramekan/arayüzlerin taşıması gereken kriterler belirlenmiştir. Daha sonra 'yerelin kalitesini yeniden değer alan ve günceli yakalayan' öneri model geliştirilmiştir. Son olarak da Beşiktaş Sinanpaşa Mahallesi'nde mekansal ve sosyal analizler yapılmıştır. Bulgular ve tartışma bölümünde yaşanabilir aramekan/arayüz için geliştirilen öneri model, Beşiktaş Sinanpaşa Mahallesi'nde sınanmıştır. Sonuç bölümünde ise çalışma alanında yaşanabilir aramekan/arayüzler saptanmıştır. Kentsel kimliği oluşturan doğal, yerel, kültürel peyzaj özellikleri değerlendirilmiştir. Katılımcı yaklaşım ile kamusal memnuniyet ölçülmüştür. Mekansal ve sosyal değerlendirmeler yapılarak, '21. Yüzyıl kimlikli mekanlar' kapsamında Beşiktaş Sinanpaşa Mahallesi'nde hedefler, öneriler geliştirilmiştir. Beşiktaş Sinanpaşa Mahallesi'nin yerel ile küreseli birleştiren, toplumsallığı ön planda tutan kentsel mekan yapısı ile kamusal memnuniyeti sağlayarak, insan-mekan etkileşimini artırdığı sonucuna varılmıştır.