Üst gelir gruplarının kentte değişen yerseçimi davranışları üzerine bir araştırma: İstanbul örneği

1980'li yıllarla birlikte etkisini gösteren 'değişim' anlayışı yaşamın her alanında karşımıza çıkmaktadır. Ekonomik sistemlerdeki makro değişimle beraber, ulaşım ve iletişim sistemlerindeki değişme, tüm yaşam alışkanlıklarını, değerleri ve ihtiyaçları oldukça hızlı ve neredeyse algılanamayacak şekilde dönüştürmektedir. Toplumsal yaşam alanında yaşanan bu süreçler, mekan kavramında da önemli değişimleri beraberinde getirmiştir. Teknolojik değişimler öncelikle sanayi kuruluşlarının ölçeklerini, mekansal kullanım boyutlarını, yer seçim tercihlerini ve mekanda dağılma eğilimlerini farklılaştırmaktadır. Bu durum çalışanların sosyal statüleri yani ödeme gücü, tüketim harcamaları ve işyeri-konut ilişkisinde de önemli değişimlere neden olmaktadır. Öte yandan bilgi temelli bir topluma geçiş, üretim yapısı ve ulaşım teknolojilerinde meydana gelen gelişmeler ve nüfusun farklılaşan satın alma gücü, hizmet sektörünün içeriğini de değiştirmiştir. Bu durum, kent merkezlerinde uzmanlaşma, yığılma ve dağılma eğilimleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Küreselleşme sürecinde mekan artık, bir ilişkiler ağı olarak tanımlanmakta, dolayısıyla eşitsiz bir dünyada eşitsizliği körükleyen bir kategori olarak karşımıza çıkmaktadır. Çok kültürlü ve etnik yapılarıyla kentler, farklılıkların yan yana mekanlara yerleşerek oluşturdukları nüfus yığılma alanları haline gelmektedir. Kentlerin ve kentleşmenin toplumsal ve sosyal dinamikleri, bu toplulukların gelişmelerine ve dolayısıyla bütünleşmelerine zemin hazırlamak yerine, birbirlerinden kopararak gelişmesini ve dikeyde ve yatayda kurguladıkları yeni hiyerarşik ilişkiler çerçevesinde özelleşmelerine uygun bir zemin hazırlamaktadır. Bu şekilde kent mekanı kamusal bir mekan olmaktan çıkıp özel bir alan haline dönüşmektedir. IV Kentsel mekanların, farklı gruplar tarafından yatayda ve dikeyde farklı boyut ve zamanlarda kullanıldığı, kullanılan mekanın aynı olmasına rağmen kullanmanın niteliği dolayısıyla bir paylaşma getirmediği, bu anlamda ayrışmanın sadece toplumsal yapıda değil mekan kullanımında da gerçekleştiği söylenebilir. Söz konusu hiyerarşik düzen ve farklılıklar, yeni postmodern kent imajının ve beraberinde tüketim kültürünün ön plana çıkmasının aracı olmuşlardır. Böylece kentler, tek tek bireyler aracılığı ile ön plana çıkan, sayısız çeşitlilikte, eş zamanlı gelişen ve zamanla değişen esnek kimlik öğeleri ile popüler tüketim kültürünün sermayeye hizmet eden araçlarıyla dolu bir yapı sergilemeye başlamışlardır. Bu süreçler, aynı zamanda nüfus hareketleri ve farklılaşmış konut alanları ile de desteklenerek, yerleşme tipolojilerinde de farklı bir desen yaratmıştır. Kendilerini seçkinleştirmek çabasında olan profesyonel elitler, çalışma dışı zamanlarını genellikle kent dışı mekanlarda geçirmekte ve kentten ayrı bir yaşam şekli benimsemektedirler. Bu noktada, kent yaşamından kopuk ve etrafından bağımsız, bu bağımsızlığından dolayı herhangi bir yere yerleştirilebilir konumdaki, dünyada genel olarak 'gated community' adıyla kullanılan yerleşimler yaratılmıştır. Böyle bir gelişmenin en çarpıcı biçimde yaşandığı kent İstanbul olmuştur. Küreselleşmiş tüketim kalıplarının ve bu kalıplara eklenen her türlü kültürel akımın taşınmasıyla yaşanan keskin kentleşme pratiği, sosyal kutuplaşmanın ve mekansal ayrışmanın çerçevesinde kentsel gerilimlere yol açarak araştırmalara konu olmuştur. Sosyal kutuplaşmanın bir ucunda duran üst gelir grubu, kentte kendi yaşam mekanlarını ayrıştırarak içe dönük, güvenli, korunaklı, her türlü ihtiyaç duyulan ve talep edilen donatıların yer aldığı villa-sitelerini oluşturmuşlardır. Bu çalışmada da, küreselleşme süreci içerisinde İstanbul'da üst gelir gruplarının konut tercihleri villa-siteler bazında incelenmektedir. lncelemede sosyal kutuplaşma ve toplumsal ayrışma yönünden bu konut alanlarının durumu ve kentsel gelişime yön vermesi açısından fiziksel mekan özellikleri ele alınmaktadır.