Göreme Kılıçlar Kilisesi duvar resimlerinin ikonografisi

Kappadokia bölgesi, 'Göreme vadisinde, Erken Makedonya Hanedanı dönemine (M. S.867-963) tarihlendirilen Kılıçlar kilisesi duvar resimlerinin ikonografisi' tez konusunu oluşturur. Çalışmada, Kılıçlar kilisesi duvar resimlerinde otuz üç sahneden oluşan İsa siklusu, ikonografi, sahnenin konusunu aldığı kaynak, resim seçimi, resim programı ve üslup bakımından incelenmiştir. Ayrıca, 2000 yılı Nisan ve Mayıs aylarında Kılıçlar kilisesinde gerçekleştirilmiş olan koruma ve onarım çalışmaları tez konusu kapsamındadır. Kappadokia bölgesi, Bizans İmparatorluğu için her zaman önemli bir yerleşim bölgesi ve dini merkez olmuştur. Mistra, Kıbrıs, Bulgaristan, Sırbistan, Yugoslavya gibi Orta Bizans Dönemi duvar resimlerinin bir arada bulunduğu birkaç bölgeden biridir. Bölgenin sınırları İlk ve Orta Çağ boyunca sürekli değişir. Bununla birlikte genel olarak bölgenin doğal şuurlarım, batıda Tuz Gölü, doğuda Fırat Nehri, güneyde Toros ve kuzeyde Kuzey Anadolu Dağlan oluşturur (Hild ve Restle 1981 :39,40). Bölgede yeni jeolojik dönemde, volkanik faaliyetler oluşur. Bu nedenle jeolojik yapı temel özelliklerini günümüzde de korur. Volkanik sarsıntılardan sonra meydana gelen atmosfer hareketlerinin yanı sıra bölgenin hidrografik ve litolojik özelliklerinin yaratığı erozyon ilginç yeryüzü şekillerinin oluşmasına sebep olur. Birbirine yakın ve karmaşık vadiler, uçurumlar, ilginç görünümlü yarık ve mağaralar, tepeler volkanik sarsıntıların ve erozyonların yarattığı doğal oluşumlardır. Kappadokia bölgesinde kesin bir tarih içeren en erken kilise, Güllüdere Ayvalı kilisesi, M. S.913- 920 yıllarına tarihlendirilir (Jerphanion 1942 11 .1:79-82; Thierry 1965b: 152). Bölgede 10. yüzyıl öncesine ait kitabe olmadığı için bu döneme kadar olan kiliselerin duvar resimlerinin tarihlendirmeleri tartışmalıdır (Epstein 1975 :24-26). Kappadokia bölgesinde, yaklaşık olarak 850 ile 950 yıllan arasında yüz yıllık bir zaman dilimine tarihlendirilen kiliseler 'Arkaik Grup' olarak adlandırılır. Bu adı ilk olarak Jerphanion kullanır (Jerphanion 1942 I: 67 -94), daha sonra Restle (1967:18, 19 -25), Thierry (1972:151-155), Kostof (1989:170-189), Jolivet-Levy (1991:335-340) gibi diğer araştırmacılar da benimserler. Araştırmacılar, Göreme vadisinde bu döneme tarihlenen duvar resimleri konusunda hemfikir değildirler. Kılıçlar kilisesi duvar resimlerinin, 10. yüzyıl başına veya sonunatarihlendirilebileceği genelde kabul edilir (Jerphanion 1942 1 :199-242; Rice 1953 :138; Restle 1967 :19-23; Thierry 1972 :153; Ötüken 1984 :150); Kostoe, ll. yüzyıl üzerinde durur (Kostof 1989 :173). Göreme vadisinde aynı dönemle ilişkilendirilen diğer kiliseler: El Nazar, no.3, no.4a, no.4b, no.6, no. öa, Tokalı I, no.8, Theotokos ve Aziz Eustathios, no. 13, no. l5a'dır. (Jerphanion 1942 1 :67-94; Restle 1967 :20; Thierry 1972 :151-155). Arkaik Grubun en önemli özelliği çok sayıda konulu sahnenin bir arada tasvir edilmesidir. İsa suçlusundan sahneler, kronolojik düzen içinde, art arda tasvir edilir. Sahneler üst üste yerleştirilen şeritlerle sınırlanır, şeritlerin içlerinde ise birbirlerinden ayrılmadan, bütünlük içinde ilerler. İsa'nın yaşamının çocukluk dönemine ait sahne sayısı, diğer dönemlere göre daha fazladır. Bu nedenle çocukluk döneminin ağırlıklı olarak ele alındığı apokrif İnciller, özellikle lakobos'un Protoevangelionu, sahnelere kaynaklık eder. Sahnelerin verilişindeki ayrıntılar, tasvirlerin kaynağa olan yakınlığına işaret eder (Kostof 1989 :170- 173; Thierry 1972 :152-153). Arkaik Grupta ikonografik açıdan bütünlük gösteren duvar resimleri, üslup bakımından çeşitlilik yansıtır. Örneğin Kılıçlar kilisesi duvar resimlerinde, Makedonya Rönesansı'nın etkileri hissedilir. Figürlerin tavırları zarif, yüzleri canlıdır. Stilizasyondan uzaklaşılmaya ve plastik etki vurgulanmaya başlanır. Diğer taraftan, Eski Tokalı, Theotokos'da olduğu gibi daha stilize bir üslup, özet bir anlatım da görülebilir (Thierry 1972 :156-157). Kılıçlar kilisesinin duvar resimleri, İkonoklasmus döneminin (M. S.724/730-843) hemen sonrası ile Makedonya Hanedanı dönemi sanatında bir 'Rönesans'ın başladığı (950'ler) yıllara tarihlendirildikleri için bir geçiş özelliği yansıtır. Bu geçiş döneminden sonra, başkent İstanbul'da, Makedonya Hanedanı dönemi sanatında bir 'Rönesans' gerçekleşir ve etkileri imparatorluğun tüm eyaletlerinde hissedilir. Bugün Kappadokia bölgesi duvar resmi denince ilk akla gelen Göreme Tokalı II, Elmalı, Çarıklı, Karanlık gibi kiliselerin duvar resimleri, tarihleri kesin olmamakla birlikte, Makedonya döneminde üretilen eserlerdir. Kılıçlar kilisesi, hem çağdaşı İstanbul hem de İkonoklasmus dönemi öncesi Suriye-Filistin eserlerinde görülen özellikler ile Kappadokia'nın yerel resim geleneklerinin bir arada toplandığı bir örnektir. Kappadokia bölgesindeki, aynı döneme tarihlendirilen Arkaik Grup kiliseleri duvar resimleriyle çok sayıda sahne içermesi; hikaye edici düzene kısmen sadık kalması; çocukluk döneminde apokrif kaynakla uyumlu olması; Maiestas Domini, Göğe Yükseliş gibi sahnelerin resim programındaki yerini koruması; erken dönem, Doğu ikonografik motiflerinin kullanılması gibi ortak özellikler yansıtır. Kapalı Yunan haçıIll planının kaya kiliselerinde ilk örneği olması, liturjik resim programının oluşması, İsa'nın çektikleri dönemi ve diriliş siklusunda sahne sayısının artması; bayram sahnelerinin yeri ve boyutuyla vurgulanması; resim programına Deesis, Pantokrator İsa, Pentekost gibi yeni sahnelerin girmesi; hacimli ve duygusal yoğunluk taşıyan figürleriyle üslubu, Kılıçlar kilisesinin, bölgede sonraki yüzyıllarda benimsenecek olan uygulamaların ilk örneklerinden biri olduğunu gösterir. Kılıçlar kilisesi, bazı özellikleriyle bölgenin resim geleneğine bağlı kalmıştır, ancak, farklı planı, resim seçimi ve programı, üslubu başkent eserlerinin eyalet sanatı üzerindeki etkisini hissettirir. Kılıçlar kilisesi, Orta Bizans Dönemi'nde bölgede yaygınlaşacak olan bazı özelliklerin ilk kez uygulandığı bir geçiş dönemi kilisesidir.