Kentsel tasarım rehberlerinin görsel algı bağlamında araştırılması

Kentsel mekanda insan ve çevre arasındaki güçlü ilişkide, kullanıcı çevresini algılayarak değerlendirebilmektedir. Mekanın algılanması ve 3. boyutuna ilişkin çalışmalar yetersiz kalmaktadır. Bu doğrultuda çevrenin algılanmasında etkili duyu ve duyumların tespit edilerek, kentsel mekanın tüm yönleriyle ele alınması ve konuyla ilgili önemli unsur ve ilkelerin tanımlanması gerekmektedir. Çevrenin algısında en etkili duyunun görme olması sebebiyle, 'görsel algı' konusu üzerinde odaklanılmış ve görsel algının kentsel tasarımda ele alınmasını sağlayan uygulama araçlarından biri olan 'kentsel tasarım rehberleri' üzerinden incelenmiştir. Bu doğrultuda kavramsal ve kuramsal incelemeler yapılarak, mekanın görsel olarak algılanmasında etkili unsurlar tespit edilmiştir. Bu incelemede, mekanı biçimsel olarak ele alması sebebiyle Gestalt Kuramı üzerinde yoğunlaşılmış, Gestalt İlkeleri görsel algı bağlamında mekansal örnekler üzerinden ele alınmıştır. Mekanın biçimsel olarak değerlendirilmesinde, Gestalt Kuramının yanı sıra İmaj Kuramı ve Algılamada Ekolojik Kuramından da faydalanılarak kentsel mekanın algılanmasında biçimsel açıdan etkili unsurlar ortaya konmuştur. Ek olarak görmeyi etkileyen duyumlar, dikkat seçiciliği ve dikkatte kayma konuları incelenerek mekanın görsel olarak algılanmasında etkili unsurlar saptanmıştır. Biçim konusunda ele alınan ilkeler yakınlık, benzerlik, bölge, kapalılık, tamamlama, süreklilik, tekrar, zıtlık, vurgu, büyüklük ve şekil-zemin ilişkileridir. Duyumlar başlığı altında hareket, mesafe ve derinlik, ışık, renk ve doku duyumları incelenmiştir. Kullanıcı dikkatini etkileyen şiddet, büyüklük, tekrar ve hareket unsurları ise biçim ve duyumlarla ilişkilendirilerek, bu başlıklar altında ele alınmıştır. Kentsel tasarım rehberlerine ilişkin ise dünyadan rehber örnekleri incelenerek kentsel tasarım rehberlerinin niteliklerine yönelik bir değerlendirme yapılmıştır. İncelenen örnekler anlatım dili, bilgi aktarma yöntemleri, ölçek ve kapsamlarına göre farklılık gösteren örneklerden seçilmiştir. Bu rehberler New York, Toronto, Hong Kong ve İngiltere için hazırlanan kentsel tasarım rehberleridir. İngiltere, Essex Kentsel Tasarım Rehberi (1973) ile rehberleri dünyada ilk kez kullanmaya ilk başlayan ülke olması sebebiyle seçilmiştir. İngiltere'den 'By Design' isimli doküman ulusal ölçekte ve geniş kapsamda hazırlanmış olması ve kentsel tasarım rehberlerinin hazırlanmasına yönelik açıklamalarda bulunması sebebiyle seçilmiştir. New York'ta kullanılan kentsel tasarım rehberleri anlatım dili ve görsel ifade teknikleri açısından farklılık gösteren rehberler sunması, Toronto'da kullanılan kentsel tasarım rehberleri farklı anlatım dili ve ifade tekniklerinin yanı sıra farklı temalarda hazırlanmış rehberler olması ve ortalama 70 farklı tematik rehber sunması, Hong Kong için ise kent genelinde tek bir rehber kullanılması sebebiyle incelenmek üzere tercih edilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde kavramsal ve kuramsal çerçeve kısmında incelenen kentsel tasarım rehberleri, mekanın görsel olarak algılanmasında etkili unsurlar kapsamında incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmede görsel algının kentsel tasarım rehberlerinde kullanımına bakılmış ve rehberlerde görsel algıyı kullanan konular ortaya konmuştur. Bu konular: tarihi çevreler, arayüz sokak görünümü, kent görünümü, cadde ve sokaklar, meydanlar, kent mobilyaları ve peyzaj tasarımı olarak tespit edilmiştir. Ayrıca görsel algıyı etkileyen unsurlar, tez kapsamında ele alınan rehberlerde incelenmiş, inceleme sonucu çizelgeye aktarılarak kullanım sıklıklarına göre puanlanmıştır. Bu incelemede görsel algıyı en çok kullanan rehberin New York Sokak Tasarım Rehberi, en az kullananın ise Toronto rehberlerinden Clairtrell Bağlam Planı olduğu görülmüştür. Unsurların kullanıma bakıldığında ise ışık, süreklilik ve kapalılık en çok kullanılan, tamamlamanın ise en az kullanılan unsur olduğu tespit edilmiştir. Saptanan veriler çalışmanın dördüncü kısmı olan değerlendirme bölümünde ele alınarak, kentsel tasarım rehberlerinde görsel algıya ilişkin ilkeler tespit edilmiştir. Kentsel mekan algısına ilişkin temel ilkelerinin hazırlanacak kentsel tasarım rehberlerinde kullanılarak, planlama ve kentsel tasarım arasındaki ilişkiyi güçlendireceği ve mekanın 3. boyutu ile beraber ele alınmasına imkan sağlayacağı düşünülmüştür.