Türkiye ve Azerbaycan Medeni Usul Hukukunda bilirkişilik

Hakimin, önüne gelen her davaya ilişkin maddi vakıalara ve hukuki konulara yeterince vakıf olabilmesi mümkün olmadığı halde, uyuşmazlığı sağlıklı bir hükümle çözmekle yükümlü olduğu açıktır. Fakat hakimin, sadece genel hukuk bilgisi ve deneyimi ile hemen her konuda karar vermesi mümkün olamamaktadır. Nitekim mahkeme, çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hallerde, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden, bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir. Hakim, ancak davanın çözümünde özel veya teknik bilgiye ihtiyaç duyduğu durumlarda bilirkişiye başvurabilir. Özel veya teknik bilgi olmaksızın özellikle hukuki konularda bilirkişiye gitme yetkisi hakime verilmemiştir. Hakimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgi ile çözülmesi mümkün olan konularda, hakim bilirkişiye başvuramaz. Zira, hukuk kurallarını re'sen araştırıp bulma ve olaya uygulama, zaten hakimin işidir. Ayrıca, hukuki sorunların en yetkin bilirkişisi hakimin bizzat kendisidir. Hakimin hukuki konularda bilirkişiye başvuramayacağı kuralı sadece HUMK ve HMK değil, anayasa ve birçok özel kanunlarda da düzenlenmiştir. Bu nedenle mahkemelerde, özel ve teknik bilgiyi gerektiren durumlarda, çok karışık ve çelişkilerle dolu hukuki konularda, uzmanlık gerektiren uyuşmazlık konusu olguların çözümünde yaygın bir biçimde bilirkişiye başvurulmaktadır. Hakimlerin de, mesleki yeterlilik düzeyi itibariyle hangi nitelikte ve inceleme alanı itibariyle hangi konuda bilirkişiye başvurması gerektiğini çok dikkatlice belirlemesi ve bilirkişinin dürüst ve tarafsız kişiliğini çok iyi araştırması ve tarafların görüşünü de alarak hazırlayacağı sorularla bilirkişiyi iyi yön-lendirmesi hatta yönetmesi gerekmektedir. Mahkemelerin hemen her konuda fırsat buldukça ve en küçük duraksamada araştırma ve inceleme yapmadan bilirkişi görüşüne başvurmakta olduğu; bilirkişiye gidilmesi gereken hallerde ise işin bütünü ve tüm sorunlar bilirkişiye bırakılmakta olduğu ve alınan raporların aynen karara aktarılmakta olduğu ileri sürülmektedir. Bu bakımdan, hemen her konuda bilirkişiye başvurma eğilimi gösterdikleri için eleştirilen hakimlerin, gerçekten ihtiyaç duyduklarından bu yola gittikleri kanaatiyle, asıl üzerinde durulması gereken hususun raporların denetlenmesi ve değerlendirilmesi olduğunu düşünüyorum. Bu nedenle, bir yandan hakimlerin, 'hakimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgi' ile donanmasını sağlamaya çalışırken, diğer yandan ihtiyaç duydukları hukuki bilgi alanında da bilirkişiye başvurmalarına izin verilmelidir. Zira, sosyal ilişkilerin neredeyse tamamını kuşatan hukuk gibi kapsamlı bir alanda, hakimin her yönüyle bilgi sahibi olamayacağı kabul edilmelidir. Hangi hallerde bilirkişiye başvurulması gerektiğine hakim kendisi karar verir. Hakim, ilk önce davanın karara bağlanabilmesi için gerçekten özel veya teknik bilginin gerekli olup olmadığını, gerekli ise kendi özel veya teknik bilgisinin o davada yeterli olup olmadığını değerlendirmeli ve bilirkişiye başvurmanın gerekli olup olmadığını kendisi takdir etmelidir. Bilirkişi görüşünün hakimi bağlamamasının anlamı, bilirkişi görüşüne ihtiyaç duyan hakimin, onu göz ardı ederek karar vermesi değildir. her şeyden önce hangi düşünce ve gerekçe ile bilirkişiye başvurma ihtiyacı duyduğunu, hangi hususta özel veya teknik bir bilgiye gerek olduğunu, rapordan ne ölçüde yararlandığını, raporun hangi açılardan yetersiz kaldığını, hangi saikle raporun aksine bir kanaate ulaştığını ikna edici bir üslupla ortaya koymak durumundadır. Sahip olmadığı özel veya teknik bilgi alanında bilirkişiye başvuran hakim, bilirkişi raporunu değerlendirirken, bilirkişi raporunu değil, bilirkişi görüşünün davanın çözümüne olabilecek katkısını değerlendirmektedir. Hakimin, raporu diğer delillerle serbestçe değerlendirilmesinin doğal bir sonucu olarak; hakim raporu yeterli görmemekle beraber, raporda yazılı olan özel ve teknik bilgilerden hareketle, bilirkişinin raporunda varmış olduğu sonucun yanlış olduğu kanısına ulaşacak olursa, bunun gerekçelerini açıkça ortaya koymak suretiyle, bilirkişi raporunun aksine de karar verebilecektir. Bilirkişi raporunda yazılı olan özel ve teknik açıklamalardan, bilirkişi raporunda varılan sonucun yanlış olduğunu takdir edebilecek derecede bilgi sahibi olduğu kanısına varabiliyorsa, yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırmadan, bilirkişi raporunun aksine de karar verebilmelidir. Buna göre, bilirkişi raporlarının değerlendirilmesinde hakimin takdir hakkının bulunması demek, raporu yetersiz bulması halinde mutlaka ek rapor istenmesi veya yeni bir bilirkişi incelemesi yaptırması gerektiği değil, bilirkişiye başvurmanın gerekip gerekmediğine karar verme yetkisinin hakime verilmesi ve gerekçesini göstermek kaydıyla rapordan farklı bir karar verebilmesinin kabul edilmesi demektir. Bilirkişilik müessesesinden beklenen faydanın sağlanabilmesi için, bilirkişinin tarafsız ve uzman olması gerekir. Uzman olmayan kişilerce yaptırılan inceleme teknik ve gerçek anlamda kesinlikle bilirkişi incelemesi olarak değerlendirilmemelidir. Bilirkişiler belirlenirken, görüş istenen konunun hangi uzmanlık alanına girdiği ve o konuda ne tür bir mesleki yeterlilik aranacağı ve ne tür vasıflara sahip kişilerin görüşüne başvurulması gerektiği, hakim tarafından titiz bir inceleme ile kararlaştırılmalıdır.