Yasal ve yönetsel çerçevesiyle şehir yenileme planlaması ve uygulaması: Türkiye örneği

On dokuzuncu yüzyılın etkisiyle, şehirler yepyeni bir yapılanma süreci içine girmişlerdir. Sanayi Devrimi olarak adlandırılan bu dönemde, hızlı sanayileşme, beraberinde hızlı ve kontrol edilemez bir şehirleşme sürecini getirmiştir. Bu kontrolsüz büyüme, mevcut kentlerin toplumsal gereksinmelere yanıt veremez hale gelmesine yol açmıştır. Artan nüfus yoğunluğu, arazi kullanımındaki değişimler ve dönüşümler, ulaşım sorunları, kentleri çepeçevre sarmalamıştır. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından, yakılıp yıkılan kentlerin yeniden imarı gündeme gelmiştir. On dokuzuncu yüzyılın getirmiş olduğu şehirsel sorunları da dikkate alan otoriteler, bu defa eski şehirlerin sorunları ile tekrar karşı karşıya gelmeme düşüncesi ile hareket etmeye çalışmışlardır. Ancak, bu düşünce onları, eskiyi tümüyle unutarak, yepyeni şehirler inşa etme gibi temelinden hatalı bir tutuma itmiştir. 1950'lerde, şehir yenileme, mevcut şehirlerin buldozerlerle yıkılıp, yeniden inşa edilmesi olarak algılanmakta idi. Özellikle Amerika'da pek çok şehrin bu şekilde yıkılarak yeniden inşa edildikleri bilinmektedir. Doğal olarak bu durum çok uzun süre devam edememiştir. Eski şehirlerin özgün kimlik ve karakterlerini gelecekte de devam ettirme, kültür mirasını koruma ve sürdürme düşüncesinin zaman içinde gelişmesi ile birlikte, yenileme kavramı, yerini, yeniden oluşum, yeniden canlandırma ve iyileştirme gibi olgulara bırakmıştır. 1970'li yıllardan itibaren izlenen şehir yenileme politikaları, aynı yıllarda sürdürülen şehir koruma politikalarına koşut olarak, bu yönde olmuştur. Yirminci yüzyılın, şehirleri ve dolayısıyla şehir yenilemeyi etkileyen önemli faktörlerinden biri de kapitalizm olmuştur. Sermayenin sınırsızca serbest dolaşımı, üretim ve tüketim dengelerindeki yenilikler, teknolojinin hızlı gelişimi ve yeni teknolojilere geçiş, sermayenin kentsel mekan üzerindeki yer seçimi tercihleri gibi faktörlerin etkisi ile şehirsel yerleşmeler devingen yapılarının da etkisiyle değişmiş ve dönüşümler geçirmiştir. Ülkemizde bugüne dek izlenmiş rasyonel bir planlama politikasından söz etmek ne yazık ki mümkün olamamıştır. Yönetsel aksaklıkların da etkisiyle, bu plansızlık, şehirlerin yüzüne açıkça yansımaktadır. Şehir yönetimi ve planlama yönetimi konularında ülkemizin yaşadığı deneyimsizlik, şehirlerimiz için acı sonuçlara yol açmıştır. Bu sonuçları, kaçak yapılaşma, gecekondulaşma, kültür mirasımızın korunamaması ve hatta yok olması, sağlıksız şehir sistemlerinin ortaya çıkması, ulaşım ve trafik sorunları, dengesiz şehirsel büyüme ve yanlış yer seçimi tercihlerinin ortaya çıkardığı sorunlar, vb. olarak özetlemek mümkündür. Özellikle büyük şehirlerimizde ve metropollerde yaşanan bu sorunlar, şehir yenilemenin önemini ve gerekliliğini ortaya koymaktadır. XIÇalışmanın çıkış noktasının temelinde, daha çok büyük şehirlerin ve metropollerin bir sorunu olarak karşımıza çıkan şehirsel çöküntü süreçlerinin durdurulması ve çözüme ulaştırılması düşüncesi yatmaktadır. Bu bağlamda, çalışmada, şehirsel çöküntü sürecinin hızla ve şiddetle yaşanmakta olduğu üç büyük ilimiz olan İstanbul, Ankara ve İzmir Metropollerinde şehir yenileme olanakları ve yaklaşımları somut olarak ortaya konulacaktır. Çalışma, temelde yedi bölümden oluşmaktadır. Amaç, kapsam, konuya yaklaşım, temel kabuller, çalışmanın sınırları ve araştırma yöntemi gibi konuların ele alındığı giriş bölümünün ardından, ikinci bölümde, şehir yenileme eylemlerinin farklı biçimlerine kavramsal ve kuramsal bir tanımlama getirilmiştir. Böylelikle kavramın her yönü ile özümsenmesi amaçlanmıştır. Üçüncü bölümde, şehir yenileme kavramının yirminci yüzyılla birlikte ve kapitalizmin etkisi ile uğradığı dönüşümler, geçirdiği evreler ele alınmıştır. Bu çerçevede, modernizm, fordizm, postmodetnizm, postfordizm, sürdürülebilir kalkınma, küreselleşme ve yerellik gibi kavramlar irdelenerek, kent mekanına ve dolayısıyla şehir yenilemeye etkileri saptanmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, şehir yenileme stratejik boyutuyla ele alınmıştır. Şehir yenilemede planlama yaklaşımları, ilkeler, strateji geliştirme, yasal-yönetsel ve ekonomik modeller ortaya konmuştur. Bu doğrultuda, farklı ülkelerden uygulama örnekleri sunulmuştur. Beşinci bölümde, Türkiye'nin şehir yenileme konusundaki mevcut durumu ve olanakları, ülkenin planlama geçmişşi doğrultusunda ele alınmıştır. Bu bölümde ülkenin yasal mevzuatı ve yönetsel yapısı da irdelenerek, yenileme konusundaki aksaklıklar üzerinde durulmuştur. Altıncı bölümde istanbul, Ankara ve İzmir Metropoliten Alanları'nda yerel yönetimlerin şehir yenileme sorunları, kapsamlı bir analiz ile ortaya konulmuştur. Mevcut durumun, ilgili kurumlarda yapılan araştırmalar ve anketler ile ortaya konulması sonucunda, alandaki sorunlar somut bulgularla ifade edilmiştir. Sonuç, değerlendirme ve önerilerin yer aldığı yedinci bölümde ise, geçmişş bölümlerin bir değerlendirmesinin yapılmasının ardından. Türkiye'de şehir yenilemenin uygulanabilirliğine yönelik ilkeler ortaya konulmuştur. Bu amaçla, ülkede yaşanmakta olan çöküntü sürecinin, şehirsel koruma başta olmak üzere, çok boyutlu ilkeler doğrultusunda giderilmesi zorunluluğu ve bu alanların şehirlere kazandırılmasının ekonomik ve kültürel faydaları üzerinde durulmuştur. Bu amacı gerçekleştirmek için, ülkemizin sosyo-ekonomik ve kültürel koşulları ile uyumlu olacak şekilde, öncelikle şehir yenilemenin ilkelerinin belirlenmesi gerekliliği vurgulanmıştır. Ardından, şehir yenilemenin amacına ulaşabilmesi için gerekli yasal-yönetsel düzenlemelere değinilmiş ve bunların etkin ve kaostan uzak bir planlama süreci ile koşut yürütülmesinin zorunluluğu dile getirilmiştir. Yönetsel yapının kurgusu içinde yapılacak değişiklikler ve yönetime yasa ile verilmesi gereken şehir yenileme görevinin de amacı gerçekleştirmede önşartlar arasında bulunduğu ifade edilmiştir.