Osmanlı arşiv belgelerinde Teşvikiye Camii

18. asrın sonlarına kadar ıssız ve ormanlık bir arazi olan bugün ise 'Teşvikiye' adıyla bilinen semt, Sultan III. Selim'in avlanmak veya atış talimi yapmak amacıyla buraya uğradığı 1790- 1791 yıllarında ilk nişan taşını dikmesi üzerine, kendisi ve beraberindekiler için bir mescide ihtiyaç duyulmuştur. Böylece 1794- 1795 yıllarında nişan taşının bulunduğu alana ahşap bir mescid yapılmıştır. Bu mescid bölgedeki tek yapıdır. 1853- 1854 yıllarında Sultan Abdülmecid tarafından mescidin yerinde cami yaptırılır. Padişahın cami etrafında mahalle kurulmasını teşvik etmesiyle semt giderek yerleşime açılır. Semte, teşvik edildiğinden dolayı 'Teşvikiye' denmiş ve camisi de bu ismi almıştır. 1839 yılında ilan edilen Tanzimat Fermanı ile birlikte İstanbul yeni alanlara doğru genişlemeye başlar. Semtte konaklar, apartmanlar, palasların kurulmasıyla ilk beton yerleşme burada oluşur. 19. asrın başlarında devletin yönetim merkezinin Topkapı Sarayı'ndan Dolmabahçe'ye oradan da Yıldız'a taşınmasıyla, semtin ve caminin önemi daha da artmıştır. Böylece saray ve çevresi tarafından Galata-Pera bölgesinin yakınındaki Teşvikiye semti, yerleşim açısından daha cazip hale gelmiştir. Özellikle cami, Dolmabahçe ile Yıldız Sarayı'nın arka bahçesinde yer aldığından, konum olarak önemli bir noktada bulunduğu için Cuma Selamlığı törenlerinde kullanılmıştır. Geç devir selatin camilerinden biri olan Teşvikiye Camii, 19. yüzyılda Sultan II. Abdülhamid döneminde yeniden yapılmış ve 20. yüzyıldaki onarımlarla günümüzdeki halini almıştır. 2005 yılında kapsamlı bir onarımdan geçirilen cami, 2016 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü denetiminde restorasyona alınmış olup, halen restorasyonu devam etmektedir. Caminin 2019 yılının Eylül ayında ibadete açılması planlanmaktadır.18. yüzyıl başlarından itibaren Osmanlı mimarisine, Batılılaşma dönemiyle birlikte yansıyan üslupların etkisinin görüldüğü bu eserle ilgili yapılan araştırmalarda; hem semtin gelişimine öncü olması, hem de 19. yüzyıl selatin camileri arasında en fazla sivil mimari unsurları içeren yapı olması bakımından önemli olduğu düşünülerek, arşiv belgeleri ile kapsamlı bir şekilde incelenmesine karar verilmiştir.18. yüzyıl başlarından itibaren batı ile ilişkilerin giderek artması, Osmanlı toplum yapısındaki değişmeleri beraberinde getirmekle birlikte, yeni kurumların oluşturulmasıyla Klasik Osmanlı döneminin mimari anlayışına yabancı olan yeni üslup özellikleri İstanbul'daki mimari çehreyi etkilemiştir. Lale Devri'nde iyice benimsenen Barok etkisi, yapılarda sadece biçimsel olmaktan çıkıp iç ve dış mekandaki tüm mimari elemanlarda yoğun bir şekilde kendini göstermeye başlamıştır. Ancak yerli mimarlar tarafından oluşturulan bu dönem yapılarında, Avrupa etkili Barok, Rokoko, Ampir ve Neoklasik gibi üsluplar Osmanlı geleneğine aykırı düşmeyen formlara dönüşmüştür. III. Selim döneminde ise, ilk önce süslemede etkisini gösteren batılı motifler, yapıya ekleme olmaksızın, geleneksel mimariyle bütünlük sağlanmıştır. Tanzimat döneminin getirdiği yenilikler de İstanbul'un yeni bir mimari kimliğe bürünmesini sağlamıştır. Bu dönemdeki mimari üslup, Türk-Barok üslubu veya Osmanlı Baroğu olarak adlandırılmıştır. Daha sonra mimaride, batıdan alınan üslupla doğudan alınan üslupların sentezlenmesiyle birlikte Eklektisizm ortaya çıkmıştır. Dini mimaride ise, 18. yüzyıldaki yapılarda klasik plan tipi görülmekle birlikte, İstanbul camilerinin kuzey cephelerinde; son cemaat yeri, hünkar mahfili ve minarelerin bir bütün olarak kaynaşmasından oluşan bu yeni şema, 19. yüzyıl sonuna kadar gelişim göstermeye devam etmiştir. Bu dönemde, padişah ve maiyetindekiler için özel olarak yapılmış bir bölüm olan hünkar mahfilleri ise, kütlesel açıdan camilerin büyük bir bölümünü oluşturmuş ve gitgide mimariden bağımsız bir hal almıştır. 18. yüzyılda Sultan III. Selim tarafından ahşap bir mescid olarak yapılan, 19. yüzyılda Sultan Abdülmecid tarafından inşa edilen ve Sultan II. Abdülhamid döneminde ise genişletilip onarılarak ek bölümlerle tekrar yapılan Teşvikiye Camii, bu anlayışla yapılmış olup, üslup ve biçim özellikleri açısından diğer yapılardan farklılık göstermektedir. Cami, Abdülmecid dönemi camileri arasında değerlendirildiği için diğer selatin camileri içerisinde, 19. yüzyıl sonu özellikleri gösteren bir cami olarak kabul edilmektedir. Batının imparotorluk üslubu olan Antik Çağ mimari özelliklerini cephesine yansıtan Teşvikiye Camii'nin; mimarı, inşa süreci ve tarihine ilişkin bilgiler arasındaki farklı yaklaşımlar dikkat çekmektedir. Bunlar dışındaki bilgiler ise uzun zamandan beri tekrarlanan paragraflardır. Bu da bizi arşiv belgelerini incelemeye sevk etmiştir. Osmanlı Arşiv Belgelerinde Teşvikiye Camii isimli bu çalışmadaki amacımız; var olan bilgileri bir araya getirmek, yanlış ve eksik olduğunu düşündüğümüz bilgileri daha önce kullanılmamış olan arşiv belgeleri ile düzeltebilmek ve cami hakkındaki tüm kaynakları bir araya getirerek mümkün olduğunca doğru verilere ulaşabilmektir.