İlköğretim okulu öğretmenlerinin okullarında insan haklarına uygun davranma düzeyleri konusunda öğretmen ve öğrenci görüşleri

Bu araştırma, ilköğretim okulu öğretmenlerinin, okullarında öğrencilerine karşı insan haklarına uygun davranışları ne düzeyde gösterdiği konusunda öğretmen ve öğrenci görüşlerini belirlemek amacıyla yapılmıştır. Araştırmanın evrenini Ankara- Altındağ ilçesinde 2000- 2001 eğitim öğretim yılında 60 ilköğretim okulunda bulunan 2274 öğretmen ve 35539 öğrenci oluşturmaktadır. Araştırmanın verilerini söz konusu evrenden tabakalı örneklem yoluyla seçilen 90 öğretmen ve 120 öğrenciden anket yoluyla alınan görüşler oluşturmaktadır. Verilerin toplanması aşamasında insan haklarına ilişkin alanyazın taraması yapılmış, insan haklan ile ilgili yasal ve yönetsel metinler, bu konuda yazılmış ders kitapları ve çeşitli kaynaklardan insan haklarının içerdiği kavramlar incelenmiş, bu kavramlar çerçevesinde insan haklarına uygun eylem biçimleri çıkarılmış, bunlar birer soru ifadesine dönüştürülerek anket maddeleri oluşturulmuştur. Anket maddeleri oluşturulurken hak, özgürlük, adalet, eşitlik, demokrasi, hoşgörü, banş, onur gibi insan haklan ilkelerini içerecek ifadelere yer verilmeye dikkat edilmiştir. Verilerin çözümünde frekans ve yüzde dağılımlan, aritmetik ortalamalar kullanılmış öğretmen ve öğrenci görüşleri arasında fark olup olmadığı 0.05 düzeyinde sınanmıştır. Araştırma sonucunda elde edilen bulgular şunlardır: 1. Öğrenciler, öğretmenlerinin insan haklanna uygun davranışları 'gerektiğinde kendilerinden özür dileme' davranışı dışında ağırlıklı olarak 'çoğu zaman'; seyrek olarak da 'her zaman' yaptıklannı belirtmiştir. Erkek öğrenciler kız öğrencilerden farklı görüş bildirerek 'öğretmenlerin açık tartışma ortamlan yaratıp, görüş ve düşünce farkhlıklannı hoş görme yeteneği kazanmalanna katkıda bulunma' davranışını daha seyrek yaptıklannı belirtmişlerdir. Diğer seçeneklerde öğrencilerin görüşleri arasında cinsiyetlerine göre fark bulunmamıştır. Beşinci sınıf öğrencileri öğretmenlerinin 'gerektiğinde özür dileme' ve 'öğrencilerin her biriyle ilgili özel sayılabilecek bilgilerini başkalannaanlatmaktan kaçınma' davranışını sıklıkla yaptıklarını belirtirken, 8. sınıflar bu davranışların öğretmenlerince daha seyrek yapıldığını belirtmişlerdir. 2. Öğretmenler insan haklarına uygun davranışları ağırlıklı olarak 'her zaman' ve seyrek olarak da 'çoğu zaman' yaptıklarım belirtmişlerdir. Öğretmenlerin görüşleri arasında cinsiyetlerine ve hizmet sürelerine göre fark bulunamamıştır. 3. Öğretmen ve öğrenci görüşleri arasında, öğretmenlerin, 'yaşadıkları zorluklar da öğrencileriyle ilgilenmek' ve 'yetenekli oldukları konularda gelişmeleri için öğrencilerine yardımcı olmak' davranışları dışında anlamlı farklılıklar bulunmuştur. Öğrenciler, öğretmenlerinin sözü edilen davranışları söylediklerinden daha seyrek yaptıklarını ifade etmişlerdir. Öğrencilerin seçeneklere verdikleri cevaplar birbirinden oldukça farklıdır. Bu durum farklı öğretmenlerin öğrencilere farklı davrandıklarını düşündürmektedir. Sonuçlar öğretmenlerin genellikle insan haklarına uygun davranışlarının gözlendiğini göstermektedir. Beşinci sınıf öğrencilerinin, öğretmenlerini 8. Sımf öğrencilerinden daha olumlu değerlendirmelerinde, 8. sınıf öğrencilerinin 'Vatandaşlık ve İnsan Haklan Dersi' alarak teorik olarak ulaştıkları bilgileri öğretmenlerinin davranışlarında gözleme konusunda daha beklentili olmalarının etkili olduğu düşünülebilir. Ayrıca 8. sımf öğrencileri, gençlik çağma girdiklerinden, girmek üzere olduklarından, bağımsızlıklarına, dolayısı ile insan haklarına karşı daha duyarlı olacaklarından böyle bir görüş bildirdikleri düşünülebilir. Bu bulgular sonucunda; okul yönetiminin insan haklan ile ilgili değerleri okul ve sımf ortamına sokması ve korumaya çalışması, okul yaşamının bunlara uygun davramldığı şekle dönüştürülmesi; öğrencilerin kendilerini ilgilendiren konularda kararlara katılmalannın sağlanması ve fikirlerine değer verilmesi; özgürlük, adalet, hak gibi, demokratik ideallerin okul ve sınıf yönetiminde kendini göstermesi, okul çalışanlannm bu değerlere uygun davranmalan önerilmiştir.