Düyun-u Umumiye İstanbul merkez binasının Tanzimat sonrası Osmanlı mimarlığı bağlamında değerlendirilmesi

Bu çalışma, Düyun-u Umumiye istanbul Merkez Binası'nın monografik bir tanıtımını içermektedir. Fransız kökenli Levanten mimar Alexandre Vallaury tarafından tasarlanan Düyun-u Umumiye Binası, Tanzimat Sonrası Osmanlı Mimarlığı'nın üzerinde en fazla yorum yapılmış yapılarından biridir. 16. yüzyılda geniş topraklara sahip bir dünya imparatorluğu konumunda olan Osmanlı imparatorluğu, 1699 Karlofça Antlaşması'yla toprak kaybetmeye başlamış ve tarihsel süreçte Duraklama Dönemi olarak tanımlanan dönemden çıkarak Gerileme Dönemi'ne girmiştir. Bu dönemle birlikte imparatorlukta Batılılaşma girişimleri başlamış olur. Batılılaşma hareketleri, ilk olarak Lale Devri olarak anılan on iki yıllık süreçte (1718-1730) kendisini göstermeye başlamıştır. Bu ilk denemelerden sonra, daha etkili adımlar III. Selim (1789-1807) ve bunu izleyen II. Mahmut dönemlerinde (1808-1839) atılmıştır. Sultan Abdülmecit Dönemi'nde (1839-1861) ilan edilen Tanzimat'la birlikte, Osmanlı Imparatorluğu'nun Lale Devri'nden bu yana sürdürdüğü Batılılaşma çabalan, kararlı bir eyleme dönüştürülmüştür. Tanzimat'la birlikte Osmanlı Imparatorluğu'nda hukuk, yönetim örgütlenmesi, askerlik, ekonomi, eğitim, din, kültür ve sosyo kültür alanlarında köklü değişimler meydana gelmiştir. Bu olumlu gelişmelere rağmen, 16. yüzyılın sonlarından başlayarak ekonomik darboğaz giderek artan bir sıklıkta imparatorluğu sarsmaya başlamış ve buna sonraki dönemlerde yenilgiyle biten savaşlar eklenmeye başlayınca, ekonomik bunalımlar kaçınılmaz duruma gelmiştir, imzalanan çeşitli ticaret antlaşmaları ve Osmanlı imparatorluğu aleyhine sonuçlanan 11 kongreler; İmparatorluğu 20 Aralık 1881'de Düyun-u Umumiye Idaresi'nin kurulması noktasına getirmiştir. Osmanlı imparatorluğu'nda, Batı'daki gelişmelerin somut olarak izlenebildiği alanlardan biri de mimarlık olmuştur. Batılılaşma çabalarıyla birlikte mimarlıkta da yeni arayışlar içerisine girilmiştir. Bu dönemde Barok, Rokoko ve Ampir gibi yeni biçemlerle tanışılmış ve bu biçemlerde meydan çeşmeleri, sebiller, camiler, kışlalar ve türbeler yapılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nda Batılılaşma hareketlerinin dönüm noktası sayılan Tanzimat'la birlikte, mimarlık alanında da yeni düzenlemeler ve gelişmeler söz konusu olmuştur. Bu dönemle birlikte, mimarlık alanında hızlı bir değişim gözlenir. Tanzimat'ın doğurmuş olduğu yeni gereksinimler Osmanlı mimarlığına yeni yapı türleri kazandırmıştır. Özellikle Batılı ve Levanten mimarların çalışmalarıyla, Osmanlı mimarlığı Neoklasik, Neorönesans, Neobarok, Seçmeci, Oryantalist ve Art-Nouveau biçemleriyle tanışmıştır. Dönemin Batılı ve Levanten mimarları arasında öne çıkan ve Düyun-u Umumiye İstanbul Merkez Binası'nın mimarı olan Fransız kökenli Levanten Alexandre Vallaury (1850-1921), Paris'te, dönemin en iyi mimarlık eğitimi veren okulu olan Ecoles des Beaux-Arts'da eğitim görmüştür. Mimar, meslek yaşamında, aldığı eğitime sadık yapılar üretmiştir. Vallaury'nin biri dışında istanbul'da bulunan kırka yakın yapısından en bilinenleri şunlardır: Sanayi-i Nefise Mektebi, Arkeoloji Müzesi, Osmanlı Bankası ve Tütün Rejisi İkiz Binası, Pera Palas Oteli ve Haydarpaşa Askeri Tıbbiye Mektebi. 1897 ila 1900 yılları arasında yapıldığı yönünde çeşitli görüşler bildirilen Düyun-u Umumiye İstanbul Merkez Binası, Vallaury'nin 'baş eseri' olarak nitelendirilmektedir. Yapı, hem plan hem de cephe özelliklerinde, mimarın eğitim gördüğü Beaux-Arts mimari prensiplerine bağlı kalınarak meydana getirilmiştir.