Köçeklik geleneği

Köçekler, kadın kılığına girerek dans eden ve bunu meslek haline getirmiş, profesyonelce çalışan erkeklerdir. Kelime dilimize Farsça'dan girmiş olup; küçük anlamındadır. Eski dönemlerde köçekler 8 ila 10 yaşlarında Çingene ya da Mısır göçmeni olan Kıpti kadınlar tarafindan eğitilirlerdi. Eğitimleri tamamlanınca oynamaya başlayan köçeklerin; bıyıklan terleyip askere alındıkları 17 ila 18 yaşlarında mesleklerini bıraktıkları bilinmektedir. Osmanlı İmparatorluğu Devri eğlence hayatında, önemli bir yere sahip olan köçekler, özellikle İmparatorluğun en önemli merkezi olan İstanbul'da göz önünde bulunmuşlardır. Bunun önemli bir sebebi; o dönemi anlatan yazdı kaynakların, sadece saray ve çevresine ait olan eğlencelerden söz etmesidir. Saray çevresi ve İstanbul dışında kalan halkın yaşantısına ait, yazılı kaynak ve bilgilerin yok denecek kadar az olması, Anadolu'da yaşayan köçeklerin nasıl ortaya çıktıkları, Anadolu kültürü içinde nasıl yaşadıkları ve toplumdaki işlevleri hakkındaki sorulan cevapsız bırakmıştır. Ne zaman ve hangi kaynaktan beslenerek ortaya çıktığı bilinmeyen köçeklik geleneği, günümüzde dahi belli bölgelerde, halk kültürümüzün önemli parçalarından biridir. Osmanlı eğlence hayatının 1600'lü yıllarda hareketlenmeye başlamasıyla köçekler de profesyonelce bu hayatın içinde görülmeye başlamışlardır. Rivayetlerde bu dönemlerde oynayan köçeklerin genellikle Rum ya da Ermeni asıllı olduklan; bunun yam sıra Çingene ve Müslüman köçeklerin varlıklan da belirtilmektedir. Köçekler Osmanlı eğlence hayatında 'kol' denilen teşkilatlara bağlı olarak çalışmışlardır. Herhangi bir eğlencede köçek bulundurmak isteyen kişiler, bu teşkilatların kendilerine ait olan hanlarına ya da mesken tuttuklan kahvehane türü mekanlara başvurmaktaydı. Köçeklerin istenen eğlenceye katılabilmesi için, köçek tutmak isteyen kişinin, köçeklerin patronu ve yöneticisi olan kolbaşı ile pazarlık yapması ve anlaşması gerekirdi. Oyuncu kollarına bağlı olarak çalışan köçeklerin sayılarının üç kişi ile bir-iki düzine arasında değiştiği bilinmektedir. Köçekler, eğlence hayatında, kol takımlarına bağlı olarak; Saray eğlencelerinden şenliklere, vezirlere ve zenginlere ait olan konaklardan mesire yerlerine, Orta oyunundan Karagöze, kahvehanelerden meyhanelere kadar tüm eğlence ortamlarında oyunlarım sergilerken, dönemin pek çok şair ve yazarına da malzeme olmuşlardır. Köçekler, kendileri için bestelenen ve çalınan ecKöçekçe'ler eşliğinde oyunlarını sergilemişlerdir. Genellikle dört fasıl süren oyunun ritmi başlangıçta ağır havalarla başlar, ilerleyen süre ile ritm gittikçe hızlanırdı. Çalpara ve zil çalan oyuncular ritmin hızını kendileri belirlerdi. Köçekçeler eşliğinde hünerlerini sergileyen köçekler, oyunları sırasında belirli ve kalıplaşmış hareketler yapmazlardı; el, kol, ayak hareketlerinin, dönmelerinin, bel bükmelerinin sabit ve değişmez kuralları yoktu. Köçekler nerede olursa olsun, oyunlarım bitirdikten sonra, içlerinden birinin eline aldığı tefle, 'Parsa' denilen bahşişi toplarlardı. Bu bahşiş daha sonra aralarında pay edilirdi. Lale Devri ile doruklara ulaşan eğlence hayatında, köçekler en parlak günlerini yaşamışlardır. Köçeklik 1856 tarihine kadar devam etmişti. O sene 5. defa sadrazam olan Reşit Paşa'nın Sultan Abdülmecitten aldığı bir 'irade-i saniye' üzerine, İstanbul'da köçekliğe hitam verilmişti. Osmanlı eğlence hayatından çekilen köçekler, tüm Osmanlı'ya yayılarak Anadolu'da bu kültürü geleneksel halde devam ettirmişlerdir. Anadolu'da hala yaşamakta olan köçeklik geleneğinin en canlı merkezlerinden olan Kastamonu, Sinop, Bartın ve Samsun'un sahil kesiminde yaşayan köçekler, tıpkı Osmanlı Devri eğlence hayatında olduğu gibi, çok iyi organize olmuş ve profesyonelce çalışan, genellikle düğünlerde ve 'alem' ya da 'muhabbet' denilen özel toplantılarda oyunlarını sergileyen oyunculardır. Günümüzde özellikle Kastamonu'nun Cide, İnebolu ve Şenpazar ilçelerinde oldukça yaygın olan köçekler bölgedeki en önemli eğlence unsurudur. Hemen hemen ortak özellikler taşıyan bu bölge köçeklerin Osmanlı devrinde görmüş olduğumuz köçeklerden önemli farkları vardır. Anadolu'da köçekler, sadece oyuncu değil, aynı zamanda; davul, zuma ya da yöreye has bir çalgı olan İstanbul kemençesine benzeyen armudi yapılı kemane çalabilen iyi birer müzisyendirler. Bunun en önemli sebebi doğal ortamda babalarından ve diğer aile büyüklerinden almış oldukları eğitirnlerindendir. Üstelik bu gelenek, geçmişşten günümüze dek, babadan oğula aktarılarak yaşatılmıştır. Köçek aileleri birbirlerinden ayrı köylerde yaşıyor olmalarına rağmen, ailelerin neredeyse tamamı birbirlerini tanır ve zaman zaman; özellikle düğün ve eğlence mevsiminin yoğun olduğu yaz aylarında, birbirlerine ihtiyaç durumunda takviye yaparlar. Köçeklerin, bağlı bulundukları eskiden 'Meyter' denilen günümüzde 'Takım' ya da 'Ekip' olarak adlandırılan toplulukları vardır. Bu topluluklar, sadece köçekleri değil tüm müzisyenleri de kapsar. Bir takım, genellikle 5 ya da 6 kişiden kurulu olup; iki davul, bir zurna, bir kemane, bir ya da iki köçek bu takımın mevcudunu oluşturmaktadır. Eskiden, köçek sayısının 3 hatta 4'e kadar çıktığı söylenmekle birlikte günümüzde, genellikle 2 köçeğin oynadığı bilinmektedir. Takımların başında 'Takım Başı' ya da 'Ekip Başı' denilen kişiler bulunmaktadır. Takım başı, genellikle toplum tarafından sevilen, uyumlu ve ağzı laf yapan kişilerden seçilmiştir. Herhangi bir eğlencede takım bulundurmak isteyen kişiler, takım basma giderek pazarlık yapar; bu pazarlık, kaç kişi istendiğine, ne kadar süre ile çalınıp oynanacağına, pazarlık yapan kişinin yakınlık derecesine göre değişiklik göstermektedir. Köçeklerin yapmış oldukları pazarlıkla almış olduktan paranın dışında, eğlencede topladıkları 'bahşiş'ler de bulunmaktadır. Köçekler oyunlarını sergilemeden önce mutlaka içki içmektedirler. İçki, oyunları sırasında daha rahat ve özgür davranmalarına ve ortama adapte olmalarına yardımcı olmaktadır. İçki ile demlenen köçeklerin, oyunlarının ilk bölümüne, davul ve zuma eşlik etmektedir. Oyunları sırasında ellerinde zilleri bulunur. Bir süre davul ve zurna ile oyunlarını sergileyen köçekler, ikinci bölümde oyunlarına kemane ve yan çalman davul ile devam etmektedirler. Her iki enstrüman grubunda da oyunları benzer bir tavır ve eda içinde görünse bile, davul ve zurna ile davranış, tavır ve oyun özellikleri daha coşkulu ve lirikken; kemane ve yan çalman davul ile davranış, tavır ve oyun özellikleri; daha yumuşak, kıvrak ve edalıdır. Köçeklerin oyunlarına eşlik eden ezgilerin mutlaka ara nağmeleri olur ve köçekler bu aranağmelerde genellikle omuzlarını titreterek çökmektedirler. Köçeklerin oyunları sırasında kullandıkları hareketler, özgür formlardan oluşmaktadır. Yalnız eski köçekler, müzikle ve takım arkadaşlarıyla birebir uyum içinde oyun sergilerken, günümüzde bu uyum silikleşmiştir.