Diyarbakır ve Mardin'deki tarihi kamu yapıları

Tanzimat'ın ilanı, Osmanlı Devleti'nde birçok alanda köklü değişimlerinyasandıgı dönem olarak bilinmektedir. Bu değişimlerin en önemlilerinden biri de kamusal alanda yapılanlardır. Bu döneme kadar Osmanlı'nın bütün devlet isleri saray ve saray çevresindeki yapılardan karsılanmıstır. Kamu alanında yapılan reformlarlabu durum degistirilmeye çalısılmıstır. Basta stanbul olmak üzere kadame kademediger Anadolu sehirleri Tanzimat'ın getirdigi bu yeniliklere ayak uydurmayabaslamıstır. Yeni yönetimin getirmis olduğu düzenlemelerin yapılacagı mekanların hızlı bir sekilde temin edilmesi gerektiginden, stanbul'da baslayan imar hareketleri yavas yavas Anadolu'ya yayılmıstır. Bu dönemde olusan mimari akımlar eklektikdiyebilecegimiz birçok üslubu bir arada barındıran mimari akımlardır. Çalısmamızınkonusu olan Diyarbakır ve Mardin sehirleri de bu değişimlere ayak uydurmustur. Busehirlerde yapılan hükümet binaları, okullar, hastaneler, askeri binalar ve kıslalarınmimari üslupları, plan kurulusları ve yöre malzemesi de göz önünde bulundurularakayrıntılı bir sekilde anlatılmıstır. Arastırmamızın bölümlerinde kamu yapısınınolusumu ve gelisimi dönemler halinde verilmeye çalısılmıstır. Daha sonra Osmanlı Dönemindeki seyri teferruatlı bir sekilde belirtilmistir. Bu dönemde Diyarbakır ve Mardin kentlerinin durumu Tanzimat'tan önceki ve sonraki durumları belirtilmeyeçalısılmıstır. Kentlerin fiziki, idari, sosyal-ekonomik yapıları incelenirken, bu dönemde Osmanlı Devleti'nin genel olarak siyasi, idari ve ekonomik yapısı göz önünde tutularak aynı konulardaki kurumları ile mukayese edilmis, o günkü mevcut durum degerlendirilerek ortaya konmustur. Bu yapıların tümünde o dönemde Osmanlı devletinin genel sıkıntıları etkisini agır bir biçimde göstermesine ragmen busehirlerin önemli konumundan dolayı nispeten durumunu korumaya çalıstıgıgörülmüstür ve ortaya çıkan mimari üslupların etkisiyle insa edilen yapıların, Anadolu'nun diger kentlerindeki yapılarla karsılastırılarak benzerlik ve farklılıkları ortaya konmustur.238Anadolu'da bugünkü sehir yönetiminin temelleri Osmanlı'da uygulanmaya baslanmıs vilayet ve idare yapısına dayanmaktadır. Diyarbakır ve Mardin sehirlerikonumları itibarı ile her devirde önemlerini korumuslardır. Özellikle ticari yollarınkesisme noktalarında bulundugundan her dönemde canlılıklarını korumuslardır. Diyarbakır ve Mardin kentlerinde büyük çogunlugu faal durumda olan 21 kamu yapısı tespit edilmistir. Bunlardan 14 tanesi Diyarbakır merkezde, 7 tanesiMardin merkezde bulunmaktadır. Buralarda yer alan yapılar çogunlukla aynıdönemleri kapsamaktadır. Zaten Tanzimatla birlikte olusan yenilik hareketleri bu bölgelere daha geç ulastıgından, arada kalan kısa sürede yapılar insa edilmistir. Bu bölgedeki yapıların çok fazla degisiklige ugramadan günümüze gelmesindeki en büyük etken olan tas malzeme, yapıların bundan sonraki nesillere de çok degisikligeugramadan aktarılmasını saglayacaktır. ncelenen kamu yapıları plan olarak bütünlükgöstermemelerine karsılık, cephe ve süsleme özellikleri bakımından benzerliklergöstermektedirler. Bu özellikler Anadolu'da yer alan diger kamu yapılarında dakarsılastıgımız ortak özelliklerdendir. Buradaki kamu yapılarında en belirleyici özellik olarak yanlardan kanatlı plan tipi ve merdivenlerin üç kollu merdivenseklinde düzenlenmesidir. Cephelerde karsılastıgımız belirgin kilit taslı kapı vepencereler, silme ve kornis gibi enine düzenlemelerin yanında cephelerde yer alanpilastırlar Diyarbakır ve Mardin'deki kamu yapılarının önemli özelliklerindendir.