Endüstriyel peyzaj bağlamında endüstri mirası alanlarının incelenmesi: Ayvalık örneği

Sanayi devrimi sonrasında hızlı bir ivme ile inşa edilen sanayi yapı ve alanları, 20. yy'da yaşanan teknolojik ve ekonomik gelişmelerden sonra işlevlerini yitirmiştir. Kent merkezlerinde önemli yer tutan işlevini yitirmiş bu sanayi yapıları 20. yy'ın ortalarına kadar bakım ve onarım görmeden atıl halde bırakılmış ve çevrelerinde çöküntü alanları oluşturmuşlardır. 20. yy'ın ortalarından sonra işlevini yitirmiş olan sanayi yapılarının yapıldığı dönemin izlerini taşıması sebebi ile miras değeri taşıdığı görülmüş ve endüstri mirası ile ilgili çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Endüstri mirası yapıları UNESCO Dünya Miras Listesi'nde de yer almaktadır. Listede kültürel miras kategorisinde değerlendirilen endüstri mirası alanları 'endüstriyel köy/şehir/kasaba', 'madencilik şehri/peyzajı' ve çalışma kapsamında ayrıntılı olarak değerlendirilecek olan 'endüstriyel peyzaj' gibi farklı tanımlarla betimlenmiştir. UNESCO kararlarına bakıldığında bu tanımlar için çizilen belirli bir çerçeve olmadığı, bu doğrultuda benzer özelliklere sahip miras alanlarının farklı şekilde kategorize edilmesinin karmaşa yarattığı görülmektedir. Tez kapsamında 'endüstriyel peyzaj' kavramının ayrıntılı olarak incelenmesi ve UNESCO Dünya Miras Listesi'nde yer alan benzer nitelikli örneklerin sahip olduğu farklı tanımlamalar üzerinden detaylı incelemeler yapılarak, UNESCO'nun yarattığı çelişkinin ortaya konulması hedeflenmektedir. Ayrıca yine çalışma kapsamında 'Ayvalık Endüstriyel Peyzajı' başlığı ile Dünya Miras Geçici Listesi'ne alınan Ayvalık örneğinin benzer nitelik taşıyan ve aynı kategoride listeye alınmış olan örneklerle karşılaştırılarak, UNESCO sürecinde izlemesi gereken stratejileri ve doğru koruma yaklaşımlarını belirlemek amaçlanmaktadır. Bu amaçlar doğrultusunda, beş bölümden oluşan çalışmada; öncelikle endüstri mirası kavramı irdelenmekte ve kültürel sürdürülebilirlik bağlamında değerlendirilmektedir. Dünyada ve ülkemizde endüstri mirası korunması ve yeniden işlevlendirilmesinde başvurulan yaklaşımlar örneklendirilerek açıklanmaktadır. Daha sonra 'endüstriyel peyzaj' kavramı incelenmekte ve UNESCO Dünya Miras Listesi'nde yer alan endüstri mirası alanları bu kavram çerçevesinde irdelenmektedir. Bir sonraki aşamada Ayvalık coğrafi özellikleri, tarihi gelişimi, sahip olduğu miras değerleri bakımından incelenmekte ve Ayvalık'ın Dünya Miras Geçici Listesi'ne girme süreci değerlendirilmektedir. Son aşamada Ayvalık, Dünya Miras Listesi'ndeki diğer endüstriyel peyzaj örnekleri olan Blaenavon Endüstriyel Peyzajı, Fray Bentos Endüstriyel Peyzajı, Champagne Yamaçları, Evleri ve Mahzenleri ve Banska Stiavnica Tarihi Kenti ve Çevresindeki Teknik Anıtlar örnekleri ile karşılaştırılarak, Ayvalık'ın 'endüstriyel peyzaj' olma niteliği ve UNESCO sürecinde uygulanması gereken koruma ve yönetim stratejileri araştırılmaktadır. Bu araştırma iki aşamada yapılmaktadır. Miras alanları ilk aşamada UNESCO kriterleri doğrultusunda, ikinci aşamada ise çalışma kapsamında belirlenen kriterler çerçevesinde karşılaştırılmaktadır. Referans kaynaklar doğrultusunda belirlenen kriterler alanların endüstriyel peyzaj olma niteliğini ve bugünkü durumlarını değerlendirmek üzere ikişer ana ve ikişer alt kriter başlıklarına ayrılmaktadır. Endüstriyel peyzaj olma niteliğini ölçen a kriterlerinin alt başlıkları; 'oluşum süreci ve bulunduğu çevre' ve 'endüstri faaliyetleri ve yerleşime etkisi' olarak belirlenmiştir. Bugünkü durumu değerlendiren b kriterlerinin alt başlıkları; 'ekonomik, sosyal ve kültürel durum' ve 'koruma stratejisi ve yönetimi' olarak belirlenmiştir. Bu kategorilerde toplamda 11 adet kriter bulunmaktadır. Belirlenen kriterlerle yapılan karşılaştırılmanın ilk aşamasının sonucunda Ayvalık'ın diğer endüstriyel peyzaj alanları ile büyük oranda ortak özellikler taşıdığı belirlenmiştir. Blaenavon ve Fray Bentos örneklerinden önemli noktalarda ayrılan Ayvalık'ın Champagne ve Banska örnekleri ile daha fazla ortak nokta barındırdığı görülmüştür. Karşılaştırmanın ikinci aşamasında ise belirlenen kriterler ışığında elde edilen sonuçlara göre; bundan sonraki süreçte Ayvalık'ın miras değerlerinin korunması ve yönetimi konusunda yapılması gerekenler ile ilgili önerilerde bulunulmuştur. Buna göre; bölge ile ilgili stratejik gelişim planları hazırlanmasında ve uygulanmasında görev alacak resmi kurumlar, sivil toplum örgütleri ve halk birlikteliği ile kurulmuş bir komite oluşturulması gerekmektedir. Bölgenin sahip olduğu miras değerlerinin ayrıntılı bir envanter çalışması ile ortaya konulması ve bütünleşik koruma yaklaşımı ile işlevsiz kalmış yapı ve alanların günümüz fonksiyonlarına entegre edilmesi sağlanmalıdır. Yeniden işlevlendirme yaklaşımlarında ise yine bütüncül bir organizasyonla çalışmalar yürütülmeli ve kamu yararına olan işlevlere öncelik verilmelidir. Ayvalık'ın sahip olduğu potansiyeli değerlendirebilmesi, gelecek nesillere aktarabilmesi ve kentte sürdürülebilir kalkınma sağlanması için doğru koruma stratejisi ve alan yönetiminin gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Bu konu Ayvalık'ın UNESCO Dünya Miras Listesi'ne girmesi ve uluslararası bilinirlik ve koruma desteği sağlaması açısından önem taşımaktadır.