Kentsel tasarımda kent dışı yerleşmeler, kentsel yaşam biçimlendirme ve örnekler üzerinde bir inceleme

Kentsel tasarım çok çeşitli ilgi ve çalışma alanı olan bir disiplindir. Bu ilgi alanlarının içinde en önemlilerinden biri yerleşmelerdeki yaşam kalitesini yakalamaktır. Kentsel yaşam kalitesinin yükseltilmesi kentsel tasarımın temel hedeflerinden biridir. Günümüzde yaşam, kent merkezlerinin yanı sıra kent dışında da sürmektedir. Kentlerdeki yoğun ve niteliksiz yapılaşma, çevre ve hava kirliliği, ulaşım ve otopark sorunlarının sebep olduğu kent dışına çıkış sürecinin başlangıcından itibaren, kentsel tasarım kent dışında oluşan yaşam kalitesi ile ilgilenmektedir. Kent dışına kaçış süreci sonunda, kent eteklerinde gelişen yerleşmelerde yaşam beklendiği gibi gelişmemiştir. Mekanların fiziksel kalitesi, temiz çevre ve temiz hava, gerekli donatılar kentsel yaşamın istenilen düzeyde gelişmesine yetmemiştir. Yerleşmeler sosyal bütünlüğü sağlayamamış, giderek kimliksiz, anlamsız, yerel referanslardan bağımsız, tekdüze yerleşmeler haline gelmiştir. Son 15-20 yılda ise kent eteklerindeki yerleşmelerde bir değişim yaşanmaktadır. Son yıllarda tasarım hedeflerinde kimlik, aidiyet, mahalle kavramları daha sık yer almaya başlamıştır. Kamusal ve yarı-kamusal alanlara, konutun sokakla olan ilişkisine daha fazla önem verilmektedir. Yayanın mekanları önem kazanmıştır. Yerleşmeler daha sık dokulu, daha yüksek yoğunlukludur ve çok işlevli olarak tasarlanmaktadır. Bu değişim ülkemizde kent etkelerindeki yerleşmelerde de yaşanmaktadır. Tezin hedefi, kentsel yaşamda kent dışına taşınan değişimin, kentsel tasarım açısından kuramsal ve uygulamadaki gelişiminin incelenmesi, kentsel yaşam için teorik bir çerçeve oluşturulması, bu çerçeve bağlamında örnekyerleşmeler üzerinde yapılan inceleme sonucunda bize özgü çıkarımlara varılarak yeni yaşam biçimini belirleyecek kentsel tasarım hedeflerinin ilkeler olarak ortaya konmasıdır. Tez çalışmasında alan araştırması yöntemi kullanılmıştır. İlk bölümde araştırma için teorik bir çerçeve oluşturulmuştur. Bu çerçeve oluşturulurken konuya ilişkin literatür ve Yeni Kentleşme Yaklaşımı incelenmiştir, ikinci bölümde, oluşturulan çerçeveye göre, Seaside Yerleşmesi ve Kemer Country Kemeriçi Mahallesi üzerinde bir inceleme yapılmıştır. Sonuç bölümünde ise inceleme sonucu elde edilen bilgiler yorumlanmıştır. Tezde, kentsel yaşamı yeniden biçimlendirmede, kentsel yaşam kalitesine ulaşmada teorik çerçeve yaşanabilirlik, kamusallık, 'yer' kavramı, çeşitlilik, ölçek ve profesyonel yeterlik kriterleri ile çizilmiş ve sadece yaşanabilir çevrelerin kentsel yaşamda kaliteyi yakalamaya yetmediği, aynı zamanda yerleşmelerin çok işlevli, sosyal çeşitliliği sağlayan, sosyal ilişki kalitesi yüksek, kimlikli, okunabilir, anlamlı yerleşmeler olması gerektiği sonucuna varılmıştır. Seaside Yerleşesi ve Kemer Country Kemeriçi Mahallesi'nde yukarıda sıralanan kriterler bağlamında yapılan inceleme sonuçları değerlendirildiğinde, İstanbul dışında yer alan yerleşmelerde kentsel çevrenin biçimsel özelliklerinin ve yaşam kalitesinin oldukça yüksek olduğu ancak yerleşmelerin sosyal ve ekonomik çeşitlilik, algısal özellikler ve sosyal birliktelik bağlamında yeterli seviyede olmadığı görülmüştür. Çalışmada ayrıca kentsel tasarımın disiplinler arası bütünleştirici ve tasarım sürecini yönlendirici özellikleri vugulanmış, yeni bir araç olan tasarım kontrolleri gündeme getirilmiştir. Ve en son olarak, kentsel çevrede yaşam kalitesini yakalamakta kentsel tasarımın bu özelliklerinden yararlanılmadığı ortaya konmuştur.