Divan edebiyatında Mevlevilik etkisi ve Mevlevi şairler

Divan şiirinin başlıca oluşum merkezleri, diğer güzel sanatlar gibi tekkeler, medreseler, saray, asker ocakları ve esnaf muhitleridir. Bunlardan tekkeler, dini-tasavvufi eğitim sistemi ile, Osmanlı Devleti'nde kültürel hayatın gelişmesinde son derece etkili olmuşlardır. Osmanlı şehirlerinin kültürel alt yapılarını oluşturan başlıca kurumlardan olan tekkeler içerisinde, ferdin ruhsal eğitimine önem veren Mevlevi tekkeleri diğer tekkelere göre, daha belirgin olarak hizmet vermiştir. Bünyesinde pek çok kültür öğesi barındıran Mevlevi tekkeleri, herkesi kabiliyetine göre belli bir alana yönlendirmiş böylece sanatın oluşumunda etkin bir rol oynamıştır. Mevlevi tekkelerinde hayat bulan Mevlevi tarikatı, Mevlana'nın tasavvuf düşüncelerini esas kabul eden bir tarikattır ve Anadolu, Balkanlar, Kıbrıs, Arabistan Yarımadası, Kuzey Afrika'da gelişme göstermiştir. Böyle geniş bir coğrafyada bilhassa şehirlerde yayılma alanı bulmuş bir tarikat olan Mevlevilik, şehirlerin gelişmesine eş olarak güç kazanmıştır. Bu anlamda şehirlerin, coğrafi yönden imkanları ve bu ölçüde siyasi ve ekonomik yönden gelişmesi, bünyesinde yer alan kurumların da gelişmesine yol açmıştır. Mevlevi seyyah dervişler, kültürü şehirden şehire taşımış; İstanbul, Konya, Kütahya, Manisa, Afyon gibi merkezler başta olmak üzere, tarikatın yayıldığı coğrafyada kültürel bir gelişme sağlamışlardır. Bütün toplumlarda şehirler bilim ve sanatların gelişip serpildiği alanlardır. Sözü edilen merkezler sahip oldukları eğitim kurumları ile bir yandan bilim ve sanat kadrolarını yetiştirirken, diğer yandan da bu sanatçıların ürettikleri malzemeyi ilgilenenlerin dikkatine sunarak, çok yönlü işlevler üstlenirler. Şehre has güzel sanat dallarından biri olan Divan Edebiyatı da benzer bir özellik göstermektedir. Şehir kültürünü yansıtan Divan Edebiyatı'nın doğuş ve gelişim tarihi içinde, Mevlevi tekkelerinde oluşan edebi muhit bilhassa dikkati çeker. 13. yüzyıl Anadolu'sunda şiire önem verilmesi, Mevlana'nın Anadolu'da Divan şiiri tarzında şiir söyleyen ilk şairlerden biri olması dikkat çekicidir. Mevlana'nın Divan-ı Kebiri Anadolu'da Divan Edebiyatı'nın hazırlayıcısı olmuştur. Divan şiirinin kurulup gelişmesinde Eflaki, Ulu Arif Çelebi, Sultan Divani, Sultan Veled, Yusuf-ı Sineçak, Şahidi, Cevri gibi ilk Mevlevi şairlerin büyük etkisi vardır. Mevlana'nın vefatından sonra, Anadolu'da yetişen tasavvuf ehli zengin bir edebiyat muhiti oluşturmuştur. Mevlevi kültürünün sanat ve edebiyat sahasında zengin motifler taşıması, Mevlana müntesiplerinin çoğunlukla aydın kesimden olması, Mevlana'nın halkı şiir yoluyla irşadı, Mevleviliğin sanat ve edebiyat hakimiyetine dayanan bir tarikat olmasına yol açmıştır. Mevlevi tarikatı mensuplarının bilhassa aydın kesimden olması, başta Osmanlı padişahları olmak üzere, devleti yönetenler tarafından tarikatın ilgi görmesi ve bu ilgi sayesinde tarikatın yayılması, tarikatın yüzyıllar boyu siyasi güce paralel bir gelişme içinde bulunmasına vesile olmuştur. Mevlevilik, sanata ve sanatçıya uzak olmayan, çoğu sanatçı olan Osmanlı padişahları, tarafından benimsenmiş, her biri Mevlevi ya da Mevlevi muhibbi olan sanatkar 424 padişahlar, gerek Mevlevihanelere giderek, gerekse Mevlevileri saraya davet ederek, onlarla daima ilişki içinde olmuş ve bir sanat çevresi oluşturmuşlardır. Mevlevilik, tasavvufi öğretiyi gerçekleştirmek için güzel sanatlardan yararlanmayı ilke edinmiş, herkesin en az bir sanat dalında ustalaşmasını telkin etmiştir. Bunun sonucunda da Osmanlı coğrafyasında ilgi gören şiir, musiki, hat gibi sanatlar, Mevlevilik içinde kendisine iyi bir yer bulmuş; bu ocaktan sanat tarihinde pek çok önemli isim yetişmiştir. Bu sebeple Mevlevi dergahları yüzyıllar boyu tasavvuf, din, edebiyat, musiki, hat ve diğer sanatların eğitiminin verildiği; ilim, irfan ve edep tahsil edilen birer mektep fonksiyonu görmüşlerdir. Mevlevi dervişler güzel sanatların bütün şubelerinde usta seviyesine ulaşmış; Türk sanatının hemen her dalında üstat sanatkarlar yetiştirmişlerdir. Bu sanatkarlardan bilhassa Mevlevi şairler ve onların oluşturdukları şiir geleneği dikkat çekici olmuştur. Tarikatın ilhamını aldığı Mevlana'nın büyük bir şair olması, bu kuruluşta şiir geleneğinin oluşmasında büyük etkendir. Mevlana, yaşadığı yüzyılın edebiyat dilinin Farsça olması ve yetiştiği coğrafya sebebiyle eserlerini Farsça olarak vermiştir. Bu sebeple, Mevlana'dan itibaren Farsça ve aruzla şiir söylemek, tarikatta bir gelenek haline gelmiştir. Mevlevihanelerde Mevlana'nın Mesnevisi'nin okutulması geleneğinde, yüzyıllar boyu devam etmiştir. Bundan dolayı, Mesnevi'yi okumak ve anlamak için Farsça bilmek zaruri olmuş ve Mevlevihaneler dönem içinde Farsça öğretimi için önemli mekanlar haline gelmiştir. Divan şairleri de bu amaç için Mevlevi tekkelerine gelmiş, şiir sohbetlerine katılmışlardır. Mevlana'dan sonra ilk kez Sultan Veled'le başlayan Türkçe şiir yazma eğilimi daha sonraki yüzyıllarda artarak devam etmiştir. Mevlevi şairlerin şiirlerinde Sultan Veletften itibaren Türkçe söylemeye önem verilmiş, şiirlerde Türkçe daha ön plana çıkmıştır. Ancak yine de, tarikat geleneğinde olduğu için, Mevlevi şairler sayıca az da olsa Farsça şiirler de kaleme almışlardır. 3 OOO'in üzerindeki Divan şairinin, 330'u Mevlevi Divan şairidir. Mevlevi şairleri, Mevlevi tarikatının edebiyata yansımış terimleri ile, Divan Edebiyatı içinde bir Mevlevi şiiri vücuda getirmişlerdir. Mevlevi edebi muhitinde oluşan hayal ve imaj dünyası, Mevlevi şiirinin işlenmiş zengin malzemesi ile Divan şiirinin malzemesini zenginleşmiştir. Her biri, Divan şiirinin bütün vadilerinde ustaca şiir söyleyebilen ve pek çoğu Divan ya da Divançe sahibi olan Mevleviler, Divan Edebiyatı içinde önemli şairlerdir. Mevlevilik; şiiri, musikisi, semai, mimarisi ve giyimi ile Divan Edebiyatı içinde bir ekol kurmuştur. Bu ekol çerçevesinde yetişen Mevlevi sanatkarlar Osmanlı Devleti'nde gelişen bilim ve kültür hayatına birebir katkıda bulunmuşlardır. Mevleviliğin başta şiir, musiki ve semaa verdiği değer dolayısıyla Türk kültür ve edebiyatı, Mevlevi tarikatı bünyesinde serbest bir gelişme zemini bulmuş; Şeyh Galib, Cevri, Neşati, İsmeti, Sabuhi, Bini, 'Ayni, Adli, İlhamı, Abdülbaki Nasır, Nayi Osman, Itri, Dede Efendi, Zekai Efendi, Nayi Emin, Suud el-Mevlevi, Hasan Leylek gibi pek çok sanatkar Mevlevi kültüründe yetişmiştir. Mevlevilik ve Divan şiiri gibi, iki büyük kaynaktan beslenen ve zenginleşen, tarikatlar içinde kendisine pek çok taraftar toplayan teşkilat olarak Mevlevilik, Türk kültür ve edebiyat tarihinde haklı bir yer edinmiştir.