Kentsel gelişmede sporun değişen rolü: İstanbul'un spor coğrafyası

Bedenin terbiyesi, eğitimi, güçlenmesi gibi saiklerle yapılan spor etkinliği, kent çalışmalarının ve kent planlama disiplininin öncelikli konuları arasında değildir. Ancak, kadim çağlardan günümüze kadar geçen süreçte bireyin kentle kurduğu ilişkide sporun her zaman önemli bir yeri olmuştur. Antik Yunan 'gymnasium'unda beden ile kent arasında kurulan doğrudan ilişkiden, bedenin seyirlik bir unsur olduğu antik Roma Coliseum'una, sporun toplumun gereksinimlerinden biri olarak kabul gördüğü modernist kentten, mega spor etkinliklerine ev sahipliği yapan günümüz kentine kadar spor ve spor alanları kent içerisinde önemli bir yer işgal etmiştir. Bugün gelinen noktada sporun toplumsal, ekonomik ve mekansal olarak artan önemiyle birlikte ihtiyaç duyduğu alanların planlanması sürdürülebilir bir kentsel yaşamın gereklerindendir. Spor ve diğer serbest zaman etkinlikleri için tasarlanan tesisler, kapsamlarına ve fiziksel büyüklüklerine bağlı olarak kent içerisinde bulundukları muhiti dönüştürme kapasitesine sahiptirler. Bu türdeki alanlar kent yaşamına etkin bir şekilde entegre olurlarsa, ana işlevlerini yerine getirmenin yanı sıra kentsel yaşama olumlu anlamda katkı koyma potansiyelini de taşırlar. Tez kapsamında kent ve spor etkinliği arasındaki ilişki spor tesisleri üzerinden tartışılmıştır ve kentsel gelişme ile spor tesisleri arasındaki bağıntı ortaya konmuştur. Spor coğrafyası kuramcılarının gerçekleştirdiği önceki çalışmalar ve yenilikçi mekansal analiz teknikleri tezin yöntemine dair ışık tutmuştur. Çalışmanın nihai amacı ise kentlerde spor donatılarından olan spor tesislerinin; üst ölçek bölge yaklaşımından, kent ve mahalle ölçeğine kadar olan plan ve mekansal standartlarının karşılaştırılmalı olarak değerlendirilerek, ilkelerin saptanmasıdır. Bu amaca giden yolda örnek alan olarak, sahip olduğu spor tesislerinin sayısındaki çokluk, demografik yapısında zenginlik ve kent mekanındaki ritim ve dinamizm ile İstanbul seçilmiştir. T oplamda beş bölümden oluşan çalışmanın giriş bölümünde doktora tezinin kavramsal çerçevesi, amacı ve kapsamı aktarılmıştır. Buna göre tezin ana izleği; çağdaş bireyin hayatında önemli bir yer tutan spor etkinliğinin, kent mekanındaki izlerinden olan spor tesisleri aracılığıyla, kentsel gelişmede kritik bir rol aldığıdır. Bu rolü netleştirmek adına çalışmaya başlarken belirlenen sorular takip eden bölümler içerisinde cevaplanmaya çalışılmıştır. Spor etkinliğinin kentsel gelişmeye verdiği katkı farklı ölçeklerde olmaktadır. Mahalle ölçeğinde sosyal ilişkileri artıran, aidiyet duygularını kuvvetlendiren, ağırlıklı olarak birey odaklı bir katkı sunarken, bir üst ölçekteki katkısı kent ve hatta ülke ekonomisine destek veren durumdadır. Sporun kentle olan bu ölçekler arası ilişkisinin, girişxbölümünde açılımı yapılan birey-spor-kent örüntüsü bağlamında, analizi ikinci bölümün ana ekseni olmuştur. Sporun mekansallaştrılmasının kent tarihi içinde geçirdiği evreler, bugünkü tesislerin dağılımına yön veren yasal ve yönetsel süreçlere dair fikir vermektedir. Spor ve ilgili donatı alanları kent mekanında belirli amaç, hedef ve stratejiler neticesinde yer almaktadırlar. Bu türdeki donatıyı üreten politika ve planların belirli bir tarih aralığında incelenip, tezin alan çalışmasına konu olan kenti İstanbul özelinde bu planlama sürecinin değerlendirilmesi çalışmanın üçüncü bölümünün omurgasını oluşturmuştur. Tezin dördüncü bölümünü oluşturan kent mekanında yapılan çalışma ise İstanbul üzerinden yürümüştür. Kentin sahip olduğu spor donatılarından olan kapalı bir alana sahip olan spor tesisleri; üst ölçekte il genelinde ve alt ölçekte ilçeler ve mahalleler özelinde analiz edilmiştir. Bu analizler spor tesislerinin; sayı, ekonomik ve mekansal erişilebilirlik, kapsadığı nüfus, işlevsel çeşitlilik kriterleri üzerinden yapılmıştır. Tesislerin erişilebilirlikleri ilçeler düzeyinde tespit edilirken, tesislerin mekansal dağılımını ortaya koyan analiz mahalle ölçeğinde yapılmıştır. Analizler yapılırken kullanılan yöntemler kümelenme ve çoklu mütekabiliyet analizidir. Bu yöntemlere ve verilerin nasıl girdi oluşturduğuna dair açıklamalar ilgili bölümde detaylandırılmıştır. Bölüm sonunda ise, analiz sonucu elde edilen veriler ışığında, kentin spor coğrafyası perspektifinden haritası çıkarılmıştır. Sonuç bölümü ise tez çalışması boyunca elde edilen bilgilerin bir araya getirilip tartışıldığı, bundan sonra bu alanda yapılacak üretimler için bir takım kriterlerin ortaya konduğu bölüm olmuştur. Spor tesislerinin sayımı ve sınıflandırılması için İstanbul Büyükşehir Belediyesi Gençlik ve Spor Müdürlüğü tarafından hazırlanan www. istanbulsporenvanteri. com sitesi verileri kaynak alınmıştır. Çalışmada kullanılan nüfus verileri 2018 yılı sonunda yapılan Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi'nin verileridir. Tez çalışmasının tamamlayıcısı olarak, tezin içinde yer alamayan bazı veri ve haritalara ekler kısmında yer verilmiştir.