The influence of vowel harmony on Turkish native speakers learning an artificial language system

Bu çalışmada, ünlü uyumu üzerine kurulmuş yapay bir dili öğrenmenin mümkün olup olmadığı araştırılmıştır. Temel soru ünlü uyumunun deneklere kolaylık sağlayıp sağlamadığını araştırmak olmuştur. Bu kolaylık iki açıdan incelenmiştir: sözce üretim kolaylığı ve sistemi öğrenme kolaylığı. Bunu araştırmak için ünlü uyumu bulunan bir dil olan Türkçe'yi konuşan deneklerle test yapılmış ve deney sırasında gördükleri sistemi öğrenmelerinde ünlü uyumunun etkisi olup olmadığı araştırılmıştır. Sözce üretim hatalarının sesbilimsel kurallara uyduğu literatürde geniş yer tutmuştur (Dell ve diğ. 2000). Buna dayanılarak, deneklerin hatalarında ünlü uyumu kurallarını gözetip gözetmeyeceklerine bakılmıştır. Deneyde iki temel koşul öngörülmüştür. Birinci koşuldaki sözcükler yuvarlaklık/ incelik açısından ünlü uyumuna göre sınıflandırılmıştır. Bu koşulun içerisinde üç farklı alt grup vardır: ünlü uyumu, ünlü uyumsuzluğu ve karışık grup. Ünlü uyumu olan sözcüklerdeki ünlü sesler kalınlık/incelik ve yuvarlaklık açısından birbiriyle uyumlu; ünlü uyumsuzluğunda ise uyumsuz olan sözcüklerden oluşmuştur. Karışık grupta hem ünlü uyumu olan hem de olmayan sözcükler vardır. Her gruptaki deneklere bu kurallardan biri çerçevesinde oluşturulmuş 180 adet anlamsız kelime verilmiş ve belirli bir zaman kısıtlaması ile bunları sesli olarak okumaları istenmiştir. Örneğin, ünlü uyumu olan deneklerin göreceği dörtlü bir sözcük seti debi pogu tuvo dibe olurken; ünlü uyumsuzluğuna örnek tido sodi gezu pude 'dir. Üçüncü grupta ise ünlü uyumu içermeyen kelimeler kullanılarak deney süresince öğrenmenin etkisini sıfıra indirmek hedeflenmiştir. Deneklerin deney sırasında sesleri kaydedilmiş ve hatalarda ünlü uyumunu koruyup korumadıkları araştırmak için yaptıkları hatalar incelenmiştir. Deneydeki ikinci koşul ise ünlülerin yükseklik uyumu olarak belirlenmiştir. Bu koşul Türkçe'de olmamasına rağmen deneklerin deney sırasında öğrenip öğrenemediğini araştırmak amacıyla üretilmiş olup yine üç alt gruba ayrılmıştır: Birinci grup yükseklik açısından birbiriyle uyumlu olan ünlülerden oluşan sözcükleri içeren ünlü uyumu grubudur. İkinci grup ise, yükseklik açısından ünlülerin uyumsuz olduğu sözcüklerden oluşan ünlü uyumsuzluğu olarak tanımlanan gruptur. Karışık grup yine hem yükseklik ünlü uyumu hem de ünlü uyumsuzluğu içeren sözcüklerden oluşmaktadır. Bir de her altı grup deneğe deneyin sonunda uygulanacak bir test kısmı oluşturulmuştur. Bu bölümde, gördükleri sistemi öğrenip öğrenmediklerini araştırmak için, deneklere 20 çift anlamsız sözcük verilmiştir. Her çiftte yer alan sözcüklerden biri deneyin birinci bölümü sırasında deneklerin gördükleri sözcüklerle aynı kurallarla üretilmiş, diğeri ise o kurallara uymayan bir sözcükten oluşmuştur. Deneklere bu sözcüklerden daha önce gördükleri sözcüklere benzeyeni seçmeleri istenmiştir. Bu şekilde deneklerin cevapları karşılaştırılmış ve hangi sistemin Türkçe konuşan denekler tarafından öğrenilmesinin daha kolay olduğu araştırılmıştır. Deneyin son kısmında ise, deneklerden deneyden hatırladıkları sözcükleri yazmaları istenmiştir. Buradaki amaç yine deneklerin sözcükleri oluşturan kuralları öğrenip öğrenmediklerini görmektir. Sonuçlar deneklerin deney sırasında gördükleri sistemin kurallarına uyduklarını göstermiştir. Denekler dil sürçmelerinde bile gördükleri sistemin kurallarını büyük ölçüde korumuşlardır. Deneklerin sesletim hatalarında dahi belli ortak özellikler tespit edilmiştir. Bu sonuç ünlü uyumu ve ünlü uyumsuzluğu sistemleri gören denekler için doğrudur. Ancak karışık gruptaki denekler daha fazla sesletim hatası yapmışlardır. Bu durum bir düzen olduğu sürece deneklerin bunu yapay bir dilde öğrenebildiklerini ancak kuralsızlığın denekler için zor olduğunu vurgulamıştır. Yükseklik uyumu gören deneklerin sonuçları kalınlık/incelik uyumu gören deneklerle karşılaştırıldığında, deney sırasında kalınlık/incelik uyumu gören deneklerin daha başarılı olduğu gözlemlenmiştir. Bu bulgu anadilin etkisini göstermektedir. Kalınlık/incelik uyumu kuralı Türkçedeki ünlü uyumu kurallarına daha yakın olduğundan deneklerde anadilin etkisi olduğu düşünülmektedir. Bu diğer dillerde yapılan çalışmaları (Oh & Cole, 2006; Linebaugh, 2007) da desteklediğinden kalınlık/incelik uyumunun yükseklik uyumundan daha fazla kolaylık sağladığı bu çalışmada da desteklenmiştir. Deneyin ikinci kısmı olan test bölümü ve üçüncü kısmı olan hatırlanan sözcükler bölümündeki sonuçlar da sesletim hatalarmdaki sonuçlara paraleldir. Deney sırasında kalınlık/incelik uyumu üzerinde eğitilen denekler diğer gruplara göre daha başarılı olmuşlardır. Yükseklik uyumunun, kalınlık/incelik uyumu ile karşılaştırıldığında Türk denekler için daha zor olduğu gözlemlenmiştir. Ancak karışık sistem gören deneklerin sonuçlarından, ünlü uyumsuzluğunun bile tutarsız bir sistemden daha kolay öğrenildiği saptanmıştır. Sonuçlar genel çerçevede değerlendirildiğinde ünlü uyumunun hem sesletimi hem de algıyı kolaylaştıran bir kural olduğuna işaret etmektedir.