Silahlı çatışmalar kapsamında insansız hava aracı kullanımının uluslararası hukuktaki yeri

Günümüzde, silah teknolojilerindeki hızlı gelişimle birlikte muharebe sahasında değişimler meydana gelmektedir. Özellikle devletlerin girmekte oldukları asimetrik nitelikte silahlı çatışmalarda kullandıkları araç ve yöntemler, uluslararası hukukta tartışmalara yol açmaktadır. Muharebe sahasında değişimlere yol açacağı öngörülen bu tartışmalı teknolojilerden biri ; insansız hava aracı teknolojisidir. Günümüz durumsalında; insansız hava aracı teknolojisini silahlı operasyon aracı olarak kullanan devletler Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve İsrail ile sınırlı olsa dahi pek çok gelişmiş ve gelişmekte olan devlet bu teknolojiyi askeri doktrinlerinin bir parçası yapmak adına çalışmalarını sürdürmektedir. Güncel örneklerde insansız hava aracı teknolojisinin silahlı kullanım yöntemlerinin doğurduğu tartışmalar ve eleştiriler ışığında, gelecekteki kullanımların verimliliği ve hukukiliği adına günümüz uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde temel bir değerlendirmenin yapılması gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu çalışma temelde, muharebe araç ve yöntemlerindeki ve muharebe sahasındaki değişimlerin, güncel uluslararası hukuk ile etkileşimini, insansız hava aracı teknolojisi örneği üzerinden analiz etmeyi hedeflemektedir. Dolayısı ile; çalışma dahilindeki analiz ve tartışmalar, bu teknolojinin silahlı çatışmada silahlı kuvvet kullanım aracı olduğu durumların hukuki analizi ile sınırlıdır. Sivil kullanıma dair çıkarımlar, çalışma dahilinde yer almamaktadır. İnsansız hava aracı teknolojisinin uluslararası hukuk analizi; sosyal bilimler ve uluslararası hukukun alt dallarındaki artışı ve iç içe geçişi dikkate alarak üç temel açıdan; uluslararası insancıl hukuk, temel uluslararası hukuk ve insan hakları hukuku açılarından gerçekleştirilmektedir. Çalışma dahilinde uluslararası insancıl hukuk açısından insansız hava aracı operasyonlarının analizi, en çok tartışılan kullanım yöntemi olan; 'hedefleyerek öldürme' yöntemi çerçevesinde gerçekleştirilmektedir. Bu kapsamda; hedef ve sivil - savaşçı ayrımı konularındaki sorunlar ile insansız hava aracı teknolojisinin insancıl hukuka ve muharebe sahasında şeffaflığa getirebileceği yenilikler de dikkate alınmaktadır. Temel uluslararası hukuk çerçevesinde insansız hava aracı tartışmaları; Birleşmiş Milletler sistemine dayanan güncel uluslararası yapıda silahlı müdahalenin sınırlandırılması, devletlerin hangi şartlarda silahlı müdahale gerçekleştirebildiği ve insansız hava aracı gibi yeni teknolojilerin günümüz uluslararası hukuk sistemine etkileri üzerine şekillenmektedir. Günümüz sisteminde, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin izni dışındaki müdahaleler sadece rıza gösterilen hallerde ve meşru müdafa hallerinde kabul edilebilmektedir. Bu konseptlere dair değerlendirmelerin ışığında güncel tartışmalar ve insansız hava araçlarının bu tartışmalarla ilişkisi değerlendirilmektedir. Kongo Demokratik Cumhuriyeti - Uganda uluslararası Adalet Divanı davası ve Nikaragua'da Militer ve Paramiliter Faaliyet Uluslararası Adalet Divanı davası gibi vakaların, konuya dair uluslararası teamüllerin oluşması noktasında büyük önemi olduğu kabul edilmektedir. Dolayısı ile insansız hava araçlarının kullanımının bu konulardaki tartışmalarla etkileşimini incelerken, Birleşmiş Milletler sisteminin parçası olan uluslararası yargı merciilerinin değerlendirmelerinin de dikkate alınması, rehber niteliği taşımaktadır. Çalışma boyunca vurgulanmakta olduğu üzere; güncel uluslararası insancıl hukuk ve temel uluslararası hukuk prensipleri; temel insan hakları prensipleri dikkate alınmadan değerlendirilememektedir. Emredici insan hakları prensipleri; uluslararası hukuk ve uluslararası insancıl hukuk üstü bir nitelik taşımaktadır. Uluslararası kamuoyunda, insansız hava aracı teknolojisine eleştirel yaklaşan çevrelerin odak noktalarından biri; insansız hava aracı operasyonlarının doğurduğu insan hakları ihlalleridir. Çalışma boyunca; uluslararası insancıl hukuk ve temel uluslararası hukuk ilkeleriyle bağlantılı insansız hava aracı kullanımı analizler yapılırken; insan hakları hukukunun önemi vurgulanmakta ve yaşama hakkı gibi jus cogens nitelikteki hakların çiğnenip çiğnenmediği soru işaretleri giderilmeye çalışılmaktadır. Gelecekte oluşabilecek teamüller ve hukuk değerlerlendirmelerinin sonuç üretebilmesi adına Bankovic ve Diğerleri, Belçika ve Diğerlerine Karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararı gibi davalar da değerlendirmeye alınmaktadır. Nihayetinde; uluslararası hukuk teamül ve sözleşmelerinin belirli bir silah tipini yasaklamaya meyilli işleyip işlemediği probleminin çözümüne ulaşılmaya çalışılmaktadır. Bununla birlikte böyle bir değerlendirmenin yapılabilmesi için hangi dinamiklerin dikkate alınması gerektiği de sorgulanmaktadır.