Türkiye'nin müziklerinde 'makam' kavramının 1980 sonrasında kültürel anlamı

Bu çalışma, Türkiye'de üretilen müziklerin ve bu müziklerin geleneksel bağlamda en önemli unsur ve bileşeni olan makam kavramının, tarihsel süreçte içinde üretildiğicoğrafyadaki sosyo-kültürel değişimle birlikte geçirdiği evrim sonucunda, özellikle 20. yüzyılda modernleşme ve küreselleşme gibi faktörlerle uğradığı metamorfozbaşkalaşımsürecine ve bu süreç sonucunda günümüzde sosyo-kültürel bağlamda nasıl şekillendiği ve anlamlandırıldığına odaklanmaktadır. Kültürel açıdan en basit ve genel tanımıyla makam kavramı, bir toplumun kültürel özellikleri çerçevesinde üretilmiş müziksel oluşumları meydana getiren bir ifade şekli olarak tanımlanabilir. Bu bakımdan makam kavramı, kullanıldığı başka toplumlarda olduğu gibi, geçmişşten günümüze Türkiye'nin müzik üretimleri içinde de kültürel bir unsur ve gösterge niteliğinde yer almış, bu nedenle de oldukça yaygın bir uygulama alanı bulmuştur. Makam kavramı bu yönüyle kavramsal açıdan statik, uygulama açısından ise dinamik bir niteliğe sahiptir. Tarihsel süreçte Türkiye'de yaşanan kültürel değişimler, makamın kavramsal niteliklerini değiştirmezken, uygulama alanlarında belirgin değişimler yaşanmasına neden olmuştur. Bu nedenle çalışmada, Türkiye'de gerçekleşen ve kavramsal açıdan değişmezken uygulama alanlarında değişimler görülen makamsal müzik üretimleri için genel anlamda 'TürkMakam Müziği' terimi kullanılmıştır. Bu bakımdan Türk Makam Müziği, Türkiye'de geçmişşten günümüze ve dolayısıyla gelenekten popülere uzanan tarihsel çizgide, makam kavramı ve bu kavramdan hareketle meydana getirilmiş bütün müzikseloluşumları ifade ve temsil eder. Türk Makam Müziği'nin form, terminoloji, üslup/tavır, çalgı ve ses ortamı gibi geleneksel unsurları bahsedilen hızlı toplumsal etkileşim karşısında çabukçadeğişmiş ve bu değişim geleneksel ve popüler arasındaki farkları ve benzerlikleri vurgulayarak farklı uçların meydana gelmesini sağlamıştır. Bu bağlamda tezin amacı, TMM uygulamalarında yaşanan değişimi, TMM'nin en önemli ve değişmeyenbelirleyici unsuru olan makam kavramından hareketle, TMM'ne ve dolayısıylamakam kavramına atfedilen sosyo-kültürel anlamı ve bu anlamı belirleyen unsurları ortaya çıkarmak şeklinde ifade edilebilir. Bu bakımdan bahsetmiş olduğumuz kültürel değişimlerin sanatsal bir olgu olan müzik alanı üzerinden okunabileceği de göz önünde bulundurulursa, bu değişimlerin Türk Makam Müziği adı altındaki genelmakamsal uygulamaların analizi ile tespit edilebileceği de söylenebilir. Bu nedenle, öncelikle Türk Makam Müziği'nin kavramsal açıdan teknik ve teorik boyuttaifadelerinin ve bu olguyu oluşturan yapı taşlarının anlaşılması gerekir. Bu bağlamda çalışmada, metodolojik altyapıyı oluşturan alan araştırması kapsamında belirlenen çeşitli kişilerle yapılan görüşmeler sonucunda elde edilmiş verilerden de hareketle, TMM üzerinden makam kavramına atfedilen anlamlar tespit edilmiş, farklı bakış açılarıyla makama atfedilen bireysel ve toplumsal anlamlar üzerinden Türkiye'de makam kavramının günümüz perspektifinde anlamını belirleyen gelenek, terminoloji, ses ortamı ve kuşaklar arası değişimler gibi unsurları üzerinden değerlendirme ve analizler gerçekleştirilmiştir.