Kentsel dönüşüm ve yenileme uygulamalarında mekan ve aktörler arası ilişkiler

Metropolitan kentler sahip oldukları yapı stoku ve imkanlar ile kentsel yenileme ve dönüşüm açısından büyük bir potansiyele sahiptir. Sürdürülebilir kentsel çevreler oluşturmak üzere gündeme gelen kentsel dönüşüm/yenileme eylemleri bugun yaşanan süreçte birçok problemi de beraberinde getirmektedir. Dünyada İngiltere'de sanayi devrimi sonrasında başlayan kentsel dönüşüm, II. dünya savaşı sonrası bombalanan şehirlerin yeniden inşa edilmesi ile devam etmiştir. Türkiye'de 1950 sonrası başlayan ekonomik büyüme ve Anadolu'dan gelen göçler, özellikle metropolitan kentlerin hızla büyümesine ve gecekondulaşmasına yol açmıştır. İstanbul'da kent çeperindeki hazineye ait boş araziler ve kent merkezinde işgücüne yakın konumda yer alan bölgeler gecekondu mahallelerine ve çöküntü alanlarına dönüşmüştür. Bu mahalleler yerel ve merkezi yönetimlerce tarihi çevrenin korunması, bölgenin gecekondu yapılanmasından temizlenmesi, ıslah edilmesi, vb. amaç olarak tanımlanan ifadelerle kentsel yenileme alanı ya da riskli alan ilan edilerek yenilenmektedir. Yöntem olarak da sağlıklaştırma, apartmanlaştırarak yeniden yapılandırma ya da yıkıp yeniden yapma biçiminde yapılan kentsel müdahaleler kentin ve içinde barınanların da yaşam şeklini etkilemektedir. Sadece halkın yaşam şekli değil aynı zamanda tarihi ve kültürel değerlerin korunup korunmadığı, finansmanın nasıl sağlandığı, halkın yerinde kalıp kalmadığı, proje sürecinde katılımın olup olmadığı, aktörlerin proje sürecindeki tutumları ve çöküntü alanlarına hangi yasalarla müdahale edildiği önem arz etmekte; kent mekanı tüm bunlara bağlı olarak dönüşmektedir. Bu dönüşüm; fiziksel, ekonomik, sosyal ve hukuksal boyutlarıyla incelenmesi gereken bir konudur. Kent kimliği ve içinde barınanların yaşamı yapılan müdahaleler üzerinden şekillenmektedir. Bu tezin kapsamındaki konulardan biri karmaşık ekonomik ve sosyal süreçlerin sonucu gitgide büyüyen, değişen ve neoliberal politikaların kent mekanına etkisiyle şekillenen kentsel alanda çöküntü haline gelmiş bölgelerde, tarihi çevre ve afet riskli alan özelinde; kentsel yenileme ve dönüşüm sürecinde gayrimenkul yatırımcıları, firmalar, kentsel dönüşüm/yenileme mahallelerinde yaşayanlar, belediyeler, bakanlık ve diğer paydaşlar açısından kentsel dönüşüm/yenileme uygulamalarına bir altlık oluşturmaktır. Ayrıca proje süresinde, mevzuatta, finansmanda, katılımcılıkta, tarihi çevrelerin korunmasında kısacası hedeflerin gerçekleşmesinde karşılaşılan sorunları ve çelişkileri ortaya koyarak analiz etmektir. Çalışmada, kentsel yenileme/dönüşüm sorunsalına tüm bu sayılan aktörlerin perspektifinden bakarak beklentilerin karşılandığı ortak bir bakış açısı oluşturmak hedeflenmiştir. Bu amaçla tez kapsamında yüz yüze yapılan mülakatların sonuçlarına dayanarak İstanbul'da yer alan ve kamuoyunun ilgisini çeken dört mahalle özelinde, aktörlerin yenileme uygulamalarına yönelik yaklaşımları analiz edilerek değerlendirilmiş, Türkiye'de kentsel yenileme/dönüşüm örnekleri üzerinden yaşanan deneyimler ve sonrası bu yaklaşımlar doğrultusunda irdelenmiş, kentsel dönüşüm/yenileme sürecinin sonunda ekonomik, fiziksel, sosyal ve hukuki boyutlarıyla sürdürülebilir kentsel yenileme sürecinin altlığını oluşturacak çıkarımlara ulaşılabilir mi sorusunun yanıtı aranmıştır. Kullanılan yöntem: Kentsel Dönüşüm/yenileme uygulamalarına dair süreçler, Sulukule Yenileme Projesi, Tarlabaşı Kentsel Yenileme Projesi, Fener-Balat kentsel yenileme projesi ve Fikirtepe Kentsel dönüşüm projeleri örneklemlerinde incelenmiş, proje sürecinde yer alan aktörlerle yapılan yüz yüze görüşmelerle değerlendirilmiştir. Aktörler idari, özel ve sosyal aktörler olarak 3 grupta incelenmiş ve her üç grubun yetkilileri ile kişisel görüşmeler yapılmıştır. Alınan yanıtlar, şematik bir gösterimle tablolaştırılıp aktörler açısından değerlendirilmiştir. Ulaşılan sonuç: Yenileme uygulama süreçleri eğer doğru adımlarla yürütülürse, yalnız rant üzerinden gayrimenkul yatırımcılarının hedeflerini gözeterek değil aynı zamanda yerel yönetimlerin ve mahalle sakinlerinin katılımıyla sosyal ve ekonomik dönüşümün de sağlandığı kentsel dönüşüm uygulamaları gerçekleşmektedir. Mahalle sakinlerinin yerinden edilmeden, gayrimenkul yatırımcısı açısından karlı, yerel yönetimler ve merkezi yönetim tarafından halkın ihtiyaçlarını gözeten projelerin gerçekleştirilmesi için yenileme uygulamalarının fiziksel, ekonomik, sosyal ve hukuki boyutlarıyla ele alındığı sürdürülebilir bir yaklaşımın geliştirilmesi gerektiği sonucuna varılmaktadır. Tarihi çevrelerde tüm araçların tamamen yasaların verdiği yetkilerle özel sektör eline bırakılmadan; idari yönetimlerin tarihi çevreyi ve mahalle dokusunu koruma ve kamu yararı için kaynak ayırdığı ve böylece tarihi çevrelerin korunduğu projeler yapılabilmektedir. Afet alanlarında ise mülk sahiplerinin ihtiyaçlarını dikkate alan, idari yönetimin mülk sahibi ve yüklenici arasında çıkan çatışmada projenin finansmanı ve mülkiyet durumlarından kaynaklı sorunlara yasal altlıklar oluşturarak müdahale edebileceği, yaşayanların yerinden edilmeden ve tüm proje sürecine katılımlarınının sağlanmasıyla yenileme projelerininin kurgulanmasının bir ihtiyaç olduğu ortadadır. Ayrıca kiracıların yenileme uygulamalarında mahallelerini terk etmelerinin önüne geçmek için yeni stratejilerin geliştilmesi gerektiği ve bunun üzerine başarılı, sürdürülebilir, halkın katılımıyla kurgulanan ve finansal çözümlerin getirildiği dünya örneklerinin incelenebileceği sonucuna varılmaktadır.