Kentdışı alışveriş merkezlerinde kullanıcı taleplerinin belirlenmesi: Adana örneği

Alışveriş, insanoğlunun varoluşundan bu yana gerçekleştirdiği temel eylemlerden biridir. Değişen koşullarda, insanlar yeni alışveriş alışkanlıkları edinmekte ve yeni taleplerde bulunmaktadır. Günümüzde, bireyler alışveriş merkezlerini sadece gereksinimlerinin karşılandığı bir alan olarak değil, zamanlarım değerlendirebileceği mekanlar olarak algılamaktadır. Mal ve hizmetlerin tüketildiği yerlerde büyük bir değişim gerçekleşmiştir ve bu değişim yalnızca tüketimin niteliğinde değil toplumsal hayat üzerinde de etkisi olmuştur. Tüketici olarak on beş yıl önce yapılamayanlar bugün artık yapılabilmektedir. Özellikle 1990'lardan sonra Türkiye'nin metropol kentlerinde sıkça rastlanan, yeni bir yapı tipi haline gelen, biçimleri, görünüşleri ve büyüklükleri itibarıyla oldukça gösterişli olan alışveriş merkezleri kullanıcılara farklı bir ortam sunmaktadır. Tanınmış zincir mağazalarla birlikte çeşitli mal ve hizmetler sunulmakta, büyük, aydınlık ve renkli mekanlarda yemek, eğlence faaliyetleri ve çeşitli olanaklar verilmektedir. Zamanla rekabeti elde tutmak, daha fazla ve farklı insana hitap etmek amacıyla alışveriş merkezlerinde çeşitlenmelere gidilmiştir. Kentdışı alışveriş merkezleri de bunlardan biridir. Kentdışı alışveriş merkezlerinin geçmişşi 1950'lere dayanmaktadır ve Amerika ile Avrupa'da doygunluğa ulaşmak üzeredir. Küreselleşmenin etkisi ile kent dışı alışveriş merkezleri Türkiye'de 1995'lerde yer almaya başlamıştır. Kentdışı alışveriş merkezleri Türk tüketicisi için çok yeni bir kavram olmasına karşın çok çabuk kabul görmüştür. Türkiye'deki kent dışı alışveriş merkezi gelişim sürecinin ne şekilde olduğu ve kullanıcıların bu merkezleri nasıl değerlendirdiklerinin sorgulanması gereksinimi duyulmuştur. Tez çalışmasının amacı, Türkiye'deki kent dışı alışveriş merkezi kullanıcılarını tanımlamak, taleplerini ve beklentilerini belirlemektir. Kentdışı alışveriş merkezlerine daha fazla kullanıcı çekmek, kullanıcı memnuniyetini arttırmak, merkezi kullanıcılar için cazip hale getirmek ve merkezdeki satışların artışını sağlamak planlama sürecinde kullanıcı taleplerinin belirlenmesine bağlıdır. Araştırma kapsamında tez konusunu oluşturan kent dışı alışveriş merkezi örnek alam, Türkiye'nin önde gelen illerinden biri olması itibariyle Adana'da seçilmiş ve tek bir merkez üzerinde çalışılmıştır. Tez çalışmasında kütüphane, internet ve ticari kuruluşlarda araştırmalar yapılarak konunun kapsamı belirlenmiştir. Ayrıca, Adana kent dışı alışveriş merkezlerinde kişisel görüşmeler yapılmıştır. Kentdışı alışveriş merkezleri hakkında genel bilgi edinimi için çalışma alam olan Mİ Tepe Adana alışveriş merkezi müdürü, işletme müdürü ve Adana CarrefourSA alışveriş merkezi IXmüdürü ile görüşmeler yapılmıştır. Merkez ulaşımı hakkında bilgi edinimi için merkeze ulaşımda kullanılan taksi, otobüs ve servis araçlarının şoförleri ile görüşmeler yapılmıştır. Ardından kişisel gözlemler ve anket yapılarak konuyla ilgili ayrıntılı sonuçlara varılmıştır. Anket çalışması merkezde yer alan yönetim, personel ve kullanıcılardan sadece kullanıcı taleplerini belirlemeye yöneliktir. Alan araştırmasındaki amaç, kullanıcıların sosyo-ekonomik yapılarının belirlenmesi, alışveriş merkezine ilişkin değerlendirmelerinin öğrenilmesi ve taleplerinin belirlenmesidir. Alanda yapılan anket sonuçlarına göre alışveriş merkezi kullanıcılarını genel olarak bayanlar oluşturmaktadır. Kullanıcılar genellikle genç, bekar ve çekirdek aileye sahip olup eğitim ve gelir seviyeleri yüksektir. Kullanıcıların çoğu alışveriş merkezine yalan yerleşim alanlarında veya kent merkezinde ikamet etmektedir. Merkez amacına uygun olarak araba sahipliliğinin fazla olduğu kullanıcılar tarafından ziyaret edilmektedir. İnsanların göze alabileceği bir erişim mesafesinde yer alan merkez, genelde ayda birkaç defa, özellikle hafta sonu akşam üzeri tercih edilmektedir. Merkez, kent içi alışveriş merkezine oranla daha fazla vakit geçiren ve başlıca amacı alışveriş olan kullanıcılar tarafından ziyaret edilmektedir. Kullanıcılar merkezde en çok kültürel ve eğlence amaçlı faaliyetleri beğenmektedir. Ulaşımın zorluğu merkezin beğenilmeyen özelliğini oluşturmaktadır. Merkezin büyük ve geniş olması ise kullanıcılar tarafından belirlenen ayni; edici özelliklerin başında gelmektedir. Eğlence ve kültürel faaliyetlerin arttırılması, ulaşımın kolaylaştırılması, fiyatların uygun hale getirilmesi, park alanlarının yeterli hale getirilmesi, kompleksin sahip olduğu özellikleri koruması ve daha iddialı bir şekilde geleceğe aktarması, bu tür alışveriş merkezi inşaatlarının arttırılması kullanıcı taleplerinin başında gelmektedir. Anket sonuçlarının değerlendirilmesiyle beraber, elde edilen veriler kapsamında öneriler sunularak çalışma tamamlanmıştır. Tez sekiz bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, araştırmanın amacı, kapsamı ve yöntemi açıklanmıştır. İkinci bölümde, alışveriş eylemi, alışveriş mekan ve merkezlerinin tarih içindeki gelişimi, alışveriş merkezi tipleri incelenmiştir. Üçüncü bölümde, tez konusunu oluşturan kent dışı alışveriş merkezleri oluşumu, Amerika ve Avrupa'da gelişim evreleri, dünyadaki kent dışı alışveriş merkezi örnekleri ve günümüzdeki etkinliği ile gelecekteki durumu incelenmiştir. Dördüncü bölümde, kent dışı alışveriş merkezinde yer seçimi, alışveriş merkezi etkinlikleri, ulaşım, peyzaj ve gelişim alanlarında planlama ölçütleri irdelenmiştir. Beşinci bölümde, perakende ticareti etkileyen demografik, sosyal ve ekonomik faktörler irdelenmiştir. Ayrıca, ticari etkinliklerin küreselleşmesi ve sonuçlarından bahsedilmiştir. Altıncı bölümde, Türkiye'deki perakende ticaret, kent dışı alışveriş merkezi gelişim süreci, çalışma alanının Adana'da olması nedeniyle Adana ticaretinin gelişimi, Adana'da kent dışı alışveriş merkezi oluşumu ve örnek alan: Mİ Tepe Adana alışveriş merkezi incelenmiştir. Yedinci bölümde alan araştırmasının sonuçlan değerlendirilmiştir. Sekizinci bölümü ise genel sonuçlar ve öneriler oluşturmaktadır.