Eski taraz şehrindeki Türk devri eserleri

Kazakistanın güneyinde, Talas vadisinde yer alan ve verimli toprakları ile zengin su kaynakları sebebiyle tarih öncesi dönemlerden itibaren çok sayıda önemli kültürlere ev sahipliği yapan Taraz şehri aynı zamanda doğu ve batıyı birbirine bağlayan Büyük İpek Yolu başta olmak üzere, tarihi yolların kesiştiği önemli bir durak noktası olmuştur. Cambıl bölgesindeki diğer şehirler gibi Taraz'ın da şehir dokusuna ve kültür varlıklarına yönelik sanat tarihi ile ilgili olarak yapılan yayınların sınırlı olması, konu ile ilgili araştırma ve çalışmaların Türkiye'de çok fazla tanınmaması ve eski doku ile eserlerin hızla yok olması gibi hususlar bizi Türk dönemi payitahtı olan bu şehri incelemeye yöneltmiştir. Talas vadisinin en büyük şehri olan Taraz, Türk döneminde Batı Göktürk, Türgiş, Karluklar ile Karahanlıların egemenliği altında kalmış önemli bir merkezdir. Taraz şehri İpek yolu güzergahında olması sebebiyle mimari miras açısından önemli eserlere sahip olmuştur. 'Eski Taraz Şehrindeki Türk Devri Eserleri' isimli Doktora tez çalışmamızda, şehirde bulunan bütün eserler genel anlamda değerlendirilmeye çalışılmıştır. Mevcut eserler, kaynaklar ve arkeolojik kazı çalışmalarına dayalı olarak gerçekleşen çalışmamızın sonunda, şehrin her dönemde iskan edilmiş olması sebebiyle bir uygarlıktan diğerine miras kalan dokunun bazı eklemelerle korunduğu belirlenmiştir. İç ve Dış Kale'nin ilk Türk döneminde çift sıra surla kuşatıldığı tespit edilmiştir. Eski Taraz şehri, kaynaklarda geçen ve kazılarda ortaya çıkan verilere göre iç kale, dış kale ve rabat olarak üç bölümden oluşmaktadır. Tezin mevcut Taşınmaz Kültür Varlıkları bölümünde, Eski Taraz'ı üç bölüme ayıran rabat, dış kale ve iç kale surları ile günümüze kadar ulaşabilen mevcut yapılardan Aulieata Cami, Nametbay Mescidi, Abdikadır Mescidi Külliyesi Taç Kapısı, Karahan Türbesi, Şamansur Davutbek Türbesi, Tekturmas Türbesi, Kali Cünüs Hamamı, Taşköprü ile Törtkül Kervansarayı üzerinde durulmuştur. Yine benzer şekilde 'Kazılarda Ortaya Çıkan Taşınmaz Kültür Varlıkları' bölümünde rabatta ortaya çıkan kült yapısı ve Erken İslam Devri Mescidi; dış kalede ortaya çıkan mahalleler, şehrin ana girişi, mahzen, ana cadde ve sokaklar, çarşı, medrese, cami, kubbeli yapı Sardoba, taş döşeli yollar ve su yolları ile nehir boyunca uzanan kaldırımlar; iç kale de ise Birinci Hamam, İkinci Hamam, evler-konutlar, Altar Odası ve medrese gibi yapılar ele alınmıştır. Karahanlı döneminde dini ve eğitim yapıları ile ticaret yapılarının, şehrin niteliğini ortaya koyacak şekilde yoğun olarak inşa edildikleri ortaya çıkmıştır. Karahanlı döneminde idari, dini, ticari ve iktisadi bir merkez olan Taraz'ın surları oldukça dışarıya taşarak büyük bir gelişme gösterdiği izlenmiştir. Şehir, fiziki gelişimine paralel olarak bir sanat merkezi olma niteliği ile de önem kazanmıştır. Bu anıtlar söz konusu bölgede en eski çağlardan beri süregelen Türk Mimarisi ile ilgili eserler geleneğinin önemli temsilcileri olmuştur. Kazılarda Ortaya Çıkan Taşınır Kültür varlıkları bölümünde ise Taraz şehrinde kazı çalışmalarında ortaya çıkan farklı dönemlere ait malzemeler kendi içerisinde seramik, maden, sikke, boncuklar, taş eserler, cam, kemik ve figürinler gibi gruplara ayrılmış, yine her bir grup kendi içerisinde de alt başlıklara ayrılarak değerlendirilmiştir.