Avrupalı gezginlerin gözüyle Osmanlılarda musıki

'Avrupalı Gezginlerin Gözüyle Osmanlılar'da Musiki' adlı bu araştırma, XVI. yüzyıldan XIX. yüzyıl sonlarına kadarki dört yüzyıllık seyahatname, anı, günlük, mektup gibi gözlem ürünü başlıca Avrupa kaynaklarının taranmasıyla ortaya çıkmıştır. Araştırmanın amacı, söz konusu kaynaklarda bulunabilecek musiki malzemesinin dökümü ve değerlendirilmesidir. Bu çalışmanın çıkış noktalarının en önemlisi, Osmanlı-Türk musikisi tarihinin sadece yerli kaynaklarda bulunan bilgilerle yapılamayacağı düşüncesidir. Araştırma fikrinin doğmasında da başlıca etmen, geniş anlamda 'seyahatname' diye tanımlanabilecek eserlerdeki, musikiyle ilgili bilgi, gözlem, izlenim ve ipuçlarının bugüne kadar bir bütün olarak ele alınmadığı gerçeği olmuştur. Türk musikisi konusunda Avrupa'lı şarkiyatçılar, müzikolog ve musiki tarihçileri görmezlikten gelinemeyecek çalışmalar ortaya koymuşlardır. Avrupa kaynakları arasında seyahatname türü eserler, gözleme dayandığı için, ayrı bir özellik taşımaktadır. Türk musikisi tarihinin aydınlatılmasında da gözlem ürünü eserlerin katkılar sağlayabileceği ortadadır. Bu araştırmada, seyahatnamelerdeki Osmanlı-Türk musikisi malzemesinin tamamı, hiç şüphesiz, bir veri, bir olgu olarak ele alınmamış, tipik, yararlı malzemenin seçilmesi kaygısı duyulmuş, bu da belirli bir ayıklama işlemini zorunlu kılmıştır. Zaten seyahatname türü eserler hangi açıdan incelenirse incelenmesin, yararlı ve tipik olanı ayırdedebilmek önemlidir. Gözlem ürünü kaynaklardaki Türk musikisi malzemesi burada iki düzeyde ele alınmıştır. İlkin, Türk musikisi tarihçisinin işine yarayabilecek verilerseçilmeye çalışılmıştır, ikinci düzeyde ise, Avrupalılar'ın Türk musikisine yaklaşım biçimlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Birinci düzeye ilişkin olarak seçilen malzemeler şöyle kümelendirilebilir: Türk musikisinde kullanılan çalgıların tarihçelerinin belirlenmesi, tanımlanması ve gösterdikleri evrimle ilgili bilgiler ve kayıtlar; bu musikisinin kuramsal yönleri, yapısı, tekniği, eğitim, öğretim, icra biçimleri, beğeni ölçütleri ve alışkanlıkları ile ilgili verilerseçilmeye çalışılmıştır. ikinci düzeyde ise, XVI. yüzyıldan başlayarak bu yüzyılın başlarına kadar Avrupalılar'ın Osmanlı-Türk musikisine belirli, tek, kesin bir tavırla yaklaşmadıkları, bu musikiden aşağı yukarı her yüzyılda değişen ve çok kere birbiriyle taban tabana çelişen izlenimler edindikleri örnekleriyle gösterilmiştir. Bunun yanı sıra, bu düzlemde konunun bir yabancının daha aydınlık bir biçimde kavrayabileceği özelliklerine yer verilmiştir. Aslında, bu iki düzeyi birbirinden kesin olarak ayırmanın da kolay olmadığı görülmüştür. Çünkü konuya yaklaşım biçiminin kimi zaman Türk musikisinin bir yanma ışık tutabilecek yahut en azından bu yönde ipuçları verebilecek özellikte olduğu ortaya çıkmıştır. 'Türk musikisi' terimi burada sadece 'Osmanlı klasik musikisi' anlamında kullanılmamıştır. Osmanlı ülkesinde icra edilen ve dinlenen her çeşit musikiyi, mehtermusikisini, dini musikiyi, halk musikisini, şehir eğlence musikini kapsamaktadır terimin içeriği. Zaten seyahatnamelerde bulunan malzeme de tek bir musikiyle sınırlı değildir. Bu araştırma çeşitli bölümlerden oluşuyor. Birinci bölüm seçilen malzemenin değerlendirilmesinin amaçlandığı ana bölümdür; yani tezin ortaya konulup açıklandığı ve savunulduğu sayfalardır, ikinci bölüm ise dört alt bölüme ayrılmıştır. İlkin seyahatname türü eserlerden seçme metinlerin çevirileri verilmiştir. Önemli metinlerin çevirilerine burada yer verilmesinin birinci amacı, bu tezdeki değerlendirmelerin de- netlenebilmesine imkan sağlamaktır. Söz konusu metinlerin barındırdığı verilerin bir incelemede tüketilemeyeceği de çevirilerin verilmesinde etkili olmuştur. Bu çeviri- lerdeki malzemede başkaları başka noktalar yakalayabilirler. 'Belgeler' bölümünün öteki alt bölümleri de, seyahatnamelerde verilen çalgı resimleri, notalar ve konuyla ilgili tablolardır.