The structural elements of timbral coherence and its compositional application

Bu tez, 'tınısal bütünlüğü' yapısall öğeleri içerisinde tanımlamayı ve biçimsel analiz için bir yaklaşım geliştirmeyi amaçlamaktadır. Tını üzerine bilişsel çalışmaların karşılaştırmalı analizi ve müzikal jestin felsefesi bu hedefe ulaşmak için ana kaynaklardır. Bu çalışmalardan öğrenilenler, yeni analiz yöntemleri oluşturulmasına yönelik bir öneri sunmak için kullanılmıştır. Burada bahsedilen tını ve jest temelli yaklaşımda jest, aslen var olan yerleşik analiz yaklaşımlarının genelleştirilmiş, farklı doku ve stillere uygulanabilir hale getirilmiş bir yorumudur. Tını ise daha merkezi durumdadır. Tezin temel hareket noktası, tınının günümüz müziklerinde türler-üstü bir bütünleştirici algılama öğesi olduğu ve bu noktaya tarihsel bir süreç içerisinde ulaşıldığı fikridir. Bu ana fikir doğrultusunda, Bölüm 1, tınının müzikte bir kavram olarak kısa bir tanıtımını, tarihsel ve çağdaş rolünü, tınının doğasıyla ilgili ana tanımları ve başlıkları sunmaktadır. Sonraki bölümler için bir yol ve yaklaşım belirlemek amacıyla, tınısal bütünlüğün bir ön tanımı şu şekilde önerilmiştir: Tını bütünlüğü, bir müzik eserini dikey, yatay ve bu ikisinin sürekliliğini, veya tınısal veri sürekliliği oluşturabilecek ve böylelikle söz konusu müziğin algısını daha büyük ölçekte etkileyebilecek boyutları karakterize eden bir nitelik, kriter ya da parametredir. Yani bu tanım, tınısal bütünlüğün çeşitli nitelikler ve boyutlar üzerinden biçimsel algıyı şekillendirmesi fikri üzerine kuruludur. Bu düşünüşün tarihsel kökenlerini anlamak için, bu bölümün üçüncü alt başlığı tını kavramının kompozisyon tarihindeki yeri üzerine eğilmektedir. Özellikle Barok Dönem müziğindeki gelişmeleri ve çeşitliliği göz önüne alarak, hem armoni anlayışındaki yansımalara hem de çalgıların gelişimine dikkat çekilmiştir. Devamında, 20. yüzyılın ilk yarısından Arnold Schoenberg'in düşüncelerine, ikinci yarısından ise Spektral Müzik kavramına dikkat çekilmiştir. Tını bilişi, Bölüm 2'de, kayda değerbilimsel çalışmalar üzerinden incelenmiştir. İlk olarak, tınısal süreklilikliğin, kompozisyonda dikey ve yatay organizasyon kavramların genel değerlendirmesi yapılmıştır. Bu değerlendirme, konuyla ilgili daha önceki çalışmalara atıflar ve önemli noktaları açıklamaya yönelik çeşitli kayda değer örneklerle desteklenmiştir. Bu bölümlerdeki temel amaç, öncelikle tınısal sürekliliğin fiziksel ve algısal taraflarının ne şekilde ayrı kavramlar oldukları ve nasıl değerlendirilebilecekleri konularını ortaya koymak; akabinde de, uygun müzikal örneklerle bu fikirlerin uygulamaları üzerinde nasıl analizler yapılabileceğine dair bir tartışma başlatmaktır. Bu bölümdeki örnekler, önemli spektralist besteciler Gerard Grisey ve Tristan Murail'dan alınmıştır. İkinci Bölüm'ün üçüncü alt başlığında, tını ve yatay yapıların ilişkisi en temel bileşenlerden başlayarak açıklanmaktadır: perde, aralıklar ve melodi. İlk olarak, tınının perde ve dinamiklerle ilişkisi incelenmiştir. Bu konuda yine Schoenberg'in ses -rengi kavramına bakışı, tını ve perdenin fonksiyonel ilişkisine vurgu yaparak kullanılmıştır. Bu fikri daha anlaşılır hale getirmek için, çalgılarda değişik ses bölgelerindeki özellikleri ve kullanılan dinamiklere bağlı değişikliklerin tınısal yansımaları örneklenmiştir. Burada yine kompozisyonel bir uygulama örneği olarak, George Enescu'nun 'Carillon Nocturne' adlı eseri, çağdaş anlamdaki tınısal yaklaşımın bir öncülü olarak kısaca incelenmiştir. Bunu takip eden, 'inelodik aralıklar ve entonasyon' başlıklı bölümde, bilişsel alandaki bazı çalışmalar karşılaştırılmış, özellikle spektral özelliklerin, perdelerin ve bir bütün olarak melodik karakterin algısını nasıl etkilediği sorusuna cevap aranmıştır.'Melodi' başlığı altında takip eden diğer bölümlerde, önerilen yaklaşımın oluşturulması için en temel konular olan görelilik, hafıza ve gruplama mekanizmaları incelenmiştir. Burada özellikle 'görelilik' kavramı öne çıkmaktadır; çünkü tını algısının görelilik açısından zayıf, mutlak özelliklerinin ise baskın olduğu fikri, yöntemsel yaklaşımları temelinden etkileyebilecek derecede önem taşımaktadır. Tınının algısal mutlaklığını destekleyen deneysel çalışmalardan bahsedilmiş ve bunların olası yansımaları tartışılmıştır. Bir sonraki alt başlıkta ise gruplama mekanizmaları, Gestalt prensipleriyle bağlantılı şekilde anlatılmıştır. Müzik bilişi dahilindeki deneysel çalışmalardan ortaya çıkan sonuçlar ve bu sonuçlara dayanan temel prensipler örneklenmiştir. Bu bölümdeki son alt başlıkta ise beklenti ve hafıza konuları incelenmiş, hem kısa sürelerde hem de zamana yayılan süreçlerde tını algısı üzerine çalışmalar incelenmiştir. Beklenti ve kültürel eğilimler arasındaki ilişki ve bunların müzikal yapılardaki algıyı nasıl şekillendirdiği üzerine temel bir anlayış şekillendirilmiştir. Tını bilişinin ele alındığı İkinci Bölüm'ün son kısmı, bu konuda elde edilen çıkarımların ışığında bir yeniden değerlendirme yapmakta ve yöntem geliştirme yaklaşımında ilk basamak olacak tınısal bir kategorizasyon sunmaktadır. Lerdahl'ın 1987 tarihli 'Tınısal Hiyerarşiler' başlıklı makalesinden yola çıkarak bir sağlama yapılmakta, bu süreçte edinilen bilimsel bilgi ve yaklaşımların bizlere kazandırdıkları düşünülerek, güncellememiz gereken görüşler sorgulanmaktadır. Bölüm 2'nin bu kısmı, 'düzeyler ve tipler' bazında iki kategorizasyon önerisi sunar. Bunlar, düzeyler bazında mikro-tını, makro-tını, toplam-tını ve formel tını ; tipler bazında ise kaynak kimliği, ses aralığı bölgesi, spektral bölge, tınısal zarf ve modülasyonlar şeklindedir. Buradaki düzeyler, 'birinci' ve 'ikinci' olarak ikili bir hiyerarşi çerçevesinde toparlanmıştır. Bu alt başlıklar boyunca yapılan çıkarımlar, tınısal düzeylerin ve tını tiplerinin kategorizasyonunun işlevselleştirildiği Dördüncü Bölüm için bir temel hazırlamaktadır. Bölüm 3'te, müzikal jest, türleri ve alt-türleri, farklı düzeylerdeki olası hiyerarşik ilişkilerin arayışı içerisinde, kompozisyonel açıdan incelenmektedir. Bu ilişkilerin incelenmesi, hem dil hem de müzikte, fiziksel ve zihinsel jestler arasındaki analojilerden ve doğrudan ilişkilerden başlamaktadır; çünkü dilin oluşumu ve gelişimindeki yardımcı jestlerin, müzikal jestler ile karşılaştırılması ve aralarındaki bağlantıların sorgulanması, jesti bir bütün olarak anlamak açısından önem arz eden bir konudur. Jest bölümünün ikinci başlığında, müzikal jestin tanımlanması ve müzikal jest tiplerinin hiyerarşik bir şekilde kategorize edilmesi amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda, ilk olarak çalgısal uygulamalarda icracı jestlerinin bir kategorizasyonu sunulmuştur. İcracı jestleri hem Delalande'ın kategorizasyonu ile 'efektif', 'yardımcı' ve 'figüratif' jestler olarak ele alınmakta, çalgısal jestler ise Cadoz'un 'uyarım', 'inodifikasyon' ve 'seçim' jestleri ile özetlenmektedir. Bu temel jest kategorilerine ek olarak, tını için de yapıldığı gibi, jestlerin geneli için iki düzeyli bir hiyerarşi önerilmiştir. 'Birinci' düzeyde, fiziksel jest kavramına en yakın şekilde ele alınan müzikal jest, işlevsellikleri üzerinden ayrıştırılmak üzere, 'figür' ve 'inotif' kavramları ile karşılaştırılmıştır. Bu kısımdaki ' jest birimi' , tını hiyerarşisindeki mikro-tınıya karşılık gelen, en temel jestin isimlendirilmesidir. 'İkinci' düzeyin, daha karmaşık ve zaman eksenine oturan tanımı, ve daha sonra jestsel ağlarda incelenebilecek yüksek düzeyde bir jestsel ağırlık fikri oluşturabilmek için, olası karmaşık yapıların ve daha geniş boyutların bir açıklamaları yapılmıştır. Tüm bu çözümlemelerin sonucu olarak, jestlerin hiyerarşik açından birinci ve ikinci düzeylerde, tiplendirme açısından da fiziksel ve zihinsel kategorileri altında değerlendirildiği genel bir şema sunulmuştur. Bir sonraki alt başlıkta ise öncelikle, kompozitörlerin jest kavramını nasıl algıladıkları ve kategorize ettiklerine örnekler üzerinden değinilmiş; bunun sonrasında da kompozisyonel jestin iletim ve dönüşümündeki faktörler; kompozisyon, performans ve alımlamanın farklı aşamalarında değerlendirilmiştir. Söz konusu aşamalarda kompozitör, icracı ve dinleyici özneler olarak; müzikal notasyon, ses ve görsel öğeler ise iletim ortamları olarak incelenmiştir. Dördüncü Bölüm'de, tını ve bellek ile birlikte, bir önceki bölümden müzikal jest hakkında edinilen ana fikirlerden faydalanılarak, biçimsel yapının üç-katmanlı analizi için bir yaklaşım önerilmiştir. Mümkün olduğunca sağlam ve meşru temellere dayandırılmaya çalışılan bu yaklaşım, 'nesnellik' prensibinin ne şekilde ele alınabileceğini tartışarak inşa edilmeye başlanmıştır. Bu noktada, kültürel altyapının algıya etkisindeki temel yaklaşım biraz daha açılmış, esas amaç ifade edilmiştir. Öncelikle yöntemin genel bir tarifi yapılmış, ardından, yöntem inşasında gerekli olan kavramlar alt bölümlerde teker teker incelenmiş, ve bu kavramların işlevselleştirilebilmesine yönelik fikir yürütülmüştür. Tını nesnesi ve tını nesnesinin ağsal analizi, İkinci Bölüm'deki çıkarımları genişletmek yoluyla tanımlanmıştır. Burada, söz konusu kavramların nasıl ifade edilip, işlevselleştirilebilecekleriyle ilgili seçenekler sunulmuştur, tınısal düzeyler ve tipler arasındaki ilişkiler netleştirilmiştir. Dördüncü Bölüm'ün üçüncü alt başlığında, jestin tınısal meseleler ile bağlamsallaştırıldığı 'jestsel ağ analizi' bulunmaktadır. Burada jest ve 'tınısal jest' arasındaki bağlantılar ve jeste uygulanabilen transpozisyon ve mutasyon, son olarak da 'zamansal değerlendirme' kavramları açıklanmıştır. Sonraki kısımlarda hem tını hem de jest ağlarının analizleri için önem taşıyan 'işaretlenmiştlik' ve 'bağlamsal değerlendirme' kavramları yer almaktadır. İşaretlenmişlik, aslen dilbilime ait olmasına rağmen, müzik alanında da kullanılabilen bir kavram olarak, bu çalışmaya en işlevsel araçlardan biri olarak dahil edilmiştir. 'Bağlamsal değerlendirme' aşaması ise, şekilsel analizi çok benzeyen öğelerin farklı bağlamlarda nasıl işlevlerinin ve etkilerinin değiştiği konusunu tartışarak, işaretlenmişlik kavramını tamamlamaktadır. Dördüncü Bölüm, analiz yönteminin ilk tarifine dayanan kurgusal bir vaka analizi ile sonuçlandırılmıştır. Burada analiz yöntemindeki olası geçici aşamalar doğrultusunda ortaya çıkabilecek bir şema sunulmuş ve şemanın nasıl okunabileceği açıklanmıştır. Son olarak, Beşinci Bölüm'de, Anton Webern'in Op. 10, No. 1 ve George Crumb'ın elektrikli yaylı dörtlüsü için bestelediği 'Threnody I: Night of the Electric Insects' adlı eserleri analiz edilerek, bu noktaya kadar hazırlanan teorik bilgiler uygulamaya konulmuştur. Bu uygulama sonucunda hem form şemaları oluşturulmuş hem de bir yazılı notasyon sistemi önerilmiştir. Söz konusu eserlerin bu nihai olmayan analizleri, tamamlanmış bir yöntemin ne olacağı ve bunu başarmak için ne yapılması gerektiği konusunda bir ön-izleme olarak görülebilir. Bu çaba doğrultusunda, birbirinden farklı dokularda eserler seçilmiş, fakat anlatım dilinin ortaklaştırılması hedeflenmiştir. Tez, üzerinde çalışılan ve bu çalışmanın ötesinde ele alınabilecek muhtemel konuların genel değerlendirilmesi ile sonuçlandırılmıştır.