Türkçe öğretiminde yaratıcı drama yöntemi ile diksiyon becerileri kazandırmaya ilişkin bir model önerisi yaklaşımı

'Konuşma; duygu, düşünce, tasarım ve isteklerin sözle bildirilmesidir. Başka bir deyişle, bir konunun zihinde tasarlandıktan sonra karşımızdakilere sözle iletilmesi işidir. Konuşma, zihinsel gelişim, kişilik oluşumu ve toplumsal ilişkilerin bir yansıtıcısıdır. Bireysel ve toplumsal yaşamda önemli bir yer tutan konuşma; okul, iş ve toplum yaşamında başarı ya da başarısızlığı belirleyen etmenlerden de biridir. Kutadgu Bilig'te, 'İnsanda dilinde değişir kader,/ Ya yurda baş olur, ya başı gider.' sözleriyle anlatılmak istenen düşünce de aynı inancı yansıtır. Konuşma, çağlar boyunca insanın insanla ilişkilerini düzenlemede, kişilerin birbirini etkilemede değerinden bir şey yitirmemiştir. Bireyin dil yoluyla kurduğu iletişimin bir boyutunu oluşturan konuşma, bir duygu ve düşünce alışverişidir. Bu anlamıyla, bireyler arasındaki yaşantıların paylaşılması sürecidir. Çağımızda da demokratik yaşamı oluşturmada bir etken olduğu gibi, demokratik bir toplumda vazgeçilmeyecek en temel bireysel hak ve görevdir. Konuşma, sadece bir takım sözcükleri ses aracılığıyla başkalarına aktarmak değildir. Bir anlatım ve anlaşma aracı olan konuşmanın da diğer anlatım biçimlerinde olduğu gibi kendine özgü kural ve ilkeleri vardır. Çocuklar, belirli konuşma alışkanlıkları edinerek okula gelirler. Okul öncesi dönemde, çocuk ailenin gelenek, görenek ve alışkanlık sınırı içinde gelişen bir konuşma eğitiminden geçirilir. Ancak, çocukların konuşmalarını gelişigüzellikten kurtarıp, onlara doğru ve düzgün konuşmanın kural ve teknikleriyle ilgili davranışların kazandırılması okul öğretiminin sorumluluğudur. Eğitilmiş bir ses tonu ile; ses, hece, sözcük ve cümle gibi dil birimlerinin tam hakkını veren, cümle ve sözcük vurgularını doğru yapan, 155 konunun duygu ve düşünce yönlerini sesiyle ayıran, konuşma içeriğinin anlamını yaptığı durgu ve duraklarla aydınlatan; bedensel devinim, jest ve mimik gibi öğeleri konuşmaya katarak sözün anlamını güçlendiren konuşma becerilerine sahip bireylerin yetiştirilmesi ise, öncelikle Türkçe öğretiminin sorumluluğudur.' (Sever,1995, s.21-22). Konuşmayı, hazırlıklı ve hazırlıksız konuşma olarak ikiye ayırmak gerekir. Günlük yaşamda bireyler arasındaki iletişimi sağlayan konuşma, hazırlıksız yapılan konuşmadır. Karşılıklı etkileşim ve tepkilerle yönlenir. Doğal, sıcak, inandırıcı, net ve anlaşılır olma özellikleri taşır. Bir konu üzerine yapılan sunu, konferans ve bilgilendirme ise hazırlıklı konuşmadır. Rastlantısal değil, belirlenen başlıkları ve verilmesi istenen amaçları karşılayabilecek şekilde yönlendirilmiştir. Etkileyici, kendini dinletici, anlaşılır, açık olmalıdır, hazırlıksız konuşmaya göre daha az duygu yoğunluğu taşır, düşünce ve yaratıcılık daha öndedir. İçerik kadar, sunum biçimi de önemlidir. Çoğu zaman ne söylenildiğinden çok, nasıl söylendiği öndedir. Çünkü bir kitle tarafından yanlış anlaşılmak, söylenenlerin amacına ulaşmaması düzeltilmesi zor bir durum olarak bireyin karşısına çıkar. Bir anlatım 5 öğeden oluşur: 1. Ses ve solunum, 2. Boğumlanma, 3. Duygu, düşünce ya da isteklerin aktarımı, 4. Sözcük hazinesi ve doğru sözcüklerin kullanımı, 5. Biçem. 156Bu beş etmenin kişilik yapısına, karakter özelliklerine göre şekillenmesi diksiyonu oluşturur. 'Güzel ve düzgün konuşmanın gereğine inanmayan bireyin kendini bu yolda geliştirmesi kolay değildir. Bu konudaki ilk bilinçlendirme ancak aile ve okul çevresinde yapılabilir. Geç kalınmış bir konuşma eğitimi zaman ve sabır gerektirir. Üstelik diksiyon kişiliğin bir yönüdür ve sürekli gelişmek durumundadır.' (Özben, 1989, s. 181). Taşer'in de (1992, s. 239 -241) söylediği gibi, 'Konuşma, içgüdüsel bir veri değil, eğitimle kazanılan bir beceridir. Yetkililer okullarımızın eğitim ve öğretim programlarında yer alan konuları batının denenmiş, sınanmış yöntemleriyle uygulamaya koymuşlar'; ancak konuşmanın eğitimle kazandırılan bir beceri olduğunu göz ardı ederek, diksiyon eğitimine öğretim programlarında yer vermeye gerek duymamışlardır. İlköğretimde Türkçe ve lisede Edebiyat dersleri vardır. Bu derslerde, okuma, yazma, dilbilgisi, yazın türleri okutulur, öğretilir. Ancak konuşma ve diksiyon öğretilmez, öğretilemez. Çünkü bu derslere rehberlik eden öğretmenler de, kendilerini uzmanlaştıran okullarda böyle bir eğitim almazlar. Bu nedenle öğrenciye gereken düzeyde diksiyon becerileri kazandırılamamaktadır. Bu çalışmada Türkçe Öğretiminde İlköğretim öğrencilerine diksiyon becerileri kazandırmaya yönelik bir öğretim programı hazırlanmıştır. Çalışma; Giriş, Kuramsal Çerçeve, Model, Sonuç ve Öneriler ana bölümlerini içermektedir. Eğitim yöntemi belirlenirken bireyin yaratıcılığı ve uygulamaların 157 yapılabilir olması göz önüne alınmış ve ezbere dayalı öğretim yönteminden kaçınılmıştır. Diksiyon eğitiminin yöntemi araştırmaya ve uygulamaya dayalı olmalıdır. Öğrenci, diksiyonun öneminin farkına varmalı, etkisini gözlemleyebilmeli, çalışmalardan zevk almalı, yaparak öğrenmelidir. Geleneksel eğitim yöntemi öğrenciyi kısıtlamaktadır. Bu nedenle yaratıcı drama yönteminin, diksiyon derslerinin yürütülmesi için en uygun eğitim yöntemi olduğu düşünülmektedir. 'Ezberci öğretim sistemi herkesin yakındığı bir olgu, yaratıcılık ise dillerden düşmeyen bir kavram' (San, 1994, s. 7). San' in da belirttiği gibi çağdaş öğretim düzeyinde ezberci eğitimin yerine bireyin yaratıcılığına ve araştırmaya dayalı, öğrenciyi merkeze alan öğretim sistemleri arayışındayız. Özellikle diksiyon becerileri geliştirmeye yönelik öğretim programlarını bireye sunarken arayışlarımıza yanıt veren yöntem yaratıcı drama oldu. 'Eğitim öğretimde dramatik yaşantılar, olay, duygu ve durumların öğrenciler tarafından oyunlaştırılmasıyla edinilen yaşantılardır. Dramatik çalışmalarla yaşantı edinmede mimikler, jestler, vücut hareketleri ve sesler iletişim aracı olarak kullanılır' (Kavcar, 1988, s. 84). Kavcar'ın anlatımı yaratıcı dramanın neden beklentilerimizi karşıladığını çok iyi aktarmaktadır. Birçok çalışma dramanın sözel anlatımı, özellikle de doğru ve etkili konuşmayı geliştirdiğini göstermiştir. Bu çalışmanın alt başlıklarını; problem, amaç, önem, tanımlar, dilin gelişimi, dilin tanımı, dil çeşitleri, diksiyon eğitiminin aşamaları, yaratıcı drama, eğitimde drama, yaratıcı drama liderinin 158 taşıması gereken nitelikler, drama yöntemiyle geliştirilen diksiyon ders programının aşamaları, ilköğretim 4 ve 5. sınıflarda Türkçe öğretimi ve 10-12 yaş öğrencilerinin dil gelişim özellikleri, 4 ve 5. sınıflar diksiyon ders programı oluşturmaktadır. 159