Das Essayhafte in Thomas Manns 'Der Zauberberg'

114- TÜRKÇE ÖZEİ Çalışmamda Thomas Kann 1 in iki ciltlik romanı 'Der Zauberberg' te yapı öğesi olarak denemenin yerini araştırdım. Bu konuda yazar olarak özellikle Thomas Mann 1 ı seçmiş olmamın en önemli sebeplerinden biri, onun bir yönüyle de denemeci olması ve deneme tarzının romana girmesindeki yadsınamayacak katkılarıdır. 'Der Zauberberg' yapıtı üzerine şimdiye dek birçok makale, araştırma yazıları ve kitaplar yazılmıştır. Ancak deneme türünün esere yerleştirilişi, bunların denemenin hangi özelliklerini taşıdıkları, bir başka deyişle hangi özelliklerinden dolayı deneysel olarak nitelendire- bilinecekleri, daha çok hangi konuları içerdikleri, bu türün roman içerisindeki yeri, ne amaçla romanın dokusuna yerleştirilmiş olabileceği, roman içerisinde ne tür yazın şekilleri ile ortaya çıktığı konusunda daha önce kapsamlı bir araştırma yazılmamış olması da bu konuyu seçmiş olmamın bir başka sebebidir. Çalışmamda ana yapıt doğal olarak 'Der Zauberberg' romanıdır. Bunun yanında Trier, Mannheim, Hacettepe, Ankara ve Ankara Alman Kültür Enstitüsü kütüphanelerinden almış olduğum kitap ve bilimsel yazılara da yeri geldikçe değindim. Şimdiye kadar bu eser hakkında yazılmış olan çeşitli makale ve eleştirilerde ele almış olduğum konuya her ne kadar yüzeysel olarak yaklaşılmışsa da, Zjauberberg 1 de denemenin yeri konusundaki görüşlere çalışmamda yer verdim. Bu eleştiri ve görüşlerden bazılarına burada kısaca değinmek istiyorum. 115 Adolf Frise 1963'de yayınlamış olduğu 'Roman und Essay' başlıklı yazısında, Th. Mann 1 in bilimsel yazıları eserin dokusu içerisine çözümlemeden yerleştirdiğini ileri sürmektedir. Bu konu da kendisine kesinlikle karşı çıkmak gerekir. Thomas Mann romanlarını yazmadan önce uzun çalışmalar sonucu elde etmiş olduğu çeşitli konulardaki bilimsel verileri, bilgileri kendi gözlemleri ve yaşam tecrübesi ile birleştirerek öylesine sanatsal bir şekilde romanın dokusuna yerleştirmiştir ki, bunlar o doku içerisinde değil çözümlenmemiş olmak, tam tersine adeta kaybolmuşlardır. 'Die Geburt deş modernen intellektuellen Romans' adlı makalenin (1965) yazarı Ilja Pradkin ise, romanda bazen bir bölümün bazen de düzinelerce sayfanın bilimsel deneme tarzına dönüştüğünü, buralarda bioloji, anatomi, fizyoloji, embriyoloji v. s. sorunları hakkında birçok görüşün bilimsel yazı özelliği ile tartışıldığını ve tüm bunları ortaya koymanın sanatsal bir yön gerektirmediğini, bu yüzden de bu bölümlerin romanı biraz ağırlaştırdığını ileri sürmektedir. 'Zauberberg' de bilimsel yazı özelliği taşıyan tartışmaların yer aldığı ve bunların sanat- sağlık gerektirmediği konusunda IIja Fradkin e karşı çıkmak gerekir. Doğal olarak deneme, bilimlerin kesinliğini taşımaz, ama bu onun bilimsel verilerden yararlanmasını da önlemez. Buradaki tartışmalar da her ne kadar nesnel gerçekleri içerseler de yazarın öznel dam- 116 gasını taşımaktadırlar. Th. Mann yüksek bir dil, sanatsal bir dil yapısı kullanarak sınırlı, aydın bir okuyucu topluluğuna hitap etmektedir, işte tüm bunlar onun eserini bilimsel yazı nesnelliğinden, donukluğundan a- yıran özelliklerdir. Prof. Dr. Gürsel Aytaç 1 in 1972 senesinde yayınlamış olduğu 'Thomas Mann 1 in 'Der Zauberberg 1 ve. Lotte in Weimar' romanlarındaki edebi kişiliği' adlı eserinde de Zauberberg 1 in deneysel yönü hakkında yerinde görüşler yer almaktadır. Yazar bilimsel birer incelemeye dayalı detayların yapıtı beslediğini, bunların felsefe, biyoloji, psikoloji, metafizik gibi çeşitli alanlarda Th. Mann in nasıl bilgi sahibi olduğunu eser boyunca ortaya koyduğunu, ayrıca onun bu düşüncelerini sanat kıvraklığıyla, hayat canlılığıyla birleştirdiğini dile getirmektedir. Araştırmanın ana bölümüne geçmeden önce deneme ve roman konularına da yer vermek istedim, 16 yüzyılda Montaigne il ortaya çıkan deneme türünün günümüze dek kısa tarihsel gelişimi ve günümüzde 'deneme'nin ne anlama geldiği konusunu ele aldım. Araştırmam sırasında deneme türünün tanımları arasında birbirine benzeyen, ortak özellikleri dile getiren tanımlardan başka, f arlılıklar gösteren birçok tanıma da rastladım. Bu yüzden çalışmamda, tek bir tanımdan yola çıkmaktansa, değişik tanımların kesişen özelliklerini temel almayı yeğledim. ''Zauberberg' in deneysel yönü' konusun da çeşitli tanımlardaki ortak özelliklerden faydalandım. 117 Yirminci yüzyıl insanlık tarihinde tüm geleneksel değer Ölçülerinin alt üst olması ve teknoloji toplumlarının hızla değişmesi sonucu çağımız sanatçıları da yeni gerçekliği ortaya koymak üzere yeni biçim arayışları içine girmek zorunluluğu duymuşlardır, insanın yeryüzündeki durumu değiştiğine göre, buna uygun yeni veriler, yeni anlatım biçimleri kullanmak gerekmektedir. Bu değişim hızıyla yarışmak zorunda kalan romancıların durumu ise hiç de kolay değildir. Romancılar da çağımızın karmaşık toplumsal yapısını, hızla değişimini, kavram ve değer kargaşasını yeni yazın teknikleri ile yansıtma yoluna gitmişlerdir. Birçok yeni yazın teknikleri yanında, denemenin roman dokusuna yerleştirilmesiyle roman artık sadece kurmaca değil, fikir yönü de olan bir eser olarak ortaya çıkıyor. Prof. Dr. Gürsel Aytaç 1 in da 'Denemeler Seçkisi' adlı kitabında belirttiği gibi, birçok çağdaş roman yazarı eserinin dokusu içerisinde deneme tarzında bilgi verme, yorum yapma, değerlendirmelere girişme gibi yolları 'dener'. Thomas Mann in eseri 'Der Zauberberg' de deneme tarzının romanda kullanılması konusunda araştırılmağa değer bir yapıttır. Yazar eserin dokusuna yerleştirdiği bu bölümlerde çeşitli konuları ele alır. Sanat, röntgen bilimi, psikoloji, anatomi, fizyoloji, biyolji, kimya, patoloji, botanik, astroloji, felsefe, farmakoloji, meteoroloji, din, tıp alanlarında işlenen deneysel bölümler, her ne kadar çok değişik konuları içeriyor gibi görünseler de, hikaye edilen olayın ana konuları ile bir bütün oluştururlar. Deneme özelliği göste- 118 ren tüm bu parçalar hastalık-sağlık, ölüm-yaşam ve zaman başlıkları altında birleşerek Castorp' un hikayesi ile bir paralellik içerisinde roman dokusuna yerleştirilmiştir ve romanda monolog, anlatıcı izlenimleri, dialog, bazen de Dr. Krokowski'nin konferansları şeklinde ortaya çıkarlar. Th. Mann deneysel bölümleri yerleştirirken en fazla dialoglara yer vermiştir. Çalışmam sırasında deneysel bölümlerin, de ne menin ne tür özelliklerini taşıdığı konusunu da ele aldım. Bunlar Castorp' un hikayesi ile bir bütün oluşturmaktadırlar, hikayenin detayları ile o denli yoğrulmuşlardır ki, bütünden ayırıp incelemek mümkün değildir. Deneysel parçacıkların birçoğu Castorp' un yaşantısını ön plana alarak, yaşantısal bir doku içerisinde verilmektedir. Ele alman konu çoğu zaman çeşitli perspektiflerden aydınlatılırken, ifadelerdeki zıtlıklar, il- ginç görüşler de dikkati çekmektedir. Anlaşılır, düşünsel yönü zengin bir anlatım biçimine, sezgisel ifadelere yer verilmiştir, öne sürülen düşüncelerde doğrulama, kanıtlama gibi bir kaygı yoktur. Bir başka deyişle deneysel parçalar, bilimsel bir şekilde, adım adım ispatlama yoluna giderek değil de, çağrışımlara dayalı, estetik etkiyi önemseyerek, sanatsal bir anlatım tarzıyla, yaşantısal bir doku içerisinde, gerçeklere uygun olabilecek şekilde romanın dokusuna ustaca işlenmiştir. Deneme özellikleri taşıyan bu bölümler Th. Mann'ın detaylı çalışmalarının, bilimsel araştırmalarının bir yansıması olarak ortaya çıkmaktadır. 119 Th. Mann, denemede olduğu gibi, ele aldığı konuları amaç değil araç olarak kullanır. H. Castorp örneği ile var olmak sorunlarına değinmektedir, Castorp sanatoryumda kaldığı sürece, ölümün, dolayısıyla da yaşamın ne olduğu sorusuna cevap aramaktadır. Deneysel parçalar Castorp' un bilinçlenme sürecinde önemli bir rol oynamaktadır. Zaman konusundaki uzun dialoglar, anlatıcı gözlemleri de Castorp' un yaşamı ile iç içedir. Castorp' un zamanı yaşayışı ile teorik ifadeler paralellik gös- terirler. Olaylar ve teorik anlatılar bir uyum içindedir. Thomas Kann gerçeklerden, bilgilerden, bilimsel verilerden yola çıkarak, bunları kendi gözlemleri, yaşam tecrübesi ile yaşantılaştırır, eleştirel, sanatsal bir şekilde yazıya dönüştürür. Yazar romanda düşünsel boyutlar kullanarak bilgi aktarma yoluna gider. Klişeleşmiş düşünce tarzına karşı çıkarak, okuyucuyu doğru bildiklerinden şüphelenmeye, farklı düşünce tarzlarının da olabileceğine yöneltmeye çalışır. Düşünsel yönü zengin ifadeler okuyucuyu düşünmeye zorlar. Sonuç olarak da genç mühendis Hans Castorp deneysel özellikler taşıyan bölümler sayesinde, neredeyse ansiklopedik bir bilgi sahibi olur ve yaşam-ölüm kavramları düşüncesinde açıklığa kavuşur.