Kappadokia Göreme Vadisinde Meryem Siklusu

Kappadokia Göreme Vadisinde Meryem Siklusu' başlıklı tezi hazırlarken, konunun geniş kapsamlı oluşunu dikkate alarak, Göreme'de Orta Bizans Dönemi içine tarihlenebilecek (843-1204); Çarıklı, Elmalı, El Nazar, Aziz Eustathios, Karanlık, Kılıçlar, Kılıçlar Kuşluk, Saklı, Tokalı kayaya oyma kiliselerinde yer alan duvar resimleri'Meryem Siklusu' açısından değerlendirilmiştir. Hıristiyan inancındaMeryem, teolojik ve sanatsal anlamda İsa'dan sonra gelen en önemli figürdür. Hıristiyanlığın başlangıç yıllarında Meryem'in kimliği ve önemi uzun süre tartışılmıştır. Bu konuda 431'de Efes'te toplanan ruhani konsil uzun süren tartışmalardan sonra Meryem'e 'Tanrı Anası' ünvanı vermiştir. ArdındanMeryem, Hıristiyan kiliselerinde sıklıkla resmedilmeye başlanmıştır. Ancak, teolojik tartışmalar sonucunda önemi kabul edilen Meryem'in Hıristiyan sanatındaki önemi ve ikonografisinin İkonoklasmus sonrasında (726-842) yerleştiği görülür. 'Tasvir Yasağı' olarak da bilinen bu dönemin bitişiyle Meryem'in kilise içerisindeki yerinin, genellikle apsis yarı kubbesi ve naos duvarlarıının üst seviyesi olduğu görülür. Meryem, yukarıda bahsedilen yerlerde tek başına ya da Çocuk İsa ile birlikte resmedildiği gibi, yaşamı ile ilgili sahnelerde de gösterilmektedir. Tez kapsamındaMeryem'le ilgili kaynakların araştırılıp, incelenmesi sonucu oluşan bilgiler ışığında, tez çalışmamızda öncelikle 'Meryem Siklusu' tanımlanmıştır. Resmi kilise kurumunca kabul edilen Kanonik İncil'lerde, Meryem'in yaşamıyla ilgili bilgiler oldukça kısıtlıdır. Bu nedenle, Ortaçağ boyunca Meryem'in yaşamını betimlemek isteyen sanatçılar İncil'den farklı kaynaklardan yararlanmışlardır. Bu kaynakların başında ise, 'Jacobus İncili' diye bilinen Apokrifİncil gelir. Bu İncillerde, Meryem tasvirlerinin yapılabilmesine kaynak olacak kesin bir ifade bulunmaması, Bizans sanatında, Meryem'in duruş ve hareketlerinde değişiklikler yapılabilmesine imkan tanımıştır. Bu nedenle aynı sahnelerin, farklı kiliselerde, farklı hareket, renk, boyut ve mekanda tasvir edildiği görülmektedir. Göreme'de Meryem'in hayatına ilişkin en çok tasvir edilen sahnelerin, Meryem'e Müjde, İsa'nın Doğumu ve Koimesis olduğu görülür. Kilise içinde, ikonografik açıdan çözümlemeye çalıştığımız Meryem ve hayatını içeren bu sahneler için yapılan yer seçimi, aynı sahnelerin farklı kompozisyon düzenlemeleriyle verilişi, Başkentya da Eyalet üslubugörülenMeryem betimlemelerindeki farklılıklar göze çarpmaktadır. Türkiye'de Göreme kayaya oyma kiliselerinde bugüne kadar resim programlarıyla ilgili çalışmalar mevcuttur. Ancak, Meryem Siklusu ile ilgili monografik bir çalışma bulunmamaktadır. Resim programında ilk olarak 5. yüzyılda Santa Maria Maggiore Kilisesinde görülen 'siklus programı' ile birlikte resim sanatında İsa ve Meryem'in ve diğer kutsal kişilerin hayatlarını anlatan sahneler önem kazanmaya başlamıştır (Talbot Rice, 1959, 39 ).11. yüzyıldan itibaren ise kiliselerin resim programlarında, özellikle İsa ve Meryem sikluslarındaki en önemli sahnelerin seçilip, 'bayram siklus programı' olarak tasvir edilmesinde artış görülmektedir. Bu etkiyi yoğun olarak Kappadokia'daki duvar resimlerinde de izlemek mümkündür. ki kiliselerde, Meryem'in tek ya da çocuk İsa'yla olan tasvirleri değil, Meryem'in hayatını anlatan sahnelerin oluşturduğu'Meryem Siklusu' ele alınmıştır.