Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatında gezi türünün gelişimi (1920-1980)

Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatında Gezi Türünün Gelişimi (1920-1980) adlı tezimizin amacı edebi bir tür olarak gezi türünün Cumhuriyet Dönemi'nde dil, anlatım ve dilbilimsel olarak metin yapısı bakımından incelenmesi, ayrı bir tür olan gezi türünün bu dönemdeki gelişmesini ve durumunu ortaya koymaktır. Bu bakımdan tezimiz, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı içinde gezi türünün metin yapısı, dili, anlatımı ve edebi değeri ile sınırlıdır. Giriş'te öncelikle edebi bir tür olarak gezi türü üzerinde durulmuştur. Bu noktada gezinin kısa tarihi, gezinin kelime ve kavram olarak anlamı, gezinin bir edebi tür olup olmadığı, gezi türünün teknik özellikleri ve sınırları, metin dil bilimi açısından gezi türü eserlerin yapısall özellikleri, ortaya koyulmuştur. Seyahatnameler, şehrengizler, sefaretnameler, Tanzimat öncesindeki gezi türü eserler, Tanzimat sonrasındaki gezi türü eserler ve Cumhuriyet Dönemi'ndeki gezi türü eserler üzerine kısa bir değerlendirme ile incelenen kırk bir esere hazırlık yapılmıştır. 1920 ve 1980 yılları arasında edebiyatçı ve gazeteci yazarlarımızın öncelikle yurt dışına yaptıkları gezileri içeren gezi türü eserler sırayla ele alınmış, ardından yurt içi gezilerini konu alan önemli gezi türü eserlere yer verilmiştir. Belirlenen gezi türü eserler, gezinin yapıldığı ülkelere ve gezinin yapılış tarihlerine göre konu bakımından ve kronolojik olarak sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmanın ardından her eser hakkında tanıtıcı bilgi verilmiş, sonra gezinin yapılış nedeni, gezide uğranılan yerler, yazarın bakış açısı ve tespitleri belirlenmiştir. Ardından yorum ve değerlendirmeler yapılmış, eserin dil ve anlatım özellikleri, cümle yapıları incelenmiştir. Bu çerçevede birinci bölümde 6, ikinci bölümde 3, üçüncü bölümde 4, dördüncü bölümde 10, beşinci bölümde 11 ve altıncı bölümde 7 eser olmak üzere toplam 41 eser bu bakış açısıyla değerlendirilmiştir. Her bölümden sonra ele alınan eserlerle ilgili toplu değerlendirmeler yapılmıştır. Tezimizin hacmi genişleyeceği için örnek teşkil etmesi bakımından dört eserin metin dil bilimi açısından yapısall özelliklerine yer verilmiştir. Bu değerlendirmeler sırasında Cumhuriyet Dönemi'nde gezi türü bir bütün olarak ele alınıp incelenmiş, gezi türünde yazılan eserlerin dil, anlatım ve yapı özellikleri bilimsel olarak değerlendirilmiştir. Edebiyat tarihlerimizde tür olarak yer verilen ancak edebi bir tür olarak sınırları ve özellikleri üzerinde detaylı olarak durulmayan gezi türünün bir takım bilimsel incelikleri, ölçüleri ve sınırları tespit edilmiştir. Gezi türü, öncelikle dinamik bir yapıya sahiptir. Diğer türlerden ayrı olarak genellikle, aralarındaki tutarlılık ve bağdaşıklık korunarak bölümler halinde, okuyucuyu merkez alarak hazırlanmış, ilgiyi daima canlı tutacak çok uzun olmayacak şekilde düzenlenmiştir. Yazarların bakış açılarındaki tavırları, ilginç ve çekici konuları tespit edebilmedeki başarıları, orijinal olanı yakalayabilmeleri, karşılaştırma yapabilme noktasındaki birikimleri bu türün en önemli özellikleridir. Yeni, bilinmeyen bir mekan gezinin esas unsurudur. Dil ve üslup özellikleri, anlatım teknikleri, yapısall nitelikleri gezi türünü diğer türlerden ayıran diğer önemli hususlardır. Gezi türü, edebiyat sanatçısı, edebiyat tarihçisi, edebiyat sosyologu, edebiyat araştırmacısı, edebiyat öğreticisi için çok önemli bir araçtır. Bu tür bütün edebi türlerin esası olarak düşünülmelidir. İncelenen eserlerden hareketle gezi türünün birçok bilimi ve sanatı beslediği, desteklediği ve en önemlisi edebi bir tür olduğu görülmüştür. Gezi türü ile ilgili eserlerin ve bu konudaki çalışmaların artması, Türk edebiyatının gelişmesi ve dünya edebiyatları içerisindeki varlığı adına son derece önemlidir.