Erken Osmanlı mimarisinde taş süsleme (2 cilt)

Bu doktora tezinin konusu, Erken Osmanlı Mimarisinde Taş Süsleme dir. 1300- 1453 yılları arasında Osmanlı Devletinin Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde inşa ettirdiği yapılarda görülen taş süsleme incelenmiştir. Taş süsleme, genellikle yapıların dış cephelerinde yoğunlaşmaktadır. Süsleme, taçkapı, pencere, mihrabiye, şebekeler, revak duvarları, sundurma, kemerler ve kemer üzengileri, gülbezek, kabara ve panolar, mihrap, minare ve minber gibi bölümlerde görülmektedir. Süslemelerin bu bölümlere işlenişinde yedi teknik kullanılmıştır. Bunlar kabartma, oyma, kafes oyma, kakma, renkli taş almaşıklığı, kazıma ve boyamadır. Bu tekniklerin birden fazlasının bir yapı da kullanıldığı durumlar vardır. Süslemenin işleneceği yüzeyin görülebilirliği ve kompozisyonla işlenecek teknik arasında bir ilişkinin varlığı gözlenmektedir. Örneğin alçak kabartma tekniği, kolay görünemeyecek yüzeylere ve tek eksenli tek kurgulu kompozisyonlara uygulanmıştır. Yüksek kabartma tekniği ise çok kurgulu-çok katmanlı kompozisyonlarda görülür. Tezhip kaynaklı bir kompozisyonda da, kabartmayla beraber boyama tekniği uygulanmıştır. Süslemelerde, bitkisel ve geometrik kaynaklı kompozisyonların yanı sıra, mukarnas, yazı, günlük kullanım eşyalara ve mimari elemanlar kullanılmıştır. Geometrik kompozisyonlar daha çok kafes oyma tekniğiyle yapılmış şebekeler ve revak duvarlarında dikkati çekerler. Edirne Eski Caminin min berinin üçgen aynalıkları ve basamak yüzeylerini süsleyen geometrik kompozisyonlar, hem bulundukları yer hem de nitelikleri bakımından dönem içinde üniktirler. Kemalli Asılhan Bey (1382) ve İznik Yeşil Camilerindeki (1392) örnekler, erken dönemin başında radyal dizilimli bitkisel kompozisyonların beğenildiğini gösterir. Çok eksenli çok kurgulu arabesk kompozisyonlar daha 11 çok Yıldırım dönemiyle görülmeye başlar ve Çelebi Mehmed döneminde yoğunluk kazanır. XIV. yüzyılın ikinci yarısından XV. yüzyılın ilk yarısına kadar beze- necek yüzey arama veya yaratma çabaları devam etmiştir. Kemalli Asılhan Bey Cami kuzey cephe batı taraf penceresi alt lentosundaki ve İznik Yeşil Cami kuzey cephe doğu taraf penceresinin alınlığındaki kompozisyonların bulundukları yüzeyle uyumsuzlukları, bezenecek yüzey arama çabalarına örnektir. Amasya Yörgüç Paşa Zaviyesi giriş revağı doğu duvarındaki pano ve Edirne Üç Şerefeli Caminin minarelerinin kaidelerinde renkli taş kakılarak panoya dönüştürülmüş yüzeyler bezenecek yüzey yaratma çabalarının XV. yüzyıl içindeki örnekleridir. Ele alınan dönem içinde taş süslemede, üslupsal açıdan üç farklı dönemden bahsedilebilir. Bunlar 1300 -1380, 1380 -1420, 1420- 1453 'dir. Erken Osmanlı taş süslemesinin Bizans, Memluk ve Timurlu gibi kültür çevreleriyle ilişkileri bulunmakla birlikte, doğrudan biçim aktarımı yerine daha çok biçimi yorumlama yoluna gidilmiştir. Yıldırım dönemiyle birlikte aynı yapıda, ahşap, alçı gibi süslenebile cek başka malzemeler kullanılır. Çelebi Mehmed döneminde çok katmanlı çok kurgulu ve çeşitli kompozisyonların görülmesi, Erken Osmanlı döneminin sosyo-kültürel yapısındaki çoğulculukla ilişkilendirilebilir. Erken Osmanlı taş süslemesinde görülen en önemli özelliklerden biri, diğer tüm beyliklerin taş süslemesinde de olduğu gibi figürlü tasvirlerin ortadan kalkmış olduğudur. Selçuklu geleneklerinin canlı olduğu İç Anadolu beyliklerinde de figürlü anlatımların olmaması bir moda, bir 'çağ değişimi' olarak yorumlanabilir. Erken Osmanlı taş süslemesi, mimariyi tamamlayan ve onu güzelleş- tirerek malzemenin kendisinin sağladığı prestiji pekiştirir. II. Murad dönemiyle, HI özellikle Edirne Üç Şerefeli Camiyle birlikte taş süsleme dış cepheden de yavaş yavaş kaybolur ve büyüyen ölçüleriyle mimarinin kendisi doğrudan bir prestij ifadesine dönüşür.