İstanbul'da Mimar Sinan'ın Kaptan-ı Deryalar için yaptığı eserler

Sinan Çağı, sanat ve mimarlık tarihimizde ünü sınırları aşmış, yerli ve yabancı birçok araştırmacı tarafından çeşitli metod ve bakış açılarıyla ele alınmış bir dönem olarak karşımıza çıkmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu'nun askeri ve maddi olarak en güçlü dönemi Sinan'ın mimarbaşı olduğu döneme rastlamaktadır. Sanat ve mimari de bu gücün sembolleştirilmesinde bir araç olarak kullanılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun Klasik Çağında Mimar Sinan'ın donanma kumandanları için yaptığı eserler, Sinan'ın sanatı içerisinde özellikle camilerinin plan şemalarıyla her zaman ilgi uyandırmıştır. Dönemin sanat ve mimarlık alanındaki dinamik yapısını özgün tasarımları ile belgeler nitelikte olan kaptan-ı derya yapıları, bu özellikleriyle diğer bani gruplarının yapılarından ayrılmış ve Sinan'a ait olup olmadıkları çok tartışılmıştır. Mimar Sinan, dönemin üç kapudan paşası için Galata Surları dışında, döneminde kurulduğu bölgenin Müslüman nüfusunu arttırmak ve denizcilere toplu ibadet imkanı sunmak amacıyla büyük ölçekli külliyeler yapmıştır. Özellikle bu külliyelerin camileri, Sinan'ın tek bir merkezi kubbe altında toplanan mekan anlayışına ters düşen tasarımları ve kendinden önceki kadim camilerin planlarının anılarını taşıyor olmaları sebebiyle, Sinan'ın sanatı içerisinde özel bir konuma sahip olmuşlardır. Sinan'ın kaptan-ı deryalar için yapmış olduğu ilk külliye olan Sinan Paşa Külliyesi, dönemin iskan politikasını yansıtan ve Sinan'ın sanatı içerisinde farklı uygulamalarıyla dikkat çeken bir yapılar topluluğudur. Külliyenin camisi, Koca Sinan'ın altıgen çardaklı denemeleri içinde bir ilki teşkil etmektedir. Edirne Selimiye Camii'nin planına giden yolda altıgen çardak denemelerinin rolünü düşündüğümüzde, Sinan Paşa'nın altıgen çardaklı camisinin ilk ve önemli basamaklardan biri olduğu açıktır. Bunun dışında cami ile medresenin ortak avlu kullanımı ve dershanesiz medrese uygulaması külliyenin dikkat çeken başka unsurları olarak karşımıza çıkmaktadır. Kapudan Paşalar için Sinan tarafından yapılan ikinci külliye, Kasımpaşa'daki Piyale Paşa Külliyesi'dir. Erken Osmanlı Dönemi Ulucamilerinin izlerini taşıyan külliyenin camisi, özgün plan şemasıyla Klasik Dönem yapıları içerisinde mühim bir yere sahiptir. Piyale Paşa Camii planı, adeta Erken ve Klasik Dönem Osmanlı Mimarisinin bir sentezi şeklindedir. Bu caminin tasarımında dikkati çeken önemli husus Mimar Sinan'ın farklı bani grupları için yaptığı tasarımlardaki ürettiği çözümler şeklinde yorumlanabilir. Mimar Sinan'ın son dönem eserleri içinde yer alan Kılıç Ali Paşa Külliyesi, tıpkı haleflerinin eserlerinde olduğu gibi camisiyle ön planda olan bir başka önemli yapılar topluluğudur. Plan bakımından Ayasofya'ya büyük benzerlik gösteren Kılıç Ali Paşa Camii, bu benzerlik sebebiyle araştırmacılar tarafından her dönem yoğun ilgi gösterilen bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. Kılıç Ali Paşa Camii, ilgi çeken plan şemasının yanı sıra, dış cephe kompozisyonunda uygulanan yeni tasarımlar sayesinde de oldukça ilgi çeken bir yapıdır. Cami'nin cephe karakterindeki bu farklılıklar, Mimarbaşının neredeyse ömrünün sonuna dek hala yeni arayışlar içerisinde olduğunu belgeler niteliktedir. Bunların dışında bu külliyelerin arazi seçimi ve arazi ile külliye yapıları arasındaki ilişki açısından da farklı özellikler sergileyen kaptan-ı derya yapıları, banisinin konumu ve yapıları arasındaki ilişkiyi vurgulayan özellikleriyle de dikkat çeken eserlerdir. Galata Surları dışında, banisinin konumuyla ilişkili olarak deniz ile bağlantılı noktalara inşa edilen kaptan-ı derya külliyeleri dışında Sinan'ın bu bani grubuna bir külliyenin parçası olmayan müstakil yapılar da yaptığını görmekteyiz. Barbaros Hayreddin Paşa'nın, Sinan'ın elinden çıkma olan hamamı ve türbesi, Sinan Paşa'nın At Meydanı'ndaki sarayı ve Müezzinzade Ali Paşa'nın Hamam'ı bu duruma örnek teşkil eden yapılardır. Özetle Mimar Sinan, dönemi içerisinde yüksek bir rütbeye ve hatırı sayılır derecede servete sahip kapudan paşalar için, dini ve sivil yapılar yapmış ve banisinin konumuyla ilişkili olarak da tasarımlarına diğer eserlerinden ayrılan fonksiyonlar yüklemiştir.