Jeremy Bentham'da fayda ilkesi temelinde hukuk ve ahlak

Bu çalışmada Jeremy Bentham'ın (1748-1832) fayda ilkesi anlayışını ahlak ve hukuk alanında nasıl temellendirdiği incelenmeye çalışılmıştır. Bentham'ın fayda ilkesini ele alışı ve ilkeyi ahlakın ve hukukun temeli sayması, onun faydacılığın kurucusu olarak ele alınmasına neden olmuştur. Fayda ilkesini temel ölçüt görmesi, ahlak ve hukuku bir bilim olarak ortaya koyma amacının göstergesidir. Teorisinde ilk olarak insanın doğasıyla ilgili bir gerçeği ortaya koyarak başlar. Ona göre insan, haz ve acının egemenliği altındadır. Bütün insanlar kendi hazlarının peşinden giderler, dolayısıyla insana en büyük hazzı sağlayan eylemi bulmak için bir hesaplama gerekmektedir. Haz ve acı hesabında belli ölçütler baz alınarak toplam haz ve toplam acı miktarı karşılıklı olarak toplanır ve değerlendirilir. J. Bentham'ın bu şekilde bir hesap yöntemini ortaya koyması ahlakın niceliksel terimlerle ölçülen bir bilim olarak ele alınması çabasını göstermektedir. Bütün insanların kendi hazlarına yönelik davrandığı kabulü insanların birbirlerinin isteklerinin çatışmasına neden olacaktır. Kendisi tanıtlanamayan fakat tüm kanıtların ondan çıktığı ilke olarak gördüğü fayda ilkesi, mümkün en çok sayıda insanın mümkün en büyük mutluluğunu sağlamak, bireyler arası ilişkilerin düzenlenmesinde tek ölçüt olarak ele alınmış ve bireyin faydası ile toplumun faydası arasındaki çatışma ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır. J. Bentham hukuk teorisinde ise doğal hukuk/hak ve toplumsal sözleşme anlayışıyla hesaplaşma içerisindedir. Bu tür anlayışların birer kurgudan ve varsayımdan ibaret olduğunu söyleyerek ağır eleştiriler yöneltmiştir. J. Bentham'ın eleştirilerinin ana hatlarında ahlakta da olduğu gibi pozitivist anlayışın etkisi görülmektedir. Doğal hukuk ile ilgili eleştirilerinde doğal hakların bir metafordan ibaret olduğunu ifade etmiştir. Doğal hukukçuların savunduğu gibi insanların bir takım doğuştan vazgeçilemez, devredilemez haklarının olmadığını, hakları egemen gücün iradesinin göstergesi olarak kabul ederek gerçek hakların yasalarla gelen haklar olduğunu savunmuştur. Yasa koyucunun amacı toplumun mutluluğu sağlamaktır, yasalar da toplumun mutluluğunu arttıracak, fayda sağlayacak şekilde oluşturulmalıdır. Doğal hukukçuların pozitif hukukun doğal hukuktan türetilmesi gibi astlık-üstlük anlayışını eleştirir ve bu bağlamda hukuk ve ahlakın ayrılması gerektiği tezini ortaya koyar. Bu ayrım, onun hukuku kendi konusu, yöntemi ve araçları olan bir bilim olarak ortaya koyma amacından kaynaklanmaktadır. Bentham, ahlak ve hukuku aynı amaca sahip iki farklı alan olarak konumlandırmıştır. Toplum sözleşmesine yönelik eleştirisinde ise J. Bentham, toplum sözleşmesinin bir varsayımdan ibaret olduğunu, dünya tarihinde gerçekten bu şekilde yapılmış bir sözleşmenin olduğuna dair hiçbir kanıtın olmadığını savunur. Devletin kökenini itaat alışkanlığına bağlar. İtaat alışkanlığının olduğu yerde siyasal toplumdan söz edilebilir. İtaat alışkanlığının nedenini de fayda ilkesi olarak görür. Ona göre hukukun asıl amacı, toplumun mutluluğunu arttırmaktır ve bunun için ilkeler sıralardaki bunların içinde güvenlik en önemli ilkedir. Özgürlük güvenliğin bir parçası olarak ifade edilmiştir. Negatif özgürlük anlayışına sahip olan Bentham'da özgürlük, kendi başına iyi olmayıp yarar sağladığı için iyidir. Hukukun negatif amacı olan ceza, hukukun pozitif amacı olan mutluluğun arttırılmasına katkı sağlayacaktır. Diğer taraftan ünlü tasarımı Panoptikon ile de cezaevi koşullarının nasıl olması gerektiğini ifade etmiştir.