turkish-nlp-suite/AkademikDerlem huggingface dataset:
Hilmi Ziya Ülken'in 'Hakimiyet' isimli eseri ekseninde siyaset ve ahlak ilişkisi

Hakimiyet, Hilmi Ziya Ülken'in siyaset felsefesi alanındaki görüşlerini ihtiva eden bir eserinin ismi olmakla birlikte, aynı zamanda düşünürün metafizik teorisini de seslendirmektedir. Bütün siyaset teorileri gibi Ülken'in teorisinin konusu 'devlet'tir. Esinini Platon'un ideal devlet görüşünden alan fakat Anadolu'nun kadim değerlerinden beslenen hakimiyet teorisi, fütüristik bir düşünceyle geleceğin dünya devleti olarak tasavvur edilmektedir. Odağına 'insan'ı alan ve nihai gayesi 'mutluluk' olan söz konusu teori, evrensel ve hümaniter değerlere göre şekillenmektedir. Bu çerçevede 'hakimiyet' düşüncesini doğru anlayabilmek için Ülken'in, öncelikle insan hakkındaki görüşlerini ve kavramsal zihin haritasını bilmek gerekmektedir. Bu yüzden çalışmada -filozofun da düsturu doğrultusunda hareket edip- ilkin 'insan' meselesi çoklu boyutuyla ve Ülken'in yaklaşımıyla mukayeseli olarak ele alınmıştır. Felsefi antropoloji açısından da detaylıca irdelenen 'insan' meselesi, ahlak ve siyaset görüşüyle ilişkilendirilerek belli bir bağlama oturtulmaktadır. Ülken'in teorisini, 'ahlakın siyaseti' ve 'siyasetin ahlakı' şeklinde iki farklı yaklaşımla ele almak mümkündür. İki bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde bütün yönleriyle 'İnsan' meselesi incelenirken, ikinci bölümde 'Ahlak' ve 'Siyaset' ilişkisinin bütünlüklü perspektifi ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Çalışma boyunca Ülken'in çok sade bir ifadeyle söyleyecek olursak, önce insanı ahlak ile inşa etmek istediğini; buna bağlı olarak da devleti ve dünyayı kurmak istediğini savladık. Bu yaklaşıma göre, insanın inşa edilmesi durumunda insanlık dünyasının dizayn edilmesi de olanaklı hale gelecektir. Analitik açıdan doğru olan görüşün, sentetik açıdan imkanını tartışma konusu haline getirdik. Belli ilkeler va'z eden ve bu yönüyle bir politik teori olduğu açık olan Hakimiyet'i, insanlık tarihinin gerçekleri ışığında mütalaa ettiğimizde onu yüksek bir idealizm olarak değerlendirmemiz mümkün görünmektedir. Türk Modernleşmesinin sancısı olarak tezahür eden teorinin, Ülken'in, krizlerden çıkış için bir ritim arayışı olduğunu ve bunu da siyaset zemininde ortaya koymak istediğini söyleyebiliriz. Buna göre dikotomilerle çevrelenmiş olan evrende ancak diyadolojilerle bir çözümün mümkün olacağı ortaya konulmaktadır. Bu yüzden düşünür, Hakimiyet'i adeta söz konusu diyadelerle örerek bir yol haritası oluşturmak istemektedir. Ülken'in hümaniter karakterdeki siyaset teorisi için; 'ahlak zemininde teşekkül eden, kültür çerçevesinde gelişen ve mertebelere yaslanan rasyonalist ve fütüristik bir konfederatif dünya devleti idealidir' tanımlamasını yapmamız mümkündür.
İslam felsefe tarihinin eleştirel yeniden-inşası: İbn Sina epistemolojisi örneği

Analitik felsefenin felsefe tarih yazımı alanında tetiklediği metodolojik dönüşüm Ortaçağ Latin felsefe tarihinin tarihsel yaklaşımlardan ziyade gittikçe artan oranda felsefi yaklaşımlarla çalışılması sonucunu doğurmuştur. Ancak aynı dönüşüm İslam felsefe tarih yazımında henüz yaşanmamıştır. Ortaçağ Müslüman filozofların eserlerinin hala neredeyse tamamen tarihsel yaklaşımlarla incelenmesi onların daha iyi anlaşılmasını engellemekte ve bu alandaki bazı problemlerin çözülememesine neden olmaktadır. Tarihçiler arasında İbn Sina epistemolojisinin rasyonalist mi empirik mi olduğuna dair tartışma bu problemlerden biridir. Tartışmayı sonuca kavuşturmak için bu çalışmada eleştirel yeniden-inşa yaklaşımı kullanılmıştır. Böylece söz konusu problemin çözümü bu yaklaşımın İslam felsefe tarih yazımının problemlerini çözme ve Ortaçağ Müslüman filozofların eserlerini daha iyi anlamada ne kadar başarılı olduğunu gösterecek bir vaka incelemesi olarak tasarlanmıştır. Empirik perspektif ve analitik metodolojiyi birleştiren bu yaklaşım Ortaçağ İslam dünyasındaki epistemolojik krizi fark etmemizi sağlar. Bu çalışmada söz konusu tartışmanın bu krizin tek bir yansıması olduğu ileri sürülmüştür. Tartışmayı sonuca kavuşturmak için öncelikle analitik felsefenin kaynakları kullanılarak rasyonalizm ve empirizmin temel tezleri ve tamamlayıcı unsurları tespit edilmiş, empirizmin epistemolojinin temel problemlerine nispeten daha iyi çözümler sunduğu iddia edilmiştir. Sonra İbn Sina epistemolojisinde bu rasyonalist unsurların bulunup bulunmadığı araştırılmış ve nihayet İbn Sina'nın güçlü derecede rasyonalist olduğu saptanmıştır. En son bu bulgunun uzanımı olarak iki öneride bulunulmuştur: Ortaçağlı Müslüman filozofların eserlerinde ne kadar felsefi doğru bulunduğunu tespit etmek için İslam felsefe tarihini felsefi yaklaşımlar ile inceleyen bir araştırma programı oluşturulmalıdır. Çağdaş İslam düşüncesinde devam etmekte olan epistemolojik kriz empirizm ile çözülebilir ve çözülmelidir.
Jean Paul Sartre'ın Özgürlük Felsefesinin imgelem-zaman diyalektiğinde temellendirilmesi

Bu çalışma, Sartre'ın mutlak özgürlük düşüncesinden hareketle geliştirdiği özgürlük felsefesinde imgelem ve zaman arasındaki gerilimi Sartre'ın erken dönem eserlerini esas alarak göstermeyi amaçlamaktadır. Sartre, hiçlik olarak gösterdiği özgürlüğün anlatımını Varlık ve Hiçlik öncesi eserlerinde kendi-için-varlık olarak nitelendirdiği insanın imgelem bilincinin yetkinliğine verirken, Varlık ve Hiçlik'te zamansal bir varlık oluşuna bırakmaktadır. Her iki durumda da özgürlük, olumsuzlama ile var olmayan üzerinden anlatılmaktadır. Ancak olumsuzlama, Varlık ve Hiçlik öncesinde, kendi-içinin kendinde-varlık olan şeylerle, yani şeyler dünyasıyla karşılaşması sonucu ortaya koyduğu var olmayan ile yeni bir dünya yaratması üzerinden gerçekleşirken Varlık ve Hiçlik'te, kendi-içinin bedeni aracılığıyla başkalarıyla karşılaştığı dünyasallığında kendine doğru çevrilmektedir. Bu olumsuzlama ile kendi-için-varlık, zamansal, proje bir varlık olmaktadır. Sartre, kendi-içinin, başkası-için-varlık olmayı oynayarak sergilemeye çalıştığı, kendinde-varlık olma durumlarının her seferinde zamansallığıyla aşılarak, hiçlikle tekrardan nasıl birleştiğini göstermektedir. Böylece zamansallık, kendi-içinin mauvaise foi ile olumlamaya çalıştığı geçmişşin olumsuzlanarak dönüştüğü, geleceğin olanaklarıyla birleştiği şimdiki zaman gösterimidir.
Müzik ve duygular

Bu çalışmadaki amacım felsefi bir problem olarak duyguları ve onların müzikal deneyimimizdeki rollerini incelemektir. Ağırlıklı olarak müzik ve duygular arasındaki ilişkiyi inceleyecek ve müzikal deneyimimizi anlamak için bu ilişkinin önemini göstermeye çalışacağım. Birinci bölümde duyguları nörolojik ve/veya fizyolojik süreçlerin bir ifadesi olarak tanımlayan bilimsel yaklaşımları inceleyeceğim. Daha sonra bu yaklaşımları eleştirerek müzik ve duygular arasındaki ilişkiyi açıklamaktaki yetersizliklerini göstereceğim. Alternatif olarak duygulara yönelik bazı felsefi yaklaşımlara odaklanacağım ve bu yaklaşımların söz konusu noktaya daha güçlü çözümler sunduğunu iddia edeceğim. Burada felsefi bir yöntem olarak 'yönelimselliği' müzikal deneyimimizle ilgili duyguların daha iyi anlaşılmasını sağlayabileceğini iddia edeceğim. Tezimin ikinci bölümünde müziğe bilimsel ve felsefi yaklaşımlar üzerinde duracağım ve bu yaklaşımları müzik ve duygular arasındaki ilişkiye yönelik sorumla ilgili olarak sorgulayacağım. Bu bölümün ilk kısmında müzikoloji ve müziği açıklamaya yönelik metodolojik yaklaşımlar üzerinde duracağım. Ancak bu yaklaşımların dinleyicinin deneyimini göz ardı ettiği, dolayısıyla müzik eserlerinin ortaya çıkmasında ve icrasında insani duyguların önemini fark etmediği görülecektir. Bunun yerine bu probleme ilişkin müziği tanımlamada deneyimin önemini açıkça ortaya koyan iki felsefi yaklaşımı irdeleyeceğim. Genel olarak bu tezdeki amacım, duygular ve müzik arasındaki güçlü ilişkiyi göstermek ve bu ilişkinin müziği insani bir etkinlik olarak açıklamak için çok önemli olduğunu göstermektir.
Kitleselleşmiş bilinç: Theodor Adorno'nun kültür endüstrisi çözümlemeleri

Bu tez, bilinç ve kitleselleşme kavramları üzerinde durmaktadır. Theodor Adorno'nun kültür endüstrisi çözümlemeleri bağlamında ele alınan bu çalışmada, bilincin en nihayetinde kitleselleştiği savunulacaktır. Bunun için öncelikle kitleselleşmiş bilincin arka planı üzerinde durulmaktadır. Arka planda bilincin aslında mitolojilerden başlayıp günümüze kadarki süreçte daima toplumun üretmiş olduğu bilinç kategorileri ile birlikte kitleselleşmeye maruz kaldığı gösterilecektir. Daha sonra ise kitleselleşmiş bilincin kültür endüstrisi ile birlikte somut bir gerçekliği nasıl kazandığı ele alınmaktadır. Bunun için 'yabancılaşma', 'şeyleşme' ve 'yanlış bilinç' gibi kavramlar üzerinde durulmaktadır. Tezin son bölümünde ise kitleselleşmiş bilincin kitlelere ulaşmak için bir kitle kültürüne dönüşüp kitle iletişim araçları ile tüketim kültüründe nasıl işlendiği ele alınmaktadır. Son olarak ise kitleselleşmiş bir bilinç faaliyetiyle birlikte mevcut haliyle bir kültürün varlığının artık söz konusu olamayacağı yalnızca endüstriyel bir değerin varlığından bahsetmemizin mümkün olduğu ileri sürülecektir.
Foucault'nun 'toplumsal denetim' ve Geertz'in 'kültürel sistem' kavramı çerçevesinde Hıristiyanlığın 'inanç nesnelerinin' kullanımı

Bu tez çalışması sosyoloji, din sosyolojisi ve din antropolojisi açılarından özellikle Foucault'nun toplumsal denetim ve iktidar kavramları ile Geertz'in kültürel sistem kavramı ekseninde Hıristiyanlığın inanç nesnelerinin kullanımını incelemektedir. Çalışma, aynı zamanda, Foucault'nun iktidar, özne, otorite ve söylem üzerindeki çalışmaları ile Geertz'in kültür kuramının toplum üzerindeki etkisinin Hıristiyanlık özelinde analizini içermektedir. Varılan sonuçlar, Foucault'nun toplumsal denetim ve Geerz'in kültürel sistem kavramlarının Hıristiyanlık inancındaki relikler, sakramentler ve sembollerden oluşan inanç nesnelerinin kullanımında geçerli olduğunu ortaya koymuştur. Çalışma öte yandan, 'otomatik din' başta olmak üzere yeni kavram önerilerini de kapsamaktadır.
İhtilafın epistemolojisi ve dini çeşitlilik

Son dönemlerde epistemolojide tartışılan önemli konulardan biri ihtilafproblemidir. İhtilaf problemi daha çok denk ihtilafı üzerinden tartışılmaktadır. Epistemik denk olan iki tarafın, ihtilafın farkındalığı sonrasında kendi inançları ile ilgili bir değişiklik yapıp yapmaması gerektiği sorusu bu tartışmalarda önemlidir. Bu soruya;uzlaşmacılık, kararlılık, toplam kanıt görüşü ve gerekçelendirmeci görüş adı altında dört ana cevap vardır. Bu tezde bu cevaplar yetersiz bulunup 'denk ihtilafında delile dayalıargüman' adında yeni bir argüman ortaya konulmuştur. Denk ihtilafı kapsamına giren bazı olgularıyla dini ihtilaflar, dini çeşitliliği doğurmaktadır. Bizatihi dini çeşitliliğin kendisinin ve dini ihtilafların, dini inancımızınepistemolojik statüsü aleyhine bir durum teşkil edip etmeyeceği dini epistemoloji için bir diğer tartışma konusudur. Bu tezde hem 'delile dayalı argüman' kullanılarak hem de çeşitli epistemolojik gerekçeler öne sürülerek dini çeşitliliğe ve dini ihtilaflara rağmen dini inancımızın rasyonel olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu tez iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde ihtilafın epistemolojisi ile 'denkihtilafında delile dayalı argüman'ımızı; ikinci bölümde ise dini çeşitlilik ve diniihtilafları ele aldık.
Metaforik söylem aracılığıyla geleneğin eleştirisi: Rorty ve Derrida

Metaforik söylem, dil ve düşüncenin tarihsel olduğuna işaret eder. Tarihsel olanmetaforik, metaforik olan da tarihseldir. Bu düşünce iki yönlüdür: Birincisi metaforlarınedebi unsurlar olarak görüldüğü klasik görüşlerin aksine, düşünce metaforlarla doludur. İkincisi, metaforların olduğu semantik eksende hiçbir dil kullanımı ayrıcalıklı değildir, aksine değişkendir. Dolayısıyla geleneksel felsefenin dilsel kanıtları da tarihtekisöylemlerden bazılarıdır. Bu yaklaşıma göre, Rorty'deki olumsal dil ve hakikat ilişkisindedüşünce ve kavramlar zamanla değişebilen söylemlerdir. Birbirinin yerini alan söylemler, metaforik süreç gibi anlamın geçmişşten geleceğe farklı bağlamlara taşınmasıyla oluşur. Mutlak referans sistemine bağlı olmaksızın dil, yeni ve farklı bağlamlar üretebilenfigüratif bir olgudur. Derrida'da ise yazı biçimli dilin fark ve erteleme hareketi olandifferance, metaforik kullanıma benzer şekilde anlamı sürekli taşır ve onun aşkınsallığınısonlandırır. Böyle bir durumda, differance'ın metaforik yolla ilkel anlama dek izinisürebileceğimiz, aynı zamanda alternatif bir okuma veya geleneğin bir eleştirisi olan dilsel bir olgudan söz etmek mümkündür. Burada mutlak temel ya da köken barınmaz;yalnızca kendisine yabancılaşmış, mutlaklığı parçalamış 'öteki' olarak fark vardır. Dil kullanımının daima bir başkasına göre metaforik kabul edildiği paradigmada, gerçekliği farklı bakış açılarına göre yorumlama imkanı vardır. Geleneksel felsefi düşünce de kendisine yabancılaşmış ve sonunda ötekileşmiş bir metaforik söylem, yani tarihsel bir yorumdur.
Gazalİ ve İbn Rüşd'ün te'vil anlayışları bağlamında alemin kıdemi

Tehafüt geleneği İslam düşünce tarihinde büyük tartışmalara sebep olmuş bazı kesimlerde ise felsefeye karşı olumsuz tutumun gelişmesinde öncülük etmiştir. Bununzemininde Gazali'nin Tehafütü'l-Felasife adlı eserinde 'üç mesele'de filozofları küfürlesuçlaması yer almaktadır. Filozoflara yapılan bu suçlama ardında büyük etkiler bırakantartışma geleneğinin oluşmasına zemin hazırlamıştır. Gazali'nin Tehafütü'l-Felasife ve el-Münkız adlı eseri dışında te'vil ile alakalıeserlerini incelediğimizde onun küfürde aceleci davranmadığı ve filozoflara karşı katı tutum beslemediği görülmektedir. Özellikle Gazali'nin oluşturduğu te'vil anlayışındakiyumuşak tutum ile Tehafüt'te filozofları küfürle suçlayan tavır arasında görülentutarsızlık bizi bu konuyu araştırma noktasında cezbetmiştir. Bu nedenle çalışmamızdaalemin kıdemi bağlamında bu meseleyi tanıtmaya gayret gösterdik. Birinci bölümde Gazali'nin ele aldığı alemin kıdemi meselesini filozofların görüşlerini de dikkate alarak açıklamaya çalıştık. Ardından İbn Rüşd'ün itirazlarınıaktardık. İkinci bölümde Gazali ve İbn Rüşd'ün te'vil anlayışlarını tanıttık. Son olarak üçüncü bölümde, Gazali'nin alemin kıdemi meselesine yönlendirdiği eleştirilerin, İbn Rüşd'ün itirazları çerçevesinde, kendi te'vil anlayışı ile uyumunu karşılaştırdık vefilozofları küfürle suçlamasındaki nedenleri bulmaya çalıştık.
Bilimsel gerçekçilik bağlamında doğa yasalarına felsefi bir yaklaşım

Bu çalışmada, analitik bilim felsefenin popüler çalışma alanlarından doğa yasaları ve gerçekçilik tartışmaları incelenmiştir. Bu bakımdan, bilim metafiziği temelinde bilimsel gerçekçilik bağlamında doğa yasalarına felsefi bir yaklaşım gerçekleştirilmiştir. Doğa yasaları ile tesadüfi genellemeler arasındaki farktan yola çıkılarak doğa yasalarının sağlam bir temele oturtulması, bilimsel gerçekçi felsefecilerin görüşleri sayesinde sağlanmıştır. Bu bakımdan, tarihsel olarak Hume ile başlayan nedensellik tartışması ile su yüzeyine çıkan doğa yasaları / tesadüfi genellemeler sorunsalı; Humecu gerçekçilik, yatkınlıkçı gerçekçilik ve ilkselci modal yapısall gerçekçilik görüşleri bağlamında incelenmiştir. Bu çalışma, ilkselci modal yapısall gerçekçilik görüşünün bu sorunsalı en iyi şekilde çözdüğünü ve modern fiziğin talep ettiği metafizik zemini yapı kavramı ve bunun en önemli özelliği olarak doğa yasaları sağladığını iddia etmektedir.
Mebadi-i Felsefe-i İlmiyye ve Felsefe-i Ahlakiyye'nin tahlili, değerlendirilmesi ve transliterasyonu

Çalışmamız, Alexis Bertrand'ın Principes de Philosophie Scientifique et de Philosophie Morale adlı eserinin Salih Zeki tarafından Osmanlıca'ya Mebadi-i Felsefe-iİlmiyye ve Felsefe-i Ahlakiyye adıyla yapılmışçevirisi üzerindeki, tahlili, değerlendirilmesi ve tranliterasyonudur. Tez, Giriş ve Sonuç dışında iki bölümden oluşmaktadır. Girişte tezin yöntem ve kapsamı ele alımıştır. Birinci bölümde, Alexis Bertrand'ın ileri sürdüğü tezler üzerinden eserin tahlili yapılmıştır. İkinci, yani Değerlendirme bölümünde, tahlil bölümünde yapılan sınıflama esas alınarak, eserin değerlendirilmesi yapılmıştır. Ekler'de eserintransliterasyonuna ve transliterasyonun kontrol edilebilmesi amacıyla matbu Osmanlıcametne yer verilmiştir.
History of the 19th century cell theory in the light of Philip Kitcher's theory of unification

19. Yüzyıl'ın başlarında Biyoloji bir bilimsel disiplin olarak ortaya çıktı. Canlıların tüm özellikleriyle ilgilenilmekle birlikte, bu özellikleri ortaya çıkaran temel birimin ne olduğu konusunda uzlaşı bulunmamaktaydı. Yüzyılın ortalarında, Hücre Teorisi'nin gelişiyle birlikte Biyoloji'nin alt çalışma alanları birkaç kapsayıcı önermenin çatısı altında toplandı. Bu tez çalışmasında, Hücre Teorisi'nin tarihi Philip Kitcher'ın Birleştirimci Teorisi yardımıyla incelenmekte, birleştirim fikrinin dönemin bilim insanlarınca Kitcher'ın bilim anlayışına denk düşen biçimde arandığı ve teşvik ediliği ve Hücre Teorisi tarihinin iyi bir okumasının Kitcher'ın teorisi yardımıyla mümkün olabileceği savunulmaktadır.
Augustinus'ta Tanrı ve zaman ilişkisi

Augustinus, Hristiyan felsefe tarihinin en önemli isimlerinden biridir. Onun geliştirmiş olduğu düşünce sistemleri ortaçağ dönemini şekillendirmekle kalmamış, kendinden sonraki yüzyıllar boyunca da felsefe tarihinde önem arz eden düşünceler oluşturmayı başarmıştır. Bu çalışmada Augustinus'un Tanrı ve Zaman kavramları ele alınmış olup, özellikle İtiraflar kitabından yararlanılmıştır. Bu çalışmanın amacı ise onun kullanmış olduğu bu kavramların hem kendi felsefesinde hem de ondan önceki bazı felsefi düşünce sistemlerinde nasıl vuku bulduğunu görmek ve ortaçağ için ne kadar önemli bir düşünür olduğu vurgulanmaya çalışılacaktır.
Thomas Reid'in sağduyu felsefesi ve İngiliz deneyci felsefesine eleştirileri

Bu tezde İskoç Sağduyu Filozofu Thomas Reid'in geleneksel felsefeye yönelik olarak getirdiği eleştiriler ve bunların karşısına koyduğu sağduyu temelli düşünceleri incelenmiştir. Reid'in sağduyu temelli düşünceleri içerisinde algı ve duyum en önemli yeri kaplarlar. Duyu algısı dediğimiz şey, sağduyunun ilkelerine duyduğumuz koşulsuz güven doğrultusunda bizlere dışsal dünyanın inancını sunar. Bu süreç de mantıksal bir düşünme düzleminden sonra gerçekleşmez. Bu inançların yaratılması bizler için kaçınılmaz bir şeydir çünkü bizlerin doğası bunu dayatmaktadır. Thomas Reid de tüm bu bağlamlarda duyuma büyük bir önem atfetmektedir. Duyum en başta bizler de inancı oluşturan en temel yetimizdir. Böylece Reid'in felsefesinde döneminde var olan akıl hegemonyası yerini duyuma ve duyu verilerine duyulan inanca ve insanlığın ortak ilkelerinin dolayımsız bilgisine bırakmıştır denebilir.
Walter Benjamin'de estetik ve politika

Bu çalışma Walter Benjamin'in temel kavramlarını inceleyerek, onun estetik ve politika ilişkisine dair düşüncelerini ortaya koymayı, dönemin siyasi ve kültürel yapısı altında politikanın estetize edilişinin anlamını eleştirel biçimde ortaya koymayı amaçlar. Çalışmanın ilk bölümünde felsefe tarihinde yer alan önemli kavramların Benjamin felsefesi içerisinde konumlanış biçimleri ele alınmaktadır. İkinci bölümde ise Benjamin'in modernite, faşizm, şiddet, aura, savaş vb. kavramları nasıl ele aldığı incelenmektedir. Faşizm ile birlikte estetiğin savaş unsurları içerisinde eritilmesini eleştiren Benjamin, teknikaygıtların durdurulamaz ilerleyişinin sanat üzerindeki etkilerini de bu bağlamda tartışmaktadır. Kapitalizm ile birlikte politika modern insanaestetik biçimde sunulmakta, adeta kült bir değer olarak gösterilmektedir. Yabancılaşma ve metalaşma, modern insanın ayrılamaz bir parçası haline gelmiş, dolayısıyla bu durum toplumsal yapıyı da son derece olumsuz etkilemiştir. Felsefe tarihinde estetik ve politika ilişkisinin çağdaş döneme kadar uzanışını eleştirel biçimde ele alan düşünür, bu bağlamda özellikle Kant'ın ve Alman Romantiklerinin estetik fikirlerini önemsemekte, kendine özgü fikirlerinde bu düşünürlerden etkiler göstermektedir. Son bölüme gelindiğinde ise Benjamin'in politika ve estetik düşüncelerinin önemi ile birlikte, onun felsefesinde yer alan bu husustaki eleştirel noktalar vurgulanmıştır.
İslam felsefesinde ahlaki görecelik: İbnü'l-Arabī örneği

İbnü'l-'Arabi düşünce tarihinde en üretken ve en etkili yazarlardan biri olarak 12. asrın sonu ile 13. asrın başlarında yaşamış mutasavvıf bir düşünürdür. Onun adıyla özdeşleşmiş olan vahdetü'l-vücud düşüncesi hemen her dönem eleştirilere maruz kalmıştır. Bu düşünce çerçevesinde ona yöneltilen eleştirilerin odak noktalarından biri onun ahlakla ilgili görüşleridir. Bu minvalde vehdetü'l-vücud düşüncesinin ahlaki anlamda iyi ve kötü ayrımını ve insandan sorumluluğu kaldıracağını ileri sürenler olmuştur. Her ne kadar İbnü'l-'Arabi, metinlerinde ileri sürülen sonuçları açıkça zikretmemiş olsa da onun düşünce sistemindeki özellikle zahir ve batın ayrımı ve bu iki bakış açısı muvacehesinde ileri sürdüğü görüşler bizi onun metinlerinin ahlaki görecelik çerçevesinde yorumlanabileceği sonucuna çıkarmaktadır. Ahlaki görecelik ahlaki değer yargılarının kişilere, gruplara, toplumlara ve zamana göre farklı olabileceğini ve değişebileceğini kabul esasına dayanır. Birçok farklı yorumları bulunmasının yanında ahlaki göreceliğin temelde bazı değerlerin evrenselliğini kabul ettiği de söylenebilir. Biz İbnü'l-'Arabi'nin değerlendirdiği farklı manevi yetkinlikler de ve sosyal statülerdeki insanların hepsini aynı ahlaki değer yargılarıyla değerlendirmediğini görmekteyiz. Bunun bizim ulaştığımız sonuçları destekleyen önemli bir kriterden biri olduğu kanaatindeyiz.
Kategoriler sorunu: Immanuel Kant ve Charles Sanders Peirce felsefeleri ekseninde

Aristoteles'ten itibaren kategoriler, filozoflar tarafından farklı yapı ve sayıda sunulmuş olsa da, her daim oluş dili'nin temel alfabe olarak anlaşılmıştır. Antik Çağ ve Orta Çağ'da kategorilerin dilsel unsurlar olarak yorumlanması, onların tümel yapılardan dilin tikelliklerine indirgenen unsurlar olmasına neden olmuş, Rönesans ve XVII. yüzyılından itibaren, özellikle Gottfried Wilhelm Leibniz'in gerçekliğin, dilsel olandan ziyade formüllerle ifade edilmesi gerektiğine dair anlayışıyla, bilginin temel formu olarak önermelerde yer alan kategoriler, indirgendikleri dilsel zeminden daha farklı olan reel bir zemine taşınmıştır. Bu dönüşüm kategorileri felsefe tarihinde iki farklı mecraya yöneltmiştir: Bir yandan yüklem olarak kategorilerin dilsel düzlemde kullanılışı, diğer yandan Kant düşüncesiyle birlikte yüklemin sadece dilsel değil fiziksel alanda kullanıldığı bir alan. Elinizdeki bu çalışma kategorilerin, özellikle Kant'ın Salt Aklın Kritiği'nin 'Transandantal Analitik' adlı kısmında yer alan kategoriler ile C. S. Peirce'ün 'Kategoriler Üzerine Yeni Bir Liste' çalışması ekseninde tümel kategorilerin, duyulur dünya ile düşünülür dünya nesneleri arasında nasıl bir bağıntı kurabildiklerini; söz konusu bağıntının doğrulanmasıyla birlikte, her iki filozofun içinde bulundukları bilimsel iklimin gelişmelerinden esinlenerek, öne sürdükleri gerekçeleri ve kategorilerin filozofların kendi sistemleri içinde ne derecede yeterli olduklarını göstermeye çalışır.
Michel Foucault'da bilginin arkeolojisi

Arkeolojik çözümleme yöntemiyle bilinen Michel Foucault, 20. yy Batı felsefesinin etkili düşünürlerinden biridir. Onun felsefi etkinliği 1954'ten 1984 yılına kadar otuz yıllık bir süreci kapsarken; araştırmaları arkeoloji ve soykütüğü olarak iki ana başlık altında incelenebilir. Arkeolojik araştırma, tarih boyunca söylemlerde beliren bilginin oluşum koşullarının betimlenmesidir. Soykütüksel araştırma ise iktidar mekanizmalarının çözümlemesinde kullanılan bir karşı-bilimi niteler. Ancak iki araştırma birbirinden bağımsız olmayan Foucault'nun felsefi etkinliğinin bütünsel gelişimleridir. Geleneksel felsefenin bilgi, bilme ve istenç birliğini reddeden Foucault; dil ile gerçeklik, episteme olarak bilgi ve bilme olarak bilgi ayrımı yapar. Tarihsel süreksizliklerde arkeolojinin ortaya koyduğu epistemeler, farklı çağları oluştururken; bu çağların söylemlerinin koşulları bilme olarak bilgiyi verir. Soykütüksel analiz ise iktidar/bilgi pratiğinin, iktidarın dayatma ve bireyselleştirme mekanizmalarının koşullarını ortaya çıkartır. Çalışmamız çağertesi filozof Michel Foucault'nun arkeolojik söylem analizini betimlemeye çalışacaktır.