Ahmet Hamdi Tanpınar'ın yazılarında İstanbul'daki mimarlık yapıtlarının değerlendirilmesi

Mekan öğeleri; kendini roman, hikaye ve denemelerinde dışa açan Tanpınar'ın eserlerinde, nesirlerde daha belirgin görünmektedir. Şiirlerinin bir 'tecrid' işlemi içerdiğini kendisi de söylüyor. Bununla birlikte. 'Her şey yerli yerinde' şiirinde ve 'Eşik' te bir simge olarak mimarlık öğeleri üstünde durulabilinir. Tanpınar'ın İstanbul tasvirlerinde, yaşadığı İstanbul esas olmak üzere, resim ve gravürlerle, Evliya Çelebi ve Osmanlı tarihçileri ile haşır neşir geçen bir ömrün bütün birikimlerini aramak gerekir. Tanpınar'ın '...... Osmanlı politikasının mimarlık eserleriyle kalıcı kılınan bir milliyet anlayışına dayandığını, bu toprakları bize ait yapan eserlerin düşünmeden yok edilmesi halinde, uluslararası çizgilere ulaşılabilecek ve hiç isteyemeyeceğimiz kültür problemleriyle karşılaşabileceğimizi söylemişti......' (Bak. Turan Alptekin, Ahmet Hamdı Tanpınar, İstanbul2001, s.23). Nietzche de Alman kent yaşamına bakıp şunları söyler mimari yapıların bu kadar heterojen olduğu bir ülkede bir kültür bütünlüğünden söz edilemez der. Tanpınar da mimaride homojenlikler üstünde duruyor ve bu homojen yaşamın bu nedenle kaybolmamasını diliyor. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın eserlerinde mimari 2 ye ayrılır 1. Reel mimari: 'Sahnenin Dışındakiler' ve 'Mahur Beste', 'Yaşadığım Gibi', 'Acibadem'deki Ev', 'Huzur'; Ahşap ve kagir mimari. 2. Reel karşılığı olmayan mimari: 'Saatleri Ayarlama Enstitüsü'ndeki mimari tamamen soyut mimari. Reel karşılığı olmayan mimari. Tanpınar'ın hocası ve dostu Yahya Kemal Beyatlı'nın etkisi altında kaldığını görüyoruz. Bu etkiyle Türk tarihi okumaya başlar. Mütareke yıllarında Yahya kemal Tanpınar ve diğer öğrencileriyle İstanbul'da gezilere çıkar. Bu gezinti planı 'Huzur' daki iki ana karakter Nuran ve Mümtaz'a da yansır. Üsküdar'a Tanpınar da çok önem verir. İstanbul'un fethini gören şehir Üsküdar. Şehirler o şehirleri yazan yazarların tasavvurlanyla oluşur. 5 Şehir Bursa Tanpınar'in okumasıyla var. Başka bir yazar çıkacak ve İstanbul'u başka bir şe Tanpmar İstanbul başta olmak üzere Osmanlı mahalleleri ahşap. Osmanlı mahallelerinin ahşap olma nedeninin arkasında deprem korkusu var. 1509' daki deprem halk üzerinde öyle büyük bir korku salıyor ki büyükyangınların ardından evler kagir olacak diye ferman çıkmasına rağmen ahşap binalar yapmışlar. Ahşap değişmeye açık ve dinamik bir unsur. Kalıcı değerleri temsil eden taşlar. İbadethaneler, medrese, mescit,. Osmanlı şehirciliği mimar gözüyle geçici değerlere sahip faninin ebedi değerler karşısındaki geçiciliği. Tanpınar sadece sezgilerine dayanarak İstanbul mahallelerinin çehre değiştirdiğini, bunun bazen özellikle yapıldığını söyler. Yangın İstanbul'un 4/1 ini yutmuş. 1782 yangını. Yangın kültürün oluşmasına engel. 5 şehir mahur beste. İstanbul yangınlarından bir çeşit seyirlik çıkaranlar var hatta bunu yapanlar arasında paşalar bile var.. nargilesini.. yardımcılarını alıp yangın seyretmeye yerine gidiyor ar... hatta en iyi görünebilecek yerleri seçiyorlar yaşanmış yeri tekrar yaşamak... yaşanmış tecrübeleri alıp yeniden yaşanır kılmak... rekonstruksiyon postmodern bir yaklaşım Evlerde bir düzen yoktur. Mülkiyet durumuna bağlı olarak evlerin duruşları eğri büğlüdür. Biçimsizliği gidermek için çıkma ve cumbalar vardır. Bir ressamı veya fotoğrafçıyı kendinden geçirecek manzaralar mevcuttur. Birbirlerine tıpa tıp benzeyen evler değildirler. Tanpınar'da mimariyi bahçeden ayrı düşünemeyiz. Ağaçlar istanbul'un peyzajını çizer. Leylak, erguvan başlı başına şefaatin ağacı. Türk bahçesi mutlaka meyveli olmalı. 'Huzur da da Nuran bol bol meyveler olmalı' diyor. Badem, şeftali, erik ömürleri kısa meyve ağaçları çiçeklerini sayıyor ve güller diyor. Meyve ağaçlarının çiçekleri kısa hayatlar barındırırlar. Yaşama sevincini en çok baştan başa çiçek açmış bu ağaçlar verir. Derin İstanbul ancak bunlarla vardır; yaşamın zevkine onlarla varırız. Bahçede çiçekler tek bir türdür. Avrupa bahçelerinde olduğu gibi tarh, tarh ayrılmamıştır. Gül olacaksa sadece gül. İstanbul da mimari gündelik hayata taş ve parmaklıklarla katılır. Her bir semti çizen bir siluet vardır. İstanbul peyzajına çam, fıstık çamları ve çınarlar eşlik eder. Tanpınar'ın favori ağacı, çınardır. Erguvanı da çok sever. Baharın müjdecileri olarak leylak ve erguvanı görür. ' Manavgad Cami duvarlarından fırlamış erguvan ağacı'. Tanpınar şehir hem geçmişşin devamı olsun hem de içinde yaşadığı zamanın özelliklerini yansıtsın, 'hayata çok yaldızlı bir mazinin aynasından bakmak, bugünün ışığında maziyi görmek'.