1930'lardan Bugüne Türkiye'de Arabesk Müziğin Kültürel Zemini ve Toplumsal Müzikal Analizi

Müziğin, klasik Türk müziği ve halk müziği olmak üzere iki büyük koldan geliştiği Türk müzik tarihine, özellikle 19. ve 20. yüzyıllarda yaşanan siyasi, ekonomik ve toplumsal gelişmeler yön vermiştir. Yüzyıllar boyu varlığını sürdüren geleneksel müziklerin yeni bir ideolojik yaklaşımla ele alındığı 19. yüzyıl, aynı zamanda siyasal ve kültürel bir dönüşümün de habercisi olmuştur. Giderek yoğunluk kazanan Batılılaşma çabalarının uzantısında, Türk müzik tarihinde ilk kez somut ve resmi bir biçimde yer almaya başlayan Batı müziği, bu değişimin kültürel boyutunu temsil etmektedir. Dolayısıyla dengelerin değişmeye başladığı ve çeşitli kırılma noktalarının yaşandığı bu dönemi, gerek siyasal gerekse kültürel anlamda Cumhuriyetin üzerine kurulduğu bir zemin olarak görmek gerekmektedir. Erken Cumhuriyet döneminde yeni bir ulus yaratmayı hedefleyen Cumhuriyetçi kadrolar, kültür kavramını milliyetçi bir bakış açısıyla tanımlamışlardır. Kültürü oluşturan en önemli öğelerden biri olarak görülen müziği de yeniden inşa etme yoluna gidilen bu dönemde, çeşitli müzik politikalarının uygulanmaya çalışıldığı görülür. Söz konusu politikalar gereği klasik Türk müziğinin dışlanarak halk müziğinin öne çıkarılması ve yaratılmak istenen müziğin öz Türk kültüründen doğduğu ileri sürülen halk müziği üzerine kurulmaya çalışılması, dönemin kültür ve sanat anlayışını büyük oranda özetlemektedir. Yaklaşık 1940'ların ortalarına kadar devletin destek verdiği müzik politikaları, 1950'lerden itibaren çok partili döneme geçilip siyasal anlamda yeni bir sürecin başlamasıyla giderek gücünü yitirmiştir.20. yüzyılın başlarından itibaren hızla büyüyen müzik sektörünün ve onun yarattığı müzik algısının Türkiye'deki en belirgin izlerine ilk olarak 1930'lu yıllarda rastlanır. Müzik politikalarının kabul gördüğü alanın dışında bırakılan ve varlığını sürdürmesi giderek zorlaşan klasik Türk müziğinin, serbest bir icra zemini olarak ifade edilebilecek piyasaya yaklaşması adeta yeni bir sürecin başlangıcı olmuştur. Oluşan yeni müzik algısıyla beraber bir arayış içerisine girilmesi ve Mısır Sineması üzerinden Arap müziği ile yoğun bir ilişki kurulması da yine aynı döneme rastlamaktadır. Müzikteki değişim, asıl olarak siyasal anlamda bir kırılma noktası olarak değerlendirilebilecek 1950'lerden itibaren görüldüğü için, 1930'lardaki bu süreci bir çeşit hazırlayıcı dönem olarak görmek yerinde olacaktır. Başka bir deyişle, Türkiye'nin müzik tarihi içerisinde son derece önemli ve hassas bir yere sahip olan arabesk müziğin ilk örneklerine 1960'lı yıllarda rastlansa da, bu müziğin üzerine oturduğu sosyal, siyasal, kültürel ve müzikal temeller çok daha önce atılmıştır.1950'li yıllarda büyük şehirlere göçün artmasıyla birlikte arabesk müziğin dinleyici kitlesini kırsal kesimden gelen ve şehir hayatına uyum sağlayamayan insanların oluşturduğu düşüncesi ne yazık ki genel bir kanı haline gelmiştir. Oysa göç ve buna bağlı olarak kentsel yapıda görülen değişim, yalnızca arabesk müziğin gelişebilmesi için uygun bir zemin sağlamıştır. Dolayısıyla arabesk müziğin ya da onun beslendiği yaşam biçiminin, 1950'li yıllarda yaşanan göçle birlikte ortaya çıkmış bir olgu olmadığının önemle altını çizmek gerekir.1960'lı yıllarda ilk ürünleri verilen ve ilerleyen yıllarda başlı başına bir müzikal üslup haline gelen arabesk, ağırlıklı olarak klasik Türk müziği ve halk müziğinden çeşitli öğeler taşıyan melez bir tür olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkiye'de bu müziğin arabesk ismi üzerinden tanımlanmasında, hazırlayıcı dönem olarak ifade ettiğimiz 1930- 1960 yılları arasında Mısır müziği ile kurulan ilişki önemli rol oynamaktadır. Yıllarca tartışılan ve devlet tarafından dışlanıp yok sayılan arabesk müzik, 1980'li yıllardan başlayarak kendi içinde folk, taverna vb. isimlerde çeşitli kollara ayrılmıştır. Özellikle 1990'larda Türk pop müziği ile etkileşim içerisine girmiş, bu süre içerisinde dinleyici kitlesini genişleterek Türkiye'de en çok dinlenilen müzik türlerinden biri haline gelmiştir. 1960'lardan bugüne yaklaşık yarım yüzyıllık bir zaman diliminde farklı siyasi görüşlere sahip olan kesimler tarafından da çeşitli şekillerde kullanılmıştır. Öyle ki arabesk, özellikle son yıllarda müzikal bir üslup olduğu gerçeği tümüyle göz ardı edilerek, Türkiye'deki siyasal ve kültürel konulardaki aksaklıkları, hayal kırıklıklarını ve geri kalmışlık olarak görülen olguları açıklamak için kullanılan bir kavramsal araç gibi algılanmıştır. Tezin yazımında, etnomüzikoloji başta olmak üzere sosyoloji, tarih ve edebiyat alanlarını içine alan bir disiplinler arası çalışma metodolojisi uygulanmıştır. Tanzimat döneminden itibaren gelişen Batılılaşma çabaları, Erken Cumhuriyet dönemi müzik politikaları üzerinden incelenmiş ve arabesk müziğin hazırlayıcı dönemi olarak ifade edilen 1930- 1960 arası dönemin temel dinamikleri ortaya konmaya çalışılmıştır. İlerleyen bölümlerde 1950'lerde yeni bir politik sürecin başlamasıyla birlikte, arabesk müziğin ilk örneklerinin verildiği 1960'lı yıllar üzerinde durulmuştur. Aynı zamanda söz konusu süreçte yaşanan bazı siyasal ve toplumsal gelişmeler irdelenerek, arabesk müziğin nasıl bir kültürel ortam içerisinde ortaya çıktığı incelenmiştir. Son bölümde ise ilk dönem, orta dönem ve son dönem başlıkları altında ele alınan arabesk müziğin çeşitli örnekler üzerinden müzikal analizi yapılarak, farklı müzik türleriyle olan ilişkisi saptanmaya çalışılmıştır.