Zorunlu göçler ve Türkiye'de Dersim 1938 örrneği

Hareket edebilen canlıların zaman ve mekanda yer değiştirmesi olarak tanımlanabilecek göçü, insanlar açısından, kişiye bağlı göçler ve zorunlu göçler olarak ikiye ayırmak mümkündür. Kişiye bağlı göçlerin temel özelliği, kişinin göç kararının öznesi olması, göç kararını veren ve eylemi gerçekleştiren olmasıdır. Yerinden edilme veya yerinden olma terimleriyle de ifade edilen zorunlu göçlerde ise kişinin göç kararının nesnesi durumunda olması söz konusudur. Göç kararı başkaları tarafından alınmakta, kişi karara uymak zorunda kalmaktadır. Zorunlu göçler; savaşlar, iç savaşlar, güvenlikle ilgili sorunlardan kaynaklanabileceği gibi, kalkınma programlarına bağlı ekonomik nedenler ya da deprem, sel, heyelan vb. doğal afetlerden kaynaklanabilir. Türkiye'de Dersim bölgesi, resmi adıyla Tunceli vilayetinde 1938 yılında gerçekleştirilen zorunlu göç, asayiş sorunları ve devletin bölgede kesin hakimiyet kurma çabasından kaynaklanmış görünmektedir. Dersim'de yaşayan aşiretler Osmanlı Devleti'nin merkezileşme çabalarına karşı defalarca ayaklanmış, Rusya ile yapılan savaşlar sırasında devletin zayıflığından yararlanarak, askeri birliklere saldırmış ve devlet binalarını tahrip etmişlerdir. Osmanlı İmparatorluğu döneminden bu yana çevre illerde ve kendi aralarında çapul ve gasp, öldürme eylemleri yürüten Dersim aşiretleri, Kurtuluş Savaşı sırasında Sivas'ta yaşanan Koçgiri ayaklanmasına destek vermiştir. Modern bir ulus devlet olma ve ülkenin her tarafında hakimiyetini kesin olarak kurmayı amaçlayan Türkiye Cumhuriyeti yöneticileri, Dersim hakkında raporlar hazırlamış ve hazırlatmışlardır. Devlet, kendisini hazır hissettiğinde de Dersim bölgesinin sınırlarını daraltmak suretiyle Tunceli vilayetini oluşturmuş ve orada özel bir yönetim şekli kurmuştur. Tunceli'de askeri kışlalar, devlet binaları, yol ve köprüler yapılmasına başlanmış, yeni okullar açılmıştır. Bu çalışmaların bölgeyi hakimiyet altına almayı amaçladığını anlayan aşiret liderlerinin çabaları ile yeni yapılmakta olan köprüler yakılmış, askerlere yönelik saldırılar düzenlenmiştir. Bu eylemlerin sonucu ise 1937 ve 1938 yıllarında düzenlenen askeri harekatlar ile ayaklanmaya katılan ya da ayaklanma olasılığı bulunan kişilerin öldürülmesi ya da Tunceli'den çıkarılarak, Batı illerinde zorunlu iskana tabi tutulması olmuştur. Tunceli'de 1938 yılında yaşanan zorunlu göç, güvenlik nedeniyle yapılan ve zorunlu iskan ile desteklenen bir sürgün olarak nitelendirilebilir. Zorunlu göç ile bölgede devlet hakimiyetinin sağlanması ve asayiş sorunlarının önlenmesi amacına ulaşılırken, bölge halkının gönderildikleri Batı illerinde asimile edilmesi sağlanamamıştır. Ancak, aşiret liderlerinin ve önderlerinin etkisi kırılmış, sembolik denecek düzeye inmiştir. Batı illerine sürülen halk, anadilini ve toplumsal özelliklerini kaybetmemiş, büyük çoğunluğu ilk fırsatta ayrıldıkları yerlere geri dönmüştür. Özel yönetime rağmen, Tunceli'de ekonomik kalkınma da yetersiz kalmış olup, il sosyo-ekonomik gelişmişlik açısından 81 il arasında 52. sıradadır. Devleti Tunceli'de kişi başına yaptığı harcama elde ettiği gelirden çok yüksek olup, bu harcamaların ağırlıklı bölümünü güvenlikle ilgili harcamalar oluşturmaktadır.