Kentsel bileşenleri ve kıyı kenti bağlamında İstanbul'un öznel ve nesnel değerlendirmesi

Birinci bölümde konunun kapsamı ve amacı açıklanmaktadır. Tez İstanbul'u bir kıyı kenti olarak ele alıp değerlendirmeyi amaçlar. İstanbul denizle çok özgün bir içiçelik yaşar. Kentle ilgili tek defaya özgü koşullar ve özünde barındırdığı çeşitlilikler kendilerini bu özgün ilişkide de gösterirler. İstanbul'un suyla bu ilişkisi, Venedik veya Amsterdam'daki kanallarla bölünmüş kentlerinkine veya Londra, Frankfurt gibi akarsu kenarı kentlerindekine benzemez. Bu nedenle kentin kıyı kenti olma sorunlarının değerlendirilmesi de özel bir yaklaşım gerektirir. İstanbul önemli bir ticaret yolu olmuş olan tarihin en önemli su yollarından birini içinde barındırır. İstanbul'u İstanbul yapan da aslında iki kıta arasında köprü olması değil, içinden deniz geçmesidir. Kente pek çok iyi şey denizden gelmiştir. Çok özel topografyanın da etkisiyle deniz, eleman olarak kente çok katkı sağlamıştır. Kente ait tarihi sözlü ve görsel anlatımlarda açıkça okunabilen denizle olan bu yaşantı, bugün oldukça farklılaşmıştır. Bir deniz kentinden kara kentine dönüştüğü sıklıkla dile getirilmektedir. Bu ilişki, geri dönülemeyecek biçimde farklılaşmışsa, yeni ve farklı, ama suyu yaşam kalitesi unsuru olarak kullanan başka bir ilişki tariflenebilir. İstanbul, suyla ilişkisi açısından, diğer kıyı kentleriyle hem çeşitli ortaklıklar gösterir, hem de tamamıyla kendine has durumlara işaret eder. Sahip olduğu bireysellik ve karmaşıklık, genelleştirilmiş ifadelere indirgenme yerine, onu kendi bağlamında, tekilliklerinin önemiyle birlikte değerlendirmeyi gerektirir. Dünyada 70'lerin sonlarından beri, endüstri sonrası döneme girilmesiyle birlikte, kıyı kentlerinin içine girmiş oldukları değişim süreci ve ortaya çıkan pek çok yeni düzenlemenin İstanbul için bir model oluşturup oluşturamayacağı tartışmalıdır. Aslında İstanbul bu kentlerle aynı süreci paylaşmamıştır. İstanbul'un nasıl bir kıyı kenti olduğu sorusu tezin cevabını aradığı sorulardan biridir. Bu süreçte nesnelden gitgide öznele doğru giden bir değerlendirme yapılmaktadır. Önce genel kent anlayışları, kent tanımlamaları değerlendirilip, kenti kavramsal olarak oluşturan bileşenler araştırılmakta, sonra bunlar arasından kıyı kentinde hangilerinin ağırlıklı olabileceği sorgulanmaktadır. Bulunan kavramların hangilerinin İstanbul için özellikle geçerli olabileceği, diğer kıyı kentleriyle benzerlik ve farklılıkları ile ve çeşitli kişisel ifadeler bağlamında araştırılmaktadır. İkinci bölümde, konuya giriş olarak kıyıda yerleşme olgusu, çeşitli yönleriyle ele alınmaktadır. Kıyı kentlerinin insanın ilk yerleşim yerleri olarak önemi ile dünyada büyük kentler ve kıyılarda yerleşim oranları, dünya kenti, mega-kent, metropol, gibi kavramlar, bunların kıyı kenti olma özellikleri, kıyılardaki değişim süreci ve İstanbul'un durumu ile uygulanacak yöntem konu edilmektedir. Tezin asıl çerçevesini oluşturan İstanbul'un kademeli biçimde öznelleşecek bir değerlendirmesine doğru ilerleyişte, konunun en genel halkası olan insanın kıyıdaki varlığıyla ilgili konular ele alınmaktadır. Dünyada büyük kentler ve kıyılarda yerleşim oranları araştırıldığında, öncelikle, dünya üzerindeki insanların yarısının, nehirler boyunca, nehir ağızlarında veya deniz kenarında ve genellikle kentleşmiş alanlarda yaşadığı, nüfusu 1/2 milyonu aşkın nüfuslu kentlerin çoğunun kıyı boyunca konumlandığı, nüfusu 4 milyon ve üzeri olan dünyanın 50 en kalabalık kentinin yarısının kıyı ve nehir ağzı alanlarında bulunup, daha birçoğunun da deltalar ve büyük göllerin kenarında, büyük nehirlerin üzerinde kurulmuş oldukları görülebilir. 1995 ve 2000 yılları için nüfus ağırlığı olan metropol alanlar sıralamasında 26 kentin 16'sı suyla ilişkilidir. Nüfus ağırlığı olan kentler konusunda Dünya kenti, Metropol, Küresel kent, Eurokent gibi kent türleri tanımlanırken, bu tiplerde nüfus yoğunluğu tek kriter olmamaktadır, Sonuç olarak, dünyada kırsaldan kentsele geçişin ve büyük kentlerin sayısının artışı ile kıyının, kentsel yerleşimlerin konumlanması açısından önemini kaybetmeyeceği, kıyı konumunun getirdiği işlevlerin belki farklılaşacağı, ancak kıyının odaksal öneminin süreceği düşünülmektedir. Global iklimsel değişikliklerin sonucu olarak iki önemli etki söz konusudur. İlki, kurak yerlerin yağışlı, yağışlı yerlerin de kurak hale gelmesine neden olacak değişikliklerdir. İkincisi ise, deniz seviyesindeki değişim (yılda yaklaşık 1.5- 2 mm.) etkisidir. Özellikle daha dramatik bir tehlike olan deniz seviyesinin yükselmesiyle, birçok kent ciddi ölçüde etkilenebilecektir. Kıyı yerleşimlerinin geleceğiyle ilgili üretilen senaryolar iki farklı uçta görülebilir. Bunların ilki, karaların iç kısımlarının yaşamaya elverişsiz hale geleceğini varsayarak, insan topluluklarının akınlar halinde kıyılara gelip yerleşmesi ve kıyıların hemen hemen lineer yerleşim yerleri haline gelmesi senaryosudur. İkincisi ise, su seviyesinin sürekli ve hızlı biçimde yükselmesi durumunu baz alarak karaya doğru bir ilerlemeyi ve kıyı kentlerinin belki de çoğunun haritadan silinmesi senaryosudur. Bu tartışmaların akla getirdiği önemli bir olgu, coğrafi sistemlerin gelecekte çok daha kırılgan hale gelebileceği gerçeği ve kıyıların da bu kırılganlık içinde önemli bir yer tutabilecekleri olgusudur. İstanbul'un durumu ele alındığında, İstanbul'un kıyı kentliliğinde, konumunun önemi, topografyası, tarihi boyunca oynadığı rolü, ticari ilişkileri, ilk ve sonraki yerleşme biçimleri, kentin yaşanma biçiminden ayrı tutulamaz. İstanbul'un bir kıyı kenti olarak değerlendirilmesi sırasında, karşılaştırma olgusu ve 'öteki' kavramı ve kentsel okuma uygulanacak yöntemin bir parçasıdır. Anti-kategorileştirme, global, total kimliklendirme yerine öznel tanımalara açık, özgün kimliklendirme için daha uygun bir araç olarak düşünülebilir. Bu ele alış, özellikle İstanbul gibi bir çalışma alanı düşünüldüğünde, daha doğal görünmektedir. Üçüncü bölüm, kent ile ilgili genel tanımlamalardan yola çıkarak kenti oluşturan bileşenlere ulaşmayı ve bunları gruplamayı amaçlamaktadır. 'Kent oluş'u neyin oluşturduğu, kentin ne olduğu sorusu, sayısız araştırmacıyı uzun süreden beri meşgul etmiştir ve sadece medeniyeti çağrıştırmayan çeşitli tanımlar ortaya konmuştur. Kenti oluşturan bu bileşenler aynı zamanda kentte yaşamı farklılaştıran etkenlerdir. Kent, tek bir perspektife giremeyecek kadar karmaşık ve farklı vurguları içeren tanımlamaları olası kılacak kadar da çok yönlüdür. Bu doğrultuda bölümde bireysel vurguları araştırılacak 52 adet kent tanımlaması yer almaktadır. Tanımlar, yapıldıkları zaman (1607-1999), tanımı yapanların kimliği ve ifadelerin karakteri açısından çeşitlilik göstermektedir. Daha XIsonra, tanımlarda ve fikirler de anafikiri oluşturabilecek, ya da ağırlıklı görülen kavram ve düşünce ifadeleri, öz halleriyle sıralanmaktadır. Sıralanan kavram ve fikirler belirli başlıklar altında gruplanmaktadır. Kavram gruplaması 5 ana başlık altında toplanmakta ve ayrı ayrı ele alınmaktadır: 1. Kentin 'kaynakları ve sistemi' 2. Kentin 'doğa'sı, 'yapı'sı, 3. Kentin 'düzen'i, 4. Kentin 'hareket'i, 'dinamizm'i, 5. Kentin sosyal, psikolojik etkisi, kentin 'uygarlığı' Üçüncü bölümün sonucunda, kavram başlıklarından başka, bu düşünce ve kavramlar arasından kıyı kentini ifade edebilecekleri düşünülen bazıları seçilerek bağdaştırılmış ve kıyı kentine şu özellikler atfedilmiştir; suyun kendisinin önemli bir kaynak ve ağ olması, kentin sınırlarını genişletmesi, kıyının, bir toplanma ve iletim yeri olması, yapay bir kentten çok doğal kent olup, dış dünyayla ilişkiye açık olması, yere bağlı ve ekolojiyle ilişkili olması, doğalla yapılmışın bir arada olması, farklılıkları bir arada bünyesinde toplaması, açıklık ve hareketin, akışların doğasında olması, yenilik ve değişime açık olması, zengin fiziksel yapısıyla zengin kişisel deneyimler sunması, bir kültür oluşturması... Dördüncü bölüm, kıyı kenti olgusunu ve günümüzde kıyı kentlerinin dünyadaki durumunu irdeler. Kaynakları ve sistemi bağlamında kıyı kentinde su, kentsel yönden doğrudan ve dolaylı olarak çeşitli biçimlerde ona kaynaklık etmektedir Bu bölümde bir kıyı kentleri tipolojisi de yapılmaktadır. Kentler, bir tipoloji ile, coğrafi biçime göre konumları, birbirleri ve topografyayla ilişkileri açısından gruplanmışlar ve örneklendirilmişlerdir. Kıyı kentlerinin biçimlenişlerinde çeşitli unsurlar etkili olup, bunları geçici ve kalıcı olarak sınıflandırmak mümkünse de, en kalıcı unsur olarak topografyadan söz edilebilir ancak, o da bir miktar değiştirilme esnekliği gösterir; doldurma, boşaltma, düzeltme, setleme vs.. Kıyı kentlerine tarihsel gelişim içinde bakıldığında, çoğunluğunun aynı zamanda liman kenti oldukları görülür. Bu kentler, bir taraftan ülkeler arası dünya ticaretinde ve yeni ekonomik alanlar oluşmasında -keşifler, sömürgeler- lokomotif işlev üstlenmişler, diğer yandan da, çeşitli yer ve ülke insanlarının buluştuğu bir mekan olarak açık ve dinamik bir kent olma özelliğini edinmişler, liman ile kent merkezi, aralarında doğrudan bağlantı bulunan, içice bir bütün olmuştur. Ancak zaman içinde değişen şartlar, özellikle demiryolu ve buharlı gemilerin gelişmesi, yeni ulaşım ve ticaret merkezleri oluşmasına ve bu merkezlerin kent merkezleri ile olan bağlarının büyük ölçüde kopmasına neden olmuştur. Birçoğu aynı zamanda liman kenti olan kentler, 1970'lerden beri, liman işlevlerinin, ulaşım araçlarının ve organizasyon sistemlerinin değişimi nedenleriyle önemli dönüşüm süreçleri içinde bulunmakta ve büyük işlevsiz kalmış alanlar oluşturmaktadırlar. Bu alanlar, son 20 yıldır kentlerin kendilerini yenileyip gösterebilecekleri ve diğer kentlerle rekabette kullanabilecekleri potansiyel yerler olmuşlardır. Kıyı ve liman kentlerinin değişimini gerektirecek nedenlerden biri olarak, iklim ve arazi değişiklikleri de dikkate alınmaktadır -deniz seviyesi yükselmesi, arazinin çökmesi-. Deniz seviyesinde olası yükselmeler için şimdiden birçok önlemler alınmakta ve önerilmektedir. Beşinci bölümde, İstanbul'un bir kıyı kenti olarak karşılaştırmalı değerlendirmesi yapılmaktadır. Farklı kişilerden alınan görüşler bu değerlendirmede, üçüncü bölümde alınan kent tanımlarının oluşturduğuna benzer veri oluşturmaktadırlar. Çeşitli mesleki kimliklere sahip kişilerden görüşler alınmaktadır. Bölümde kent, üçüncü bölümde elde edilen başlıklar çerçevesinde değerlendirilmektedir. İstanbul'un tarihi süreci içinde, özellikle son 30 yıl içinde kıyılarıyla ilgili geçirdiği dönüşümler, bu değişimlerin etkileri ve sonuçları ele alınmıştır. Sonuç bölümünde, İstanbul'un irdelenmesinin, yaratmaya dayalı bir anlamlandırma sürecini içeren bir düşünme sürecini gerektirdiği, doğasında içerdiği karmaşıklık ve belirsizlikle bu tür bir yaklaşıma ihtiyaç duyduğu ifade edilmektedir. Kullanım değişiklikleri aracılığıyla kıyı kenti anlamını tekrar kazandırmak mümkün olabilecektir. Tez boyunca aranmış olan, İstanbul'un kıyı kenti olarak sahip olduğu düşünülen ayırdedici özellikleri, İstanbul'u kıyı kentliliğiyle anlamlandırmak için kullanılacak ipuçlarını oluştururlar. Anlamlandırma yoluyla seçilen özelliklerinde, kent için bir mutasyon etkisi oluşturacak şekilde kullanılabilir. Bu yönde İstanbul'un planlanmış bir mutasyon için kullanılacak kıyı kenti karakterindeki özellikleri dile getirilmektedir. İstanbul'un kıyı kenti olarak yaşanma sorunlarında bu unsurlar arasından, bazılarının geliştirilip ivmelendirilebileceği, bazılarının da sürdürülmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. XIII