Türk Fikir ve Sanat Hukuku'nda eser sahipliği

Somut olarak tespit edilebilen düşünceyi koruma amacındaki fikir ve sanat hukuku, eserlerin manevi değer taşıması nedeniyle, sahiplerinin tespitine önem vermiş, eser sahibinin tespit edilemediği durumlarda karinelerle de olsa eser sahibini tespite veya sahip adına işlem yapmaya yetkili kişileri belirlemeye yönelmiş, işlemlerde eser sahibini egemen konuma getirici düzenlemeler yapmıştır. Yasa, eseri yaratanı eser sahibi kabul etmiştir. Yaratma olgusu, maddi bir olay olup, yaratma anı ile hak ve yetkiler kendiliğinden doğmakta, eser sahipliği için herhangi bir hukuki işleme gerek bulunmamaktadır. Öyle ki, ayırt etme yeteneği olmayanlar bile yaratma olgusu esas olduğu için eser sahibi olabilmektedirler. Aynı şey, bağlantılı hak sahipleri için de geçerli olup, bağlantılı haklar Yasa'dan dolayı kazanılmaktadır. Yasa, icracıların dışındaki manevi unsur bulunmayan durumlar için de bağlantılı hak öngörmüş, her türlü sesin tespitini koruma altına alarak ayrıca bu hakların kapsamını Yasa'nın sistematiğine aykırı olarak genişletmiştir. Daha önce memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki mali hakların bunları çalıştıran veya tayin edenlere ait olduğu düzenlemesi ile yayımlayanın saptadığı plan çerçevesinde vücuda getirilen eserlerde, eser sahibinin yayımlayan olduğu yönündeki düzenlemeler kaldırılmış, eser sahibinin hususiyeti veren kişi olması zorunluluğu karşısında, gerçek veya tüzel kişiler açısından; özel sözleşme şartları veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya belirleyen kişilerce kullanılacağı kabul edilmiştir. Yasa, çalıştıranlarca kullanılacağı belirtilen hakların mali haklar olduğu belirtilmemiştir. Oysa manevi hakların ancak eseri fiiliyle yaratan kişiye ait olması sosyal ve hukuki gerçeği karşısında sadece mali hakların çalıştıranlarca kullanılabileceği hususu belirtilmeli, çalıştırma ilişkisinde çalıştıranlara mali hakların kullanımı için öncelik verilmesi ilkesi kabul edilmeliydi. Çalıştırma ilişkisi kapsamında çalıştıranların mali hakları kullanabilmesi için, eserlerin iş sırasında ve iş kapsamında yaratılması ile, tüzel kişiler açısından bu eseri yaratan organ fiilinin tüzel kişilik kuruluş amacı ve faaliyet alanını ilgilendiriyor olması gerektirYasa, birleşik ve bileşik eser sahipliği ile tabi olacakları hukuki düzenin belirlenmesi açısından, birlikte yaratılan eserde herkesin, yarattığı kısmın ayrılabilme ölçütünü kabul etmiştir. Kanaatimizce bu ölçüt, iki yönden ele alınmalıdır. Birinci yön, yarattığı kısmı ayıran kişinin bu yaratmasının bağımsız olarak eser niteliğinde kalıp kalmaması, ikinci ve asıl esas alınması gereken yönde, ayrılma halinde geride kalan birlikte oluşturulan eserin eser niteliğinin kaybolup kaybolmaması ölçütüdür. Teknolojik gelişmelerin hızı karşısında fikri çaba gösterenlerin haklarının etkin korunması için meslek birlikleri örgütü zorunluluk olmakla, rekabet hukukundan farklı olarak, meslek birliklerinin eser sahiplerinin tekelini güçlendirmesi asıl olduğundan, her eser grubu için güçlü ve tek bir meslek birliğinin kurulmasının daha yararlı olacağını düşünmekteyiz.