Kamu kullanımı kentsel açık alanların tarihsel süreç içerisinde gösterdikleri yapısal değişimlerin irdelenmesi-İstanbul örneği

Günümüzün gelişen şehir yapısı içinde artan yoğunluklar ve karmaşık şehir hayatı toplum üzerinde olumsuz etkiler meydana getirmiştir. İnsan ilişkilerinin azalması, toplumda bireyselliğin ön plana çıkması ile oluşan, yalnızlık, öfke, saldırganlık ve intihar gibi olgular olarak görülen bu olumsuzlukları giderme çalışmaları sonucunda kamu kullanımlı kentsel açık alanların önemi vurgulanmıştır. Kamu kullanımlı kentsel açık alanların mekandaki ilk oluşumu Eskiçağ uygarlıklarına kadar uzanmaktadır. Eski Yunan uygarlıklarında Agora ve Eski Roma uygarlıklarındaki Forum bu mekanların en gelişmiş ilk örneklerindendir. Kamu kullanımlı kentsel açık alanların yaygınlaşmasında, 17 ve 18. yüzyılda yaşanan gelişmeler önemli rol oynamış ve bu dönemde krallara ve soylulara ait bahçe ve mekanlar halkın kullanımına açılmıştır. Sanayi devrimi (19. yy) ile yaşanan gelişmeler sonrasında kamu kullanımlı kentsel açık alanlar, kent planlama çalışmaları ile birlikte toplum yaşamına ve kentsel mekana iyice yerleşmişlerdir. Dünyadaki bu gelişmeler kapsamında ve bu gelişme süreçlerindeki etmenler bazında İstanbul kentindeki kamu kullanımlı kentsel açık alanlarla ilgili yapısall değişimlerin irdelenmesini, önemli tarihsel birikimlere sahip açık alan örnekleri ile ele alan bu çalışmada amaçlanan; günümüz İstanbul kentindeki kentsel açık alanlarla ilgili sorunları, dönüşüm ve değişim süreçlerini incelemek ve Cumhuriyet döneminin başlarında kısıtlı olanaklarla kamu kullanımlı kentsel açık alan olarak düzenlenen tarihi bahçelerin, yeni oluşturulan park ve meydanların yanlış uygulamalarla tahrip olmasına neden olan etmenleri saptayarak çözüm önerileri geliştirmektir. Bu amaçla, tarihsel süreç içinde dünyada kentsel açık alanlarla ilgili gelişme, değişme ve tanımlamaları inceleyerek bu süreçteki faktörlerin ortaya konması; İstanbul'da kentsel açık alanlarla ilgili değişmelerdeki olumlu ve olumsuz etmenlerin irdelenmesi ve olumsuzlukların çözümlenebilmesi yönünde önerilerin ortaya konması hedeflenmiştir. İstanbul kentindeki kamu kullanımlı kentsel açık alanlara yönelik varsayımlar ise: Kamu kullanımlı kentsel açık alanlar konusunda yeterli bilinçlenmenin sağlanamamış olmasından kaynaklanan spekülatif baskılara karşı korunamamış ve bu alanların spekülatör girişimciler tarafından rant kazancına yönelik kullanımı yetkililerce desteklenmiştir. Kamu kullanımlı kentsel açık alanlar için merkezi ve yerel yönetimlerce bir sistem dahilinde geçerli ve nitelikli politikaların oluşturulamamış olmasından dolayı bu alanlar iyi değerlendirilememiştir. Turizm sektörünü geliştirmek adına, halka açık tarihi bahçeler turistik tesis inşaatlarına tahsis edilerek yok edilmiştir. Kent planlama sisteminde yeterli bir açık alan politikasının bulunmaması ve eksik uygulamalardan kaynaklanan sorunlar sonucunda açık alanlar kaybedilmiştir. İstanbul kentinin sanayileşme sürecini 20. yüzyılda ve kısa bir zaman sürecinde yaşamasının yarattığı olumsuzluklar ve gerekli önlemlerin alınamamasından dolayı kamu arazileri özel kullanıma geçmişştir. Varsayımların irdelenmesi, araştırmanın amaç ve hedefi doğrultusunda çalışmanın kapsamı ve yöntemi: Bu amaçla çalışmanın birinci bölümünde; amaç ve varsayımlar, kapsam ve çalışmada izlenen yöntem açıklanmıştır. İkinci bölümde; kentsel açık alanlar, mekan ve kentsel mekan ile ilgili tanımlar ve kentsel açık alanların işlevlerine yönelik bilgiler ele alınmıştır. Üçüncü bölümde; kentsel açık alanların tarihsel gelişim süreci ve bu alanların modern park ve meydan olarak düzenlenmelerini içeren süreç incelenmiştir. Dördüncü bölümde; Uygulama alanı olarak seçilen İstanbul kentinin Kağıthane, Beşiktaş, Şişli ve Beyoğlu ilçelerinde yer alan Sadabad Mesiresi, Ihlamur Mesiresi, Yıldız Parkı, Taşlık Parkı, Maçka Parkı, Taksim Belediye Bahçesi ve Gezi Parkı, Taksim Meydanı ve Tepebaşı Parkı gibi kamu kullanımlı tarihi açık alanlar, tarihsel süreç içinde fiziksel ve işlevsel yapı ile yapısall değişimlerine yönelik etmenler yönünden ele alınarak yerinde tespit çalışmaları ve tarihsel sürece yönelik bilgileri içeren arşiv dokümanları ve ilgili literatür yardımı ile incelenmiştir. Sadabad Mesiresi: 1718- 30 yılları arasında yapılan Sadabad Mesiresi 19. yüzyılın sonlarına kadar İstanbul halkının en çok ilgi gösterdiği mesirelerden birisi konumundaki Sadabad, Cumhuriyet dönemi başlarında fonksiyon değişikliğine uğramıştır. Askeri kullanıma tahsis edilen mesire üzerinde yer alan tarihi eser niteliğindeki yapılar harabeye dönmüş, bazıları yıkılarak yerine yeni yapılar inşa edilmiştir. 1970'lerin sonunda askeri kullanım sona ermiş ve mesire alanı belediyeye devredilmiştir. Yanlış uygulamalar ve ilgisizlikler sonucunda günümüzde, Sadabad Mesiresi fiziksel karakterini kaybetmiş kentsel kayıp mekan görünümündedir. Ihlamur Mesiresi: 1849- 55 yılları arasında yapılan Ihlamur Kasırları ve çevresinde yapılan imar çalışmaları ile oluşan mesireyi 20. yüzyıla kadar saray mensupları kullanmışlardır. 1926 yılında tapu işlemlerinde yapılan bir yanlışlık sonucu mesirenin büyük bir kısmı özel mülkiyete geçmişştir. 1940 sonrasında mesirenin fiziksel karakterini oluşturan ıhlamur ağaçları kesilmiştir. 1980 sonrası mesire arazisi hissedarlarınca parsellenerek yapılaşmaya açılmıştır. Günümüzde bu güzel mesireden geriye kalan Ihlamur Kasırları restore edilerek sosyal etkinliklerde kullanılmaktadır. Yıldız Parkı: 17. yüzyıldan sonraki yapılaşmalarla oluşmaya başlayan Yıldız Parkı, 19. yüzyılda Sultan Abdülhamit'in yerli ve yabancı mimarlara ve peyzaj mimarlarına yaptırdığı düzenlemelerle günümüzdeki fiziksel yapısının büyük bir bölümünü kazanmıştır. II. Abdülhamit'ten sonra ilgisizlik ve bakımsızlıktan tahrip olan Yıldız Sarayının bahçesi Cumhuriyet döneminde Yıldız Parkı olarak halkın kullanımına sunulmuştur. Saray yapılarının ve Hasbahçe'nin yer aldığı bölümler ise çeşitli kamu kullanımlarına tahsis edilmiş ve kamu kullanımlı kentsel açık alan özelliklerini kaybetmişlerdir. Taşlık Parkı: Dolmabahçe Sarayı'nın arkasında yer alan ve İstanbul halkının Taşlık Mesiresi adını verdiği bu açık alan, Cumhuriyet döneminde yapılan kent planlama çalışmaları kapsamında 1940 yılında Taşlık Parkı olarak düzenlenmiştir. 1948 yılında yapılan Eski Türk evi'nin modern uygulama örneklerinden biri olan Şark Kahvesi ile İstanbul'un önemli bir kamu kullanımlı açık alanı olan Taşlık Parkı, 1987 yılında otel yapımı için yıkılmıştır. Bugün Taşlık Parkı'nın yerinde beş yıldızlı turizm tesisi yer almaktadır. Maçka Parkı: Saray bahçeleri, eğitim tesisleri ve askeri yapıların arasında kalan Maçka Vadisindeki bu açık yeşil alan, 1938 yılında H. Prost tarafından yapılan İstanbul Nazım planında II no'lu kent parkı olarak düzenlenmiştir. 1966 yılında yapılan düzenlemelerle Maçka Parkı olarak İstanbul halkının kullanımına açılan park bakımsızlık nedeniyle kullanılamaz hale gelmiştir. 1980 sonrası uygulanan turizm merkezleri oluşturma çabalan ile Maçka Parkı'nın bazı bölümleri yapılaşmalara açılmıştır. Maçka Parkı'nın yapılaşmalar dışında kalan 20 hektarlık kısmı 1993 yılında Maçka Demokrasi Parkı adı altında yeniden düzenlenmiştir. Taksim Belediye Bahçesi ve Gezi Parkı: 19. Yüzyılda Tanzimat devrindeki batılılaşma hareketleri sonucunda oluşturulan İstanbul'un ilk planlı semt parklarından olan Taksim Belediye Bahçesi formel beaux-arts prensiplerinde düzenlenmiştir. Cumhuriyet dönemine kadar Frenk ve Levantenlerin kullandığı bahçe bu dönemden sonra Türk halkının kullanımına geçmişştir. 1940 yılında yapılan gazino ile birlikte İstanbul'un en önemli rekreasyonel alanlarından biri olan bahçe 1975 yılında turizm tesisi yapımı için yıkılmıştır. 1940 yılında, Taksim Belediye Bahçesinin yanında yer alan Taksim Kışlası'nın yıkılması ile yapılan ve İstanbul'da Cumhuriyet döneminin simgelerinden olan Gezi Parkı, Taksim Belediye Bahçesinden geriye kalan kısmı ile bütünleşerek Taksim Gezi Parkı adı altında 1990 sonrası yeniden düzenlenmiştir. Taksim Meydanı: Cumhuriyet Devrimini simgelemesi için yapılan Cumhuriyet Anıtı'nın yapılmasından sonra 1940'larda bir meydan olarak düzenlenen Taksim Meydanı, İstanbul kentinde kamu kullanımlı kentsel açık alanların en önemli örneklerinden birisidir. Yapımından sonra birçok kutlama, miting, gösteri gibi faaliyetlere sahne olan meydan, günümüzde trafik yoğunluğunun yarattığı birtakım olumsuzluklara rağmen yine de İstanbul'un en önemli kamu kullanımlı kentsel açık alanlarından birisidir. Tepebaşı Parkı: 19. Yüzyıl ortalarında yapılan belediye bahçeleri çalışmalarının diğer örneklerinden birisi olan park, manzarası ve tiyatroları ile uzun yıllar İstanbul halkının ilgi gösterdiği açık alanlardan birisi olmuştur. 1984 sonrası merkezi ve yerel yönetim kararları ile bu tarihi bahçenin yerine fuar ve sergi sarayı inşa edilmiştir. Yapılan inceleme ve araştırmalar sonucunda, kamu kullanımlı kentsel açık alanların, gelişmiş batı kentlerinde büyük ilerlemeler gösterirken İstanbul örneğinde hem fiziki alan hem de işlev özellikleri bakımından geriledikleri saptanmıştır. Bu olumsuz gelişmeleri önlemek için İstanbul kentinde kamu kullanımlı kentsel açık alanlar konusunda kapsamlı önlemler alınmalı ve kent planlama sistemine geçerliliği olan açık alan politikaları yerleştirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. XI