Pazarcık Türkmen Alevileri

Türkler, tarih boyunca kültürel değerlerine ve bu kültürün oluşumunda çok önemli bir yere sahip olan 'Tanrı' ve 'Din' olgusuna ayrı bir önem vermişlerdir.'Gök Tengri' ile başlayan bu ilahi tek yaratıcıya inanç, Türklerin Anadolu'ya göç yolu üzerinde bulunan birçok medeniyetle ve onların sahip oldukları inançlarla etkileşime girerek yeni yeni şekiller almıştır. Sürekli yeni fetihlerle beraber yeni coğrafyalara açılan Türkler, birçok dine mensup farklı milletlerle bir arada yaşadıkları için, hiçbir zaman dini taassuba ve fanatizme kapılmamışlardır. Türklerdeki bu dini tolerans İslam Dünyası açısından da çok ayırt edici bir özellik olmuş, Türkler'in hakimiyeti altında asırlarca başka dinlere mensup milletler barış içerisinde yaşamıştır. Başlangıçtan beri İmam Azam Ebu Hanife ve Matüridi çizgisindeki 'Sünni ya da ehl-i sünnet' olarak ifade edilen anlayışa geniş ölçüde bağlı olsa da bir Türk inancı olan Alevilik de böyle bir kültür içerisinde meydana gelmiş, Türkler, Müslümanlarla temasa geçtikçe, İslamiyet'e ısınması kolaylaşmış ayrıca Türkler, İslam'ın içindeki kahraman Hz. Ali figürünü de çok benimsemiştir. Cengaver, samimi ve mücadeleci, yapısıyla Hz. Ali Türklerin tam istediği lider tipini temsil etmekte, bu anlayışın gelişmesinde Emeviler'e karşı mücadele eden Ebu Müslim Horasani'nin de katkısı bilinmektedir. Hz. Ali etrafında oluşan bu dini yapı klasik Şii anlayıştan, başta ibadet şekil ve yöntemleri olmak üzere bariz bir şekilde farklılık arz etmektedir. Bu yüzden Aleviliği anlayabilmek için öncelikle Türk kültürünü derinlemesine bilmek gerekmektedir, çünkü Alevilik, Türklerin at üstündeki dini serüvenidir. Türklerin sözlü geleneğe verdiği önem türkü, deyiş, masal, destan, menakıbname, fütüvvetname gibi eserlerde kendini hep göstermiş bu gelenekler Alevilerde Sünnilere nazaran daha iyi korunmuştur. Ancak Türklerin İslam öncesine ait birçok kültürel uygulaması Alevi-Sünni ayrımı olmadan ortak olarak yaşatılmış ve bugünlere gelmiştir. Özünde çok basit ve sade bir inanç olmasına rağmen muhteviyatındaki Türk kültürünün çok uzun geçmişşi ve değişen koşullara göre kendini yeniden tanımlaması, Alevilik tarifini epey zorlaştırmıştır. Bilhassa 1950'li yıllardaki Avrupa'ya göç ve şehirleşmeyle beraber köylerden çıkarak daha görünür olmaya başlayan Alevilik üzerine yapılan araştırmalarda bir patlama yaşanmış ve bu literatürün oluşturduğu geniş bir Alevilik tarifi alanı meydana gelmiştir. Aleviliğin İslam içi ve dışı olduğu ya da gerçek İslam olduğu yorumlarından başlayarak, tasavvufi bir yol, mezhep, tarikat, felsefe şeklinde birçok tanımıyla karşılaşılmıştır. Türklerin dinamik yapısına paralel olarak Alevilik hala büyük bir değişim yaşamakta ve her geçen yıl yeni Alevilik tanımı meydana gelmektedir. Bu yüzden Alevilik üzerine yüzyıl önceki bir çalışmanın elli yıl önceki bir çalışmanın hatta yirmi yıl önceki bir çalışmanın bile şu anki Alevilikle birbirini tutacağı şüpheli görülmektedir. Bu çalışmanın ana maksadı bugüne kadar içine kapanık ve saklı bir şekilde köy ortamında kendini saklayan Aleviliğin şehirleşmeyle beraber geçirdiği değişimi Alevilerin kendi ağızlarından gözler önüne sermek ve Alevilik inancının içinde bulunduğumuz zamanına bir ışık tutmaktan ibaret olmasıdır. Maraş yaklaşık 40000 yıllık bir yerleşim coğrafyası olarak bilinmektedir. M. Ö 4000 yılında bu bölgede çeşitli milletlerin yaşadığı tespit edilmiş olup, ilk şehir şeklinde kullanılması Hititler döneminde meydana gelmiştir. Şehir kurmak ve yerleşmek açısından mükemmel bir coğrafyaya sahip bu bölge tarih boyunca bir merkez olma hüviyetini sürekli muhafaza etmiş ve Anadolu'ya göç eden Türkeri'nde yoğun olarak akınlarına maruz kalmıştır. Maraş'ın Pazarcık bölgesi 'de XII. Asırdan bu yana büyük bir Türkmen nüfusunun yerleştiği bir yer olmuş ve bu Türkmen aşiretler içinde yerleşik hayata hemen geçenler olduğu gibi XX. Yüzyıla kadar hala konargöçer yapısını koruyanların bulunduğu gözlenmiştir. Şehirleşen ve göçerliği koruyan aşiretlerin kültürel yaşantılarındaki kimi farklılıkların dini yaşantılarını da etkilediği bilinmektedir. Konargöçer aşiretlerin yerleşik hayata geçirilmesi Selçuklu döneminden başlayarak, Osmanlı dönemi boyunca da sürekli bir politika olarak devam etmiş, bu uygulamaların neticesi olarak devlet idaresi ve aşiretler arasında çatışmalar görülmüş ve bu çatışmalara kimi zaman dini motifler eklenmiştir. XI. , XII. ve XIII. Yüzyıldaki Türklerin Anadolu'daki dini yaşantısının çok renkli olduğu o dönemin Anadolu'sunda varlığını bildiğimiz, Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş-ı Veli, Ahi Evran gibi Türk düşünürlerin dini ve sosyal hayata yaptığı katkıdan gözlenmiştir. Bu büyük düşünürlerin oluşturduğu samimi ve hoşgörülü ortam birçok Türkmen Aşiretlerin bu düşünürlerin yolunu takip etmelerine neden olmuş bunun sonucu geniş bir tasavvufi İslam alanı meydan gelmiştir. Hacı Bektaş Veli'ye bağlılıklarını ifade eden ve son yüzyıldaki tanımlamayla 'Alevi' olarak adlandırılan bu ocak ve aşiretlerin Maraş bölgesinde XIII. yüzyıldan bu yana varlığını bilmekteyiz. XVI. Asırda tekrar bir siyasi mücadelenin bir parçası olarak gördüğümüz bu Türkmen Aşiretlerinin son yüzyıla kadar içe kapanık bir vaziyette kendi dini ve kültürel yapısını koruduğunu ancak son yüzyılda çok süratli bir değişime uğrayarak özünden uzaklaştığını görmekteyiz. Yapılan bu çalışmada bu değişim ne kadar hızlı bir şekilde olduğu gözlenmiştir. Bilhassa geleneksel Alevilikte bulunan birçok temel unsurun bugün olmadığı tespit edilirken Alevi geleneğinde daha önce hiç rastlanmayan birçok yeni motif Aleviliğin bir parçasıymış gibi anlatılır hala gelmiştir. Böylece Maraş Pazarcık Bölgesi özelinde, bu değişimin Pazarcık Türkmen Alevileri'ni ne derece etkilediği gözlenmiş ve değerlendirilmiştir.