Ahmet Hamdi Tanpınar'ın 'Sahnenin Dışındakiler' adlı romanının söz dizimi bakımından incelenmesi

Yüksek lisans tezi olarak hazırladığımız bu çalışmamızda Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Sahnenin Dışındakiler adlı romanı söz diziminin bir bölümü olan cümle ve cümle türleri bakımından incelenmiştir. Cümleler bağlanış şekillerine göre tasnif edilmiştir. Çalışmanın amacı, Türk dilindeki cümle yapılarını, bilhassa cümlelerin bağlanış şekillerini Sahnenin Dışındakiler'in cümlelerinden oluşan veriler ışığında ortaya koymaktır. Bu çalışma aynı zamanda da bir yazarın eser meydana getirmedeki en önemli malzemesi olan dili nasıl kullandığını inceleme fırsatı sunacak, seçtiği kelimelerle kurduğu cümleler ışığında üslubu ile ilgili bir fikir sahibi olmamızı da sağlayacaktır. Çalışmanın hazırlanması için konu hakkında birçok kaynak taranmış, Türkiye'de neşredilen belli başlı söz dizimi çalışmaları incelenmiştir. Bu tezde cümle türleri tasnifi konusunda Leyla Karahan'ın Türkçede Söz Dizimi adlı çalışması esas alınmıştır. Türk Edebiyatı'nın Cumhuriyet dönemi romanları üzerine yapılan söz dizimi çalışmalarına bir katkı olmasını ümit ettiğimiz bu tez, metin merkezli bir çalışmadır. Tezimiz giriş, ikinci bölüm ve sonuç olmak üzere üç kısımdan oluşmaktadır. Giriş kısmında araştırmanın amacı, yöntem ve teknikleri hakkında bilgi verilmiştir. Araştırmanın sınırlılıkları belirtilmiştir. Ahmet Hamdi Tanpınar'ın hayatı ve edebi kişiliği ile inceleme metnimiz olan Sahnenin Dışındakiler romanı kısaca tanıtılmıştır. Söz dizimi ve cümle terimlerinin tanımlarına yer verilmiş ve cümle türleri ile ilgili tasniflere değinilmiştir. Cümle türlerinin tasnifi konusunda dikkatimizi çeken problemler dile getirilmiştir. Çalışmamızın ikinci bölümünde ise esas aldığımız cümle türleri tasnifine göre fişlediğimiz cümleler ilgili başlıklar altında gösterilmiştir. Her cümlenin karşısında, başlama yerine göre sayfa numarası, yapı, anlam, yüklemin yeri ve yüklemin türü bakımından hangi özelliği taşıdığı, diğer adıyla 'türü', birer 'kod' olarak adlandırdığımız kısaltmalarla belirtilmiştir. Bu kodlamalar ayrıca 'Kısaltmalar' bölümünde açıklanmıştır. Cümlelerin türlerine göre gruplandırıldığı bu alt bölümlerde öncelikle tanımlara yer verilmiş, sonra ise roman metninin taranması sonucu bir araya getirilen cümlelerin sayısı belirtilmiştir. Her alt bölümde cümleleri yeniden yazarak tekrara düşmemek için tüm cümleler 'bağlanma şekillerine göre' gruplandırıldıkları bölümlerde yalnızca bir kere gösterilmiştir. Sonraki gruplandırmalarda ise karışıklığa sebebiyet vermemek için iç cümlelere ayrılmadan, sadece cümle sayısı gösterilmiş ve metin içinde sayı bakımından az olan cümle türlerine ait örnek cümleler yazılmıştır. Anlam bakımından cümleler grubunda da, metindeki cümlelerin büyük çoğunluğunun olumlu cümle olması sebebiyle sadece olumsuz cümlelere, ardından da soru ve ünlem cümlelerine yer verilmiştir. Yüklemin yerine göre cümleler bölümünde de metnin neredeyse tamamının kurallı cümle olması sebebiyle sadece devrik cümleler yazılmıştır. Sonuç kısmında ise cümle türlerinin kullanımı ele alınmış ve verilerin değerlendirilmesinde elde edilen sayılar grafiklerle gösterilmiştir. Çalışmamızı hazırlarken başvurduğumuz kaynaklar ise kaynakça kısmında gösterilmiştir. Bu çalışmayla Türk Dili ve Edebiyatı araştırmalarına küçücük bir katkımız olduysa ne mutlu bize