İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku açısından maden işçileri

Maden işçisi, maden işletmelerinde, ağırlıklı olarak beden gücünü kullanarak 3213 sayılı Maden Kanununda tanımlanan maddelerin çıkarılması için gerekli herhangi bir aşamadaki faaliyeti kamu veya özel kesim işverenlerine serbest iradesine dayanarak iş akdiyle borçlanan kişidir. Yeraltı maden işyerlerinde 18 yaşını doldurmamış genç işçilerin, her yaştaki kadınların ve özürlülerin çalıştırılamayacağı İş Kanununun 72. ve 30/7. maddeleriyle hükme bağlanmıştır. Aynı şekilde, Ağır ve Tehlikeli işler Yönetmeliğinin Ek 1 cetveline göre yer üstü maden işyerlerinde çalıştırma yaşı 18 olarak belirlenmiş ve bu yerlerde her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaklanmıştır. Madenlerin birçoğunda gece ve gündüz veya 24 saat aralıksız olarak çalışma devam ettiğinden bu yerlerdeki iş süreleri Potalar Halinde Çalışma Yönetmeliği uyarınca düzenlenir. Bunun yanında tüm yeraltı maden işyerleri ile pnömokonyoza neden olan tozların bulunduğu yer üstü madenleri En Fazla Yedibuçuk Saat Çalışma Yönetmeliğine tabi olduklarından bu yerlerde fazla çalışma ile telafi çalışması yaptı rılamaz ve denkleştirme esasına dayalı yoğunlaştırılmış iş haftası uygulanamaz. Maden işletmelerinde uygulanan toplu iş sözleşmelerinde işçilere verilecek ücretlere ilişkin gruplar yer alır ve her işçiye yaptığı sanatın dahil olduğu grup üzerinden ücret ödenir. Bunun yanında anılan sözleşmelerle yeraltı maden işçilerine yeraltı tazminatı, teşvik primi gibi asıl ücrete ek ödemeler yapılması öngörülmüştür. 6772 sayılı Devlet ve Ona BağlıMüesseselerde Çalışan İşçilere İlave Tediye Yapılması Hakkındaki Kanun uyarınca münhasıran yeraltında çalışan maden işçilerine birer aylık istihkakları tutarında yılda en fazla beş ikramiye verilebilir. İş sağlığı ve güvenliği bakımından maden işyerleri incelendiğinde, buralarda grizu patlaması, ani grizu degajmanı, açık ve kapalı ocak yangınları, göçükler gibi kazalara ve akciğerlerde tozların birikerek fibrozise neden olmasıyla meydana gelen pnömokonyoz ve akciğer kanserlerine sık rastlandığı görülür. Maden işyerlerindeki işverenler, diğer işverenler gibi İş Kanununun 77. ve İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliğinin 6. maddeleri uyarınca iş sağlığı ve güvenliği açısından gerekli olan her türlü tedbiri almalıdırlar. Bunun yanında Yeraltı ve Yerüstü Maden İşletmelerinde Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik önlemleri Hakkında Yönetmelik, Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği, Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik gibi maden işyerlerine ilişkin risklere karşı özel önlemleri hükme bağlayan yönetmelik hükümleri de maden işverenlerince uyulması gereken düzenlemelerdir. Bununla birlikte işverenler 4857 sayılı yasanın geçici 2. maddesiyle yürürlükten kaldırılan 1973 tarihli Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan işyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük, 1984 tarihli Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Alınacak İşçi sağlığı ve İş Güvenliği önlemlerine İlişkin Tüzük ve bu tüzüğe dayanılarak hazırlanmış 1990 tarihli Maden ve Taşocakları İşletmelerinde ve Tünel Yapımında Tozla Mücadeleyle İlgili Yönetmelik, 1997 tarihli Grizulu 324 Ocaklarda Elektrik Enerjisi Kullanılması Hakkında Yönetmelik, 1997 tarihli Yeraltı Maden İşletmelerinde Elektrikli Lokomotiflerin Kullanılması Hakkında Yönetmelik hükümlerinden de yol gösterici kurallar olarak yararlanmalıdırlar. Son olarak sosyal güvenlik hukuku açısından maden işçilerini incelediğimizde, ağır ve yıpratıcı çalışma koşulları nedeniyle bu işçilerin ayrıcalıklı hükümlerle koruma altına alındıkları görülür. Zira SSK 60 /B-a ve SS60/B-D hükümleri uyarınca sırasıyla daimi ve münavebeli statüde çalışan maden işçileri için özel yaşlılık aylığı koşulları getirilmiştir. Bunlara ek olarak hem bu işleri özendirmek hem de zor çalışma koşullarındaki çalışma sürelerini kısaltmak amacıyla bu işçilere SSK 60/E ile itibari prim ödeme süresinden yararlanma imkanı tanınmıştır. Ancak Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu tasarısında maden işçilerine ilişkin özel emeklilik koşullarına yer verilmemiştir. Bununla birlikte tasarı, prim ödeme gün sayısının hesabında esas alınacak ve emeklilik yaş hadlerinden indirilecek fiili hizmet zammı süreleri öngörmüştür. Ancak bu sürelerden sigortalılar en fazla beş yıla kadar yararlanabileceklerdir. 325