İstanbul'un eski Venedik ticaret kolonisinin Osmanlı ticaret bölgesine dönüşümü

'İstanbul'un Eski 'Venedik Ticaret Kolonisi'nin 'Osmanlı Ticaret Bölgesi'ne Dönüşümü' başlığıyla doktora tezi olarak önerilen araştırma, İstanbul'un Fethi'ne kadar dört yüzyıla yakın varlığını sürdürmüş Venedik Ticaret Kolonisi'nden Osmanlı Ticaret Bölgesi'ne geçiş sürecini konu almaktadır. Çalışma, mekan olarak, koloninin Fetih'ten önce Halic'in güney sahilinde kaplamış olduğu düşünülen alanla, zaman olarak ise, Venedik yerleşiminden ilk kez söz eden 1082 tarihli 'ayrıcalık belgesi 'ne dayanarak 11. yy'dan, bölgenin Rüstem Paşa Camisi'nin inşası ve Yeni Cami'nin inşa hazırlıklanyla Osmanlı kimliğini büyük ölçüde kazandığı 16. yy'ın sonuna kadar sınırlandırılmıştır. Çalışma ağırlıklı olarak birincil kaynakların sunduğu bilgiler üzerine kurulmuştur. Venedik Ticaret Kolonisi'nin sınırlarının bugünkü topografyadaki karşılıklarını tartışmak, araştırmanın ilk aşamasını oluşturmuştur. Siyasi olaylara bağlı olarak değişiklik gösteren sınırlar üç dönem içinde incelenmiştir: 1082- 1204 Dönemi; 1204- 1261 Latin İmparatorluğu Dönemi; 1261- 1453 Dönemi. Fetih öncesi sınırların doğuda Balık Kapısı, batıda ise Odun Kapısı olduğunu belgeler söylemektedir. Buna karşın, Venedik Ticaret Kolonisi yerleşimi ile yakın ilişki içinde olan Balık Kapısı'nın doğusu da çalışmaya katılmıştır. Güney sınırını belirleyen Sebastokrator surunun Tahtakale Caddesi'ni izlemiş olması ise olası bulunmuştur Venedik Ticaret Kolonisi'nin yerleşimi deniz ticaretiyle ilişkilendirilerek kurgulanmıştır. Uzaklardan gelen gemilerin derin rıhtımından ötürü yanaşabildiği iskeleler, malların şehre girdiği kapılar, açıldıkları yollar, mallan getirenlerin konakladıkları fondaco, işleyenlerin, satanların çalıştıkları dükkanlar, eğlendikleri Capyllio, para alışverişinde bulundukları numularium tabule'ler, olasılıkla mallarını depolayıp pazarladıkları lobia, barındıkları evler, ibadet ettikleri kiliseler, manastırlar, yönetildikleri saray, muhakeme oldukları curia, tedavi gördükleri hastane ele alınmıştır. 29 Mayıs 1453 tarihi Venedikliler için de dönüm noktası olmuştur. Şehrin savunmasına yardımcı olan Venedikliler, Fetih sırasında Bizanslıların kaderini paylaşmışlardır. 18 Nisan 1454 günü imzalanan ahidname'ye kadar yaklaşık bir yıl, belki de yeni durumun kalıcılığını da anlamaya çalıştıkları bir belirsizlik dönemi yaşamış olmalıdırlar. Senato Mar defterinin 16 Ağustos 1454 tarihli kaydından, ahidname'ye gönderme yapılarak Fetih sonrası ilk balyosun Bartolomeo Marcello olduğu; Venediklilere Ankonalılara ait ev ve kilisenin verildiği öğrenilmektedir. Ankonalılara ait ev ve kilisenin bugünkü topografyadaki yerleri belirlenememiştir. xnıFetih öncesi, Venedik Ticaret Kolonisi'nin, bütünlüğü olan büyük bir alan; Fetih sonrası içine yerleşen Osmanlı mahallelerinin ise küçük birimler olduğu anlaşılmıştır. Fetih öncesi Venedik Ticaret Kolonisi olarak anılan alan içine yerleşen Osmanlı mahalleleri, sınırlarla ilgili tartışmada elde edilen bulgular dikkate alınarak saptanmıştır. Çalışılan mahallelerin sınırları tanımlı değildir. Buna karşın, belgelerdeki göndermeler araştırmaya katılmalarının gerekçelerini oluşturmuştur. Araştırmada, Acemoğlu, Ahi Çelebi, Arslanlı Ev, Balık Kapısı, Bozahane, Çelebioğlu, Edirneli Yahudiler, Fildamı, Hacı Halil Mescidi, Hacı Keşkek, Hacı Zerduz, Halil Paşa Bergosu, Karaşems, Mevlana Gürani Hanı, Odun Kapısı, Sarı Timurcu, Yahudi mahalleleri ile Zindan Kapı çevresi ve Tahtakale çalışılmış; ayrıca, belgelerde bilinen hiçbir noktaya gönderme yapılmamasına karşın eski Venedik Ticaret Kolonisi ile ilgisi kurulabilecek 'Bayloz' ve Venedik Loncası mahalleleri de araştırma kapsamı içine alınmıştır. Tartışma ve sonuç bölümünde, Venedik ve Osmanlı belgeleri eşgüdümlü olarak değerlendirilmeye çalışılmıştır. Osmanlı belgelerine göre, Balık Kapısı çevresinde oldukları düşünülen Venedik yapılarının San Marco Kilisesi, Balyos Sarayı, Santa Maria Kilisesi ve San Giorgio Manastın; Zindan Kapı yakınında gösterilen 'harabe' kilisenin ise San Giovanni de Cornibus Kilisesi olması olası bulunmuştur. Anıtsal yapılar dışında, Osmanlı belgelerinin bölgedeki yapılardan bazılarını kafiri olarak nitelemeleri, Venedik Ticaret Kolonisi yapılan olabileceklerini düşündürmüş; bu bağlamda, Venedik kaynaklan ile Osmanlı kaynaklarında rastlanan yapı terimleri karşılaştırmak olarak tartışılmıştır. 15. ve 16. yy'da çalışma bölgesinde adı geçen çok sayıda önemli yapının zaman içinde kaybolduğu anlaşılmıştır. Venedik Ticaret Kolonisi yapılan dışında Mevlana Gürani Hanı, Murat Paşa Hanı, Hacı Dursun Hanı, Katır Hanı, Sinan Paşa Hanı, Çifte Hamam, Yahudi Hamamı, Hürrem Sultan Hamamı, Sinagog, Hacı Zenbur Mescidi, Kazancılar Mescidi, Odun Kapısı yakınındaki tuz anban, değirmenler, Arslanlı Ev Mahallesi'nde bir köşk gibi çok sayıda yapı günümüze ulaşmamıştır. Bu yapılara bugün ne olduğu anlaşılamayan, Osmanlıların önemsediği 'eski' Fildamı'in da eklemek gerekir. 'Venedik Ticaret Kolonisi İle İlgisi Tartışılan Yapılar' alt başlığında, Tahtakale Hamamı Burmab Han ve Balkapanı Hanı ele alınmış; ancak, tartışma, ağırlıklı olarak Fetih öncesi ile ilgisi ısrarla vurgulanan Balkapanı Hanı üzerinde yoğunlaştırılmıştır. Tahtakale Hamamı'nın restorasyonu sırasında ortaya çıkarılan Bizans dönemi kalıntılarının günümüze ulaşamamış oluşu ayrıntılı yorum yapmayı olanaksızlaştırmaktadır. Burmak Han'ın sadece revak tonoz örgü tekniğinin Bizans tekniğine benzerliği Bizans döneminden kalmış olabileceğini söylemek için yeterli bulunmamıştır. Araştırmacıların büyük çoğunluğu tarafından bodrum katının Bizans yapısı olduğu öne sürülen Balkapanı Hanı örneğinde ise, tarihinin Fetih öncesine kadar geri gidemeyeceğini kanıtlayacak bir bulguya rastlanmamıştır. Bu durumda, hanın Venedik Ticaret Kolonisi ile ilgisi olasıdır. Sonuç olarak, bölgenin Osmank Ticaret Bölgesi'ne geçiş döneminde, kimlik değiştirme süreci yaşadığına tanık olunmuştur. Osmanlılar, kendileri için önemli bir rakip olan Venediklilerin, İstanbul içindeki 'küçük Venedik'inin izlerini, zaman içinde şehrin bütününde de çok etkili olacak yapılarla büyük ölçüde silmişlerdir. Ancak, kimlik değişse de binlerce yıldır değişmeyen bir şey vardır: Ticaret. xıvKiliselerin yerini mescitler/camiler almıştır. Ancak, uzaktan malların geldiği iskeleler, tüketim merkezlerine ulaştıran ana yollar ve çarşıların Fetih öncesi ve sonrası bölgenin değişmezi olduktan belgeler aracılığıyla da doğrulanmıştır. XV