Kant'ta nedensellik ve özgürlük

Kant, aydınlanma döneminin en önemli düşünürlerindendir. Onun felsefesi, usa yaptığı vurgunun ağırlığı nedeniyle ülkücü olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte bilgi kuramında deneyime verdiği önem onu aynı zamanda gerçekçiliğe yaklaştırır. Kant'ın doğa felsefesi ve ahlak felsefesi arasındaki karşıtlıktır buna yol açan. Doğa felsefesinin temel kavramı nedenselliktir; ahlak felsefesinin ki ise özgürlük. İlk çalışmaları doğa bilimleri ile ilgili olmasına rağmen, Kant'ın dizgesini belirleyen, bilgi kuramının eksenini oluşturan, ahlak felsefesidir. Doğa felsefesi tüm var olanlarla ilgilidir. Ahlak felsefesi ise olması gerekenle. Kant bu iki dünyayı, bilgi kuramının en özgün yönü olan kendinde şey ve görüngü ayrımı yoluyla temellendirir. Doğada egemen olan nedenselliktir. Dolayısıyla duyulur dünya tümüyle belirlenmiştir, burada özgürlükten söz edilemez. Kendinde şeylerin dünyasında ise egemen olan özgür istençtir. Ahlak yasasının varlık koşulu olan özgürlük ancak burada nesnel geçerlilik kazanabilir. Kant'ın bilgi kuramında Newton'un belirgin bir etkisi vardır. Newton'un hareket yasaları ile tüm evrenin gizinin çözüldüğü düşünülüyordu. Kant'ta aynen Newton gibi birkaç ilkeden yola çıkarak hem doğanın hem de insan davranışlarının açıklanabileceğini iddia eder. Bilgi kuramını Newton yasaları ile koşutluk içinde oluşturur. Kant'ta göre bilgi, bilginin nesnesi öznenin bilme tarzı ile belirlenmiştir. Anlama yetisi kavramı olan kategoriler, bilme tarzının araçlarıdır. Ancak bu kategoriler yalnız görüngülere uygulanabilirler. Kendinde şeyin bilgisi insan usunun kavrama yeteneğinin dışındadır. Usta a priori var olan bu kavramlar aracılığı ile doğaya yasalar dikte edilir. Bu anlamıyla nedensellik, insan usunun doğaya yerleştirdiği anlama yetisi kavramıdır. Doğadaki belirlenimci düzeni olanaklı kılan şey, usun doğaya yüklediği nedensellik yasasıdır. Kant'ın Hume eleştirisi nedensellik kavramı üzerine kurulmuştur. Doğadaki düzenli yapıyı alışkanlıkla açıklayan Hume karşı Kant'ın yanıtı; nedenselliği usa hapsederek doğadaki zorunluluğu kurtarmak olmuştur. Nedenselliğin bu şekilde tanıtlanmasının özel bir önemi vardır. Çünkü ahlakın nesnelIV geçerlilik kazanması ancak böyle sağlanabilir. Kuramsal us açısından bir idea olarak tanımlanan özgürlükte ahlak yasası ile temellendirilir. Kant'ın sentetik a priori arayışı ahlak alanında da sürer. Tüm deneyimden bağımsız, salt usta bulunan bir ilke aramaktadır. Ahlak yasasına özgür istençle uymayı sağlayacak bu ilke koşulsuz buyruktur. Kant'a göre tüm eğilimlerden, tutkulardan bağımsız olarak bu buyruğa uygun davranan insan ancak özgür olabilir. Koşulsuz buyruğa uyma gerekliliği, insan usunun, kendisine yapısall olarak verilmiş en son ereği olmalıdır. Son erekten yola çıkarak en yüksek iyinin var olmasını zorunlu görür Kant. Kuramsal us açısından bir antinomi olan tanrıya da böylece nesnel geçerlilik vermiş olur. Sıkı sıkıya yasalılığa bağlanmış olan, en yüksek iyi kavramı ile yazgıcılığa kapı aralayan Kant'ın özgürlük kuramı gerçekte özgürlükten çok bir zorunluluk kuramı gibidir. Antropolojisinde bu durum çok daha açık bir biçimde dışa vurulur. Tüm akıl sahibi varlık kapsamında kadınların olmaması Kanfın özgürlük anlayışının en zayıf noktalarından biridir. Özgürlüğe en fazla yaklaşılan alan sanattır. Çünkü estetik deneyim insanın duyulur dünya - düşünülür dünya arasındaki bölünmüşlüğün ortadan kaldırıldığı yerdir. Estetik deneyim sırasında hibir kategori uygulanmak zorunda değildir. İnsan sanat alanında hiçbir buyruğa uymakla yükümlü değildir. Estetik deneyim, imgelemin özgür oyunu ile gerçekleşir. İnsanın tüm yetileri imgelemin bu özgür oyunu sırasında eş zamanlı olarak etkindir. İnsanın tüm yeteneklerinin açığa çıktığı, geliştirilebildiği bir alan denilebilir sanat için. Kant özgürlüğün somut olarak gerçekleştirilebileceğini ilk defa bu yolla duyumsatır. Kant'ın nedensellik ve özgürlük kavramlarını aralarında bir karşıtlık olmadan temellendirme çabası kanımca başarıya ulaşamamıştır. Bu durum Kant'ın felsefesinin önemini azaltmaz. Kant'ın döneminden günümüze kadar gerçekleşen bilimsel ve siyasal gelişmeler tam aksine onun önemini çok daha fazla artırmıştır. Kuantum kuramı ile Newton'un fiziği aşılmış, nedensellik tartışmaları yeniden önem kazanmıştır. Yeni kuramın öngördüğü atom altı parçacıkların yapısı ile Kant'ın kendinde şey tanımı arasında bağlantı kurmak mümkündür. Dünyadaki son siyasal ve toplumsal gelişmeler, 'edebi barış' yazısı ile ortaya konulanların günümüzde de ne kadar yaşamsal öneme sahip olduğunu göstermiştir. Bu durum, Kant'ın hem bilgi kuramının hem de özgürlük anlayışının üzerine söylenebilecek daha çok şey olduğunu göstermektedir.