İnsani müdahale ve koruma sorumluluğu kavramlarının Ruanda, Kosova ve Libya örnekleri ışığında değerlendirilmesi

Uluslararası ilişkiler literatüründe insani müdahale kavramının kökeninin eskiye dayanmasına rağmen günümüze kadar kavram üzerinde tartışmalar devam etmektedir. Ayrıca insani müdahale teriminin farklı tanımları, kavram üzerindeki farklı düşünceleri yansıtmaktadır. Ahlaki bir sorumluluk olarak nitelenen insani müdahale çoğu zaman yanlış uygulanmaktadır. Fakat uluslararası ilişkilerdeki terimlerin yanlış kullanılması, o terimlerin hiçbir zaman meşru olmadığı anlamına gelmemektedir.1990'lı yıllarda özellikle Ruanda ve Kosova müdahalesinden sonra insani müdahaleye yönelik ciddi eleştiriler doğmuştur. Bu eleştiriler de uluslararası toplum içerisinde insani müdahale kavramına ilişkin tartışmalara yol açmıştır. Bunun sonucu olarak 2001 yılında insani müdahaleye alternatif olarak koruma sorumluluğu doktrini ortaya çıkmıştır. Bu doktrin aslında egemenlik kavramını yeniden tanımlamıştır. Daha önce bir hak olarak tanımlanan egemenlik kavramı artık aynı zamanda bir sorumluluk taşımaktadır. Yeni doktrinin ortaya çıkması ve egemenliğin yeniden tanımlanması ile birlikte yeni yapılacak müdahalelerin amacı, insani temelli ve insanın korunmasını hedefleyen bir amaç olmuştur. Yeni doktrinin Birleşmiş Milletler'e taşınması ise doktrine hukuksal boyut kazandırmıştır. İnsani müdahale ve koruma sorumluluğu doktrinlerinin konusu üç açıdan önemlidir. Birincisi, insan haklarını korumak ve insana karşı yapılan suçları engellemede önemli bir araçtır. Yapılacak müdahale, genellikle insan haklarını güvence altında tutmak ve insanlara karşı yapılan suçları sonlandırmak adına yapılmaktadır. İkincisi, insani müdahale, dünyada barışın ve güvenliğin tesisi için önemlidir. Dünyanın farklı yerlerinde farklı terör eylemlerini yapanların ortadan kaldırılması için insani müdahale gereklidir. Zira terörü kullanan ve mevcut düzeni bozmaya çalışanlar sadece insanlar için değil; aynı zamanda uluslararası barış ve güvenlik için de bir tehdittir. Üçüncüsü ise, doktrinlerin ve uygulamaların, uluslararası hukukun temelinde yatan 'devletin egemenliği' ve 'müdahale etmeme' prensiplerine aykırı olduğu görülmektedir. 1648 Vestfalya Antlaşması ile ortaya atılan egemenlik kavramı devletler arasındaki ilişkilerin temeli sayılmaktadır. Devletler gerek iç, gerekse dış politikalarında bu kavrama dayanarak farklı söz ve eylemlerde bulunmaktadırlar. Doktrinleri reddedenler insani müdahalenin devletlerin egemenliğine aykırı olduğunu iddia etmektedirler. Ayrıca insani müdahale doktrininin, Vestfalya'dan sonra teorik olarak devletlerin egemenliğinin bir sonucu sayılan ve sonrasında BM bünyesi içerisinde hukuki değer kazanan 'müdahale etmeme' prensibine de aykırı olduğunu söylemektedirler. Daha yakın bir zamanda ortaya çıkan koruma sorumluluğu doktrini ne kadar egemenliği yeniden tanımlansa da doktrini reddedenler bunun, her zaman uluslararası kesin ve değişmez olan müdahale etmeme prensibine aykırı olduğunu görmüşlerdir. Tez çalışması insani müdahalenin farklı uygulamalarına ilişkin Ruanda, Kosova ve Libya olmak üzere farklı zaman ve coğrafyadan üç örneği alıp, bu örnekleri toplumsal, ekonomik ve siyasi statüler açısından değerlendirmiştir.