XIX. yüzyılda büyük güçlerin Orta Asya politikaları

Türkistan, tarih boyunca korumaya çalıştığı siyasi birliğini XVII. yüzyılda kaybetmeye başlamıştır. Timur ve Özbek İmparatorluklarının yıkılışından sonra Türkistan, birbirinden bağımsız ve hatta birbirine düşman pek çok parçaya ayrılmıştır. Gerçekte Türkistan Türkleri arasındaki bu birlik, daha XV. yüzyılda bozulmaya başlamıştı. Bu yüzyılda Özbeklerin içinden ayrılan grup, Kazakları oluşturmuştur. Göçebe Kazaklar ile Özbekler arasında, bu nedenle bir düşmanlık olmuştur. Kazaklar, bir devlet kuramadan 'cüz' adını verdikleri üç kısma ayrılmışlardır. Özbekler ise, çoğunluğunu oluşturdukları Buhara Hanlığı sınırlarında yaşamışlardır. Kırgızlar ise, Hokand Hanlığı'nın çoğunluğunu oluşturmuşlardır. Hive Hanlığı topraklarında, Özbekler ve Türkmenler ağırlıktadır. Buna karşın Türkmenlerin pek çoğu XIX. yüzyılda bağımsızlıklarını kazanmışlarsa da, bu pek uzun sürmemiştir. Zira XIX. yüzyılda bu kez Rus egemenliğine gireceklerdi. Uygurlar da, XVIII. yüzyıldaki Çin işgali başlayıncaya kadar birlik ve beraberliklerini kaybetmişlerdir. Türkistan'ın böyle birliğini ve beraberliğini kaybederek, Türklerin güçlerini sürekli birbirlerine karşı kullanmaları kendilerine oldukça kan kaybettirmiştir. Bu da uzun yüzyıllar boyunca Türkistan'da istekleri olan iki büyük devletin, bu amaçlarını gerçekleştirebilmek için hazırlık yapmalarına ateşleyici bir bahane olmuştur. Türklerin birbirlerine olan düşmanlık ve rekabetleri, iki devlet tarafından da kullanılan en büyük koz olmuştur. Bunların dışında Türkistan, dışa oldukça kapalı bölgedir. Türkistan halkı, Dünya'daki bilimsel, askeri ve siyasi gelişmelere kapalı kalmıştır. Bu nedenle artık Rusya'nın güçsüz ve kendilerine bağımlı durumda olmadığının bilincinde olmayan Türkler, işgal döneminde bile bu üstünlük duygusuyla hareket etmişlerdir. Türkler ve Çinliler, iki tarihsel sınırdaş olarak tarih boyunca birbirlerine karşı üstünlük kurmaya çalışmış ancak Çinliler, bu tarihsel yarışta XVIII. Yüzyıla kadar başarılı olamamışlardır. Bu durum XVIII. yüzyılda Çin lehine değişmeye başlamıştır. XIX. yüzyıl - Kazaklar ve Doğu Türkistan'da yaşayan Uygurlar - dışında tüm Türkistan'ın işgal edildiği ancak isyanların da başladığı, Türkistan'ın tarih boyunca en zor geçirdiği bir yüzyıldır. Dikkat çeken bir noktada, Rusya'nın başını ağrıtacak isyanların çoğunun Kazaklar tarafından çıkarılmış olmasıdır. Bunun dışında Doğu Türkistan'da Çin'i çok uğraştıran isyanlar çoğunlukla XIX. yüzyılda ve genellikle Hokand Hanlığı desteğinde olmuş ve bu yüzyıla 'isyanlar yüzyılı' adı verilmiştir. Her isyanın ardından, Rus ve Çin idaresi daha da sertleşmiştir. Rusya ve Çin, idari açıdan Türklerin kimliklerini unutturacak bir siyaseti kullanmışlardır. Amaçları Türkistan'ı ve Türkleri sömürmekten ziyade bölgeye yerleşerek, Türkleri Ruslaştırmak ve Çinlileştirmektir. Bu amaçla planlı ve özenli hazırlanmış bir asimilasyon ve kolonizasyon siyaseti izlemişlerdir. Burada önemli bir nokta daha göze çarpmaktadır: Rusya, Türkistan'ı, Hindistan, Çin ve Japonya'ya kadar uzanan sömürge planlarını gerçekleştirebilmek amacıyla bir üs olarak kullanmayı tasarlamıştı. Çin ise, XIX. yüzyıl boyunca Batılı devletlere karşı kaybettiği toprakları Doğu Türkistan'da kazanmayı hedeflemekteydi. Türkistan, çağa ayak uyduramamanın ve çevresinde olup biten siyasi gelişmelere kayıtsız kalmanın, tarihsel düşmanlarını küçümsemenin faturasını ağır ödemiştir.