İstanbul'daki Sinan camilerinde mekan ile serbest düşey taşıyıcılar arasındaki boyut ilişkisi

Bugüne kadar yapılan sayısız çalışma ile Sinan ve ekolüne ait eserler hakkında birçok problem ortaya konularak açıklığa kavuşturulmuştur. Ancak klasik dönem Osmanlı cami mimarisinin anıtsal örneklerini oluşturan Sinan camileri üzerine yapılan bu çalışmalar, yine de bazı konularda yetersiz kalmaktadır, özellikle yapı ölçülerine dayan olarak, somut verilerle gerçekleştirilen çalışmalar sınırlı sayıdadır. Bu durum, çalışmamızda öncelikli olarak İstanbul'daki Sinan camilerine ait mekan ve düşey taşıyıcı ölçülerinin belirlenmesi ve bu ölçülerin bir katalog çalışması ile bir arada verilmesi gerekliliğini doğurmuştur. Bu ölçülerle temellendirilen tez çalışmamızın konusu olan, İstanbul'daki Sinan camilerinde, mekan ile serbest düşey taşıyıcılar arasındaki boyut ilişkisi, aslında belli bir mimari kültürün, belli bir dönemini ifade eden başkent yapılarında, bir tür oran arayışıdır. Bu amaç doğrultusunda, belli bir oran düzeninden söz edebilmek için, tez kapsamındaki yapılar arasında oran-strüktür ilişkisi ortaya konulmuş ve karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Çalışmanın kapsamı, Mimar Sinan'ın İstanbul'daki camileri ile sınırlandırılmış, ancak en büyük eseri olan Edirne Selimiye Külliyesi Camii ile önemli bir menzil yapısı olan Lüleburgaz Sokollu Mehmed Paşa Camii, ayrı bir bölüm olarak değerlendirmeye alınmıştır. Tez çalışması kapsamında yer alan yirmi bir yaprya ait, yerinde alınan ölçüler çalışmanın temelini oluşturmuş ve yapılar iç mekan ve dış mekan olmak üzere, iki ana bölümde incelenmiştir. İç mekanda, yapının ana strüktürü ve üç boyutlu iç mekan kuruluşu, özellikle ana kubbe altında oluşan orta hacim, yan sahınlar, iç galeriler ve mahfiller, tek tek incelenerek ele alınmıştır. Dış mekan ise, başta son cemaat yeri olmak üzere, dış revak, avlu ve dışlayan sofalar olarak alt başlıklar halinde incelenmiştir. Yapılara ait mekanlar ve bu mekanlarda yer alan serbest ve bağlı düşey taşıyıcılar ile örtü elemanları, böyle bir düzenleme içerisinde, ölçüler verilerek, üç boyutlu olarak tanımlanmıştır (Şekil 1). Her yapı için, serbest düşey taşıyıcılara ait bütün ölçülerin ayrıntılı biçimde gösterildiği tablolar, yine bu taşıyıcıların boyutlarını görsel olarak karşılaştırabilmek için, ölçekli çizim tabloları hazırlanmış, ayrıca bu konu, üzerinde mekan ölçülerinin verildiği planlar ve fotoğraflarla da desteklenmiştir. Her yapı için ayrı ayrı yapılan değerlendirmeler tezin katalog kısmında yer almaktadır. Bu değerlendirmelerde, iç mekan, son cemaat yeri ve avluda yer alan kubbeli mekan birimlerinde, kubbe, kemer ve düşey taşıyıcı yükseklikerinin birbirilerine oranları sayısal değerlerle saptanmıştır. Bunun yanı sıra, iç mekanda kubbe çapı ile kubbe etek yüksekliği ilişkisi üzerinde durulmuş ve kubbe altındaki mekanın ölçüleri üç boyutlu olarak değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde, strüktürlerine ve plan kuruluşlarına bağlı olarak gruplandırılan yapılar, bu değerlendirmeler çerçevesinde karşılaştırılmıştır. Tez kapsamında yer alan İstanbul'daki Sinan camilerinde mekan ile düşey taşıyıcılar arasındaki boyut ilişkisinin sayısal değerlendirmelerinde karşılaşılan '0.5', '1' ve '1.5' oran bağlantıları, aslında farklı plan kuruluşlarına, strüktürlere ve mekan boyutlarına sahip Sinan camileri arasında, kubbe, kemer ve serbest düşey taşıyıcı yükseklikleri yönünden, ortak bir boyut ilişkisinin varlığım kanıtlayan sayısal değerlerdir. Plan kuruluşu ile örtü sistemi bütünlüğüne bağlı olarak biçimlenen strüktürün baz alındığı gruplamalarda dört, altı ve sekiz destekli merkezi kubbeli camiler ile tek birimli tek kubbeli ve çok birimli çok kubbeli camiler, kendi grupları içinde birbirilerine daha yakın oran değerleri vermekte ve tespit edilen '0.5', '1' ve '1.5' katsayılarına sayısal değer olarak yakınlıkları bakımından ortak bir tavır sergilemektedirler. Bunun dışında özellikle dört, altı ve sekiz destekli merkezi kubbeli camilerde, kendi grupları içinde, kubbe, kemer ve düşey taşıyıcı yükseklikleri arasında, ayrıca bir oran düzenin varlığından söz etmek mümkündür. Bu bakımdan altı ve sekiz destekli camiler, birbirilerine daha yakın, ancak dört destekli camilerden daha farklı oran değerlerine sahiptirler. Bu çalışma sonucunda, Sinan camilerinde, insan gözünün algılamasının dışında kalan yerlerde, planlama ile uygulama arasındaki ölçü sapmalarının, doğal bir mimari tavır olarak kabullenildiği anlaşılmış, ayrıca mekan ile düşey taşıyıcılar arasındaki boyut ilişkisinin sayısal değerlendirmelerinde, yapıların strüktür ile oran ilişkisi açıkça ortaya konulmuştur.