Eleştiri, toplum ve bilim: Frankfurt Okulu üzerine bir inceleme

Bu çalışmada, bilimsel pratiklerde yaşanmakta olan sorunlara felsefi açıdan ne tür müdahale olanakları önerilebileceği sorusu ele alınmıştır. İnsan ve toplum bilimleri bağlamında yanıtlanmaya çalışılan bu sorunun irdelenmesinin gerekçesi; her şeyin serbest piyasa ekonomisine eklemlendirilmesiyle anlamını ve değerini yitirdiği günümüzde, tıpkı diğer toplumsal etkinlikler gibi bilimsel etkinliklerin de kapitalizmin temel söylemleri ve taleplerine bağımlı bir şekilde yürütülmesidir. Bu bağlamda bilimsel çalışmalar, kapitalist sistemin yeni taktik ve stratejilerinin üretilmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Yaşanmakta olan bu durumun en belirgin ifadesi theoria ve uygulama arasındaki ilişkide açığa çıkmaktadır. Bu ilişki incelendiğinde salt pragmatik kaygılarla gerçekleştirilen bilimsel çalışmalarda; kuramsal mantığın uygulamanın mantığının hizmetine girdiği sonucuna varılmaktadır. Kısaca bilim ve düşünce dünyasındaki temel problem, theorianın uygulamaya feda edilmesi şeklinde tanımlanabilir. Bu problem çerçevesinde bilimsel pratiklerin toplumsal hayatla bağlantılandırılarak eleştirilmesi gerekli gözükmektedir. Çalışmanın merkezine oturan bu amaç, Frankfurt Okulu'nun eleştirel teori düşüncesiyle gerçekleştirilmiştir. Bu nedenle, çalışmanın birinci bölümünde Frankfurt Okulu'nun 'felsefe' ve 'eleştiri' kavramlarına yüklediği anlamlar açıklanmıştır. Bu bağlamda ilk olarak eleştirel teori geleneği düşünürlerinin, felsefenin toplumsal işleviyle Marksist düşünceyi 'materyalist kuram' ve 'teori ve pratik' kavramları çerçevesinde nasıl ilişkilendirdikleri üzerinde durulmuş, daha sonra da ideologiekritik ekseninde içkin eleştiri, düşünümsellik ve özgürleşme kavramlarına bakışları ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci bölümü Frankfurt Okulu'nun toplum anlayışına ve analizine odaklanmıştır. Bu analiz iki temel başlık altında ele alınmıştır. Bu başlıklardan ilkinde toplum ve tarih ilişkisi irdelenmiştir. Bu bölümde eleştirel toplum teorisinin toplum tasarımı ve bu tasarımın özellikleri değerlendirilmiştir. İkinci olarak kapitalist toplum, birey ve doğa ilişkisi üzerinde durulmuştur. Bu ilişkinin irdelenmesi esnasında incelenmiş olan kavramlar; otorite, bilim, rasyonalite ve teknolojidir. Çalışmanın son bölümünde Frankfurt Okulu'nun bilim anlayışı ele alınmıştır. Bu inceleme için iki kavram tercih edilmiştir: 'kuram' ve 'akıl'. Başka bir ifadeyle, üçüncü bölüm, Frankfurt Okulu düşünürlerinin kuram ve akıl kavramlarına bakış açılarının ayrıntılı bir analizidir. Bu bağlamda ilk olarak Horkheimer'ın, geleneksel ve eleştirel kuram kavramsallaştırmaları üzerinde durulmuştur. İlk kısım bu şekilde tamamlandıktan sonra akıl analizine ve tartışmasına geçilmiştir. Bu tartışmada araçsal aklın temel özelliklerinin neler olduğu ve tarihsel olarak nasıl kurulduğu gösterilmiş ve daha sonra araçsal aklın eleştirisiyle birlikte nesnel akıl kavramı; deney, yöntem ve eleştiri kavramları aracılığıyla ele alınmıştır. Sonuç bölümünde ise, 'eleştiri, toplum ve bilim' kavramları aracılığıyla bilim dünyasında yaşanmakta olan soruna felsefi açıdan ne tür müdahale olanakları önerilebileceği sorusu yanıtlanmaya çalışılmıştır.