Ödünçleme süreci ve dilbilimsel görünümleri: Türkçe ve Yunanca ödünçlemeler

tezin özeti 'ödünçleme süreci ve dilbilimsel görünümleri: Türkçe ve Yunancada ödünçlemeleri ve bunların uğrattığı değişimleri' adlı tezin giriş bölümünde tezin amacı, önemi, tezde kullanılan yöntem, varsayımlar ve sınırlılıklardan bahsedilmiştir. Kavramsal çerçeveyi oluşturan tezin ikinci bölümünde anlambilim, kökenbilim ve diller arası etkileşimler konularına değinilmiştir. Anlambiliminin başlıca konusunu oluşturan anlam türleri, anlambiliminin çağdaş kökenbilim üzerine etkilerinden bahsedilmiştir. Ayrıca diller arası etkileşimler bölümünde her dilin doğal gelişiminde diğer dillerin etkileri işlenmiştir. Diller arası etkileşimlerin kaçınılmaz olduğu ; çok değişik düzeylerde, farklı görünümlerde ortaya çıkabildikleri ama özellikle dilin söz varlığındaki her çeşit ödünçlemelerle ortaya çıktıkları görülmüştür. Söz varlığı etkileşimleri ses, biçim, anlam ve kullanım olmak üzere dört açıdan incelenmiştir. Dillerdeki değişim olgularının bu dört düzeyde ortaya çıktığı belirtilerek, tezin konusunu oluşturan anlam değişimleri konusuna da bu bölümde giriş yapılmıştır. Üçüncü bölümde anlam değişimlerinin tanımı, yapısı ve onlara yol açan etkenlerden kısaca bahsedildikten sonra anlam değişimlerinin içerdiği kullanım alanına göre genişleme ve daralma; içeriğinin yargısına göre iyileşme ve kötüleşme ve onların yanında daha özel görünümü olan düzdeğişmece ; kapsamlayış; abartma; hafifleme; eksilti ve eğretileme türlerinden örnek verilerek bahsedilmiştir. Bu olguların nedenleri, dilsel, tarihsel, toplumsal, ruhbilimsel, yabancı dillerin etkisi ve yeni bir sözcüğe duyulan gereksinme olmak üzere altı farklı açıdan ele alınmıştır. Aynı bölümün son kısmım oluşturan son belirlemeler başlığı altoda aynı değişim olgularına, bir dilin söz varlığının üretkenliği açısından yaklaşılmışta-. Bu değişim olguları yeni sözcükler türetme ya da var olan sözcüklerden yeni anlamlar çıkarmamızı sağlayan söz varlığının yaratıcı yanım oluşturan kurallar ilişkilendirilmiştir. . Ayrıca bu bölümde Türkçe ve Yunanca'nın genel anlambilim eğilimleri ele alınmıştır. Dördüncü bölüm, çalışmamızın uygulama bölümüdür. Burada Yunanca ve Türkçe ödünçlemelerin bir yandan uğradığı anlam ya da kullanım değişimleri verilirken, diğer yandan aynı ödünçlemelerden türetilmiş olan sözcükler verilerek yeni söz varlığı içinde bu sözcüklerin sergilediği üretkenlik iki katalog halinde gösterilmeye çalışılmışta. İlk katalogda her bir sözcük sekiz ayrı başlık altoda incelenmiştir. Türkçe'deki yazılış biçimi; ana kökeni ; ana köken anlamı; ara dil anlamı ; Yunancadaki anlamı; anlam değişiminin grubu ; sözcüğün dil içinde kullanım alam ; gramer kategori, aynı ya da farklı gramer sınıfına girip girmediği verilmiştir. Son sütunda Yunancada sözcüğün söylenişine göre Latincesi ve Yunancası yazılmışta. 142 Türkçedeki Yunanca ödünçlemelerin incelendiği ikinci katalogta çoğu sözcüklerin dolaylı ödünçleme sonunda ortaya çıkması nedeniyle başlıklarda bazı değişikler yapılmıştır. Beşinci bölümde, Türkçe ve Yunanca ödünçleme ilişkisinin uzun süreli çok değişik zamanlarda ve değişik kanallardan gerçekleşmiş bir ilişki olduğu göz önüne alınarak zaman ve içerik açısından sınıflandırılması, ne ve nasıl ödünç alındığı sorulara yanıt verilmeye çalışılmıştır. Türkçe ve Yunanca'da ödünçleme sürecinde ortaya çıkan dilbilimsel olguların bazı çarpıcı ve karakteristik örnekler verilmiştir, örneğin, her iki dilde en sık görülen ses uyarlamaları; sözcüklerin biçimsel uyum sağlamasında en sık başvurulan işleyişler ; anlam değişimlerinde çok rastlanan gelişimleri; bunların nedenleri; her iki dilin anlambilimsel eğilimlerine yaptığı etkiler verilmeye çalışılmıştır. Genel değerlendirme niteliği taşıyan bu bölümde ödünçleme ilişkisinin türü, ödünçleme nedenleri ve genel olarak her iki dilde ödünçleme sonucunda ortaya çıktığı her çeşit dilbilimsel - özellikle anlambilim açısından değerlendirerek olgulara değinilmeye çalışılmıştır. Bazı genel sonuçlar şunlardır: i Türk dilinde Yunanca ödünçlemeler ve Yunan dilinde Türkçe ödünçlemeler her iki dilin söz varlığını, sessel, biçimsel ve anlamsal düzeyde büyük değişime uğratmışlardır. Ödünçlemeler, her iki dilin söz varlığını etkiledikleri gibi ondan da etkilenmişlerdir. ii Yerleşik sözcük olarak bu ödünçlemeler, her iki dilin söz varlığını kavramsal açıdan zenginleştirmişlerdir. Anlamsal nativization dediğimiz bu süreçte uyum sağlayarak, yeni bir anlam kazanmış ya da anlam daralması, genişlemesi, iyileşme ya da kötüleşmesine uğramışlardı. Yunancada Türkçe ödünçlemeler daha çarpıcı anlam değişimleri göstermişlerdir. iv Türkçe'de Yunanca ödünçlemeler dikkat çekici bir anlam değişimine uğramamışlardır. Bunun bir açıklaması olarak, dilin söz varlığındaki bir boşluğu doldurmaları ya da tekrarlamalı bilimsel terim olmaları önerilmiştir, v Aynı zamanda bu sözcükler bir yandan her iki dilin anlambilimsel eğilimlerinden etkilenirken diğer yandan da her iki dilin anlambilimsel eğilimlerini etkilemişlerdir, Örneğin, Türk dilinin somutlaştırma eğilimine göre, Yunanca birçok sözcük Türkçede Yunanca'da olmayan soyut anlam yüklenmiş ya da Yunan dilinin özel ikideğişkliği nedeniyle Türkçe ödünçlemeler yalnızca dimotikinin değişkesinde kullanılıp katharevusa sınırını aşmamışlardır. Örneğin, her iki dilde saydam olmayan sözcüklerin sayısını artırmakla her iki dili de daha opak hale getirmişlerdir. 143