Pragmatism ve W. James'in pragmatik ahlak felsefesi

Pragmatism, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında Amerika'da ortaya çıkan bir felsefe öğretişidir. Pragmatism adı Yunanca 'eylem' anlamına gelen 'pragma ' sözcüğünden türetilmiştir. Pragmatism, '-ism'ler arası bir köprü olma, 'kuram'lar arası zıtlıkları yumuşatma savıyla ortaya çıkmış; birbirine zıt görüşleri ortak bir noktada buluşturmayı hedef edinmiştir. Bu ortak nokta ise, pratikteki yarardır. Pragmatism, hareket noktası olarak İlkçağ filozoflarından Herakleitos ve Sofistlerin, özellikle Gorgias'in görüşlerini almıştır. Daha yakın tarihlerde, Kant'in 'pragmatik inanç', Green ve Bain'in 'inanç' ve Chauncey Wright'in 'zorunsuzluk' görüşleriyle içerik kazanmıştır. Birinci bölümde, 'Bir Felsefe Öğretisi Olarak Pragmatism' hakkında genel bilgiler verilmekte, 'pragmatism' sözcüğünün zaman içinde farklı kullanı ş biçimleri anlatılmaktadır. Bir öğreti olarak pragmatismin ortaya çıkışının tarihsel ve felsefi arka-planı üzerinde durulmakta, çağdaşı olan öğretilerle ortak noktalan vurgulanmakta ve özellikleri üzerinde durulmaktadır. Bu çalışmada ayrıca, homojen bir öğreti olmayan pragmatismin, öncüleri tarafından farklı şekillerde belirlenişi incelenmekte: Peirce'te bir 'anlam' kuramı, James'te, felsefe yapmada bir 'metot' ve bir 'hakikat' kuramı, Dewey'de 'instrumentalism', Schiller'de ise 'humanism' olarak ele almışları anlatılmaktadır. Ne var ki, bu farklı yaklaşımlara rağmen, bireyci olması, deneyci $ ması, olgulara dayanması, dogmalara karşı olması ve her alanda relativist, olması pragmatismin ortak özellikleri olarak belirlenmiştir. Pragmatismin relativist bir felsefi anlayış olduğu özellikle onun 'hakikat' görüşü ile gösterilmektedir. Pragmatismin, hakikate ilişkin biricik sorusu, ıi. 'işime yarıyor mu? sorusudur. Bu soru için 'evet' cevabı alabileceği her türlü anlayışı, 'hakikat', 'doğru' ve 'iyi' kabul edişi ve bu kavramları da aynı şeyin farklı farklı adlandırılışından ibaret görmesi, onun bir özelliği olarak karşımıza çıkıyor. Bir e çözüm metodu olarak pragmatismin, doğruluklarının veya yanlışlıklarının kabulü durumunda kavramların pratikte ne gibi değişiklikler meydana getirdiğine bakar. Bir hakikat teorisi olarak pragmatismin ise, hakikat, bilgi, doğru, gerçek ve iyi anlayışında relativismi savunduğu anlatılmaktadır. Bölümün sonunda pragmatism hakkında genel bir değerlendirme yapılmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümü W. James'in 'Pragmatik Ahlak Anlayışı' üzerinedir. Burada, sadece W. James'in ahlak anlayışı ele alınmaktadır. Fakat daha önce 'ahlak' ve 'ahlak felsefesi'ne değinilmekte, James'in görüşlerine kaynaklık eden J. S. Mill'in 'faydacı ahlak anlayışı' üzerinde durulmaktadır. James'in 'pragmatik ahlak anlayışı', onun 'psikoloji', 'bilinç', 'özgürlük' ve 'inanma özgürlüğü' görüşlerine dayandığı gösterilmekte, 'ahlak filozofu'nun üç sorununa ilişkin görüşleri anlatılmaktadır. Sonuç kısmında pragmatismin ahlak anlayışı ele alınmaktadır. Konuyla ilgisinde ahlak kavramı ve J. S. Mili'in yararcı ahlak anlayışı üzerinde durulmaktadır. Bu bölümde özellikle pragmatismin önemli öncülerinden biri olan James'in relativist 'pragmatik ahlak anlayışı'nm bir değerlendirilmesi yapılmaktadır. O, bu anlayışı gereği, kaynağı ne olursa olsun, nereden ve nasıl türetilmiş olursa olsun, her türlü ahlak anlayışı için tek bir koşul ileri sürer. Ve bu koşulda, ahlak anlayışlarının 'pratikte işlerliklerinin olup olmadıklarına, yarar sağlayıp sağlamadıklarına' bakması üzerinde durulmaktadır.