Sosyo-kültürel değişme sürecinde Türk toplumunun cinsiyet kültürü

Bu çalışmada, Türk toplumunun cinsiyet kültürünün kökenlerine inilmeye çalışıldı. Tarihöncesi, cinsler arası eşitlik ve tamamlayıcılık modeli doğrultusunda, tarih öncesi avcı-toplayıcı klan döneminde Türkler'in de söz konusu modele uygun bir yapıda olduğu ortaya konuldu. Özellikle Türkler'in en eski inanç sistemi olan Şamanizmin orijinal biçiminde ve eski Türk mitolojisinin orijinal versiyonlarında dişil unsurların ağırlıkta olduğu, ayrıca Samanlık mesleğinin daha çok kadınların alanı olduğu anlaşılmaktadır. Kadınların doğurganlığı ve çocukların bakım ve sosyalizasyonunun onlara ait oluşu, bu toplumlarda kadını önemli kılmaktadır. Ekonomik üretimin olmadığı bu topluluklarda insanın kendini üretiminin ve topluluğun devamım sağlamanın, yine bu dönemde çok önemli olan mitlerin ve büyünün yeni kuşaklara aktarımının başat önemde olması; ayrıca erkeğin üretmedeki rolünün bilinmemesi, kadının önemli, değerli ve güçlü olmasının nedenleridir. Bütün bunlar onun kutsallık alanının sahibi olmasına, dini-sihri saygınlığına yol açmaktadır. Avcı-toplayıcı klanlarda, avcı-erkek de fizik gücü, cesareti ve topluluğun en temel gıdasını temin etmesiyle önemli ve saygındır. Onun da metafizik güçlerine inanılır. Böylece her iki cinsin karşılıklı fonksiyonları, simetrik tamamlayıcılıkları ortaya çıkmaktadır. Cinslerin rolleri ve özellikleri farklıdır, ama birbirine eşdeğerdedir. Kutsal bütünlük, kutsal evren algısına sahip olan, özel mülkiyetin ve yönetim olgusunun bulunmadığı bu topluluklarda cinsiyet rolleri ve cinsiyet özellikleri değerli/değersiz ayrımına tabi tutulmamıştır. V Avcı toplayıcılığı takip eden kısa bir göçebe hayatından sonra, tarımın kadın eliyle keşfedildiği topluluklarda, ilk dönemlerde toprak ve tarımla özdeşleşen kadının çok önem kazandığı görülür. Ünlü tanrıça heykelleri bu döneme aittir. Ancak az sonra, tarımın sağladığı artı ürün sayesinde boşta kalan erkeğin tarım alanına el atması, özellikle erkeğe ait olan hayvanın kullanıldığı sabanın keşfi; zaten her zaman yönetimi elinde bulundurmuş olan ve sürü sahibi olarak da güçlü olan erkeğin, toprağa ve tarımın getirdiği artı ürüne de el koymasıyla cinsler arası simetri tamamen kadının aleyhine olarak bozulmuştur. Türkler'de ise zaten böyle bir süreç hiç yaşanmamış, onların sürü ekonomisine ve yağma düzenine dayalı göçebelik hayatları çok uzun -yaklaşık 2000 yıl- sürmüştür. Sürü ve yağma yoluyla servet sahibi olan erkeğin gücüne yönetme gücünün de eklenmesi, burda ataerkillik olgusunun daha erken başlamasına yol açmıştır. Giderek, bu güçlere sahip olan erkeğin kutsallık alanına da el atması, Şamanizm'in, onun erkek-egemen biçimi olan atalar dinine dönüşmesine neden olmuştur. Avcı-toplayıcı klanlar büyük ihtimalle üremede erkeğin rolünün bilinmemesinin de etkisiyle, ana ve çocuklarından oluşan bir grup görünümündedir ve dolayısıyla soy anadan devam eder. Aynı ana-ataların çocukları olanaklan üyeleri arasında cinsel ilişki yasağı vardır. Hayvan üretiminin başlaması, erkeğin üremedeki rolünün anlaşılmasına neden olmuş, diğer gelişmelerle bir araya gelen bu bilgi, anasoyu toplumlarının, babasoyu toplumlarına dönüşmesine yol açmıştır. Türkler'de, bu geçiş aşamasının izleri bazı toplumlardaki dayı-yeğen ilişkilerinde açıkça görülmektedir. Şamanizm'in ataerkil biçimi olan atalar dini, babanın ve babasoyunun kutsanması, tanrılaşması demektir. Bu durum, Türkler'de çok uzun süren cedd- i ala kültüne yol açmış, erkek egemenliğim iyice pekiştirmiştir. Şamanizm'den yeni dinlere geçildiği durumlarda dahi atalar kültünün devam ettiği görülmektedir. VI Bu çalışmanın, ikinci bölümünde anaerki-ataerki kavramları ve kuramları, cinsiyet kuramları üzerinde durulmuş 'cinsiyet kültürü' kavramı tanımlanmıştır. Yukarıda özet olarak sunulan konular, üçüncü bölümde ele alınmışlardır. Dördüncü bölüm ise, Türklerin yerleşik düzene geçme ve ilk İslamlaşma dönemlerini ele almaktadır. Bu bölümde, yerleşik düzende ortaya çıkan yeni gelişmeler, Budizm, Maniheizm gibi yeni dinlerin etkileri, cinsiyet kültürü açısından ele alınmış; ilerleyen dönemlerde Türklerin büyük kısmının kabul ettiği İslam dininin etkileri üzerinde de durularak göçebe hayat tarzı içinde İslamlaşan topluluklarla, yerleşik şehirli hayat tarzı içinde İslamlaşan toplulukların yeni dinden etkilenme biçimleri, yine cinsiyet kültürü açısından mukayese edilmiştir.