2005 ve sonrası Türkiye-Afrika ilişkileri -Vaka incelemesi: Somali örneği-

Bu tez çalışması, Osmanlı İmparatorluğu döneminde güçlü ikili ilişkilere sahip Somali ile Türkiye'nin 2005 yılından bu yana var olan siyasi, iktisadi, askeri ve sosyo-kültürel ilişkilerine odaklanmakla birlikte Afrika'nın yeniden restorasyon sürecinde var olan aktörlerin ortaya koyduğu politikaların arkasındaki nedenleri de anlamaya çalışmaktadır. Türkiye'nin son yıllarda Afrika kıtasına odaklanmasının aksine Türk dış politikasının 1923'ten 90'lı yıllara kadar, Osmanlı yönetiminden uzun süreli çatışmaların yol açtığı tahrip sonrasında, kendisini yeniden inşa etmek için yönünü batıya çevirmiştir. Türkiye, Osmanlı İmparatorluğu'nun tarih sahnesinden çekilmesinden sonraki süreçte zorunlu olarak ilgisini, kendi içi güvenlik önlemi ve ekonomisini geliştirmeye yoğunlaştırdı ve dolaylı olarak bu tavır, Afrikalılarla olan etkileşim sürecini zayıflattı. Ancak Soğuk Savaş sürecinin bitmesiyle birlikte Batı merkezcilik söyleminden farklı bir perspektifle Türkiye, 'Afrika Açılımı' yolunda yeni arkadaşlar ve fırsatlar aramaya/bulmaya başlamıştır. Günümüzün küreselleşen dünyasında küresel aktörlerden biri olan devletler, uluslararası sistemdeki değişikliklerle birlikte farklı açılardan bazı fırsat arayışlarına yönelmiş durumdadırlar. Afrika ülkeleri, karşılıklı bağımlılık bağlamında dünya sahnesinde nüfuzunu giderek güçlendirmek istemekte, hem ulusal hem de küresel çıkarlar için daha fazla alan kazanmak adına yeni alanlarla/paydaşlarla etkileşim kurarak nüfuz alanını artırmayı hedeflemektedir. Bu açıdan dünya tarihine bakılacak olursa Osmanlı İmparatorluğu, Mısır'ı hakimiyeti altına alırken Afrika ile etkileşime başlamış ve Birinci Dünya Savaşı'na kadar -16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar- Zengibar da dahil olmak üzere Etiyopya, Sudan, Somali ve diğer Doğu Afrika bölgelerine yayılmıştır. Adalet ve Kalkınma Partisi, iktidara geldikten sonraki süreçte, bilhassa 2005 yılının resmen 'Afrika Yılı' ilan edilmesiyle birlikte elçilik sayısının arttırmaya başlamış ve bu bulgunun vaka incelemesi olan Somali gibi insani yardıma ihtiyaç duyan ülkelerle doğrudan temasa geçerek, bu bölgelerdeki faaliyetlere kıta coğrafyasındaki tanınırlığını güçlendirmeyi sürdürmüştür. Bu tez, Türkiye'nin son yıllarda Somali ve diğer Afrika ülkelerindeki diplomatik faaliyetlerini arttırma isteğininin ardındaki nedenleri ve bu yeni etkileşime yönelik ana motifleri araştırırken, nitel araştırma metodunu kullanırken, sayısal verileri tespitte bazı niceliksel analizlerden yararlanmıştır. Diğer taraftan Somali ile yüzyıllar boyunca etkileşimini sürdüren Osmanlı Devleti'nin mirası üzerine tesis edilen Türkiye Cumhuriyeti ile Afrika ülkeleri arasındaki ilişkilerin adeta bir yol haritasının tüm aşamalarıyla çizilmesine özen gösterilmiştir. Bu etkileşimin incelenmesinde Somali topraklarındaki ana aktörler, sivil toplum örgütleri, iş adamları, üst düzey diplomatlar ve insani yardım kuruluşları da dahil olmak üzere hükümet kuruluşları ile birlikte Türk sivil toplumunun tüm faaliyetlerinin ortaya çıkarılması adına veri analizlerinden yararlanmıştır. Bu verilerin tamamı, Türkiye'deki birçok akademik literatürde vurgulandığı üzere ya tezin bağımsız değişkenleri olarak ya da ekonomik, siyasi, kültürel, dinsel, insani faaliyetlerden etkilenip etkilenmediğini ortaya koyabilmek adına Somali'de Türkiye'nin diğer ulusal ve uluslararası amaçlarının var olup olmadığı konusunda bir sonuca varılmasında yardımcı olmuştur. Öte yandan, bazı çalışmalar Türkiye'nin Somali'de etkinlik kurma gayretlerini kendisini uluslararası sistemin aktörlerden biri olarak kanıtlamayı amaçladığını vurgulamaktadır. Somali'de bu vesileyle Afrika'daki periferi ülkelerin ve diğerlerinin güvenini kazanmayı amaçlamakta ve Afrika'nın kalkınması için iyi bir ortak ve karşılıklı menfaatler için eşit-paydaş temelinde ekonomik, politik ve sosyal etkileşimlerin kurulması yoluyla Afrika'nın bazı sorunlarının çözümünde iyi bir partner olacağını düşünmektedir. Sonuç olarak bu tez, Türkiye'nin Afrika ülkeleri özelinde çok boyutluluğu esas aldığını ve özellikle Somali Krizi'nin Türkiye'nin Afrika'daki etkinliğinin ve görünürlüğünün artmasında yardımcı olduğunu göstermektedir.