The traces of a frugal society in rural Turkey

Geçtiğimiz yüzyılın ekonomik gelişme anlayışıyla, sahip olunan her türlü kaynak hızlı bir şekilde tüketilirken, bugün azalma tehdidi ile karşı karşıya kalınmaktadır. Bu durum başta olmak üzere; pek çok dinamik, ekonomilerin doğasında değişimler meydana getirmiştir. Bu değişimlerle birlikte, bilgi ekonomilerinin başlıca kavramı olan Yenileşim de farklı algılanmaya başlanmıştır. Yenileşimin yüksek maliyetli süreçleri kapsadığı ve dolayısıyla gelişmişlikle bağlantılı olduğu algısı, günümüzde yenileşimin çok düşük maliyetli bir şekilde gelişmekte olan ülkeler ve ekonomilerde de gerçekleşebileceği gibi yaklaşımlarla sarsılmaktadır. Söz konusu yaklaşıma 'tutumlu yenileşim' denmektedir. Tutumlu yenileşim kısaca en az girdi ile en çok çıktı elde edilen her türlü yenileşim faaliyeti olarak tanımlanmakta olup hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde popüler hale gelmiştir. Gelişmekte olan ülkelerde var olan yoksulluk, kısıtlı kaynaklar, altyapı eksiklikleri, hızlı nüfus artışı, ekonomik ve sosyal eşitsizlikler gibi bir dizi problemle baş edilmektedir. Bu ve bunun gibi problemler, yenileşim faaliyetleri gerçekleştirmede tetikleyici bir rol üstlenmektedir. Yapılan bazı araştırmalara göre kaynakların kısıtlı oluşu ve sahip olunan problemlere acil bir şekilde çözüm üretilmesinin gerekliliği yenileşim yeteneğini artırmaktadır. Öte yandan yüksek maliyetli yenileşim ve üretim süreçlerinin ekonomik ve ekolojik açıdan sürdürülebilir olmayışı gelişmiş ekonomilerde de firmaları tutumlu yenileşime yönlendirmektedir. Tutumlu yenileşim, temel olarak eldeki kısıtlı kaynakların en uygun şekilde kullanılmasıyla gerçekleştirilen yenileşim faaliyetlerini işaret ederken pek çok farklı özelliğe sahip bölgelerde, farklı sektörlerde ve ihtiyaç alanlarında, farklı hedeflere yönelik olarak gerçekleşebilmektedir. Tutumlu yenileşim, firmalar tarafından piyasada varlıklarını sürdürme içgüdüleriyle sahip olunan kısıtlı ekonomik ve ekolojik kaynakları en az düzeyde kullanmaları olarak ele alınmaktadır. Firmaları bu şekilde maliyeti düşürmeye yönelik davranmaya iten; kaynakların sınırsız olmaması dolayısıyla mevcut gidişatın kendileri açısından sürdürülebilir olmayışı, müşterilerin artan çevresel hassasiyetlerine yönelik talepleri doğrultusunda hareket etmek zorunda olmaları, gelişmekte olan ülkelerde yaşayan çok düşük gelir grubu içerisinde yer alan insanlara yönelik olarak da ürün ve hizmet üretilebileceğini keşfetmiş olmaları gibi sebepler bulunmaktadır. Kavram; bireylerde de hayatta kalabilme içgüdüsüyle ellerindeki kısıtlı imkanları yenileşimci ve yaratıcı bir biçimde kullanarak gerçekleştirdikleri faaliyetler olarak değerlendirilmektedir. Bireysel tutumlu yenileşimci faaliyetlerin dünya genelinde daha çok kırsal alanlarda gerçekleştiği görülmektedir. Bunun temel sebebi ise, dünya genelinde teknik ve sosyal çözümlere acil ihtiyaç duyan nüfusun yoğun olarak kırsal alanlarda yaşıyor olmasıdır. Çalışma kapsamında ele alınan bir diğer konu ise ekonomik büyüme, kalkınma ve teknolojik ilerleme meselelerine eleştirilerin başlangıcı olan 1960'lı yıllardan bugüne kadar giderek teorik altyapısının güçlenmesinin yanında pratikte de sosyal bir harekete dönüşmeye başlayan 'küçülme' konusudur. Ekonomik küçülme, kabaca gayri safi milli hasılanın artışı olarak tanımlanan dolayısıyla niceliksel bir artış olan ekonomik büyümenin tam aksi yönünü, yani gayri safi milli hasılanın küçülmesini savunacak kadar radikal değişiklik programları önermektedir. Küçülme savunucuları, günümüz ekonomi bilimi aracılığı ile tanımlanan tüm kavramlara karşı çıkmaktadır. Kalkınma, sürdürülebilir kalkınma, sürdürülebilir büyüme, yeşil ekonomi, ekolojik ekonomi gibi güncel teori ve pratik alanları da aynı şekilde eleştirilere maruz kalmakta ve küçülme savunucuları tarafından sert bir biçimde reddedilmektedir. Bu çalışmada kanaatkar bir toplumun izleri olarak ifade edilen şey kırsal alanlarda tutumlu yenileşim faaliyetleri gerçekleştiren girşimcilerdir. Kanaatkar toplum, endüstri devrimi sonrası rastlanan sermayenin birikmesiyle mümkün olan ekonomik büyüme ve teknolojik gelişmenin sebep olduğu toplumsal ve çevresel problemlere getirilen ve yukarıda bahsi geçen küçülmeyi öneren bir dizi eleştiri içerisinde yer alan bir ütopyadır. Kanaatkar bolluk toplumu; bilinçli ve gönüllü bir şekilde sosyal ve çevresel değerleri ekonomik değerlerden üstün tutan, basit, sade ve fazla ihtiyaçlardan arınmış bir yaşamı tercih etmiş insanların inşa ettiği toplumsal bir düzene işaret etmektedir. Bu düşüncenin günümüzde en önemli temsilcisi olan Latouche, kanaatkar bolluk toplumunun; ilkel çağlardaki üretim ve tüketim biçimlerinin bugünün ekonomik terimleriyle açıklanamayacağı gibi günümüz ekonomi biliminin kalıpları dışında yer alan değerlerle küçülmenin kendiliğinden gerçekleşeceğini öne sürmektedir. Çalışma, kırsal alanlarda gerçekleştirilen tutumlu yenileşim faaliyetlerini küçülme teorilerinde tasvir edilen kanaatkar toplum persfektifinden ele almaktadır. Bu kapsamda ele alınacak girişimciliklerin kırsal tutumlu yenileşim olarak tanımlanabilmesi için bir takım kriterler belirlenmiştir. Bir yenileşimci faaliyetin tutumlu olabilmesi için; literatürde sürdürülebilirlik, satın alınabilirlik ve iyi performans kriterlerini sağlaması gerektiği bilgisi yer almaktadır. Bu da, sürdürülebilir inovasyon süreçleri sonucunda satın alınabilir ve iyi kalitede bir ürünün ortaya çıkması anlamına gelmektedir. Kırsal alanda ise tutumlu yenileşim faaliyetlerinin literatürde yer alan bir tanımı bulunmaması nedeniyle çalışmamız kapsamında bir kırsal tutumlu yenileşim tanımı yapılmaktadır. Küçülme ekonomisi teorilerinden gelen kanaatkarlık düşüncesi bağlamı göz önünde bulundurulduğunda, bir kırsal tutumlu yenileşim faaliyetinin, öncelikle yerel halk tarafından tanımlanabilen bir ihtiyaç ve probleme yine yerel halk tarafından üretilmiş bir çözümü içermesi gerekmektedir. Kırsal tutumlu yenileşimin tanımı küçülme ve kanaatkarlık düşünceleri ışığında yapılırken en önemli kriter, küçülmeyi öneren teoriler içerisinde 'yerellik' olgusuna sıkça vurgu yapıldığından, bu kriter olmaktadır. Bu bağlamda, çalışma kapsamında kentsel alanlardan kırsal alanlara daha sonradan göç etmiş nüfus kırsal nüfus kapsamında değerlendirilmemiştir. Söz konusu yenileşimci faaliyetin ayrıca, kırsal alanlarda veya kırsal alanlara katkı sağlayacak şekilde; yerel halk tarafından ya da yerel halka katkıda bulunacak biçimde gerçekleşmesi ve sürdürülebilirlik, satın alınabilirlik ve iyi performans olmak üzere tüm tutumlu yenileşim kriterlerini de sağlaması gerekmektedir. Aksi takdirde kırsal alanlarda tutumlu yenileşimden bahsetmek mümkün değildir. Ele alınan örneklerin kanaatkar bolluk toplumu düşüncesiyle örtüşmesi bakımından ayrıca bilinçli ve gönüllü bir 'sadelik' tercihini içermesi gerekmektedir. Bu çalışmada, öncelikle kırsal alanda gerçekleşen tutumlu yenileşim kavramı ve faaliyetleri, kanaatkarlık düşüncesi bağlamında tanımlanmaktadır. Çalışmanın temel amacı ise Türkiye'de söz konusu tanıma uyan kırsal tutumlu yenileşim faaliyetlerini tespit etmek, irdelemek ve değerlendirmektir. Çalışmada, kırsal tutumlu yenileşimci faaliyetleri saptamak adına ilk olarak gazetelerde ve çeşitli haber kaynaklarında yer almış kırsal girişimcilik faaliyetleri listelenmiştir. Bu listede yer alan faaliyetlerden tutumlu yenileşime örnek teşkil edebilecek beş tanesi vaka çalışması yapılmak üzere seçilmiştir. Kırsal tutumlu yenileşim kriterleri açısından değerlendirilmek üzere bilgi toplamak için yerinde derinlemesine mülakat yöntemi uygulanmıştır. Çalışmanın sonucunda Türkiye kırsalında gerçekleştirilen tutumlu yenileşim faaliyetlerinin, yerel ve kırsal kalkınmanın da başarısına katkı sağlayabileceği ve ayrıca küçülme düşüncesi içerisinde tarif edilen kanaatkar bolluk toplumu ütopyasını oluşturacak yapı taşları olabileceği tespit edilmiştir. Kırsal tutumlu yenileşim çalışmaları oldukça güncel ve yeni bir araştırma zemini ortaya koyduğıundan, çalışmamızın gelecek çalışmalara yol gösterici bir niteliği bulunmaktadır.