Kadının bakım emeğinin engelli evde bakım hizmetleri açısından incelenmesi; Merzifon örneği

Bu çalışmada bir sosyal politika olarak 'evde bakım hizmeti' uygulamasının, bakım verenler ve uygulamayı mümkün kılan kadınlar üzerindeki etkisi değerlendirilmektedir. Bu bağlamda araştırmanın amacı, Türkiye'de evde bakım politikasının bakım sürecinde, bakıcı kadın-engelli arasındaki ilişkiyi ele alarak, evde bakım ücretini anlamaya çalışmaktır. Bakım sorumluluğunu büyük oranda üstlenen ve bir bakıma, bakım hizmetinin öznesi kadın bakıcıları ve kadının bakım emeğini araştırmaktır. Ülkemiz aile yaşantısı ve kadının aile içerisindeki yeri düşünüldüğünde, bakım sorumluluğunu yüksek ölçüde alan ve bu süreçte en etkin rolü oynayan kadının yeri ve önemi belirlenmelidir. Dolayısıyla bu araştırmanın temel problemi;kadının görünmeyen bakım emeğini ve bu emeğin ağır düzeyde bakıma muhtaç engelliye, bakım hizmeti sunmasıyla nasıl sosyal bir politika konusu olduğu, aynı zamanda bu politikada kadının ve kadın emeğinin yerini anlamak olmuştur. Hizmetin etki alanını, sınırlılıklarını, kapsamını, faydası ve eksikliklerini anlarken, hizmetin bakıcı kadın mı, engelli mi temelli olduğu sorunsalına cevap aranmış, kadın emeği kavranmaya çalışılmıştır. Amasya ili Merzifon İlçesi'nde, ağır düzeyde bakıma muhtaç engelli bireylere bakım hizmeti sunan 23 kadın bakıcı ile sosyolojik bağlam dikkate alınarak, nitel araştırmaya dayalı görüşme tekniği kullanılmıştır. Evde bakım ücretinin kadın bakım emeğine ekonomik ve psiko-sosyal açıdan nasıl etkilerinin olduğu, bütüncül ve derin bir kavrayışa ulaşarak, evde bakım ücreti ve bu ücretin kadın bakıcılara etkisi anlaşılmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda, 'Kadının bakım emeği gizli mi kalmaktadır? sorusu ile birlikte, bu ücretin temel hedefinin, engelli-bakıcı kadın bağlamında hangisi olduğu problemi üzerinde durulmuştur. Nitel araştırmaya dayalı gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda elde edilen verilerde ise; engelliye bakan ve bakım ücreti alan kadınlar bu işten para aldıkları halde bunu bir iş olarak görmemektedirler. Bu bir iş olsa, güvencesi, çalışma koşulları gibi hukuki bir zemine sahip olması gerekmektedir. Ancak gönüllü olarak zaten yapacakları bu iş için para alıyor olmak, duygusal emek boyutunda tartışmaya ayrı bir boyut katmaktadır. İş olmayan, halihazırda yapılması gerektiği düşünülen bir işten para almak, bir yardım gibi ele alınabilmektedir. Yardımın da kime ve niçin yapıldığı tanımlı değildir. Kadınların kazandıkları para ile yine aile bütçesine ve ailenin kalkınmasına yardımcı oldukları görülmektedir. Kadının emeği olan bakım emeğinin, yardım bağlamında görünür kılınması, kadından çok aileye yaramaktadır. Bu anlamıyla kadına destek olan, bakım emeğini gören bir yardımdan ziyade, ailenin geçimine katkı sunan, aileyi bu anlamda kalkındıran bir araca dönüşmektedir. Bu hizmetin kadınlara kazandırdıkları, düzenli bir ücret olmasından kaynaklı ekonomik getirisi, bu getiriye bağlı olarak güven duygusu, ekonomik bağımsızlık, kadının güçlenmesi ve çoğunun herhangi bir mesleğe sahip olmadığı düşünüldüğünde, iş ve meslek edinme imkanı, deneyim-tecrübe olarak kategorileştirilebilir. Kaybettirdikleri göz önüne alındığında ise, ilk olarak bakım yükünün ağırlığından kaynaklı sosyal sorunlar, akabinde psikolojik ve bedensel sorunlar yaşanmaktadır. Kadın, gün içerisinde kendine ve bakmakla yükümlü olduğu kişi dışında sosyal çevresine yeterince zaman ayıramamakta, bakımın tüm gün sürmesi dolayısıyla engelliyi bırakıp evden uzaklaşamamakta ve kişisel ihtiyaçlarını dahi karşılayabilecek zamanı bulamamaktadır. Ayrıca kadın, evde bakım verdiği süre içerisinde, sigortalı başka bir işte çalışmadığı için sosyal güvencesinden mahrum kalmakta ve bunun sonucunda birçok çalışan avantajlarına sahip olamamaktadır. Daha yüksek maaşlı bir işe giremeyen, sigortası ve sosyal güvencesi olmayan, emeklilik için bir umudu kalmayan kadın, bu hakların eksikliğini bilmekte ve beklentilerini sıralarken ilk sırada sosyal güvence istediğini dile getirmektedir.