Osmanlı toplumunda devlet tarikat ilişkileri

Osmanlı toplumunda devlet-tarikat ilişkilerini doğru anlayabilmek için ontolojik ve epis-temolojik algıları çok farklı olan bu iki kurumsal yapının Tanrı, varlık, fert ve topluma bakış açılarını bilmek ve anlamak gerekmektedir. İmparatorluğun uzun tarihi boyunca devlet-tarikat ilişkileri aynı yeknesaklıkta devam etmemiştir. Bu durumun bir sebebi İm-paratorluğun geçirdiği beylikten devlete, merkezileşmeye, ideolojikleşmeye ve nihayet modernleşmeye doğru uzanan tarihsel süreçlerin, ilişkilerin oluşma ve gelişmesine de etki etmesidir. Diğer bir sebep ise benzer bir değişim ve dönüşümün tarikatların uzun tarihleri boyunca da yaşanmasıdır. Burada ilk ortaya çıkan, sufilerin ardılları olan gezgin dervişleri; dağ, tepebaşlarında, ıssız köy ve belde kenarlarında küçük zaviyelerinde yaşayan şeyh ve dervişleri; büyükşehir merkezlerinde devlet, toplum ve Resmi İslam ile iç içe yaşayan sonraki tarikat çevrelerini birbirinden ayırmak gerekmektedir. Bu gruplar arasındaki onto-lojik kaymanın ideolojik yansımaları olacağı ve ilişkilerin şeklini değiştireceği göz ardı edilmemelidir. Hele hele XIX. yüzyılda modernleşme süreçleriyle birlikte gelen seküler ve kapitalist baskılara karşı kadim tasavvuf ve tarikat algısından bir hayli uzaklaşılarak 'Mistik-Lider Şeyh Merkezli Dini Topluluklar' dan, 'Mistik-Lider Şeyh Merkezli Menfaat Toplulukları' na dönüşümle sonuçlanan tarihsel trend mutlaka dikkate alınmalıdır. Devletlerin monarşi ile yönetildiği, devletten ferde egemenlik unsurlarını, fertten devlete tabiiyet şartlarını iletecek aracı formların olmadığı bir tarihsel düzlemde ortaya çıkan tari-katlar, Osmanlı devlet ve toplum hayatında önemli bir yer tutmuştur. Anadolu Selçuklu çağında başlayan kurumsallaşma süreci Osmanlı döneminde devletin kurumsallaşması ile paralel bir çizgide yürümüştür. Zamanla tarikat, devlet adına bir sürü görev ve sorumluluk üstlenmek suretiyle devlete eklemlenmiş yani devletleş miştir. Modernleşmenin ağır baskılarının dayanılmaz bir hal aldığı XIX. yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren ise devlet, modernleşme-merkezileşme talepleri karşısında başta ayan ve yeniçeri ile bunlarla işbirliği içerisinde görünen ve reforma karşı duran tarikat çevrelerini tasfiye etmiştir. Bu tasfiye aslında uygulanma biçimleri farklı olmak kaydıyla şifahi ve oldukça karmaşık inançlar manzumesi sunarak, modernleşme algılarına ters düşen tarikatların geneline karşı yürütülmüştür. Bu dönemde merkezi tekke uygula-ması, Meclis-i Meşayih'in kurulması, şeyhlerin sınavlara tabii tutulmak suretiyle tekkelere atanmaları, Tedkik-i Müellefat Encümeni'nin oluşturulması gibi uygulamalar ile tarikatların ideolojik ve ontolojik dünyasına müdahale edilmiştir. Tekke vakıflarına el konulması, vergi muafiyetlerinin kaldırılması, şeyh ve dervişlerin eğitim, iş vs. yollarla kamusal alana çekilmeleri sosyo-ekonomik olarak tamamıyla devlete bağımlılık gibi yeni durumlar da bu tasfiye sürecinin diğer araçları olarak görülmektedir. Bütün bu çalışmalar ve çağın getirdiği diğer zorunluluklar tarikat ehlini kendi ontolojik inanç havzasından, epistemden ve söylemden giderek uzaklaştırmıştır. Böylece bir taraftan tekke ile medrese arasındaki kalın duvarlar incelmiş, şeyh ve alim şeriatın öngördüğü bir düzlemde birbirine tarihte hiç olmadığı kadar yakınlaşmış diğer taraftan da devlet kapısından ve dünyevi organizasyon-lardan uzak durmayı şiar edinen tasavvufi çevreler zamanla kendilerini söz konusu sistem-lerin içinde bulmuşlardır.