1945 sonrasında Avrupa güvenliği yapılanmaları ve Türkiye'nin rolü

Bilinen tarih, genellikle savaşların ve barışların, başka bir deyişle insanoğlunun zaten içgüdüsel olarak verdiği doğayla mücadelesinin dışında, birbirine yönelmiş güvenlik sorunlarının tarihidir. On dokuzuncu yüzyılın sonlarından itibaren hızlanan teknoloji ile ulaşım, haberleşme ve endüstriyel alanda ortaya çıkan büyük gelişmeler, güvenlik sorununun boyutlarını genişletmiş, çeşitlendirmiş ve her zamankinden çok daha karmaşık hale getirmiştir. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ortaya çıkan kutuplaşmış dünyada amansızca verilen küresel güç mücadeleleri, ideolojik yayılma, teknolojik yarış, silahlanma/silahsızlanma gibi ana boyutlara sahip olmuştur. Soğuk Savaş olarak adlandırılan bu dönem, 1990'dan sonra Komünist Bloktaki çözülme ile tarihe karışmış, Batı Bloku Soğuk Savaştan galip olarak çıkmış, ancak yeni durum, daha güvenli bir dünya yerine, tehdidin çeşitlendiği, kolayca tanınamayan riskler ve belirsizliklerle dolu istikrarsız bir ortam sunmuştur. Bu tarihten önceki güvenlik ihtiyaçlarına yönelik olarak dizayn edilmiş güvenlik yapılanmalar, 1990 sonrasında ortaya çıkan ihtiyaçları çözmekte yetersiz kalmıştır. Dağılan SSCB ve Yugoslavya topraklarında yeni devletler kurulmuş, jeopolitikte önemli değişiklikler meydana gelmiş, ortaya çıkan yeni siyasi oluşumlar etnik ve dinsel ayrımcılığa, sınır/toprak anlaşmazlıklarına bağlı uzun yıllar devam edecek çatışmalara ve insan hakları ihlallerine neden olmuştur. Balkanlar ve Kafkasya'da yoğunlaşan bölgesel çatışmalar Türk dış politikasını da etkilemiş ve tarihsel bağlardan kaynaklanan sorumluluk duygularını uyandırmıştır. Hazar Bölgesi enerji havzaları, İsrail ile ilişkiler ve ABD'nin buna verdiği önem, Karadeniz bölgesinde ekonomik işbirliği yönündeki etkinliği, 172 Orta Asya ve Kafkasya'da yeni kurulan devletlerin bağımsızlık ve demokrasi mücadelelerine yaptığı destek ile sahip olduğu güçlü ve modern ordu, Türkiye'nin 'bölgesel güç' olma konumunu güçlendirmiştir. Çok uluslu şirketlerle birlikte büyüyen küreselleşme dalgasının olumsuz etkileri, gerek ulusal ve gerekse uluslararası boyutlarda tüm dünyayı sarsmış, Doğu - Batı arasındaki gerilim Kuzey-Güney ekseninde ortaya çıkan iki kuşak arasına taşımıştır. Türkiye coğrafi, ekonomik, kültürel ve tarihsel olarak bu iki kuşağın kesiştiği noktadaki konumu nedeniyle büyük risk altında bulunmaktadır. Birbirine entegre olmuş Kuzeydeki gelişmiş ülkelerle, az gelişmiş ve genellikle Müslüman nüfusun yaşadığı Güneydeki ülkeler arasında açılan refah farkı, Kuzeye ve onun hegemon gücü olduğu düşünülen ABD'ye yönelen radikal akımları güçlendirmiştir. 1 1 Eylül saldırıları, Güneyin Kuzeye yönelttiği bir protesto eylemi niteliği taşımasının yanı sıra uluslararası terörizmin geldiği aşamanın anlaşılması açısından da dikkat çekicidir. 11 Eylül saldırılarından sonra ortaya çıkan gelişmeler ve terörizme yönelen uluslararası tepkiler ise bir anlamda küreselleşmeye destek mahiyetinde algılanmaya müsaittir. 1990 öncesi ve sonrasında, Türkiye'nin jeopolitiğindeki farklılaşmaya paralel olarak Avrupa'nın Türkiye'ye verdiği önemde azalma olmuş, bu da Batı ile ilişkileri değişmiştir. ABD ise değişen ve bir bakıma bozulan Avrupa ile ilişkilerde dengeleyici bir rol üstlenmiştir. ABD, Türkiye ile kurduğu 'stratejik ortaklık' çerçevesinde gerek Avrupa ve gerekse Ortadoğu ile Hazar- Kafkas bölgesindeki etkinliğini güçlendirme amacı gütmektedir. Avrupa'nın ortasında işlenen yoğun insan hakları ihlallerinin ve krizlerin hareketlendirdiği yeni güvenlik oluşumları NATO, AB ve AGSP ekseninde ele alınmaktadır. Türkiye bu yapılanmalar içinde yer alabilmek veya en azından bölgesel güvenliği açısından önemli olabilecek konulardaki 173 karar alma sürecinden dışlanmamak için yoğun diplomatik girişimlerde bulunmaktadır. Avrupa kamuoyunda Türkiye'nin birliğe katılması konusundaki genel hoşnutsuzluğun yanı sıra, AB'ye giriş ile gerçekleşecek olan paylaşılan egemenlik, açık sınırlar, adalet ve ortak değerler ile sorunların uluslararası işbirliği içinde çözümü gibi kavramlar; Türkiye'de ulusal egemenlik, ulusal güvenlik ve ulusal bütünlük açısından tehdit olarak algılanmaktadır. Gelinen noktada Türkiye, mevcut sorunlarını çözebilmeyi AB içinde yer almaya bağlamıştır, ancak AB içinde yer alırken bölgesel planda şekillendirmeye çalıştığı politikalarını ve ulusal çıkarlarını ne kadar muhafaza edebileceğini çok iyi değerlendirmek durumundadır 174