Düşünce özgürlüğü ve sınırları

Düşünceyi açıklama özgürlüğü, bireyin kendini tanımlama, başkalarını algılama ve hayatını anlamlandırması açısından vazgeçilmez öneme sahiptir. Düşüncenin işlevselliği, insanın iç-dünyasına hapsedilmeyip, dışa yansıtılmasını gerektirir. Aksi takdirde, dışa yansımayan bir düşüncenin, insana ve topluma sağlayacağı hiçbir yarardan söz etmek mümkün olmaz. Demokratik açıdan gelişmiş ülkelerde bile düşünceyi açıklama özgürlüğünün bazı nedenlerle sınırlanabileceği kabul edilir. Sorun, düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğüne getirilecek sınırların ve yaptırımların makul ve liberal, demokratik, sosyal bir hukuk devleti açısından kabul edilebilir ölçülerinin belirlenmesinde yatar. Düşünce açıklamalarını topluma yöneltilmiş bir silah gibi görmek alışkanlığından vazgeçilmeli; düşünceyi açıklama özgürlüğünün sınırlandırılması, ancak, kışkırtıcı, suça azmettirici, ahlaka aykırı, kişisel haklara ya da sosyal değerlere saldın niteliğindeki suça dönüşen düşünsel eylem için söz konusu olmalıdır. Açıklamanın somut içeriği -yıkıcı nitelikli de olsa- her türlü sınırlamanın dışında tutulmalıdır. Sınırlamaya ancak, düşüncenin açıklandığı yer ve zaman ile açıklanış biçimi açısından gidilmelidir. Yanlış anlaşılmalara ve kavram kargaşasına meydan vermemek amacıyla, birçok batılı ülkede düşünce özgürlüğünün, 1982 Anayasası'nm aksine, 'açıklama/konuşma/anlatım özgürlüğü' gibi daha somut terimlerle betimlenerek; tek madde halinde düzenlendiği görülür. IHAM'a göre, düşünceyi açıklama özgürlüğü, demokratik bir toplumun temel unsurlarından biridir ve kişileri sarsan, rahatsız eden düşünce açıklamaları da 10. maddenin güvencesi altındadır. Düşünceyi açıklama özgürlüğünün kullanımı m.10, f. II'de gösterilen istisnalara girdiğinde kısıtlanabilir ve ihlaller cezalandırılabilir; ancak bu fıkrada sayılan istisnalar dar yorumlanmalıdır. Bu özgürlüğe yapılacak kısıtlamanın meşru sayılabilmesi için, alınan önlemin 'zorlayıcı bir sosyal gereksinim'e cevap verir nitelikte olması gereklidir. Bu zorlayıcı sosyal gereksinimin tayini, devletlerin takdir yetkisi içerisindedir; ancak bu takdir yetkisi IHAM'ın sıkı denetimi altındadır. Hukuk düzenimizde düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğünün teminat altına alınmasında eksiklikler olduğu, zaman zaman keyfi kısıtlamalara gidildiği bir gerçektir. Düşünce özgürlüğünü sınırlayan hükümler, mevzuata sinmiş durumdadır. Tüm mevzuatın gözden geçirilmesi ve ayıklamaya tabi tutulması; düşünce özgürlüğünün önemine uygun olarak yeniden değerlendirilmesi gereklidir. Ancak yeni hükümler oluşturulurken, yasanın açık ve belirgin olması zorunluluğuna uyulmalı; Vyasa, yargıca, bir yargıçtan diğerine birbirinin zıddı derecesinde değişen değerlendirmelere yol açabilecek aşın bir takdir yetkisi tanımamalıdır. Düşünce özgürlüğünün güvence altına alınması için hukuksal güvenceler gerekli, ama yeterli değildir. Bu konudaki asıl güvence, toplumun bu özgürlük karşısındaki duyarlılığıdır. Gerçekten, bir toplumda insanlar düşünce özgürlüğünün yararına, önemine ve gerekliliğine inanıyorlarsa; yasalar engellese de, bu özgürlük varlığını korur. Ancak düşünce özgürlüğünün hukuksal güvenceye sahip olduğu bir toplumda bile, insanlar bu konuda duyumsamazlık içinde olurlarsa; iktidarı eline geçiren özgürlük karşıtı güçler, zamanla hukuksal güvenceleri askıya alabilirler. Ülkemiz açısından da önem taşıyan bu gerçeklik karşısında yapılması gereken, özgürlükçü demokratik siyasal kültürün hızla yaygınlaşmasını sağlamak; çağdaş demokrasi anlayışının gereği olarak her türlü düşünce açıklaması ve örgütlenmesi önündeki engelleri kaldırmaktır. Böylelikle, meydana getirilen özgür bir ortam içerisinde kamuoyunun bilgisine ve desteğine sunulan görüşlerin çatışmasından, tüm sorunlar için bir çözüm doğacağı kaçınılmazdır. VI