Execution of the European Human Rights Court's decisions and their effects in Turkish Domestic Law

İnsanlar haklan her ne kadar yalnızca günümüz meselesi olmazsa da hukuki bir düzenlemeye konu olması geçmişş olduğumuz 20. yüzyılın ikinci yansına nasip olmuştur. Günümüzdeki uygulamanın daha iyi anlaşılabilinmesi için İnsan Haklarının kaynaklan hakkındaki görüşleri, Türkiye'de ve Dünya'da İnsan Haklarının gelişimini anlatmakla tezimize başladık. Birinci bölümde İnsan Haklan'nın bir ülkenin genel yönetim şemasmın çizildiği ve insanların haklannm ana hatları ile belirtildiği için anayasalar, özellikle Türkiye Cumhuriyeti anayasalan üzerinde aynntılı olarak duruldu, bunlan kısaca bir özetlemek gerekirse. Olağan dönemde hazırlanmış ilk Anayasamız olan 1924 Anayasası'nda temel hak ve özgürlüklere yer verilmiştir. Burada hak ve özgürlüklerin sınırlan üzerinde durulmamış ancak bunlann nasıl korunacağından da bahsedilmemiştir. Üçüncü Anayasamız olan 1961 Anayasası'nda ise hem temel hak ve özgürlüklere yer verilmiş hem de bunlann sınırlanmasına düzen getirilmiş, hem de bunlann özellikle yasama ve yürütmeye karşı garanti sistemi oluşturulmuş: yasama'nm denglenmesi için ikinci meclis 'Cumhuriyet Senatosu' kurulmuş, ve hem yürütmenin hem de yasama'nm eylemlerinin Anayasa'ya uygunluğunun denetimi için Anayasa Mahkemesi bu dönemde ihdas edilmiştir. 1982 Anayasasındaki temel hak ve hürriyetlerin düzenlenmesi Avrupa İnsan Haklan Sözleşmesi'ne en uygun sözleşme olmuştur çünkü nerdeyse aynen tercüme edilmiştir. İkinci bölümde Avrupa İnsan Haklan Sözleşmesi'nden insan haklan konusunda dünya hukuk düzeninde meydana getirmiş olduğu devrimlerden bahsedildi. Bu sözleşme bazı yazarlarca Avrupa Topluluğu'nun Anayasası olarak kabul edilmektedir. Devrim olarak kabul edilebilecek olan yeniliklerden brincisi egemenlik haklarının en önemlilerinden biri olan 'Yargı Hakkı'nın başka bir güce de özgür irade iletanınmasıdır. Bu sözleşmenin ikinci devrimi 'bireyleri' uluslararası hukukun bir sujesi durumuna getirmesidir. Üçüncü bir devrimde gerçekten işleyen, kararlarının ulusal mahkeme kararlarının yerine getirildiği gibi infaz edildiği bir uluslarüstü mahkemenin kurulmasıdır. Üçüncü bölümde yabancı ülkelerle yapılan sözleşmelerin Türk hukukundaki yeri belirtilmiş, bu konu üzerindeki iki trendden basedilmiş ve Türkiye'nin monist sistem üzerinde her ne kadar konsensüs olmamışsa da çoğunluk sağlanmış bir görüştür. Bu bölümün ikinci kısmında ise yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi üzerinde duruldu, Türk Miletlerarası Usul Hukukunun esasen özel hukuk ile ilgili meşelerle ilgili verilen yabancı mahkeme kararlan ile ilgili olduğunu ancak bunun ceza kararlannmda da uygulanabileceğinden bahsedildi. Türk Anayasasının 90. maddesine göre: 'usulüne uygun olarak yürülüğe giren anlaşmalar kanun hükmündedir' buna göre Avrupa İnsan Haklan Mahkemesinin yabancı mahkeme sayılamayacağı, dolayısı ile vermiş olduğu kararların diğer yabancı mahkeme kararlanndaki yönteme göre tenfız edilmesinin mümkün olmadığından bahsedildi. Ancak bu Avrupa İnsan Haklan Mahkemesinin bir Uluslararası sözleşme ile kurulduğu gerçeğini değiştirmeyeceği ve sonuçta sözleşme hükümlerine göre hareket edilmesi gerektiği anlatıldı. Mahkeme kararlan verilen hükme göre ya doğrudan verilen hükümlerin yerine getirilmesi, veya tazminatın yanında duruma göre bazı hallerde önceki durumun mağdur lehine tekrar düzeltilmesi veya iadei muhakeme yöntemine başvurulması, kararın tenfizinin gerçekleşmesi için gerekebilir. Bir kurumun veya sürekli ihlal kararlarına sebebiyet veren kanunlann (TCK 312, TMK 8... gib ) değiştirilmesi gibi bazı görevler yüklemiştir sözleşme taraf ülkelere, yani kısaca Avrupa İnsan Haklan Sözleşmesi sadece tanınmayı, kabul etmeyi değil bunun yanında gerekli düzenlemelerin, değişikliklerin yapılması gibi aktif bir takım görevler yüklemiştir. Mahkeme kararlarının yorumu ve uygulanması taraf ülkelerin kendilerine bırakılmıştır ancak bu devletlerin tamamen kendi keyfi tutumlarına göre kendi algılamalarına göre bunlan uyulayacağı anlamına gelmez, nitekim devletler yapmış olduklan eylemleri, yenilikleri Bakanlar Komitesine rapor halinde bildirmekle görevlendirilmişlerdir. Yukanda özetlediğim şemaya göre Türkiye'deki uygulamayı, yapılan kanun değişiklikleri, ve bunların en iyi şekilde yerine getirilmesi için hükümetin almış olduğu tedbirleri özellikler gözaltına alma, işkence yasağı ile ilgili konularda yapılan değişiklikler Avrupa İnsan Haklan Mahkemesi kararlan ışığında anlatıldı. Son olarak da, Türkiye'de insan haklan ihlallerini önlenmesi için kurulan TBMM İnsan Haklannı İnceleme Komisyonu ve İnsan Haklan Koordinatör Üst Kurulunun kuruluşlan, çalışmalan ve Türk İnsan Haklan hukukuna etkilerinden bahsedildi.