Uluslararası Ceza Mahkemesinin konu bakımından yargı yetkisinin incelenmesi

İnsanlık tarihi boyunca meydana gelen binlerce savaşta milyonlarca insan hayatını kaybetmiş, başka ülkelere göç etmek durumunda kalmış ve tarifi imkansız acıların ve zalimliklerin kurbanı olmuştur. Bu savaşların fiziki etkilerinin yanı sıra siyasi, ekonomik, sosyolojik ve hatta psikolojik etkileri, toplumları savaş sonrasında içinden çıkılması zor koşulların içine sokmuştur. Kuşkusuz ki meydana gelen bu savaşların en yıkıcısı 20. yüzyılın ortalarında meydana gelen ve yaklaşık 50 milyon insanın hayatını kaybetmesine ve bir o kadarının da bulundukları bölgelerden göç etmesine neden olan II. Dünya Savaşı'dır. Bu savaşın dünya tarihi açısından pek çok konuda önemli bir yere sahip olduğunu söyleyebiliriz. Bu konulardan birisi de savaş sonrasında uluslararası hukuk alanında bazı düzenlemelerin yapılmasına ön ayak olmasıdır. II. Dünya Savaşı sonrası varılan andlaşmalarla bir anlamda 'Yeni Dünya Düzeni' kurulmuş gibi görünse de, savaşlar sırasında yaşanan ve tüm dünya toplumları tarafından büyük tepki ile karşılanan vahşete varan olaylar, uzun yıllar süren savaşların psikolojik ve sosyolojik etkisini daha da arttırmıştır. Yaşanan zalimliklere ve trajedilere neden olan ülkeler üzerinde uygulanan yaptırımlar uluslararası toplum tarafından yeterli görülmemiş, buna benzer olayların bir daha yaşanmaması amacıyla sadece devletler üzerinde değil, aynı zamanda bu tür eylemleri gerçekleştiren kişiler üzerinde de yaptırım uygulanması düşüncesi, uluslararası toplumda hakim hale gelmiştir. Bu düşünceden hareketle başlatılan çalışmalar sonucunda 17 Temmuz 1998 tarihinde kabul edilen Roma Statüsü ile Uluslararası Ceza Mahkemesi kurulmuştur. Mahkeme, Soykırım, İnsanlığa Karşı Suçlar, Savaş Suçları ile Saldırı Suçu üzerinde yargılama yetkisine sahiptir ve ulusal mahkemeleri tamamlayıcı niteliktedir. Uluslararası Ceza Mahkemesi'ni kuran Roma Statüsü, II. Dünya Savaşı'ndan sonra yürütülen uzun ve yorucu çalışmaların ardından bir ay süren müzakereler sonucunda 17 Temmuz 1998 tarihinde, 120 devletin lehte, 7 devletin aleyhte ve 21 devletin çekimser oyu ile kabul edilmiş ve 1 Temmuz 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 2019 yılı itibariyle Statü'yü kabul eden 139 ve Statüyü onaylayan 123 ülke bulunmaktadır. Uluslararası Ceza Mahkemesi'nden önce kurulan Nürnberg ve Tokyo Uluslararası Askeri Ceza Mahkemeleri; hem geçici nitelikli olmaları, hem savaşın galibi olan devletler tarafından kurulmaları hem de kapsam bakımından sınırlı yetkilere sahip olmaları sebebiyle uluslararası barış ve güvenliğin tesisi konusunda eleştirilere uğramıştır. Ruanda ve Eski Yugoslavya İçin Kurulmuş Olan Uluslararası Ceza Mahkemeleri ise BM Güvenlik Konseyi'nce, BM Andlaşması'nın VII. Bölümüne istinaden alınan karar dahilinde kurulmuştur. Bu açıdan, BM örgütünün bir alt organı konumundadırlar. Uluslararası Ceza Mahkemesi ise uluslararası bir sözleşmeyle kurulmuş bağımsız bir mahkemedir. Yargı yetkisi yalnızca gerçek kişiler üzerinde olmakla birlikte, Soykırım Suçu, İnsanlığa Karşı Suçlar, Savaş Suçları ve Saldırı Suçu, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin yetki alanına giren suçlardır. Mahkeme'nin oluşturulmasının arkasındaki temel neden Roma Statüsü'nün önsözünde de belirtildiği üzere, insanlığa yönelik en ağır suçlar kim tarafından, nerede işlenirse işlensin soruşturulması, cezasız kalmaması; böylece bu tür suçların yenilerinin işlenmesinde caydırıcı bir rol oynanmasıdır. Kısaca, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin, uluslararası toplum vicdanı açısından bir umut olduğu söylenebilir. Mahkeme'nin yargı yetkisine giren tüm suçlar uluslararası toplumun tümünü ilgilendiren çok ciddi nitelikte suçlardır. Bu nedenle Statü'de her bir suç için ayrı tanımlar yapılmış ve hangi eylemlerin Statü kapsamında sayılacağı unsurlarıyla birlikte açıklanmıştır. Statü'nün kabul edildiği 1998 yılına kadar Saldırı Suçu üzerinde ortak bir tanım yapılamamış olması sebebiyle bu husus ilerleyen bir tarihe ertelenmiştir. Bu kapsamda 2010 yılında Uganda'nın başkenti Kampala'da Roma Statüsü'nü Gözden Geçirme Konferansı icra edilmiş ve saldırı suçunun da tanımı ve unsurları belirlenmiştir. Avrupa Birliği'ne üyelik konusunda ciddi çalışmalar yürüten Türkiye, ulusal hukuk alanında da birçok düzenleme gerçekleştirmiştir. Bu kapsamda, AİHM'ne bireysel başvuru yolunun açılması sağlanmış ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 76,77 ve 78. maddelerinde soykırım suçu ile insanlığa karşı suçlar ayrı maddeler halinde düzenlemiştir. Ayrıca, Anayasa'nın 38. maddesi 5170 sayılı yasa ile değiştirilmiş, bu sayede suçluların iadesinin önü açılmıştır. Bu ve buna benzer çalışma ve düzenlemeler Türkiye adına birer olumlu gelişme olarak nitelendirilebilir.