Yeşilköy Tren İstasyonu yapılar grubu restorasyon projesi

Demiryolunun kullanılmaya başlanması, ulaşım teknolojisinde kaydedilen ilk ve en önemli adımlardandır. Demiryolları sayesinde, ulaşım kolaylaşmış, mesafeler kısalmış ve toplu taşıma başlamıştır. Sanayi devrimiyle eş zamanlı olarak gündeme gelen demiryolu, gelişimini tamamlamış ülkeler tarafından bir emperyalizm aracı olarak kullanılmıştır. Avrupa ülkeleri, sömürgelerinde ve yan sömürge durumundaki ülkelerde demiryolu yatırımları yaparak, ekonomik ve sosyal üstünlük sağlamışlardır. Söz konusu gelişmeler, Osmanlı İmparatorluğu'nun gerileme dönemine tarihlendiğinden, yabancı devletler, Osmanlı ülkesinde de bu statüyü sağlamaya çalışmışlardır. Osmanlı İmparatorluğu açısından ise, demiryolu, modernleşmenin ve çağı yakalamanın bir yöntemi olarak görülmüştür. Fakat, imparatorluk bünyesinde, demiryolu yapımı için gerekli sermaye ve teknik ekip bulunmadığından, demiryolu yapım ve işletme işi yabancı girişimcilere ihale edilmiştir. İstanbul'u Avrupa'ya bağlayan Rumeli demiryolu, bu dönemde, Fransız sermayesi ve işgücü ile gerçekleştirilmiş bir girişimdir. 1870 yılında yapımına başlanan ve 1871 yılında ilk bölümü açılan hat, Osmanlı İmparatorluğu'nda inşa edilen ilk demiryollarındandır. Sirkeci-Küçükçekmece arasındaki kısım, bir tip proje uyarınca inşa edildiğinden, bu hat üzerindeki istasyonlarda, yapılar, birbirlerinin tekrarı niteliğindedir. Fakat, istasyonlardaki yapı yoğunluğu, yerleşimin niteliğine ve büyüklüğüne göre farklılık göstermektedir, ilk inşa edilen kısım olan Yedikule-Küçükçekmece hattında yapı yoğunluğu oldukça yüksektir. Bu kesim yapıldığı dönemde, İstanbul'un banliyöleri henüz gelişmemiştir ve demiryolu hattının geçtiği güzergah yerleşim merkezlerinden oldukça uzaktır. Hattın döşenmesiyle, istasyonlar için gerekli tesisler ve çalışanların barınacağı yapılar inşa edilmiştir. Zaman içinde bu merkezler gelişmiş ve banliyöler oluşmuştur. Sur içinde bulunan Sirkeci-Yedikule arasındaki kısım ise, mevcut şehir dokusunun içine yerleştiğinden, bu kesimde, istasyonlara ait yapı yoğunluğu daha düşüktür. XIX. yüzyıldan günümüze kadar, demiryolu teknolojisinde önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Geçmişte buharlı lokomotifler tarafından çekilen vagonların yerini, günümüzde elektrikli trenler almıştır. Teknolojideki bu gelişmeye paralel olarak, istasyonlardaki yapıların bir kısmı işlevlerini yitirmiş ve yok olmuştur. Diğer yapılara bir takım ekler yapılarak yeni ihtiyaçlar karşılanmaya çalışılmıştır. İşlevini yitirmiş yapıların bir kısmı ise tamamen terk edilmiştir. Önemli bir yapı stoğu oluşturan bu yapılar, bir dönemin teknolojisini, yapım tekniğini ve yaşam koşullarını yansıttıklarından, gelecek nesillere aktarılmalıdır. Hat üzerindeki istasyonların tip proje uygulamaları olduğu dikkate alınarak, bu çalışmada, aralarından bir istasyon örnek seçilmiş ve ayrıntılı olarak incelenmiştir. Yapı yoğunluğu bakımından zengin ve özgün duruma en yakın biçimiyle korunmuş olması nedeniyle, Yeşilköy Tren İstasyonu, tez konusu olarak seçilmiştir. İstasyonda, odunluk, depo gibi tamamlayıcı yapılarla birlikte, xıvtoplam 33 adet yapı mevcuttur. Günümüzde, istasyonda bulunan 1 1 adet yapı, lojman olarak kullanılmaktadır. Bu lojmanlara hizmet eden müştemilat yapılan ise 10 tanedir. 5 yapı ticari amaçlı olarak kullanılırken, peron üzerindeki 2 yapı ise istasyon yönetiminin ve yolcuların kullandığı binalardır. Ayrıntılı ölçme ve analitik rölöve çalışması yapılarak, tez konusu alandaki tüm yapıların mevcut durumları tespit edilmiştir. Lokomotif atelyesi ve buharlı lokomotiflere su sağlama amacıyla inşa edilmiş olan su kulesi, teknolojinin değişmesiyle işlevlerini yitirmişlerdir. Bir adet lojman yapısı ise kiralanmak üzere boşaltılmış, fakat ihaleye çıkartılamamıştır. Günümüzde kullanılmayan bu yapılarda bakımsızlıktan kaynaklanan bozulmalar görülmektedir. Bu üç yapı, gerek boyut gerek mimari değerlilik açısından istasyon yapılar grubunun en önemli yapılarındandır. İstanbul I Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu'nun 4-01- 1995 tarih ve 6260 sayılı karanyla, istasyondaki yapılardan 9 tanesi tescillenmiştir. İstasyonda, toplam 10 adet yapı, 1970 yılından sonra yapılmıştır ve bu yapılar, istasyonun mimari bütünlüğüne uymamaktadır. Yapıların özgün durumlarına ilişkin yapılan incelemede, yapılar üzerindeki izler dikkate alınmış, yazılı tarih araştırması yapılmış, emekli demiryolu çalışanlarıyla görüşülmüş ve varılan sonuçlar, TCDD 1. Bölge Müdürlüğü'nden sağlanan çizim ve haritalarla desteklenmiştir. İşletmeye açıldığı 1871 yılında, istasyonda, sadece bir ahşap yapının bulunduğu, yoğun yapılaşmanın ise 1912 yılında, hattın çift hat haline getirilmesi sırasında gerçekleştiği anlaşılmıştır. Elektrikli trenlerin kullanılmaya başlandığı 1956 yılında, değişen teknolojiye paralel olarak, istasyonda bir takım yapısall değişiklikler gerçekleştirilmiştir. 1970'li yıllardan itibaren, yapılar bozulma sürecine girmiştir. Teknolojinin gelişimiyle işlevini yitiren kimi yapılar yok olmuş, yerlerine niteliksiz ve çevreye uyumsuz yapılar yapılmaya başlanmıştır. Bu dönemde, mevcut yapılara ise niteliksiz ekler yapılmıştır. Rölöve ve restitüsyon verilerine dayanarak hazırlanan restorasyon önerisi kapsamında, öncelikle, yapılarda görülen bozulmaların giderilmesi için gerekli müdahaleler tespit edilmiştir. Yapıların korunması için, bu müdahalelerin gerçekleştirilmesi ile yetinilemeyeceği açıktır. Sağlıklı bir biçimde varlıklarını sürdürebilmeleri, sürekli bakımla mümkün olacağından, özellikle terk edilmiş yapıların uygun işlevlerle yeniden kullanılmaları önerilmiştir. Bu amaçla, istasyonun güneydoğu tarafında bahçe düzenlemesi ve peyzaj konulu bir tesis önerilmiştir. İşlevini yitirmiş atelye ve su kulesi yapılarının bu tesis çerçevesinde yeniden kullanıma açılmaları düşünülmüştür. Bu yapıların çevresindeki küçük lojman yapılarının ise tesis bünyesinde değerlendirilmeleri öngörülmüştür. Bu yapılarda yaşayan ailelerin, günümüzde kullanılmayan büyük lojman yapısına alınmaları önerilmiştir. Önerilen işlev seçilirken, özgün yapılara mümkün olduğunca az müdahale edilmesine ve yapılan eklerin geri dönüştürülebilir nitelikte olmasına özen gösterilmiştir. XV