Bölgesel kolektif güvenlik arayışları: Orta Asya örneği

Coğrafi Orta Asya'nın sınırları İran ve Pakistan'ın kuzey bölgeleri, Afganistan ve Moğolistan'ı içermektedir. Siyasi Orta Asya ise SSCB sonrasında bağımsızlık kazanan Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan'dan oluşmaktadır. Bu ülkeleri ihtiva eden bölge, XIX. yüzyıl ortalarında Rus çarlığının denetimi altına alınmadan önce Türkistan olarak adlandırılmıştır. Çin işgali altında kalan Doğu Türkistan haricinde kalan bu bölge, günümüzde Batı Türkistan'ı oluşturmaktadır. Bu çalışma, SSCB sonrası dönemde Batı Türkistan'da bulunan 5 Orta Asya Cumhuriyetinin 'ulus oluşturma' ve 'devlet oluşturma' projelerine paralel seyir takip eden güvenlik arayışlarını inceleme amacı taşımaktadır. Çalışmanın temel hipotezi şudur: Bölgesel kolektif güvenlik işbirliği; güvenlik sorunları temelinde göreli kazançların ve aynı coğrafyada gücün başka bir devletin ele geçmesini önlemek amacıyla hegemon bir devletin kurallarını ve gelişimini sağladığı bölgesel örgütler içerisinde gerçekleşebilir. Bu kapsamda, bağımlı değişken güvenlik işbirliği, bağımsız değişkenler ise güvenlik sorunları, Orta Asya devletlerinin güvenlik yaklaşımı, büyük ve bölgesel güçlerin bölgedeki güvenlik politikalarından oluşmaktadır. Çalışmanın teorik temeli, Neorealizm'in temel görüşlerine dayanmaktadır. Devletler, anarşik karakter taşıyan uluslararası siyasal sistemde, ulusal güçlerini arttırmak, faydalarını maksimize ve zararlarını minimize etmek için çaba gösterirler, güç dengesi sistemi içerisinde varlıklarını sürdürmeye çalışırlar. Bir devlet için askeri ve güvenlik konuları her zaman önceliklidir ve hayati ehemmiyet taşır. Bu çalışmada Orta Asya devletlerinin bölgesel güvenlik tesisi bakımından süper güç ABD, büyük güçler Rusya Federasyonu ve Çin Halk Cumhuriyeti ile bölgesel güç kategorisinde yer alan Türkiye ve İran ile ilişkileri incelenmiştir. Bölgedeki temel güvenlik sorunları, Afganistan'dan kaynaklanan istikrarsızlık, terörizm, radikalizm, uyuşturucu ticareti, organize suç örgütleri ve devletler arasındaki sınır, su ve toprak anlaşmazlıkları olarak belirlenmiştir. Bölge devletlerinin ve diğer aktörlerin güvenlik yaklaşımlarının birbirinden farklılık gösterdiği ortamda bölgesel güvenlik, büyük güç kategorisinde bulunan Rusya ve Çin Halk Cumhuriyeti'nin baskın pozisyonda bulunduğu Şanghay İşbirliği Örgütü ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü şemsiyesi altında sağlanan işbirliğine dayanmaktadır. Bu bölgesel örgütler Amerika, Avrupa ve Afrika kıtasında kurulan ve güvenlik yönü ağır basan Amerika Devletleri Örgütü, Batı Avrupa Birliği, Arap Birliği, Afrika Birliği ve Batı Afrika Devletleri Ekonomi Topluluğuna kısmen benzerlik göstermektedir. Bölge devletleri, kimi alanlarda NATO ve AGİT gibi kuruluşlarla güvenlik temelinde işbirliği yapmışlar ise de bölgesel güvenlik, esas olarak Orta Asya Devletleri üzerinde doğrudan ve dolaylı olarak nüfuz sahibi olan Rusya ve Çin Halk Cumhuriyeti'nin sınırlarını belirlediği ve yönlendirdiği uluslararası örgütler kanalıyla sağlanmaktadır. Orta Asya'da bu kapsamda sağlanan siyasal istikrar, Neorealizm'in temel kabulleri ile örtüşmektedir. Bölge devletlerinin, ulusal çıkarları temelinde bölgesel ve büyük güçlerle işbirliğine gitmeleri, siyasal istikrarsızlık yaratan unsurlarla mücadele edilmesi, siyasal istikrar ve bölgesel güvenliğe katkı sağlamaktadır.