Kuruluştan Fatih devri sonuna kadar Arapça gramer 'e dair eser yazan Osmanlı-Türk alimleri

Tezimizin konusu'Kuruluştan Fatih Devri Sonuna Kadar Arapça Gramer'e Dair Eser Yazan Osmanlı-Türk Alimlerl'dlr. Osmanlı-Türk alimleri, devrin ilim dili olan Arapça ile dini, lisani ve tabii ilimlere dair eserler yazmışlardır. Ancak Osmanlı alimlerinin bu çalışmalarının mevzula- rına göre ele alınıp bugüne kadar bir değerlendirilmesi yapılmadığından, edebiyat tarihlerinde gereği gibi yer almamış ve hatta Osmanlı devri, Arap edebiyatı açısından bir şerhler ve haşiyeler devresi olarak adlandırılmıştır. Bu sebepten, biz bu çalışmamızda kütüphanelerdeki mevcut malzemeye dayalı olarak Osmanlı-Türk alimlerinin bu sahadaki çalışmalarını gün yüzüne çıkarmayı ve sahanın ilgililerinin istifadesine sunmayı gaye edindik. Ancak esas mevzua geçmeden önce eserlerini ele aldığımız bu müelliflerin yaladıkları devrin tarihi sosyal ve kültürel durumunun kısaca tanıtılmasını faydalı gördük. Diğer taraftan Osmanlılara tekaddüm eden Anadolu Selçukluları ile Anadolu Beylikleri devirlerinin tarihi, sosyal ve kültürel durumları da gözden geçirilmiş, böylece mevzuun bir bütün içinde ele alınıp değerlendirilmesi istenmiştir. Anadolu Selçukluları, h. 463(m. 1071) tarihinden itibaren Anadolu'ya yerleşmeye başlamışlardır. Bunların ilk yılları bölgenin fethiyle geçtiğinden, geniş anlamda kültürel faaliyetler ancak II. Kılıç Arslan(550- 588 /1155- 1192) ile oğlu Rukneddin Süleyman (588- 600 /1192- 1203) zamanlarında başlamış ve gelişerek en yüksek bir seviyeye ulaşmıştır. Bunlar ve diğer Anadolu Selçuklu sultanlarının, halkın dini ve içtimai ihtiyaçlarını karşılamak üzere birçok ilmi ve içti-II mai tesisler yapmaları, ilme ve ilim adamlarına karşı hima- yekar bir tavır almaları, Anadolu'da her bakımdan parlak bir medeniyet kurmalarına zemin hazırlamıştır. Bu devirde dini edebi ve bilhassa tasavvufi vadide oldukça değerli eserler yazılmıştır. Necmeddin Daye(654/1256), Celaleddin Rumi(670/ 1273) ve Sadreddin Konevi( 672 /1275) gibi ünlü mutasavvıflar bu devirde yaşamıştır. Şüphesiz Anadolu Selçukluları devrin de Anadolu'daki içtimai müesseselerin en mühimlerini teşkil eden medreselerin kurulmasına ayrı bir ehemmiyet verilmiş Konya, Sivas, Erzurum, Kırşehir ve Kayseri gibi ilim ve kültür merkezlerinde bir hayli önemli medreseler tesis edilmiştir. Anadolu Selçuklularının inkırazından sonra ortaya çıkan Anadolu beylikleri devrinde de daha önce başlatılmış olan sosyal ve kültürel faaliyetler devam ettirilmiş, bunlara yenileri ilave edilerek daha da geliştirilmiş, alim ve sanaat- karlar her vesileyle himaye edilmiştir. Beylikler devrinde de bir hayli ilmi ve edebi eser kaleme alınmış, ayrıca Farsça ve Arapça'dan Türkçe'ye tercümeler yapılmıştır. Beyler adına yazılan eserlerin de Türk dili ile kaleme alınması, Türkçe'nin bir ilim dili olarak da gelişmesine yardımcı olmuştur. Anadolu'da bu nevi ilmi, edebi ve içtimai faaliyetleri teşvik bakımından Candar, Menteşe ve Aydınoğulları beylikleri başta hatıra gelenlerdir. Üçüncü bölümde ele aldığımız Osmanlılar, önceki devirlerden kendilerine intikal eden sosyal ve kültürel mirası en iyi şekilde korumaya gayret etmişler ve daha önceleri kurulmuş olan vakıflara dokunmayarak bunların şartlarına uygunIll olarak faaliyetlerine devam etmelerini sağlamışlardır. Osman Gazi(699- 726 /1281- 1326) ve oğlu Orhan Bey(726- 763/ 1326- 1362) zamanları henüz bir kuruluş devri olduğundan sosyal ve kültürel faaliyetlere gereken zaman ayrılamamış-. tır. Ancak İznik'te ilk Osmanlı medresesinin açılarak 'bura ya resmi bir müderrisin tayin edilmesi gibi bazı önemli adımlar da atılmıştır. Bundan sonraki devirlerde sürekli olarak gelişen Anadolu'nun sosyal ve kültürel hayatı, sultan Fatih (855- 886 /1451- 1481) devriyle birlikte oldukça parlak bir seviyeye ulaşmıştır. Fetihten sonra başta İstanbul olmak üzere Edirne ve Bursa gibi nehirler önemli birer ilim ve kültür merkezleri haline gelmiştir. Sahn- ı Seman medreselerinin yapılması ve diğer medreselerin bir teşkilata tabi tutulması dini ilimlerin yanında tabii ilimlerin de programlı bir şekilde medreselerde okutulmaya başlaması, eğitimin kalitesini her bakımdan yükseltmiştir. Daha önceki devirlerin aksine, artık Osmanlı ülkesi İslam dünyasının muhtelif yörelerinden alim ve sanaatkarları cezbetmeye başlamıştır. Bunda, Osmanlı sultanlarının ilme ve ilim adamlarına karsı gösterdikleri teşvik ve himaye de önemli bir rol oynamıştır. Esas konumuzu islediğimiz son bölümde ise Arapça gramere dair eser yazan müellifler ve eserleri ele alınmıştır. Bu meyanda başta Osmanlı kaynakları olmak üzere diğer kaynaklardan sahamızla ilgili eser yazan yirmi küsur müellif ve bunlara ait elliden fazla tesbit edilmiştir. Halen kütüphaneler de mevcut olan bu eserler ' teker teker gözden geçirilmiş ve kronolojik olarak tavsifleri yapılmıştır. Nüshası besten fazla olan eserler de kronolojik olarak ele alınarak bulundukları yerler kaydedilmiştir. IV Bu çalısına neticesinde Osmanlı-Türk alimlerinin devrin ilim dili olan Arapça'nın grameri ne 'büyük ehemmiyet verdiklerini ve 'bu vadide değerli eserler kaleme aldıklarını açıkça müşahede ettik. Bö'yle bir netice Osmanlı-Türk alimlerinin Arap edebiyatındaki yerlerinin' tekrar göz önüne alınarak yeniden değerlendirilmesi gerektiğini de göstermiştir.