Türk Anayasa yargısında somut norm denetimi

Türk Anayasa Yargısında Somut Norm Denetimi ismini taşıyan tezimiz, üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde somut norm denetiminin tanımı ve tarihi gelişimi ele alınmıştır. Bu bölümde üç alt başlık halinde, Somut Norm Denetimi Tanımı, Avrupa Modelleri ve Bunların Tarihi Gelişimi ile Türk Anayasa Hukukunda Somut Norm Denetiminin Tarihi Gelişimi incelenmiştir. Bu alt başlıklardan sonuncusu olan Türk Anayasa Hukukunda Somut Norm Denetiminin Tarihi Gelişimi, özellikle tezimizin de asıl konusunu oluşturduğu için daha etraflı bir şekilde irdelenmiştir. Bu alt başlık içerisinde öncelikle, 1924 Anayasası Öncesi Dönem, 1924 Anayasasından Sonraki Dönem, 1961 Anayasası Dönemi, 1982 Anayasası Dönemi, 1961 ve 1982 Anayasası Döneminin Farklılıkları üzerinde durulmuştur. Yukarıda ana hatları belirtilen tezimizin ilk bölümünde, somut norm denetimi ile ilgili genel bir bilgi verilerek bu denetim mekanizmasının tarihsel ve yapısall gelişimi üzerinde duruldu. Anayasa yargısında kullanılan bir denetim aracı olan somut norm denetimi, bir diğer deyişle itiraz yolu, yapılan denetimin zamanı bakımından sonradan ; denetimi yapan organ bakımından ise yargısal bir denetim şeklidir. Somut norm denetimi, mahkemelerde yapılan yargılama esnasında, uyuşmazlığa uygulanacak kanun veya kanun hükmünde kararnamenin bizzat yargılamayı yapan mahkemece veya davanın taraflarınca yapılan anayasaya aykırılık itirazının yine mahkemece ciddi bulunması üzerine, bu itirazın incelenmek üzere Anayasa Mahkemesine gönderilmesidir. Hukukumuz açısından konuyu düzenleyen 1982 Anayasasının 152'nci maddesine göre: 'Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır. Mahkeme, Anayasaya aykırılık iddiasını ciddi görmezse bu iddia temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır. Anayasa Mahkemesi, işin kendisine gelişinden başlamak üzere beş ay içinde kararını verir ve açıklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır. Ancak, Anayasa Mahkemesinin kararı esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse, mahkeme buna uymak zorundadır. Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmi Gazetede yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz.' Anayasa yargısının hukuk sistemimiz bakımından gerçek anlamda hem şeklen hem de madden uygulanması, 1961 Anayasası ile ilk defa Anayasa Mahkemesi ve anayasa yargısına dair düzenlemelerin gerçekleştirilmesi ile mümkün olmuştur. 1961 Anayasasından önceki anayasalarda bu konu ile ilgili doğrudan ve açık bir düzenleme bulunmuyordu. 1961 ve 1982 Anayasaları, anayasa yargısı bakımından çok büyük ve farklı düzenlemeler içermemekle beraber, ayrıldıkları bazı temel düzenlemeler de vardır. 1982 Anayasasının, Anayasa Yargısı açısından 1961 Anayasasına göre getirdiği değişiklikler kısaca aşağıdaki gibi sıralanabilir: 1. Sıkıyönetim, savaş hallerinde ve olağanüstü hallerde çıkarılacak kanun hükmünde kararnamelerin biçim ve esas yönünden Anayasaya aykırılıkları savıyla Anayasa Mahkemesi'nde dava açılamayacaktır (md. 148 ).2. Anayasa değişikliklerine karşı biçim yönünden yapılacak denetim, 'teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülmeme' koşuluna uyulup uyulmadığı hususları ile sınırlı tutulmuştur (md. 148 ).3. Kanunların biçim bakımından denetimi sadece 'son oylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığıyla' sınırlıdır. Ayrıca, 1982 Anayasasına göre itiraz yoluyla yasaların biçim açısından Anayasaya aykırılığı ileri sürülemeyecektir. 4. Somut norm denetimi bakımından, Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmi Gazetede yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı yasa hükmünün Anayasaya aykırılığı savıyla tekrar başvuruda bulunulamayacaktır (md. 152 ).5. Anayasa Mahkemesi bir yasa veya kanun hükmünde kararnamenin tamamını veya bir hükmünü iptal ederken, yasa koyucu gibi hareketle, yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemeyecektir (md. 153). 6.1961 Anayasasıyla Anayasa Mahkemesi dışındaki mahkemelere bazı koşullarla tanınan anayasaya uygunluk denetimi yapabilme yetkisi, 1982 Anayasasıyla kaldırılmış ve itiraz yoluyla gelen işlerde, Anayasa Mahkemesinin inceleme ve karar süresi beş aya indirilmiştir. 7. Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasasında olduğu gibi, öteki mahkemelerden itiraz yoluyla gelen işlerde, 'olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı' nitelikte karar veremeyecektir.8. 1982 Anayasası somut norm denetimi sonucunda, sadece tarafları bağlayıcı hüküm verilmesine imkan bırakmamış, anayasaya aykırılığın tespiti halinde 'herkes için geçerli' iptal kararı verilmesini zorunlu kılmıştır. Tezimizin ikinci bölümünde, Somut Norm Denetiminin Konusu, Usulü Ve Niteliği inceleme konusu edilmiştir. Bu bölümde üç alt başlık halinde, Somut Norm Denetiminin Konusu, Somut Norm Denetiminin Usulü ve Somut Norm Denetiminin Niteliği incelenmiştir. İlk alt başlıkta, Somut Norm Denetiminin Konusunu oluşturan kanunlar ve kanun hükmünde kararnameler ele alınmıştır. İkinci alt başlıkta Somut Norm Denetiminin Usulü, bir başka deyişle bu denetim için gerekli olan şartlar olan; Bakılmakta Olan Dava, Davanın Görüldüğü Merciinin Mahkeme Niteliği Taşıması, Uygulanacak Norm, Re'sen Anayasaya Aykırı Görme veya İddianın Ciddiliği üzerinde durulmuştur. Üçüncü ve son alt başlıkta ise, Somut Norm Denetiminin Niteliğine İlişkin Değerlendirmeler ele alınmıştır. Somut norm denetiminin niteliği konusunda, Somut Norm Denetiminin Diğer Anayasaya Uygunluk Denetiminden Farklarından özellikle, Somut Norm Denetiminin Soyut Norm Denetiminden Farkları, Somut Norm Denetiminin Bireysel Başvurudan Farkları ve Somut Norm Denetiminin Diğer Denetimlerden Farkları üzerinde durulmuştur. Son olarak bu bölümde, somut norm denetiminin avantajları ve dezavantajları ele alınmıştır. Tezimizin ikinci bölümünde somut norm denetiminin işleyişi ve bu işleyişe ait şartlar üzerinde durulmuştur. Somut norm denetiminin konusu mahkemelerde dava konusu edilen uyuşmazlığa uygulanacak olan kanun ve/veya kanun hükmünde kararnamelerdir. Bu iki norm dışında kalan normların, örneğin TBMM. İçtüzüğünün, tezimizin konusu olan itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesinin önüne getirilmesi mümkün değildir. Hukuk sistemimiz, anayasa yargısında kanunların münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından incelenmesini öngördüğü için, ilk derece mahkemelerinin veya temyiz aşamasında temyiz mahkemelerinin anayasaya aykırılık iddialarını çözmeleri mümkün değildir. Somut Norm Denetiminin işletilebilmesi için, anayasal bir gereklilik olarak bazı şartların gerçekleşmesi gerekir. Bir başka deyişle bu denetim mekanizmasının harekete geçebilmesi için bir takım üsüli ve maddi şartların da oluşması gerekir. Bu şartları kısaca özetlersek: Bakılmakta olan, derdest, bir dava bulunmalıdır; Davanın görüldüğü merciinin mahkeme niteliği taşıması gerekir; Anayasaya aykırılık itirazına konu edilmiş normun derdest olan davada, uyuşmazlığa uygulanacak norm olması gerekir; Nihayet, davaya bakmakta olan mahkemenin davanın taraflarınca yapılan anayasaya aykırılık itirazını ciddi bulması veya kendiliğinden, bu yönde, Anayasa Mahkemesi nezdinde bir anayasaya aykırılık iddiasında bulunmuş olması gerekir. Somut norm denetiminin niteliği itibariyle sonradan yapılan ve yargısal bir denetim türü olduğuna yukarıda değindik. Somut Norm Denetimi, diğer Anayasaya uygunluk denetimlerinden farklı bazı özellikler taşır. Somut Norm Denetimi ile Soyut Norm Denetimi arasındaki en büyük fark, somut norm denetiminin normun hukuken yürürlüğe girip kişiler arasında bir uyuşmazlıkla ilgili mahkemelerde uyuşmazlığa uygulanacak normun anayasaya aykırılığının incelenmesi söz konusu iken, soyut norm denetiminde, normun hukuken yürürlüğe girip Resmi Gazetede yayımlanmasından itibaren belli bir süre içerisinde anayasada belirlenen siyasal organlarca, normun anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla dava açılmasıdır. Buna göre soyut norm denetimi belli bir süre içinde ve belli bir organ tarafından işletilebilen bir denetim mekanizması iken, somut norm denetimi, herhangi bir süreye bağlı olmadan, davaya uygulanacak norm yürürlükte bulunduğu süre içinde, davanın tarafları ve mahkemece başvurulabilecek bir denetim yoludur. Somut Norm Denetimi, Bireysel Başvurudan da farklı nitelikler taşır. Bireysel başvuru, bireyin Anayasaca güvence altına alınan temel haklarının, Anayasada veya yasada öngörülen yöntemle korunması amacına hizmet etmektedir. Bireysel başvurular, somut norm denetimi gibi, 'a posteriori' nitelik taşımakla birlikte, ondan farklı olarak, bir uyuşmazlığın ortaya çıkması veya bir yasanın uygulanıyor olması koşuluna tabi kılınmamışlardır. Anayasa şikayetinde norm denetimi doğal olarak soyut ve somut norm denetimine göre sınırlıdır, çünkü Anayasa şikayetinde sadece temel haklarda ve temel hak benzerlerinde bir zedelenmeye karşı koruma söz konusudur. Yine anayasa şikayeti yoluna çoğu kez, tüm yargılama aşamalarının tüketilmesinden sonra başvurulabilirken, somut norm denetimindeyse, uyuşmazlığın henüz mahkemede ele alınırken başvurulması söz konusudur. Somut Norm Denetimi, diğer denetim mekanizmalarından da farklı özellikler taşır. Buna göre, somut norm denetimi, Parlamentonun Yaptığı Denetim, Demokratik Ortamdan Kaynaklanan Denetim, Anayasalardaki Bazı Soyut Güvenceler, Devlet Başkanının Geri Gönderme Yetkisi, Münhasıran Siyasal Bir Organ Tarafından Yapılan Denetim gibi yöntemlerden de farklıdır. Çünkü esasında sözü edilen denetim yollarının yetersiz kalması veya gereği gibi sonuç alınamadığı için yargısal bir yol olan somut norm denetimi yolu geliştirilmiştir. Bahsi geçen bu denetim mekanizmalarının da şüphesiz, katkıları vardır elbette, ancak çoğu kez bu usullerin bir yaptırımla donatılmamış olmasından ötürü bu yöntemlerden çok da verimli bir sonuç elde edilememektedir. Tezimizin üçüncü ve son bölümünde, Anayasa Mahkemesi Kararlarının Türleri dört alt başlık halinde, Anayasa Mahkemesinin İptal Kararları, Anayasa Mahkemesinin Ret Kararları, Anayasa Mahkemesinin Diğer Kararları ve Anayasa Mahkemesi Kararlarının Niteliğine İlişkin Değerlendirmeler şeklinde ele alınmıştır. İlk alt başlıkta, Anayasa Mahkemesinin İptal Kararları incelenmiştir. İkinci alt başlıkta Anayasa Mahkemesinin Ret Kararları, İlk incelemeden ret kararları ve Esastan Ret Kararları şeklinde iki başlıkta ele alınmış, İlk İncelemeden Ret Kararları ise; Görevsizlik Nedeniyle Ret Kararları, İtiraz Yoluna Başvuran Mahkemenin Yetkisizliği Nedeniyle Ret Kararları, Dava Açma Süresinin Geçmesi Nedeniyle Ret Kararı ve Başvuranın Yetkisizliği Nedeniyle Ret Kararı şeklinde incelenmiştir. Üçüncü alt başlıkta, Anayasa Mahkemesinin Diğer Kararları, Anayasa Mahkemesinin Yokluk Kararları, Anayasa Mahkemesinin Ortalama Kararları, Anayasa Mahkemesinin İhmal Kararları ve Anayasa Mahkemesinin Yürürlüğü Durdurma Kararları şeklinde incelemeye konu edilmiştir. Anayasa Mahkemesi Kararının Niteliğine İlişkin Değerlendirmeler başlığını taşıyan son alt başlıkta ise, Kararların Gerekçeli Olması Zorunluluğu, Dosya Üzerinden İnceleme ve Gerekçeyle Bağlı Olmama, Kararların Kesinliği ve Bağlayıcılığı, Kararların Etkisi ve Niteliği, Kararların Yürürlüğe Girmesi ve nihayet Kararların Geriye Yürümezliği alt başlıkları ele alınmıştır.