Endüstri tasarımı ve otomobil sanayii uygulaması (Türk otomotiv sanayii için bir model önerisi

DOKTORA TEZ OZU ENDÜSTRİ TASARIMI VE OTOMOBİL SANAYİİ UYGULAMASI Levent YAZICIOGLU İktisat Anabilim Dalı Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ocak- 2001 Danışman: Prof. Dr. Nüvit OKTAY Endüstri tasarımının önemi sanayi devrimiyle anlaşılmaya başlamış, gelişen teknoloji ve üretim yöntemleriyle üretim sektörünün ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Tasarım bir ya da birkaç kişinin çizimlerinden şirketlerdeki tasarım departmanlarına, üniversitelerde mesleki bölümlere ve nihayet uluslararası serbest tasarım firmalarının çalışma alanlarına kadar girmiştir. Uluslararası bir kimlik kazanan endüstri tasarımı XVIII. yüzyıldan itibaren kanunlaşma hareketleri ile birlikte önceleri ikili anlaşmalarla, daha sonra uluslararası anlaşmalarla hukuki açıdan koruma altına alınmıştır. Türkiye'de; kapsamına tasarımlar, patentler ve faydalı modeller giren Sınai Mülkiyet Hakları'na 1925 yılında Paris Sözleşmesine üye olarak katılmıştır. Hukuki açıdan koruma güvencesine kavuşan tasarımcılar bunun sonucu olarak daha işlevsel, modem ve başarılı tasarımlar üretmeye başlamışlardır. Otomotiv endüstrisi; endüstri tasarımının tekstilden elektroniğe, mimariden tarıma kadar geniş bir uygulama alanına sahip olduğu ve en yoğun kullanıldığı sektörlerden biridir. Otomobilin icat edildiği 1886 yılından günümüze kadar birçok modelde endüstri tasarımının bu sektörde gösterdiği gelişimi görebiliriz. XXI. yüzyıla girerken dünya otomotiv endüstrisinde görülen küreselleşme hareketleriyle otomobil tasarımları ulusalcı akımlardan uluslararası geçerlik kazanan çizgilere doğru gelişme göstermektedir. Üreticiler uluslararası çizgiler taşıyan otomobilleri geniş kitlelere ulaştırabilmek amacıyla dünyanın çeşitli bölgelerinde yatırımlar yapmaktadırlar. Ill Yatırımlar önceleri aynı ürünün değişik piyasalar için farklı tesislerde üretilmesiyle başlamış, zamanla her tesiste farklı ürün üretimine doğru değişiklik göstermiştir. Her tesis belirli bir modele ayrıldığı için firmaların üretim kapasiteleri artmış, ayrıca yatırım yaptığı ülkelerin piyasalarında söz sahibi olmuşlardır. Türkiye'de üretim yapan üreticilerde son yıllarda bu yolu izlemeye başlamışlardır. Sadece Türkiye'deki tesislerde üretilen modeller üretim, istihdam ve ihracat miktarlarını arttırmış, üreticileri yalnızca iç piyasaya hitap etmekten kurtarmıştır. Üreticilerin son yıllarda izlediği bir diğer üretim yöntemi ise birçok parçayı yeni geliştirilen otomobillerde ortak olarak kullanabilmektir. Ortak platform ve parça kullanımı olarak adlandırılan bu yöntemde modellerin temel bazı bölümleri aynı kalmakta, ihtiyaca ve zevklere göre bazı bölümlerde değişiklikler yapılmaktadır. Değişikliğe uğrayan modeller ise farklı ülkelerde ve tesislerde üretilmektedir. Böylece bir tesisin bütün modelleri üretme zorunluluğu giderilmekte ve üretim yapılan ülkeler ile çevre ülkelerin piyasalarına girmek kolaylaşmaktadır. Türkiye'de de ihracat amaçlı olarak yapılan yeni yatırımlarda bu yöntem izlenerek daha fazla model ve tip otomobilin sadece ülkemizde üretilmesi sağlanabilir. Ancak bu modellerin tasarımında ve gelişiminde Türk tasarımcılara olanaklar sağlanması endüstri tasarımımızın gelişmesinde önemli bir rol oynayacaktır. Böylelikle tasarımında ulusal çizgilerimizi taşıyan ve yerel bir isim ve kimliğe sahip ürünlerin üretilmesi mümkün olacaktır. Ayrıca Türk tasarımcılar yaratıcı düşünceye sevk edilecek, tasarım teknolojisindeki gelişmelere ulaşma imkanı sağlanacaktır.