İran'da Güney Azerbaycan Türklerine uygulanan asimilasyon sürecinin gündelik yaşamda görünümleri: Tebriz örneği

Birçok kültür sosyolojisi kuramı açısından; kültürlerarası temas sonucu ortaya çıkmış ve çıkacak olan ilişki ve etkileşim süreçlerinin biçimlenişi, temasa geçmişş olan kültürlerin birçok toplumsal-kültürel özellik ve niteliklerine bağlı olduğu ortaya konmuştur. Söz konusu özellik ve niteliği oluşturan değişkenlerden biri de; modern anlamda çok kültürlü ulus-devlet yapısına sahip toplumlarda temas halinde bulunan kültürlerin, otorite ve güç ilişkileri alanında bazı etkin kişi ya da çevrelerin, ötekiye karşı benimsedikleri tutum ve yaklaşımların temelini oluşturan felsefi/ideolojik duruş ve görüşlerin içeriği ve biçimi olduğu düşünülebilir. Toplumsal-kültürel gerçeklik alanlarında cereyan eden ilişki ve etkileşimlerin, kurumsallaşmış değerler sistemi ve ilişkiler ağı kapsamında biçimlenişini ve içeriğinin doldurulmasını etkileyen başat kurumlardan birinin siyaset kurumu olduğu tartışılmaz bir gerçeklik olarak düşünülmektedir. Bu bağlamda 19. yy'dan itibaren modern ulus-devletleşme süreciyle başlamış olan yeni yönetim biçimleri ile birlikte ortaya çıkmış olan çok kültürlü yapıya sahip disiplin ve ardından da geliştirilmiş olan denetim toplumlarında, otoritenin etkin olduğu sınırlar ile kültür temelinde farklı etnik kimliklere sahip toplumların coğrafi dağılımı arasında ortaya çıkmış olan örtüşmezlikler, toplumsal ve uluslararası ilişkilerde bazı ciddi sorunların yaşanmasına neden oluşturduğu söylenebilir. Bu çalışmada, çok kültürlü bir etnik yapıya sahip İran toplumunda; modern ulus-devlet yapılanması kapsamında toplumsal-kültürel bütünleşmeyi sağlamak amacıyla 1925'ten günümüze dek Farslar dışında kalan etnik ve kültürel kimliklere yönelik uygulanmakta olan asimilasyoncu politikaların, günümüzde Güney Azerbaycan Türklerinin gündelik yaşam akışı içerisindeki ilişki ve etkinliklerini nasıl etkilediğinin görünümleri Tebriz örneğinde, sosyolojik kuramın işlevselci yaklaşımı açısından Parsons ve Merton'ın kuramsal görüşleri temelinde ele alınıp incelenmiştir. Araştırmada, İran'da uygulanmakta olan Farslaştırma süreci bağlamında; genellikle resmi olmayan gündelik yaşam ilişki ve etkinliklerinde, Güney Azerbaycan Türk kültürünün bazı soyut ve somut bileşenlerine ilişkin kültürel öğelerin kullanım ve tercih edilme durumları, gündelik yaşamda cereyan eden toplumsal ilişki ve etkinliklerde seçilmiş ve kategorileştirilmiş on ayrı alanda, nicel araştırma yönteminin anket uygulama tekniği aracılığı ile örneklemden elde edilmiş veriler temelinde analiz edilmiştir. Ayrıca, nitel araştırma yönteminin katılımlı gözlem tekniği kullanılarak Güney Azerbaycan Türklerinin bazı kesimleri tarafından sürece karşı verilen bazı tepkisel etkinliklerle bağlı elde edilmiş bilgiler aktarılarak inceleme detaylandırılmıştır. Çalışmada İran'da Güney Azerbaycan Türk kültürüne yönelik uygulanmakta olan asimilasyon sürecinin hızını etkileyeceği düşünülen eğitim ve gelir düzeyleri açısından ileri sürülmüş olan hipotezlerin doğruluk payları, ilgili istatistiksel yöntemlerle sınanmıştır. Elde edilen sonuçların kabaca yorumlanışına göre; araştırma kapsamında gündelik yaşam etkinliklerine ilişkin seçilmiş olan on ayrı kategorik alanda, Türk kültür öğelerinin algısal olarak tercih edilme durumları, aynı öğelerin kullanım durumlarına göre daha fazla oranlarda olduğu görülmüştür. Bu durumun nedenlerinden biri olarak, Azerbaycan Türk kültür öğelerinin toplumsal ilişki ve etkinliklerde giderek işlevselliğinin azaldığı anlamında bir sürecin işlediği gösterilebilir. Ayrıca araştırmanın başında ileri sürülmüş olan hipotezlerin doğrulanıp doğrulanmadıklarına bakıldığında; eğitim değişkenine görevlileri sürülmüş hipotezde göreli olarak aranan ilişkisel sonuca ulaşılmadığı ve bazı durumlarda ise tam ters yönde, yani eğitim düzeyi arttıkça, asimilasyonun hızlanmadığı yönünde bir ilişkinin ortaya çıktığı görülse de; gelir düzeyi değişkenine göre, gelir düzeyi arttıkça asimilasyonun hızlandığı yönünde bir ilişkinin olduğu göreli olarak görülmüştür.