Rönesans ve Barok bahçe sanatının İstanbul saraylarındaki etkileri Dolmabahçe ve Beylerbeyi Sarayı örneği

Bahçe, mimari yapıları belirli sınır ve düzen içinde çevreleyerek estetik ve fonksiyonel bir dış mekan halinde onları kucaklayıp tanımlayan; süreç içinde büyük ölçüde değişikliğe uğrayarak her devirde yapısall ya da bitkisel bir kompozisyon olarak ortaya çıkan yapay bir sanat türüdür. İnsanoğlu yerleşik hayata geçtikten sonra önceleri ihtiyaçları doğrultusunda toprakla haşır neşir olmuş; zamanla bu uğraşısını bir sanat haline dönüştürmeyi başarmıştır. İlkçağ dönemlerinden başlayarak çevresel aktörler, temel ihtiyaçlar, kültürel yapı, inanç şekilleri gibi belli başlı kriterler esas alınarak toplumların yaşam şekillerine uyabilecek farklı tasarım ve uygulamalar oluşturulmuş ve beraberinde değişik bahçe stilleri ortaya çıkmıştır. Bahçe sanatının gelişimi 13. Yy. sonlarına kadar monoton bir hızda gerçekleşmiş; özellikle bu dönemde kilisenin ve dinin baskısı, öbür dünyaya yönelik anlayış ve inançlar nedeniyle dışa kapanıklılık geçerli olmuştur. Ancak 14. Yy.'dan itibaren 'insan ve bu dünyada insanın kendi cennetini yaratması' fikirlerini temel alan büyük bir değişim sürecine girilmiştir. Rönesans adıyla anılan bu dönemden itibaren sanatın her dalında olduğu gibi bahçe düzenleme sanatında da radikal kararlar alınarak İtalya'da temel bulan yeni fikirler önce Fransa'ya ardından dünyanın büyük bir bölümüne yayılıp etkinlik sağlamıştır. Bu alanda güzel ve şaşırtıcı örnekler verilmiştir. Osmanlı İmparatorluğu, yaşanan bu değişimleri 'Batılılaşma hareketleri' çerçevesinde yakından takip etmiş ve özellikle 18. Yy.'dan itibaren bahçe sanatında Batı ağırlığının çok belirgin bir biçimde hissedildiği örnekler oluşturulmuştur. Bu düzenlemeler ilk olarak Osmanlı'nın başkenti İstanbul'da kendini göstermiştir. İstanbul, gerek coğrafi konumundan, gerek imparatorluklara başkentlik yapmasının yarattığı stratejik öneminden, gerekse kültürel birikiminden kaynaklanan cazibesiyle hemen her alanda ilk olma özelliğini korumuştur. Bu nedenlerden dolayı dünyada devrim yaratan Rönesans ve Barok bahçe stillerinin benzer örneklerinin sergilendiği yerler özellikle İstanbul sarayları olmuştur. Bu açıklamalar ışığında tezin amacı; bahçenin tarihi gelişiminde önemli bir dönüm noktasını oluşturan Rönesans ve Barok dönemlerinin özelliklerini, tasarım esaslarım inceleyebilmek; ilkelerini ortaya koyabilmek ve İstanbul saraylanndaki etkilerini açıklayarak bu değerlere sahip çıkmanın gerekliliğini belirtebilmektir. xmİstanbul örneği esas alınarak yapılan tez çalışması 5 bölümden oluşmaktadır. Tezin amacı, içeriği ve çalışma yönteminin açıklandığı 1. Bölümün ardından 2. Bölümde bahçenin tanımı yapılmış, bahçe sanatının tarih içinde nasıl bir değişim ve gelişim gösterdiği açıklanmıştır. İlkçağ dönemlerindeki Mısır medeniyetinden Yunan, Roma medeniyetine uzanan ve Ortaçağ bahçeleri ile İslam bahçelerini de kapsayan bir çerçevede toplumların bahçe anlayışları; hangi aktörlerin bahçe stillerini etkilediği araştırılmış ve örnekler sunulmuştur. 3. bölümde çalışmanın ana konusu olan Rönesans ve Barok stilleriyle ilgili oluşturulan teorilerin ardından Rönesans bahçe stilinin ortaya çıktığı yer olan İtalya'da bu sanatın özellikleri ve bahçe örnekleri incelenmiştir. Rönesans sanatının Fransa ve diğer ülkelerdeki kavranışı; ardından aynı kapsamda Barok bahçe sanatının incelenmesi bu bölümün diğer konularını oluşturmuştur. 4. Bölümde Rönesans ve Barok dönemleri kapsayan Batı anlayışının Türk bahçe sanatım hangi açılardan etkilediği araştırılmıştır. Türklerin bahçeciliğe bakışı, özellikle 18. Yy.'dan sonra kendini gösteren Batılılaşma hareketiyle Rönesans ve Barok stillerini benimseyişleri incelenmiştir. İstanbul Dolmabahçe ve Beylerbeyi Sarayı bahçelerinde yansıtılan bu stiller araştırılarak bahçelerde alan çalışması yapılmış; tasarım özellikleri ve bu alanlara gelen ziyaretçilerin görüşlerini sergileme yoluna gidilmiştir. 5. sonuç bölümünde ise tez çalışması kapsamında aktarılan bilgiler ışığında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Aydınlanma Çağı'nın dünyada yeni bir ufuk açtığı bir gerçektir. Tasarımcıların insana yönelik özgün düşünceleri ve beraberinde oluşturulan tasarım ilkeleri, uygulamalar bahçe sanatında görkemli ve değerli örneklerin sunulmasını sağlamıştır. İlk bakışta Türk kültürüne ve İstanbul'un tarihi kimliğine yabancı olan; yaşam tarzının getirdiği alışkanlıklarla bağdaşmayan ve tamamıyla görselliği ön plana çıkaran Batı analayışı Osmanlı'nın Batılılaşma hareketindeki yeni açıhmlanyla benimsenmiş ve hatta bir takım sentezler yoluyla özellikle saraylarımızda yeni uygulamalar oluşmasına neden olmuştur. 18. Yy.'dan sonra Dolmabahçe ve Beylerbeyi Sarayı'nda bu yeni eğilimler baz alınarak Rönesans ve Barok kültürünü yansıtan bahçe tasarımlan o dönemlerde saray halkının, günümüzde de toplumun beğenisine sunulmuştur. Günümüze dek gelen ve bugün elimizde kalan tarihi değerlerin bir parçası olan bu saray bahçelerimizde Rönesans ve Barok sanatının varlığını sürdürmesi ve gelecek nesillere bu dönem anlayışının sunulması açısından bahçelerimizin korunması ve gereken önemin verilmesi zorunludur. Bahçe sanatı, onu oluşturan öğelerin zaman içinde bozulma, yıpranma ve değişim geçirme tehlikelerini içeren, durağan olmayan bir sanattır. Bu nedenle bakım, onarım çalışmalarıyla, gereken özenin gösterilmesiyle bu tarihi değerlerimizin korunması bu konuyla ilgilenen birimlerin ve bu alanlardan kültür, bilgi, manevi tatmin amacıyla yararlanan kişilerin bireysel ve beraberinde toplumsal çabalarıyla varlığını sürdürebilecektir. Değişim kaçınılmazdır. Önemli olan değişime karşı elimizdeki değerlerin kıymetini bilerek ve her birinin tarihi birer miras olduğunun bilincine vararak korunması için her türlü önlemin alınması ve bu gayeyle emek harcanmasıdır ki kişilere ve toplumlara düşen en önemli görev bu anlayışı benimsemektir. XIV