Kommunikative formelm im Deutschen und im Türkischen

Bu çalışmada dile dayalı bildirişimin, yalnızca tek tek kelimeler ya da bu kelimelerle belli kurallar çerçevesinde üretilen cümlelerle gerçekleşmediği; dillerin söz varlıklarında önemli bir yer tutan ve dilde kalıplaşmış biçimde hasır olarak bulunan deyim, atasözü, kalıp söz v. b. gibi kalıplaşmış kelime guruplarının da bildirişimin gerçekleşmesinde önemli bir payı bulunduğu gerçeğinden hareketle, kalıplaşmış sözcük guruplarının önemli bir bölümünü oluşturan kalıp sözler inceleme konusu olarak seçilmiştir. Dillerin söz varlıklarında kalıplaşmış olarak bulunan, genellikle toplumsal uzlaşmalara dayalı durumlarda ya da bireylerin bazı durumlar karşısındaki duygu, düşünce ve tutumlarım i -fade etmekte kullanılan kalıplaşmış kelime grupları olarak nitelendirilebilecek kalıp sözler arasında selamlaşma, vedalaşma, kendini ya da birini takdim etme, kutlama, başsağlığı dileme, iyi dileklerini iletme gibi durumlarda kullanılan kalıp sözler, uzlaşmaya dayalı bu gibi toplumsal durumları aşmada ve ilgili toplumun gelenek ve genel geçerleri ile belirlenmiş toplumsal davranış örneğine uygun davranabilmede önemli bir rol oynamaktadır. Bu sözlerin diğer bir bölümünü ise, çeşitli durumları yorumlamada ve bu durumlar karsısında kişilerin tutum ve duygularım ifade etmede kullanılan kalıp sözler oluşturmaktadır. Bu bölümdeki kalıp sözler bir durumu eleştirme, kabul etmeme gibi kişisel tutumların belirtilmesinin yanı sıra; şaşkınlık, öfke gibi duyguların ifade edilmesinde de kullanılmaktadır. Ayrıca diğer kişileri uyarma, azarlama, tehdit etme gibi amaçlarla kullanılan kalıp sözler de bulunmaktadır. Hayır duaları, beddualar, küfürler ve gündelik olayların batıl inançlara dayalı yorumlan ifadelerini kalıp sözlerde bulmaktadırlar. Bu çalışmada, Almanca ve Türkçe'de bulunan kalıp sözler eş zamanlı bir düzlemde karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde iki ya da daha fazla sayıdaki kelimenin bir araya gelerek aklıp söz biçimini alması için geçirdiği kalıplaşma süreci, dilbilimin bir yan alanı olan ve kalıplaşmış kelime bağlantılarını inceleyen deyim bilgisi yöntem ve ilkelerine göre açıklanmıştır. 236 Kalıp sözleri, deyimler ve atasözleri gibi diğer kalıplaşmış yapılardan ayıran özellikleri daha iyi belirleyebilmek amacıyla kalıplaşmış tüm yapı türlerinin temel özellikleri açıklanmış ve kalıp sözlerin kullanım durumlarına göre bir sınıflandırılması yapılmıştır. Çalışmanın esas bölümünü oluşturan ikinci bölümde, birinci bölümde yapılan sınıflandırma çerçevesinde Almanca ve Türkçe kalıp sözler kullanım durumları içerisinde karşılaştırılarak değerlendirilmiş ve anlambilim ve söz dizimi açısından incelemesi yapılmıştır. Kalıp sözlerin genellikle belirli bazı durumlarda kullanılmaları ve ancak bu durumlar içerisinde değerlendirilebilmeleri, anılan söz gruplarının, dili gösterge-kullanıcı ilişkisi çerçevesinde bir davranış biçimi olarak kabul eden edimbilim/kullanım bilgisi yöntemlerine göre incelenmesi zorunluluğunu doğurmuştur. Bu çalışmada kalıp sözler, özellikle edimbilimin belirliyici kuramı olan sözeylem kuramı ve dilin işlevlerini belirleyen çeşitli dilbilim kuramları çerçevesinde incelenmiştir. 237 Bu çerçevede kalıp sözlerin genellikle dolaylı dil eylemeler niteliğinde oldukları, iki aşamalı dileylem dizileri biçiminde gerçekleştikleri ve kendilerini oluşturan kelimelerin işlevlilik uğruna düz anlamlar mı yitirerek, bildirişim süreci içerisinde toplumsal ilişkileri toplumun beklentileri çerçevesinde yürütebilmeyi sağlayan sinyaller biçimine dönüşmüş oldukları, ayrıca Türkçe ve Almanca kalıp sözlerin bir bölümünün, deyimler gibi bir deyimleşme süreci geçirdikleri ve bunun sonucunda kalıp sözlerin yapısı içerisindeki kelimelerin tümünün ya da bir bölümünün düz anlamlarım kaybederek, kalıp sözlere çeşitli deyimlilik dereceleri kazandırdıkları gibi sonuçlara varılmıştır. Sözdizimi açısından Almanca ve Türkçe kalıp sözlerin genellikle cümle yapısında ya da eksitili cümle yapısında oldukları; soru, bildirim veya emir cümleleri olarak yapılandıkları anlaşılmıştır. Ancak, kalıp sözlerde belirliyici olan, sözdizimsel özelliklerden çok, bu sözlerin toplumsal uzlaşılara dayalı durumlarda kullanılmakta olmaları nedeniyle, ilgili oldukları kültürle yakın bağlantılarının bulunmasıdır. Bu nedenle de, söz konusu toplumlara özgü ve o toplumların gelenek, görenek ve alışkanlıkları ile belirlenmiş olan örnek davranış biçimlerini gerçekleştirmede ve bu tür toplumsal durumları, bildirişim sürecini zedelemeden aşabilmede kalıp sözlerin önemi büyüktür. Nitekim, yabancı dil öğrenen kişilerin, bu sözleri yerinde ve duruma uygun olarak kullanamamaları kültürlerarası ilişkilerde çeşitli sorunlar ortaya Çıkarabilmektedir. Çeviri ve özellikle de edebi çevirilerde kalıp sözlerin çevirisi ayrı bir sorun oluşturmaktadır. Bu tür sorunların aşılabilmesi içinde, kalıp sözlerin temel yapısall ve kullanım özelliklerin dilbilim açısından belirlenmesi öncelikle gerekmekteydi. Bu açıdan bu çalışma, ileride yapılabilecek çeviribilim ve dil öğretimi ile ilgili çeşitli çalışmalar için bir ön çalışma nitel eğinde düşünülebilir. Kültürel boyutu açısından kalıp sözlerin karşılaştırması sonucunda, Almanca ve Türkçe'nin söz varlıklarında kalıp sözlerin önemli bir yeri olduğu, ancak kullanım durumlarına göre çeşitli farklıklar gösterdikleri, özellikle Türkçe kalıp sözlerin birçoğunun Almaca'da eşdeğerlerinin bulunmadığı, söz gelimi evlenme, doğum ve ölüm gibi durumlarda kullanılmak üzere Türkçe'de yüzlerce kalıp söz varken; Almanca'da bu gibi durumlarda kullanılan sadece iki kalıp söz mevcuttur. Buna karşın 239 Almanca'da yemek sırasında olan çeşitli olayları yorumlamada kullanılan kalıp sözlerin sayısı Türkçe'dekilere oranla daha -fasladır. Bu gibi çok sayıdaki -farklılığa teşde geniş bir biçimde değinilmiştir. Tezin sonuna eklenen bir listede ise, tezde incelenen Almanca ve Türkçe kalıp sözlerin bir dökümü yapılmıştır. Bu listenin incelenmesinden de Türkçe'nin kalıp sözler yönünden daha zengin olduğu görülecektir. Bu zenginlik ise, Türk Toplumunun geleneksel niteliklerini, Alman Toplumuna oranla daha -fazla korumuş olması ve Türk Toplumunda kişiler arasındaki ilişkilerin ise daha yoğun bir biçimde sürdüğü gerçekleriyle açıklanabilir.