Mekansal değerlendirmede algısal yargılara dayalı bir model

İnsan-çevre ilişkilerini algı psikolojisi kapsamında ele alan bu çalışmada, duyguların tasarım sürecindeki etkinliği vurgulanmakta, duygusal olarak yüklenmiş bir fiziksel uyarıcının kullanıcı üzerinde yarattığı mekansal etkinin değerlendirilmesine yönelik kavramsal bir model önerilmektedir. Mekansal etki, Geştalt Algı Teorisi doğrultusunda saptanan algısal bütünlükle ortaya çıkan duygusal faktörlere göre değerlendirilmekte ve bu duyguların aldığı değerlere bağlı olarak çıkartılan 'Duygusal Yük Profil leri' ile Estetik Yargı görsel olarak ifade edilmektedir. Böyle bir modelin kullanılması ile mekansal etkiye ilişkin yargısal değerlere yön verile bilmekte, bu nedenle çelişkili durumları değiştirme, denetleyebilme olanağı sağlanmaktadır. Bu çalışma, problem alanını oluşturan elverişsiz görsel koşulların yer aldığı deney akışını, uygun koşulları sağlayacak varsayımlarla sınayan bir model kurma girişimi olarak ele alındığında, 'Duygusal Yük Profilini' meydana getiren algısal yargılar, varsayımlar şeklinde önerilmektedir. Mekansal uyarım sonucu ortaya çıkan duygusal faktörler-algısal yargılar; niceliksel olarak ölçülebilen fiziksel bileşenler ile niteliksel olarak ölçülebilen algısal bileşenler arasındaki ilişkiyi açıklamaktadır. Dağıl mış duyusal girdiyi bir araya getirme süreci izlenerek, duyguları çeşitli algı türlerine göre ifade eden sözcükler analiz edilmekte; kümesel değerlendirme ile sentez yapılarak algısal yargıları oluşturan esas boyutlar saptanmakta ve bu yargıların aldığı değerlere göre estetik yargının anlam kazandığı, algısal karmaşıklığı yöneltebilen, basit kavramsal bir model önerilmektedir.- v - Çalışma aşağıda belirlenen amaçlar doğrultusunda beş bölümden oluşmaktadır: o İnsan ve çevresi arasındaki ilişkinin -karşılıklı uyumu artıracak- algısal etkinliğine ilişkin yapısının anlaşılması, o Mekanın niceliksel olarak ölçülebilen fiziksel değişkenleri ile niteliksel olarak ölçülebilen algısal değişkenler arasındaki etkileşim sisteminin kurulması, o Psikolojik bir yargı olarak ifade edilen estetik yargının, sadece fiziksel uyarıcının büyüklüğünün kuvvet fonksiyonu olmadığı, algılayan kişinin bilgi işleme kapasitesine bağlı olarak geliştiğinin vurgulanması- dır. Giriş bölümünde, konunun önemi, araştırmanın gereği üzerinde durulduktan sonra problem alanı tanıtılmakta ve gerekçelere bağlı olarak saptanan amaçlar doğrultusunda problem alanı sınırlandırılmaktadır. Birinci bölümde, çevresel psikoloji kapsamında çeşitli boyutlarıyla ele alman insan-çevre etkileşim sistemi, algılanan mekan özelliklerine bağlı olarak incelenmektedir. Bu özellikler, tüm algısal faktörleri içeren bir mekanın ısısal, görsel, boyutsal ve işitsel gereksinmelerini karşılayan elemanlarını ve bunların algısal süreçlerini belirlemekte ve mekanın algısal içeriğini oluşturmaktadır. Somut bir yapıya sahip olan bu içerik, çeşitli ortam ve çevrelerde farklı yapıda mekansal düzenlemelere yol açmaktadır. Ayrıca bu bölümde, insanın, bulunduğu mekanın içeriğine bağlı olarak bir değer sistemine sahip olduğu vurgulanmakta; eylemleri amaçlı kılan, seçenekleri etkileyen, bütünün amacına yönelik geliştirilen işlevleri karşılayan bir mekanda, insanın sahip olduğu değerleri yansıtan bir değer sistemi Mekansal Etki olarak açıklanmaktadır. İkinci bölümde, mekanın sahip olduğu mekansal etkiye ilişkin değer sistemi, diğer bir deyişletmekansal değerlendirme ayrıntılı olarak incelenmektedir. Tasarım etkinliğinin bilimsel ve sanatsal yapısına değinilerek, değerlendirme sonucu elde edilen bulguların tasarıma veri oluşturacak nitelik taşıması için mekansal değerlendirmede Estetik Deneyimin önem kazandığı vurgulanmaktadır. Zihinsel süreçlerle kazanılmış, geliştirilmiş görsel birikimi ifade eden Estetik Deneyim, bilgi işleme sürecinin bir parçası olduğundan, değerlendirmeye nesnel bir yapı kazandırmaktadır. İnsan-çevre ilişkileri kapsamında Estetik Deneyim, gerek fiziksel değişkenlerin, gerekse kişiye özgü öznel faktörlerin tamamlayıcı rolleri ile anlam kazanmakta; fiziksel ve kavramsal kaynaklardan kazanılan bilginin bütünleşmesi sonucu ortaya çıkan duygusal tepki, Estetik Yargıyı açıklamaktadır. Estetik yargının, mekansal etkinin özünü saptayıcı, çözümleyici yapısı, bu konuda yapılmış çalışmaların ışığında incelenmektedir. Bu yapısının, çevrenin anlaşılması ve algılanması kapsamında bütünleştirilmiş, algısal yargılar yardımıyla kurallar, ilkeler haline gelebilen, yeni çevrelere fikir verebilen bir nitelik taşıdığı önemle vurgulanmaktadır. Üçüncü bölümde, mekansal uyarıcıya ilişkin fiziksel özellikler ve görsel, boyutsal, ısısal ve işitsel algı türlerinden meydana gelen Mekansal Algıyı etkileyen fiziksel değişkenler tanıtılmakta; fiziksel değişkenler ile algısal değişkenler arasındaki ilişkiler, görsel değerlendirme değişkenlerinin algısal etkileşim düzenini açıklayan bir şemada gösterilmektedir. Mekansal düzenlemeye ilişkin ilkeler doğrultusunda düzenlenen tasarım elemanlarının oluşturduğu mekansal uyarıcı, duyusal girdi olarak bilgi işletme süreci kapsamında bellekte işlenmekte, saklanmakta, duygusal ilişkiler kurularak algısal izlenimi oluşturan duygusal tepki -çıktı- olarak değerlendirilmektedir. Fiziksel, algısal, zihinsel ve duygusal etkinliklerin karşılıklı etkileşimini sistemleştiren bir Mekansal Değerlendirme Süreci önerilmektedir. Dördüncü bölümde ise Mekansal Algı Süreci kapsamında tüm algı türleri ile duyusal bilginin bütünleşmesi sonucu ortaya çıkan algısal yargılarla mekanı tanımlayan bir sistem önerilmektedir. Sistemin ilk aşamasında, fiziksel uyarıcının -tasarım elemanlarının- mekan içindeki kullanıcının 'psikolojik durumunu' nasıl etkileyeceğinin öznel bir gösterimini saptayan bir ilişki matrisi düzenlenmektedir. Matrisin kuruluş ilkesi, psikolojik yargının, zihinsel süreçten geçen fiziksel uyarıcının özelliğinin bir kuvvet fonksiyonu olduğu görüşüne dayanmaktadır. Matriste yer alan duygu ifadeleri değerlendirmeleri tanımlamakta, ilişkili algı türlerine göre her mekansal değişken için bir Anlamsal Farklılık Skalası geliştirilmektedir. İkinci aşamada, skalalar üzerinde değerlendirmeleri ifade eden sözcüklerin birbirleriyle yüksek derecede ilişkili olanları gruplanarak duygusal kümeler oluşturulmaktadır. Son aşamada ise kümelenen ikincil duyguların oluşturduğu birincil duygular, algısal yargılar olarak ele alınarak ışınsal bir diyagramda sistemleştirilmektedir. Mekansal etkiyi belirleyen ölçütler olarak ele alınan bu algısal yargılara göre irdelenen çeşitli mekanların-çevrelerin Duygusal Yük Profilleri çıkartıl makta; estetik yargının şematik gösterimi olarak kabul edilen bu yük profilleri ise, doğruluğu ve kesinliği kanıt lanamıyan bazı estetik düşünceleri, gereksinmeleri ve sınırlamaları belirli bir sisteme oturtarak nes nelleştirmektedir. Bu şekilde oluşturulan ve görsel olarak ifade edilen kavramsal model yardımıyla yaratılmak istenen etkilerin irdelenmesi sağlanmaktadır. Bir diğer kullanım alanı ise kullanıcının görsel birikimini ölçmede, 'Duygusal Yük Profilinde' yer alan sekiz temel duygunun bireyleri veya grupları nasıl etkilediğinin saptanması yolunda, kaynak oluşturulmasıdır. Beşinci bölümde ise çalışmanın sonuçlarına yer verilmektedir. Önerilen süreç ve adımlar yardımıyla 'Mekanı Algısal İlişkiler Kapsamında Değerlendirme' olarak belirlenen probleme, şematik bir yaklaşımla açıklık getirilmek istenmektedir.