Osmanlı'dan Cumhuriyete Trabzon'a göçler: Göç, demografik hareketlilik ve değişim üzerine bir kent örneği (1877 - 1930)

Göç ve muhacirliği konu alan çalışmaların etkilerini bir şehir özelinden takip etmek zor olmakla birlikte zaman zaman başvurulan inceleme yöntemleri arasında yerini almıştır. Bu bağlamda hazırlanan çalışma Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Trabzon'da yaşanan ve göç ile neticelenen olaylar silsilesini aydınlatmak üzere kaleme alınmıştır. 1877 1930 tarihleri arasını kapsayan ve literatüre göç hadiselerinin hız kazandığı yıllar olarak yansıyan bu dönemi eleştirel bir bakış açısıyla kaleme almak çalışmanın genel prensibidir. Öte taraftan 'göç ve değişim' parolası da bahsi geçen yıllarda esas olarak dikkat edilecek anahtar kavramlar arasında yerini almıştır. Bu minval üzere çalışma dört ana başlık altında incelenecektir.'Birinci bölümde Giriş bahsine ilave edilen ve doğrudan Trabzon ile alakalı bazı hadiselere de yer verilmiştir. İlk olarak kentin tarihi ve adı üzerine yapılan bazı tartışmalara değindikten sonra tedrici şekilde Trabzon'un göç sürecine giriş yapılmıştır. 1856 Kırım Savaşı ile Trabzon'un yaşadığı süreç etkileriyle beraber eleştirel bir gözle çalışmanın kapsamına ilave edilmiştir. Öncüllerinden farklı olan ve doğrudan Osmanlı Devleti'nin siyasi konjüktörü ile alakalı olan bu göçlerin çalışmaya eklenmesinde ki temel amaç; geniş kapsamlı ve kentin karşılaştığı ilk büyük hicret hadisesi olmasından kaynaklıydı. Bu bakımdan akabinde yaşanacak göçler ile aralarında nasıl ve ne şekilde bir benzerlik bulunduğu hususu çalışmanın kapsamı açısından önemlidir. Dahası ele alınan sürecin uygulamaları ise diğer göç süreçlerini kontrol altına almak için bir ön tecrübe şeklinde algılanması hadiseyi önemli kılan bir başka husustur.'İkinci Bölümde' ise 1877 1878 yıllarını kapsayan ve literatürde '93 Harbi' olarak bilinen savaşın göçle alakalı olarak Trabzon özelinde bıraktığı etkilere yer verilmiştir. Objektif bir değerlendirme olması açısından arşiv belgeleri ve akademik araştırmalar ile süreç desteklenmiştir. Trabzon'a yapılan göçlerin etkileri bölümlerinde göçün 'ekonomik', 'demografik' ve 'sosyal - kültürel' etkilerine yer verilmiştir. Trabzon'un doğrudan savaşa dahil olmadığı ancak dolaylı yoldan etkilendiği düşünülürse 'edebi hafıza türlerinde göç algısı' isimli bir başlıkta savaş ve göçlerin nasıl algılandığı çalışmada sergilenmeye çalışılmıştır. Bu tarz bir çabanın ilavesi halkın göç ve savaş türünden hadiselere bakışını anlatmak için elzem görünmektedir. Çalışmanın 'Üçüncü Bölümü'nde' Birinci Dünya Savaşı sırasında Trabzon'un yaşadığı Rus işgaline yer verilmiştir. Bahsi geçen Rus işgali yaklaşık iki yıl sürmüş olmasına karşın kent için etkileri çok büyük olmuştur. Öncelikli olarak 1461 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından zapt edilen kent aradan geçen 455 yıl sonra ilk defa başka bir güç tarafından işgal edilmiştir. İşgalin halk üzerinde bıraktığı psikolojik etkilerin yansıması olarak Müslümanların çoğu Karadeniz'in Batı kıyılarına doğru hicrete başlamıştır. Göç ve etkileri sürecini aydınlatmak için elde edilen 'üç adet anı' teferruatıyla kullanılmıştır. Göçlerin Trabzon'da bıraktığı tesirler anılar ile birlikte arşiv belgeleri ile örtüşecek şekilde kullanılmıştır. Bahsi yapılan göç ve etkileri önceki bölümde olduğu gibi göçlerin 'ekonomik', 'demografik', 'sosyal kültürel' ve 'edebi hafızalarda göç algısı' şeklinde irdelenmiştir. Rusların kentte uyguladığı işgal projelerinin de değerlendirildiği kısımda Trabzon için önemli pek çok ayrıntıya yer verilmiştir. Son bölüm olan 'Dördüncü Bölüm' de' ise Trabzon kenti ve Türk halkı için hakim gücün değiştiği, Osmanlı'nın tarih sahnesinden çekildiği ve Yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin erken dönemlerinde gerçekleştirilen 'mübadele' yani 'Ahali Değişimi' süreci ele alınmıştır. Trabzon özelinden bakılan mübadele olayı 'gelenler ve gidenler' merkezli olacak şekilde kaleme alınmıştır. Kent için mübadele öncesi ve sonrası genel durum dikkatlice incelenmiştir. Mübadelenin yansımaları bahsi de göçlerin 'ekonomik', 'demografik' ve 'sosyal ve kültürel' temelli değişkenler üzerinden değerlendirilirken arşiv belgelerine ve güncel araştırmalara fazlasıyla yer verilmiştir.