Postmodern kentin izinde mizah heterotopyaları: İstanbul üzerine bir değerlendirme

Bu çalışma, tüm dünyada ve beraberinde Türkiye'de yaşanan dönüşüm sonucu gündeme gelen 'postmodern kent' kavramının anlam dünyasını biraz daha açmak adına İstanbul'un seksenli yıllarda yaşadığı dönüşüm sürecine karikatürler üzerinden bakmayı hedeflemektedir. İstanbul'un bugün yaşadığı tüm sorunlarının faturanlandığı 80'li yıllarına ilişkin, karikatürlerin ürettikleri muhalif hikayenin, kent bütünü içerisinde nasıl bir yeri olduğu ise, çalışmanın odak noktasını oluştu. rmaktadır. 12 Eylül 1980 askeri darbesi ile başlayan süreç, birçok teorisyen tarafından Türkiye ve özellikle İstanbul için bir dönüşüm eşiği olarak tanımlanmaktadır. İlk etapta, ekonomik ve politik tabanlı görünen bu dönüşüm rüzgarı, sermayenin birikim şeklinin değişmesiyle birlikte kentsel düzlemde de karşılık bulmaktadır. Bu çalışma, İstanbul'un 80'li yıllardan başlayarak günümüze gelene kadar yaşadığı dönüşümü, alternatif bir medya aracı olan karikatürler üzerinden okuyarak, gündelik hayatı kentin ve kentlinin anlam dünyasından bir bakış açısıyla sunmayı amaçlamaktadır. Mimarlığı salt yapı üretim pratiği olarak değerlendirmeyen, disiplinler arası bu çalışma, mekan üretiminin arka planında yer alan, anlamları araştırmayı hedeflemektedir. Mekanın, Lefebvre ile birlikte değişen anlamı, mekanı zamanın aktığı fiziksel 'yer'den öteye taşımaktadır. Mekan, bugün geldiğimiz noktada, toplumsal ve ekonomik süreçlerin bir parçası olarak değişip dönüşen bir olgu olarak ele alınmaktadır. Mekan, hem toplumsal süreçlerin bir sonucu hem de onu sürekli dönüştüren bir mekanizma olarak değerlendirilmektedir. Toplumsal üretimin bir parçası olan mekan, mimariden kent politikalarına, çevre problemlerinden arsa spekülasyonlarına, kültürel üretimden ideolojiye uzanan etkinlikler alanında dinamik ve diyalektik bir yoğunluğun kendisidir. Kentin, farklı mecralardaki temsilleri örneğin bir filmde, bir romanda ya da şiirde yeniden temsili mekanın siyasi, felsefi ve sanatsal tüm düzeylerdeki katlarını birbirinin içine geçmişş zarflarından çıkararak analiz edebilmemizde yardımcı olmaktadır ve bir bilme biçimi yaratmaktadır. Mekan ve mekan temsili arasındaki ilişki, bu çalışmanın temel bakış açısını oluşturmaktadır. Bu çalışmada Türkiye'de postmodern dönüşümün başlangıç noktası olarak kabul edilen seksenli yıllarda karikatür dergilerinde yer alan kent temsilleri aracılığıyla oluşturulan muhalif hikaye, Foucault'un günümüz mekanını tanımlamak için sistematikleştirdiği heterotopya kavramıyla çözümlenmeye çalışılmıştır. Heterotopya kavramı, Foucault tarafından, doğasında hegomonik mücadeleyi barındıran mekanlar olarak tanımlanmaktadır. Bu alanlar, gerçek mekanlarda eş zamanlı olarak temsil edilen, gerçek mekanın temsiliyetini tersine çeviren, onunla mücadele eden, bireylerin hegomonik normlarla karşı karşıya geldiği ütopyalar, karşı mekanlar olarak tanımlanmıştır. Foucault, heterotopyalar ile çoklu, parçalanmış, hatta uyumsuz, normal veya gündelik mekanlara göre merkez dışı alanları tanımlamaktadır. Foucault, heterotopya kavramı ile homojen olmayan günümüz mekanını tanımlayarak, mekanın heterojen yapısının hegemonik mücadeleyi içerdiğini ifade etmektedir. Foucaultyen bir bakış açısıyla mekan, artık kendiyle birlikte, direnç noktalarını da oluşturan bir olgu halini almıştır. Haftalık mizah dergilerinin gündelik politikayla şekillenen mizahı ve mizahın gündelik hayattan referans alan tavrı, karikatürler içerisinde yer alan kent temsillerinin heterotopya olarak nitelendirilmesinin temelini oluşturmaktadır. Karikatürlerin mizah yaratmak için kullandıkları yöntemler, Foucault'un heterotopya kavramını oluştururken bahsettiği heterotopya özellikleriyle neredeyse birebir örtüşmektedir. Karikatürler, zaman, mekan, dil ve algılanan gerçeklik ile oynayarak okuyucunun algısını yönlendirmektedir. Bir karikatürün etkisi, hem gerçekliğin belirli bir tarzda algılanmasına, hem de daha sonra bu algının sınırlarını ihlal edebilmesine bağlıdır. Karikatürlerin yarattığı şaşkınlık anında veya kahkaha anında, mizahçının kullandığı tüm parçalar ve işaretler bir kültürel bağlamdan sıyrılarak bir diğerinde birleşir ve kültürel yaşamın tümünün karışık ve belirsiz doğasını, kültürel biçimlerin, simgelerin ve anlamların terse dönebileceği olgusunu göz önüne sermektedir. Bu yönüyle, karikatürler tanıdık olanı hem akla getirmektedir, hem de sarsmaktadır. Başka bir ifadeyle karikatürler, Foucault'un heterotopyaları tanımlarken kullandığı, gerçek mekanlarda eş zamanlı olarak temsil edilen, gerçek mekanın temsiliyetini tersine çeviren, onunla mücadele eden, bireylerin hegomonik normlarla karşı karşıya geldiği ütopyalar, karşı mekanlar ifadesiyle neredeyse birebir örtüşmektedir. Karikatürlerde yer alan mekan temsillerini, İstanbul'un yaşadığı, neoliberal politikalarla şekillenen dönüşüm süreciyle birlikte incelemeye çalışan bu çalışma, iki farklı koldan yürütülen araştırma sürecinin sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu araştırma süreçlerden ilki seçilen tarihsel kesitte, İstanbul'un yaşadığı dönüşümün, yazılı ve görsel medyadaki yansımasını ortaya koymaktadır. Kentin yaşadığı dönüşümü, gündem üzerinden ele almak, kent mekanının fiziksel dönüşümünü ortaya koymak açısından önemli bulunmaktadır. 1980- 1995 yılları arasında, kent gündeminin öne çıkan tartışmaları, hükümet teşvikleri ve yasal arka planları ile birlikte ele alınarak, kentin yaşadığı dönüşümün arka planı açıklanmaya çalışılmıştır. Araştırma sürecinin ikinci aşamasında ise, bu dönemde yayınlanan mizah dergilerinde yer alan karikatürler taranarak, İstanbul'un yaşadığı mekansal dönüşüm sürecine referans olabilecek karikatürler seçilmiş ve içerik analizine tabi tutumuştur. Barthes'in göstergebilim yöntemini benimseyen bir arşiv ve yeniden okuma çalışması olarak bu çalışma, anlamlama yönteminden yararlanılarak oluşturulmuştur. Bu yöntem ile, heteretopya özelliği gösteren karikatürlerin oluşturduğu, dönüşüm temaları elde edilmiştir. Çalışmanın ana stratejisi öncelikle, çalışmanın kavramsal çerçevesini açıklamaya çalışmaktır. Birinci bölümde çalışmanın bağlamı, amacı ve yöntemi açkladıktan sonra ikinci bölümde, karikatürlerle şekillenen mizahın heterotopya olarak değerlendirilmesinin altyapısı açıklanmıştır. Bu anlamda öncelikle, postmodern kent kavramının literatürde nasıl yer aldığı ortaya konmaya çalışılmıştır. Sonrasında heterotopya kavramının postmodern mekan kuramında durduğu yer aktarılmaya çalışılmıştır. Bu bölümde üçüncü olarak, komiğin anlamıyla birlikte, mizah basının işlevi, temsil kavramıyla birlikte aktarılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde, karikatür analizi sonucu elde edilen dönüşüm temaları İstanbul özelinde yaşanan proje süreçleriyle birlikte tartışılmıştır. Bu bağlamda, 1980- 1995 yılları arasında yayınlanan gazeteler ve mimarlık dergileri taranarak, bu dönemde İstanbul için tartışılan projeler belirlenmiştir. İstanbul'un yaşadığı dönüşüm süreci, toplamda beş ana başlık altında incelenmektedir. Bu ana başlıklar karikatür analizi sonucu elde edilen dönüşüm temalardır. Temaların altında yer alan başlıklar ise, günden analizi sonucu elde edilen yazılı ve görsel basında yer alan güncel proje süreçlerininden elde edilmiştir. Sonuç olarak, heterojen, gerçek mekanlarda eş zamanlı olarak temsil edilen, gerçek mekanın temsiliyetini tersine çeviren, onunla mücadele eden, bireylerin hegomonik normlarla karşı karşıya geldiği ütopyalar, karşı mekanlar olarak tanımlanan heterotopyaların 1980- 1995 yılları arasında, mizah dergilerinde yayınlanan karikatürlerde bir karşılığının olduğunu söylemek mümkündür. Tek bir kent temsilinden ziyade, heterotopya özelliği gösteren karikatürlerde yer alan kent temsillerinin 'postmodern kent' büyük resmiyle de örtüştüğü sonucuna varılmaktadır.