Avrupa insan hakları mahkemesinin seçilme hakkı bağlamındaki kararlarının etkileri - Bosna-Hersek vaka çalışması

AİHM'nin 2009 yılında verdiği Sejdic ve Finci/Bosna-Hersek kararı, Bosna-Hersek'te seçilme hakkından yararlanmada ayrımcılıkla ilgili tartışmaların başlamasını sağlamış ve karar sonrası konu büyük bir ilgi görmüştür. Ancak daha sonra alınan alakalı kararlara aynı ilgi gösterilmemiştir. Akademik literatürde de aynı şekilde sonraki kararlar ilgi görmemiş; yeterince incelenip analiz edilmemiştir. Sejdic ve Finci/Bosna-Hersek kararı bile genellikle ülkenin AB'ye üyelik sürecine bağlı olarak tartışılmış; diğer etkileri yeterince ele alınmamıştır. Bu bağlamda bu tezde, AİHM'nin Bosna-Hersek ile ilgili seçilme hakkı bağlamında verdiği ilgili tüm kararların ve bu kararların etkilerinin analiz edilmesi amaçlanmıştır. Analiz yapılırken özellikle disiplinler arası bir yaklaşımın kullanılması tercih edilmiştir. Zira, uluslararası insan hakları hukuku kapsamında ele alınan konunun teorik çerçevesinin çizilmesi noktasında uluslararası insan hakları rejimleri esas alınmıştır. Uluslararası insan hakları rejimleri hem uluslararası hukuk hem de uluslararası ilişkilerin kesiştiği bir konu olması dolayısıyla, bu yaklaşımın benimsenmesi elzem hale gelmiştir. Böylece tezin teorik çerçevesi olarak rejim teorisi benimsenmiş, belge analizi ve vaka çalışması yöntemleri uygulanarak analiz geliştirilmiştir. Rejim teorisi insan hakları bağlamında ele alındığında temelde devletlerin uluslararası insan hakları rejimlerinin kurallarına uyum sağlamasının ve insan hakları mahkemesi kararlarına riayet etmesinin aynı minvalde gerçekleşebileceğini, birbirinden ayrı düşünülemeyeceğini ileri sürmektedir. Ayrıca, uluslararası toplum nezdinde 'insan haklarına saygı duyan bir ülke' imajı kazanmanın devletler açısından bir gereklilik olduğunu vurgulamaktadır. Bu paralelde tezin merkezinde seçilme hakkının ulusal ve uluslararası düzeyde garanti edilen bir siyasi hak olup olmadığı yer almaktadır. Seçilme hakkı Bosna-Hersek mevzuatında, Dayton Anayasası'nda açık olarak ifade edilmemiş olup, Bosna-Hersek Seçim Kanunu'nda düzenlenmiştir. Bunun temel nedeni, Dayton Barış Anlaşması ve ekleri ile öncelikle savaştan zarar görmüş Bosna-Hersek'te hem barışın tesisi, hem kapsamlı bir devlet inşası amaçlanmış olmasıdır. Anlaşma'nın IV. eki olan Dayton Anayasası'nın içinde var olan kurucu halkların ayrıcalıkları da ülkeyi siyaseten alınacak manevralara karşı savunmasız bırakmış; seçilme hakları konusunda ilerleme sağlanmasına engel olmuştur. Ayrıca bu süreçte verilen konuyla ilgili AİHM kararlarının uygulanması sorunu da doğmuştur. Bosna-Hersek Avrupa Konseyi'nin üyesi olunca AİHS'i onaylayıp standartlarını kabul etmiş ve AİHM'nin kararlarını uygulamak uluslararası sorumluluklarından bir tanesi olmuştur. AİHM kararlarının uygulanması sorununun Bosna-Hersek için en önemli etkisi, ciddi bir biçimde ihtiyaç duyulan ve uzun süre müzakere edilen anayasa değişiklikleri önergesinin mecliste kabul edilmemesi şeklinde ortaya çıkmıştır. Bu çalışma boyunca elde edilen veriler seçilme hakkı ve seçilme hakkından yararlanmada ayrımcılıkla ilgili konuların yeterince araştırılmamış ve teorize edilmemiş olduğunu göstermiştir. Halbuki seçilme hakkı literatürde daha çok incelenmeyi hak ettiği gibi, pratikte de daha tartışılır olunmayı hak eden bir kavramdır. Bu tezle hem literatürdeki bu boşluğun doldurulmasına katkı sağlanması; hem de tez kapsamında incelenen AİHM kararlarının etkisi ve verilen kararların uygulanması sonucu konu ile ilgili Bosna-Hersek'te temel bir anayasa reformu yapılması tartışmasına katkı sağlanması amaçlanmıştır.