Tüketicinin korunmasına ilişkin hukuki tedbirler

Tezimizde öncelikle tüketicinin tanımı yapılmaya çalışılmıştır. Tanımın iki bakımdan yararı vardır. Birincisi, tüketicilerin munzam tedbirlerle korunması gerekli olduğundan, önerilen bu tedbirlerden kimlerin yararlana cağının tespitine yarayacaktır. İkincisi de belirli niteliklerin tespiti tüketim mukavelesine taraf olarak korunacak kişilerin tayinine ışık tutacaktır. Tüketici, kişisel ihtiyacı için mal veya hizmet edinen kişidir. Ancak gayrimenkuller ile menkul değerler buradaki 'mal' kavramı içine girmez. Bu tanımdan sonra, tüketicinin korunmasını zorunlu hale getiren durumlara değinilmiştir. Bugünkü sanayi toplumunun tüketiciler açısından getirdiği olumsuzluklar belirtilerek, şartların tüketiciler aleyhine geliştiği ve tüketicinin zayıf taraf durumunda olduğu açıklanmıştır. Ekonomik bakımdan güçsüz olanların korunması da Anayasa da öngörülen sosyal devlet ilkesinin gereğidir. Bunun yanı sıra Anayasası'nın 172. maddesi de tüketicilerin korunmasını devlete bir görev olarak yüklemiş bulunmaktadır. Esasen, sanayi toplumunun tüketiciler açısından getirdiği olumsuzluklar, pek çok ülkede tüketiciyi koruyucu tedbirlerin alınmasına yol açmaktadır, ülkemizin de bu hareket dışında kalmaması gerekmektedir. Tüketicinin korunması bakımından hukukumuzun genel durumu da kısaca gözden geçirilmiştir. Bu bağlamda Anayasa Hukuku, Ceza Hukuku, idare Hukuku ve Ticaret Hukuku alanlarında tüketicinin korunmasında yararlanılabilecek hükümlere ve yasalara değinilmiştir, özel Hukuk alanında ise, boşluk ve eksikliklerin olduğu, doğrudan doğruya tüketicileri koruyucu hükümlerin istisnai olarak bulunduğu sonucuna varılmıştır. Bu arada yasa koyma çalışmalarında, tek bir yasa getirme yöntemi değil, değişik konuların değişik yasalarla düzenlenmesi yöntemine uyulması gerektiği kanaatine varılmıştır. Sözleşme özgürlüğü ilkesine, tüketicilerin korunması açısından getirilmesi gereken sınırlamalar konusunda açıklamalar yapılmıştır, özel hukukumuzun bugünkü durumu itibariyle mevcut emredici hükümlerle getirilen sınırlamalar yeterli değildir. Bu durumda uygulayıcılar yorum ve boşluk doldurma yöntemleri ile tüketiciler lehine sınırlamaları içtihat yoluyla geliştirebilirler. Esasen sözleşme özgürlüğünün tüketiciler lehine sınırlanmasının Anayasal temeli de vardır. Anayasada öngörülen sosyal adalet, sosyal devlet ilkeleri ve 172. madde hükmü Anayasal temeli oluşturmaktadır. icap ve kabul safhaları bakımından, tüketicinin yeterli derecede düşünmesini, mal ya da hizmetlerin nitelikleri açısından bilgilenmesini sağlayıcı tedbirlere yer verilmelidir. Şekilsizlik ilkesi tüketicilerin korunmasında olumsuzluklara yol açabilmektedir. Bu nedenle çeşitli sözleşme türleri için. yazılı şekil zorunluluğu getirilmeli, hatta bazı sözleşmelerin muhtevası kanun ile tespit edilmelidir. Rızayı ifsad eden sebepler konusuna da değinmek gerekmiştir, özellikle hilenin varlığının tespitinde tüketiciler lehine yorum yapılmalıdır. Sözleşmeden dönme hakkına ilişkin çeşitli sorunlar da irdelenmiştir. Satıcılar, sözleşmelere özel hükümler koyarak tüketicilerin sözleşmeden dönme hakkını sınırlama ya da tamamen ortadan kaldırma yoluna gidebilmektedirler. Bu durumun ise çeşitli hallerde Anayasa' ya, ahlaka ve kanuna aykırı olduğu vurgulanmıştır. Ayrıca iktisaden güçlü olan tarafın genel işlem şartlarında, sözleşmeden dönme hakkını saklı tuttuğu da gözlenmektedir. Bunun da geçersizliği konusuna değinilmiş bulunmaktadır. Bundan başka ülkemizde de giderek yaygınlaşan genel şartları içeren sözleşmelere ilişkin sorunlara açıklık getirilmeye çalışılmıştır. Bunların özellik ve sakıncaları incelenmiş, hukukumuzda bu konuda boşluk olduğu belirtilmiş, sakıncaları giderme çarelerine değinilmiştir. Olağandışı, beklenilmeyen, sürpriz yaratan şartların geçersiz olacağı, keza açık olmayan, tereddüt yaratan sözcüklerin onları kaleme alan aleyhine yorumlanması gerektiği vs. açıklanmıştır. Bu genel incelemenin yanı sıra, genel şartlı sözleşmelerde sıkça kullanılan sorumsuzluk şartı ve feragat şartının hangi hallerde geçersiz sayılması gerektiği konusuna değinilmiştir. Ayrıca taksitle satımın tüketiciler açısından getirdiği sakıncalar ele alınarak, Borçlar Kanunumuzun taksitle satıma ilişkin hükümleri irdelenmiştir. Bu hükümlerde, muacceliyet şartı, alıcılar lehine sıkı kayıt ve şartlara bağlandığı gibi, fesih halinde tüketicinin haklarının korunmasına önem verilmiştir. Ancak bu hükümler yeterli değildir. Bu nedenle, taksitle satımlarda eşin rızasının alınması, taksitle satımın muhtevasının belirlenmesi gibi yeni kurallar getirmek gerekmektedir. Keza tüketicinin ekonomik çıkarlarının korunması konusu da incelenmiştir. Bu konu, fiyatlara devlet müdahalesi, gabin, cezai şart ve temerrüd konularına değinilerek açıklanmıştır. Çeşitli yasalarla hükümete ve belediyelere fiyatları tespit etme ve denetleme yetkisi verilmiş bulunmaktadır, bu müdahaleler, her ne kadar, serbest piyasa ekonomisine aykırı olsa da, sosyal devlet anlayışının bir gereğidir ve yararlıdır. Ticaret Kanununun 1466. maddesi de belirlenen azami fiyatları aşan mukavelelerin en yüksek had üzerinden yapılmış sayılacağı hükmünü getirerek bu konuda ileri bir adım atmıştır. Gabin konusunda da, 'açık nisbetsizlik' ve 'tecrü besizlik' ölçüsünün tayininde tüketiciler lehine yorum yapılması gerektiği belirtilmiştir. Hakimin fahiş gördüğü cezaları indirmesi gerektiğine ilişkin B. K. 161/ 3 hükmü yararlanılacak hükümler arasındadır. Tüketicilerin en çok şikayetçi oldukları bir konu da bozuk, tehlikeli ve kalitesiz malların varlığıdır. Buna karşın korunmaları için, standartlaştırma ve kalite kontrol çalışmaları yapılması gerekmektedir. Nitekim Türk Standartları Enstitüsü, ihtiyari ve mecburi standartları belirleme yetkisine sahiptir. Standartlaş tırılan bir madde veya mamul, yapı, şekil, boyut, görünüş ve kimyasal bileşim gibi yönleriyle tümüyle belirlenmiş olmaktadır. Standart, malların kalitesi konusunda tüketicilerin yanıltılmasını önlemek gibi çok önemli bir görev ifa eder. Çeşitli yasalarla devlet kurumlarına, belediyelere standartlaştırma ve kalite kontrolü için yetki verilmiştir. Söz konusu malların satın alınması halinde nasıl korunacağı da Borçlar Hukuku alanını ilgilendirmektedir. Ayıba karşı tekeffül hükümleri, tüketicilerin korunmasında önemli bir yer tutar. Borçlar Kanununa göre satıcı alıcıya karşı satılanın zikir ve vaad ettiği vasıflarını mütekeffil olduğu gibi maddi veya hukuki bir sebeple değerini önemli bir şekilde indiren ayıplardan salim olmasını mütekef fildir. Satıcıların tekeffül yükümlülüklerini kaldıran ya da sınırlayan anlaşmaların varlığı halinde Borçlar Kanunumuz ayıbın hile ile gizlenmesi halinde şartın geçersizliğini öngörmektedir. Oysa sadece hile hali ile sınırlı kalmamak, teknik gelişmelerin sonucu olan gizli ayıplar için de şartın geçersizliğini kabul etmek gerekir. Keza söz konusu. mallar için üreticinin sorumluluğunu da kabul etmek gerekir. Hukukumuzda üreticinin sorumluluğunu düzenleyen yasa hükümleri bulunmamakla birlikte, Yargıtayımız haksız fiil esaslarına göre sorumluluklarının bulunduğu görüşündedir, üreticinin garantisi bulunan hallerde ise, artık tüketici ile üretici arasında bir sözleşme ilişkisinin kurulduğunu kabul etmek gerekmektedir. Tüketicilerin sağlıklı bir rekabet ortamından yararlandırılması da gerekmektedir. Bu konunun birinci yönü tüketicilerin haksız rekabete karşı korunmasıdır. Ticaret Kanunumuzun 56 -65. maddelerinde öngörülen haksız rekabete ilişkin hükümlere göre, haksız rekabet nedeniyle iktisadi menfaatleri zarara uğrayan müşteriler de dava açabilirler. Konunun bir diğer yönü, tüketicilerin hukuka aykırı rekabet sınırlamalarına karşı korunmasıdır. Ancak bu konuda hukukumuzda boşluk vardır. Kartel anlaşmaları ve tekeller yoluyla getirilen bu sınırlamalar, tüketicilerin zararına olmaktadır. Anayasamızda bunların önlenmesi gerektiğine ilişkin hüküm bulunduğu halde, henüz yasal düzenleme yapılmaması eksikliktir. Bundan başka, tüketicilerin talep ve dava haklarını kullanmasının kolaylaştırılması gerekmektedir. Tüketiciler genellikle mahkemelere başvurmama eğilimindedir. Bundan da büyük sayılar kanununa göre satıcılar yararlanmaktadır. Bunu önlemek ve tüketicilerin talep ve dava haklarını kullanmalarını kolaylaştırmak için, toplu dava yöntemi, özel mahkemeler kurulması, basit yargılama usulünün benimsenmesi, özel şikayet bürolarının kurulması düşünüleb ildir. Ancak hukuk alanında alınacak tedbirler tek başına, korumada yeterli olmaz. Bu nedenle tüketicilerin aydınlatılması, örgütlenmesi gerekmektedir. Keza ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel olarak gelişmesi, tüketicilerin daha iyi koşullarda bulunmasını sağlayacaktır.