Bosna Hersek ve Kosova'nın devletleşme sürecine sosyolojik bir yaklaşım

Bugün bile evrensel düzeyde bir toplum tasarımı, bir common-wealth sayılabilecek uygulamayla, sivil toplum ile resmi toplum arasında dini ve etnik kimliklerin çoğulculuğunu öngören modelin, çağımıza giderek bir cinnete dönüşen çatışmalar açısından ne anlamlar ifade ettiğini anlayabilmek için, bugün gezegen ölçeğinde içine sürüklendiğimiz kaosun genel durumuna bir göz atmak yeterlidir. Hepimizin bildiği gibi Sovyet sisteminin çökmesinden sonra, Amerika'nın garantörlüğünü üstleneceği Yeni Dünya Düzeni ideali çerçevesinde tek kutuplu bir düzen kurulacağı beklenirken, eşyanın tabiatına aykırı tasarlanan bu varsayım, yerini çok kutuplu ve hiç dengeli olmayan bir profile terk etti. Hiçbir şeyin kendi mecrasında akmadığı dünyamızda, şu anda 23 ana ve 80 potansiyel kriz bölgesi teşekkül etti. Bunların içinde dört bölge çatışmaların bütün şiddetiyle sürdüğü yerlerdir ki, bunlardan bir tanesi Balkanlar, bir tanesi de Kafkaslar 1 dır. Balkanlar, Kafkaslar ve diğer bölgelerde baş gösteren çatışmaların doğasına baktığımız zaman, içinde yeni girdiğimiz krizin hiç de konjönktürel ve geçici olmadığını, üstelik elmizde halihazır siyaset ve diplomasi araçlarıyla çözülemeyecek nitelikler arz ettiğini tespit etmek mümkün. Söz konusu çatışmalar her ne kadar dini ve etnik çatışmalar şeklinde görünüyorsa da, İrlanda'dan Almanya'ya, Fransa'dan, Balkanlar'dan, Kafkasya'ya, Orta Asya'da Doğu Türkistan'dan, Tacikistan'a, Hind yarımkıtasına, Orta Doğu'da Irak'tan Filistin'e ve oradan Afrika'ya kadar oldukça geniş bir coğrafyada teşekkül eden krizin, temelde modern devletin içine düştüğü kriz olduğunu söyleyebiliriz. Şu anda Birleşmiş Milletler'e kayıtlı 194 devlet var ve fakat dünya üzerinde 3 bin ayrı etnik grup bulunuyor ve 8 bin ayrı dil konuşulmaktadır. Bu her ayrı birimlerin birer bağımsız ulus devlet olmak istediği yeni dönemde yeryüzü gezegeni bunca ulus devlete elverişli değildir. Kendilerine şu veya bu kimliği verenler, başka kimliklere mensup insanları kendi ulusal ideallerinin gerçekleşmesi önünde birer engel ve imha edilmesi gereken bir kötülük gördüklerinden, doğal olarak ya jenositlere veya etnik ve dini arındırma politikalarına başvuruyorlar. VI Bu dehşet verici durumda insanın kaybettiği en büyük erdem, onun başka kimliklere mensup olanlarla bir arada yaşama kültüründe baş gösteren derin zaaftır. Modern devlet ise, kendine özgü merkezi, toprağa bağlı ve ulus temelindeki örgütlenme modeliyle, bu insanın bir arada yaşama isteğini canlı tutma yerine adeta felce uğratmakta, çatışmalar karşısında giderek yetersiz kalmaktadır. Son zamanlarda bu olaya 'mikro-milliyetçilik' adı verilmekte ve sanki 'makro-milliyetçilik'in bir çözüm olabileceği düşünülmektedir. Oysa bu her iki milliyetçilik arasında mahiyet farkı yoktur; çünkü bizatihi milliyetçilik çatışmaların sebeplerinden biridir. Ben, tarihin derin bir biçimde kırılmaya uğradığı bu kritik dönemde, yeni yaşama ve örgütlenme modellerine muhtaç olduğumuzu ve bu arayışımızı Aydınlanma felsefesinin inşa ettiği modernite ve modern devlet modelinin dışında bir yerlerde aramamız gerektiğini düşünüyorum. Bosna-Hersek, farklı dini ve etnik kimliklere mensup insan topluluklarının, Müslüman Boşnak, Katolik Hırvat ve Ortodoks Sırplar'ın federasyon, konfederasyon veya üniter olan modern devlet modelini aşan bir ortak siyasi birlik kurmaları için iyi bir fırsat bahsetmişti. Ve sanıyorum politik ve diplomatik yeteneği yanında bilge kişiliği ve entellektüel derinliğiyle de öne çıkan Alija Izetbegoviç, Yugoslavya'nın dağılmasından hemen sonra bu bir arada yaşama formülünü hayata geçirebilecek anlamlı düşünceler öne sürüyor, üzerinde durulmaya değer projeler geliştiriyordu. Ne yazık ki, tarihe vahşet yetenekleri gelişmiş özellikleriyle geçecek olan Sırplar bütün mümkün umutlan karartmak üzere silaha sarıldılar. Bu yüz kızartıcı cinayetlere Avrupa demokrasilerinin içine düştüğü zaafın, Irak üzerine yürümek için pek çevik davranan ABD ve BM'nin izlediği çifte standart tutumun büyük cesaret verdiği şüphesizdir. Bir yanda Aydınlanma ile çöken değerler, öte yanda dünyamızı ve ruhumuzu karartan çatışmalar. Bütün bunlara Batının kendi koyduğu norm ve ideallere karşı takındığı umursamazlık ile Bosna'da ve Kosova'da göz göre göre bir toplumun coğrafya yanında tarihten de silinmesini hedefleyen jenosite karşı izlenen çifte- standart tutum, insanın ve insanı insan kılan değerlerin nasıl bir düşüş içinde olduğunu gösteren trajik birer örnektir. VII