Dil eğitimi ve öğretiminde şiirin ve şiirsel sinemanın önemi

Şiir işitim, okuma, kimi örneklerinde görsellik; film görsellik ve işitim öğelerine dayalıdır. Şiir-yapının kurulmasında, doğal dilin kırılmasıyla ulaşılan üstdil, fılm-yapının kurulmasında ise doğal dilin sözcük dizimine benzer anlayışla düzenlenen görüntü dizimi söz konusudur. Bu nedenle, şiir-yapı ve fılm-yapı, bir dil verisi olarak değerlendirilebilir. 'Her fılmsel sahne ve ayrımın bir çekim dizisi olmadığı' savından yola çıkılarak 'sinema ile şiir arasında dilsel benzerlik kurulamayacağı' kimi uzmanlarca savunulmuştur. Oysa kendi başına sahne ya da ayrım oluşturabilen kaydırmalı ya da uzun çekimin doğasında, çerçeve bağlamında kesim noktalan gözle seçilemeyen anlık birçok imge çekim vardır. Bu açıdan bakıldığında, kaydırmalı ya da uzun çekimlerin, kamerada dizilenmiş çekimler dizisi olduğu, kendiliğinden ortaya çıkar. Bu nedenle her fılm-yapı, tıpkı bir şiir-yapı gibi bir göstergeler dizgesidir. Sinema dilini yaratan öğeler çok çeşitlidir. Bu öğelerin başında gelen kurgu, en yalın biçimiyle çekim, ayrım, sahne ve bölümlerin birbirine eklenmesidir. Gerçek zaman ve uzamdan, fılmsel zaman ve uzam yaratmanın temel aracı olan kurgunun işlevi bununla sınırlı değildir; ilgisiz olan iki somut varlığın çekimi birleşim noktalarında çarpıştırılarak, başka yollardan görsel hale dönüştürülebilmesi olanaksız 'soyut' durumlar ve varlıklar da görsel yollardan anlatılabilir. Çerçeve içi düzenlemesi de kurgudan bağımsız değildir. Dil eğitimi ve öğretiminin bir aracı olan şiirlerde de dize oluşturulurken sinemadakine benzer bir kurgu söz konusudur. Kurgu salt bir rastlantı sonucu sinema diline kazandırılmış, sinema ancak kurgu sayesinde kendine özgü bir anlatım diline kavuşabilmiştir. Sinema-şiir dili benzeşmesi bir yana, sinemada şiirsel anlatım da olanaklıdır. Sinemanın kendine özgü bir dil ve bir sanat kimliği edinmesini borçlu olduğu kurgu en başta Eisensteincı kurgu çeşitleri olmak üzere, tüm çeşitleriyle şiirselliğe hizmet edebilir ancak bu, tüm kurgusal yapıların şiirsel olacağı anlamına gelmez. Çünkü sinemadaki şiirselliği oluşturan tek başına kurgu değildir. Kurgu olmadan sinema dil olamaz, belli bir dile sahip olmayan yapılar da şiirle karşılaştırılamaz. Şiir başka bir şey olmaktan önce bir dildir. Şiir dilinin hangi niteliklere sahip dil olduğunu, bu dilin sinema diline hangi açılardan benzediğini, sinema şiirselliği gerçekle- 374 sirken bu dilin fılm-yapıya ne ölçüde katkılar yaptığını birçok şiir örneği ortaya koymaktadır. Şiir dili doğal dilin kırılması ya da sapması yoluyla ulaşılan üstdildir. Bu dilin temel nitelikleri şiir dizelerini oluşturan sözcüklerin ve gözelerin hece sayılarıyla yaratılan ölçü; dizenin sonunda, başında ve herhangi bir yerinde bulunan sözcüklerin sesleriyle başka bir dizenin başında, sonunda ya da ortalarında yer alan sözcüklerin sesleri arasında kurulan benzerlik ve yineleme ilişkisiyle yaratılan uyak; düzyazılarda görülmeyen ve işitilmeyen dizemsellikle yaratılan müzik; dizenin kısalık ve uzunluk ölçüleriyle belirlenen metrik; sözcüklerin kırılarak yeniden kurulması, çeşitli biçimlerde birleştirilmesiyle yaratılabilen kurgu; tümcenin, alışılan söyleyiş ve yazılışının tersine çevrilmesiyle yapılan devriklik; yazıya, göze seslenecek biçimler verilmesiyle kurulan somut görsellik; sözcüklerin ya da dizelerin alışılanın ötesinde şiire özgü biçimlerde bir araya getirilmesiyle yaratılan kurgu vb. olarak ortaya çıkar. Bu nitelikleri nedeniyle şiir dili birçok açıdan sinemanın kurgusal diline benzer. Bu benzerlik, film yaratıcısına şiirsel filmler kurma olanağı verir. İmgesel görüntüler, şiirsel imgeyi kendi başına oluşturabilen çekimler, ayrımlar, içsesler; renk ve müzik seçimi; fılmsel görüntüye yedirilen şiir sözleri, çekim için seçilen uzamların doğal dokusu; sisli limanların ya da ıslak sokakların yarattığı hüzünlü atmosfer ve doğa; mevsim koşullan; evliliklerinde mutlu olamamış kadınların kocalarından başka erkeklerle yaşadıkları aşk serüvenleri; yaşama 'normal' sayılan insanlardan değişik gözle bakan savrulmuş erkeklerin, işsizlerin, asker kaçaklarının, sürekli arayış içinde 'yaşayan' insanların acılı, hüzünlü, değişik serüvenleri vb. sinema şiirselliğini yaratan niteliklerdir. Bu insanaların sözlerinde, yaşadıkları olayların etkisiyle derinlikli, karmaşık, kimi zaman yalın ve içten bir şiirsellik bulunur. Sinema yaygın, çekici ve önemli bir iletişim aracı olduğu için çok geniş kitlelere ulaşabilir; filmlerde kullanılan oyuncu diyalogları ve içseslerin doğru ya da yanlış olması, izleyicinin anadilini kullanmasını olumlu ya da olumsuz yönde etkileyebilir. Film izleyici karşısına, kolayca özdeşlik kurabilecekleri ve öykünebilecekleri yıldız oyuncularla çıkar. Bu nedenle sinema, kahraman yıldızları aracılığıyla, her açıdan olduğu gibi, dilsel açıdan etkilidir. Türkçe sözlü filmler, seslendirilen yabancı filmler, altyazılı filmler dilin doğru ya da yanlış kullanılmasında hiç kuşkusuz etkili olmaktadır. Dilin tüm inceliklerini barındıran şiir, neredeyse tümden- dil bilinciyle ilgilidir. Şiirin okuyucusu, dilin her türlü kıvrak, yaratıcı kullanımıyla orada karşılaşabilir. Şiiri ve 375 onun dilini anlayabilen birinin dinlediklerini, okuduklarını, bilimsel yazıları, gazete ve dergileri, ders kitaplarını, günlük sözlü dili anlamakta güçlük çekmeyeceği söylenebilir. Böyle bir insan, okuma ve inceleme konularında da daha titiz ve yaratıcı davranır. Bilindiği gibi yazın alanında iletişim dört ana beceri oluşturur: okuma, dinleme, yazılı anlatım, sözlü anlatım. İşin içine çözümleme isteyen fılm-yapının girmesi düzgüleri çözebilme, görebilme, anlayabilme, görüntü dilini okuyabilme, gördüklerine de anlamlar yükleyebilme, yani anlamlandırabilme niteliklerine önem kazandırır. Ezberlenen bilgiler geçici olduğu, ancak genelde birçok sanat yapıtı, özelde film ve şiir aracılığıyla sezilen her türlü bilginin zihne yerleşebileceği ve yalnız sezinletilen davranışların insanda kalıcı olabileceği düşünülmektedir. Şiirsel filmlerde ya da şiirde, kimi anlam boşlukları bulunur. Şiir okuyucuları ve film izleyicileri bu anlam boşluklarını doldururken yaratıcı bir sürece girerler. Filmler, anlatısal şiirler, yaşama ilişkin birer deneyim alanı sayılır. Sinemada iletişim, görüntü, şiirsel sözler, canlılık, dil, insan ilişkileri, yaşamsal örnekler, kısa ve yalın tümceler ya da anlatısal konuşmalar, eğitici ilişkiler ve konuşmalar ; şiirde ise, imgeler, dizemsellik, müziksellik, ölçümlülük, dilsel incelikler, metrik ve matematiksel akıl yürütmeler ve en önemlisi de yaratıcılık vardır. Filmlerde canlıların, doğanın ve insanların farklı yaşamsal serüvenleri bulunur, çünkü bu serüvenler, yaşama ilişkin olanın, kurmaca olarak canlandırılma biçimidir. Böylece, insanın yaşamda karşılaşacağı kimi durumlara göstereceği tepkilerin bileşkesi olan benlik, filmler aracılığıyla -sınırlı da olsa- deneyim kazanır. Bu deneyim insanı, yaşamda karşılaşacağı kimi olaylara karşı hazırlar. İnsanın karşılaşacağı olaylara karşı hazır bulun- 376 musluk ölçüsünde, insanın toplumsallaşma durumu olarak açıklanabilir. Toplumsal açıdan en önemli araçlardan bir olan ve sinemanın olmazsa olmaz bir gereci durumundaki dilde, doğal, en yetkin iletişim aracı olarak, insanların toplumsallaşmasını sağlayan çok önemli etkenlerden biridir. Bu yönüyle dil, 'Yaşama ilişkin olanın, kurmaca olarak canlandırılma biçimi' diye tanımlanan filmlerde çok kullanıldığı için, sinema, insanın dilsel açıdan belli deneyimler kazanabileceği önemli alanlardan biri olarak değerlendirilebilir. Anadiline bu açıdan bakılırsa, anadilinin önemli ürünlerinden biri olan şiirinde, insanın dilsel deneyim kazanabileceği bir sanat olduğu görülebilir. Türkçe konuşan insanların, bu dili 'en az eksik ve kusurla kullanmaları' amaç- lanmahdır. Özellikle müzik, sinema, tiyatro gibi doğrudan anadiline bağlı kalınarak yaratılan sanatlar, dil eğitimi-öğretiminin bir aracı olarak kullanılabilir.