Siyasi partilerin mali denetimi

Siyasi partiler, modern siyasal sistemlerin en önemli unsurlarından birisidir. Modern demokrasi partiler demokrasisidir. Siyasi partiler on dokuzuncu yüzyılda ortaya çıktı. Ancak uzun süre hukuk sujesi olarak kabul edilmediler. Bu durum partilerin varlığını sona erdirmedi, tam tersine siyasi partiler zaman içinde büyük gelişme gösterek toplumsal hayatta önemli bir yere sahip oldular. Siyasi partiler ikinci dünya savaşından sonra hukuk düzenleri tarafından tanınmaya başladılar. İkinci dünya savaşından önce bazı Avrupa ülkelerinde totaliter partiler demokratik yoldan iktidara gelerek demokrasiyi tatil ettiler. Bu olaylar siyasi partilerin hukuk düzenine dahil edilmesinde önemli bir rol oynadı. Daha sonra siyasi partiler anayasalarda düzenlenmeye başladı. Anayasalarda partilerin uymaları gereken prensipler belirlendi. Siyasi partilerin hukuk düzenine dahil edilmeleriyle birlikte partilerin finansmanı sorunu gündeme geldi. Siyaset yapmanın maliyeti her geçen gün artmaktadır. Partiler ilk önce bu sorunu üyelerinden aidat toplayarak çözüyorlardı. Ancak daha sonra bu yetersiz hale geldi. Partiler finansman sorununu çözmek için gerçek ve tüzel kişilerden bağış toplamaya başladılar. Ancak bu durum da bazı sorunları beraberinde getirdi. Siyasi partilerin temel amacı iktidara gelip kendi programını uygulamak ve ülkeye hizmet etmektir. İşte partilere yardımda bulunan kişi ve gruplar söz konusu parti iktidar olduğunda menfaat elde etmeye başladılar. Siyasi partileri menfaat gruplarının baskısından korumak için partilere devlet yardımı gündeme geldi. Pek çok ülke partilere devlet yardımı yapılmasını kabul etti. Demokratik ülkelerdeki denetim mekanizmalarının çok zayıf ve yetersiz olduğunu belirtmeliyiz. Bunun sebebi; partilerin kendilerini sınırlayacak düzenlemeleri yapmaktan çekinmeleri, kamuoyunun bu konuya ilgisiz kalmasıdır. Ayrıca siyasi partilerin yaptıkları bütün harcamaları pratikte denetlemenin imkansızlığı ve demokratik rejimin geleceği açısından sakıncalı görülmesi de partilerin denetlenmesini zorlaştıran etkenlerdendir. Siyasi partilerin denetlenmesinde iki sistem vardır. Birincisi, partilerin gelir ve giderlerini kamuoyuna açıklamaları sistemi, diğeri ise partilerin bir devlet organına hesap vermeleri sistemidir. Birinci sistemde partiler o yıl içinde elde ettikleri gelir ve giderleri kamuoyuna açıklarlar. İlgili siyasi partiye kimlerin ne kadar bağışta bulundukları, partinin diğer gelirleri ve yapılan harcamalar kamuyouna açıklanır. Burada herhangi bir devlet organına hesap verme söz konusu değildir. Usulsüz elde edilen gelirlerle ilgili takdir kamuoyunundur. İkinci sistemde ise partilerin elde ettikleri gelir ve giderler bir devlet organı tarafından incelenir. Usulsüz yapılan gelir ve giderler için kanunlarda öngörülen yaptırımlar uygulanır. Partilerin bir devlet organına hesap vermeleri mukayeseli hukukta sadece ülkemizde uygulanmaktadır. Ülkemizde siyasi partilerin gelir ve giderleri Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir. 1961 Anayasası döneminde çıkarılan 648 sayılı kanunla siyasi partilerin gelir ve giderlerinin Anayasa Mahkemesi tarafından denetleneceği belirtilmiştir. 1982 Anayasası da bu konuda Anayasa Mahkemesini görevlendirmiştir. Anayasamıza göre; siyasi partiler demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarındandır. Demokrasi açısından önemli olan siyasi partileirn mali denetimi de hayati önem taşımaktadır. Siyasi partilerle ilgili yolsuzluk iddiaları her geçen gün artmaktadır. Bu iddiaların siyasi olmayan bir makam tarafından incelenmesi partiler için bir güvencedir. Bu nedenle bu görev bir yargı organı olan Anayasa Mahkemesine verilmiştir. Bu çalışmada siyasi partilerin mali denetimi üç bölüme ayrılarak incelenmiştir. Birinci bölümde partilerin denetimleri, mali denetimin genel esasları, 1961 ve 1982 Anayasalarında mali denetim incelenmiştir. Bu inceleme yapılırken mukayeseli hukuk ilkeleri de göz önünde bulundurulmuştur. İkinci bölümde siyasi partilerin mali işlemleri, gelir ve giderleri, partilerin Anayasa Mahkemesine gönderdikleri defterlerin nasıl tutuldukları ve muhasebe usulü incelenmiştir. Üçüncü bölümde mali denetimin yapılması usulü Anayasa Mahkemesi kararları ışığında ele alınmıştır. Anayasa Mahkemesinin yaptığı ilk inceleme ve esastan inceleme ilkeleri belirtilmiştir. Son olarak mali denetimin yapılmasında karşılaşılan sorunlara değinilmiştir.