Osmanlı arşiv belgeleri ışığında 22 Mayıs 1766 İstanbul depremi ve ardından gerçekleştirilen yapı onarımları

İstanbul'u etkileyen ve yapısall hasarlara yol açan tarihsel depremler içinde en büyüklerinden biri 22 Mayıs 1766 Perşembe günü (12 Zilhicce 1179) yaşanmıştır. Büyük can kaybının yanı sıra, 5 Ağustos 1766 günü meydana gelen ikinci bir sarsıntıyla daha da ciddileşen önemli yapı hasarlarına da yol açan bu depremi, kapsamlı ve yaygın bir onarım faaliyeti izlemiş, uzak-yakın çeşitli bölgelerden Osmanlı başkentine getirilen malzeme ve işgücü, yer alan sarmak için seferber edilmiştir. Bu çalışmanın ana amacı, bu deprem ertesinde İstanbul'da gerçekleştirilmiş olan yapı onarımlarını aydınlatarak restorasyon tarihine bir katkıda bulunmaktır. Dönemin onarım tekniklerini ve yaklaşımlarını anlayabilmek için, önce 18. yüzyıl' in belli başlı onarımlarından bir seçme yapılarak '18. Yüzyıl Yapı Onarımlarının Genel Nitelikleri' başlıklı bölümde değerlendirilmiştir. Daha sonra, günümüze ulaşabilmiş kimi yapıların 1766 depremi ertesindeki onanmlan ayrıntılı bir biçimde irdelenerek, yapılmış olan müdahaleler ortaya konulmaya ve bugün ayırt edilebilen izlerine dikkat çekilmeye çalışılmıştır. Tez kapsamında derlenen bilgilerin ve yapılan değerlendirmelerin ana kaynağı olarak Osmanlı arşiv belgeleri seçilmiştir. Topkapı Sarayı Müzesi ve Başbakanlık Osmanlı arşivlerinde korunan bu belgeler, birinci el kaynaklar olarak çok değerli veriler sunmaktadır. Bu kaynaklar kullanılarak, daha önce, Osmanlı yapım ve onanmlan alanında pek çok çalışma gerçekleştirilmiştir. Ancak, başka araştırmacıların süzgeç ve yorumundan geçerek, kaçınılmaz bir öznellik yüklenen, hatta kimi zaman hatalı yorumlar içerebilen bu çalışmalar yerine, arşiv belgelerinin özgün metinlerinden yararlanmanın daha güvenilir olacağı düşüncesiyle, tez kapsamında kullanılan tüm belgelerin önce Osmanlıca metinlerinden transkripsiyonlan yapılmış, daha sonra da Türkçeye çevrilmiştir. Birçok örnekte özensiz ve karmaşık bir biçimde yazılmış olan bu belgelerin yanlışsız okunması, özel bir uzmanlığı gerektirmektedir. Bu nedenle, tezin hazırlanması sırasında en büyük emek, Osmanlıca uzmanlarının yardımıyla bu belgelerin 'deşifre edilmesi' için harcanmıştır. Çalışmanın ilk aşamasında, genel olarak 18. yüzyıl' da, özel olarak da 22 Mayıs 1766 depremim izleyen dönemde gerçekleştirilmiş onarımlarla ilgili belgeleri saptamak üzere katalog taramalan yapılmıştır. Yapı onanmlanyla ilgili en ayrıntılı bilgiler, onanma başlanmadan önce düzenlenmiş olan ve tahmini onanm bedelini ortaya koyan ön keşiflerden ve onanm tamamlandıktan sonra hazırlanan ikinci keşiflerden sağlanabilmektedir. Yapı onanmlannın kapsamını ve niteliğini aydınlatmaya yardımcı olan diğer kaynaklar, konuyla ilişkili arzlar, fermanlar, hükümler ve çeşitli yazışmalardır. Bu çalışmada, özellikle 22 Mayıs 1766 depremini ve yarattığı hasadan yakından anlamak için, dönemin tarihçilerince düşülen kayıtlar da gözden XIIgeçirilmiş, böylece bu depremin nasıl algılandığı, hangi sonuçlara yol açtığı, yapısall hasarları gidermede nasıl bir yol izlendiği ve mesleki örgütlenmenin niteliği ortaya konulmaya çalışılmıştır. Deprem ertesinde onanldıklan bilinen yapıların bir dökümü, depremi izleyen yıl içinde, yönetim, sanayi, ticaret ve hizmet yapılarının hızlı bir biçimde onarılmış olduğunu göstermektedir. Su değirmeni, otluk ambarı, ahırlar, saraya yoğurt üreten ocak gibi hizmet birimlerinin yanı sıra, Defterhane-i Amire, Top Arabacıları Karhanesi, Mehterhane-i Amire, yeniçeri kışlaları, Kışlak-ı Zabitan-ı Hassa gibi yapılar ve Kapahçarşı ile Örücüler Çarşısı öncelikli onarım programına alınmıştır. Depremin hemen ardından çeşitli camiler için keşifler hazırlanmış olsa da, kapsandı cami onarımları için büyük bir telaş gösterilmediği anlaşılmakta, yapıların simgesel değerlerinin, onaran önceliklerini belirlemede ana ölçüt olmadığı izlenimi edinilmektedir. 1766 yılında yaşanan iki sarsıntı nedeniyle hasara uğradığı arşiv belgeleri yardımıyla belgelenebilen yapılar işlevlerine göre sınıflandırıldığında, yaklaşık olarak % 30 cami, % 20 eğitim yapılan, % 15 miri hizmet yapılan, % 10 şehir surları, % 10 saraylar, % 5 ticaret yapılan ve % 10 diğer yapılar gibi bir oran ortaya çıkmaktadır. En hasarlı yapıların başında Fatih ve Eyüp camileri gelmektedir. Fatih Camii depremden yaklaşık 15 ay sonra, farklı bir plan şemasına göre yeniden yapılmaya başlanmış ve yaklaşık 4 yıl süren inşaatın ardından yeniden hizmete girmiştir. Eyüp Camii ise ancak 34 yıl sonra yıkılarak yeniden yapılmıştır. Onarım kayıtlarının değerlendirilmesiyle çıkanlabilen belli başlı sonuçlar şunlardır:. 1766 depremi en büyük hasara kargir binalarda yol açmıştır. Arşiv belgeleri arasında hasarlı ahşap yapılara ait kayıtlara ender olarak rastlanmaktadır.. 1766 depremi ertesinde gerçekleştirilen yapı onarımları genel olarak değerlendirildiğinde alışılagelmiş bir dizi 'tamir'den yeniden yapıma kadar uzanan geniş bir müdahale yelpazesi dikkati çekmektedir. Deprem ertesinde düzenlenmiş onaran kayıtlarında, gerekli müdahalenin ölçek ve derecesine bağlı olarak, meremmat, tecdid ve istihkamdan söz edilmektedir. Bazı yapılar ya da yapı bölümleri içinse, 'yeniden yapılmadıkça istimali kabil değildif ifadesi kullanılmıştır. Öte yandan, onaran vesilesiyle yapının elden geçirilmesi firsat bilinerek, genel bakımla ilgili müdahalelere de başvurulmuş olması dikkati çekmektedir.. 1766 depremiyle ilgili kayıtlar, deprem ertesinde, yapı ve kent ölçeğinde radikal değişiklikler düşünülmediğini, yalnızca en bariz hasarları ortadan kaldıracak uygulamalarla yetinildiğini ortaya koymaktadır. Başka bir deyişle, 1766 depreminden pek ders alınmışa benzememektedir. 18. yüzyıl onanmlarıyla ilgili belgelerde sıkça karşılaşılan 'vaz-ı kadim üzere ' yani 'tıpkı eskisi gibi' yapma uygulamasından deprem sonrasında da vazgeçilmemiş gibidir. Bitişiğinde oldukları karasurlannın yıkılması üzerine hasar gören konutların yine aynı yerde bırakılarak onanlmalan; ya da deprem hasarlarının değerlendirilmesiyle, daha uygun ve güvenli yapım sistemlerinin araştırılmış ve uygulanmış olmaması bunu göstermektedir. Oysa İstanbul'un deprem tehdidi altında olduğu, daha önce yaşanmış olan ve çeşitli yazarlarca anılan tarihi depremler nedeniyle biliniyor olmalıdır. Ama teknik arşiv belgelerine bile yansıyan 'biemrillahi teala / bihikmetillahi teala vuku bulan zelzele' gibi deyişler, depremin değiştirilemez ve xmbaş edilemez bir yazgı olarak algılanmasına yol açan belli bir kadercilik anlayışını ortaya koymaktadır.. Bir yapının 1766 depremi sonrasında onarılmış olan bölümleri, bu yapının zemini ve depreme karşı dayanımı ile ilgili değerli ipuçları vermektedir. 18. yüzyıl onarımları bilinen yapılar incelendiğinde, deprem ertesinde onarılmış olan hasarlı bölümlerin yine en zayıf bölümler olması ya da 1766 depreminden sonra onarım gerektirmeyen bölümlerin bugün yine görece sağlam durumda bulunması dikkati çekmektedir. Depremler sonrasında yapılan sağlamlaştırmak ve depreme karşı daha dayanıldı kılmak üzere alınan önlemler, ancak belli bir ölçüde sonuç vermektedir. Yapıların deprem dayanımları; zemin koşullan, plan özellikleri, özgün strüktür ve malzemeler gibi çeşitli etkenlerin ortak bir bileşkesine bağlıdır ve sonraki müdahaleler bu dayanımı ancak kısmen artırabilmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, deprem riski altında olan bölgelerde, tarihi depremleri, bunların yol açtığı yapı hasarlarını ve bu hasarlan gidermek üzere seçilmiş çözümleri yakından bilmenin, hem alınması gereken koruyucu önlemler, hem de benimsenecek restorasyon yaklaşımlan konusunda çok öğretici veriler sağladığım ortaya koymuştur. Bu nedenle, yukanda özetlenen başlıca sonuçlara ulaşmayı sağlayan arşiv belgelerinin benzer çalışmalar için gün ışığına çıkarılarak değerlendirilmesi büyük önem taşımaktadır. xıv