Adil yargılanma hakkı çerçevesinde yargı bağımsızlığı

Hukuk devletine ilişkin hakların elde edilebilmesi için insanlık tarihi boyunca hak, özgürlük, adalet ve eşitlik mücadelesi verilmiştir. Adil yargılanma hakkı da temel insan hakları için verilen mücadele ile kazanılmıştır. Günümüzde birçok uluslararası sözleşme, anayasa ve yasa tarafından güvence altına alınan adil yargılanma hakkı en temel insan haklarından birisidir ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde yer alan diğer hakların da güvencesi niteliğindedir. Evrensel hukuk kurallarının olmazsa olmaz unsuru niteliğindeki adil yargılanma hakkı, vazgeçilmez ve dokunulmaz bir hak niteliğinde olmakla birlikte toplumsal demokrasinin de varlık güvencesidir. Yargılama makamlarınca bir yükümlülük niteliğinde olan adil yargılanma hakkı kişiler bakımından ise bir haktır. Adil yargılanma hakkı ve unsurları normlar hiyerarşisinin en üstünde bulunan Anayasamızın 36. maddesinde yapılan değişiklikle birlikte madde metnine eklenmiş ve anayasal teminat altına alınmıştır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde düzenlenen ve Anayasamızda da güvence altına alınan adil yargılanma hakkının unsurları; makul sürede yargılanma hakkı, aleni yargılanma hakkı, hakkaniyete uygun yargılanma hakkı, sanığa bazı asgari güvencelerin tanınmış olması, mahkemeye erişim hakkı, kanunla kurulmuş bağımsız ve tarafsız mahkemede yargılanma hakkıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine en çok adil yargılanma hakkının ihlali gerekçesiyle başvurulmaktadır. Bununla doğru orantılı olarak Türkiye hakkında verilen ihlal kararlarında da en büyük oran adil yargılanma hakkının ihlaline ilişkin kararlara aittir. Türkiye hakkında verilen ihlal kararlarının azalmasında, Anayasal bir düzenleme ile yürürlüğe giren bireysel başvuru yolunun etkili olması beklenmektedir. Bununla birlikte insan hakları ile ilgili hakları güvence altına alan düzenlemelerin ihdas edilmesiyle birlikte yargıya olan güvenin artması hedeflenmektedir. Adil yargılanma hakkının güvencesi niteliğindeki Yargının bağımsız ve tarafsız olması demokratik hukuk devleti ilkesinin en temel ilkelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Yargılama makamı hukuk kuralları çerçevesinde somut olayın özelliklerine göre herhangi bir baskı ve müdahale olmaksızın vicdani kanaati doğrultusunda karar vermelidir. Bu güvencenin yargılama makamına verilmemesi halinde adil yargılanma hakkından bahsetmek mümkün değildir. Yargı bağımsızlığı hukuk devleti ilkesinin olmazsa olmaz gereklerinden biri olan kuvvetler ayrılığının doğal sonucudur. Yargılama makamları karar verirken herhangi bir makam veya otoritenin baskısı veya etkisi altında kalmadan karar verebilmelidir. Yargı bağımsızlığı öncelikle yasama, yürütme ve yargı organına karşı korunmalıdır. Bununla birlikte üçüncü kişiler ve basın tarafından yargılama kurumlarına yönelik yapılacak müdahalelere karşı da gerekli korunmanın sağlanması gerekmektedir. Yargı bağımsızlığının varlığından bahsedebilmek için hakimlerin emir almama, hukuk kuralları çerçevesinde özgürce karar verme ve sorumsuz davranabilme güvencelerinin olması gereklidir. Aynı zamanda hakimlerin azledilememe, belli bir yaşa gelene kadar emekliye ayrılamama, mali güvenceye sahip olmaları ile görev ve yetki bakımından güvenceye sahip olmaları gerekmektedir.