Uydular aracılığıyla yer doğal kaynaklarının uzaktan algılanması ve Uluslararası Hukuk

Uydular aracılığıyla uzaktan algılama faaliyetlerinin gerçekleştirilmesi, genel bir ifadeyle, söz konusu uzay araçlarının yönelik oldukları yer ve konu ile herhangi fiziksel bir temasta bulunulmaksızın, belirtilen hedefin niteliğine ilişkin verilerin elde edilmesidir. 1957 yılında, SSCB tarafından ilk yapay uydunun fırlatılmasıyla başlayan uzay çağı öncesinde, balonlar ve uçaklar aracılığıyla da, özellikle hava fotoğrafçılığı biçiminde, uzaktan algılama faaliyetlerine benzer nitelikte faaliyetler gerçekleştirilmekteydi. Ancak, konunun önemi ve gelişimi, uzay çağının başlangıcı ve gelişimine paraleldir. ABD tarafından, doğrudan, uzaktan algılama faaliyetlerinde bulunmak üzere geliştirilen uzay programı çerçevesinde, böyle bir işleve sahip ilk uydu, 1972 yılında fırlatılmıştır. Söz konusu uzay faaliyetleri, Özellikle 'uzay kesimi' ilişkileri itibariyle Ay ye Diğer Gök Cisimleri Dahil, uzayın Keşfi ve KullanılmasındaDevletlerinFaaliyetleriniYöneten İlkeler HakkındaAndlaşma (Londra, Moskova, Washington, 27 Ocak 1967) bağlamında, yere yönelik olmaları nedeniyle bir 'keşif' faaliyeti niteliğine sahip olmasalar da, uzayın 'kullanımı' faaliyetleri kapsamında değerlendirilmelidirler. Fakat, uydular aracılığıyla gerçekleştirilen ve yer doğal kaynaklarına yönelik uzaktan algılama faaliyetlerinin, yukarıda anılan 27 Ocak 1967 tarihli Uzay Andlaşması bağlamında, sadece, uzayın kullanımı faaliyetlerine örnek olarak kabul edilip, yönelik oldukları yer doğal kaynakları konusu 228 - dışında değerlendirilmeleri, hem yetersiz hem de yanılgın sonuçlara götürebilecek bir yaklaşım tarzıdır. Nitekim, bu uzay faaliyetlerin BM Uzayın Barışçı Konularda Kullanımı Komitesi ve özellikle ona bağlı Hukuk Altkomitesi gündeminde yer alıp görüşülmeye başlanması sonucunda, konunun tartışma zemini ve seyri, bu uzay faaliyetleri ve devletlerin kendi doğal servet ve kaynakları üzerinde süresiz egemenlikleri ilkesinin telifi sorununda yoğunlaşmıştır. Özellikle uzaktan algılama faaliyetlerinin 'yer kesimi' ilişkileri konusunda, devletlerce ortaya konulan değişik hukuksal görüş ve formüller, anılan tartışmaların odak noktasını oluşturmuştur. Böylece, uluslararası uzaktan algılama faaliyetleri konusunda, hukuken üzerinde durulması gereken asıl sorun, bu faaliyetlerin, başlı başına uzaktan algılama eylemlerinin gerçekleştirilmesinde değil; bu eylemler sonrasında, elde edilen verinin işlenmesi, yorumlanması ve çözümlenmesi ile elde edilen bilginin uluslararası dağıtımı ve kullanımı konularında toplanmaktadır. Uydular aracılığıyla gerçekleştirilen mevcut uluslararası uzaktan algılama faaliyetlerine ilişkin genel nitelikte bir akdi düzenin bulunmayışı, bu konuda, bir teamül kuralının varlığının araştırılmasını gerektirir. Yaklaşık bir yüzyıldır uygulanmakta olan ve günümüzde, uydular sayesinde yürütülen meteoroloji verilerinin ve yer doğal çevresine zarar verecek nitelikteki olaylara ilişkin verilerin uluslararası dağıtım düzeni ile uzaktan algılama faaliyeti sonuçlarının uluslararası dağıtım düzenine ilişkin hukuksal formüller arasında, bir uluslararası teamül kuralının varlığını saptamaya yönelik bağlantılar kurulabilir. BM Uzay Komitesi tarafından uzun süren çalışmalar sonucunda hazırlanan ve 22 Ocak 1987 tarihinde, BM Genel Kurulu'nca kabul edilen Uzaydan Yerin Mallanmasına' İlişkinİl- keler kararı ise, böyle bir teamül kuralının saptanması niteliğine sahip olamamıştır. Özellikle gelişmekte olan ülke temsilcilerinin, kararı, sadece bir consensus gereği kabul ettikleri yolundaki beyanları, böyle bir düşünmeyi sonuçlar. Yükseköğretim Kurulu Dokümantasyon Merkezi