XVIII. yüzyılda bir Kuzey-Batı Anadolu kenti: Bursa örneği; Şehir toplumunun sosyal-ekonomik ve kültürel analizi

Osmanlı Sosyo-ekonomik ve kültürel yapısı ile ilgili araştırmalar sosyal bilim ve kuramsal yaklaşım modellerine göre çeşitlilik gösterse de hepsi ortak bir bakış açışım yansıtmaktadır; Şarkiyatçılık. Bu açıklama modelinde, Dünya tarihi doğu ve batı olarak ikiye ayrılmakta ve batı Avrupa tarihinin idealize edilen modeli karşısında batı dışı tarih 'eksiklikler', 'olmamışlıllar' kısaca 'tarihsizlikler' tarihi olarak algılanmaktadır. Batı bir kez 'ideal-tip' ve 'yegane gelişme modeli' olarak kabul edilip evrensel ölçüt olarak kavramsallaştırılınca, araştırmalar da batı dışındaki toplumlarda batılı kurumlan aramaya yönelmektedir. Herhangi bir zaman ve mekana ait bir toplumsal formasyonu kendi içindeki özgül yapıdan değil de, değil de kavramsal çerçevesi dışardan çizilmiş bir model içinde araştırınca araştırmalar elbette ki 'yokluklarla' sonuçlanacaktır. Bizce, bir toplumsal formasyonun çözümlenmesi işlemi yine o toplumun kendine ait 'özel gelişme modeli' içinde yürütülmelidir. Bunun anlamı, şarkiyatçı görüşün kendi 'öteki'ni tanımlamak amacıyla geliştirdiği tüm yaklaşım modellerini sorgulamak ve alternatif bir tarihsel-sosyolojik yaklaşım modeli geliştirmektir. Bu amaçla, Osmanlı toplum yapısı söz konusu olduğunda en çok benimsenen Weberci ve Wallersteincı modelleri örnek olarak seçtik ve sorguladık. Batı dışındaki toplumların tarihi, Weber' de modern devleti yaratan kapitalizm, akılcı hukuk vb. kurumların gelişemediği bir 'tarihsizlikler tarihi' iken, Wallerstein'da batının kapitalist etkisi ile batılı tarihi sürece girebilecek pasif bir coğrafya şekline dönüşür. Osmanlı üzerine çalışan farklı disiplinlerden kişilerin incelemelerinde bu yaklaşımlarla sıklıkla karşılaşılır. Halbuki, Osmanlıyı bir kez kendi özgün tarihi gelişimi içinde incelemeye başlayınca şarkiyatçı görüşün dillendirdiğinin aksine, son derece canlı bir sosyo-ekonomik ve kültürel tarihi süreçle karşılaşılır. O halde yapılması gereken, oluşturduğumuz kavramsal modeli Osmanlı arşiv belgeleri ile sorgulamak olmalıdır. İncelediğimiz para vakfı ve tereke kayıtları bu konuda zengin bilgiler içermektedir. 243Bu aşamada Osmanlı ile ilgili olarak araştırmamızdan çıkardığımız sonuçlan söyle özetleyebiliriz: Bir kere Osmanlıda merkez ile taşra arasında şarkiyatçı tezdeki gibi bir çatışma değil, yoğun bir mutabakat bulunmakta ve bu mutabakat siyasal iktidarın ideolojik ve baskı aygıtları olan yerel eşraf ve ayan aracılığı ile yürütülmektedir. Ayrıca, Osmanlı insanı hiçte şarkiyatçı görüşün tanımladığı hesap-kitaptan anlamaz, girişincilik ruhundan yoksun miskin bir insan imajına uymamaktadır. Osmanlı üretim yapısındaki gelişme ve değişmeler şarkiyatçı tezde iddia edildiği gibi Batı Avrupa'dan gelen talepler göre değil, Osmanlının kendi yerel- bölgesel veya Osmanlı-Rus, Avusturya savaşları gibi konjonktürel durumlarda devletin talepleri doğrultusunda oluşmuştur. Son dönemlerde, araştırmalarda, ilgi odağı olmaya başlayan Osmanlı tüketim alışkanlıkları ve kişinin terekesinde bulunan batılı mallar ile modernleşme arasında da kurulan bağı desteleyecek bir ilişkiyi biz Bursa'da kuramadık. Son söz olarak diyebiliriz ki; Osmanlı incelemeleri, şarkiyatçı- Weberci neden kapitalizm Osmanlı'da gelişmedi? ya da şarkiyatçı-Wallersteincı kapitalizm merkez- Avrupa'da geliştikten sonra çevre-Osmanlı'yı buna nasıl eklemledi? sorularına cevap aramak yerine 'Osmanlı'da kapitalizmin kendine özgü gelişmesi nasıl oldu? sorusuna ve bunun birçok alt soru grubuna cevap bulmaya yönelirse, araştırmalarda dillenen 'doğunun tarihsizliği' tezi yerini daha gerçekçi ve verimli araştırmalara bırakabilir. Biz tezimizle bu böyle bir yaklaşım modeline katkı yapmayı amaçladık. 244