Soğuk Savaş döneminde Türkiye-Sovyetler Birliği ilişkisi (1945-1965) ve Türk dış politikası, cilt 1

Rusya, gerek Türkiye gerekse dünya politikası açısından çok önemli bir konuma sahiptir. Rusya'nın bu konumu, çarlık ve komünizm dönemlerinde olduğu gibi, günümüzde de devam etmektedir. Sovyetler Birliği, özellikle Soğuk Savaş döneminde, hem dünya politikasının hem de Türk dış politikasının oluşumunda belirleyici bir rol oynamıştır. Soğuk Savaş döneminde Türk-Sovyet ilişkilerinin incelenmesi, aynı zamanda bu dönemde Türk-Amerikan ilişkilerinin, hatta Türkiye'nin genel olarak Batı ile ilişkilerinin de incelenmesi anlamına gelmektedir. 1945- 1965 döneminde Türk-Sovyet ilişkileri, gerek Soğuk Savaş döneminin uluslararası politikası, gerekse Türk ve Sovyet dış politikaları bağlamında derinlemesine incelenerek, Türk ve Sovyet zihniyetlerinin bu ülkelerin dış politikalarının oluşumuna etkisi ve dış politikayı ne ölçüde yönlendirdikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Ayrıca, iki ülke arasında suni olarak oluşturulan gerginlik döneminin, Soğuk Savaş döneminden ne kadar etkilendiği ve Soğuk Savaş dönemini ne kadar etkilediği üzerinde de durulmuştur. Soğuk Savaş dönemindeki Türk-Sovyet ilişkileri bilinmeden, Türk dış politikasının en gergin olduğu dönemde, yani Soğuk Savaş döneminde Türkiye'nin kendi bekasını korumak için geliştirdiği politikaların ve reflekslerin yorumlanması mümkün değildir. Türk dış politikasının genel gidişatının, ulaşmak istediği hedeflerin ve bölgesel güç olabilmesinin ipuçlarına Soğuk Savaş döneminde yoğun olarak rastlanmaktadır. Türkiye bu dönemde, sağ ve sol aydınların haklı olarak eleştirdikleri gibi, Amerika ve NATO'nun fazla etkisi altında kalarak 'denge politikasından uzaklaşmış, Amerika'ya tek yanlı tam bağımlı hale gelmiş ve zaman zaman yumuşamaya bile karşı çıkarak, Soğuk Savaş taraftarı bir dış politika izlemiştir. Ayrıca Soğuk Savaş dönemi, iki süper güç ile aynı anda gizli bir denge politikası izleyen Türkiye'ye, bölgesel güç olmanın dışında izleyeceği politikaların, Türk dış politikasının genel çizgisini bozacağını açıkça göster miştir. 530 Cumhuriyet döneminde Türk dış politikasını oluşturanların geliştirdiği önemli bir varsayım da, 'Gerginlik dönemlerinde Türkiye'nin öneminin arttığı, yumuşama dönemlerinde ise azaldığı' düşüncesidir. Bu varsayım yanlış olmamakla birlikte, söz konusu varsayımın ön plana çıkması, Türkiye'yi, gerginlik dönemlerinin uzun sürmesi için gayret göstermeye, hatta suni gerginlik dönemleri yaratmaya itmiştir. Oysa gerginlik dönemleri, Türkiye'nin özellikle Amerika'ya tek yanlı tam bağımlılığının daha da arttığı ve dış baskı nedeniyle ulusal çıkarlarını zorunlu olarak ikinci plana ittiği dönemler olmuştur. Amerika'nın savunma stratejisindeki değişiklik, 1960'lı yıllarda Türk dış politikasını derinden etkilemiştir. Türk-Amerikan ilişkilerini olumsuz yönde etkileyen, hatta iki ülke arasında Türkiye açısından güven bunalımına yol açan birçok olayın temelinde bu stratejik değişiklikler vardır. 1954 yılından itibaren, Soğuk Savaş'ın eski hızını kaybetmesi üzerine Amerika nezdinde stratejik önemini kaybeden Türkiye, Sovyetler Birliği'nin 1957 Ekiminde Sputnik'i uzaya fırlatması ve kıtalararası balistik füzeler konusunda ilerleme sağlamasıyla tekrar önem kazanmıştır. Ancak, Amerika'nın denizaltılardan atılabilen kıtalararası Polaris füzelerini geliştirmesi ve Kitlevi Mukabele doktrini yerine Esnek Mukabele doktrinini kabul etmesiyle, Türkiye'nin Amerika nezdindeki stratejik önemi tekrar azalmıştır. Esnek Mukabele doktrininin uygulanması sonrasında, Türkiye'nin Amerika nezdindeki stratejik öneminin azalması, Küba krizinde yansımasını bulmuş ve Kıbrıs sorunu ile artarak devam etmiştir. Bu durum, Türkiye'yi, Amerika'dan bağımsız politikalar izleyerek, Amerika nezdinde tekrar önem kazanma gayretine sürüklemiştir. Türkiye'nin, Sovyetler Birliği ve Avrupa ile yakınlaşmasını bu çerçevede yorumlamak lazımdır. 1960'iı yılların ortasından itibaren, Türkiye'nin Küba krizi sırasında gıyabında pazarlık konusu yapılması, Johnson mektubu (5 Haziran 1964) ve hemen akabinde Dışişleri Bakanı Feridun Cemal Erkin'in Sovyetler Birliği'ni ziyareti (30 Ekim- 6 Kasım 1964) sonrasında, Türk dış politikası önemli bir değişim sürecine girmiştir. Türk dış politikası, Amerika önderliğindeki Batı ile yakın ilişkiler kuran 'tek odaklı bir politika' olmaktan çıkarak, 'çok yönlü bir531 politika' olma yoluna girmiştir. Sovyetler Birliği ile ilişkilerin normalleşmesi yönünde atılan adımlar, Balkan ve Orta Doğu ülkeleriyle düzeltilen ve geliştirilen ilişkiler, Türk dış politikasına çok yönlü bir nitelik kazandırmıştır. Bu dönemde Türkiye'nin, Sovyetler Birliği ile ilişkilerini düzeltmek istemesinin ötesinde bölgesel güç olmanın yollarını aradığı, bunun da, komşuları ve bölge ülkeleriyle dostane ilişkiler kurmaktan geçtiğinin farkına vardığı anlaşılmaktadır. Türkiye, Soğuk Savaş dönemi gibi tek yanlı tam bağımlılığın en üst seviyede olduğu dönemlerde dahi, tarihi misyonunun da zorlamasıyla bölgesel güç olmanın yollarını aramış ve dış politikasını da buna göre düzenlemiştir. Türkiye'nin yükselen ulusal burjuvazisi, kendi ulusal çıkarlarını Amerika'nın global çıkarlarına tercih ederek, Türk dış politikasının çok yönlülüğe geçişini desteklemiş ve hızlandırmıştır. Bu bağlamda Türkiye, tarihi misyonu ve ulusal çıkarları ile global dünya arasında bir denge kurabilirse, jeopolitik öneminin ötesinde stratejik önemini de sürekli hale getirebilecektir. Böylece, hem bölgesel güç olacak hem de bölgesinde liberal ekonomi ve demokrasinin örnek ülkesi haline gelerek, konjonktürel değişimlerden asgari düzeyde etkilenecek ve sadece jeopolitik önemini ileri sürerek dış yardım bulma telaşına düşmeyecektir. Türkiye'nin bölgesel güç olma isteğinin ve tarihi geçmişşinin bu misyonu Türkiye'ye bir anlamda zorunluluk olarak yüklemesi, ayrıca varlığını ve bekasını devam ettirebilmesi ve stratejik önemini konjonktürel olmaktan çıkararak devamlı hale getirebilmesi gibi nedenler, Türkiye'yi çok yönlü dış politika izlemeye yöneltmiştir. Gelişen ulusal burjuvazinin Türk dış politikasında değişim talebinin ve Türkiye'nin Amerika'ya tek yanlı tam bağımlılık politikasının, Türkiye'nin dış politika taleplerini karşılayamaz hale gelmelerinin ötesinde, Türkiye'nin tarihi birikimi ve misyonu Türkiye'yi bölgesel güç olmaya zorlamaktadır. Soğuk Savaş döneminde Türk-Sovyet ve Türk-Amerikan ilişkilerinin izlediği seyri de bu durumun en somut göstergesidir.