Dinleme üzerine hermeneutik bir soruşturma: Bir bilme modeli olarak görmeden bir anlama modeli olarak işitmeye

ÖZ:Felsefi söylemin epistemolojik düzeni üzerine düşünmek, felsefeyi belirleyen hakim yapı üzerine düşünmek anlamına gelmektedir. Bunu, insanın doğasına ve bilginin yapısına bağlı olarak iki türlü anlamak gerekir. İnsan doğası gereği bilmek ister ve bunu bilginin gücüne sahip olmak için ister. Böylece insan, bilgiyi ortaya çıkaracak yöntemi arar. Yöntem, felsefi söylemin bilgi düzenini belirleyen kavramdır. Bununla birlikte yöntemi felsefi söylem konusu yapmak, yöntemin önce felsefi olarak keşfedilmesini gerektirmektedir. Bilginin yöntemle yapısall bağının keşfedilişi, fenomenolojik görüşle birlikte gelişir. Böylece Husserl'de yöntemin kendisi bilgi olmaktadır. Bilgi, olgusal gerçekliğin noetik bilinç edimlerinde görülenmesinin bir ürünü olarak vardır. Bilginin görmeyle birlikte ele alınması, Platon'un episteme anlayışına kadar geri gitmektedir. Platon'da bilgi, ideanın bilgisidir. Platon'un idea anlayışı tüm felsefe tarihini belirleyen metafizik görme biçimine bağlı bir bilgi anlayışıdır. Bilgi, ruhun diyalektik görme biçimiyle, karanlık görmeden aydınlık görmeye doğru eğitimi sonucunda açığa çıkar. Platon'un terminolojisinde açığa çıkma bir 'anımsama'dır. Ruh kendi özünde taşıdığı bilgiyi görünüşler dünyasının sınavından geçerek yeniden hatırlar. Platon'da görünüşler dünyasının varsaymaya ve inanmaya bağlı sanıların, varlığın özünü ortaya çıkarmaya ve bilmeye yönelik kavram bilgisiyle karşılaştırılması, felsefenin gündeminden hiç düşmemiştir. Görülür ve düşünülür dünya ayrımına Kant'la birlikte bir nokta konmuştur. Kant'ta bilgi, anlama yetisinin görüye bağlı düşünmesiyle, görülür dünyanın sınırları içinde kalan transendental bir fenomendir. Bu transendental bilgide, varsayımlara dayanan emprik bilgi anlayışı sürdürülmektedir. Bununla Kant, bilgi de son büyük buluşa kapı açmaktadır. Felsefenin transendental felsefe olarak yeniden varlık kazanması, Husserl'in fenomenolojik yöntem anlayışıyla gerçekleşir. Husserl'de emprik bilginin bilgi anlamı tarihe karışır. Bilgi, yönelimsel bilgi olarak geçerlilik kazanır. Husserl'de bilgi, bir bilinç edimi olarak yönelimsel bilincin bir başarısıdır. Yönelimsel bilinç, bilincin, hep olgusal yönelimlerin bilinci olduğunu söylemektedir. Yönelimlerin toplamı fenomenal dünyadır. Dünya bilincin yönelimsel nesnesidir. Bununla bilgi bilincin dolaysız görme ilkesiyle temellendirilir. Antik Yunan'da başlayan 'Bilmek görmektir' anlayışının, fenomenolojide 'saf görü', 'özü görüleme' kavramsallığında ilkesellik kazanması, felsefede bilincin ve refleksiyonun önceliği sorununu ortaya çıkarır. Heidegger'le birlikte fenomenoloji, bilinç ve refleksiyon felsefesi olmaktan çıkar ve varlık anlayışından hareket eden ontolojik anlamaya dönüşür. Ontolojik anlamada, Batı felsefe geleneğinin bilgi ve varlık sorunu, hem yapısall açıdan hem de öncelikleri bakımından eleştiri konusu yapılır. Böylece varlık sorunu, varlığın anlamı sorusu olarak anlama hermeneutiğini, Dasein hermeneutiğini başlatır. Bununla epistemolojik anlayışın yerini hermeneutik anlayış alır. Hermeneutik anlamayla birlikte felsefede sadece anlamanın yapısı üzerine bir değişim gerçekleşmez, aynı zamanda hermeneutik anlama, felsefede evrensel bir yer edinir. Gadamer'de teorik bilmenin görmeye öncelik veren yapısı değişime uğrar. Bununla hermeneutik anlama, pratik bir bilme olarak ele alınır. Hermeneutik anlamanın toplumsal yaşamdaki uygulaması, soru-yanıt mantığına dayalı bir diyalog modeline göre gerçekleşir. Ortak anlamaya katılmanın bir olanağı olarak diyalog, dilsel bir anlaşmadır. Dilsel bir deneyim olarak hermeneutik anlama böylece, işitmeye bağlı bir anlama sanatı olarak düşünülür. Hermeneutik anlamanın işitsel ve dilsel deneyim bağlamında başkası boyutunu açması, dinleme felsefesi üzerine düşünmenin olanağını açığa vurmaktadır.