Türkiye-Irak ilişkilerinde sınıraşan sular faktörü

'Türkiye-lrak İlişkilerinde Sınıraşan Sular Faktörü' isimli tez çalışmasında, iki ülke ilişkilerinin tarihsel, siyasi ve ekonomik yapısı incelenmiş ve bu çerçevede sınıraşan sular konusunun yeri ve önemi tespit edilmiştir. Türkiye ve Irak arasında kurulan siyasi ilişkilerin, iki ülkedeki ayrılıkçı hareketlerin varlığından doğrudan etkilendiği görülmektedir. Ayrıca; jeopolitik nedenlerle ekonomik, ticari ve siyasi ilişkileri belirli bir seviyenin altına düşmeyen iki ülkenin, uluslararası ve bölgesel konjonktüre uygun olarak bölgesel güvenlik ve işbirliğine yöneldikleri görülmüştür. Uygun bölgesel konjonktürün oluşumu ise, Irak'ın takip ettiği dış politika ve diğer komşu ülkelerle ilişkisinden doğrudan etkilenmektedir. Bu bağlamda; Irak'ın batı bağlantısının güçlü olduğu ve komşu devletlerle ilişkilerinde gerginlik yaşadığı dönemlerde, Türkiye'ye karşı olumlu bir tutum içerisinde olmaya özen gösterdiği görülmektedir. Tarihsel olarak değerlendirildiğinde; iki devlet arasındaki ilişkiler bu perspektif içerisinde şekillenmiş ve ekonomik-kültürel yeni boyutlar kazanarak gelişmiştir. Ancak, bu dönemlerde dahi gerek Irak'taki Türkmenlerin durumu gerekse Suriye'nin de etkisiyle Fırat ve Dicle nehirleri sularının kullanımı konusu iki ülke arasında dönemsel gerginliklere yol açmıştır. Türkiye-lrak ilişkileri; Soğuk Savaş dönemi boyunca süren bölgesel dengelerin Körfez Savaşı ile birlikte bozulması sonucu, hem Irak'ın bölge politikasından hem de uluslararası alanda etkin olan devletlerin bölge politikalarından daha fazla etkilenmiştir. İki ülke ilişkilerine sınıraşan sular konusu açısından bakıldığında; 1980'li yıllarda Güneydoğu Anadolu Projesi'nin gerçekleştirilmesinin gündeme gelmesine paralel olarak, Irak'ın, bu konuya geçmişşe oranla daha fazla ilgi gösterdiği ve konunun, iki ülke ilişkilerinde 'Fırat Nehri sularının paylaşımı' şeklinde yer bulmasına çalıştığı görülmektedir. m Irak'ın; 1980'li yıllarda, Fırat Nehri sularının paylaşımını ön plana çıkartan politikasına rağmen, özellikle İran-lrak savaşı nedeniyle Türkiye ile siyasi ve ekonomik alanda yakın bir işbirliğine yöneldiği de görülmektedir. Ancak; İran-lrak savaşının sona erdiği ve yeni dünya düzeni olarak ifade edilen dönemde, bu devletin Türkiye'ye yönelik ekonomik bağımlılığı ve siyasi işbirliği politikası sona ermiştir. Bu durum, kendisini özellikle sınır aşan sular konusunda göstermiş ve Irak'ın kısa süreli de olsa Türkiye'ye karşı tehditkar bir politikaya yöneldiği görülmüştür. Ambargo döneminde; Irak'ın sınıraşan sular konusuna yönelik izlediği politikada, Suriye ile siyasi ve ekonomik ilişkilerinin gelişimine paralel olarak, bu ülke ile koordinasyon ve ortak bir tutuma önem vermesi dikkat çekici bulunmaktadır. Türkiye-lrak ilişkilerinde sınır aşan suların geleceğine bakıldığında; Türkiye açısından 'Üç Aşamalı Plan' ile, birden çok devletin kıyıdaş olduğu akarsuların sularının kullanımına yönelik ve uluslararası hukuki gelişmelere uygun bir işbirliği ortamı yaratacak süreç açılmak istenmektedir. Irak açısından bakıldığında ise; Fırat Nehri sularının paylaşımını ön plana çıkartan politikasını değiştirmeyeceği, ancak, maruz kaldığı uluslararası ambargo koşullarına yönelik izlediği siyaset nedeniyle ikili ilişkilerde siyasi, ekonomik ve Kuzey Irak sorunu gibi öncelikli konuların yanında sınıraşan sular konusunu ön plana çıkartmayacağı değerlendirilmektedir. Ancak; bu ülkenin mevcut iktidar yapısını koruyarak ambargo koşullarından kurtulması, Türkiye'ye karşı sınıraşan sular konusundaki olumsuz tutumunu tekrar ortaya koyma fırsatı yaratabilecektir. Türkiye'nin Ortadoğu devletleri ile ilişkileri, güç, çıkar ve güvenlik algılayışına bağlı olarak şekillenmekle birlikte, gerek Fırat ve Dicle nehirlerinin hidrolojik yapısı gerekse iki ülke arasında ekonomi, ticaret ve güvenlik alanlarındaki işbirliği potansiyeli, sınıraşan sular konusunun karşılıklı bağımlılık ilişkisi çerçevesinde gelişmesine uygun bir zemin-oluşturmaktadır.