Küreselleşme ve Türkiye'de bürokratik seçkinler

Bugün, global değişim dinamiklerinin toplumsal değişimi, toplumsal değişimin de global değişim dinamiklerini belirlediği bir dönem yaşanmaktadır. Globalleşme kavramı farklı yaklaşımlarla farklı tanımlamalara sahip olsa da özetle toplumun siyasal, ekonomik, kültürel yapılarını değiştiren/dönüştüren ve dolayısıyla değişip/dönüşen karmaşık süreçler bütünü olarak ifade edilebilir. Siyasal, ekonomik ve kültürel olanın yeni bağlamının kurulduğu globalleşme sürecinde ulus devlet ve onun bir aygıtı olan kamu bürokrasisi de dönüşüme uğramaktadır. Çok uluslu şirketlerin ve uluslararası örgütlerin etkinliklerinin artması, para piyasalarının esnemesi, egemenlik nosyonunun belirsizleşmesi, ulus devletin karar alma mekanizmalarının tartışılmaya başlanması, kültürel ve siyasal dünyanın ayrışması, bireylerin kendilerini artık ulus devleti aşan coğrafi mekanlarda tanımlamaya başlamaları, vb. gelişmeler, ulus devletin yeniden yapılanması çerçevesinde değerlendirilmektedir. Bu tartışmaların ulus devlet ile eklemlenmiş bürokratik yapıya yansımaları, minimal devleti gerçekleştirmeye yönelik özelleştirme, devlet düzenlemelerinin azaltılması, kamu kuruluşlarının işletme yönetimi ekseninde yeniden yapılandırılması gibi pazar temelli reformlar ve devlet örgütünün etkinliği olan yönetim anlayışından devlet, sivil toplum kuruluşları, yerel otoriteler, sendikalar ve özel sektörün ortak etkinliği olarak görülen yönetişim anlayışına doğru bir dönüşüm biçiminde özetlenebilir. Bu bağlamda, üst düzey yönetici seçkinlerin kamu bürokrasisinde politika tayinindeki ve/veya tanımlanan politikaya ilişkin uygulama sürecindeki işlevleri dikkate alındığında, sosyal kökenlerinin, ortak değer, tutum ve davranış kalıplarının, uzmanlık ve profesyonellik niteliklerinin kamu bürokrasisindeki dönüşüme etkisi yadsınamaz. Bu çerçevede araştırmanın problemi, küreselleşme sürecinde ortaya çıkan ve giderek yoğunlaşan küresel örgütlerin ve kamu sektörü etkinliğinin baskıları sonucu Türk kamu bürokrasisinin var olan kaynak ve kurallarına eklemlenerek örüntülenen yeni kaynak ve kurallar karşısında stratejik/klavuz aktör konumundaki bürokratik seçkinlerin uyma-uymama, benimseme- 285 reddetme, bürokratik yapının mevcut ilke ve öğelerini sürdürme-sürdürmeme eğilimleri bağlamında oluşan çelişkili durumlarıdır. Araştırmanın temel amacı ise kamu bürokrasisinin artan global baskılarla değişen nitelikleri zemininde, seçkinler olarak nitelendirilen kamu bürokrasisindeki üst düzey yöneticilerin düşünce, tutum ve davranışlarının incelenmesidir. Buna ilişkin olarak çalışmada, C. W. Mills'in bireyin kendisi dışındaki dünya ve biyografi ile tarih arasındaki karşılıklı etkileşimlere vurgu yapan yaklaşımı ile A. Giddens'ın 'yapılaşma teorisi' çerçevesinde bireyin hem toplumdan etkilenmesini hem de toplumu etkilemesini ele alan yaklaşımı benimsenmiştir. Bu anlamda görüşme formunun hazırlanmasında global örgütlerin ve kamu sektörü etkinliğinin artan baskısının ulusal bürokrasilerin yapı, büyüklük, alan, özerklik ve sorumluluk niteliklerinde yol açtığı değişimleri analiz eden Welch ve VVong'un (2001) önerdiği 'Yeni Teorik Çerçeve Modelleştirmesi' zemin oluşturmuştur. Ömeklemin belirlenmesine yönelik olarak ise seçkinleri örgüt bağlamında incelemeyi öngören Farazmand'ın (1999b) önerdiği 'Örgütsel Seçkinler Modeli' esas olarak kabul edilmiştir. Amaçlı örneklem stratejisiyle belirlenen araştırma ömeklemini, sorumluluk alanları ve işlevleri nedeniyle globalleşmenin dönüştürücü etkilerine görece daha açık olduğu kabul edilerek belirlenen bürokratik kuruluşlarda görev yapan üst düzey bürokratlar oluşturmaktadır. Görüşme formunun örneklem dahilinde uygulandığı 139 üst düzey bürokrattan elde edilen veriler değerlendirilerek, bürokratik seçkinlerin kişisel özellikleri, sosyalizasyon süreçleri, mesleki durumları, globalleşme ve bürokrasi ilişkisine ve Türk kamu bürokrasisine bakışlarına ilişkin tutum ve düşünceleri istatistiki tablolarla betimlenmiş ve daha önce kamu bürokrasisi ve/veya üst düzey bürokratlar üzerine yapılmış teorik ve uygulamalı çalışmaların ışığında karşılaştırmalı analizlerle açıklanmıştır. Sonuç bölümünde tartşılan bulgular kavramsal düzeyde soyutlanarak bundan sonra yapılacak benzer çalışmalar için Önerilerde bulunulmuştur. Türkiye'de üst düzey bürokratların, globalleşmenin kamu bürokrasisi üzerindeki dönüştürücü etkilerine ve global bürokratik eğilimlere ilişkin tutum ve 286 davranışlarını nicel ve nitel verilere dayalı olarak kapsamlı bir biçimde ortaya koyan ilk sosyolojik araştırma olması nedeniyle bu çalışma önemlidir. 287