Sovyet arşiv belgelerinin ışığında Türk-Sovyet askeri ilişkileri: Doğu cephesi (1919-1922)

Türk-Sovyet askeri ilişkileri, 1919- 1922 yıllarında en yoğun olarak İstiklal Savaşı'nın Doğu Cephesi'nde yaşanmıştı. Güney Kafkasya'da Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan'da Sovyet iktidarlarının kurulması ve ardından bu temasları bozmaya yönelik kışkırtmaların önlenmesi sürecinde iki ülkenin orduları arasındaki temaslar belirleyici olmuştu. Mondros Mütarekesi'nin ardından kendi askeri varlığıyla Kafkasya'da egemenliğini sürdüremeyeceğini gören İtilaf Devletleri, özellikle Baku petrollerini elde tutmak ve Anadolu hareketinin Sovyetler'le birleşmesini önlemek için, Taşnak Ermenistanı, Menşevik Gürcistanı ve Musavat Azerbaycanı'ndan bir set kurdu. Mustafa Kemal Paşa'nın Kafkas Seddi olarak tanımladığı bu oluşumun ortadan kaldırılması Türk Milli Mücadelesi'nin başarıya ulaşması ve Sovyet Devrimi'nin yaşaması açısından zorunluydu. Bu sebeple İstiklal Savaşı'nın Doğu Cephesi'nde Türk-Sovyet askeri ilişkilerinin temel hedefi, Güney Kafkasya'daki bu ülkelerde Sovyet iktidarı kurulması ve bu şekilde iki ülke arasında sınır birliğinin sağlanmasıydı. Bunun ilk adımı Musavat Azerbaycanı'nda oldu. Musavat hükümeti, Türkiye'nin bağımsızlık mücadelesine kayıtsız kalıyor ve İngilizlerle ilişkilerini iyi tutuyordu. Bunun üzerine Anadolu'dan Azerbaycan'a gönderilen Türk subayları Azeri Bolşevikleriyle temas kurdular. Özellikle Halil Paşa, XI. Sovyet Kızıl Ordusu'nun Baku'ye girişi konusunda Azeri halkının ikna edilmesinde önemli rol oynadı. Azerbaycan'da bulunan Türk subayları, ülkede Sovyet iktidarının ilan edilmesi (28 Nisan 1920) ve sonrasındaki süreçte Bolşeviklerle birlikte çalıştı. Böylece Sovyet Azerbaycanı'nın iki ülke arasında bir köprü vaziyeti görmesi sağlandı. Türk-Sovyet askeri ilişkilerinin ikinci adımı, Batı'nın Kafkas Seddi projesinde en kritik yere sahip olan Taşnak Ermenistanı'na karşı atıldı. Batı güdümlü Büyük Ermenistan projesi, her iki ülkeyi de tehdit ediyordu. Türk Ordularıyla Kızıl Ordu'nun Nahçıvan'da buluşması ve ardından Türkiye'nin Ermenistan harekatı Türk-Sovyet askeri ilişkilerinde en önemli dönemeçler oldu. Ermenistan'da Sovyet iktidarının kurulmasıyla Türk-Sovyet askeri ilişkilerinde ortaya çıkan en ciddi sorun Gümrü Antlaşması'nın uygulanıp uygulanmayacağıydı. Sovyet tarafı, Taşnak iktidarının yıkılmasından dolayı Gümrü Antlaşması'nın geçersizliğini ileri sürmüştü. Türk Ordularının Gümrü'den çekilme süreci de Türk-Sovyet askeri ilişkileri açısından kritik bir öneme sahipti. Azerbaycan ve Ermenistan'ın ardından Güney Kafkasya'da Sovyet iktidarının kurulmadığı tek ülke Gürcistan kalmıştı. Gürcistan'ı da Batı'nın Kafkas Seddi planlarında ve Türkiye ile Rusya'nın bölgesel çıkarlarında anlamlı kılan en önemli nokta Batum şehriydi. Sovyet Rusya'nın Gürcistan'la savaşa girmesi Türkiye'ye de bu durumdan faydalanıp Elviyei Selase'nin geri kalan kısımlarını anavatana katma fırsatını vermişti. Ancak Batum'un hangi ülkeye verileceği konusunda ihtilaf yaşandı. 1921 yılının başında iki ülke arasındaki askeri ilişkilerin merkezi Batum konusu oldu. Güney Kafkasya'da Sovyet iktidarlarının kurulmasıyla birlikte Kafkas Seddi ortadan kaldırılmış oldu. Ancak bu durum, meselenin tam olarak çözüldüğü anlamına gelmeyecekti. Bölgedeki Türk-Bolşevik işbirliğine karşı İtilaf Devletleri boş durmayacak ve Kemalist yönetimi Sovyetler'den koparmaya ve kendi Kafkas planlarına uygun bir çizgiye getirmeye çalışacaktı. Dolayısıyla Güney Kafkasya bu süreçte devamlı olarak bir Türk-Rus savaşı çıkartmak üzere kışkırtmalara sahne olmuştu. Bu kışkırtmalar, iki ülkenin askeri yetkilileri tarafından boşa çıkartıldı. Sonuç olarak Doğu Cephesi'nde Türk-Sovyet askeri ilişkileri, Türkiye'nin Batı Cephesi'nde zafer kazanması açısından olumlu rol oynamıştı. Bu işbirliği sonucunda Türk Ordusu sağlam bir cephe gerisine sahip olmuş ve askeri birliklerini Batı'ya kaydırma fırsatını bulmuştu.