Türk modernleşmesi ve İran (1890-1936)

çalışmada temel amaç modernleşme perspektifinden Türkiye ve İran'ın 19. yüzyıldan 20. yüzyıla yaşadığı çok yönlü toplumsal, kültürel, siyasal ve zihnu değişimi karşılaştırmalı olarak sorgulamaktır. Bir başka şekilde söylersek, bu iki ülkenin içinde bulundukları çok yönlü olumsuzlukları aşmak için siyasal modernleşmeninimkanlarından nasıl yararlandığını, aydınların zihnu dönüşümlerini ve Batılılaşma yolunda modern devlet ve toplum yaratma çabalarını aynı tarihsel dönemde ve Batılılaşma ölçeğinde ortaya koymak; buna bağlı olarak, var olduğuna inandığımız, Türk modernleşme deneyiminin İran modernleşme deneyimi üzerindeki etkisini araştırıp ortaya koymaktır. Bu çalışmanın temel hipotezi Türk ve İran modernleşme çabalarınınbenzer siyasal kaygılardan kaynaklandığını ve Batılılaşmayı hedeflediğini tarihsel olay ve olgularla göstermektir. Çalışma boyunca izlenen temel yöntem karşılaştırmalı tarihyaklaşımlarıdır. Bir giriş, dört ana bölüm ve bir sonuçtan oluşan çalışmanın giriş bölümünde tarihsel karşılaştırma yöntemi ve teknikleri üzerinde durulup imkan ve güçlükleri sorgulanmış;amaç ve problemler belirlenmiş ve çalışmanın kaynaklarının genel bir değerlendirmesi yapılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde temel argümanımız olan modernleşmenin tarihselgerçeklikten bir süreç olarak kuramsal çerçeveye dönüşümü; Batı-dışı toplumların modernleşme isteği; İslam toplumlarının modernleşme pratiği ve Türkiye ve İran'ınBatı-dışı ve İslam modernleşmesi içindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın ikinci bölümünde ise ilk önce konunun ihtiyaç duyduğu kültürel çerçeve için İran'ın tarih, insan, toplum, devlet ve din bağlamında ne olduğu üzerinde tarihsel bir perspektif verilmiştir. Sonrasında ise modernleşme öncesi Osmanlı ve İran'ın Batıbilgisinin kaynak ve düzeyi sorgulanmış; İran modernleşmesinin kökenlerinin ne olduğu üzerinde durulmuştur. İran modernleşmesinin ilk girişimlerinde Osmanlı etkisiaranmıştır. Siyasal bir tercih olarak başlayan İran modernleşmesinin fikru altyapısını oluşturan aydınların görüşleri üzerinde durulmuş ve Osmanlı örneğine; Osmanlı aydınlarının görüşlerine dikkat çekilmiştir. Ayrıca bu bölüm için bir ara değerlendirme yapılmıştır. iiÇalışmanın üçüncü bölümünde modernleşmeyi hedef alan Osmanlı ve İran siyasal muhalefet hareketlerinin tarihsel, kültürel, sosyal ve ideolojik arka planlarına dikkat çekilmiştir. İran siyasal muhalefetinin tarihsel olayları konu edilmiş; İstanbul merkezli ve Osmanlı ülkesindeki İran topluluğunun varlığı; kültürel faaliyetleri ve aktörleri ele alınmıştır. Jöntürk hareketi ve İran meşrutiyet hareketinin birbirlerini nasıl etkiledikleri;bu iki ülkedeki meşrutiyet devrimleri; Osmanlı ülkesindeki İranlı muhaliflerinfaaliyetleri ve örgütlenmelerinin yanı sıra İttihatçılarla İran meşrutiyetçileri arasındaki ilişkilere sızmaya çalışılmıştır. Son olarak da bu bölüm için de bir ara değerlendirme yapılmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde iki ülkede eş zamanlı iktidara gelen Atatürk ve Rıza Şah'ın tarihsel kimlikleri; iktidara geliş biçimleri ve modernleşme çabaları eş zamanlı biçimde ele alınmıştır. Türk Millu Mücadelesinin tarzı ve İran'da milliyetçiyönelim tartışılmış; Atatürk ve Rıza Şah'ın toplumsal ve entellektüel desteklerisorgulanmıştır. Bir örnek olay olarak Özsoy Operası çerçevesinde bu iki ülkenin dostlukarayışları, Batılılaşma ve millu kimlik bağlamında ortak ideoloji oluşturmak için tarihinimkanlarının nasıl kullanıldığı üzerinde durulmuştur. Bu bölümün bir aradeğerlendirmesi olarak modernleşme çabalarında Atatürk'ün başarısı ve Rıza Şah'ınbaşarısızlıkları sorgulanmıştır. Çalışmanın sonuç bölümünde Türk ve İran modernleşmesinin tarihsel seyri içinde gelişimi ana hatları ile değerlendirilmiştir.