Yapıları ve kullanılışları bakımından Arapça ve Farsça tamlamalar

Osmanlı Türkçesi devresinin 16. ve 17. asırlarırlarına ait dört eserden malzemeler derleyerek ortaya çıkardığımız bu çalışmada, Arapça ve Farsça tamlamaların yapıları ve Türkçe cümle içindeki fonksiyonları incelenmiştir. Malzemenin derlendiği eserler şunlardır: 1. Bursalı Lami'i Çelebi (1472-1537) 'nin Münazara-i Sul- tan-ı Bahar ba-Şehriyar-ı Şita (izzet Efendi Matbaası, 1 st., 1290) adlı 75 sahifelik alegorik eseri. 2. Evliya Çelebi (1611-1682) 'nin Seyahatname (ikdam Matbaası, Ders a adet l'315)'sinin birinci cildinin Mukaddime'den sonraki ilk yüz sahifelik kısmı. 3. Katip Çelebi (1609-1657) 'nin Cihannüma (Müteferrika basımı, m. 1732) adlı eserinin birinci cildinin ilk yüz sahifelik kısmı. 4. Yusuf Nabi (1640-1712) 'nin Tuhf etü'l-Harameyn (Darü't- tıba' ati '1-amire, 1st. 1265) adlıhac seyahati esnasında görüldüğü yerleri ve intibalarıni anlattığı 112 sahifelik eseri. Tamlamalar yapıları ve fonksiyonları bakımından olmak üzere iki ana bölüm halinde ele alınmıştır. Birinci bölümde, tamlamaların yapıları bütün teferruatıyla incelenmiştir. Bununla beraber, tamlamaların teşkili esnasında kelimelerde meydana gelen bir takım değişiklikler üzerinde durulmamıştır. Tamlamalar iki kelimeyle kurulmuş olanlardan başlayarak incelenmiştir, önce, Arapça isim ve sıfat tamlamaları ve lafzı izafet incelenmiş, terkipleri-134- meydana getiren kelimelerin cins ve yapılarına göre sınıflandırmalar yapılmıştır. Kelimelerin, cins ve yapılarından haraketle tamlama içindeki durumu üzerinde de durulmuştur. Metinlerimizde Arapça kaideye göre kurulmuş tamlamalar, lafzı izafetin dışında fazla kullanılmamıştır. Arapça tamlamaların teşkil malzemesi sadece Arapça kelimeler olduğu halde, Farsça tamlamalar Farsça ve Arapça kelimelerle, hatta Türkçe kelimelerle de kurulmuştur. Farsça tamlamada da Arapça kelimeler arasında keyfiyet ve kemiyet bakımından uygunluk olmalıdır; ancak, metinlerimizde bunun bir hayli istisnası geçmektedir. Buna karşılık, Farsça kelimelerin de bu kurala uydukları görülmektedir. Tamlamanın ikinci kelimesinin sıfat olması halinde çoklukla tamlama sıfat, isim olması halinde ise isim tamlaması olmaktadır. Bu kaideye uymayan durumlar da vardır ve misal leriyle tespit edilmiştir. ikiden fazla kelimeyle kurulmuş olan tamlamalarda durum biraz farklıdır. Metinlerimizde ikiden fazla kelimeyle kurulmuş Arapça tamlama bulunmadığı için bundan sonraki hususlar Farsça tamlamalarla ilgilidir. Burada tamlamanın cinsini tayin e- den ikinci kelime dejril, ikinci unsurdur. Bu unsur yerine göre tamlama veya müstakil kelime olmaktadır. ikiden fazla kelimeyle kurulmuş tamlamaların sıfat tamlaması olmaları bir takım hususu şartlara bağlıdır. Bu sebeple, sıfat tamlamalarının ikinci unsuru sıfat veya sıfat manasında bir kelime olmalıdır, ikinci unsurun tamlama olması halinde -isim tamlaması olsun, sıfat tamlaması olsun- esas tamlama-135- her zaman isim tamlaması olmaktadır. Tamlamanın her iki unsuru da tamlama halinde bulunabilmektedir. Bu durumda tamlama en az dört kelimeden meydana gelmiş demektir. Dört kelimeyle kurulmuş tamlamanın unsurlarından biri tek kelime olursa, diğer unsur, unsurlarından biri tamlama olan bir tamlama halindedir. Bütün bu durumlarda tamlamaların cins ve yapıları üzerinde teferruatla durulmuştur. Daha fazla kelimeyle kurulmuş olanlar hakkında, dörde kadar kelimeyle kurulmuş tamlamalarla ilgili tespit edilmiş özelliklerin bir çeşit tekrarı olacağından, açaklama getirmeye lüzum görülmemiştir. İkinci bölümde tamlamaların Türkçe cümle içinde fonksiyonları incelenmiştir. Tamlamalar yine iki kelimeyle kurulmuş olanlarından başlayarak, cümle unsuru oluşlarına göre tasnif edilmişlerdir. Metinlerimizde geçen her sayıda tamlamalar cümlenin bütün unsurları yerine kullanılmıştır. Burada tamlama bütün olarak cümle unsurudur. Tamlamanın son kelimesine gelenek veya edatlar, çoklukla bitiştiği kelimenin değil, bütünüyle tamlamanın eki veya edatıdır. Türkçe yardımcı fiillere gelerek birleşik fiil kuran tamlamalar ile yüklem ismi olan tamlamalarla ilgili bir takım özellikler vardır. Bu özellikler de aslında, kelimeler arasındaki mana ilgisiyle alakalıdır. Buna göre, birleşik fiil kuran tamlamaların bazan ilk kelimeleri, bazan da bütünüyle tamlama yardımcı fiilin isim unsurunu teşkil etmektedir. İlk kelimesi birleşik fiilin isim unsurunu teşkil eden tamlamaların geri kalan kelime veya unsurları, bu birleşik fiilin çeşitli yönlerden tamlayıcısı durumunda kalmaktadırlar. $. O. Yükseköğretim Kurulu Dokümantasyon Merkezi