İNSAN HAKLARI AÇISINDAN ENERJİYE ERİŞİM KAVRAMI

Huzurdaki tez, enerjiye erişim bir insan hakkı olarak nitelendirilebilir mi sorusuna cevap aramak amacıyla hazırlanmıştır. Enerjiye erişim kavramı ile ilgili üzerinde tüm taraflarca uzlaşmaya varılmış bir tanım bulunmamaktadır; ancak genel olarak enerjiye erişim bir hane halkının temel düzeydeki ihtiyaçlarını giderecek miktarda enerjiye erişimi şeklinde tanımlanabilir. Enerji, elektrik enerjisi olabileceği gibi, doğal gaz, LPG veya yenilenebilir enerji türleri de bu kapsamda değerlendirilebilir. Enerjiye erişim konusunun Birleşmiş Milletler nezdinde ilk gündeme geldiği 1987 yılından bu yana konunun insan hayatı açısından önemine çeşitli kereler değinilmiştir. Enerjiye erişim genel düzeyde ekonomik kalkınma ve yeni iş olanakları yaratır. Bireysel düzlemde ise insan sağlığından çalışma hayatına, eğitimden insanların onurlu bir yaşam sürdürmelerine kadar birçok alana etki eder ve genel olarak bireylerin kendilerini iyi hissetmelerini sağlar. Bu anlamda insan hayatı için yaşamsal bir öneme sahip olduğunu söylemek abartılı olmaz. Bununla birlikte, enerjinin ortamın aydınlatılması, ısıtılması veya soğutulması gibi bir enerji hizmetine dönüştürülmediği zaman tek başına insan hayatında bir önem arz etmediğini belirtmek gerekmektedir. Enerjiye erişimin günlük hayattaki görünümü çeşitli şekillerde olabilir. Enerji, hane halkı için aydınlanma, yemek pişirme, yiyecekleri soğutma, ev ortamını ısıtma veya soğutma, cep telefonu şarj etme ve cep telefonu veya televizyonlar aracılığı ile dünya ile iletişim kurma anlamına gelir. Sağlık açısından geleneksel yakıtlara nazaran daha az ev içi hava kirliliği yaratan yakıtlara erişim ile hane halkını ev içi hava kirliliğine bağlı hastalıklardan uzak tutar. Eğitim açısından ise, çocukların üzerindeki yakıt taşıma yükümlülüğünü azaltarak yakıt taşıma için harcanan zamanın eğitime harcamalarını, okullar için teknolojik aygıtlar kullanarak ders yapma imkanı ile birlikte sınıfların aydınlatılmasını, ortamın aydınlatılmasını veya soğutulmasını sağlar. Toplumsal cinsiyet rolleri nedeniyle kadınlardan beklenen ev işlerini azaltır ve kadınlar bu zamanı ücretli çalışmaya ayırırlar. Bu özellikleri sebebiyle enerjinin insan hayatı taşıdığı önem BM nezdinde sürdürülebilir kalkınma amaçlarında da ifade edilmiş ve enerjiye erişim yedinci sürdürülebilir kalkınma amacı olarak belirlenmiştir. Huzurdaki tez enerjiye erişim konusunun mevcut uluslararası sözleşmelerde korunan ve aşağıda detayları verilen hakların bir gerekliliği olduğu düşüncesindedir. BM seviyesinde enerjiye erişim konusunun; BM Şartı'nın 55'inci maddesindeki insanların hayat seviyelerinin yükselmesi, ekonomik ve sosyal alanda ilerleme ve gelişme ifadesinin, Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi'nin 25'inci maddesindeki yeterli bir yaşam seviyesi hakkının, Medeni ve Siyasal Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 6'ıncı maddesinde yer alan yaşam hakkının, Ekonomik Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 11'inci maddesinde düzenlenen yaşamaya elverişli konut hakkının, ayrıca 7'inci, 12'inci ve 13'üncü maddelerinin, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 27'inci maddesinde yer alan çocukların bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaksal ve toplumsal gelişmesini sağlayacak yeterli bir yaşam seviyesi hakkının, 28'inci maddesinde yer alan eğitim hakkının, 24'üncü maddesinde yer alan sağlık hakkının, Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme'nin 28'inci maddesinde yer alan yeterli bir yaşam standardı hakkının, Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin ırk ayrımcılığın ortadan kaldırılması için alınması gereken tedbirleri düzenleyen 2'inci, ırksal ayrımcılığı yasaklayan 3'üncü maddeleri ile 5'inci maddesinde yer alan barınma hakkı ve çalışma hakkı bağlamında eşit muamele hakkının bir gerekliliği olduğu düşünülmektedir. Enerjiye erişim konusuna açıkça yer veren tek sözleşme Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Uluslararası Sözleşmesi'dir. Söz konusu sözleşmenin 14'üncü maddesi taraf devletlere kadınlar için özellikle konut, sağlık, elektrik, su, ulaşım ve iletişim hizmetleriyle ilgili yeterli yaşam standartlarından yararlanma hakkını sağlama yükümlülüğü getirmiştir. Bunlar BM kapsamındaki hukuki düzenlemeler olmakla birlikte enerjiye erişim konusunun Amerikan Devletleri Örgütü, Afrika Birliği, Avrupa Birliği ve Avrupa Konseyi gibi çeşitli bölgesel örgütler kapsamındaki hukuki düzenlemelerle korunan sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı, sağlık hakkı, konut hakkı gibi hakların da bir gerekliliği olduğu görülmektedir. Her ne kadar yapılan çalışmalar ile dünyada enerjiye erişimi olmayan insan sayısında azalma olsa da bugün hala dünyanın büyük bir bölümünün enerjiye erişimi bulunmamaktadır. İlerlemenin beklenen düzeyde olmaması nedeniyle enerjiye erişim konusuna daha net bir normatif içerik belirlenmesi gerektiği düşünülmektedir. Bu çerçevede, su hakkında olduğu gibi enerjiye erişim konusunun hakkın içeriği ve sorumluları belirlenerek bir insan hakkı olarak tanınabileceği fikri ortaya çıkmıştır. Yukarıda da belirtildiği üzere enerjiye erişim kavramı mevcut uluslararası sözleşmelerde korunan yeterli yaşam seviyesi hakkı, yaşam hakkı, yaşamaya elverişli konut hakkı, eğitim hakkı, sağlık hakkı gibi hakların gerekliliklerinden biri olarak kendini gösterdiği için bu kavramın ayrı bir uluslararası sözleşme ile düzenlenmesine gerek olmadığı düşünülmektedir. Enerjiye erişim kavramı ile ilgili dünya genelindeki uygulama ve tez içinde ele alınan periyodik ülke raporları dikkate alındığında bu konuda devletler arasında bir ortak bir uygulama bulunmadığı düşünülmektedir. Bu nedenle kavramın bir yapılageliş kuralı olduğundan söz etmek mümkün görünmemektedir. Halihazırda ESKHK'nin 4 No'lu Genel Yorumu nedeniyle enerjiye erişim kavramının sıklıkla ESKHS'nin 11'inci maddesinde yer alan yaşamaya elverişli konut hakkı ile ilişkilendirildiği görülmektedir. Bu çerçevede aynı su hakkında yapıldığı gibi ESKHK'nin bir genel yorumu ile hakka bir netlik kazandırılabileceği düşünülmektedir. Sonuç olarak, huzurdaki tezin iddiası enerjiye erişimin su hakkında olduğu gibi ESKHS'de halihazırda kabul edilmiş olan yaşamaya elverişli konut hakkı kapsamında bir hak olduğu yönündedir.