Türk Özel Hukukunda finansal kiralama sözleşmesi

En basit anlamıyla finansal kiralama, bir varlığın kullanma hakkının, belirlenen süre için varlığın mülkiyetine sahip olan kiraya verenden kiracıya geçmesidir. Uzun süredir batı ülkelerinde uygulama alanı bulan finansal kiralama, özellikle son otuz yıldır günümüzdekine benzer biçimde uygulanagelmiş; ülkelerin içinde bulundukları şartlara ve hukuki yapılarına göre şekillenerek oldukça önemli bir finansman türü olmuştur. Finansal kiralamanın geniş kabul görmesinin ve 1970'li yıllardan başlayarak, batı ülkelerinde gerçekleştirilen toplam yatırımlar içinde büyük paylara sahip olabilmesinin nedenini, ekonomik ve teknik gelişmeler karşısında finansman kaynaklarının yetersiz kalmasında ve 'bir varlığın değeri ona sahip olmak değil, kullanmaktır' temel felsefesinde aramak gerekir. Finansal kiralama, hukukumuzda 'finansal kiralama sözleşmesi' adıyla 10.6. 1985 tarih ve 3226 sayılı Finansal Kiralama Kanunu hükümleriyle tipik ve bağımsız bir sözleşme olarak pozitif düzenlemeye kavuşmuş bulunmaktadır. Finansal Kiralama Kanunu, kiralama türleri arasında yalnızca finansal kiralamayı esas almış, faaliyet kiralaması ve yapımcı kiralamasını kapsamı dışmda bırakmıştır. Finansal kiralamanın temelinde yatan düşünce, kiracıya finansman sağlamaktır. İşlemin bu finansman sağlama özelliği FKK. m. l'de açıkça ifade edildikten sonra, m.184'te finansal kiralama sözleşmesinin tanımı verilmektedir. Bu tanıma göre finansal kiralama sözleşmesinin tipik unsurları şunlardır: Kiralayanın, kiracının talebi ve seçimi üzerine üçüncü kişiden satın aldığı veya 153 başka suretle temin ettiği bir malın zilyetliğini, her türlü faydayı sağlamak üzere kiracıya bırakması; bu bırakmanın bir kira bedeli karşılığında olması ve sözleşmenin belirli bir süre feshedilememesidir. Finansal Kiralama Kanunu, feshedilemezlik süresinin dört yıl olacağını öngördükten sonra, Bakanlar Kurulu'na çıkartacağı bir yönetmelikle bazı kiralama hallerine ilişkin olarak bu süreyi kısaltabilme yetkisi tanımıştır (m. 7). Nitekim Bakanlar Kurulu, bu yetkiye dayanarak 'Finansal Kiralama İşlemlerinde Süre ve Sınırın Tesbitine Dair Yönetmelik'i çıkartmıştır. Üçlü taraf ilişkisine dayanan finansal kiralamada, ekonomik ilişki içinde bulunmakla beraber, hukuken birbirinden tamamen bağımsız iki sözleşme söz konusudur. Bunlar sağlama sözleşmesi ve finansal kiralama sözleşmesi olup; finansal kiralama sözleşmesinin tarafları, finansal kiralama şirketi ile kiracıdır. FKK. m. 10 uyarınca finansal kiralama şirketleri yalnızca anonim şirket şeklinde kurulabilirler. Bu şirketlerin kuruluşları ve denetlenmeleri, 'Finansal Kiralama Şirketlerinin Kuruluş ve Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelik' hükümlerine tabidir. Kiracı olarak ise, iktisadi bir işletmenin sahibi gerçek veya tüzel kişiler söz konusu olmaktadır. FKK. m. 8, finansal kiralama sözleşmesinin noterlikçe düzenleme şeklinde yapılmasını ve bu sözleşmenin konusu taşınır ise kiracının ikametgah noterliğindeki özel sicile; konusu taşınmaz ise taşınmazın bulunduğu tapu kütüğünün beyanlar hanesine kaydedilmesini öngörmektedir. Sözleşmenin noterlikçe düzenleme şeklinde yapılması geçerlilik şartı olmakla beraber; özel sicile tescil veya beyanlar hanesine şerh edilmesi geçerlilik şartı değildir. Söz konusu tescil veya şerhin hukuki sonucu, FKK. m. 8 /II'de 'tescil veya şerhten sonra üçüncü kişilerin finansal kiralama konusu mal üzerindeki ayni hak iktisapları kiralayana karşı ileri sürülemez' biçiminde ifade edilmiştir. 154 Böylece, üçüncü kişilerin iyi niyetini de ortadan kaldıran bir aleniyet sistemi gerçekleştirilmek istenmiştir. Finansal kiralama sözleşmesinin hukuki niteliği hakkında doktrinde çeşitli görüşler ortaya atılmıştır. Ancak Finansal Kiralama Kanunu bu sözleşmeyi, kendine özgü sözleşme olduğunu öngören görüşlere yer vermeyecek şekilde bir tipik sözleşme olarak emredici hükümlerle düzenlemiştir. Kanun koyucu FKK. m. 27'de, hangi hükümlerin tipik finansal kiralama sözleşmesinin nitelikleriyle bağdaşmadıkları için sözleşmeye hiç uygulanmaması gerektiğini, tereddütleri ortadan kaldırmak amacıyla açıkça belirtmiştir. Bunların en önemlileri, taksitle satım ve mülkiyeti muhafaza sözleşmelerine ilişkin hükümler ile 6570 sayılı Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun hükümleridir. Finansal kiralama süresince kira konusu malın mülkiyeti kiralayana aittir (FKK. m. 9/1 ve 17 /1). Ancak taraflar anlaşarak sözleşmede kiracıya, sözleşme süresi sonunda önceden belirlenen bedelle malın mülkiyetini satın alma hakkını tanıyabilirler. Kiralayanın borçlan; kiralananı kiracıya teslim etme, ayıba karşı tekeffül, kiracının kiralanandan yararlanmasına engel olacak davranışlardan kaçınma, kira konusu malı bir üçüncü kişiye devretmeme ve kiralananı sigorta ettirme borçlandır. Kiracının borçlan ise; finansal kiralama bedelini ödeme, kiralananı özenle kullanma, kiralananın her türlü bakımını yapma ve onu koruma, kiralananın hasar ve ziyama katlanma, kiralanana ilişkin sigorta primlerini ödeme borçlan ile kira konusu malın zilyetliğini bir üçüncü kişiye devretmeme ve kiralananı sözleşme sonunda kiralayana geri verme borçlandır. 155 FKK. m. 19/1 uyarınca, kiracının iflası halinde iflas memuru İİK. m. 221/ 1 hükmüne göre masa teşkilinden önce finansal kiralama konusu malların ayrılmasına karar verir. Yine FKK. m. 19/11 uyarınca, kiracı aleyhine icra yoluyla takip yapılması halinde, icra memurunun finansal kiralama konusu malların takibin dışında tutulmasına karar vermesi gerekir. İflas veya icra memurunun ayırma veya takip dışında tutma kararma karşı, kiracının alacaklıları şikayette bulunabilirler. İflas veya icra memuru, finansal kiralama konusu malın ayrılmasına veya takip dışında tutulmasına karar vermezse, kiralayan haciz halinde İİK. m. 96 -99, iflas halinde ise İİK. m. 228 uyarınca istihkak iddiasında bulunur. Diğer taraftan FKK. m. 20/1 uyarınca, özel sicile tescil edilmiş finansal kiralama sözleşmeleri, kiralayanın iflası halinde sözleşme süresi sonuna kadar geçerliliklerini sürdürürler. Kiralayan aleyhine icra takibi yapılması halinde ise, finansal kiralama konusu mallar sözleşme süresi içinde haczedilemezler (FKK. m. 20 /11). Finansal kiralama sözleşmesi; kararlaştırılan sürenin dolması, kiracının iflası veya aleyhine yapılan bir icra takibinin semeresiz kalması, kiracının ölümü, fiil ehliyetini kaybetmesi veya işletmesini tasfiye etmesi, finansal kiralama şirketinin sona ermesi veya tüzel kişiliğini kaybetmesi hallerinde - aksi kararlaştırılmadıkça- sona erer (FKK. m. 21 ve m. 22). FKK. m. 24 uyarınca, sözleşme sona erdiğinde, sözleşmeden doğan satın alma hakkını kullanmayan veya böyle bir hakkı bulunmayan kiracı, finansal kiralama konusu malı derhal geri vermek zorundadır. FKK. m. 23, iki halde finansal kiralama sözleşmesinin feshedilebileceğini öngörmektedir. Maddenin birinci fıkrasına göre kiralayan, finansal kiralama bedelini ödemede temerrüde düşen kiracıya verdiği otuz günlük süre içinde de ödenmemesi halinde, sözleşmeyi feshedebilir. Ancak, 156 sözleşmede kiracıya alım hakkının tanındığı hallerde bu süre altmış günden az olamaz. Aynı maddenin ikin fıkrasına göre ise, taraflardan birinin sözleşmeye aykırı harekette bulunduğu hallerde, bu aykırılık nedeniyle diğer tarafın sözleşmeyi devam ettirmesinin beklenemeyeceği durumlarda sözleşmeyi feshedebileceği ifade edilmiştir. Finansal kiralama sözleşmesinin 23/1 ve II uyarınca kiralayan tarafından feshedilmesi halinde, kiracı, malı kiralayana teslim etmek ve vadesi gelmemiş finansal kiralama bedellerini ödemek zorunda olduğu gibi, kiralayanın bunu aşan zararından da sorumludur (FKK. m. 25 /1). Sözleşmenin kiracı tarafından feshedilmesi durumunda ise, kiracı, finansal kiralama konusu malı geri vermekle yükümlü olmakla birlikte, fesih nedeniyle uğradığı zararın tazminini kiralayandan talep edebilir (FKK. m. 25 /11). 157