Cumhuriyet Dönemi Türkiye-İran ilişkileri tarihi

Türkiye'nin doğu komşusu İran, geçmişşi bakımından köklü ve çok eski bir tarihe sahiptir. İran'ın tarih boyunca iç Asya ve ön Asya ile başlıca uygarlık merkezlerinden olan Mezopotamya arasında bir köprü durumunda bulunuşu, bu ülkeye değişik kavimlerin yerleşmesine neden olmuştur. Bunlar arasında; Farslar, Medler, Türkler, Lorlar, Araplar. Afganlar, Beluciler, Yahudiler, Ermeniler ile Asur ve Gerdani kökünden gelenler yer almaktadır. İran' in bilinen tarihi genellikle Elamlar ile başlar. İran'ın güneybatısında Susiyana olarak anılan yaylaya yerleşmiş olan Elamların bu yaylaya milattan en az 3000 yıl önce geldikleri sanılmaktadır. M. Ö. 9 ncu yüzyılda Urartu kaynaklarında, İran yaylasındaki kavimlerin adları ile anılan yerler arasında, bugünkü Hemedan dolaylarında medya ile bu gölün güneybatısında Parsua adı geçmektedir. Parsua yöresinin Perslerin batı İran'da ilk yerleştikleri yer olduğu sanılmaktadır. Bugünkü İran tarihinin, Sasanilerin Araplar tarafından yenilip (M. S. 651), İslam dini ile tanışmaları ve İran'ın halifeliğe dahil olması ile başladığı söylenebilir. Arapların İran'daki egemenliği sırasında, İran'ın eski dini Zerdüştlüğün yerini Müslümanlık almıştır. İran Safevi hanedanlığının kurucusu Şah İsmail'dir. Şah İsmail kendisine inanan kabilelerin yardımıyla durumunu kuvvetlendirmiş ve İran'a egemen olmuş, devlet dini olarak İslam'ın Şiilik formunu kabul etmiştir. 1900Tü yılların başlarında, petrolün keşfi, Avrupa'nın İran'a olan ilgisini artırmıştır. 1907 İngiliz-Rus antlaşması ile, 1 nci dünya savaşı sonrasına kadar İran, İngiliz ve Rus nüfuz bölgelerine bölünmüştür. Doğu komşumuz İran, 1923 yılından beri Pehlevi hanedanına mensup ve 'şah' olarak isimlendirilen bir çeşit Monarşik liderlik tarafından yöneltilmiştir. 1923- 1979 arasında geçen 56 yıllık sürede Şah'ın rejimi, ülkeye çağdaş bir zihniyet ile sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik alanlarda birçok yenilikler kazandırmışsa da, İslam inancının bir kolu olan Şii mezhebinin, din, devlet ve siyaseti iç içe kabul eden bir doktrin olması nedeniyle; tutucu, gerici ve devamlı bir mukaveete maruz kalmıştır. Şii doktrininde siyaset ve devlet, dini liderler 'Ayetullahlar'ın temsil ettiği otoriteye tabi olduğundan, bu liderlerin siyasetteki etkinlikleri her zaman halkı yönlendirici bir rol oynamıştır. Türk-İran ilişkilerinin asıl ağırlık kazandığı dönem Osmanlı İmparatorluğu zamanı olmuştur. Bu ilişkilerde tarihin garip bir görünüşü olarak her iki devletin yöneticilerinin genellikle Türk asıllı olmalarıdır. XIV ncü asırdan, Pehlevi Hanedanlığına (1925) kadar olan yaklaşık 600 yıllık dönem içinde, yalnız 50 yıllık bir süre hariç bütün dönemlerde İran'da Türk asıllı hanedanlar hüküm sürmüşlerdir. Osmanlı dönemindeki iki ülke arasındaki çatışmalar, İran'daki Safevi hanedanı zamanında başlar yine çatışmaların, nedeni araştırıldığında İslam dininin tarikat, mezhep ayrılıklarını kabul etmemesine rağmen iki tarafın Sünnilik ve Şiilik gibi iki değişik mezhebin savunmasını ve bayraktarlığının yapmış olmaları dikkati çeker. Taraflar bu iki mezhebe bağlı halka dayanarak, birbirleri aleyhinde yıllar yılı düşmanlık yaratmışlar, isyanlar çıkmasını körüklemişlerdir. Türk Kurtuluş savaşını izleyen yıllarda, Türkiye'nin doğu sınırında İran'la bazı anlaşmazlıklar yaşanmıştır. 1924 yılında Türkiye Cumhuriyetinin hilafeti kaldırması, İran'daki gerici zümre tarafından hoş karşılanmamış olup, bu olay Türk-İran münasebetlerinin dostane mahiyeti almasını bir süre engellemiştir. 22 Nisan 1926'da, sınır meselelerine son vermek ve iki ülke arasındaki ilişkileri güçlendirmek maksadıyla, bir 'Güvenlik ve Dostluk' anlaşması imzalanmıştır. Türkiye-İran arasında sınır tespiti ve güvenliği konularında müteaddit defalar anlaşmalar yapılmış olmasına rağmen, sınır güvenliği sorunları devam etmiş ve halen günümüzde de devam ekmektedir.