XIII-XIV. yüzyıllar Anadolu'sunda kültür dolaşımı açısından dervişler, talebeler ve hacılar

Ortaçağ toplumlarında değişik amaç ve gerekçelerle bir yerden başka bir yere seyahat eden kimseler, insanlar ve toplumlar arasında önemli bir iletişim aracı fonksiyonu görürlerdi. Bu iletişim özellikleri sayesinde, büyük kültür alanları arasında veya aynı kültür alanı içerisinde muhtelif tür ve düzeylerde kültür ürünlerinin yayılmasında önemli roller oynamışlardır. XIII-XIV. yüzyıllar Anadolu su yoğun bir derviş, talebe ve daha sınırlı olmakla birlikte hacı dolaşımına sahne olmaktaydı. Tasavvuf meşreplerinin bir gereği olarak veya ilim tahsil amacıyla hayatlarının büyük bir kısmını veya belirli bir dönemini seyahat ederek geçiren, sufiler, dervişler ve talebeler, yine her yıl, kameri takvime ait Zilhicce ayında kutsal topraklarda bulunmak üzere Mekke'nin yolunu tutan hacı adayları bu seyahatleri sayesinde insanlar ve toplumlar arasında önemli bir iletişim imkanı yaratmakla birlikte, İslam kültür alanı içerisinde, bu kültüre ait yüksek kültür ürünlerinin veya daha yerel düzeyde popüler nitelikli kültür unsurlarının Anadolu'da yayılmasında, bunlarla birlikte, bu kültür alanı içerisinde yerel nitelikli kültürel unsurların alış-verişine yol açmışlardır. XIII-XIV. yüzyıllar Anadolusu'nda tasavvuf meşreplerinin bir gereği olarak veya irşad etme gibi amaçlarla seyahat eden yüksek tasavvufi-felsefi düşüncelerle donanımlı büyük sufiler, seyahatleri sırasında, daha çok önemli kültür merkezi niteliğinde olan şehirleri gezerek veya buralarda bir süre kalarak, bu şehirlerde ikamet etmekte olan elit tabakaya mensup kimselerle temas kurarlardı. Daha alt düzeyde dervişler ise, daha çok Anadolu'nun kırsal kesiminde dolaşarak, göçebe ve yan göçebelerle köylüler arasında faaliyet gösterirlerdi. Gerek büyük sufiler ve gerekse tarsal kesimde faaliyet gösteren dervişler veya şeyhler kendi ilmi ve tasavvuf düzeylerine uygun tarzda tasavvufi öğreti, tarikat ve muhtelif veli kültleri hatta sosyal ve siyasi görüşler yayıyorlardı. Bu faaliyetleri sonucunda, söz konusu sufi ve dervişler Anadolu'da, bir taraftan İslam dünyasında revaç bulmuş büyük tasavvufi öğretilerin ve tarikatlerin, diğer taraftan daha yerel düzeyde ve daha popularize edilmiş bir din ve tasavvuf anlayışının yaygınlık kazanmasında önemli rol oynamışlardır. Aynı şekilde, bu yüzyıllarda, Anadolu'da, ilim tahsili veya ilmi sohbetlerde bulunmak amacıyla talebe ve ulemanın İslam dünyasının büyük ilim ve kültür merkezlerine doğru seyahat etme geleneği de oldukça yaygındı. Genellikle ilk tahsillerini memleketlerinde tamamlayan talebeler, çalışmak istedikleri konuya göre, o konunun uzmanı olan hocanın bulunduğu yere veya ünlü alimlerin toplandığı büyük ilim merkezi niteliğindeki şehirlere seyahat ederlerdi. Buralarda tahsillerini tamamlayan talebeler veya sohbetlerde bulunan ilim adamları memleketlerine geri dönerek edindikleri bilgi ve birikimleri, okudukları eserlere şerh, haşiye veya onlarla ilgili telif eserler yazarak ve bunların tedris işiyle meşgul olarak, memleketlerine aktarırlardı. Bu yolla İslam dünyasında etkili olmuş ilmi mektepler ve ilmi gündem konuları Anadolu'ya taşınmış olurdu. Bir başka ifadeyle, İslam dünyası ile ilmi ve entellektüel düzeyde bir bütünleşme sağlanmış olurdu. Bu yüzyıllarda Anadolu'da büyük bir önem taşıyan ve büyük kalabalıklar halinde sırf bu seyahat için düzenlenmiş bir kervanla Hicaz'a giden hacılar da azımsanmayacak bir iletişim potansiyeline sahiptiler. Hacılar gerek yol güzergahı boyunca gerekse Mekke ve Medine'de bulundukları sürece İslam dünyasının dört bir yanından gelen farklı yerel kültürlere mensup insanlarla temasa geçmek suretiyle dini- dünyevi manada tecrübelerini birbirleriyle paylaşmaları yönüyle ve edindikleri bu tecrübelerini ve değişik coğrafya ve kültürlere mensup insanların fiziksel ve kültürel özelliklerine yönelik gözlemlerini eve döndüklerinde kendilerini ziyarete gelecek olan komşularına aktarmaları yönüyle kültür dolaşımına katkıları söz konusu edilebilmektedir.