Türkçe tümcelerin öğelerinin bulunması

Doğal dil işleme çalışmaları, insanların kullandıkları doğal dillerin işlenerek makineler tarafından anlaşılabilmesini amaçlar. Gelişen teknoloji ile akılı makineler insan hayatının vazgeçilmez bir parçası olmuştur. İnsanları her geçen gün makinelerden beklentileri yükselmektedir. Makineler ile insanlar arasındaki iletişim, insanlar arasındaki iletişimde olduğu gibi dil ile gerçekleşmektedir. Bu nedenle doğal dillerin makineler tarafından anlaşılması önemli bir yere sahip olmuştur. Doğal dillerin makineler tarafından anlaşılabilmesi, yazıların otomatik bir dilden başka bir dile çevrilmesi, soru cevap sistemleri, özetleme, konuşma sistemleri, bilgi sağlama gibi birçok alanda insan hayatına kolaylık sağlamaktadır. Dilin insan beyni tarafından nasıl işlendiğini inceleyen çalışmalara bakıldığında, beynin duyduğu sözcükler arasında ilişki kurmaya çalışarak çözümleme yaptığı görülmektedir. Bu sonuçlar, dili makineler için işlerken izlenecek yöntemler için fikir verebilir. İnsan beyni, duyduklarını çözümlerken dilin gramerine göre de farklı işlevler göstermektedir. Bu sonuçtan yola çıkılarak da bir dil için yapılan bir çalışmanın başka gramer türüne sahip olan dillerde işe yaramayacağı sonucuna varılabilir. Türkçe Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna bağlı bitişken bir dildir. Sözcüklerin sonuna ekler eklenerek sonsuz sayıda sözcük türetilebilir. Sözcük dizilişi bakımından serbest dizilimli bir dil olup, tümce içerisinde sözcükler vurgu yapılmak istenen öğeye göre yer değiştirebilir. Vurgulanmak istenen öğeler tümcenin yüklemine daha yakındır. Tümce içerisinde bazı öğeler veya öğelerin bir kısmı düşebilir. Tümce çözümlemesi tümce içerisindeki sözcüklerin arasındaki ilişkilerin belirlenerek görevlerinin belirlenmesidir. Tümce çözümlemesi için farklı yöntemler kullanılabilir. Bu tez çalışmasında önerilen ve uygulanan yöntem tümce içerisindeki ad kümelerini bularak, ad kümelerinin görevlerinin bulunmasıdır. Ad kümelerinin tümce içerisinde aldığı görevlere tümcenin öğeleri denir. Tümce özne, yüklem, tümleç, nesne gibi öğelerden oluşmaktadır. Tümcenin öğelerini bulmak için ilk aşamada tümce içerisindeki ad kümeleri bulunur. Ad kümesi, tümce içerisinde birlikte bulunarak bir anlam veya nesne ifade eden sözcük veya sözcükler için kullanılan isimdir. Ad kümelerini bulmak için Türkçede sözcüklerin bir arada bulunma kurallarından faydalanılmıştır. Bu kuralları uygulamak için tarafımızdan yazılan programda tümce içerisindeki ad kümeleri ve tümcenin yüklemi işaretlenir. İkinci aşamada bulunan ad kümelerinin tümce içerisinde aldığı görevler bulunur. Görevleri bulmak için öğelerin tümce içerisinde bulunma kuralları çıkarılmıştır. Bu kurallar, Türkçede farklı tümce yapıları göz önüne alınarak tanımlanmıştır. Türkçede yapısı bakımından 4 farklı tümce çeşidi bulunmaktadır. Bunlar basit tümce, birleşik tümce, girişik tümce ve sıralı tümcelerdir. Öğeleri bulmak için tanımlanan kurallar farklı tümce tipleri için farklılıklar göstermektedir. Bulunan ad kümelerinin tümce içerisindeki görevlerini bulmak için tanımlanan kuralları çalıştıran bir araç yazılmıştır. Araç kuralların çalıştırılmasıyla bulunan öğeleri tümce üzerinde işaretlemektedir. Öğeleri bulmak için tanımlanan kurallar bazı belirsiz durumlarda yeterli olmamaktadır. Belirsiz durumları gidermek için farklı yöntemler uygulanmıştır. Belirsiz durumlarda bulunan öğe adaylarının hangi öğe olduğunu bulabilmek için bir takım doğrulama yöntemleri geliştirilmiştir. Tümce içerisinde yüklem-özne kişi uyumu, eylemler ve özneler arasındaki ilişkiler ve eylemlerin tümce içerisinde birlikte kullanılabildiği öğelerden faydalanılarak doğrulamalar yapılmıştır. Doğrulamalar için eylemler ve özneler arasındaki ilişkileri içeren bir liste oluşturulmuştur. Eylemlerin tümce içerisinde birlikte kullanılabileceği öğeleri bulmak için Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan nesnesiz eylemler, -e hal eki alan eylemler, -de hal eki alan eylemler, -den hal eki alan eylemler olarak gruplanan eylem listesi kullanılmıştır. Geliştirilen yöntem farklı derlemler üzerinde sınanmıştır. Sınama sonucunda yöntemin başarısının, tümce içerisindeki sözcüklerin doğru çözümlenebilmesine ve tümce türlerine göre değiştiği görülmüştür. Sözcüklerin türlerinin doğru olarak bulunabilmesi ad kümelerinin doğruluğu açısından önemlidir. Görülen bir diğer sonuç ise kural tabanlı sistemlerin başarısının basit tümcelerde daha yüksek olduğudur.