Esnek ve adapte olabilir konutlar için değerlendirme rehberi

Geçmişten günümüze kadar gelen süreçte insanoğlunun temel yapı yapma nedeni olan barınma ihtiyacı sonucu ortaya çıkan konut tasarım ve yapım süreçleri, günümüz koşulları içerisinde yeniden irdelenmelidir. Çünkü, sosyal, kültürel, ekonomik vb. değerlerde yaşanan hızlı gelişim konut kullanıcısının profilini ve konuttan beklentilerini değiştirmeye başlamıştır. Ancak yapılan uygulamalarda da görülmektedir ki konutlar bu değişime ayak uyduramamakta, sabit kalmakta ve kullanıcı memnuniyeti sağlanamamaktadır. Değişik yaşam kalıplarına sahip farklı kullanıcı profilleri göz önüne alınmadan, standart bir kullanıcı tipine göre hızlı bir şekilde üretilen konutlar niteliksel açıdan kullanıcıların beklentilerini çoğu zaman karşılayamamaktadır. Bu noktada, konut tasarımlarında esneklik ve adapte olabilme ihtiyacı ortaya çıkar. Bu nedenle tez kapsamı içerisinde, esnek ve adapte olabilir konut tasarımlarında, farklı mimari süreçler içerisinde dikkat edilmesi gereken ana noktalan ortaya koyan, tasarımcıya yardımcı olabilecek bir rehber geliştirilmesi hedeflenmiştir. Tez kapsamı içerisinde, birinci bölümde problem genel olarak ortaya konulduktan sonra tezin ikinci bölümünde esneklik kavramı açıklanmış ve konutta esneklik ihtiyacının nedenleri üzerinde durulmuştur. Esneklik kavramı tanımlamalarının üzerinde durulmasının ana nedeni mimari ortamda bu konu ile ilgili farklı tanımlamaların yapılmış olmasıdır. Yapılan tanımlamalarda esneklik kavramı, hem uzman işgücüne ihtiyaç duyularak yapının fiziksel olarak değişmesi hem de yalnız kullanıcı tarafından var olan mekan düzenlemesinin değiştirilmesi olarak ele alınmıştır. Ancak yapılan tüm tanımlamalardaki ortak nokta konutun yeni bir duruma uyum sağlayabilmesidir. Bu nedenle esneklik ve adapte olabilme kavramları yapının uyabilirlik yeteneğini belirleyen kavramlar olarak ele alınmıştır. Genel olarak esneklik tanımlan incelendikten sonra esneklik kavramı sınıflandırılmıştır. Esneklik kavramı tez içerisinde mimari süreçler hiyerarşisi içerisinde ele alındığından sınıflandırma da bu doğrultuda yapılmıştır. Buna göre esneklik üç ana başlık altında toplanabilir; 1. Tasarım Esnekliği 2. Yapım Esnekliği 3. Kullanım Esnekliği İkinci bölümde ele alınan diğer konu, konutta esneklik ihtiyacının temel nedenleridir. Ailelerin eylemlerini gerçekleştirebilmek için ihtiyaç duydukları en temel yapma çevre biçimi konuttur. Konut fiziksel bir yapı olmasının yanında sosyal ve kültürel değerlerin de bir 'ifadesidir ve kullanıcıların sosyal ve kültürel yapılarına uygun iç mekan düzenlerine sahip olmalıdır. Tasarımda esneklik ihtiyacının temel nedeni kullanıcılara yaşadıkları çevreyi kendi gereksinmeleri doğrultusunda kontrol edebilme ve yaşamları boyunca aynı konutu kullanabilme imkanı sağlamaktır. Kullanıcı gereksinmeleri farklı kültürel, sosyal, ekonomik, eğitimsel yapıya sahip kullanıcılarda değişiklik gösterir. Konutta yer alan eylemlere ait kullanıcı gereksinmeleri şu şekilde sınıflandırılabilir, 1. Fiziksel Gereksinmeler a. Mekansal Gereksinmeler b. Fiziksel Çevre Şartlarına İlişkin Gereksinmeler c. Sağlık Gereksinmeleri d. Emniyet Gereksinmeleri 2. Psiko - Sosyal Gereksinmeler a. Mahremiyet b. Davranışsal Gereksinmeler e. Estetik Gereksinmeler Günümüz şartlarında kullanıcı gereksinmelerinin değişim hızı yapının değişim hızından daha yüksektir. Yeni ihtiyaçlar doğrultusunda yeni mekan düzenlemelerini gerektiren yeni fonksiyonlar ortaya çıkar. Konutlarda kullanıcı gereksinmelerini etkileyen temel değişimler üç ana başlık altında toplanabilir; 1. Toplumsal Değişim 2. Hanehalkı Yapısındaki Değişim 3. Teknolojik Değişim Bu değişimler sonucu ortaya çıkan konutta değişiklik yapma talebi kullanıcılar tarafında üç farklı yolla karşılanabilir. Kullanıcılar konutu değişiklik yapmadan kullanırlar, konutta değişiklik yaparlar veya yeni bir konuta taşınırlar. Ancak çoğu zaman teknik ve ekonomik nedenlerden dolayı var olan plan elverdiği ölçüde, değişiklik yapmadan konutlarının kullanmaya devam ederler. Tez kapsamı içerisinde esneklik kavramı mimari süreçler içerisinde ele alınacağından dolayı üçüncü bölüm bu süreçlerin ilki olan planlama ve programlamaya ayrılmıştır. Bu bölüm içerisinde genel olarak planlama ve programlama kavramları ele alındıktan sonra esneklik amaçlı bir tasarımda planlama ve programlama ile ilgili temel noktalar üzerinde durulmuştur. Planlama süreci hedeflere doğru bir biçimde varmak amacıyla farklı ölçeklerde kararların alındığı ve değerlendirildiği bir evredir. Planlamada alınan kararlar programlamaya da yansır. Yapıda yer alan eylemlerin ve bu eylemlere ait mekansal ihtiyaçların ortaya konduğu programlar bina ihtiyaç programlandır. Ancak bu programlar kesin amaç değildir ve tasarım sırasındaki bir geri besleme ile değişikliğe uğrayabilir. Günümüze kadar esneklik amaçlı konut tasarımı ile ilgili birçok uygulama yapılmasına rağmen konut ile kullanıcı arasında tam bir uyum sağlanabilmiş değildir. Bu nedenle esneklik amaçlı konut tasarım olgusu tasarımın temellerini oluşturan planlama ve programlama süreçleri içinde irdelenmelidir. Bina ihtiyaç programlarının gelişme ve esneklikle ilgili verileri de kapsaması gerekmektedir. Çünkü bina ihtiyaç programı hazırlamak aynı zamanda binanın geleceği için de karar vermektir. Bütün ihtiyaç türleri kısa veya uzun vadede değişiklik gösterebilir ki bu durumda kullanıcının esneklik talebi ortaya çıkar. Esneklik amaçlı konut tasarım yaklaşımları açısından, programlamanın bu özelliği önem kazanmaktadır. Bu karar verme sürecinde en önemli nokta bilgiyi doğru bir şekilde toplayabilmek vedüzenleyebilmektir. Bu bilgi toplama sürecinde en önemli kaynak kullanıcıdır. Kullanıcıların belirli olmadığı durumda, bilgi elde etmek için var olan örnekler değerlendirilir veya standart bilgiler kullanılır. Günümüzde programlama sürecinin karmaşıklaşması kullanıcıyı giderek bu sürecin dışında bırakmaktadır. Çoğu durumda gerçek kullanıcı ile karşılaşmak ve onun isteklerini doğrudan doğruya programa aktarmak mümkün olmamaktadır. Kullanıcı katılımı, istekleri dikkate alan minimum bir katkıdan SAR örneğinde olduğu gibi strüktürü belirli bir konutun tüm mekan kullanma kararlarının kullanıcıya bırakılmasına kadar değişebilir. Kullanıcı istek ve ihtiyaçlarının belirlenmesi için kullanılabilecek temel yaklaşımlar dört ana başlık altında toplanabilir, 1. Kayıt ve Doküman İnceleme 2. Sörvey 3. Saha Çalışması 4. Gözlem Kullanıcıların, yapısall çevredeki eskimenin giderilebilmesi için bu sürece katılmaları bir zorunluluktur. Ancak etkili bir katılımın sağlanabilmesi için kullanıcıların bu bilince sahip olması gerekir. Ancak bu şekilde kullanıcısını tatmin eden yapma çevreler oluşturulabilir. Dördüncü bölümde esneklik, planlama programlamadan sonra tasarım ve yapım süreçlerinde ele alınmıştır. Bir yapı sistemine esneklik özelliği kazandırabilmek için fiziksel elemanların hiyerarşik bir düzen içerisinde, sabit ve değişebilir elemanlar olarak organize gerekmektedir. Tez kapsamı içerisinde kabul edilen yaklaşım; esneklik ihtiyacını karşılaması düşünülen elemanların konutlar için belirlenmiş farklı tasarım ve yapım düzeyleri hiyerarşisi içerisinde önceden tasarlanması ve uygulanmasıdır. Konutlar için bu hiyerarşi şu şekilde sıralanabilir: 1. Konut Bloğu Düzeyi 2. Destek Yapı Düzeyi 3. Tamamlayıcı Yapı Düzeyi 4. Konut Birimi Düzeyi 5. Oda Düzeyi Kabul edilen esneklik yaklaşımı içerisinde konut bloğu, taşıyıcı yapı ve tamamlayıcı yapı düzeyleri sabit olarak kabul edilirken, esnekliği sağlayacak düzeyler konut birimi ve oda düzeyi olarak kabul edilmiştir. Ancak buradaki önemli nokta, sabit kabul edilen düzeylerdeki tasarım kararlarının konut birimi ve oda düzeyinde sağlanmak istenen esnekliği direkt olarak etkilemesidir. Bu nedenle sabit ve değişken bölümler bir bütün içerisinde ele alınmıştır. Hiyerarşik sıralamada en üstte yer alan konut bloğu düzeyindeki esneklik konut birimleri ile onları yatayda ve düşeyde bağlayan sirkülasyon elemanlarının farklı bir araya gelişleri ile sağlanabilir. Ancak bu kısmi bir esneklik olarak ele alınmıştır. Çünkü sirkülasyon elemanlarının kullanım sürecinde değiştirilmesi çok külfetli bir iştir. Taşıyıcı sistem yapıyı ayakta tutan sistemdir. Esneklik amaçlı tasarım yaklaşımlarında taşıyıcı sistem sabit olmasına rağmen kullanılan taşıyıcı sistemin tipi ve kapasite kararları yapılabilecek yeni mekan düzenlemelerini etkiler. Tez içerisinde taşıyıcı sistemler, yatay ve düşey sistemler olmak üzere iki bölümde xıincelenmektedir. Kolonlar ve taşıyıcı duvarların yapı içerisindeki konumlan, geçilebilen maksimum açıklık veya yatay sistemlerin özellikleri döşeme alanının optimal kullanımı açısından önemlidir. Bu konuda diğer önemli nokta bu sistemlerin birbirleriyle ve diğer alt sistemlerle ilişkisi ve bir araya gelme prensipleridir. Tasarım ve yapım hiyerarşisinde üçüncü sırada olan tamamlayıcı yapı düzeyinde yapının dış kabuğunu oluşturan dış duvarlar ele alınmıştır. Kabul edilen esneklik yaklaşımında dış kabuk da taşıyıcı sistemler de olduğu gibi yapının sabit ancak iç mekan düzenlemesini etkileyen önemli bir tasarım düzeyi olarak ele alınacaktır. Dış duvarların geometrisi, pencerelerin konum ve geometrisi, pencere açılımına izin veren cephe sayısı gibi özellikler dış kabuk düzeyinin iç mekan kullanımına etki eden önemli özellikleridir. Tez kapsamı içerisinde sabit ve değişebilir bölümlerden oluşmuş bir bütün olarak ele alınan yapı sistemi hiyerarşisi içerisinde, yapının gerçek anlamda değişiminin başladığı konut birimi düzeyi dördüncü bölümde efe alınmıştır. Konut birimi içerisinde esnekliği sağlayacak olan değişmesi olası elemanların özellikleri, birbirleriyle olan ilişkileri ve birimin diğer fiziksel özellikleri elde edilebilecek değişme oranını ortaya koymaktadır. Konut biriminin geometrisi ve büyüklüğü ve konut girişinin konumu farklı düzenlemeler yapılabilmesini etkileyen önemli faktörlerdir. Konutlarda esnekliği sağlayan değişmesi olası elemanlar bölücü elemanlar yani iç duvarlardır. Konut birimi içerisinde esnek düzenlemelerin yapılabilmesi imkanı kullanılan bölücü elemanların değişebilme oranına bağlıdır. Konut kullanımında hareketli ve değişebilir bölücü elemanların kullanımı, temel olarak bu elemanların kullanıcılar tarafından profesyonel işgücü gerektirmeden uygulanabilmesi ve maliyetler açısından kolay edinilebilir olması doğrultusunda yaygınlık kazanabilir ve kullanıcı memnuniyetini sağlayabilmek amacıyla maksimum düzeyde esneklik sağlanabilir. Konut birimi içerisinde mekan düzenlemelerini etkileyen diğer faktör ıslak hacimlerin yani değişmesi ve hareket etmesi zor olan borulu sistemlerin tasarımıdır. Esneklik açısından engel teşkil eden boru sistemlerinin etkisini azaltmak için ıslak hacimlerin yatayda yan yana. düşeyde ise üst üste getirilmesi ve boruların toplanma noktaların da bu akslarda düzenlenmesi önemlidir. Esneklik amaçlı tasarım yaklaşımlarında elemanların farklı bir araya gelme olasılıklarını düzenlemek için hem yatay hem de düşey düzlemde bir koordinasyon sisteminin kullanılması gerekmektedir. Yapının sabit ve değişken bölümleri belirlendikten sonra belirli bir koordinasyon sistemi içerisinde tasarlanması ve uygulanması gerekmektedir. Tezin beşinci bölümünde mimari süreçler içerisinde en sonda yer alan ve kullanıcının yapı ile birebir ilişkiye girdiği, esneklik ihtiyacının ortaya çıktığı süreç olan kullanım süreci ele alınmıştır. Eğer esneklik bir tasarım kriteri olarak ele alınmamışsa, kullanım sürecinde esnekliği sağlayacak araçlar iç mekan donatılandır. Konutlarda esneklik talebini karşılamak için değişebilir, dinamik bir donatı düzenine ihtiyaç vardır. Kullanıcılar seçtikleri doğru donatılar oranında fiziksel yapıda bir değişiklik yapmadan esneklik ihtiyacını karşılayabilirler. Mekan içerisinde kullanılan mobilyaların kolay taşınabilir, yer değiştirebilir, hareketli bir düzende olması ve gerektiğinde çok yer kaplamadan saklanması veya birden fazla işlevi olması kullanım esnekliğini artırıcı önemli faktörlerdir. Mekanların çok amaçlı kullanımının sağlanması doğrultusunda mobilyalar hareket yetenekleri ve işlevlerine göre iki ana grupta toplanabilirler. Hareketli mobilyalar mekanlarda işlevlerin üst üste bindirilmesi durumunda, kullanılmadıkları zamanlarda kaldırılarak, sabit mobilyalar da kendi içinde hareket kabiliyeti olan eklerle kullanım kolaylığı sağlar. Mobilyalarda birkaç işlevin üst üste bindirilmesi, iç içe geçerek toplanabilme, katlanabilme gibi özellikler mobilyaların çok işlevliliğini sağlayarak çok amaçlı mekan kullanımı için çözümler üretebilirler. Geleneksel Türk Evi mekan kullanımı mekanların çok amaçlı kullanımına iyi bir örnek teşkil etmektedir. Çadır ve Türk Evi odası oturma, uyuma, yemek pişirme, yemek yeme, çalışma, misafir ağırlama gibi bütün eylemleri tek bir mekanda gerçekleştirebilecek özelliğe sahiptir. Bu çok amaçlı mekan kullanımını sağlayan temel özellik odalardaki donatı düzenidir. Odada belirli amaca hizmet eden sabit donatılar ve kullanıldıktan sonra toplanıp kaldırılan hareketli donatılar çok amaçlı bir mekan kullanımına imkan vermektedir. Aynı mekan kullanım anlayışı geleneksel Japon konutunda da görülür. Ancak Japon konutunda ıslak hacimler oda dışarısında yer alır ve Japon konutunda kullanılan önemli bir özellikte hareketli bölücü elemanlardır. Bu örneklerde görülen mekan kullanım ilkeleri, günümüz çok amaçlı mekan kullanımı için değişen şartlar altında yeniden irdelenmeli ve günümüz konut tasarımlarında önemli bir veri olarak kullanılmalıdır. Tez kapsamı içerisinde genel olarak konutun kullanıcıya uyabilme yeteneği olarak ele alınan esneklik ve adapte olabilme kavramları tasarım ve yapım evrelerinde uzmanlar tarafından ortaya konabileceği gibi kullanım evresinde basit donatı değişiklikleri ile kullanıcı tarafından da sağlanabilir. Konutların uyum yeteneğini ve kullanım performansını artırabilmek için esneklik kavramının bir kullanıcı gereksinmesi olarak ele alınması kaçınılmaz bir gerekliliktir. Esneklik kavramı mimari süreçler içerisinde incelendikten sonra altıncı bölümde bugüne kadar uygulanmış temel esneklik yaklaşımları örneklerle ortaya konarak, esneklik amaçlı konut tasarımının temel ilkeleri doğrultusunda mimarın değerlendirme yapmasını sağlayabilecek bir rehber geliştirilmiştir. Uygulanan temel esneklik yaklaşımları dört başlık altında toplanabilir, 1. Sabit Strüktür İçinde Bölgeleme Yapma 2. Islak Hacimleri Sabit Bırakma 3. Yatayda ve Düşeyde Bağımsız Mekan Düzenlemeleri Yapma 4. Büyüme Esnekliği Uygulanan esneklik yaklaşımlarında ortaya konan hedefler doğru olmasına rağmen konunun teknik, ekonomik ve yönetimsel boyutlarından dolayı bu yaklaşımlar özellikle ülkemizde çok fazla benimsenmemiş ve uygulama alanı bulamamıştır. Temel esneklik yaklaşımları ortaya konduktan sonra değerlendirme amaçlı bir kontrol listesi oluşturulmuştur, önerilen kontrol listesinde yapıdaki blok, taşıyıcı sistem, dış kabuk, konut birimi, iç duvarlar, tesisat, modüler koordinasyon ve donatılarla ilgili teknik ve mekansal performans kriterlerinin yanı sıra kullanıcılar için çok önemli olan mahremiyet, estetik, yoğunluk gibi psiko-sosyal performans kriterleri de göz önünde bulundurulmuştur. Tez içerisinde ortaya konan kontrol listesi her biri farklı esneklik yaklaşımına art uygulamalarla örneklendirilerek, uygulamalara ait sonuçlar da bölüm içerisinde verilmiştir. Yedinci bölüm olan sonuç bölümünde ise esneklik amaçlı konut tasarımında dikkat edilmesi gereken temel noktalar ite ilgili elde edilen genel sonuçlar yine mimari süreçler hiyerarşisi içerisinde ortaya konmuştur.