A neorealist analysis of Iran-Russia relations: Tajik and Syrian civil wars

İran ve Rusya; Avrasya, Orta Asya, Transkafkasya ve Orta Doğu gibi farklı birçok bölgesel sistemde ortaya çıkan gelişmelerden etkilenmekle kalmayıp bu gelişmeleri hatırı sayılır ölçüde etkileyen iki önemli aktördür. Zengin kültürel bir medeniyet ve sosyal mirasla dolu uzun bir tarihin yanı sıra askeri, demografik ve yüzölçümü anlamında önemli bir maddi güce sahip olan İran ve Rusya; medeniyetler arasında birer geçiş noktası olarak görülmüş; geniş etki alanlarına sahip güçlü ülkeler olarak algılanmışlardır. Bu nedenle, devletler arası savaş ve iç savaş gibi bölgesel gelişmeler, her iki ülkeyi, varlıklarını minimum kayıp ile en avantajlı konumda sürdürebilmeleri için uygun dış politikalar geliştirmeye itmiştir. Bu kapsamda, iki ülkenin birbirleriyle yürüttükleri ikili ilişkiler ilgi odağı olmuştur. Uluslararası İlişkiler, Orta Doğu Araştırmaları ve Avrasya Çalışmaları gibi birçok disiplin ve disiplinler arası bölüm tarafından ortaya konan akademik çalışmalarda, İran-Rusya ilişkileri oldukça ilgi görmüş ve görmeye devam etmektedir. Irak (2003) ve Afganistan'ın (2001) ABD tarafından işgal edilmesi, 2011 yılı itibariyle Tunus başta olmak üzere tüm Orta Doğu'yu etkileyen Arap Ayaklanmaları, ABD'nin Orta Doğu'daki gelişmelerden kendisini soyutlamasına yönelik hamlesine rağmen gerçekleşen Libya'ya ABD öncülüğünde yapılan uluslararası müdahale, farklı güç dinamiklerinin etkisiyle giderek şiddetin yükseldiği Suriye İç Savaşı gibi son dönemde yaşanan bölgesel ve küresel gelişmeler iki ülke arasındaki ilişkilere yönelik ilginin artmasına yol açmıştır. Zira, hem İran hem de Rusya, bölgesel gelişmeler sonucunda ortaya çıkan güç boşluklarını doldurmak için bir takım adımlar atmışlardır. Bu adımlar, 'Rusya'nın Orta Doğu'ya geri dönüşü' ve 'İran'ın bölgesel yalnızlığına son vererek Irak-Suriye-Hizbullah gibi devlet ve devlet dışı aktörlerle geliştirdiği bağlar sayesinde nüfuz alanını genişletmesi' konuları üzerine yapılan tartışmaları arttırmıştır. Bunun yanı sıra, İran ve Rusya ilişkilerinin mahiyeti üzerine -bu ilişkinin taktiksel bir birliktelik mi yoksa stratejik bir ortaklık mı olduğu yönünde- birçok makale kaleme alınmıştır. Ayrıca, İran'ın Orta Asya ve Transkafkasya bölgelerine yönelik politikaları ile Orta Doğu'da uyguladığı politikalar arasındaki benzerlik ve farklılıklara yönelik karşılaştırmalı analizler yapılmıştır. Bu tezde, Tacikistan ve Suriye İç Savaşları birer vaka analizi olarak ele alınarak İran'ın Orta Doğu ve OA/TK bölgelerine yönelik takip ettiği dış politikanın ve nihayetinde Rusya ile ilişkilerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin yıkılmasının hemen ardından 1992 yılında ortaya çıkan Tacikistan İç Savaşı ve 2011 yılından itibaren Orta Doğu'nun kalbinde vuku bulan Suriye İç Savaşı; İran ve Rusya'yı, farklı ölçülerde dahi olsa, doğrudan etkilemeyi başarmışlardır. Dahası, her iki iç savaş da Rusya ve İran ikilisinin dış politikalarından doğrudan etkilenmişlerdir. Bu tez, söz konusu iki vaka analizinin, Tahran'ın dış politikası üzerindeki etkisini karşılaştırırken, bazı metodolojik problemlerin olduğunu da kabul etmektedir. Her iki vaka arasında güç dinamiklerinin karmaşıklığı noktasında önemli farklılıklar bulunmaktadır ve bu farklılıklar karşılaştırmalı bir analiz için zorluk teşkil etmektedir. Zira, Tacik (1992-97) ve Suriye İç Savaşları (2011 ve sonrası) iki farklı zaman diliminde ve dolayısıyla iki farklı uluslararası şartlarda ortaya çıkmıştır. Tacik İç Savaşı, SSCB'nin yıkılmasının ardından iki-kutuplu dünya düzeninin son bulduğu ancak hala belirsizliğin devam ettiği bir ortamda Rusya'nın 'yakın çevresi' olarak gördüğü Orta Asya'da yaşanırken; Suriye İç Savaşı, Arap Ayaklanmalarını takiben 'Amerika sonrası' bir Orta Doğu'da nispeten çok-kutuplu bir dünya düzeni içerisinde Orta Doğu'nun kaotik atmosferi içerinde ortaya çıkmıştır. İç dinamikler göz önünde bulundurulduğunda da yine iki vaka arasında dikkate değer farklılıklar mevcuttur. 1946 yılında bağımsızlığını kazanan Suriye, daha uzun bir modern devletleşme sürecine sahiptir. Ayrıca, emperyalizmin etkisiyle çizilen sınırları ve deneyimlediği uzun ve sert emperyalizm mücadelesi nedeniyle devlet kimliği ile üst kimlik ve alt kimliklere arasındaki çatışma oldukça yoğundur. Diğer taraftan, Tacikistan bağımsızlığını çok daha yakın bir geçmişşte, Suriye'ye kıyasla bağımsızlık için çok yoğun bir mücadele olmaksızın kazanmıştır. Dahası, devlet kimliği ile üst ve alt kimlik arasındaki çatışma nispeten daha yumuşaktır. Yine de, her iki ülkede de ekonomik sıkıntı, sınıf ayrımı, etnik ve dini alt kimliklerin çeşitliliği nedeniyle çatışma dinamikleri her zaman mevcut olmuştur. Dolayısıyla hem Suriye hem de Tacikistan, içinde bulundukları bölgesel sistemdeki diğer devletlerden farklı olarak nadir bir olgu olan iç savaşı deneyimlemiş; dışarıdan müdahale ile birlikte çok sayıda ülke içi aktör arasında kanlı çatışmalardan geçmişş ve Suriye vakasında hala geçmeye devam etmektedir. Her ne kadar iki vaka arasında farklılıklar olsa da -ki bu farklılıklar benzerliklerden fazla bile olabilir- iki vakanın İran nezdindeki önemi hakkında yapılacak değerlendirmenin, karşılaştırmalı analizin ve İran-Rusya ilişkilerini etkileme kapasiteleri üzerine gerçekleştirilecek bir araştırmanın; İran'ın Orta Doğu ve OA/TK bölgelerine yönelik dış politika yaklaşımları ile ilgili etraflı ve derin bir analiz geliştirimesine katkıda bulunacağı değerlendirilmektedir. Gerek Suriye gerekse Tacikistan bulundukları bölgelerin birer mikrokozmalarıdır. Bu sayede, vakalar ve bölge genelindeki koşullar arasındaki uyum özelden genele bir çalışma yürütülmesine imkan sağlamaktadır. Özetle, bu tez Tacikistan ve Suriye vakaları arasındaki salt benzerliklerden oluşan bir resim çizerek İran-Rusya ilişkileri hakkında sade ve düz bir analize varmaktan ziyade hem farklılıklar hem de benzerliklerden öğrenerek detaylı bir inceleme yapmayı hedeflemiştir. Zira, karşılaştırmalı çalışmalarda benzerlikler kadar farklılıklar da önem arz etmektedir. İran'ın özelde Tacik ve Suriye İç Savaşlarına olan yaklaşımı, daha genel olarak OA/TK ve Orta Doğu bölgelerine yönelik takip ettiği dış politikalarla parallelik sergilemektedir. Her ne kadar İran her iki iç savaşa yönelik birbirinden çok farklı iki dış politika sergilemişse de bu dış politikalar Rusya ile olan ilişkilerini bozmamış ve hatta Tahran-Moskova arasındaki işbirliği ve diyalogun gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu tezde, iki iç savaşın İran-Rusya ilişkilerine olan yansımaları ele alınarak İran'ın iki farklı bölgesel sistem olan Orta Doğu ve OA/TK bölgelerine yönelik farklı politika izlemesine yol açan etmenler ve bu etmenlerin arasında 'Rusya faktörü'nün yeri sorgulanmaktadır. 'Rusya faktörü' ifadesi, Rusya'nın, OA/TK bölgesinde bölgesel bir hegemon olarak varlık göstermesine ve doğrudan veya dolaylı olarak İran'ın Orta Doğu'da iddialı politikalar izlemesine katkı sağlayan Orta Doğu politikalarına işaret etmektedir. Analizde, Neorealizm, teorik çerçeve olarak kullanılmaktadır. Tezde, Neorealizm seçiminin arkasında yatan sebep, Uluslararası İlişkiler disiplinindeki en önemli teorik yaklaşımlardan birinin sınırları dahilinde akademik ve tutarlı bir analiz sağlamaktır. Neorealizm teorisi tarafından sıklıkla kullanılan güç, uluslararası sistem olarak anarşi, dengeleme, peşine takılma, prangalanmak ve sorumluluk yükleme gibi teorik kavramlar, dış politika ve ülke ilişkilerine yönelik dikkate değer ölçüde açıklama kapasitesine sahiptir. Bununla birlikte, tez Uİ disiplinine çok büyük katkı sağlayan ve çok katmanlı/çok boyutlu analizler sunan diğer Uİ teorilerine karşı dışlayıcı bir bakış açısı taşımamaktadır. Dolayısıyla, tezde bir taraftan yapılan analizlere Kenneth Waltz ve John Mearsheimer gibi önde gelen Neorealist teorisyenlerin kaynakları entegre edilirken diğer taraftan uluslararası sistem düzeyindeki belirleyici faktörlerin rolüne gereğinden fazla vurgu yapılmaktan da kaçınılmıştır. Örnek vermek gerekirse, Suriye ve Tacik iç savaşları ve İran-Rusya ikilisinin bu vakalar ile genel olarak iki bölgeye yönelik yaklaşımları incelenirken, modern devletleşme süreci, öznel olarak devlet faktörü ve devlet içi faktörler de göz önünde tutulmuştur. Tacik ve Suriye iç savaşlarına yol açan ülke içi ve devlet yapısına bağlı faktörlere, Rusya ve İran siyasi arenasındaki politik eğilimler ve fraksiyonlara yer veren tez, sadece sisteme bağlı etmenler değil aynı zamanda ülke-içi şartlara da değinmiştir. Sonuç olarak, tez, Neorealizm'in 'tarih dışı eğilimi' gibi eleştirilere yol açan birçok hususu ve teorinin sınırlandırıcı yönlerinin farkındadır. Yine de, Neorealizmin sınırlarını zorlayarak ancak teorik tutarlılık çizgisini de kaybetmeden Orta Doğu ve OA/TK bölgelerindeki tarihi miras, Orta Doğu'da Batılı devletlerin OA/TK bölgesinde ise Sovyetler Birliği'nin emperyal miraslarının rolü gibi konular ele alınmıştır. Bilindiği üzere, Sovyetler Birliği'nin yıkılmasının ardından yaşanan kısa bir tereddüt döneminin ardından, Rusya Federasyonu 1993 yılında 'yakın çevre' doktrinini ilan etmiştir. Buna göre, Orta Asya ve Transkafkasya'nın da dahil olduğu eski Sovyet toprakları, Rusya'nın sosyal, siyasi, güvenlik ve ekonomik çıkarları nezdinde hayati etki alanı olarak tanımlanmıştır. Düşüşünü önlemek amacıyla, Moskova, 'yakın çevresinde' üstünlüğünü tekrar tesis etmek ve sürdürmek zorunluluğu hissetmiştir. Buna göre, bölgedeki aktörlerle istikrarlı ilişkiler sürdürmeyi amaçlamıştır. 'Yakın çevre' politikası, genel itibariyle Rusya'da Batı yanlısı politikaların, NATO'nun eski Sovyet coğrasyasına doğru genişleme hamlesi karşısında yetersiz kalmasını takiben Avrasyacılığın yükselmesi ile güç kazanmıştır. Tacik İç Savaşı, Rusya'nın 'yakın çevre' doktrini üzerinde hem etki sahibi olmuş hem de bu doktrinden etkilenmiştir. Kısa bir ilgisizlik sürecinin ardından, Kremlin, sınırlarının yakınında gelişen istikrarsızlığın domino etkisi oluşturmasını engellemek amacıyla Duşanbe'deki çatışmaya müdahil olmuştur. Tacikistan eski Sovyet toprakları ve Afganistan arasında bir tampon bölge oluşturmaktadır. Sınır boyunca giderek artan suç faaliyetleri ve yükselen güç boşluğu Rusya'yı, iç savaşın gidişatını kontrol etmeye ve Duşanbe'deki Moskova yanlısı hükümeti desteklemeye sevk etmiştir. Dolayısıyla, Neorealizm argümanına paralel olarak, Rusya, anarşinin koşulları belirlediği ve ülkelerin kendi kendine yetmek durumunda kaldığı bir dünyada, kendi sınırları yakınında gerçekleşen potansiyel bir tehdide yönelik ciddi bir şekilde hassasiyet göstermiş ve Tacik İç Savaşı'na, savaştan günümüze kadar iktidardaki konumunu koruyan Emamali Rahmonov'u destekleyerek gerek askeri gerekse siyasi olarak müdahale etmiştir. Moskova, Tacik İç Savaşı boyunca, 'yakın çevre' politikasını öne çıkarırken, Tahran, batı ve güney cephesinde Irak ile verdiği sekiz yıllık savaşın ve kuzeyinde Sovyetler Birliği'nin yıkılmasıyla birlikte oluşan istikrarsızlığın ardından dış politikasını tekrar tasarlıyordu. Bu anlamda, Tacikistan'daki iç savaş, İran'ın dış politikasında dini lider Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin ölümünü ve İran-Irak Savaşı'nı müteakiben yaşanan 'ideolojiden arınma/ de-ideologization' olarak anılan sürecine tesadüf etmektedir. Ülke içinde ekonomiyi yeniden yapılandırmak için duyulan ihtiyaç, Tahran'ı, 1979 Devrimi'nin ateşli günlerinde savunduğu ideolojik değerleri geliştirmekten ziyade ulusal çıkarları daha katı bir şekilde takip etmeye zorlamıştır. ABD'nin, Fars Körfezi'nde giderek artan bir şekilde varlık göstermesi ve Körfez Savaşı örneğinde de görüldüğü üzere Orta Doğu'daki çatışmalara tek taraflı alınan kararlarla müdahil olması bölgedeki yeni koşulların Soğuk Savaş dönemindeki çift kutuplu dünya düzeninin sağladığı koşullardan çok farklı olduğunu kanıtlamıştır. Orta Doğu'daki bölgesel kısıtlamaların farkında olan Tahran, Orta Asya/Transkafkasya'da yaşanan gelişmeleri, uluslararası yalnızlığına son vermek ve ekonomik, diplomatik ilişkilerini geliştirmek için bir fırsat olarak algılamıştır. OA/TK ülkelerinde laikliğin devlet kimliğinin bir parçası olmasına yol açan Sovyet mirası, güç boşluğunu avantaj bilen ABD'nin OA/TK bölgesine nüfuz etme hamleleri, İran'ın Rusya kontrolü karşısında yetersiz kalan maddi kapasitesi ve son olarak bağımsızlığını yeni kazanan OA/TK ülkeleri ile İran arasında Orta Doğu ve özellikle Körfez ülkelerinin aksine çatışma geçmişşi ve tarihsel bir düşmanlığın olmaması Tahran'ın, bu bölgede daha yapıcı ve müdahaleci olmayan bir dış politika izlemesine zemin hazırlamıştır. Başlangıçta, büyük bir çoğunluğunu Tacikistan İslami Rönesans Partisi'nin teşkil ettiği İslamcı ve demokratik unsurlardan oluşan Birleşik Tacik Muhalefeti'ne düşük düzeyde destek veren İran, sonrasında Tacikistan İç Savaşı'na yönelik politikasını Rusya'nın müdahale politikasıyla uyumlu bir şekilde revize etmiştir. Tacik İç Savaşı'na ek olarak, Tahran, Azerbaycan-Ermenistan arasındaki 'Dağlık Karabağ' sorunu ve Rusya'ya karşı ortaya çıkan Çeçen isyanı gibi bölgede yaşanan diğer çatışmalarda da 'İslami tarafı' açıkça desteklemekten kaçınmıştır. Dahası Çin-Uygur çatışmasında dahi İran'ın, ticari ilişkiler yürüttüğü Çin'i eleştirmekten imtina ettiği görülmektedir. Tüm bu vakalar göz önünde bulundurulduğunda, İran'ın, OA/TK bölgelerinde, kendisinin ana silah tedarikçisi olan ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin daimi üyesi olması sayesinde İran'ın uluslararası toplum ile arasında bir diplomatik kanal oluşturan Rusya ile olan ilişkilerini riske atmaktan kaçındığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla, bu teze göre, İran'ın müdahaleci olmayan politikaları; ulusal çıkarları korumak ve devletin kendini idame ettirmesini sağlamak amacıyla OA/TK bölgesinde Rusya'nın peşine takılma politikası izlemeyi tercih ettiğini göstermektedir. Nitekim, İran, uzlaşmacı, yapıcı ve ihtiyatlı politikalar takip ederek Rusya'nın bölgedeki nüfuzu karşısında daha alt düzey, ikinci derecede bir siyaset benimsemektedir. Buna göre, Tahran, OA/TK ülkeleriyle sürdürülebilir ekonomik ilişkiler kurmayı, Şengay İşbirliği Örgütü ve Ekonomik İşbirliği Örgütü gibi organizasyonlara angaje olarak bölgeselciliği güçlendirmede rol sahibi olmayı ve çatışmalarda arabuluculuk yapmayı veya onları ülke içi meseleler olarak adlandırıp uzak durmayı bölge politikası olarak ön planda tutmaktadır. İran, Rusya'nın peşine takılma stratejisi izlerken OA/TK bölgelerinde vuku bulan ve ulusal çıkarlarına yönelik potansiyel bir tehdit oluşturan gelişmeler karşısında sorumluluğu Rusya'ya yükleme politikasını takip etmektedir. Bu bağlamda, İran OA/TK'daki çatışmaları gücünü ve bölgesel nüfuzunu arttırma vesilesi olarak değil en az zararla bertaraf edilmesi gereken istikrarsızlık kaynağı olarak algılamaktadır. Dolayısıyla, İran güvenlik tehditleri karşısında, Rusya'nın 'vagonuna' atlayarak sorumluluğu Moskova'ya yüklemektedir. Her ne kadar, Rusya, İran için potansiyel bir tehdit ve tarihi bir düşman olsa da, Tahran Rusya'ya karşı dengeleme strateji izlemeye güç yetirememektedir. Aksine, OA/TK'da ABD'nin bölge dışı hegemon olma hamlelerini durdurması için Rusya'ya güvenmektedir. '2010'lu yılların Orta Doğu'suna' gelindiğinde ise, küresel ve bölgesel aktörlerin dikkatini çeken şey hiç şüphesiz Arap Ayaklanmaları ve bunun bölgesel yansımaları olmuştur. Rusya, Arap Ayaklanmaları'nı Ukrayna, Gürcistan ve Kırgızistan gibi eski Sovyetler Birliği ülkelerinde yaşanan renkli devrimlerden kazandığı deneyimler çerçevesinde betimlemiş; ABD öncülüğünde öncelikle Libya ve daha sonrasına Suriye'ye yönelik gerçekleşen uluslararası müdahaleleri sert bir dille eleştirmiştir. Özellikle ekonomik statüsünü güçlendirdikten ve eski Sovyet toprakları üzerinde nüfuzunu pekiştirdikten sonra Kremlin, Orta Doğu'da gerçekleşen olaylarla daha doğrudan bir şekilde ilgilenmeye başlamıştır. Bazı akademik çevreler bunu 'Rusya'nın Orta Doğu'ya dönüşü' şeklinde tanımlamaktadır. Rusya'nın 2015 yılında Suriye İç Savaşı'na askeri olarak müdahil olması Beşar Esad rejiminin ve dolayısıyla İran'ın savaştaki pozisyonunun avantajına çok önemli bir dönüm noktasını oluşturmaktadır. Rusya'nın Orta Doğu'ya dönüşü, en azından yakın vadede İran'ın bu bölgedeki çıkarlarına hizmet etmektedir. Rusya'nın politikaları, esas olarak İran'ın ABD ve bölgedeki müttefiklerinin gücünü dengeleme hamleleriyle uyum sağlamaktadır. Rusya, Batılı devletlerin 'demokrasinin savunulması' şeklinde lanse ettiği rejim değişikliklerini başlatma veya en azından destekleme fikrine karşı çıkmaktadır. Zira, Kremlin ABD'nin Irak ve Afganistan işgalini ve NATO'nun Libya müdahalesini güçlü bir şekilde eleştirmiştir. Kısacası, Rusya Orta Doğu'yu üç farklı bakış açısıyla algılamaktadır. İlk olarak, ABD'nin kazançlarını kendisinin kaybı, kayıplarını ise kendisinin kazancı olarak gördüğü sıfır toplamlı bir jeopolitik bakış açısına sahiptir. İkinci olarak, bölgedeki ticari bağlarını ve yatırımlarını ön planda tutmaktadır. Son olarak, Rusya Orta Doğu'da yükselen radikalizmin kendi 'yakın çevresine' sıçramasından endişe duyduğu bir güvenlik bakış açısı ile bölge gelişmelerine yaklaşmaktadır. Bu üç boyutlu yaklaşımı neticesinde, Rusya Suriye'de doğrudan Batı eliyle veya en azından Batı destekli bir rejim değişikliğine son derece karşı çıkmaktadır. Rusya için Esad rejiminin varlığını sürdürmesinden ziyade dış müdahale yoluyla rejim değişikliği fikri kabul edilemez görünmektedir. İran ise, ülke içindeki fraksiyon değişimleri ve siyasi eğilimlerden bağımsız olarak gelişen bir Suriye politikasına sahiptir. Yaklaşık olarak devrimden günümüze kadar gelen kırk yıllık süreçte İran, Suriye ile herhangi bir gerilemeye uğramamış sıkı bir ittifak portresi çizmiştir. Irak-İran Savaşı'nda dahi, Arap milliyetçiliğinin kalbi olan Suriye, Arap devleti olan rakibi Irak'a karşı İran'ı desteklemiştir. Dolayısıyla, Arap Ayaklanmalarını 'İslami ayaklanma' olarak adlandırıp fırsatçı bir politika sergileyen ve bölgede revizyonist bir güç olarak tanınan İran, Suriye'deki çatışmalara yönelik statükoyu destekleyen ve Esad'ın varlığını kırmızı çizgi olarak benimseyen bir dış politika takip etmektedir. İran'ın Suriye politikasını bu yönde etkileyen pek çok faktör bulunmaktadır. Öncelikle, bölge ülkeleri tarafından uluslararası bir yalnızlığa mahkum edilen İran, Şam yönetimi ile sürdürdüğü uzun soluklu ittifakı büyük bir diplomatik zafer olarak görmektedir. Ayrıca, gerek Suriye gerekse Hizbullah ile kurduğu ittifakı ABD ve İsrail karşısında bir 'direniş ekseni' olarak algılamakta, kurulan bu eksen sayesinde Levant ve Akdeniz bölgelerindeki stratejik derinliğini güçlendirmektedir. Suriye'de Esad rejiminin yerine gelecek körfez destekli bir iktidar, İran'ın, Suudi Arabistan ile yaşadığı bölgesel nüfuz mücadelesinde çok büyük yenilgi almasına neden olacaktır. Bu nedenle, ekonomik yüklerine ve nükleer kriz gibi önemli bir konuda uluslararası toplum ile müzakere etmeyi desteklemiş olan Hasan Ruhani'nin pragmatik ve itidalli hükümetine rağmen, İran Esad rejiminin desteklenmesine yönelik taahhüdüne bağlı kalmıştır. Buna göre, Suriye'deki çatışmaların en başından itibaren, İran, Suriye rejimine askeri, lojistik ve isyanla mücadele taktikleri konusunda danışmanlık yapması için İran Devrim Muhafızları Ordusu'na bağlı bir grup göndermiştir. Dahası, on binlerce İran askeri personeli ve Lübnan, Irak, Pakistan ve Afgan kökenlilerden oluşan sayıları 100 bine yaklaşan milis gruplarıyla savaş alanında oldukça aktif bir rol göstermektedir. Rusya'nın 2015 müdahalesi gibi, İran ve Hizbullah'ın sahadaki faaliyetleri Suriye İç Savaşı'nın Esad lehine dönmesinde son derece etkili olmuştur. Son tahlilde, Suriye krizi, Rusya ve İran'ın ortak bir safta yer almasını sağlamış, her iki ülke arasında stratejik bir ortaklıktan söz edilip edilemeyeceği konusunda tartışmaları beraberinde getirmiştir. Her iki ülke de bölgede Batı destekli rejim değişikliklerinden rahatsızlık duymaktadır, bu anlamda ortak bir tehdit algısına sahiplerdir. Bu nedenle, Suriye kartı her iki devlet için de önem arz etmektedir. Son gelişmeler ışığında İran ve Rusya arasında gelişen askeri, siyasi ve diplomatik işbirliği ve koordinasyon Amerika sonrası Orta Doğu'sunda Arap Ayaklanmalarının ardından en önemli gelişmelerden birisidir. Rusya ile yakın ilişkiler İran için çeşitli birçok sebepten dolayı önem taşımaktadır. Öncelikle, bağımsızlığına yönelik dış müdahaleler ve kontroller nedeniyle tarihsel anlamda öfkeli olan ve Suriye İç Savaşı'ndan sonra ABD'nin 'şer ekseni' olarak adlandırdığı ülkelere karşı verdiği savaşın bir sonraki hedefi olmaktan endişe duyan İran; Rusya'nın çok kutuplu dünya sistemini savunmasından ve ABD'nin Orta Doğu'daki tek taraflı önleyici hareketlerine karşı çıkmasından memnuniyet duymaktadır. Moskova'nın BMGK bünyesinde Suriye Beşar Esad rejimini hedef alan kararları veto etmesine fırsat veren güçlü pozisyonu, Rusya'yı İran için cazip bir ortağa dönüştürmektedir. Esad rejiminin geleceği hakkındaki bazı görüş farklılıkları ve Rusya'nın bölgede sadece ABD'nin hasımlarıyla değil aynı zamanda Suudi Arabistan ve İsrail gibi ABD müttefikleriyle de dengeli ve dostane ilişkiler yüretme arzusuna rağmen; Tahran ve Moskova bölgesel konularda stratejik anlamda ölçülü pragmatik bir ortaklığa sahiptir. En azından kısa vadede, birbiriyle uyumlu politikaları iki ülkeye de karşılıklı olarak yarar sağlamaktadır. Ne var ki, Rusya-İran ilişkileri yalnızca ikili ilişkilerden ibaret değildir ve üçüncü tarafların müdahaleleri, bölgesel ve uluslararası koşulların sağlayacağı yeni unsurların etkisinde kalabilir. Neticede, Suriye ve Orta Doğu, İran'ın stratejik düşüncesinde ve güvenlik hesaplamalarında OA/TK bölgesi ve Tacikistan'a kıyasla çok daha geniş bir yer tutmaktadır. Kısmen bu farklı stratejik algı ve hesaplamalar nedeniyle, İran, ulusal çıkarlarını korumak amacıyla Orta Doğu'da ABD, İsrail ve Suudi Arabistan'a yönelik dengeleme stratejisi izlemektedir. Irak'taki Saddam Hüseyin rejiminin düşmesi sonucu oluşan güç boşluğunda İran'a yakın politikacıların siyasi arenada güç sahibi olması, Afganistan'da Taliban'ın etkisini kaybetmesi, Hamas ve Hizbullah'ın İsrail'e karşı elde ettiği başarıları Arap toplumu arasında kazandığı yumuşak gücüyle pekiştirmesi, Fars Körfezi'nde Bahreyn ve Yemen gibi ülkelerde, Suudi Arabistan'ın bölge politikalarını zora sokan çatışmaların ortaya çıkması ve ABD'nin, Orta Doğu politikalarının maliyetli başarısızlıkları neticesinde bölgeden nispeten çekilmesi gibi fırsatlar karşısında; İran, kendisini Fars Körfezi'nin doğal bir lideri ve Orta Doğu'da bölgesel bir güç olarak yeniden tesis etmeye çalışmaktadır. Bu nedenle, Orta Doğu'daki bölgesel baskı ve fırsatları değerlendirerek oluşan güç boşluklarını daha iddialı ve hatta agresif politikalar izleyerek doldurmayı amaçlamaktadır. Dolayısıyla, İran Suriye ile olduğu üzere uzun soluklu ittifakları, Hizbullah ile olan bağları, farklı ülkelerden oluşan paramiliter ve milis gruplar ile sürdürdüğü dikkate değer işbirliği ağı vasıtasıyla stratejik derinliğini güçlendirerek ABD ve bölgedeki hasımlarına karşı dengeleme politikası izlemektedir. Bu bağlamda, müttefiklerinin bertaraf olmasını görmeyi göze alamamaktadır. İran, bu noktada, Suriye İç Savaşı gibi bölgesel çatışmalara karşı 'prangalanma /chain-ganging' ittifak modelini takip etmektedir. Bu nedenle kendi rejim güvenliğini, ittifaklarının bölgedeki güvenliğine sıkı bir şekilde bağlamaktadır. Özetlemek gerekirse, coğrafi ve siyasi anlamda iki farklı bölgesel sistemin önemli bir parçası ve rasyonel bir aktör olan İran; öncelikli olarak en önemli amacı olan rejim idamesini sağlamak için maliyetleri hesaplayarak sahip olduğu avantajlardan istifade etmeye çalışmaktadır. Bu bağlamda, Orta Doğu ve Orta Asya/Transkafkasya politikaları arasında önemli farklılıklar yer almaktadır. İran'ın söz konusu politika ayrışmasında en önemli belirleyi faktörlerden birisi Moskova ile olan ilişkileri ve 'Rusya faktörü'dür.