Ortaokul Türkçe derslerinde karikatür okuryazarlığı becerisinin geliştirilmesi: Bir eylem araştırması

Bu araştırmada, 6. sınıf Türkçe derslerinin karikatür okuryazarlığı eğitimi ile ilişkilendirilmesine yönelik bir model geliştirmek amaçlanmıştır. Araştırmada eylem araştırması deseni kullanılmıştır. Araştırma boyunca veriler; araştırmacı tarafından geliştirilen ölçekler, etkinlik kağıtları, öğrenci günlükleri, yarı yapılandırılmış görüşme formları, araştırmacı günlüğü ve gözlem formu aracılığıyla toplanmıştır. Araştırmada Afyonkarahisar il merkezindeki bir ortaokulun altıncı sınıfında öğrenim gören öğrencilerinden 21 kişilik çalışma grubu oluşturulmuştur. Uygulama öncesinde karikatür okuryazarlığı modülü oluşturmak amacıyla alanyazında tespit edilen çalışmalar ve ilgili müfredatlar incelenmiştir. Söz konusu çalışmaların ve müfredatların içerik analizi sonucunda karikatür okuryazarlığı eğitimiyle ilişkili kabul edilen 151 kazanımın ortak temalarına ait bulgulardan yola çıkarak kazanımların 'karikatür iletilerini okuma' ve 'karikatür oluşturma' olmak üzere iki kategoride toplandığı karikatür okuryazarlığı modülü oluşturulmuştur. Öğrencilerin karikatür okuryazarlığı becerisine yönelik düzeyleri ve Türkçe dersine olan tutumları ölçüldükten sonra uygulama aşamasına geçilmiştir. Oluşturulan karikatür okuryazarlığı modülünün uygulama süreci, 11 hafta (22 oturum) sürmüştür. Karikatür okuryazarlığına yönelik becerilerin kazandırılmasında zaman zaman akıl yürütme yöntemlerinden tümevarım, tümdengelim ve analoji kullanılırken temelde becerilerin doğrudan öğretimi benimsenmiştir. Uygulama süreci; sunuş, model olma, rehberlikli uygulama, dönüt ve düzeltme, bağımsız uygulama ve değerlendirme olmak üzere altı aşamada gerçekleştirilmiştir. Süreçte araştırmacı tarafından geliştirilen model doğrultusunda hazırlanan öğrenci çalışma kitabındaki etkinliklerden faydalanılmıştır. Çalışma grubunda yer alan öğrencilerin ön test, son test ve kalıcılık testi sonucunda aldıkları puanların aritmetik ortalamaları ve standart sapmaları hesaplanmış, araştırma sorularına bağlı olarak grup içi karşılaştırmalar yapılmıştır. Grup içi karşılaştırmalarda t-testi kullanılmıştır. Etkinlik kağıtları, öğrenci günlükleri, yarı yapılandırılmış görüşme formu, araştırmacı günlüğü ve gözlem formları Maxqda isimli nitel veri analiz programı ile analiz edilmiştir. Karikatür iletilerini okuma becerisine yönelik geliştirilen erişi testinin ön test puanları ile son test puanları arasında 21 ,81, son test ile kalıcılık testi arasında ise 1,82 puanlık bir fark; karikatür oluşturma becerisine yönelik geliştirilen dereceli puanlama anahtarının ön test puanları ile son test puanları arasında 22 ,29, son test ile kalıcılık testi arasında ise 0,38 puanlık bir fark bulunmuştur. Bu sonuçlara göre gerçekleştirilen uygulamanın öğrencilerin karikatür okuryazarlığına katkı sağladığını söylemek mümkündür. Karikatür okuryazarlığı destekli dersler, öğrencilerin Türkçe dersine karşı tutumları üzerinde pozitif anlamda bir etki göstermiş ve öğrencilerin Türkçe dersine karşı daha olumlu bir tutum sergilemelerini sağlamıştır. Karikatür okuryazarlığı ekseninde gerçekleştirilen etkinliklerin temel dil becerilerine yeni bir boyut kazandırdığı, Türkçe derslerinin alfabe temelli tekli okuryazarlıktan 21. yüzyıl becerilerini temel alan yeni okuryazarlığa geçişini sağladığı, kağıt tabanlı metinden karma metne geçişi kolaylaştırdığı, Türkçe derslerini görsel okuryazarlık becerisi ile zenginleştirdiği, öğrencilerin yaratıcı ve eleştirel düşünme becerisine katkı sağladığı, onlara karşılaştırma, eleştirel yaklaşım sergileme, analiz ve sentez yapma, ürün ortaya koyma becerilerini geliştirme fırsatı verdiği ve öğrencilerin motivasyonlarını artırdığı anlaşılmıştır. Karikatür destekli Türkçe derslerinin beceri temelli soruların çözümünü kolaylaştırabileceği, öğrencilerin LGS başarılarını olumlu yönde etkileyebileceği görülmüş; görsel-uzamsal zekaya sahip öğrencilerin karikatür aracılığıyla desteklenebileceği anlaşılmıştır. Karikatürlerin Türkçe dersi dışındaki diğer derslerde de bilgi ve beceri aktarımında kullanılabileceği anlaşılmıştır. Hatırlamayı kolaylaştırması, kalıcı öğrenmeyi desteklemesi sebebiyle karikatürün önemli ve etkili bir ders materyali olarak kullanılabileceği tespit edilmiştir. Karikatürün değerler eğitimi ile belirli gün ve haftalar kapsamındaki etkinliklerde kullanılabileceği, anlaşılması güç soyut konu ve kavramları somutlaştırdığı anlaşılmıştır. Karikatürün öğrencilerin başarma duygusunu beslediği, sınıf ortamında pasifize olmuş ve arkadaşları tarafından dışlanan öğrencilerin kendilerini ifade etme fırsatı bulduğu, karikatürdeki mizah ve eğlencenin öğrencilerin motivasyonuna katkı sağladığı belirlenmiştir. Sonuç olarak araştırma sürecinde yapılan uygulamaların öğrencilerin karikatür okuryazarlığı becerilerinin gelişimine katkı sağladığı söylenebilmektedir.