Türkiye'nin Filistin politikası (1979-2009)

Türkiye'nin Filistin politikası uluslararası, bölgesel ve içsel etkenler tarafından şekillenmektedir:Uluslararası etkenler arasında başta gelenler ABD etkeni, AB etkeni ve 11 Eylül-sonrası uluslararası ortamın etkisidir. ABD Filistin sorununda İsrail'e yakın bir politika izlerken, AB ise Arap tarafının söylemlerine daha fazla yer veren bir yaklaşım sergilemektedir. Türkiye'nin Filistin politikasının ilkeleri büyük oranda AB'nin bakışıyla örtüşmektedir. Ancak, bu ilkelerin uygulamaya yansıması Türkiye'nin güvenlik kaygılarının düşük seviyede bulunduğu dönemlerde mümkün olmaktadır. Uluslararası ortamın gergin olduğu ve Türkiye'nin bölgesel ve ulusal güvenlik endişelerinin yükseldiği dönemlerde Ankara, stratejik ilişkilerinin önem arz ettiği Washington ve Tel Aviv'le çatışacak politikalar izlemekten kaçınmaktadır. Türkiye'nin Filistin politikasını belirleyen bölgesel etkenler Arap ülkeleriyle ilişkileri ve bölgesel güvenlik algılamalarıdır. Türkiye için Arap dünyasının önemi ekonomik ilişkilerine ve uluslararası alanda beklediği desteğe dayanmaktadır. Ankara'nın 1990'larda yükselişe geçen tehdit algılamaları ise İsrail'le yakınlaşmasına yol açmıştır. İçsel etkenlerin başlıcaları ise Türkiye'deki farklı dış politika eğilimleri, Kürt sorunu hassasiyeti, Yahudi lobisine duyulan ihtiyaç ve kamuoyundaki Filistin sempatisidir. Sözü edilen hususlar Türkiye'nin Filistin politikasının incelenmesinde dikkate alınması gereken konular olmakla birlikte, uluslararası ve bölgesel faktörlere kıyasla sınırlı ölçüde etkindirler.1979- 1991 yılları Türkiye için küresel ve bölgesel tehdit algılamalarının göreli olarak düşük düzeyde cereyan ettiği ve Arap dünyasıyla ekonomik ilişkilerin geliştirilmesinin öncelikli bir dış politika hedefi olduğu bir dönemdir. Bu süreçte Türkiye, Ankara'da bir FKÖ bürosunun açılmasına izin vererek Filistinlilerle ilişkilerinde önemli bir adım atmış, Filistinlilerin meşru haklarını elde etme mücadelelerine tam destek vermiş ve bu doğrultuda, 1988'de ilan edilen bağımsız Filistin Devleti'ni tanımıştır. Yine bu dönemde Türkiye, İsrail'in Kudüs'ü daimi başkent ilan eden kararına karşı tepkisini bu ülkeyle ilişkilerini ikinci katiplik seviyesine düşürerek göstermiş ve İntifada'ya karşı orantısız güç kullanan Tel Aviv yönetimine yönelik sert tutumunu sürdürmüştür. Türkiye, Filistin sorununun çözümüne yönelik uluslararası ve bölgesel girişimler arasında AT'nin Venedik Bildirgesi, Arap ülkelerinin Fas Planı ve ABD'nin Reagan Planı'nı desteklemiştir. ABD'nin Reagan Planı'na karşı başlangıçta mesafeli duran Ankara, Washington'un içinde olmadığı bir barış girişiminin etkisiz kalacağının bilinciyle Arap ve Amerikan planlarının birleştirilmesi suretiyle bir orta yol bulunmasını önermiştir. Ankara, 1990'lar boyunca içte PKK'dan, bölgesinde ise komşuları Suriye, İran, Irak ve Yunanistan'dan ciddi ölçüde tehdit algılamaktadır. Küresel düzeyde iki kutuplu yapının sona erdiği, bölgede ise barış süreciyle birlikte olumlu bir havanın estiği bu konjonktürde Türkiye, İsrail'le ilişkilerini hızlı bir biçimde geliştirmiştir. Ankara'nın Tel Aviv'le işbirliği, dönemin ortasında istihbarat, askeri eğitim ve savunma sanayii konularını da kapsayacak biçimde genişlemiştir. İsrail'le stratejik ilişkilerinin zarar görmesinden endişe eden Türkiye, Tel Aviv'in barış sürecinin gereklerini ihlal eden uygulamalarına karşı düşük ölçekte bir tepki göstermiştir. 1990'ların sonunda İsrail ve Filistin'le ilişkilerinde daha dengeli bir konuma dönmeye çalışan Ankara, barış sürecinin ilk yıllarında başaramadığı aktif bir rol arayışına yeniden girmiştir. Her iki tarafla da iyi ilişkilerini kullanan Türkiye, İsrail ve Filistin'i görüşme zemininde buluşturmak için gayret göstermiştir. Türkiye, taraflarla yaptığı görüşmelerde barış sürecinin tıkanmasına sebebiyet verecek girişimlerde bulunmaktan kaçınmalarını telkin etmiştir. 2000'lerin ilk yıllarında Türk devlet adamlarının İsrail'e yönelik olarak kullandığı ifadeler, İsrail'le ilişkilerde kısa süreli bir gerginliğe neden olsa da, Ankara'nın bu dönemdeki tutumu genelde dengelidir. 2001- 2003 arasında ABD'nin öncülüğünde oluşan terörizm karşıtı uluslararası ortamın da etkisiyle Türkiye'nin Filistinlilerin mücadelesine desteği sınırlı ölçüde kalmıştır. 2003 sonrasındaysa, AKP hükümetinin bölgesel liderlik hedefi ve bu doğrultuda Filistin sorununun çözümüne müdahil olma isteği neticesinde Türkiye, Hamas'ı uluslararası sistemle bütünleştirmek ve Filistin içinde ulusal birliği sağlamak amacıyla arabuluculuk girişiminde bulunmuştur. Bu süreçte İsrail'in Gazze'ye yönelik operasyonları ise, Türkiye'den sert tepki görmüştür. Türkiye'nin Filistin'de yaşananları uluslararası alanda yüksek bir sesle gündeme getirmesi bölge kamuoyundaki itibarını yükseltirken, İsrail'le ilişkilerinde ciddi sıkıntılara yol açmıştır. Bu durumda Ankara, Tel Aviv ile bölge ülkeleri arasında oynayabileceği arabulucu rolünü de kaybetmiştir.