Soğuk savaş sonrasında Rusya-Çin ilişkileri ve Şanghay İşbirliği Örgütü

Bu çalışma, Rusya-Çin ilişkilerinin stratejik ortalklığa dönüşüm eğiliminin ardından kurdukları Şanghay Forumu'nu ele almaktadır. Forum, 26 Nisan 1996'da Şanghay Beşlisi adı ile Rusya, Çin, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında sınır görüşmeleri yapmak üzere kurulmuştur. Çarlık Rusyası zamanından bu yana var olan belirsiz sınırlar ele alınmıştır. Sınırların belirlenmesi, sınırdaki ticareti ve güvenliği sağlamak ve uyuşturucu trafiği ile terrorist ilan edilen grupların faaliyetlerini engellemek açısından ve bölgesel güvenliğin sağlanması açısından önemli olduğundan ülkeler bu sorunları çözmek ve kendi içlerindeki ekonomik ve siyasi sorunlara yoğunlaşmak istemektedirler. Sınır sorunları çözüldükten sonra da Forum dağılmamış, yeni bir kimlik ile, daha belirgin bölgesel hedefler koyarak ve Özbekistan'ı da üye kabul edip, 2001 yılında Şanghay İşbirliği Örgütü adını alarak varlığını sürdürmüştür. Diğer üye ülkelerle sınıra ilişkin sorunları olmayan Özbekistan'ın üyeliğe alınışı, örgütün bölgesel bir kimlik ile Orta Asya'da güvenliği sağlamaya ilişkin politikasını açığa koymaktadır. Her yıl yapılan zirve toplantılarında imzalanan deklarasyonlardan da anlaşıldığı üzere, üç düşman olarak belirlenen terörizm, bölücülük ve aşırıcılık ile ilişkili eylemlere karşıt bir tutum takınılmış ve karşılıklı bilgilendirme sisteminin uygulanması ve cezai önlemlerin alınması kararlaştırılmıştır. Bu gruplar, tüm bölgede, hükümetler, ticari ilişkiler, enerji politikaları için bir tehdit oluşturmaktadır. Bunun önüne geçebilmek ve ŞİÖ hedefi olarak belirlenen bölgesel güvenlik ve kalkınmayı sağlamak için, ŞİÖ çatısı altında, üye ülkeler, siyasi, ekonomik, bilimsel ve teknik alanda ve de eğitime, enerji politikalarına, ulaşıma ilişkin alanlarda işbirliği yapma karan almıştır. Örgüt, Rusya'nın ve Çin'in baskın olduğu ve örgüt politikalarını yönlendirdiği yönünde eleştiri alsa da, Orta Asya devletlerinin, bölgesel güvenlik, ekonomik yatırımlar, askeri destek ve uluslararası ilişkilerde, ŞİÖ çatısı altında hareket ederek daha etkin rol alabilme istekleri mevcut olduğundan, ŞİÖ 'nün, yeni devletler olan bu ülkeler için birçok kazanç sağlayacağı açıktır. Ayrıca, reel politika açısından düşünüldüğünde, bölgedeki iki büyük güç olan Rusya'nın ve Çin'in ŞİÖ 'de daha etkin rol almaları doğal karşılanmalıdır. ŞİÖ'nün güvenilir bir örgüt olarak ve varlığını güçlenerek sürdürmesi için tüm üye ülkelerin ortak çıkartan doğrultusunda hareket edilmesi gerektiği açıktır. Aynca, ŞİÖ ülkeleri arasında ekonomik ilişkilerin daha da artınlması da örgütün bölgesel kalkınma hedeflerine ulaşması ve ŞİÖ'nün devamlılığı açısından önemlidir. ŞİÖ'nün vurguladığı çok kutuplu uluslararası sistem isteği, ABD karşıtlığı olarak yorumlansa da, ülkeler -özellikle Rusya ve Çin-ABD'yi karşılanna almak istemeyeceğinden ve aynca, tek bir devletin uluslararası politikada hegemon güç olması yerine, çok kutupluluğun farklı politikalara zemin yaratabileceği düşüncesinden hareketle, olumlu olarak yorumlanmalıdır. Son olarak, ABD'nin bölgedeki varlığının ve gücünün artıp artmayacağı, Rusya-Çin ilşkilerinin alacağı seyir, radikal hareketlerin şiddeti ve ŞİÖ kararlannın üye ülkelerce ne ölçüde uygulanacağı konulannın, ŞİÖ'nün gelecekteki varlığını belirleyecek etkenler olduğu unutulmamalıdır. ht