İdarenin mal edinme yetkileri ve kamulaştırma

İdarelerin, toplumun ortak gereksinimlerini karşılamak için üstlendikleri, adına kamu hizmeti denilen hizmetleri gereği gibi ifa edebilmek için sahip oldukları taşınır ve taşınmaz malları edinme yetkisine 'idarenin Mal Edinme Yetkisi' denmektedir. idarenin mal edinme yetkisi, herhangi bir kamu gücü kullanmadan, özel hukuk kişisi gibi piyasadan satın almak veya trampa etmek suretiyle ya da hibe, miras vs. yollarla mal edinme yetkisi ve kamu gücüne dayanarak, maliklerin rıza ve muvafakatlarına bakmaksızın, özel mülkiyete zorla el atma şeklindeki mal edinme yetkisi olarak ikiye ayrılmaktadır. İdarenin sahip olduğu kamu kudretine dayanarak özel mülkiyete zorla el atma yetkisinden en yaygın olarak kullanılanı şüphesiz kamulaştırmadır. Kamulaştırma işlemi, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununda 2001 yılında 4650 sayılı yasa ile yapılan düzenlemelerle köklü bir değişikliğe uğramıştır. Eski uygulamada idare, kamulaştırma işleminin tüm idari aşamasını tamamladıktan sonra, bu işlemi taşınmaz malikine tebliğ ediyor, taşınmaz maliki de tebliğ tarihinden itibaren yasal süresi içerisinde iptal davası açmaz veya açtığı dava reddedilirse kamulaştırma işlemi kesinleşiyor ve taşınmaz idare adına tescil ediliyordu. Yine malik tebliğ tarihinden itibaren yasal süresi içerisinde adli yargıda bedelin artırımı davası açabiliyordu. Şimdi ise idare, kamulaştırma için yeterli ödenek temin ettikten ve kamu yaran kararı alıp onaylattıktan sonra taşınmazın maddi ve hukuki varlığını saptayacak, daha sonra bünyesinde oluşturacağı kıymet takdir komisyonu ile taşınmazın tahmini bedelini belirledikten sonra yine bünyesinde oluşturacağı uzlaşma komisyonu vasıtasıyla taşınmaz malın maliki ile taşınmazı pazarlık yoluyla satın almak ya da idareye ait bir başka taşınmaz malla trampa etmek üzere anlaşmaya varmaya çalışacak, şayet taşınmazın maliki ile anlaşamaz ise, bu sefer taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesinde 'kamulaştırma 226 bedelinin tespiti ve tescil davası' açacaktır. Dolayısıyla artık bedel artırımı ve bedel indirimi davaları kaldırılmıştır. İdarenin kamu gücüne dayanarak sahip olduğu mal edinme yetkilerinden bir diğeri de devletleştirmedir. Devletleştirme, Anayasadaki deyimiyle kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devlet teşebbüsü haline getirilmesidir. Bu anlamda kamu hizmeti niteliği taşımayan yahut özel teşebbüs sayılmayan teşebbüslerin devletleştirilmesi Anayasanın ve Devletleştirme Kanununun amacının dışında kalmaktadır. Kamulaştırma ile ilgili Anayasa maddesinde 'Kamu yararının gerektirdiği hallerde' ibaresi yer alırken Devletleştirme ile ilgili Anayasa maddesinde 'kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde' koşulu öngörülmüştür. Ayrıca Devletleştirme 'özel Teşebbüslerin Devletleştirilmesi Hakkındaki Kanun'un 2. maddesinde de çok ciddi şartlara bağlanmış olduğundan uygulamada devletleştirme yapılması zor hatta imkansız duruma düşürülmüştür. 1961 Anayasası öncesi ve sonrasında devletleştirme ile ilgili olarak çıkarılan kanunlar kamuoyunda ciddi tartışmalara sebep olmuştur. Günümüzde ise iktidarlar, devletin sırtında ağır bir yük olarak algıladıkları kamu iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesi hususunu hedeflediklerinden devletleştirme ile ilgili herhangi bir politika üretmemektedirler. Taşınır malların kamulaştırılması usulüne ise sadece olağanüstü dönemlerde, özellikle felakete uğrayanların ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla başvurulabilmektedir. Çünkü, olağan dönemlerde idareler ihtiyaç duydukları taşınır malları satın almak suretiyle rahatlıkla elde edebilirler. Bu yüzden kamulaştırma terimi esas itibariyle taşınmaz malların elde edilmesi yöntemi olarak kullanılmakta, olağanüstü dönemlerde taşınır malların kamulaştırılması için de istimval terimi uygun görülmektedir. Ancak, istimval terimi sadece taşınır malların kamulaştırılması olarak kullanılmamakta, olağanüstü dönemlerde vatandaşlar için getirilen para, mal, çalışma Vs. yükümlülükleri de istimval kavramı içinde değerlendirilmektedir.