Toplumsal gerçekliğin kurulumunda gazetelerin edimsözel etkileri

Uçsuz bucaksız bir evrende sonsuzca akıp giden zaman içerisinde varlaştığı andan itibaren insanoğlu, düşlerinin izini sürüp durmuştur hep. Düşler ki; tüm canlılık biçimleri içerisinde onun kendine özgülüğünü sağlayan biricik niteliğidir ellerinde. Onların izinde olanaksızları gerçekleştirmiştir; yıldızlara ulaşmış, uzamı boyutsuzlaştırmış, gerçekliğinin içerisinde türlü gerçeklikler yaratabilmiştir. Ancak, evrenin mucizeleri gözlerini öylesine kör etmiştir ki, tüm bu ışıltıların içerisinde yanı başında duran, hatta bizatihi kendi içinde barındırdıklarını göremez olmuştur. 'Dil' de bunlardan birisi, belki de en önemlisidir. Dilin yapısı ve insan yaşamındaki önemi, düşünce tarihinin bir konusu olagelse bile, tarihin hiçbir döneminde yirminci yüzyılda gördüğü ilgiyi görememiştir. Ancak bu dönemden sonradır ki, dilin alt türleri, kendine özgü bir dizgesel oluşum olarak insan dili ve bunun insanlaşma sürecinde ve toplumsal yaşamdaki işlevleri tüm derinliği içerisinde bilimsel ve felsefi bir düzlemde incelenebilmiştir. Öyle ki; elde edilen kurgul bağlantılar ve bulgular onun türlü yönlerini ilahi bir tansıkmışçasına gözler önüne sermektedir. Tüm bu kurgul bağlantılar içerisinde en önemli olanı ise, dilin gerçekliğin taşıyıcısı ve hatta bizatihi yaratıcısı olduğunu serimleyen açınım olmuştur. Özellikle, Russell'ın belirli betimlemeler kuramıyla açımlanan ve ikinci dönem Wittgenstein'ıyla yepyeni bir boyut kazanan Çözümlemeci Felsefe bu açınımın en önemli taşıyıcısı olarak kabul edilebilir. Bu felsefi oluşum içerisinde ön plana çıkan iki eğilim de, iki akımı beraberinde getirmiştir. Bunlardan birincisi Russell ve genç Wittgenstein'ın temsil ettiği dilin dünyanın bir resmini sunduğu yönündeki genel eğilim; ikincisi ise, olgun Wittgenstein'ın dil ve dünya arasındaki ilişkiyi açıklamak için kullandığı, sözcükler ve onların eylemsel bağlantıları arasındaki karşılıklı ilişkinin bir tür oyunsallık içerisinde gerçekleştiğini ve yaşam biçimlerinin işleyiminin bu etkileşimde belirim kazandığını vurgulayan genel savını açımlayan eğilimdir. Bunlardan birincisi Viyana Çevresi Filozoflarının açımlamalarıyla ortaya çıkan felsefi akımı yaratmış, ikincisi ise, Oxford Ekolü olarak bilinen disiplini ortaya çıkarmıştır. Bunlardan -özgül olarak- bizim tezimizi ilgilendiren akım ise, sözcükler ve eylemler arasındaki bağlantıları kendisine konu edinen ve ilkin John L. Austin ile başlayan ve öğrencisi John R. Searle ile genişleyip bir bilgi kuramı kimliğine bürünen söz edimleri kuramıdır. Toplumsal gerçekliğin kurulumunda gazetelerin edimsözel etkileri denildiğinde anlaşılması gereken şey söz edimleri kuramının temel ayrımı göz önüne alındığında daha iyi kavranabilir. Kurama göre, bir söz edimi iki kısımdan oluşur. Bunlardan birincisi, edimsöz edimi, ikincisi ise, etki söz edimidir. Söz ve eylem bağıntısını irdeleyen bu kuramda edimsöz edimleri konuşanın oluşturduğu ileti tasarımını, etki söz edimi ise, bu tasarımın girişilen iletişim sonrasında yarattığı etkileri dile getirir. Buradaki çalışmada incelenen şey ise, gazetelerin oluşturduğu edimsözel etkilerdir. Yani, onların gerçekliği tasarımlama biçimleridir. Bu tasarımlama biçimlerinin toplumsal gerçekliğin kurulumundaki işlevlerine belirim kazandırmak ise, çalışmanın amacını oluşturmaktadır. Bu amaç çalışmanın aynı zamanda özgül değerini oluşturmaktadır ki, o da; kişilerarası iletişim incelemeleriyle sınırlı kalan söz edimleri kuramının çözümleme alanını genişletmektir. Gerçekten de, kuramı yakından izleyenler böyle bir eksikliğin varlığını ilk elden kavrayacaklardır. Kuramda yer alan başka bir eksiklik ise, sözcelemelere yoğunlaşıp söz kümelerinin etkinlik alanını göz ardı etmek olmuştur. Bu nedenle ele alınan edimsözel etki konusu söylem kavramına doğru genişletilmiş ve görgül inceleme söylem çözümlemesi üzerine yoğunlaşmıştır. Tüm bu erekler doğrultusunda çalışma iki ana bölümden oluşan bir genel plan içerisinde kurgulanmıştır. Çalışmanın erekleri, önemi ve kurgul yapısının kapsamlı bir şekilde açımlandığı bir giriş bölümünü izleyen ve kuramsal çerçevenin serimlendiği birinci ana bölüm iki kesime ayrılmıştır. Birinci kesimde, toplumsal gerçekliğin yapısı ve onun kurulumunda dilin işlevsel konumu incelenmiş ve bu bağlamda, gerçekliğin yapısı, dil ve gerçeklik ilişkisi, toplumsal gerçekliğin yapısı ve toplumsal gerçekliğin yapısında dilin konumu konuları kendilerine ayrılan alt başlıklar içerisinde açımlanmıştır. İkinci kesimi ise, bağımsız konuları ele alan ama çalışmanın genel çerçevesinde bağlamlarını bulan üç alt bölüm içerisinde yapılan incelemeler oluşturmaktadır. Bunlardan birincisinde, kitle iletişim araçlarının yapısı, gerçeklik ve kitle iletişim araçlarının etkileşimi, bu araçların uzun süreli etkilerini inceleyen genel modeller ve bu modellerin hangilerinin toplumsal gerçeklikle ilgili kuramla ilgili bir incelemede daha etkili olabileceği konuları incelenmiştir. İkincisinde ise, söz edimleri kuramı ardalanı ile birlikte eleştirel bir incelemeye tabi tutulmuş ve yapılan inceleme söylem kavramı ve kuramlarına doğru genişletilmiştir. Daha sonra bir başlık altında yapılan bu incelemelerin araştırmanın genel incelemesiyle olan bağlamı kurulmaya çalışılmıştır. Üçüncüsünde ise, özgül olarak gazeteler kurumsal, aygıtsal ve metinsel boyutları içerisinde konu alınmış ve yine bir başlık altında gazetelerin incelenen boyutlarının genel kurgul çerçeveyle olan bağlantısı kurulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın ikinci kesimi, görgül incelemeye ayrılmış, araştırmanın yöntemi, incelenen evrenin ırasal özellikleri, seçilen örneklem ve sınırlılıklar kendilerine ayrılan alt başlıklar içerisinde serimlenmiştir. Görgül araştırma ideolojik olarak birbiriyle keskin bir şekilde ayrılan ve bu yönüyle Türk basın dizgesinde farklı konumlarda bulunan Cumhuriyet, Ortadoğu, Yeni Şafak ve Hürriyet gazetelerinin 1 Mayıs olayları öncesindeki dönemi yansıtma biçimleri üzerine yoğunlaşmıştır. Temel olarak Teun A. van Dijk'in söylem çözümleme yöntemi kıstas alınarak, oluşturulan söylemler yatay ve dikey boyutlarında bulgulanmıştır. Böylelikle elde edilen bulgular ve bunların değerlendirmelerinin yer aldığı alt bölüm ile ikinci kesimde yapılan inceleme tamamlanmıştır. Böylelikle elde edilen bütünlük genel olarak sonuç bölümünde değerlendirilmiş ve ortaya çıkan veriler yeni bir boyutta bu bölümde incelenmiştir. Bu bölüm çalışmanın genel amacını gerçekleştirmek üzere atılan son adımı oluşturmaktadır ki, o da; iletişim araştırmalarını Yeni Olguculuk ve Marxizim makasının yol açtığı kısır döngüden kurtarıp, görüngübilimsel bir inceleme düzleminde almaşık bir yol açmaktır. Böylesine bir çabanın yaratacağı alan genişlemesinin, iletişim biliminin açınımına sağlayacağı katkı su götürmez niteliktedir. Çalışmanın bu boyutunun kurgul dayanakları, giriş bölümünde ayrıntılı olarak serimlenmiştir.