Metin oluşturmada edatların yeri

Anahtar kelimeler: edat, metin, metin oluşturma, cümle, anlam, bağlam. Sözlü iletişimde konuşan ile dinleyenin yüz yüze olmaları doğru anlaşmayı sağlamaktadır, zira dinleyen, konuşanın söylediği herhangi bir kelime yahut cümleyi anlamadığında, onun anlamını konuşana sorabilmektedir. Dinleyenin söyleneni yanlış anladığı durumlarda ise, konuşan, yanlışı anında düzeltebilme imkanına sahiptir. Yazılı iletişimde bu tür düzeltme imkanları bulunmamakta, yazan ile okuyanın doğru anlaşmasını metin içindeki çeşitli karineler temin etmektedir. Bu sebeple metin, yazılı iletişimde doğru anlamı içeren en geniş dil birimi olarak günümüz dil çalışmalarının ana inceleme konusu haline gelmiştir. Metin, bir dizi cümlenin tesadüfi bir şekilde yan yana getirildiği bir yığın değildir. Cümlelerin bir metin oluşturabilmesi için eksiltme, tekrar, tutarlılık, bağdaşma, önceye ve sonraya atıf gibi bir takım özelliklere sahip olması gerekir. Cümleler arasında çeşitli ilişkiler kurarak onları metin haline getiren önemli dil birimlerinden biri edatlardır. Bu eser, edatların metinde kurdukları ilişki türlerini ve aynı ilişki türünü kurabilen edatlar arasındaki farkları incelemektedir. Tezin birinci bölümünde eserin problemi, amacı, yöntemi ve sınırları yer almaktadır. Eserin amacı edatların metin içinde kurdukları ilişki türlerinin ve belirli bir ilişki türünü kurabilen edatlar arasındaki anlam farklarının tespit edilmesi ve bu sayede, metin üretimi esnasında, edatların hem bütün seçeneklerinin hem birbirlerinden farklarının bilinçli olarak kullanılmasını sağlamaktır. İkinci bölümde edat hakkında bugüne dek yapılmış adlandırmalar ve edatın tarifi ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Edat, Türkçe üzerinde yapılmış çalışmaların sınırları en belirsiz konularından biridir. Özellikle, edat olan kelimelerin tasnifi konusunda belirgin farklar gözlenmektedir. Bu sebeple, edat kavramının tarifi yeniden kurulmaya çalışılmıştır. Bu bölümde edatın tarifini doğrudan etkileyen anlam, bağlam, işlev, ilişki, metin, kelime gibi kavramlar üzerinde de konuyla temas ettikleri ölçüde durulmuştur. Üçüncü bölüm edatların kurdukları ilişki türlerini ele almaktadır. Bu bölümde öncelikle ilişki kavramı adlandırma, mahiyet ve tasnif açılarından ele alınmıştır. Bundan sonra sebep-sonuç, gaye-sonuç, çıkarım, benzetme, tersinelik, atıf, istisna, tasdik, ret, tahmin, ihtimal, tercih, sınırlama, şart, değiştirme, birliktelik, ve daraltma ilişkileri incelenmiştir. İnceleme esnasında, öncelikle her bir ilişki türünün kavram çözümlemesi yapılmış, daha sonra o ilişki türünü kurabilen edatlar tahlil edilmeğe çalışılmıştır. Edatlar, yakın anlamlısını vermek şeklinde değil, mümkün olduğunca, tarif edilmek suretiyle açıklanmağa çalışılmıştır. Ayrıca, aynı ilişkiyi kuran edatlar arasındaki kullanış farkları da elden geldiğince tespit edilmiştir. Dördüncü bölümde çeşitli metinler üzerinde uygulama örnekleri yer almaktadır. Son bölüm sonuç ve teklifleri içermektedir. Edat, metin oluşturmada son derece önemli bir yere sahip olmakla birlikte sınırları hala tam tespit edilememiş bir konudur. Bu eserde konunun sınırları dil çalışmalarının son verileri ile yeniden tespit edilmeğe çalışılmış ve yüz adet edatın tarifi yapılmıştır. Bu tespit ve tarifler konunun doğrudan muhatabı durumundaki öğretmen, öğrenci, mütercim ve hukukçular gibi çeşitli alanlardan kişilerin çalışmalarına yardımcı olacaktır. Ayrıca Türkçenin mevcut sözlüklerindeki edat tariflerinin çoğunun yeniden ele alınması gerekliliği belirtilmiştir.