Ekonomik özgürlüklerin anayasal rejimi

Cumhuriyet dönemi Türk Anayasaları, bireyin önemli ekonomik aktivitelerinifarklı tercihlerle düzenlemiştir. Bireyin ekonomik talepleri hukuk düzenine 1924 Anayasasında birey-devlet ilişkileri bakımından bireyin tercih edilmesi, 1961 Anayasasında ise toplumun temsilcisi olarak devletin tercih edilmesi şeklinde yansımıştır. 1982 Anayasası bakımından bu tercih önceki iki Anayasanın eğilimleri arasında sarkaç biçiminde salınmaktadır. Her üç Anayasamız da kendi dönemlerinin hakim ekonomik yaklaşımını ve hukuk-ekonomi ilişkilerini normatif yapıyaaktarmışlardır. Anayasalarımızın, özellikle 1961 ve 1982, aynı dönem Avrupaanayasalarına paralel yaklaşımları dikkat çekici düzeydedir. Tezimizde, bireyin ekonomik hayatının temel parametreleri olan ekonomik özgürlüklerin Türk Hukuk düzenindeki yeri inceleme konusu edilmiştir. Çalışma iki bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm ülkemiz hukuk literatüründe pek incelenmemiş bir konu olan 'ekonomik özgürlük' kavramının tanımlanması, kaynağının ve bileşenlerinintespit edilmesi, insan hakları literatüründeki yeri konularıyla başlamaktadır. Müteakibenekonomik özgürlükler ve eksen kavramların ilişkilerinin açıklanmasıyla çalışmanın kavramsal kısmıtamamlanmaktadır. İlk bölüm ekonomik özgürlük olarak benimsenen mülkiyet hakkı ilesözleşme, çalışma ve özel teşebbüs özgürlüklerinin Anayasalarımızdaki rejiminin, Anayasa Mahkemesi kararlarıyla, irdelenmesiyle tamamlanmaktadır. Bu kısımda anılanözgürlüklerin anayasal rejimi sistematik ilişkiler çerçevesinde ortaya konulmaktadır. Anayasa Mahkemesinin daha çok 1982 Anayasası dönemindeki içtihadları dikkate alınmıştır. Ancak gerektikçe 1961 Anayasası dönemi kararları da incelenmektedir. Böylece ülkemiz hukuk anlayışının izlediği çizgi, geçirdiği değişim ve yaşadığı gelişim ortaya konulmaktadır. İkinci bölüm ekonomik özgürlükler ile sosyal devlet, kamu hizmeti ve özelleştirme kavramlarının/konularının incelenmesine ayrılmıştır. Bilindiği üzere ekonomik özgürlükler hukuk devleti, demokrasi, yürütmenin düzenleyici işlem yapma yetkisi, devletin ekonomiye müdahalesi, planlama, rekabet, bağımsız idari kurumlar vb. başka birçok kavramla da etkileşim içindedir. Ancak anılan üç kavram, ekonomik özgürlüklerle etkileşimleriyle hukuk düzeninin genel yapısını, gelişim çizgisini ve mevcut durumunu simgeleme yeteneğine sahip oldukları için seçilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde her bir kavramın tarihsel ve düşünsel çerçevesi, normatif gelişimi ile norm yapısı incelenmiş ve dikkat edilmesi gereken ayrıntılar öne çıkarılmıştır. Ayrıca her kavramın ekonomik özgürlüklerle etkileşimleri açıklanmış ve hukuk düzenindeki yerleri ile normatif ve dönüştürücü etkileri incelenmiştir. İlaveten her bir kavramın bireyler ile bireylerin ekonomik özgürlükleri bakımından sonuçları ayrı ayrı değerlendirilmiştir. İkinci bölümde mülkiyet hakkına özel bir önem verilmiştir. Her konu mülkiyet hakkı bakımından ayrıntılı olarak ele alınmıştır. ÇalışmamızdaAnayasanın ne olduğunu söylemeye yetkili Anayasa Mahkemesinin kararları öncelikle dikkate alınmış, uygulamanın sorunları ile Anayasa Mahkemesi'nin yaklaşımı arasındaki gerilimlere dikkat çekilmiştir. Son olarak çalışmamızda incelenen konular kapsamında uygulamada karşılaşılan sorunlara dair çeşitli değerlendirme ve önerilere de yer verilmiştir.