Avrupa Topluluğu Hukukunun üye ülkelerden uygulanmasında ulusal mahkemeler ve Avrupa Toplulukları Adalet Divanı ilişkisi

Avrupa Birliği'nin en önemli özelliklerinden biri sahip olduğu hukuk sistemidir. Avrupa siyasal ve ekonomik bütünleşmesi, hukuki alanda bütünleşmeyi de gerektirmektedir. Hukuki bütünleşme, AT hukukunun üye ülkelerde tek örnek ve etkili bir şekilde uygulanması ile mümkündür. AT hukukunun ulusal alanda uygulanması, ATAD ve ulusal mahkemelerin işbölümü sonucu gerçekleşmektedir. AT hukuk sistemi içinde ATAD, Antlaşmalarla belirlenen yetkilerinin yanı sıra, AT hukukunun anayasal prensiplerinin geliştirilmesi ve ulusal alanda nasıl uygulanacağının belirlenmesi işlevini de yerine getirmektedir. AT hukukunun ulusal alanda uygulanması işlevi ise ulusal mahkemeler tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu anlamda, AT hukukunu üye ülkelerde etkili bir şekilde uygulanmasında, ATAD ile ulusal mahkemeler arasında bir yetki bölüşümü oluşmuştur. Bu yetki bölüşümünün içeriği konusunda Antlaşmalarda ayrıntılı bir düzenleme yer almamış, daha çok, ulusal mahkemelerle ATAD arasındaki diyalog sonucu ortaya çıkmıştır. Bu çerçevede bu çalışmanın iki ana amacı vardır. Birincisi; ulusal mahkemelerin AT hukukunun uygulanmasına ilişkin görev ve işlevlerinin toplu bir şekilde belirlenmesinin sağlanmasıdır. İkinci amaç ise; AT hukukunun ulusal alanda uygulanmasında ATAD ve ulusal mahkemeler arasında oluşan yetki bölüşümünün ve ATAD - ulusal mahkemeler ilişkisinin incelenmesidir. Bu amaçla ulusal mahkemelerin AT hukukunun uygulanmasına ilişkin işlevleri tek tek ele alınmış ve her işlevde ATAD tarafından belirlenen ilkeler ve bu ilkelerin ulusal alanda uygulanması, üye ülkelerden örneklerle incelenmiştir. ATAD ile ulusal mahkemeler arasındaki yetki dengesinin ATAD kararları ile nasıl değiştiği ve bu değişime ulusal mahkemelerin tepkileri belirlenmeye çalışılmıştır. 271 Yapılan inceleme sonucunda, 1960'lardan itibaren verdiği kararlan ile ATAD'ın, AT hukukunun ulusal alanda uygulanmasına ilişkin ilkeleri belirlemeye ve ulusal mahkemeleri 'AT mahkemesi' haline dönüştürmeye çalıştığı saptanmıştır. Bu çerçevede ATAD, ilk başlarda, ulusal hukukun özerkliği ilkesine müdahale etmemeye özen göstermiş ancak, birey haklarının etkili bir koruma sistemine ulaşması amacıyla, giderek ulusal hukukun özerkliği ilkesine müdahalesini artırmıştır. ATAD ve ulusal mahkemeler arasındaki ilişkiye ve yargısal diyaloga olanak sağlayan ön karar davasındaki boşlukları da kullanarak ATAD, ulusal mahkemlerle arasındaki yetki bölüşümünü ve dengesini belirkleyici taraf konumuna ulaşmaya çalışmıştır. ATAD'in bu çabasına karşılık, ulusal mahkemler pasif bir tutum izlemek yerine, ön karar davasını kullanarak, ATAD - ulusal mahkemeler ilişkisinin ve AT bütünleşme sürecinin şekillenmesinde önemli rol oynamışlardır. Ortaya çıkan tablo, ne ATAD'in, ne de ulusal mahkemelerin AT hukukunun uygulanması konusunda yetkilerin tümüne sahip olduğunu ve AT hukuk sisteminin ancak üri yargı yerinin işbirliği içinde çalışması durumunda etkili olabileceğini göstermektedir. Bu işbirliği ilişkisinin niteliğini ise, ATAD ve ulusal mahkemeler arasında, yetki dengesine dayalı bir işbirliği ilişkisi olarak nitelemek mümkündür. Ancak, bu yetki dengesinin belirlenmesinde ağırlığın ATAD'ta olması, ATAD ve ulusal mahkemeler arasında 'dikey' bir ilişkinin oluşmasına yol açmıştır. 272