İran Doğu Azerbaycan'ında sosyal yapı: Demografik yapıya dayalı bir çalışma

ve SONUÇLAR Doğu Azerbeycan ili, İran Azerbeycan'ının bir parçası olarak, iç ve dış etkenlerden kaynaklanan pek çok tarihi olaylara sahne olmuştur. Bu il Batı Azerbeycan ili ile birlikte, uzun zamandan beri özellikle kaçar ve Pehlevi döneminde defalarca, merkezi yönetiminin istibdatına ve eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğinin askeri ve kültürel müdahalesine uğramıştır. Eski SSCB'nin Doğu Azerbeycan'da dolaysız ve dolaylı müdahaleden amacı, Azerbeycan halkını dini düşüncelerden soyutlamak ve bu ilin doğal kaynaklarından yararlanmaktı. Anılan ülke, Batı ve Doğu Azerbeycan illerinin İran topraklarından ayrılmasını amaçlamakla birlikte, bu planın gerçekleşmesinin halkın dini inanç ve düşüncesinin çözülmesiyle mümkün olacağı kanısındaydı. Bu ülke, Azerbeycan toplumunun sosyal yapısının bazı unsurlarında değişiklik meydana getirmesine karşın, halkın zihinsel, dini düşüncesinin değiştirilmesinde başarı elde edememiş ve bölgeyi İran topraklarından ayırmakta başarısız kalmıştır. Öte yadan, anılan dönemlerde Azerbeycan toplumunun refah seviyesinin düşük olmasıyla birlikte, merkezi yönetim bu bölge üzerinde denetimini sıkı bir şekilde sürdürmüştür. Devletin bu bölgeyi sıkı kontrol altında bulundurmasının amacı; devletten gelen zorbalıklara karşı ayaklanmaları ve ayrılmaya yönelik hareketleri engellemekti. Devlet değişik ekonomik ve sosyal reformlar uygulamak suretiyle, Azerbeycan nüfusunun diğer illere göç etmesini ve bu ilin nüfus bakımından devlete karşı bir potansiyel oluşturmasını engellemeye çalışmıştır. 124125 Bu düşünceye rağmen, günümüzde Doğu Azerbeycan nüfusu oldukça genç bir nitelik taşımakta ve hızla artmaktadır. Uygulanan aile planlaması programlarına karşın, nüfus artış hızı yüksek bir düzeyde seyretmekte ve 2000'li yıllarda daha da hızlanması beklenmektedir. Doğu Azerbeycan'da özellikle kırsal kesimde, her doğan çocuğun ailenin ekonomik durumunu ileride iyileştirebileceği düşüncesi ve aile planlamalarının önemsenmemesi, nüfus artış oranının yükselmesinde büyük ölçüde etkili olmaktadır. Bu ilde hızlı nüfus artışı, nüfusun % 46'sının gençlerden oluşmasına neden olmaktadır. Nüfusun yaklaşık olarak yarısını tüketici nüfus (0-15 ve 65+) meydana getirdiğinden dolayı Azerbeycanda bağımlılık oranı yüksek bir düzeyde seyretmektedir. Azerbeycan nüfusunun genç yapıya sahip olması, toplumun sağlık, eğitim vb. konularda büyük sorunlarla karşılaşmasına neden olmaktadır. Sağlık konusunda olanakların sınırlı olmasından dolayı herkesin eşit bir şekilde sağlık hizmetlerinden yararlanamaması ve kırsal kesimlerin sağlık merkezlerine uzak olmaları her sene çok sayıda insanın, özellikle bir yaşından küçük bebeklerin ölümüne yol açmaktadır. Azerbeycan'da doktor, hastane, yatak sayısı ve sağlık araçlarının yetersizliği de bu oranı artırmaktadır. Doğu Azerbeycan'da doğumda beklenen ortalama yaşam süresi 50 yılın altındadır. Oysa bu rakam gelişmiş ülkelerde 75 yılın üzerindedir. Doğu Azerbeycan nüfusunun genç olma özelliği eğitim konusunda da etkisini göstermektedir. Azerbeycan günümüzde, okul çağındaki nüfusun eğitimi için gereken olanakları sağlayamamaktadır. Azerbeycan'da eğitim ve öğretim teşkilatı yetersiz olup, okur-yazarlık oranı düşüktür. Bu il eğitim yetersizliği nedeniyle, nüfusun eğitime ilişkin istek ve ihtiyaçlarını karşılıyamamaktadır. Böylece okul çağındaki nüfusun eğitimde fırsat eşitliği sağlanamamaktadır. 125 Doğu Azerbaycan'ın sosyal yapısı; Toplumsal, ekonomik, teknolojik ve bölgesel açıdan ikili bir yapıya sahiptir. Bir başka değişle Doğu Azerbeycan'ın sosyal yapısı, modern ve geleneksel yapı olmak üzere iki farklı yapıdan oluşmakta ve geleneksel yapıdan modern yapıya geçiş dönenimde olduğu izlenmektedir. Şehirleşme, sanayileşmenin ve gelişmişliğin bir göstergesi olmasına rağmen, Doğu Azerbeycan'daki şehirleşme sanayileşme ile özdeşleştirilemez. Bu ildeki hızlı şehirleşme nüfusun dengesiz bir şekilde dağılımından kaynaklanmaktadır. Kırsal kesiminden tarımın verimsizliği, kişi başına düşen toprak miktarının yetersizliği, gelir düzeyinin düşük olması, tarımın makineleşmesi, gizli işsizlik, eğitim yetersizliği vb. nedenlerle yapılan göçler sonucu, Azerbeycan'ın şehirleşme süreci oldukça hızlıdır. Azerbeycan şehirlerine özellikle 20-39 yaş grubundan göç eden nüfus, sanayi kesimindeki iş talebinin sınırlı olmasından dolayı, hizmet kesiminde niteliksiz işçi olarak çalışmaktadır. Kırsal ve kentsel kesimde, gizli işsizlik toplumun büyük sorunlarından biri sayılmaktadır. Bu ise iş olanakları ile çalışabilir nüfus arasındaki dengesizlikten kaynaklanmaktadır. İş olanaklarının çalışabilir nüfusun artış hızına ayak uyduramaması Azerbeycan'dan diğer illere yapılan göçlerin temel nedenini oluşturmaktadır. Doğu Azerbeycan'ın kırsal kesiminden gerçekleşen göçler, çoğu köylerin, tümüyle boşalmasına ve şehirlerin büyük sorunlarla karşılaşmasına neden olmaktadır. Devrimden sonra göçlerin artmasıyla gecekondu olgusu Azerbeycan'ın bazı şehirlerini özellikle Tebriz çevresini sarmaktadır. Doğu Azerbeycan, İran genelinde 24 il arasında göç verme özelliği açısından, birinci sırada yer almakta ve bu ilden yıllık gerçekleşen göç miktarı giderek artmaktadır. Azerbeycan'da göç iki yönde ağırlık kazanmaktadır: Birincisi Azerbeycan'dan diğer illere özellikle Tahran'a yapılan göçler, ikincisi ise Azerbeycan köylerinden bu ilin şehirlerine özellikle Tebriz'e yapılan göçlerdir. 126 Doğu Azerbaycan'da sosyal yapının temel öğelerinden olan nüfus yapısının herhangi bir özelliğini ele alırsak, bu ilin az gelişmiş bir bölge niteliğini taşıdığına tanık oluyoruz. Bir başka deyişle Doğu Azerbeycan'ın nüfus özellikleri, sağlık durumu, eğitim düzeyi, şehirleşme süreci bu ilin tamamen biraz gelişmiş bölge olduğunu kanıtlamaktadır. Doğu Azerbeycan'da göç, doğum, doğurganlık, ölüm, bağımlılık oranlarının yüksek olması, eğitim, sağlık, gelir düzeyinin yetersizliği ve dolayısıyla ilin az gelişmişliğinin ana kaynağı, her türlü ekonomik ve sosyal hizmet ve olanakların eşit bir şekilde il çapında dağıtılmamasından kaynaklanmaktadır. Bu incelemede elde edilen sonuç, Doğu Azerbeycan'da bölgeler arasındaki ekonomik ve sosyal dengesizliğin uzun süre devam edeceğidir, ekonomik ve sosyal imkanların büyük bir bölümünün Azerbeycan merkezinde toplanması ilin, diğer bölgelerinin geri kalmışlığına neden olmaktadır. Doğu Azerbeycan'da imkanların tüm halka eşit bir şekilde dağıtılabilmesinin ve bölgeler arası dengesizliğin ortadan kaldırılabilmesinin tek yolu, bu ilin iki ile ayrılması olarak görülmektedir. Doğu Azerbeyca'nın merkezi ve Doğu Azerbeycan olmak üzere iki ile ayrılması yolundaki kanunun yürürlüğe girmesiyle, halkın refah seviyesinin artabileceğini, sosyal ve ekonomik imkanların halka eşit bir şekilde ulaşabileceğini ve böylelikle bölgenin az gelişmişlikten gelişmişlik yoluna gidebileceğini düşünüyoruz. 127