Kuramsal ve tarihsel aşamalarıyla sivil toplum ve Türkiye gerçeği

Bu çalışma, sivil toplum olgusunun tarihsel ve kuramsal açıdan geçirdiği evreleri ve Türkiye'de varlık ve gelişmişlik düzeyini belirleme amacına yönelmiştir. Son zamanlarda olumlu çağrışımlarla kullanılan fakat çeşitli yanılgılarla ele alınan sivil toplum olgusu çağdaş anlamına yakın olarak ilkin XVIII. yy. da toplum yaşamının tahliline yönelik analitik bir araç olarak doğmuştur. Sivil toplum bireyci, ekonomik serbestliğe dayanan, kültürel ve dini özgürlüğün gerçekleştiği ve gönüllü örgütlenmelerle siyasal alanı etkileyebildiği toplum demektir. Sivil toplumu eski Yunan'a kadar götürmek mümkünse de, çağdaş devlet kuramının ortaya çıkışına bağlı ve paralel olarak sivil toplum düşüncesi de doğmuştur. Siyasal toplumla sivil toplumu aynı anlamda kullanan Hobbes, Locke ve Rousseau gibi sözleşmeci düşünürlerin ardından gelen Ferguson, Paine ve Hegel, sivil toplum - devlet ayrışmasının üç aşamasını temsil eder. Çatışmacı sivil toplum kuramcılarından Marx, Hegel'i izlemiş fakat sivil toplumu, ona göre daha dar anlamda ele almıştır. Günümüz sivil toplum anlayışını belirleyen önemli bir düşünür; Marxist ekol içinden çıksa da Marx'tan oldukça farklı bir sivil toplum anlayışı oluşturan Gramsci'dir. Türk sivil toplum tartışmaları içerisinde; Küçükömer sivil toplumu 'tüm toplum', Mardin 'medeni toplum' olarak ele almaktadır. Kendiliğinden örgütlenmiş toplulukları ele alması açısından sosyolojinin konusu olan sivil toplum devlete 'karşı' değil, onu 'sınırlayan' bir anlayışı öngörür ve ancak demokrasi içerisinde yaşayabilir. Liberal toplum ise sivil toplum olarak tanımlanabilir. Kıta Avrupası'nın cumhuriyetçi yaklaşımında görülen siyasal ulus geleneği, Anglo-Amerikan demokrat anlayışının sivil toplum geleneğinin özgül koşullarda ortaya çıkmış biçimidir. Sivil itaatsizlik ise sivil toplumun hukuksal yapıya direniş biçimini tanımlamaktadır. Gönüllülük esasına göre çalışan sivil toplum kuruluşlarının Türk tarihinde ilk örneğine Uygur Türklerinde rastlansa da batılı anlamda sivil toplum, Doğu-Türk -İslam tarihinde ortaya çıkmamıştır. Ancak işlevsel olarak sivil toplum kuruluşlarını karşılayan iIll gelişmiş örgütlenmeler vardır. Sivil toplumun gelişmemesini Doğu despotizmine dayanan tezlerle ve İslam diniyle ilişkilendirerek açıklayan batılı yaklaşımların kökeni Montesquieu'dadir. İslam dininin sivil toplum oluşmasına engel olduğu düşüncesine karşılık, içtihatçı İslam düşünürleri İslam'ın sivil toplum alanında doğup geliştiği fakat Pers ve Bizans imparatorluklarıyla temasa geçtikten sonra bu yapının bozulduğu görüşündedirler. Türk hukuk sistemi sivil toplumun hayat alanını dar bırakmıştır. Sivil toplum kuruluşlarına sınırlayıcı ve denetleyici bir yaklaşım sergileyen hukuk sistemimiz içerisinde uluslararası anlaşmalar, Avrupa Birliği Hukuku ve Birleşmiş Milletler Belgeleri'nin iticiliği ile sivil gelişmeler canlanabilmektedir. Türkiye'de sivil toplum gelişmişliğine ölçüt olarak sivil toplum kuruluşlarının yapı ve tutumları alınabilir. Türkiye'nin batılılaşmasının amacı sivil topluma ulaşmak olarak yorumlansa da sivil toplumun oluşmasının önündeki başlıca engel de Türkiye'nin 'batılılaştırıcı' araç ve yöntemleridir.