Metropol kültürü, yaşamı ve mimarlık

Çalışmanın amacı 'Metropol nasıl bir organizmadır?' sorusuna cevap aramaktır. Yöntem, metropolün günümüzdeki kültürel, sosyal, organizasyonel ve mimari niteliklerini ortaya çıkarmaya çalışmaktır. Çalışmada, incelenecek kavramlara ulaşmak için bugün bildiğimiz anlamdaki metropolün oluşumunun geçen yüzyıl başlarında şekillendiği düşünülerek 20. yüzyıl başı ve sonundan, mimarlığa bakış açıları yönünden önemi olan birkaç film kullanılmıştır. 'Sinema ve Metropolün ilişkisi' başlığı altında, yeni bir sanat dalı olarak sinema ve kentin karşılıklı etkileşimde olduğu, kentin dinamiğinin sinemanın içerik ve biçimine esin kaynağı oluşturduğu, sinemanın mekan, zaman ve algılama üzerine mimarlıkla benzer soruları ele aldığı anlatılacaktır. Çalışmada, metropole önce sosyolojik açıdan yaklaşılmış, kentin bir insan yerleşimi olarak kırdan farklılaşan yanları, modernleşme ve kapitalizmin kenti oluşturan itkisi, kentteki karmaşık ve yoğun zihinsel yaşamın birey ve toplum üzerindeki etkileri incelenmiştir. Metropol insanı tüm yönleriyle, metropolde yaşamayan insanlardan farklılaşır. Zihinsel aktiviteleri, beklentileri, alışkanlıkları ve davranış şekilleri değişir. Metropolün oluşumu, ekonomik faktörlerin, örneğin üretim biçimlerinin, kollektif çalışmanın ve işbölümünün de bir sonucudur. Daha sonra, değişen kenti ve mimarlığı düşünebilmek için, insanın tanımını değiştiren 'inakine' kavramı ele alınmıştır. Makine gerçek anlamı dışında mimarlık, estetik ve toplum için bir metafor olarak kullanılmaktadır, insanın tanımını yapabilmek, metropol toplumunu ve günümüz koşullarını değerlendirebilmek için gereklidir. İnsanın makineyle yakınlaşması, makineyi yaşama adapte olmak, yetilerini fazlalaştırmak ve yaşama kumanda edebilmek için kullanması söz konusudur. Böylece insan ve makine yakınlaşmasından, yetileri arttırılmış, robotik bir süper organizma yaratılmaktadır. Aynı zamanda makine, insanı ve toplumu özgürieştirir ve ona güç sağlar. Bu amaçlar ve düşünceler, 1. Dünya Savaşından sonraki yıllarda, özellikle Fütürizm içinde de ele alınmıştır. Makine, sadece insanın mükemmelleştirilmesi için değil, toplum organizasyonunun, kentin işleyişinin de ideal bir şeklidir. Kentin karmaşık ve devingen yapısı, tanımlanma, tarif edilme zorluğu getirirken, bütün düşünce ve sanat alanlarında kenti bir başlangıç ve uygulama alanı yapmaktadır. Felsefenin, mimarlığın ve sanatın odak noktaları kentlerdir, çünkü kent insanları düşünmeye iten zengin bir zemin hazırlamaktadır. Bu nedenle, mimarlık alanındaki değişimler de öncelikle kent mimarlığında ortaya IXçıkar. Biçim değişimini kent bağlamında ele almak daha doğru olacaktır. Güncel kent mimarlığının değişimini getiren etkenler arasında bilgi ve iletişim teknolojilerindeki yenilikler dikkat çekicidir. İletişim teknolojisinin mekana getirdiği önemli bir bileşen, ekran arayüzüdür. Ekran ve ilettiği enformasyon, zaman içinde bulunduğumuz anla senkronik değildir, hatta zamansızdır, mekan olarak da hep mesafelidir. Elektronik gün kavramı, insanın yaşayıp algıladığı ve güneşin belirlediği gün değildir. Gece ve gündüzün elektronik gün, ve bilgi ağı yönünden bir farkı yoktur. Oysa insanlar, çalışmak için güneşin doğmasını bekler. Ekran, insan için yaşamsal deneyime açılır. Bu durum, birebir deneyimlenmeden çok daha hızlıdır ve bazen onun yerini almaktadır. Bilgi ağının çok farklı bir topolojisi vardır. Kent topografyası üzerine serilen ikincil bir yüzey gibi olan bilgi ağı kentin içerdiği karmaşık ilişkileri içerir fakat mekanların bu iki ayrı yüzeydeki konumlan birbirleriyle çakışmamaktadır. Böylelikle 'yertn belirsizleşmesi durumu ortaya çıkmaktadır. Bilginin hızla akabilmesi, her şeyin kayıt edilebilirliği ve aktanlabiliriiği mekan ve zaman içinde, insanlar için bir alan ve zaman derinliği yaratmaktadır. Yani tarihsel süreç içinde çok uzun bir zaman dilimi, insanlar tarafından kitap, televizyon, video, bilgisayar ve diğer araçlarla zihinlerde netleştirilmektedir. Görsel olarak sürekli belgelenmek ve kayıt edilmek, en ufak hücresel oluşumdan, makro düzeydeki uzay perspektifine kadar ulaşılabilir görsel malzeme, uzaklık- yakınlık kavramlannı değiştirmekte, alan derinliğini artırmaktadır. Kamusal ve özel mekanlar arasında fark kalmamaya başlamıştır. Yani mekanın fiziksel biçimi ve işlevsel içeriği arasında bir kopma olmaktadır, özel mekanlar, bilgi ağına girerek kamusal mekana dönüşebilmekte, evler işyerleri olabilmektedir. Kent, esas olarak kamusal düzeyde ilişkilerin kurulduğu yer olarak düşünülürse, bilgi ağına girmekle bunlara ulaşılabilmekte, bu durum kentin fiziksel sınırlarının sorgulanmasını getirmektedir. Kentin ve kent hayatının aslında hep içinde yer alma, kentin dışında yer alamama durumu ortaya çıkmaktadır. Kent sınırlan, politik ve siyasi hareketlerle, güvenlik önlemleriyle bile değişebilmekte, kentin fiziksel sınırları bir anlamda geçerliliğini kaybetmektedir. Sınırlar, çizgisel değil havaalantan gibi noktasal olabilmektedirler. Kamusal mekanların azalması ve küçülmesiyle, insanların yüz yüze iletişim kurma olanağı azalmakta ve toplumda önceleri bu iletişimle oluşturulan 'norm' lar oluşamamaya başlamaktadır. Mimarın, mekanda bedeni tekrar tanımlamaya çalışarak işe başlaması gerekmektedir. Mekan, bu etkilerle mutasyona uğruyorken, insanın algısal alışkanlıkları aynı hızda ileriememektedir. Bu durumda, insanın mekansal değişime adaptasyonunu düşünmek mimarlığın işidir. Mimarlık, 'yer'sizleşen, serbestçe dolaşan sermayenin yönlendirdiği bir şeye dönüşmektedir. Yersizleşme, küreselleşmenin bir parçasıdır ve sermaye küresel olarak dolaşmasına karşın etkileri yere bağlı ve kalıcıdır. Bir şirket ya da fabrika başka bir ülkeye taşınmaya karar verdiğinde, geride binasını, kimyasal atığını ve işsiz kalan insanları bırakabilmektedir. Mimarlığın sermayenin güdümüne girmesiyle, mimarlığın kendi geleceğine ilgisiz kalması durumu da ortaya çıkmıştır. Kenti sosyal ve biçimsel olarak etkileyen bir önemli faktör de aşın denetimdir. Sokakları gözleyen kapalı devre kamera ve televizyonları, havaalanlarındaki aşırı güvenli/steril zonlar bunun örnekleridir. Kamusal mekanlar bile özel şirketlerin güvenlik sistemi tarafından denetlenmektedir. Bu durumda, mimarlık alanında, içinde bulunulan kent ötesi durumda, insanın eklentileriyle birlikte değişen tanımına göre ve mimarlıkta da değişen zaman ve mekan kavramlarıyla, yaklaşımların tümüyle değişmesi gerektiği düşünülmektedir. Mimarlığın diğer sanatlarla arasındaki sınırların, özellikle iletişim ve görsel sanatlar alanındaki teknolojiyle, eridiği göz önünde bulundurularak, mimarlığın yenilenen tanımları olabileceği unutulmamalıdır. XI