Orta Doğu'daki su sorununun Türk dış politikasına etkileri: Çatışma ve işbirliği olasıklarının değerlendirilmesi

83 19901ı yıllara da Türk Dış Politikası su kökenli siyasal oluşum teorilerini de değerlendirmek zorundadır. Birincisi, Türkiye'ye karşı Irak ve Suriye'nin destek vermek için bir Arap cephesinin teşkilidir. Bu cephe salt Arap olma paydasında oluşmayacaktır. Arap devletlerinin bölgenin uluslararası nehirlerinde aşağı kıyıda olmaları, suyun % 85'lik miktarının Arap olmayan devletlerden gelmesi ve ortak 'gıda güvenliği' kaygılarını paylaşmaları gibi nedenlerle ortak bir zeminde buluşabileceklerdir. İkinci olarak, İsrail, Ürdün ve Suriye; Ürdün Nehri ve Golan Tepeleri konusunda anlaşarak, Amerika'nın desteğini sağlayarak Türkye'nin Suriye'ye daha fazla su bırakması için baskı yapabilirler. Öte yandan, Türkiye'nin ürettiği su projeleri, Arap komşularıyla, İsrail ile ve bölgesel olarak işbirliği imkanları yaratabilir. Türkiye bölgesel barış ve işbirliği için Barış Suyu Boru Hatü, Manavgat Projesi gibi somut öneriler sunmaktadır. Sonuç olarak, su konusu gerek Orta Doğu'nun, gerekse Türkiye'nin siyasetinde daha çok gündeme gelecektir; ancak tüm Orta Doğu'nun ve Türkiye'nin siyasetinde tek belirleyicisi olmamıştır, olmayacaktır. 82 - İki nehrin havzaları tekildir ve havzanın su potansiyelinin hesaplanmasında iki nehir birlikte ele alınmalıdır. - Flrat ve Dicle 'ortak' değil, 'sımraşan' akarsulardır. Bu nedenle sularının kullanımında 'paylaşma' değil, hakça ve optimum kullanım esaslarına göre, 'tahsis' ilkesi geçerlidir. - Bu sulardan egemenlik hakkına dayanarak istediği biçimde kullanmak Türkiye'nin doğal kaynağıdır. Suriye ve Irak ise, bu sulan ortak nehirler olarak benimsemektedirler ve kullanımında toplam su hacimlerinin üç kıyıdaş arasında paylaşımım öngörmektedirler. Kökenlerini eski Mezopotamya uygarlıklarına bağlayan Irak, bu sular üzerinde 'tarihsel' haklan olduğunu iddia etmektedir. Dolayısıyla önceki kullanımın verdiği bir ayrıcalığının olduğunu savunmaktadır. Ancak uluslararası nehirlerin tedvin çalışmalarında benimsenen genel eğilim; önceki kullanımın bir ayncalık vermeceği, esas olanın anlaşmalar ve yapılageliş kurallan olduğu, bunların yokluğu durumunda ise kıyıdaş- lann ve insani ihtiyaçların göz önüne alınması gerektiğini vurgulamaktır. Türkiye, Suriye ve Irak ile bu sular üzerindeki anlaşmazlığı çözmek için 'Fırat ve Dicle Havzası Sularının Hakça ve Optimum Kullanımına İlişkin Plan' ya da daha iyi bilinen adıyla 'Üç Aşamalı Planı' sunmuştur. Bu plan ilk iki aşamada havzanın su ve toprak envanterinin çıkarılmasını, üçüncü aşamada ise, elde edilen verilerin üç ülkeden uzmanların katılımıyla değerlendirilerek, suların etkin şekilde kullanımım sağlamak için tahsisini öngörmekteydi. Irak ve Suriye, ulusal tanm politikalarına müdahale edileceği ve suların paylaşımım sağlamayacağı gerekçeleriyle 'Üç Aşamalı Pla na' karşı çıkmışlardır. Üç kıyıdaş arasındaki Teknik Komite toplantılarından henüz sonuç alınamamıştır. En son olarak Ekim 1992 tarihinde yapılan toplantıda, tarafların görüşlerinde ısrar etmelerinden dolayı verimli olmamıştır. Türkiye 1983 yılında bir ulusal kalkınma girişimi olarak Güneydoğu Anadolu Projesi'ne girişmiştir. Ancak Arap komşulan projeyi kendilerine karşı bir baskı aracı olarak görmekteler ve saldırgan bir eylem olarak nitelendirmektedirler. 83 19901ı yıllara da Türk Dış Politikası su kökenli siyasal oluşum teorilerini de değerlendirmek zorundadır. Birincisi, Türkiye'ye karşı Irak ve Suriye'nin destek vermek için bir Arap cephesinin teşkilidir. Bu cephe salt Arap olma paydasında oluşmayacaktır. Arap devletlerinin bölgenin uluslararası nehirlerinde aşağı kıyıda olmaları, suyun % 85'lik miktarının Arap olmayan devletlerden gelmesi ve ortak 'gıda güvenliği' kaygılarını paylaşmaları gibi nedenlerle ortak bir zeminde buluşabileceklerdir. İkinci olarak, İsrail, Ürdün ve Suriye; Ürdün Nehri ve Golan Tepeleri konusunda anlaşarak, Amerika'nın desteğini sağlayarak Türkye'nin Suriye'ye daha fazla su bırakması için baskı yapabilirler. Öte yandan, Türkiye'nin ürettiği su projeleri, Arap komşularıyla, İsrail ile ve bölgesel olarak işbirliği imkanları yaratabilir. Türkiye bölgesel barış ve işbirliği için Barış Suyu Boru Hatü, Manavgat Projesi gibi somut öneriler sunmaktadır. Sonuç olarak, su konusu gerek Orta Doğu'nun, gerekse Türkiye'nin siyasetinde daha çok gündeme gelecektir; ancak tüm Orta Doğu'nun ve Türkiye'nin siyasetinde tek belirleyicisi olmamıştır, olmayacaktır.