1960 ve 1974 yılları arasında Türkiye ve İngiltere'nin karşılaştırmalı Kıbrıs politikaları

Türkiye ve İngiltere'nin 1960 ve 1974 yılları arasında Kıbrıs konusunda düşündükleri ve uyguladıkları politikaların süreçlerini karşılaştırmalı bir analizini yapan bu doktora tezinin amacı, her iki devletin iç ve dış politikalarına etki eden olguları ve ortaya çıkardığı sonuçları değerlendirmektir. 1960 ve 1974 arası döneminin tercih edilmesinin nedeni ise; bahsedilen yıllarda İngiltere birkaç askeri üssünü bırakmak kaydı ile Kıbrıs'a sözde bağımsızlığını geri vermiş, Türkiye ise, 1878'den sonra İngiltere'ye kiraladığı adaya tekrar ayak basmıştır. Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı İmparatorluğu ile karşıt ittifaklarda çarpışan İngilizler, Kıbrıs'ı ilhak ettiğini bildirecek ve daha sonra da Türkiye Lozan'da Kıbrıs'ı İngiltere'ye bırakacaktır. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra savaşın galip devletlerinin Dünya'yı iki kutuplu sistemin içerisine sokmasından da Kıbrıs Doğu Akdeniz'deki jeostratejik öneminden ötürü nasibini alacaktır. Özellikle de 1950'lerin sonuna doğru bu ayrışma ivme kazanmıştır. Öte yandan Türkiye ve Yunanistan arasında on dokuzuncu yüzyılın genelinde ve yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde meydana gelen çatışmalar, savaşlar ve anlaşmazlıklar haliyle Kıbrıs'ta yaşayan Türk ve Rum toplumlarını da etkileyecektir. İngiltere ise İkinci Dünya Savaşı'ndan galip çıkmasına rağmen eski imparatorluk gücünü de kaybetmiştir. Ancak Orta Doğu ve Doğu Akdeniz'deki çıkarlarından da vazgeçmek niyetinde değildir. Türkiye ise öncelikle Kıbrıs Türk halkının can ve mal güvenliğini sağlamak amacını gütmüştür çünkü başında Sovyet Rusya tehdidi vardır ve Yunanistan ile birlikte girdiği NATO ve Batı İttifakı'na hayati önem vermektedir. Bu yüzden ilk başlarda Türkiye herhangi bir anlaşmazlıkta İngiltere ile beraber yürümek istemiştir. Ancak gün geçtikçe artan Rum saldırıları karşısında Türkiye, biraz da iç kamuoyu baskısının sonucunda Kıbrıs politikasında değişiklik yapmak zorunda kalacaktır. Bir yanda Rumların 'Enosis' sevdası diğer yanda Türklerin 'Taksim' tezi ortaya atılacaktır. Ancak bu savlar İngiltere'nin çıkarlarına ters düştüğünden en azından Türkiye için fazla uzun ömürlü olmayacaktır. 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları'nın ardından 1960'da Kıbrıs Cumhuriyeti kurulacak, ancak daha üç yıl geçmeden kurulan cumhuriyet bitmeyen Rum saldırıları yüzünden bir daha birleşmemek üzere hem zihinlerde hem de gönüllerde son bulacaktır. 1963- 1967 gibi dönemlerde de Kıbrıs konusu Türkiye için daha da kritik bir hale gelecektir. Ancak yukarıda değindiğimiz gibi bazı dış etkenlerden ötürü Türk siyasetine yön verenler 1974 yılına kadar beklemek zorunda kalacaklardır. İngiltere'nin öncelikli ve daimi amacı ise İngiliz egemenliğini sürekli kılabilmek için, her türlü toplumsal karışıklıktan yararlanmak, öte yandan da iki toplumun içlerindeki toplumsal çekişmeden de fayda sağlamak. Böylece adada ve Doğu Akdeniz'de kendisine rakip olabilecek güçlerinde önüne geçerek bölgede başat güçlerin başında gelmek istemesidir. Bunların yanı sıra Kıbrıs sorununun muhatabı yerel ve siyasal baş aktörler ile birlikte, Türkiye ve İngiltere'nin de içinde bulundukları kendi toplumunun ve dünya siyasal sisteminin getirmiş olduğu yeni ve değişik startejik koşulları karşılaştırmalar yaparak ele alacağız. Elde edeceğimiz bulgularında karşılaştırmalarını yapacağız. Bu çalışma temelde bunu hedeflemektedir. Belirtilen amaç ve yöntem dahilinde tezin giriş bölümünde Osmanlı döneminde Kıbrıs'ın hangi koşullar altında İngiltere'ye verildiğini ve daha sonra elden nasıl çıktığına değinilecektir. Sırasıyla da birinci bölümde, Lozan Antlaşması baz alınarak İkinci Dünya Savaşı'nın eşiğinde Kıbrıs'ta meydana gelen gelişmeler belirtilecek. İkinci bölümde, savaşın başlangıcından 1955'lerin ortasına kadarki süreçte adanın Türkiye açısından nasıl uluslararası bir sorun hale gelmesinin bilgisi verilecek. Bunu izleyen üçüncü, dördüncü, beşinci ve altıncı bölümlerde ise 1959 Zürih ve Londra Antlaşmalarından 1974 Kıbrıs Barış Harekatına kadar olan sürede Türkiye ve İngiltere'nin, zaman zaman Yunanistan'ın, zaman zaman Kıbrıs'taki Rum ve Türk toplumlarının ve zaman zaman da uluslararası güçlerin etkisiyle şekillenen Kıbrıs politikalarına değineceğiz. Ayrıca, bu gelişmeler ışığında, Kıbrıs konusunun, Türkiye ve İngiltere'deki iç ve dış siyasi durumu nasıl etkilediği ve şekillendirdiğini de karşılaştırmalar yaparak incelemek olacaktır. Sonuç bölümünde ise genel bir karşılaştırma yaparak bu dönemin önemli gelişmelerinin ışığında, günümüz Kıbrıs'ın Türkiye için stratejik, tarihsel ve kültürel olarak hayati önemini ortaya koymak olacaktır.