İ. İnönü Dönemi Türk dış politikası (1938-1950)

Kuruluşundan itibaren Türkiye'nin iç ve dış politikasında en önemli belirleyici unsur olan M. Kemal Atatürk'ün ölümüyle İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçilmiş ve böylece Türkiye'de yeni bir dönem başlamıştır. Tek partili bir yönetimde yine bu Parti tarafından Milli Şef ve değişmez Genel Başkanlığa getirilen İnönü, yetkilerini genişleterek özellikle dış politikanın tespitinde ve yürütülmesinde söz sahibi olmuştur. Bu sıralarda Avrupa'nın savaşın hemen öncesinde olduğu düşünülürse bu yetkilerin kullanımı daha da bir anlam taşıyacaktır. Genel olarak bakıldığında 1930'lu yılların sonuna doğru Avrupalı devletlerin gruplaştığı savaş öncesi ortamda Türkiye gittikçe hızlanan bir tempoda Batılı devletlerle yakınlaşmakta diğer taraftan bu yakınlaşmanın şiddetine göre de Türk-Sovyet ilişkileri gölgelenmektedir. Türkiye'nin İngiltere ve Fransa ile yakınlaşmasının ana nedeni İtalya'nın Akdeniz'deki saldırgan politikası ve Balkanlarda yayılma amaçlarına Balkan Paktının caydırıcı bir güç oluşturamamasıdır. Bu nedenlerle, Balkanlarda ve Akdeniz'de güvenliğini tehlikede gören Türkiye, bölgesel güvenlik sistemlerinin ötesinde daha sağlam ve caydırıcı bir sisteme ihtiyaç duymuş, bu ihtiyacı da aralarındaki sorunları hallettiği statüko taraftarı ve Türkiye ile aynı ilgi alanlarını paylaşan İngiltere ve Fransa ile gidermeye çalışmıştır. Bu sürecin ortasında başlayan İnönü döneminin en önemli ve ilk olayı 12 Mayıs Türk İngiliz deklarasyonudur. Karşılıklı güvence antlaşmasının ilk adımı olan bu deklarasyona Hatay probleminin çözümü ile Fransa da katılmıştır. Bu gelişmeler esnasında Türkiye Sovyetler Birliğini göz ardı etmemiş, bilakis bu görüşmelerin başında antlaşmaya bu devleti de katmayı bir ön şart olarak ileri sürmüştür. Ancak, Sovyet davranışının değişkenliği ve belirsizliği sonucu, 23 Ağustos 1939'da Alman Sovyet ittifakı oluşmuş ve ardından da bu iki devlet Polonya'yı işgale başlamışlardır. Bu yeni durum karşısında Türkiye, hem Sovyetler Birliğinden çekinmesinden hem de yoğun bir ticari ilişki içinde olduğu ve artık Balkanlara kadar uzanan Almanya karşısında kendisini 'harp harici' olarak tanımlamıştır. Türkiye başlayan savaş karşısında İngiltere ve Fransa ile olan anlaşmalarını açık bir ittifaka dönüştürmeden Sovyet davranışını netleştirmek ve bu devletin güvencesini sağlamak istemiş ise de, kendisini güneyden çemberleme tehlikesi karşısında gören Almanya bunu önlemek için büyük çaba gösterdi. Sovyetler de Alman politikasını destekleyerek müttefikleri Balkanlardan uzak tutmak için Türkiye'yi tehdit etmeye ve Boğazların statüsünü değiştirmeye çalıştı. Bu adımlar ve istekler, Türkiye'nin bağdaştırmaya çalıştığı Batı ve Sovyet dostluğunun en azından şimdilik mümkün olamayacağını gösterdiği gibi Milli Mücadeleden beri Türk dış politikasında önemli bir yer işgal eden Sovyetleri Türkiye'nin karşısına geçirdi. 1939 Ekiminde Moskova'dan eli boş dönen Türk heyeti İngiltere ve Fransa ile kapsamlı bir ittifak oluşturmayı güvenliği için tek çare olarak gördü. Ancak, İtalya ve Almanya'nın Balkanlara yerleşmeleri Türkiye ile müttefikleri arasında bağlantıyı kestiği gibi Fransa'nın teslim olmasıyla İngiltere ile baş başa kalan Türkiye temkinli bir tarafsızlık politikasını uygulamaya koydu. Bu politikanın ve Alman baskılarının bir sonucu olarak Türkiye, saldırmazlık ve sonrasında da ticaret anlaşmaları imzalayarak bu baskıları hafifletmeyi başardı. Zira artık tehdidi altında hissettiği iki müttefik artık birbirleriyle ve sınırlarının oldukça uzağında savaşıyorlardı. Savaşın bütün şiddetiyle devam ettiği ve gidişatın müttefiklerden yana kaymaya başladığı andan itibaren Türkiye'nin endişeleri de artmaya başladı. Zira Avrupa'da dengelerin alt üst olması İngiliz ve Rusların dünyayı nüfuz bölgelerine ayırmalarını sağlayabilecek ve Sovyetlerin tarihi emellerini yeniden gündeme getirmelerine imkan sağlayabilecekti. Başta İnönü olmak üzere bu dönemde Türk dış politikasına yön verenler 1943'ten itibaren bu düşünceyi paylaştılar ve Türkiye savaşa girecek olursa Sovyet Rusya'nın mihvere karşı koruma bahanesiyle Türkiye'yi istila edebileceğine inandılar. Bu sebeple Türkiye kendisini savaşa sokmaya çalışan İngiliz ve Amerikalıları haklı ve ilginç bir öngörü ile Sovyetlerin savaş sonu niyetleri konusunda uyardılar ve ısrarla savaş dışı durumlarını korumayı başardılar. Fakat müttefiklerin savaşı kazanacakları kesinleşince İnönü Türkiye'nin tek başına kalmakta olduğunu anladı ve özellikle ülkesinin Sovyetler Birliği karşısında yalnız bırakılmasından kuşkulandı. Bu kuşku 1944 yılı ortalarında yeni bir politik değişime yol açtı. Dış politikasını yeniden müttefiklerin çizgisine sokma çabası içinde Türkiye, mihver devletleriyle olan diplomatik ve ekonomik ilişkilerini kesti. Böylece Türkiye ekonomik kaybını ödünç verme ve kiralama sistemiyle kapatmayı, üretim ve ihracatını artırmayı ve savaş sonrası ekonomisini düzeltmek için yeterli dış krediyi sağlamayı başardı. Türkiye'nin bu kritik zamanda Amerikan ve İngiliz dostluğuna önem vermesinin bir diğer nedeni de, Sovyetlerin 1944 sonlarına doğru Balkanlarda ilerlemeleri ve burada kendi rejimi yanlılarını hükümete geçirmiş olmaları nedeniyle kendi güvenliğini de tehlikede görmüş olmasıdır. Bu nedenlerle Türkiye hem Birleşmiş Milletlerde yerini almak hem de Batı ile ilişkilerini sağlamlaştırmak için 23 Şubat 1945'te mihver devletlerine savaş ilan etti. Ancak Türkiye'nin 1939'dan beri duyduğu endişeleri haklı çıkartacak olay nihayet gerçekleşti. Verildiği andan itibaren Türk dış politikasını uzun yıllar meşgul etmiş bulunan 19 Mart 1945 tarihli nota ile Sovyetler, Türkiye ile arasındaki 1925 tarihli anlaşmayı feshediyor ve Türkiye'den dolaylı olarak toprak ve üs talep ediyordu. Türkiye bu istek ve baskılara mevcut dünya dengelerinden en iyi şekilde yararlanarak karşı koydu ve batı ile özellikle de savaş sonunda dünyanın ekonomik ve siyasal açıdan en büyük devleti olan Amerika Birleşik Devletleri ile gün be gün artan bir dayanışma içine girdi. Truman doktrini ile başlayan ve Türkiye'nin global platformdaki dengeler içinde yeni tercihini simgeleyen Türk-Amerikan yakınlaşması ile hem Sovyet istek ve baskılarına karşı koyabildi hem de bu yakınlaşmayı takip eden ve geliştiren askeri ve ekonomik anlaşmalarla ordusunu güçlendirdi. Marshall planından yararlanan ve Avrupa ekonomik işbirliğine katılan Türkiye, ABD ve Batı ile ekonomik bağlarını güçlendirdiği gibi Avrupa konseyine girerek Batı ile bütünleşmiş ve batı ittifakında zamanla yerini almıştır.