Teoriler ışığında Türk-İran ilişkilerinde stratejik derinlik

İTeoriler Işığında Türk-İran İlişkilerinde Stratejik Derinlik? adlı bu çalışma, özünde Türk-İran ilişkilerine doğrudan ve dolaylı yoldan etki eden temel unsurları masaya yatırma, tanıma, irdeleme ve kısır olmayan politik ve sosyolojik sonuçlar çıkarma amacına yönelik olarak hazırlanmıştır. Bu bağlamda çalışmanın kapsamı geniş tutulmuş, çoğulcu bir anlayışla, olay ve olgular arasında nedensellik ilişkisi olduğu göz önüne alınarak iç ve dış temel parametreler hesaba katılmış, perspektif bu açıdan şekillendirilmiştir. İlişkilerin yapısı ve boyutu ortaya çıkarılırken, Uluslararası İlişkiler disiplini ve bu disipline bağlı teoriler, jeopolitik ve jeostrateji gibi unsurlar ile sosyolojik bir konu olan kimlik/aidiyet, başlıca hareket noktası olan tarihsel gelişim sürecinde, kavramsal ve kuramsal açıdan bir temel teşkil etmiştir. Yöntemsel olarak transdisipliner bir anlayış benimsenmiş, sosyoloji, psikoloji, din, linguistik, kültür, antropoloji, coğrafya, siyaset bilimi ve iktisat gibi sosyal bilimler, ikili ilişkilerin yapısall yönünü ortaya çıkarma noktasında başvurulan en önemli disipliner araçlar olmuştur. Türkiye ve İran ilişkileri, nev-i şahsına münhasır ve hemen hemen hiçbir teori içinde tek başına değerlendirilemeyecek kadar özel ve bir o kadar da karmaşık ilişkiler yumağını andıran bir yapıya sahiptir. Dolayısıyla tek yönlü bir bakış açısı ile ikili ilişkileri değerlendirmek, iki ülkenin kültür ve tarihine hakaret teşkil etmektedir. Bu bağlamda hem Türkiye ve hem de İran'ın, birbirleri ile kurdukları/kurmaya çalıştıkları münasebetler, çok yönlü ve derin bir analizle anlaşılabilir. Küresel ve bölgesel güç politikalarının genellikle merkezinde ve ekonomik çıkar çatışmalarının ortasında yer alan iki ülke, birbirleri ile olan münasebetlerini, sınırlar hariç, dünya konjonktüründen soyutlayamamış, bu nedenle ikili ilişkiler, çoğu zaman komşuluk ilişkilerine yakışmayacak bir boyutta süregelmiştir. Bu açıdan bakıldığında, yalnızca konjonktürün değil, aynı zamanda yönetim şekilleri, tarihsel kimlikler ve dinsel nedenlerin de yarattığı farklılık, bu münasebetlerin yönünü tayin etmiştir. Bu nedenlerden ötürü, iki ülke ilişkilerini etkileyen etmenler iç ve dış olmak üzere iki boyutta ele alınmalıdır. Dış boyutta, küresel ve bölgesel güçlerin, kendi dünya algıları etrafında oluşturdukları Jeopolitik Teoriler ve devletlerarası münasebetlerde kullanmak üzere geliştirdikleri Uluslararası İlişkiler Kuramları; İç boyutta ise, Türk-İran ilişkilerinin yön ve sınırlarını belirleyen tarihsel, kültürel, etnik, dinsel ve iktisadi derinlik, çalışmamızın özünü oluşturmaktadır. Plüralist bir yaklaşım güdülerek ele alınan ikili münasebetlerin, güncel politikanın girift ve bir o kadar kırılgan yapısı nedeniyle kesinlik arz etmeyen, fakat fütüralist açıdan kendi içinde tutarlı Stratejik Derinlik konsepti çerçevesi içinde değerlendirilme imkanının mevcut olması, ilişkilere bu açıdan da uzun vadeli yaklaşma olanağı sağlamaktadır. Dolayısıyla, Türk Dış Politikası için yeni bir vizyon ve misyon ortaya koyan bu konsept, gerek jeostratejik ve gerekse jeopolitik derinliğe sahip iki ülkenin yakın ve uzak gelecekte izleyecekleri politikalara - özellikle Türkiye açısından - kuramsal bir çerçeve sunmaktadır. Bu açılardan bakıldığında, Orta Asya, Orta Doğu ve Kafkaslarda çıkar çatışması ve mücadeleden ziyade, müşterek çıkarlar ekseninde ortak politikalar geliştirilmesi, politik sistemler bir yana bırakılarak stratejik ittifaklar içerisine girilmesi yönünde ortaya koyulacak her samimi irade, iki ülke yararına sonuçlar doğuracaktır. Ancak bu noktada en elzem unsur, kimlik eksenli değil, bölge eksenli tümdengelimsel bir dış politika benimsenmesidir. Zira yukarıda arz edilen üç ortak coğrafyada meydana gelen her gelişme ve yanan her ateş, hem İran'a ve hem de Türkiye'ye sirayet etmekte ya da sıçramaktadır. Dolayısıyla küresel güçlerin küresel politikaları yanında, bölgesel güvenlik ve işbirlikleri, ikili münasebetlerin geleceği açısından en önemli gösterge olacaktır.