The individual application to Turkey's Constitutional Court and its role in the development of human rights in Turkey

Tüm tartışmaların ötesinde, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru mekanizması, Türkiye'deki insan hakları gelişimi çerçevesinde önemli bir dönüm noktasıdır. Anayasa Mahkemesi tarafından, mekanizmanın başarılı uygulanması ve bu başarılı uygulamanın sürdürülebilirliğinin sağlanması durumunda, bireysel başvuru mekanizması hem iç hukukta hem de uluslararası ilişkilerde önemli katkılar sağlamaya devam edecektir. Bu yüksek lisans tezinde, Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru mekanizmasının, Türkiye'deki insan hakları gelişmeleri üzerindeki rolü analiz edilmiştir. Bu çalışmada, bireysel başvuru mekanizmasının Avrupa standartları doğrultusunda Türkiye'deki insan haklarının gelişimi için etkili bir iç çözüm yolu olup olmadığı incelenmiş olup, Anayasa Mahkemesi kararlarının Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarıyla tutarlı olup olmadığı tartışılmıştır. Tezde temel olarak, Türkiye'nin Avrupa topluluğunun bir parçası olmayı istemesinin başlangıcından bu yana, insan hakları alanında pek çok yasal yenilik yapılmış olmasına rağmen, bu alandaki en önemli gelişmelerin başında 2012 yılında hayata geçirilen bireysel başvuru mekanizmasının geldiği savunulmuştur. Bu savunmada, bireysel başvuru mekanizmasının etkinliğinin analizi için Anayasa Mahkemesi'nin kararları esas alınmıştır. Anayasa Mahkemesi'nin kararları, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin benzer konularda daha önceki başvurularda vermiş olduğu kararlarla karşılaştırılmış olup, iki mahkemenin kararları arasındaki benzerlik ve uyum incelenmiştir. Mekanizmanın sadece içsel ve dışsal gelişimi incelenmemiş olup, aynı zamanda mekanizmaya ait güncel sorunlar ve eksiklikler de ele alınmıştır. Bireysel başvuru mekanizması çerçevesinde, literatür taramasının yanı sıra, mahkeme kararları, Venedik Komisyonu görüşleri, mahkeme istatistikleri ve yasal mevzuat incelenmiş olup, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sı temel alınmıştır. Tezin birinci bölümünde, çalışmada ele alınacak konulara ilişkin genel bir giriş yapılmıştır. İkinci bölümünde ise, 2004 ve 2010 yılları arasında Türkiye'deki insan hakları alanındaki yasal gelişmeler incelenmiştir. İkinci bölümde, öncelikle Türkiye ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi arasındaki ilişkiler genel anlamda özetlenmiştir. 1950 yılında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni imzalayan ilk ülkelerden biri olan Türkiye, 1987 yılında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin bireysel başvuru mekanizmasını kabul etmiştir. Bireysel başvuru mekanizmasının kabulünün ardından, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından 90'lı yıllarda Türkiye aleyhine verilen insan hakları ihlallerine ilişkin kararlar, Türkiye'deki yasal sistemin dönüşümünde etkili bir rol oynamaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ilişkilerin başlangıcından bu yana hem Türkiye'deki insan hakları alanındaki gelişmeleri desteklemiş hem de özellikle adil yargılanma hakkı ve yaşama hakkı gibi temel hak ve özgürlükler çerçevesinde Türkiye'yi ciddi bir şekilde eleştirmiştir. Yıllar boyu kötü giden insan hakları karnesi ve Avrupa topluluğu tarafından gelen ciddi eleştiriler neticesinde, özellikle 1999 yılındaki Avrupa Birliği adaylığının resmileşmesinin ardından, Türkiye, insan hakları alanındaki gelişmelere hız vermiştir. Avrupa Birliği'ne aylık sürecinde, insan hakları gelişmeleri Türkiye tarafından önemli bir dış politika aracı olarak görülmüş olup, özellikle Kopenhag kriterlerine uyum amacıyla pek çok yasal geliştirme için 2000'li yılların başından itibaren çalışmalar hızlanmıştır. Bu bağlamda, 1999- 2004 yılları arasında insan hakları alanında diğer dönemlere kıyasla görece pozitif bir dönem yaşanmış olup, özellikle 2001 yılındaki 4709 sayılı anayasa değişikliği ve Medeni Kanun ile Ceza Kanunu çerçevesindeki değişiklikler başta olmak üzere önemli yasal gelişmeler yapılmıştır. Kopenhag kriterleri ve 8 adet Uyum Paketi kapsamında çok sayıda Avrupa düzenlemeleriyle uyumlu değişiklikler hayata geçirilmiştir. 2004 yılında Uyum Paketlerinin başarılı olarak tamamlanması ve Türkiye'nin son yıllardaki 218 anayasa değişikliği ve 53 kanun değişikliğiyle insan hakları alanındaki gayreti, 2004 yılında AB'nin Türkiye ile üyelik müzakerelerinin başlanmasına karar vermesinde etkili olmuştur. Tüm bu gelişmeler ışığında, Türkiye'deki insan hakları gelişmelerinde bir dönüm noktası kabul edilen 2004 yılı, ikinci bölümün başlangıç tarihi seçilmiş olup, ilgili bölüm bir diğer dönüm noktası olan 2010 yılı ile sona ermiştir. 2004 yılında müzakerelerin başlamasına yönelik alınan kararlar ardından, 2005 yılında Türkiye ve Avrupa Birliği arasındaki müzakere süreci başlamıştır. Fakat, yasal düzenlemelerdeki isteğe rağmen uygulamada sonuç alınamaması, Avrupa Birliği'ndeki bazı politikacıların Türkiye'nin üyeliğine yönelik negatif tutumu, üyelik sürecinin uzamasıyla Türkiye tarafında da isteğin azalması gibi etkenler müzakere sürecinin yavaşlamasına neden olmuştur. 2004- 2010 yılları arasındaki insan hakları alanındaki yasal gelişmeler incelendiğinde, 2004 yılına kadar olan insan hakları gelişmelerindeki hızın, zamanla yavaşladığı görülmektedir. 2004 yılındaki 5170 sayılı anayasa değişikliğiyle önemli gelişmeler yaşanmış olsa da bundan sonraki dönemde Türkiye'nin Avrupa Birliği üyeliğindeki yavaşlamaya paralel olarak insan hakları alanındaki yasal gelişmeler de de yavaşlama gözlemlenmiştir. Öte yandan, 1959- 2009 yılları arasındaki Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'sinin istatistikleri incelendiğinde, mahkeme tarafından verilen kararların %19'unun Türkiye'ye ait olduğu ve insan hakları ihlallerinde Türkiye'nin yıllar boyunca en yüksek ihlal adetine sahip ülkelerin başını çektiği görülmüştür. Türkiye aleyhine verilen toplamdaki 2,295 kararın 2 ,017'sinin (%88) en az bir ihlal kararıyla sonuçlandığı ve ihlal kararlarının üçte birinin adil yargılanma hakkıyla ilgili olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, insan hakları alanında yasal düzenlemeler getirilmiş olmasına rağmen, bu yasal düzenlemelerin uygulamada başarılı olmadığı sonucuna ulaşılmaktadır. İkinci bölüm, Türkiye'deki insan hakları gelişmelerine ait bir diğer önemli tarih olan ve aynı zamanda bir dönüm noktası olan 2010 yılında Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru mekanizmasının kabulüyle sona ermektedir. 5982 Sayılı Anayasa Değişikliği Hakkındaki Kanun, 13 Mayıs 2010 tarihinde resmi gazetede yayınlanmış ve 12 Eylül 2010 tarihinde düzenlenen referandum sonucunda da yürürlüğe girmiştir. 5982 sayılı kanun neticesinde Anayasa'nın 148 ve 149 numaralı maddelerinde yapılan değişikliklerle, bireysel başvuru mekanizması yasal zemin kazanmış olup, 23 Eylül 2012 tarihinden itibaren de mekanizma uygulamaya alınmıştır. Tezin üçüncü bölümünde, bireysel başvuru mekanizmasının içeriği, tanımı, amaçları ve süreçleri ele alınarak, bireysel başvuru mekanizmasının kapsamı ve yasal dayanakları hakkında bilgi verilmiştir. 2011 yılında yürürlüğe giren 6216 Sayılı Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Kanun'un 45. maddesine göre 'Herkes, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye'nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir.' Söz konusu ifadeden yola çıkarak, Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru mekanizmasının, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesini ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasasını temel aldığı, bireylerin kamu güçleri tarafından yapılan hak ihlallerine karşın anayasal bir güvence sağladığı anlaşılmaktadır. Üçüncü bölümde, bireysel başvuru mekanizmasının diğer yasal yollardan ayrılan özelliklerine, mekanizma kapsamında yer alan hak ve özgürlüklere, başvurucuların taşıması gereken özelliklere, bireysel başvuru hakkı olan ve olmayan gerçek ve tüzel kişiliklere ve bireysel başvurunun Anayasa Mahkemesi tarafından incelenme süreçlerine yer verilmiştir. Özellikle Komisyonlar tarafından yapılan kabul edilebilirlik incelemelerine ve bir başvurunun kabul edilebilir bulunmasındaki gerekli şekil şartlarına, başvuru sürelerine ve açıkça dayanaktan yoksunluk hükümlerine detaylı olarak yer verilmiştir. Komisyonlar tarafından kabul edilebilir bulunan bir başvurunun, Bölümler tarafından tabi tutulduğu esasa ilişkin incelemeler, karar verme süreçleri ve incelemeler neticesinde verilen karar türleri incelenmiştir. İlgili bölümde, 50 yıldan uzun bir süredir bireysel başvuru mekanizmasına sahip, Federal Alman Anayasa Mahkemesi'ndeki bireysel başvuru mekanizması incelenmiş ve Türkiye'deki mekanizma ile karşılaştırılması yapılmıştır. Tezin dördüncü ve bireysel başvuru mekanizmasının etkinliğine ilişkin tartışmaların ana hatlarıyla yer aldığı bölümünde, öncelikle 2010- 2012 yılları arasındaki geçiş süreci incelenmiş ve Anayasa Mahkemesi'nin 25 Aralık 2012 tarihinde verdiği ilk bireysel başvuru kararı incelemiştir. Söz konusu incelemeden sonra, çalışmanın dördüncü bölümü 4 ana başlıkta incelenmiştir: '2012 Yılından İtibaren Anaysa Mahkemesi Kararları Üzerinde Genel Değerlendirme', '23 Eylül 2012- 31 Aralık 2017 Arasında Anayasa Mahkemesi'nin Bireysel Başvuru Mekanizmasına İlişkin İstatiksel Veriler', 'Anayasa Mahkemesi'nin Bireysel Başvuru Mekanizmasının Etkinliği' ve 'Bireysel Başvuru Mekanizmasının Güncel Eksiklikleri ve Sorunları'.2012- 2017 yılları arasında Anayasa Mahkemesinin verdiği bireysel başvurulara ilişkin genel değerlendirmeleri içeren birinci bölümde, öncelikle, Anayasa Mahkemesi'nin verdiği 25 Aralık 2012 tarihli ilk karardan, Aralık 2017 dönemindeki kararlara ilişkin beş yıllık süreç genel hatlarıyla anlatılmıştır. İlgili kısımda temel dayanak Anayasa Mahkemesi kararları ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin benzer konulardaki önceki dönemlerde verdiği kararlarıdır. Söz konusu başlıklarda, mahkeme kararları detaylı olarak incelenmiş olup, inceleme neticelerine özetler halinde yer verilmiştir. İlk olarak, 2012 ve 2013 yıllarındaki Anayasa Mahkeme'sinin kabul edilebilirlik incelemesine yoğunlaştığı dönem ele alınmış olup, mahkemeye yapılan bu dönemdeki 9,897 başvuru arasından '30 gün kuralı', 'kabul edilebilirlik kriterleri', 'tüm iç hukuk yollarının tüketilmesi' ve 'açıkça dayanaktan yoksunluk' gibi mahkemenin daha yoğun bir şekilde uğraştığı konular ele alınmıştır. Her bir konu başlığına ilişkin, dava örneklerine yer verilmiştir. İncelenen dava örnekleri neticesinde, Anayasa Mahkemesi'nin kabul edilebilirlik incelemelerinde ve esasa ilişkin değerlendirmelerde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin içtihatlarından faydalandığı, her bir dava özelinde konuyla ilgili yasal düzenlemelerin haricinde, başta Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları olmak üzere uluslararası düzenlemelere atıfta bulunduğu ve kararlarını düzenlemelerle uyumlu bir şekilde verdiği neticesine ulaşılmıştır. 2014- 2015 yıllarında, Anayasa Mahkemesi'ne yapılan bireysel başvuru sayısı 20 ,578'e ulaşmış olup, söz konusu döneme kadar kabul edilebilirlik kriterlerine ilişkin bir açıklık getiren Mahkeme, bu dönemde daha çok temel insan hakları ihlallerine yoğunlaşmıştır. Özellikle yaşama hakkı, işkence, insanlık dışı ve onur kırıcı muameleye tabi tutulmama hakkı, hürriyet ve güvenlik hakkı, adil yargılanma hakkı, düşünceyi yayma ve haberleşme hakkı ve seçme ve seçilme hakkı gibi temel hak ve hürriyetler kapsamında pek çok mahkemenin gündemini oluşturmuştur. 2014- 2015 yıllarının anlatıldığı tezin ilgili bölümlerde her bir hak ve hürriyet başlığı altında, dönüm noktası niteliğinde olan birer dava örneği seçilmiştir. Seçilen her bir dava örneğinde, davanın kurgusu, tarafların iddiaları ve Anayasa Mahkemesi'nin yargılama süreçleri anlatılmış olup, konuyla ilgili Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'sinin içtihadıyla ilgili örneklere yer verilmiştir. Verilen örneklerde, Anayasa Mahkemesi'nin nihai kararlarının, Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'sinin içtihadıyla uyumlu olduğu neticelerine ulaşılmıştır.2016- 2017 yıllarında Anayasa Mahkeme'sine yapılan bireysel başvuru sayısı 80 ,756'ya ulaşmış olup, bu dönemde mahkemenin incelediği hak ve özgürlük alanlarının çeşitlendiği ve genişlediği görülmüştür. Bu dönemde, eşcinsel hakları gibi mahkemenin daha önce oldukça seyrek ele aldığı konularda da önemli kararlar verdiği görülmektedir. Öte yandan, 2016- 2017 yılları arasında, Anayasa Mahkemesi'nin esas gündemini 15 Temmuz darbe girişimi neticesinde verilen Olağanüstü Hal Kararlarına ilişkin başvuruların oluşturduğu görülmektedir. 2017 yılındaki, 40,530 yeni başvuruyla birlikte, mahkemenin bekleyen dava sayısı 2017 yılı içinde 126 ,093'e ulaşmış olup, davaların yüzde 97'si bu dönemde neticelendirilmiştir. Neticelendirilen başvuruların yüzde 82'si, Olağanüstü Hal Komisyonunun verdiği kararlar neticesinde Anayasa Mahkemesi'ne yapılan başvurulardan oluşmaktadır. Özellikle 2017 yılında Anayasa Mahkemesi'nin iş yükünün ve odak noktasının temelini, Fethullahçı Terör Örgütü'nün 15 Temmuz 2016 tarihindeki darbe girişimi sonrasında kurulan Olağanüstü Hal Komisyonu'nun verdiği kararlar neticesinde Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru mekanizması aracıyla yapılan itirazlar oluşturmaktadır. OHAL kararları çerçevesindeki başvuruların büyük bir kısmında, başvuruların ilk olarak OHAL İnceleme Komisyonu'na yapılmadan Anayasa Mahkemesi'ne başvurması nedeniyle, iç hukuk yollarının tamamı tüketilmeden Anayasa Mahkemesi'ne başvurulduğu ve kabul edilemez bulunduğu görülmüştür. Öte yandan, başvuruların büyük bir kısmı meslekten çıkarma kararlarından oluşmakta olup, OHAL kararlarına ilişkin örnek teşkil eden başvuru tarihi 2016 ve karar tarihi Temmuz 2017 olan Remziye Duman davası ve karar tarihi Nisan 2018 olan aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşınan Şahin Alpay davası tezin ilgili kısımlarında detaylarıyla incelenmiştir. İncelemeler neticesinde, Anayasa Mahkemesi'nin Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'sinin içtihadıyla paralel karar verme eğilimindeki ısrarcı tutumu ve titiz değerlendirmeleri Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından olumlu değerlendirilmiştir. Özellikle Alpay davasındaki Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'sinin yorumları ve Venedik Komisyonu'nun Türkiye'deki OHAL kararlarına ilişkin görüşü incelendiğinde, Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru mekanizmasının etkinliğinin OHAL döneminde de sürdürüldüğü neticesine ulaşılmıştır. 23 Eylül 2012- 31 Aralık 2017 tarihleri arasındaki Anayasa Mahkemesi'nin istatiksel verilerinin incelendiği ikinci bölümde, Anayasa Mahkeme'si tarafından yayınlanan analiz raporlarındaki istatiksel veriler ele alınmıştır. Söz konusu dönemde Anayasa Mahkemesi'ne toplamda 173, 479 başvurunun yapıldığı görülmektedir. Bu bölümde, başvuruların yüzde 65'inin adil yargılanma hakkına ait olması, yüzde 79'unun 2017 yılına kadar karara bağlanmış olması, karara bağlanan başvuruların yüzde 82'sinin kabul edilemezlik kararıyla sonuçlanması gibi önemli noktalar ele alınmıştır. Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru mekanizmasının etkinliğinin incelendiği üçüncü bölümde, mekanizmanın gelişimi içsel ve dışsal olmak üzere iki başlık altında incelenmiştir. Dışsal gelişimde en temel göstergeyi, Türkiye'deki bireysel başvuru mekanizmasının kabulünden önceki ve sonraki dönemlerde, Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'sine Türkiye aleyhine yapılan başvuru adetlerinin ve ihlal adetlerinin oluşturduğu savunulmuştur. Savunmanın en temel noktasını, bireysel başvuru mekanizmasının etkinliği için Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne mekanizmanın kabulünün ardından Türkiye aleyhine yapılan başvuru sayılarında ve ihlal kararlarında azalma görülmesi oluşturmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne mekanizmanın kabulünün ardından yapılan başvuru ve ihlal kararı adetleri karşılaştırıldığında, bireysel başvuru mekanizması sayesinde başvuru adetlerinde ve ihlal kararı adetlerinde bir azalmanın yaşandığı görülmektedir. Beş yıllık dönemde Anayasa Mahkemesi'nin ihlal kararı verdiği 2,536 başvuru, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne götürülmeden iç hukuk yollarıyla çözüme kavuşturulmuştur. Bireysel başvuru mekanizmasının kabulünden önceki dönemde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne üye devletler arasında en yüksek başvuru adetine ve ihlal kararı adetine sahip ülke olan Türkiye'nin, bireysel başvuru mekanizmasının kabulünün ardından 5nci sıraya kadar düştüğü gözlemlenmiştir. İhlal ve başvuru adetlerinin düşmesinin bir diğer sonucu olarak, Türkiye'nin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen her bir ihlal kararı neticesinde ödemekle yükümlü olduğu tazminat miktarlarının da yıllar boyu düştüğü sonucunda ulaşılmıştır. Başvuru adetlerinin ve ihlal adetlerinin düşmesi, Türkiye'deki insan hakları sorunlarının çözümünde iç çözüm yollarının etkinliğinin arttırıldığının yanı sıra, uluslararası anlamda Türkiye'nin insan hakları imajının iyileştirildiğinin de bir işaretidir. Dolayısıyla, bireysel başvuru mekanizmasının sadece yasal süreçlerdeki gelişmelerine değinilmemiş olup, özellikle uluslararası ilişkilerdeki pozitif katkıları da ele alınmıştır. Bireysel başvuru mekanizması, Türkiye'nin Avrupa toplulukları tarafından uzun yıllardır eleştirilmesine neden olan insan hakları konularında, etkili bir çözüm sağlamaktadır. İçsel gelişimde ise, bireysel başvuru mekanizması, oluşan insan hakları ihlallerinin ortadan kaldırılması ve gelişen içtihat sayesinde benzer ihlallerin önlenmesi gibi temel konularda katkı sağlamaktadır. Anayasa Mahkemesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne kıyasla davaları ülkenin kendi değerlerine, tarihine, geleneklerine ve yerel mahkemelerin içtihadına göre ele alabilmesi, daha neticelerinin daha kalıcı sonuçlar vermesine yarar sağlamaktadır. Ayrıca, Anayasa Mahkemesi'nin yerel mahkemeler üzerinde doğrudan etki etme gücünün bulunması gibi nedenlerden dolayı, daha hızlı ve etkili olacağı savunulmaktadır. Anayasa Mahkemesi'nin 5 yılda yaklaşık 137 bin başvuruyu karara bağlama performansı ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin bir başvuruyu yaklaşık 18 ayda sonuçlandırabilmesi performansı karşılaştırıldığında, Anayasa Mahkemesi'nin daha hızlı bir hukuk yolu olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, bir başvurunun Anayasa Mahkemesi tarafından bir iç hukuk yolunda çözüme ulaştırmasının etkili bir yöntem olduğu değerlendirilmiştir. Bireysel başvuru mekanizma, Türkiye'deki insan hakları alanındaki yasal düzenlemelere, uluslararası standartlarda bir katkı sağlamış ve ulusal hukuku, uluslararası insan hakları hukukuyla uyumlu hale getirmiştir. Bireysel başvuru mekanizmasının kabulüyle, Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'yle bütünleşerek, uluslararası bir nitelik kazanmıştır. Anayasa Mahkemesi'nin yerel mahkemeler üzerindeki üstünlük rolü ve etkileyici gücü dikkate alındığında, Anayasa Mahkemesi'nin vereceği ihlal kararlarının, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilecek ihlal kararlarına kıyasla yerel mahkemeler tarafından daha fazla dikkate alınacağı değerlendirilmiştir. Söz konusu durumun, yerel mahkemeler tarafından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadının benimsenmesinde katkı sağlayacağı gibi, zamanla yerel mahkemeler bu içtihada uygun karar verme eğilimini arttırarak hem Anayasa Mahkemesi'ne hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne yapılan başvurularda bir azalmanın görülmesinin ilerleyen dönemlerde pozitif bir katkı sağlayacağı öngörülmektedir. Bireysel başvuru mekanizmasının güncel sorunlarının ve eksikliklerinin incelendiği dördüncü bölümde, mekanizmanın Türkiye'deki insan hakları gelişiminde etkili bir çözüm olmasının yanı sıra, halihazırda bir takım eksikliklerinin ve çözülmeyi bekleyen problemlerinin de olduğu vurgulanmıştır. Mekanizmanın sadece olumlu katkılarını ele almanın bütüncül bir yaklaşım olmayacağı değerlendirilerek, mekanizmaya ilişkin eksiklikler ve sorun üreten alanlar da ele alınmıştır. Özellikle;Kanun yollarında gözetilmesi gereken hususlarda Anayasa Mahkemesi tarafından bireysel başvuru kapsamında inceleme yapılamaması, Kamu tüzel kişiliklerinin Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru hakkının bulunmaması, Anayasada ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde açıkça belirli olmayan ve ikisinin de kapsama alanı dışında kalan hak ve özgürlüklerin mekanizmaya konu edilip edilmeyeceğine ilişkin net bir işleyişin bulunmaması, Anayasa Mahkemesi'nin yargı denetimi dışında kalan bazı işlemlerin ve kararların bireysel başvuru mekanizmasının dışında bırakılması, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından Türkiye'deki bireysel başvuru mekanizmasının etkili bir iç hukuk yöntemi olarak kabul edilmesinin sürdürülüp sürdürülemeyeceği gibi eksiklikler ve sorun teşkil eden hususlar ele alınmıştır. Eksiklikler ve sorun teşkil eden hususlar ele alınırken, konuyla ilgili literatür taraması bulgularına yer verilmiş olup, aynı zamanda bireysel başvuru mekanizmasının dünyada en iyi örneklerinden birine sahip Federal Alman Anayasa Mahkemesi'nin işleyişiyle kıyas yapılmıştır. Tespit edilen eksikliklerin ve sorunlu hususların ele alınmasının ardından, son olarak, 15 Temmuz 2016 tarihindeki darbe girişiminin ardından ilan edilen Olağanüstü Hal döneminde Anayasa Mahkemesi'ne yapılan başvurular kapsamında Anayasa Mahkemesi'nin verdiği bireysel başvuru kararlarının, mekanizmanın etkinliğinin değerlendirilmesinde kritik önem taşıdığı değerlendirilmiştir. Özellikle, Anayasa Mahkemesi'nin Şahin Alpay davasındaki kararlı ve Avrupa standartlarındaki tutumunun ilerleyen dönemlerde de sürdürülebilirliğinin sağlanmasının kritik olduğu vurgulanmıştır. 2016 ve 2017 yıllarında, Anayasa Mahkemesi'nin gündemini oluşturan OHAL kararlarıyla ilişkin başvurularda, Anayasa Mahkemesi tarafından izlenecek tutumun, önümüzdeki dönemlerde mekanizmanın etkinliğinin odak noktasını oluşturduğu değerlendirilmektedir. 2017 yılında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne Türkiye'den OHAL kararlarıyla ilgili yapılan başvuruların 27,000 adeti, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından kabul edilemez bulunmuştur. Bunun sebebi ise, söz konusu başvuruların Anayasa Mahkemesi'ne başvuru adımı tamamlanmadan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne yapılması nedeniyle iç hukuk yollarının tamamının tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilemez bulunmuştur. Bu durumdan yola çıkarak, söz konusu başvuruların Anayasa Mahkemesi tarafından iç hukukta çözüme kavuşturulmasının ve mahkemenin etkili ve ulaşılabilir olmaya devam etmesinin, mekanizmanın geleceğinde kritik öneme sahip olduğu değerlendirilmiştir. Nisan 2018 dönemine ait Alpay davasında görüldüğü gibi, Anayasa Mahkemesi'nin bu konudaki tutarlı ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarıyla uyumlu performansı önemli bulunmakla birlikte, bu performansının sürdürülebilirliği de mekanizmanın etkili olduğuna ilişkin değerlendirmelerin devam edebilmesi adına kritik önem taşımaktadır. Tüm değerlendirmelerin özetinde, Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi'nin Eylül 2012'den uygulamaya aldığı bireysel başvuru mekanizmasının 2012- 2017 yılları arasındaki beş yıllık gelişim süreci, mahkeme kararları, yasal düzenlemeler ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı ışığında incelenmiş olup, bireysel başvuru mekanizmasının etkin bir iç çözüm yolu olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Tez boyunca yapılan tüm tartışmalar neticesinde, bireysel başvuru mekanizması kapsamında Anayasa Mahkemesi kararlarının, Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'sinin içtihadıyla uyumlu olmasının bir sonucu olarak, mekanizmanın içsel ve dışsal anlamda Türkiye'deki insan hakları gelişiminde olumlu katkılar sağladığı değerlendirilmiştir. Özellikle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne yapılan başvuru sayısının ve ihlal kararı sayısının azaltmasının neticesinde, bireysel başvuru mekanizmasının hem uluslararası ilişkiler çerçevesinde hem de iç hukuk gelişimi çerçevesinde dönüm noktası niteliğinde etkili bir gelişme olduğu savunulmuştur. 2000'li yılların başından beri Türkiye'deki insan hakları alanındaki tüm yasal gelişmeler incelendiğinde, bireysel başvuru mekanizmasının en önemli yasal yenilik olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Sağladığı yasal düzenlemeler ve iç hukuk yolunun dışında, beş yıllık süreçte verdiği kararların değerlendirilmesinin neticesinde uygulamada da başarılı olması mekanizmanın önemini bir kez daha ön plana çıkarmaktadır. 5 yılı aşkın bir süredir uygulamada olan bireysel başvuru mekanizmasının halihazırda güncel problemleri ve henüz tamamlanmamış eksik yanları olsa da uluslararası standartlarda önemli bir dönüm noktası olduğu neticesine ulaşılmıştır. Bu düşüncenin en temel dayanağını ise, tez boyunca örneklerle anlatılan mahkeme kararları oluşturmaktadır. Anayasa Mahkemesi'nin verdiği bireysel başvuru kararları, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin benzer konularda önceki dönemlerde verdiği kararlarla karşılaştırdığında, iki mahkeme kararları arasındaki benzerlik, Anayasa Mahkemesi'nin ihlal kararı verme yönündeki yüksek eğilimi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne kıyasla davaları daha hızlı bir şekilde çözümleme yöntemi göz önünde alındığında, etkili bir çözüm sağladığı anlaşılmaktadır. Nitekim hem Anayasa Mahkemesi'ne hem de Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuru yapılan Hebat Aslan ve Firas Aslan dava örneğinde de görüldüğü gibi, Avrupa İnsan Hakları Mahkeme'de Anayasa Mahkemesi'nin bireysel başvuru mekanizmasının etkin bir iç hukuk yolu olduğu görüşünü paylaşmaktadır. Söz konusu dava örneğinde de görüldüğü gibi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi tarafından verilen ihlal kararlarını yeniden inceleme gereği duymamakta ve Anayasa Mahkemesi'ne başvuru yapılmadan kendisine gelen başvuruları kabul edilmez bulup incelememektedir. Nihai olarak, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından da etkili kabul edilen ve etkinliğine ilişkin bu yüksek lisans tezi boyunca detaylı analizler yapılan bireysel başvuru mekanizmasının, etkin bir yasal yol olma özelliğinin sürdürülebilmesi için şüphesiz ki Anayasa Mahkemesi'nin bu yöndeki tutumunun sürdürülebilirliği oldukça önemlidir. Anayasa Mahkemesi incelediği bireysel başvurularda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi standartlarında karar vermeye devam ettikçe ve yerel mahkemeler Anayasa Mahkemesi içtihatlarına uyum sağlayan kararlar vermede daha çok deneyim kazandıkça, bireysel başvurunun Almanya örneğinde olduğu gibi insan hakları alanında önemli katkılar sağlamaya devam edeceği değerlendirilmiştir.