Whitehead metafiziği açısından ekoloji problemi

Bu çalışmanın birinci amacı, Alfred North Whitehead'in metafizik görüşünden yola çıkarak ekoloji problemini değerlendirmektir. İkinci amaç ise, ekolojik sistem içerisinde insanın hem ontolojik, hem de epistemolojik planda Whitehead'e göre nasıl konumlandırıldığını anlamaktır. İnsanlığın bugün en önemli sorunlarından birisi olan ekolojik kriz, artık çevreyle ilgili yüzeysel çözüm önerileriyle halledilebilir bir problem olma niteliğini yitirmiştir. Her geçen gün ciddiyetini arttıran kriz, bu nedenle daha geniş bir perspektiften değerlendirilmeyi gerektirmektedir. Düşünürümüz felsefi dizgesinin bu konuyla ilgili yeni bir perspektif oluşturabilmesi umuduyla gerçekleştirilen çalışmamız bu yönüyle de pratik bir amacı gözetmektedir. Whitehead var olan tikel gerçekliklerden oluşan tüm ekosistemi, birbirleriyle içkin bir ilişki biçimini paylaşan deneyim alanı olarak düşünür. Bu ilişkide var olan hiçbir tikel gerçeklik diğerlerinden yalıtılamaz ve onlardan bağımsız bir şekilde kendi başına varoluşunu gerçekleştiremez. Deneyimin bu transandantal koşulu, ontolojik alanın en temel prensibidir. Bu ontolojik prensiple koşullandırılmış olan ekosistem de, kendisini meydana getiren tikel gerçekliklerin toplamını ifade eden bir yapıdır. Whitehead metafizik dizgesinde deneyim alanını meydana getiren tüm tikel gerçekliklere özne muamelesi yapar. Ekoloji probleminin değerlendirilmesinde yeni bir perspektif oluşturan bu bakış açısı, geleneksel özne kavramıyla çelişse de problemle ilgili son derece kritik bir noktada durmaktadır. Çünkü özellikle ekolojistlerin ekolojik problemlerin kaynağı olarak öne çıkardıkları antropomorfist doğa tasarımı eleştirisi, klasik özne kavramına yüklenen içerikle ilgilidir. Bu eleştiriye göre özne kavramının insan olmakla ilişkilendirilerek, diğer var olan şeylerin insan karşısında nesneleştirilmesi, onların varlık değerlerinin de araçsal bir niteliğe indirgenmesine sebep olmuştur. Whitehead var olan tüm tikel gerçekliklere özne muamelesi yapmakla, başta bu eleştiriyi paylaştığını ortaya koyar. Her şey başta kendisi için bir değere sahip olduğu için öznedir ve bu öznelik sadece insan gibi kurucu bir unsura raptedilemez. Özne kavramının tüm ontolojik alanı meydana getiren bilfiil şeyleri kapsayacak şekilde genişletilmesi, insanın kendi dışındaki varlıklara karşı tavrında ekolojik bir bilinci sürekli gözetmesini zorunlu kılacaktır. İlişkililik yasası gereği insanın varoluşu, diğer varolanların yaşam olanaklarının korunması ve geliştirilmesine doğrudan bağlıdır. Bu nedenle hiçbir öğe bir diğerine tercih edilemez ve varlığı kendisi için olan değerden yoksunlaştırılarak yadsınamaz. Düşünürümüzün dizgesinin ekolojik boyutunu vurgulayan bir diğer önemli nokta, onun Tanrı görüşünün de ekolojik bir bilinci gerektirmesidir. Çünkü Whitehead, Tanrı içinde diğer var olanları tanımlamada kullandığı bilfiil şey kavramını kullanır. Tanrı bu yönüyle bilfiil varlık olarak diğer varolanların ortak yaşamına aktif bir şekilde katılır, onları etkiler ve onlardan etkilenir. O, ekolojik yaşamdaki her bir kazanımı pozitif olarak hisseder, her bir tahribattan da negatif olarak etkilenir. İnsanın ekolojik sistemle girecek olduğu ilişkisini teolojik bir boyuta taşıyan bu durum, kanaatimizce ekoloji probleminin değerlendirilmesinde çok merkezi bir noktayı oluşturmaktadır. Sonuç olarak Whitehead'in metafizik dizgesini kullanarak ekolojik sorunlara çare aramaya çalıştığımız tezimiz, felsefe biliminin üç temel inceleme alanı olan ontoloji, epistemoloji ve teoloji alanlarında sorunu ele almaya çalışmıştır. Buna göre tüm ontolojik gerçeklik bir değeri içerir, insan kendisi dışındaki varoluş boyutlarının bu değerini, epistemolojik ve teolojik bilincinde gözetmek zorundadır.