Coğrafi veri tabanı güncelleştirmesine yönelik coğrafi bilgi sistemi tasarımı ve uygulaması

Doğal ve yapay olayların etkisiyle yeryüzü sürekli değişim göstermektedir. Doğal olaylardan kaynaklanan değişimler genellikle yavaş olmakta ve güç fark edilmektedir. Dünya nüfusundaki artışın ve yerleşim alanlarmın gelişmesinin beraberinde getirdiği yapay değişimler ise daha hızlı gerçekleşmektedir. Bu değişimlerin izlenerek, geleceğe yönelik tahminler yardımıyla gerekli önlemlerin alınabileceği planlamaları yapabilmek amacıyla, yeryüzünün belirli bir ortamda temsil edilmesi gerekmektedir. Yeryüzündeki coğrafi varlıkların altlıklar üzerinde, geçmişşte kullanılan klasik yöntemler ile temsil edilmesi, günümüzdeki değişikliklerin izlenmesi için yeterli olmamaktadır. Bu sorunun çözülebilmesi için yapılan çalışmalar ve bilgisayar teknolojisindeki hızlı gelişmeler sonucunda Coğrafi Bilgi Sistemi kavramı ortaya çıkmıştır. Yeryüzünün temsilinde kullanılan diğer yöntemlerde olduğu gibi, Coğrafi Bilgi Sistemlerinin veri tabanlanndaki veriler de gerçek dünyanın anlık bir durumunu yansıtmaktadırlar. Fakat Coğrafi Bilgi Sisteminin klasik yöntemlere göre, daha yoğun konumsal bilgiyi depolayabilme, işleyebilme ve analiz ederek karar vermede etken olacak sonuçlar üretebilme gibi üstünlükleri bulunmaktadır. Bu üstünlüklerin en iyi şekilde değerlendirilebilmesi için Coğrafi Bilgi Sistemi veri tabanlanndaki verilerin sürekli güncel tutulması gerekmektedir. Bununla birlikte, güncelleştirme işlemlerinin zaman bilgileri de veri tabanına kaydedilmelidir. Çünkü verinin elde edilme ve değişikliğe uğrama zamanına yönelik bilgiler, onun güvenilirliğini ve kullanılabilirliğini büyük ölçüde etkilemektedir. Güncelleştirmelerin göz ardı edilmesi durumunda Coğrafi Bilgi Sistemlerinin yararlılığı azalacaktır. Bu çalışmada ilk olarak, günümüzde birçok disiplin için değişik uygulamalarda kullanılacak olan Coğrafi Bilgi Sistemlerinin veri tabanlarının güncelleştirilmesine yönelik yöntemler araştırılmıştır. Coğrafi veri tabanlanndaki verilerin hem grafik bileşeninin hem de grafik olmayan bileşeninin güncelleştirilmesi için farklı yöntemler belirlenmiştir. Coğrafi Bilgi Sistemi yazılımlarının sunduğu grafik veri işleme işlevleriyle grafik bileşenin, veri tabanı yönetim sistemiyle grafik olmayan bileşenin güncelleştirme yöntemleri incelenmiştir. Coğrafi Bilgi Sistemi yazılımlarının hazır işlevlerinin, güncelleştirme ve zaman bilgilerinin kaydedilme işlemlerini bir arada ve otomatik olarak yapamadığı ve bu nedenle operatör hatalarına duyarlı olduğu gözlenmiştir. Ayrıca günümüze kadar gerçekleştirilen uygulamalarda veri modelinin sabit tutulduğu, sistem geliştirme ve gerçekleştirmelerin bu veri modeline göre yapıldığı belirlenmiştir. Değişen kullanıcı gereksinimlerinden kaynaklanan veri modeli değişikliklerine karşı esnek olan sistemlerin geliştirilmesinin zorunlu olduğu anlaşılmıştır. Yeryüzündeki coğrafi varlıkları bilgisayar ortamında temsil etmek için kullanılan veri depolama yöntemleri ve veri yapılan araştırılarak, güncelleştirmelerin yapılmasında daha yararlı olan yöntem ve yapılar irdelenmiştir. Yeryüzündeki değişimlerin coğrafi varlıklar biriminde olması nedeniyle, veri tabanlarında verilerin tutulması ve güncelleştirilmesi için, coğrafi varlıkları detaylar şekilde temsil eden vektör veri yapılarının kullanılmasının daha yararlı olacağı değerlendirilmiştir. Klasik kağıt haritaların veya fotoğrafların taranması sonucunda elde edilen raster verilerin ya da uydu görüntülerinin, güncelleştirme işlemleri için uygun veri kaynaklan olduklan belirlenmiştir. Bu çalışma sırasındaki saptamalara göre; raster yapıdaki verileri kaynak olarak kullanabilen, veri tabam ortamındaki verilerin grafik ve grafik olmayan bileşenlerinin bir arada kolayca güncelleştirilmelerini sağlayan, güncelleştirme işlemleri ile ilgili zaman bilgilerini de tutabilen, veri modelinin de güncelleştirilebildiği ve veri modeline göre otomatik olarak değişebilen, kullanışlı bir yazılım ortamının hazırlanması amaçlanmıştır. Çalışmada bu amacı gerçekleştirmek için, sistem geliştirme teknikleri kullanılarak uygun veri tabanının ve uygulama yazılımlannm tasarımı yapılmıştır. Sistem tasanmına göre gereksinim duyulan yazılımlar Arc/Info Coğrafi Bilgi Sistemi yazılımı ve Access veri tabanı yönetim sistemi ile hazırlanmıştır. Örnek bir veri kümesi dönüştürülerek, uygulamada kullanılmak üzere uygun modelde bir veri kümesi elde edilmiştir. Sistem tasarımına uygun olarak gerçekleştirilen uygulamada, grafik ve grafik olmayan verilerin değiştirilmesi, silinmesi ve yenilerinin eklenmesinden oluşan güncelleştirme işlemlerini yapabilecek, kullanışlı bir yazılım ortamı hazırlanmıştır. Veri düzenleme sırasında, güncelleştirme işlemlerinin zaman bilgilerinin otomatik bir şekilde veri tabanına kaydedilmesi özelliği isteğe bağlı olarak seçilebilmektedir. Uygulamada, güncelleştirme zamanım da dikkate alan coğrafi sorgulamalar yapılabilmektedir. Aynca kullanıcı gereksinimlerinden kaynaklanan veri modeli güncelleştirmeleri görsel olarak yapılabilmekte ve bu değişiklere göre uygulama yazılımları da otomatik olarak güncelleşmektedir. xıv