Hegel'in, tarih felsefesinde ide-gerçeklik özdeşliği ve özgürlüğün ilerleyişi

Hegel hiçbir kavramı ya da düşünce uğrağını felsefesinden dışarı çıkarmamış, bilakis onları varlığın ve 'varoluşa gelmenin' tanıtlamaları saymıştır; onları atıl bırakmamış, varlığın kıpılan olarak felsefesine dahil etmiştir. Mantık felsefesinde varlık kavramının 'varoluşa gelişi ile tarih felsefesinde saltık idenin, doğaya ya da duyulur yaşamın içine ruh gibi yayılması aynıdır. Mantıksal idenin ve tarih alanında Tin'in erekleri aynıdır. ide'nin ereği, kavramın kendinde varlık olarak bir başkası içinde bilinmesi, ona içerik kazandırılması, kendini tanıtlaması ya da gerçekliğine ulaşmasıdır. Hegel'in kavram anlayışı, kavramın varoluşa gelmesi ile düşüncenin devingen uğraklarının uyumunu esas alır. Gerçeklik, olmakta olan her şeyin, varoluşa çıkmanın tüm sürecinin terimidir. Varlığın, kavramın, ya da ide'nin varoluşa gelme süreci, aynı zamanda gerçekliğin varoluşa geldiği anlamını taşır. İde'nin varoluşa gelme süreci ile düşüncenin yapısall formu arasında uygunluk vardır. Gerçeklik hem var olan olarak, kendisi olarak vardır hem de onu söyleme getiren biçim ile uygunluğu olarak bütünseldir. Hegel'de hakikat kavramı, kavramın varoluş sürecinin tamamlanmışlığı, doymuşluğu ya da gerçekliğin tamamlanmış bütünlüğü şeklinde ifade bulur. Hegel'in özgürlük kavramım işleyişi, soyut ilke-idenin kendini 'kendinde varlık' olarak, var olanlar arasında 'bir başka' olarak, tanıması ya da öğrenmesi ile başlar. İlk bilinç aşaması budur. Soyut ilke-ide içerik kazanmadan önce de özgürlük çekirdeğini taşır, ama bu soyut özgürlüktür ve henüz içeriksizdir. İçeriksiz olduğundan, varsıllığım bilmez; ancak kendini duyulur olarak dışlaştırdığında, özgürlük, zorunluluk görünümünde kendini tanıtlar. Duyulur dünyanın içinde raslantısalllık etki-tepki, etkileşim ve bunları içeren zorunluluk olarak sınırlandırılır. Raslantısallık salt olanak olarak özgürlüktür. Olanak edimsellikten daha güçlü ve geniş bir anlamdadır. Varolanlarda, insana özgü yetenekler de belirlenmişlik içindedir. Bu belirlenmişliğin hem öznel hem de nesnel gerekçeleri vardır. Örneği, bir cücenin iyi bir basketbol oyuncusu olamayacağı gerçeğinden kalkılarak, uzun boylu bir kimsenin iyi bir basketbol oyuncusu olacağı anlamı çıkmaz. Bu gibi belirlenimlerin olabilirliği ancak kavram olarak olanak 11 taşıyacaktır. Hegel bu olanağı zorunluluk ile sınırlandırır. Zorunluluk aslında özgürlüğün ya da tinin ereğinin bir kıpısını oluşturur. Soyut ilke-ide, var olan her şeyin yaratıcısı ve tek nedenidir. Bütünsel anlamda yaşam olarak duyulur-olanın ve bunun içinde yer alan insanın duygu ve düşüncesinin de biricik nedenidir. Ve bu kavram, ereğine hareket kazandırmak için, kendini hem doğada hem de kültür dünyasında müdahaleci ve devrimci bir güç olarak faal kılar. Hegel soyut ilke-ide'yi baştan beri kendinde varlık olarak tasarımlar. İde, kendinde varlık olduğundan, özbilinçlidir ve özgürlüğünün anlatımını ya da eylemin isteğini doğuran irade kendinde baştan beri vardır. Saltık ide bu iradeyi eyleme geçirmek ve içeriğindeki özgürlüğü hakiki kılmak ister. Hegel'de gerçeklik-akılsallık özdeşliği, gerçeklik terimi yerine sık sık hakikat terimini kullanmasına neden olmuştur. Günümüz ontolojisi için bu özdeşleştirme yanlıştır; ama Hegel'i anlamak için onun anlam içeriklerini izlemek gerekiyor. Hegel'in insanın özünü edimsellik olarak tanımlaması, idenin, gerçekleştirmeyi sağlamasından kaynaklanır. Bu edimselliğin ereği özgürlüktür ve onda insan kavramı ile idenin ereği birleşir. İnsanın özü ile saltığın ereği aynıdır. Hem kavram olarak hem de kendini varoluşa çıkaran içerik olarak halihazırda olmayan özgürlük eyleme ihtiyaç duyar. Bu eylem insanın kendisi ve bir başkasıyla olan bağıntısında ortaya çıkar. Özgürlük ben bilincinin özgür istenç sahibi olmaya giden serüvendir. İnsanın özü özgürlük eylemidir, ama özgürlük sınırlandırılmamış salt olanak formunda bir özellik değildir. Hegel'in devlet anlayışında özgürlük keyfiyet değildir; bireyin görev ve sorumlulukları ile sınırlandırılmıştır. Özgürlük en son anlatımım felsefi düşüncenin içinde bulacaktır. Özgürlük o zaman kendini aracısız ve kendine içerik katmış biçimde tanıtlayacaktır.