GAP projesinin sosyo-ekonomik ve kültürel boyutları

GAP'ın hazırlık çalışmaları Keban Barajı ile birlikte 1930'lu yıllarda başlamış, ancak uzunca bir duraksamadan sonra, 1983 yılında Atatürk Barajı'nın temelinin atılmasıyla kamuoyunun gündemine girmiştir. Türkiye'nin en büyük dünyanın da sayılı projeleri arasmda yer alan GAP aşağı Fırat ve Dicle ana projeleri ile bunların alt projeleri olan sulama ve enerji üretimine yönelik 13 projeden oluşmaktadır. Bu 13 alt projede yer alan 22 baraj 19 Hidro Elektrik Santralı ile yılda, 1.7 milyon hektar arzinin sulanması ve 27 milyar kilowat/saat enerji üretimi öngörülmektedir. Ayrıca tarım sanayi gibi ekonomik sektörleri, eğitim, sağlık gibi sosyal sektörleri, kültür, turizm gibi hizmet sektörlerini kapsayan GAP entegre bölge kalkınması kimliğine sahip bulunmaktadır. Aksi takdirde GAP deyince sadece Atatürk Barajı Urfa Tüneli gibi bazı fiziki yatırımları anlamak, bu yatırımların sosyal yapıda meydana getireceği değişmeleri dikkate almamak gelecekte kapanması zor, derin sosyal yaralar açabilir. Dolayısıyla fiziki yatırımlarla birlikte bölgede meydana gelecek sosyal gelişme ve değişmeyi planlamak, yönlendirmek ve hızlandırmak büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle projenin fiziki yatırımlar demeti ile bölgenin sosyo-kültürel yapısı arasında nasıl bir bağ olduğu ve bunlarm birbirlerini karşılıklı olarak nasıl etkiledikleri bu çalışma içinde araştırılmakta, incelemekte ve irdelemektedir. GAP Projesinin uygulandığı bölge, Fırat ve Dicle Nehirleri arasmda kalan, Mezopotamya'nın yukarı kısmıdır. Bu kısmında, yani, bugün GAP Projesinin uygulandığı dağ ve ovalarda göçebe aşiret örgütlenmeleri çerçevesinde hayvancılık, göçerlik, yaylacılık, kom zoma gibi yarı göçer yan yerleşik eknomik ve sosyal hayat biçimleri ve bunlarla ilişkili kültürel yapılar, yerleşik köy ve kent hayatına uzunca bir dönemden biri hakim olagelmiştir. ii içinde yaşadığımız yüzyıla kadar süren bölgedeki bu durum, son yirmi, otuz yıl içinde hızlı dönüşümler dönemine girmiştir. Önümüzdeki on-onbeş yıl içinde GAP Projesinin tamamen devreye girmesi ile gerçekleşecek olan sulama ve kalkınma projeleri ile bu dönüşümlerin daha da hızlanıp karmaşıklaşacağı tahmin edilmektedir. Kısacası bölgede iki yapı bugün karşı karşıya gelmiş bulunmaktadır. Bunlardan birincisi gelenekçi yapı, diğeri ise modernleşme süreçleridir. Yüzyıllardır süregelen ve özellikle kırsal alandaki sosyal, ekonomik ve kültürel yapılarda görülen yaşayış biçimleri gelenekçi yapıyı temsil ederken, GAP Projesi ve beraberinde getirdiği etkinlikler ise modernleşme sürecini temsil etmektedir. O nedenle konuya modernleşme kuramı açısından yaklaşılmış, bu süreçte ortaya çıkan yeni kurumlar sorunlar incelenmiştir. Böyle bir yaklaşımı baz almanın nedeni kalkman ve moderleşen toplumların bugün artık teknolojide, sanayide, tarımda ve çevre konusunda değişen toplumlar olması ve bu dört alt sürecin bugün bölgede yaşanıyor olması gerçeğine dayanır. Ayrıca modernleşme süreçlerinin etkisyle sosyal alanda, eğitim abımda, dinsel alanda, ailede ve tabakalaşma sistemlerinde ve kurumlarında değişmeler meydana gelmektedir. Zaman itibarı ile GAP Projesi yaklaşık on yıldır uygulanmaktadır. Ancak GAP'in asıl etkilerinin projenin tam olarak devreye girmesiyle görülebileceği gibi bu değişim sürecinin şimdiden yaşanmaya başlandığı söylenebilir. O nedenle bu çalışma hem bugünü tespit etmekle gelecekte bölgenin sosyal değişmesi ile ilgili çalışma yapacak olanlara bir hareket noktası teşkil etmekte, hem de geleneksel yapılarla, modernleşme faktörlerinin etkileşiminin yaratmakta olduğu dönüşümleri belirlemekle ilginç bir noktaya oturmaktadır.