Kent ve peyzaj planlaması çerçevesinde kıyı dolgu düzenlemelerinin incelenmesi; Maltepe-Bostancı ve Samatya dolgu alanları sahil parklarının peyzaj planlama açısından irdelenmesi

Su ve karanın birleştiği sınır ve sınırın her iki tarafında belli bir derinliği olan kıyı mekanı, coğrafik özelliği sebebiyle farklı kullanımlar için önemli bir kaynak olmuştur. Özellikle tarım, yerleşim, ulaşım, depolama, enerji üretimi, atıkların atımı, besin ve hammadde kaynağı, turizm, rekreasyon gibi farklı yapıda kullanımları bünyesinde barındırmaktadır. Sahip olduğu doğal ve kültürel değerlerle anlam kazanan kıyı mekam yoğun kullanımların baskısı altında ezilmekte, doğal denge, değerlerini ve içinde barındırdığı flora ve faunamn zarar görmesine neden olmaktadır. Bu derece farklılık gösteren kıyı mekanı kullanımları, alan üzerinde yarattığı olumsuz etkiler de farklı boyut ve niteliktedir. Bu alanların korunması, kullanamamaları anlamına gelmemektedir. Kıyının koruma-kullanma dengesi korunarak, içinde kullanımlara yer vermek gerekmektedir. Zaman içersinde insan ihtiyaçları ve ekonomik faaliyetleri, özellikle plansız kaynak kullanımının, kıyı alanlarını da içine alan doğal alanların tahribatına neden olmuştur. Kaynakların plansız kullanımı, doğal kaynaklar üzerinde baskıyı arttırmıştır. Kıyıların hatalı kullanımı, su kirliliği, su canlılarının yapılarının veyaşama ortamlarının bozulmasına, kıyı ekolojisinin dengesini yitirmesine ve kıyı plastiğinin değişmesine neden olmuştur. Kent içinde yapılan park, bahçe gibi yeşil alanlar, uzun bir süre yapıların çirkin yanlarını örten, gizleyen bir öğe olarak algılanmıştır. Bu estetik kaygı sonucu yapılan planlamaların sonucunda ortaya çıkan olumlu etkilerin, insan yaşamı için gerekli ekolojik döngüye sağladığı katkılar daha sonraları anlaşılmıştır. Günümüzde, rekreasyon çok daha geniş, kapsamlı ve farklı bir anlam kazanmıştır. Kentleşme olgusu sonucu insanla doğa arasındaki ilişkinin gün geçtikçe azaldığı görülmekte ve açık-yeşil alanların, kent planlamalarında, geniş kapsamlı bir planlama çerçevesinde ele alınarak bir sistem içersinde geliştirilmesi zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Kentsel alan içinde peyzaj bütünleşmesinin sağlandığı, kent insanının çalışma, yaşama ve rekreasyon gibi ihtiyaçlarına dengeli bir şekilde cevap XIVverecek kent mekanları, şehir plancıları ve peyzaj mimarlarının içinde yer alacağı multidisipliner bir çalışma ile oluşturulabilinir. İstanbul kenti özel konumundan kaynaklanan doğal özellikleri ve taşıdığı kültürel mirası nedeniyle önemli bir şehirdir. İki kıtayı birleştiren bir noktada bulunan kentte, yoğun bir kıyı tüketimi söz konusudur. Kıyı bandı, çevresel kirlilik ve plansız gelişmenin baskısı altında tahrip olmaktadır. Mevcut yeşil dokusunu ve ekolojik dengesini kaybetmektedir. Kıyı mekanı ve bağlantılı olduğu diğer mekanlar da olumsuz etkilenmektedir. Bu nedenle en geniş ve doğal açık alanlardan birisi olan kıyı mekanı, sahip olduğu doğal ve kültürel değerlerin, toplumun her kesiminin kullanabileceği, estetik, fonksiyonel ve devamlılığı olan, bir planlama ile kentsel açık ve yeşil alan sistem bütünü içinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Böylelikle kentli su ile geçmişşte alışık olduğu ilişkiyi kurabilecektir. İstanbul kenti kıyı alanlarının kent bütünü içinde, İstanbul kentsel açık ve yeşil alan sistemi içindeki yerlerinin tespiti ve önemlerim belirlemek; kıyı düzenlemelerinde sosyal, kültürel ve çevresel etkenlerin değerlendirilmesi sonucunda devamlılığı olan kıyı kullanımları ve peyzaj planlamaları amaçlanmaktadır. Bu amaca hizmet eden tüm faktörlerin değerlendirilmesi, uzun yıllar devamlılığın ve sürekliliğin sağlanması amacıyla canlı ve cansız materyalleri, farklı kullanım ve fonksiyon alanlarıyla destekleyerek peyzaj kıyı planlama anlayışını güçlendirmek varılmak istenen sonuçtur. Araştırma 9 bölümden oluşmaktadır; Birinci bölümde, giriş, araştırmanın amacı ve araştırmanın yöntemi hakkında söz edilmektedir. İkinci bölümde, araştırmanın konusuyla ilgili kavramların tanımlan yapılmıştır. Kent açık ve yeşil alan sistemleri, kent ekolojisi, yeşil alan standartları hakkında bilgiler verilmiştir. Üçüncü bölümde, kıyı olgusu detaylı olarak incelenmiştir. Kıyı alt parçalan ele alınmıştır. Dördüncü bölümde, kıyı dolgu alanlanndaki arazi kullanımlar incelenerek, uluslararası düzenlemelerden örnekler verilmiş ve peyzaj tasanm ilkeleri açısından kıyı dolgu alanlanmn değerlendirilmesi yapılmıştır. Beşinci bölümde, kıyılarla ilgili yasalar incelenerek, tarihi gelişimi, hukuki boyutu açıklanmıştır. Altıncı bölümde, İstanbul kenti kıyı dolgu alanları incelenerek, kent açık ve yeşil alan sistemi içindeki yeri ve önemi belirlenmiştir. Yedinci bölümde, örneklem alam olan Bostancı-Maltepe ve Samatya sahil parklan detaylı olarak incelenerek, peyzaj planlama açısından değerlendirmesi yapılmıştır. Sekizinci bölümde Samatya sahil parkı ve henüz inşat aşamasında olan Maltepe- Bostancı kıyı dolgu alanında yapılan anket çalışmalan, grafiksel olarak yapılarak, her iki alanda kullanıcı potansiyelleri, ihtiyaçtan ortaya çıkanlmıştır. XVDokuzuncu bölümde ise, kıyı dolgu alanlarında yapılan peyzaj çalışmaları hakkında değerlendirmeler ve öneriler yer verilmiştir. Araştırmanın konusu olan kıyı dolgu alanlarıyla ilgili yasal, yönetimsel ve planlamaya yönelik veriler temin edilerek yasal süreç ve ilgili kanun ve yönetmelikler incelenmiştir. Kıyı kavramının farklı bilimlere göre tanımları yapılarak, kıyı alanlarında kullanım türleri incelenmiş, dünyadan örnekler verilerek kıyı planlamaları değerlendirilmiştir. Görsel veyazılı verilerle, İstanbul kıyı dolgu alanlarının, kent açık ve yeşil alan sistemi içindeki yeri ve önemine değinilmiştir. Kıyı planlamaları içinde yer alan Samatya sahil parkı ve Maltepe-Bostancı kıyı dolgu alanları incelenerek, kullanıcılarla anket çalışmaları yapılmıştır. Tez kapsamında yapılan araştırmalar sonucunda, İstanbul kenti dolgu alanların her iki yakadaki toplam alanı 2.825. 445 m2 ' dir. Anadolu yakası bu alanın % 59 ,08'ini, Rumeli yakası ise % 40 ,92'sini oluşturmaktadır. İstanbul kenti tüm kıyı dolgu alanlarında yapılan düzenleme çalışmaları tamamlanmamıştır. İstanbul kenti toplam açık ve yeşil alan miktarı 20.013. 005 m2 ' dir. İstanbul kent içinde kişi başına düşen yeşil alan miktarı 2,18 m2 ' dir. Dolgu alanlarda ise kişi başına düşen yeşil alan miktarı 0,30 m2 ' dir. Toplam kişi başına düşen yeşil alamn % 13 ,76'smı kıyı dolgu alanları oluşturmaktadır. Tez kapsamı içinde yer alan diğer bir araştırma olan anket çalışmaları ile günümüzde mevcut toplumsal kullanıma açık Samatya sahil parkı ve henüz inşaat aşamasında olan, tam anlamıyla faaliyete geçmemiş Maltepe-Bostancı kıyı dolgu alanında kullanıcı potansiyelleri belirlenmiş, kullanıcı istekleri, olumlu ve olumsuz etkileşimleri ortaya çıkarılmıştır. Farklı yaş grubu, farklı meslek grubu, farklı eğitim durumlarına göre kullanıcı istek ve ihtiyaçları belirlenmiştir. Günümüzün getirdiği yoğun yapılaşma, hızlı yaşam gibi etkenler sebebiyle insanların rekresyonel ihtiyaçlarının artması, bireyleri açık ve yeşil alanlara yönlendirmektedir. Kent içinde yapılan kıyı dolgu alanların hemen hemen hepsinde aynı olumsuzluklar olduğu için, kullanıcılar kıyı alanlarını çay bahçelerine, cafelere veya restoranlara gitmek için kullanmaktadırlar. Ekonomik seviyenin verdiği kısıtlamalar sebebiyle çok uzak alanlara gidemeyen bireyler bu tip alanları yoğun olarak kullanmakta, bu kullanım sonucunda ve yetersiz bakım çalışmaları veyasal yaptırımlarda oluşan açıklıklar sebebiyle alanların tahribatı kısa sürede olmakta ve kullanım süresi azalmaktadır. Park anlayışı kullanıcı kitlesi için çok farklı bir anlama gelmeye başlamıştır. Bireylerin bu konuda eğitilmeleri plancının kararlarına bağlıdır. Park alanı içinde getirilecek farklı kullanım ve fonksiyon alanları oluşan bu olumsuz olguyu zamanla ortadan kaldıracak, tahribatları, zararlanmaları en aza indirerek, bu tip alanların uzun yıllar kullanılmasını sağlayacaktır. Doğal yaşam döngüsü içinde kıyı dolgu alanları ekosisteme zarar veren bir yapı teşkil eder. Kentleşme, sanayileşme, kullanıcı tahribatları sebebiyle kullanımı minimuma inmiş kıyı dolgu alanlarına alternatif yeni dolgu alanlar yaratma fikri yerine, yapılmış ya da yapılacak çalışmalarda doğal özellikler, çevresel faktörler, yasal ve yönetimsel etkenler, kullanıcı talepleri, uygulama ve denetleme göz önüne ialınarak yapılacak planlama ve çalışmalar kıyı dolgu alanlarını tam anlamıyla kullanılır hale getirecektir. XVII