Avrupa toplulukları kurucu antlaşmaları çerçevesinde bütünleşmenin değişen hukuksal özellikleri

ikinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa'da ekonomik ve siyasi bütünleşmenin gerçekleştirilmesine yönelik olarak oluşturulan birçok bölgesel kuruluş arasında, yalnızca Avrupa Toplulukları, diğerlerinden farklı bir örgütlenme modeli sergilemiştir. Avrupa Toplulukları'nın, kurucu antlaşmalar temelinde gösterdiği gelişim, kuruluş aşamasından başlayarak geçirdiği değişiklikler çerçevesinde dinamik bir bütünleşme sürecine yönelmiştir. Avrupa Toplulukları' nın başlattığı bütünleşme sürecinin ilk aşamasını, 18 Nisan 1951'de Almanya, Fransa, Belçika, Hollanda, Lüksemburg ve İtalya'dan oluşan 6 üye devlet tarafından imzalanan AKÇT Antlaşması oluşturmuştur. AKÇT Antlaşması, aşamalı olarak gerçekleştirilecek ekonomik bütünleşmenin giderek siyasi bütünleşmeye yönelmesi amacıyla, dönemin temel endüstriyel maddeleri olan kömür ve çeliği kapsayan bir ortak pazar çerçevesinde üye devletlerin ulusal egemenlik yetkilerini sınırlandırarak; uluslar üstü nitelik içeren bir örgütlenmenin temellerini atmıştır. Bu temel üzerinde 25 Mart 1957'de gerçekleştirilen AET Antlaşması, ekonomik bütünleşmenin kapsamını genişleterek, Avrupa halkları arasında giderek daha sıkı bir birliğin kurulma sürecinin başlangıcını oluşturmuştur. AET Antlaşması ile eş zamanlı olarak imzalanan AAET Antlaşması, nükleer endüstrilerin hızla geliştirilmesi ve barışçıl kullanımını bütünleşmenin kapsamına almıştır. Yöneldikleri bütünleşme amacı ve ortak bir kurumsal yapı çerçevesinde, uygulamada bir bütün oluşturan Avrupa Toplulukları, dinamik bütünleşme sürecinin ileriki aşamalarının geliştiği temeli oluşturmuştur. Bu temel, kurucu antlaşmalar ile onlardan kaynaklanan Topluluk tasarruflarının meydana getirdiği kendine özgü hukuk düzeninin ; ulusal hukukta doğrudan geçerli olması ve ulusal hukuka göre önceliği bulunması aracılığıyla korunmuş ve geliştirilmiştir. Avrupa Toplulukları' nın üç kez genişlemesinin ardından Şubat 1986'da gerçekleştirilen Avrupa Tek Senedi, kurucu antlaşmaların temel oluşturduğu bütünleşmenin devamını ve güçlendirilmesini sağlamıştır. Bu bağlamda Avrupa Tek Senedi, AET Antlaşması uyarınca kurulan ortak pazarın, sınırların kaldırıldığı bir iç pazara dönüştürülmesini sağlamıştır. iç pazarın gerçekleştirilmesi çerçevesinde, bölgesel kalkınmışlık düzeyleri arasındaki farkın azaltılması, araştırma ve teknolojik gelişme ile çevrenin korunması AET'nun yetki kapsamına alınmıştır. Diğer yandan, Avrupa halklarının temsilcilerinden oluşan Avrupa Parlamentosu' nun, üye devletlerin temsil edildiği Konsey'in egemen olduğu karar alma sürecindeki yetkileri arttırılmıştır. Tek Senet ile, üye devletlerin devlet ya da hükümet başkanlarının bir araya geldiği zirve toplantıları çerçevesinde geliştirilen siyasi işbirliği de hukuksal çerçeveye yerleştirilmiştir. 7 Şubat 1992'de imzalanan Maastricht Antlaşması ile Avrupa Birliği kurulmuştur. Avrupa Birliği, uluslarüstü nitelik içeren Avrupa Toplulukları' nın yanı sıra, ağırlıklı olarak hükümetlerarası nitelik taşıyan ortak dış politika ve güvenlik politikası ile adalet ve iç işlerinde işbirliğini, ekonomik bütünleşmenin siyasi bütünleşmeye yönelmesi ve tek kurumsal çerçeve bağlamında bir araya getirmiştir. Ekonomik ve parasal birlik, öğretim, mesleki eğitim, gençlik, kültür, kamu sağlığının korunması, tüketicinin korunması, trans-Avrupa şebekeleri Avrupa Topluluğu'nun sorumluluk kapsamına alınmıştır. Maastricht Antlaşması ile Avrupa halkları arasında bir birlik kurulması hedefine daha çok yaklaşılmıştır. Bu bağlamda, Birlik vatandaşlığı çerçevesinde üye devlet vatandaşları ile Birlik arasında doğrudan bir bağ kurulmuş; diğer yandan, Topluluğun karar alma mekanizmasına, kararların vatandaşlara olabildiğince yakın düzeyde ve etkinlik ölçütü temelinde alınmasını sağlamak amacıyla değişiklikler getirilmiştir. Avrupa Toplulukları' nın kuruluşuyla başlayan dinamik süreç, sektörel bütünleşmeden kapsamlı bir ekonomik bütünleşmeye yönelmiş ve giderek Avrupa halklarının da dahil olduğu bir siyasi bütünleşme doğrultusunda gelişmiştir. Bu gelişim, bütünleşme sürecinin, ulusal farklılıkların korunması temelinde bütünleşmenin ilerletilmesine dayanan federal bir oluşuma yönelmekte olduğunu ortaya koymaktadır.