Anthony Giddens'ta sosyolojik teorinin merkezi problemlerinin yeniden temellendirilmesi

Bu çalışmanın temel amacı, günümüz Batı sosyolojisinin en önemli temsilcilerinden biri olan Anthony Giddens'ın sosyolojik teorinin merkezi problemlerini yeniden nasıl temellendirdiği konusunu tahlil etmektir. Araştırmamızda, öncelikle, başlangıcından günümüze sosyolojik teorinin merkezi problemlerinin neler olduğu ve bunların hangi sebeplerden kaynaklandığı tartışılmaktadır. Bu bağlamda, Batı sosyolojisindeki teorik problemler, özellikle belirsizlik ve kriz durumları, yeni teorik arayışlar ve yönelimler ele alınmaktadır. Batı sosyolojisinin en önemli problemi, onun belirsizlik içinde bulunmasıdır. Bu belirsizliğin temelinde, teorik düzeyde yapı-eylem, metodolojik düzeyde ise pozitivizm-hermeneutik şeklinde ifade edilen ikilik probleminin olduğu bildirilebilir. Yapı-eylem ikiliği problemi, sosyal yapıları öne çıkaran yapı merkezli teorilerle, insan eylemlerini esas alan eylem merkezli teoriler arasındaki gerilimden kaynaklanmaktadır. Sosyal gerçekliğin yapısall unsurlarca belirlendiğini ileri süren yapı merkezli teoriler, yapı, sistem ve kurum gibi geniş ölçekli makrososyolojik konulara yönelmiş, aktör, benlik ve eylem gibi mikrososyolojik unsurlara önem vermemiştir. Eylem merkezli teoriler ise, bireye ve onun eylemlerine odaklanmış, bireyler üzerinde belirleyiciliği ve kısıtlayıcılığı olan yapısall koşulları, yani makrososyolojik unsurları ihmal etmiştir. Sosyolojik teorideki yapı-eylem ikiliği kendisini pozitivizm-hermeneutik ikiliğinde de göstermiş ve onun doğasını problematik hale getirmiştir. Sosyolojinin doğa bilimleri referans alarak metodolojisini pozitivizme dayandırması gerektiğini savunan yapı merkezli teoriler ile onun nesnesinin maddi doğadan farklı olduğunu, dolayısıyla metodolojisinin anlamaya ve yorumlamaya yönelen hermeneutik olması gerektiğini öne süren eylem merkezli teoriler arasında çatışma vardır. Yapı-merkezli teoriler ile eylem merkezli teoriler sosyal gerçekliği bütünüyle açıklama konusunda başarısız olmuştur Teorik ve metodolojik ikiliklerin yarattığı belirsizlikler, gerçekliğin çözümlenmesinde sosyolojinin yetersiz kalmasına neden olmuştur. Bütün bunlar, sosyolojik teorinin güvenilirliğini sarsmış, onun gereksizliğini gündeme getirerek sonunu/ölümünü ilan etmiş ve onu çözülmesi zor bir kriz içine itmiştir. II Sosyolojik teorideki belirsizlik ve kriz durumlarını ortadan kaldırma yolunda Alain Touraine, Jürgen Habermas, Pierre Bourdieu ve Norbert Elias gibi birçok teorisyen çaba göstermiştir. Ancak, bu teorisyenler, sosyolojik teorinin merkezi problemi olan yapı-eylem ikiliğini ele almakla birlikte, söz konusu ikiliğin eylem ya da birey yönüne ağırlık vermiş ve onu çözme konusunda yetersiz kalmışlardır. Bu çalışmanın ana konusunu oluşturan Giddens ise, Batı sosyolojisindeki yapı-eylem ikiliği ve ondan kaynaklanan problemlerin çözümlenmesinde daha etkili olmuştur. Giddens, Batı'da son yıllarda gündeme gelen 'sosyolojik teorinin krizi' ya da 'sosyolojinin ölümü' iddialarının gerisindeki yapı-eylem ikiliği problemini ortadan kaldırmak için yapılaşma teorisini geliştirmiştir. Bu çabasında, Giddens, yapı merkezli teoriler ile eylem merkezli teoriler arasında bir köprü kurmuş ve sosyolojik teoriye yeni bir yönelim kazandırmıştır. Yapılaşma teorisine göre, etkin eyleyenler olarak bireyler, sosyal yapı ile karşılıklı etkileşim çerçevesinde hem toplumu etkileyen hem de toplumdan etkilenen öğelerdir. Yapılaşma teorisinde eylem, etkin eyleyenlerin ürünüdür. Yapı ise, zaman ve uzam boyunca yinelenir bir biçimde sosyal sistemler şeklinde örgütlediği eylemlerin hem aracı hem de sonucudur. Böylece, Giddens yapılaşma teorisiyle, toplumu, hem bireysel eyleyenlerin biçimlendirdiği hem de yapısall unsurların belirleyici olduğu bir yapılaşma süreci şeklinde nitelemiş ve yapı-eylem ikiliğini reddetmiştir. Giddens'ın yapılaşma teorisi, hem sosyolojik teorinin sosyal problemleri açıklamada neden başarısız olduğu konusuna açıklık getirmiş hem de sosyolojik teorinin Batı'daki yeni sosyal gelişmeleri çözümleme noktasındaki yetersizliklerini aşmış, böylece de sosyolojik teorinin merkezi problemleri sorunsalım çözmüştür. Bütün bunlarla birlikte, Giddens, yapılaşma teorisiyle gerçekte, Batı'ya özgü problemlerden hareket etmiş, Batı'nın amaç ve çıkarlarını esas almış, Batı sosyolojisindeki açmazları ve krizleri gidermeye çalışmış ve Batı sosyolojisine yeni bir biçim vermiştir. Dolayısıyla, Giddens'ın yapılaşma teorisi, Batı toplumlarından farklılık gösteren Türk toplumu gerçeğini açıklayamaz.