Osmanlı arşiv belgelerine göre Osmanlı-Danimarka ilişkileri (1839-1918)

Bu çalışmada, Tanzimat'ın ilanından (1839) Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna (1918) kadar geçen sürede, Osmanlı Devleti ile Danimarka arasında meydana gelen ilişkiler incelenmiştir. Yaklaşık 79 yıllık söz konusu süreçteki ilişkiler siyasi, ekonomik ve sosyo-kültürel açıdan ele alınmıştır. Danimarkalılar Osmanlı Devleti'ninilk olarak İstanbul'un fethinden hemen önce Papa IV. Eugen'in, Türklere karşı yapılacak bir haçlı seferine destek çağrısı ile tanımışlardır. İstanbul'un fethinden sonra da söz konusu devlet, yine Papalık ve ilerleyen dönemde de Kutsal Roma Germen İmparatorluğu tarafından aynı maksatla yapılması düşünülen haçlı seferlerine dahil edilmeye çalışılmıştır. Tüm bunlarla birlikte Danimarka ile Osmanlı Devleti arasındaki ilk resmi ilişki 1756 yılında imzalanan Dostluk, Seyr-i Sefain ve Ticarat Antlaşması'yla başlamıştır. Bu ilk anlaşmadan sonra Danimarka ile Osmanlı Devleti arasında, 1828, 1841, 1859, 1862 yıllarında da çeşitli ticaret antlaşmaları yapılmıştır. Genel olarak ekonomik münasebetler üzerinden yürüyen ilişkilerin siyasi bir ittifakı da beraberinde getirdiğini söylemek mümkün değildir. İki devlet arasında en büyük problem 1820'li yıllarda Danimarka'nın Rusya desteği ile Karadeniz'de serbestçe ticaret yapma hakkını elde etmesi sırasında yaşanmıştır. Karadeniz'de böyle bir imtiyaz vermek istemeyen Osmanlı Devleti, Danimarka ve birkaç devlete daha Rusya'nın baskısı ile bu serbestliği tanımak zorunda kalmıştır. Denizaşırı ticaret ile uğraşan Danimarka, söz konusu süreçte Osmanlı ülkesinin birçok yerinde diplomatik temsilcilikler açmış ve bunlar üzerinden kendi vatandaş, tüccar ve gemicilerinin menfaatlerini korumuştur. Hakikaten de Osmanlı arşiv kayıtlarına göre birçok Danimarka ticaret gemisinin İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçip Karadeniz limanları ile Akdeniz ve Baltık limanları arasında ticaret yaptıkları görülmektedir. Aynı şeyi Osmanlı tarafı için söylemek mümkün görülmemektedir. Osmanlı Devleti'nin mevcut ekonomik anlayışının yanında ticari açıdan Baltık bölgesinde hiçbir faaliyetinin bulunmaması Danimarka'da diplomatik temsilcilikler kurmasını engellemiştir. Hatta I. Dünya Savaşı'na kadar Danimarka'da elçilik yoluyla hemen hemen hiç temsil edilmeyen Osmanlı Devleti, fahri şehbenderler ile kendini temsil etmeyi tercih etmiştir. İncelenen dönemde, iki hanedan arasında içeriği; tahta çıkış, hanedan ile ilgili önemli olayları haber verme, tebrik ve taziye olan yoğun bir mektup trafiği yaşanmıştır. Ayrıca iki devlet birbirlerinin hanedan üyelerine, resmi memurlarına ve vatandaşlarına devlet nişanları ve madalyaları vermiştir. Osmanlı ülkesine, seyahat etmek veya bilimsel çalışma yapmak için birçok Danimarkalı sivil, yazar ve bilim insanı gelmiştir. Ressam Melchior Lorck, Yazar Hans Christian Andersen, Dil Bilimci Johennes Ostrup, Biyolog Johannes Schmidt ve Arkeolog Karl Frederik Kinch bunların en önemlileridir. Danimarka'da bilimsel çalışma yapan Osmanlı bilim adamlarının varlığından söz etmek mümkün olmamakla birlikte Yazar Ahmed Mithat Paşa ve Selim Sırrı Tarcan gibi birkaç aydın Danimarka'ya gitmiş ve orada gördüklerini kayda geçirmiştir. İki devlet arasındaki ilişkiler I. Dünya Savaşı sırasında da devam etmiştir. Özellikle Rusya'nın ve Osmanlı Devleti'nin karşılıklı aldıkları savaş esirlerinin durumlarının, teftiş edilmesi ve ihtiyaçlarının giderilmesi konusunda Danimarka Kızılhaçı büyük bir rol oynamıştır. I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti'nin mücadele ettiği konulardan biri de Danimarka kamuoyunun, Ermeni meselesi ile ilgili yanlış yönlendirilme teşebbüsleridir. Bu çalışmada Osmanlı Devleti'nin, Danimarka kamuoyunun gerçeklere uyandırılması konusunda yaptığı çalışmalara da dikkat çekilmiştir.