Çeviri sorunu olarak niteleme ilgeçleri

Elimizdeki bu çalışma Almanca niteleme ilgeçlerini ele almaktadır. Bu çalışmanın amacı niteleme ilgeçlerini bir bütün olarak ele almak değil, onlardan yalnızca 'auch, denn, doch, ja, schon, wohl gibi bir kaçını çözümlemektir. Çalışmada Almanca niteleme ilgeçleriyle onların bir bütünce çerçevesinde saptanan karşılıklarının nasıl bir ilişki içinde olduklarını incelemeye, ortaya koymaya çalışmaktayız. Niteleme ilgeçleri özgün anlamlarını ancak bir tümcede ya da başka bir deyişle bir bağlamda kazandıkları için, bu ilgeçlerin değerlendirilmesinde onların geçtikleri bağlam çok önemli rol oynamaktadır. Bu nedenle karşılaştırmalı çalışmamızı gerçekleştirmek için Almanca özgün yapıtları ve onların Türkçe çevirilerini bütünce olarak seçmeyi uygun bulduk. Bütüncemiz Bertold Brecht'in 'Mutter Courage und ibre Kinde f adlı özgün tiyatro yapıtı ile onun 'Cesaret Ana ve Çocukları' adlı çevirisi ve Franz Kafka'nın 'Die Verwandlung' adlı öyküsü ile onun 'Değişim' ve 'Dönüşüm' adlı farklı iki çevirilerinden oluşmaktadır. Bütüncenin geri kalan bölümünü Almanca ve Türkçe sözlüklerden alınmış tümcelerle bizim kendimizin kurduğu örnekler oluşturmaktadır. Çalışmamızı tanıtmaya başlamadan önce çalışmada sürekli kullandığımız birkaç terime açıklık kazandırma gereksinimi duyduk. Çalışmada kullanılan 'Partikel ' terimi bağlaç, belirteç, ünlem gibi çekimsiz sözcükleri de içine alan geniş anlamıyla değil, bu saydığımız sözcüklerden sözdizimsel ve işlevsel özellikleriyle ayrılan dar anlamıyla kullanılmıştır. Niteleme ilgeçleri ilgeçlerin 'ölçü ilgeci, yükseltme ilgeci, yanıt ilgeci, olumsuzluk ilgeci' gibi alt gruplarından yalnızca biridir. Gerek çeşit gerekse kullanım yoğunluğuyla Almanca'nın ayırıcı niteliğini 279 oluşturan niteleme ilgeçleri uzun zaman araştırmacılardan gereken ilgiyi göremediler. Ancak dilbilim alanındaki edimbilimsel dönüşümle birlikte dilbilimsel araştırmaların ilgi alanına girdiler. Önceki olumsuz değerlendirilmelerinin etkisi bugün bile onların sözlüklerdeki ya da dilbilgisi yapıtlarındaki betimlemelerinde kendini duyumsatmaktadır. Kuşkusuz bu olumsuz durum yabancı dil derslerinde ve çevirilerde de yansısını bulmaktadır. İşte bizi bu tür çalışma yapmaya yönelten de özellikle çeviri alanında yaşanan bu olumsuz durumdur. Bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Almanca ilgeçler ve onların alt sınıfları kısaca tanıtıldı. Bu alt sınıflardan birini oluşturan niteleme ilgeçleri de bu bölümde çeşitli yönlerden incelendi, betimlendi, biçimbilimsel, sözbilimsel ve edimbilimsel özellikleriyle ortaya kondular: -Biçimbilimsel olarak niteleme ilgeçlerinin çekimsiz sözcüklerden oluştuğunu söyleyebiliriz. -Sözdizimsel olarak niteleme ilgeçleri tümcenin başında yer alamazlar, genellikle vurgusuzdurlar, hiçbir soruya yanıt işlevi üstlenemezler, tümcedeki tek bir sözcüğü değil, tümcenin kendisini, tümünü etkilerler ve olumsuzlanamazlar. -Edimbilimsel ya da bildirişimsel yönden niteleme ilgeçleri konuşucunun söylenen şeye karşı öznel tutumunu yansıtırlar. Bu ilgeçler aracılığıyla konuşmacılar arasındaki ortak bilgiye, konuşucunun ya da dinleyicinin görüş ya da beklentilerine gönderme yapılabilmektedir. Konuşucu, niteleme ilgeçlerinin yardımıyla tümcenin temel iletisine kişisel tutumunu yansıtan ek bir bilgiyi katma olanağım yakalar. Yine bu ilgeçleri kullanarak konuşucu söylediğini hangi amaçla dile getirdiğini, 280 buyrumunu rica, öneri ya da salt buyrum olarak mı yorumladığını karşısındakine duyumsatmaya çabalar. Karşılaştırmalı çalışmanın temel koşulunu karşılaştırılacak her iki dilin ya da dillerin tek dilsel olarak betimlenmiş olmaları oluşturduğu için, çalışmanın ikinci bölümünü Türkçe ilgeç betimlemelerine ayırdık. Burada Türkçe ilgeç sınıflamalarına kısaca değindik. Bu bölümde Türkçe ilgeçlerin de Almanca ilgeçlerin başlangıçta yaşadıkları olumsuz süreçten geçtiklerini, ancak bu süreci daha aşamadıklarını, Almanca ilgeçler gibi yoğun biçimde araştırmalara konu olamadıklarını saptadık. Türkçe'de ilgeçlerle ilgili yapılan çalışmaların daha çok artsüremli yöntemle gerçekleştirildiklerini belirledik. Bugün bile ilgeçlere yönelik ilginin olması gereken yerde olduğunu söyleyemeyiz. Çalışmamızın üçüncü bölümünde araştırmanın kuramsal temeli tanıtılmaya çalışıldı. Burada karşılaştırmalı dilbilimin yine karşılaştırmalı yöntemle çalışan diğer dilbilim dalları arasındaki yerini saptamaya, onun yabancı dil dersi ve çeviribilim için önem ve yararlarını kısaca özetlemeye çalıştık. Bu karşılaştırmalı çalışmanın temel bölümünü seçtiğimiz altı niteleme ilgecinin her birinin bir bütünce çerçevesinde kapsamlı olarak incelendiği dördüncü bölüm oluşturmaktadır. Almanca ilgeç araştırmaları özellikle son yıllarda büyük bir ivme kazandığı için bu bölümde öncelikle yeni araştırma sonuçlarının sözlüklere yansıyıp yansımadığım belirlemeye çalıştık ve bu nedenle tek ve iki dilli sözlükleri inceledik. Tek dilli sözlüklerin incelenmesi sırasında bu sözlüklerin yeni dilbilimsel araştırmalarla bağlaç, belirteç ve ünlemlerden ayrılan niteleme ilgeçlerini ya da281 diğer ilgeç türlerini yine bu sözcüklerle birlikte değerlendirdiğini saptadık. Yine incelenen sözlüklerdeki, özellikle Wahrig'deki ilgeçlerin betimlendiği bölümlerin çok kötü ve karmaşık ayrıştırıldığı sonucuna vardık. Sözlüklerde ortaya konulan işlevler ve sözcük türleri arasında niteleme ilgeci terimine rastlayamadık, yalnızca Duden'de alt sınıflamasına girişilmemiş bir ''Partikel' sözcüğüne tanık olduk. Wahrig'in eleştirilecek bir başka yönü ise bu sözlüğün incelediğimiz ilgeçlerin betimlendiği bölümlerinde verilen örnekleri açıklama yapmaya gerek duymaksızın ard arda sıralaması, bir ilgecin aynı ya da benzer işlevlerine yönelik örnekleri peş peşe getirmeyip birbirinden kopuk biçimde farklı farklı bölümlerde vermesidir. Dil öğrenenlere ve çevirmenlere her konuda yardımcı olması gereken iki dilli sözlüklerde ise onların dil öğrenenlere ve çevirmenlere yardımcı olmak şöyle dursun tek bir niteleme ilgecine birden çok karşılık önererek ve bu sözcüklerin işlevleriyle ilgili herhangi bir açıklama yapmayarak onların aklım iyice karıştırabilecek yapıya sahip olduğunu saptadık. Bu bölümde sözlük çözümlemesinin yanında bütünceden örneklerle niteleme ilgeçlerinin çok işlevli oldukları onaylandı. Ayrıca burada dil öğrenenlere ve çevirmenlere niteleme ilgeçlerini diğer farklı işlevli eşadlılarından ayırabilmede kolaylık sağlayacak ölçütleri örnekleriyle birlikte sıralama gereksinimi de duyduk. Niteleme ilgeçlerinin kullanılışları tümce türüne göre sınırlılık gösterdiği ve işlevleri de yine girdikleri tümcelere göre farklılıklaştığı için, niteleme ilgeçlerinin hangi tümce türünde görüldüğü hangilerinde ise görülmediği belirlemede yarar gördük. İncelenen sözcüklerin geçtikleri tümcelere göre dağılımları aşağıya çıkarılmıştır: 282 'Auch': 'Auch' niteleme ilgeci olarak bildirim, ünlem, karar bildiren soru tümcesinde, tamamlama sorularında ve buyrum tümcelerinde görülmektedir. 'Denn': 'Denn' niteleme ilgeci yalnızca karar bildiren sorularda ve tamamlama sorularında görülür. 'Doch': Bu niteleme ilgecinin geçtiği tümce türleri bildirim, ünlem ve buyrum tümcesi ile tamamlama sorulandır. 'Ja': 'Ja' niteleme ilgeci bildirim, ünlem ve buyrum tümcelerinde geçmektedir. Soru tümcelerinde görülmez. 'Schon': Bu ilgeç bildirim ve buyrum tümcesi ile tamamlama sorularında görülmektedir. 'Wohl': Wohl' niteleme ilgeci bildirim tümcesi ile kara bildiren soru ve tamamlama sorularında görülmektedir. Bu bölümdeki bütünce çözümlemesi sırasında Almanca niteleme ilgeçlerinin özgün tümcede üstlendikleri çeşitli işlevlerinin Türkçe'ye bağlaç, belirteç ve ünlemlerden tutun da zaman kiplerine kadar çok çeşitli dilsel araçlarla aktarıldığım saptadık. Niteleme ilgeçleriyle onlara karşılık olarak önerilen Türkçe sözcükler arasında birebir ilişki bulunmadığını da ayrıca belirlemiş olduk. Türkçe'deki bu sözcükler Almanca' daki niteleme ilgeçleri gibi kapalı bir sözcük türü oluşturmamaktadırlar. Niteleme ilgeçlerine karşılık olarak sunulan Türkçe sözcükler daha önce de değindiğimiz gibi çok farklı sözcük türlerine girmektedirler. 283 Çalışmamızın beşinci bölümü ise niteleme ilgeçleri için bütüncede saptanan ya da bizim önerdiğimiz Türkçe karşılıkların tek dilsel betimlenmelerini içermektedir. Niteleme ilgeçleri ve onlara karşılık olarak sunulan Türkçe sözcüklerin nasıl bir ilişki içinde bulunduğunu saptamak için gerekli gördüğümüz tek dilsel betimleme Türkçe dilbilgisi yapıtlarıyla sözlüklere dayanmaktadır. Karşılık olarak sunulan bu Türkçe sözcüklerin kullanım biçimlerinin bilinmesi, bu sözcüklerle niteleme ilgeçlerinin ne ölçüde karşılaştırılabileceği sorusunun yanıtlanması için zorunludur. Burada sunulan karşılıkların niteleme ilgeçlerinin yalnızca tikel karşılıkları ya da açımlamaları olabileceğini belirledik. Altıncı bölüm çalışmada ortaya atılan savların kısa özetinin sunulduğu sonuç bölümünden oluşmaktadır.