Kolluğun elkoyma yetkisi

Bilindiği gibi ülkelerin saygınlığı, demokrasi ve insan hakları alanındaki gelişmişlikleri ile değerlendirilmektedir. Çağdaş hukuk devleti, insan hakları uygulamalarının gerçekleşmesi ile adalet ve güvenliğin sağlanması olgularının üzerine kurulmuştur. Çağdaş hukuk devletinin önemli öğelerinden biri de kolluk görevlileridir. Kolluk güvenliğin ve adaletin sağlanabilmesi için kişi hak ve hürriyetlerine dokunan bir takım yetkiler kullanır. Kolluğun kullandığı bu yetkilerden birisi de elkoyma yetkisidir. Elkoyma yetkisi, başta mülkiyet ve özel hayatın gizliliği hakkı olmak üzere değişik hakların kanunla sınırlandırılmasını içermektedir. Kolluğun basit elkoyma yetkisi yanı sıra amacı ve şartları CMK ve farklı kanunlarla düzenlenmiş değişik özel elkoyma yetkisi de bulunmaktadır. 5271 sayılı CMK'nın 123. maddesi;(1) İspat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri muhafaza altına alınır.(2) Yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği her türlü eşyaya elkonulabilir.' hükmünü taşımaktadır. Elkoyma; muhakemenin sağlıklı bir şekilde yapılmasını sağlamak ve muhakeme sonucunda verilecek kararın kağıt üzerinde kalmasını önlemek, verilecek kararların uygulanmasını garanti altına almak amacıyla yapılır. Elkoyma işleminin yapılabilmesi kanunun aradığı şartların birlikte gerçekleşmesi bir zorunluluk olup, bu olan şartların hepsinin birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu şartlardan birisinin gerçekleşmemiş olması durumunda elkoyma işlemi yapılamaz, yapılmış olan elkoyma işlemi hukuken tartışmalı hale gelir. Ceza muhakemesi hukukumuza göre elkoyma işlemi yapabilmek için ortada bu işlemi yapma yetkisini veren bir elkoyma kararının veya emrinin bulunması bir zorunluluktur. Ancak, kolluğun böyle bir karar veya emir talep edebilmesi için de hakimi veya yetkili mercii ikna edecek yeterli şüphe sebebinin bulunması gereklidir. Elkoyma kararını veya emrini vermeye yeterli şüphe sebebi yok ise karar veya emir verilemez. Bu nedenle elkoyma konusunda karar veya emir olmasına ilişkin şarttan önce karar vermeye yeterli şüphe olması konusunun açıklanması gereklidir. CMK, delil elde etme veya ileride müsaderesi gereken eşyaların alınması için elkoymayı amaçlamıştır. Yani elkoyma işlemi ile ceza muhakemesinin yürütülmesi ve verilecek müsadere kararının infaz edilmesi amaçlanır. Bu amaç, her zaman gözetilmesi gereken ve her durumda hayata geçirilmesi gereken bir husus olmadığı gibi istisnaları da bulunmaktadır. Kanun koyucu bazı istisnalar getirerek; kişi temel hak ve hürriyetleri ile caza muhakemesi neticesinde elde edilecek maddi gerçeğin bulunmasındaki sosyal yarar arasında bir denge kurmaya çalışmıştır. Yani, bazı durumlarda elkoyma işlemi ile meydana getirilen zarar, bu amaçların hayata geçirilmesi ile elde edilmesi umulan yarardan açıkça oransız olabilir. Böyle durumlar söz konusu olduğunda elkoyma işlemi yapılması hukuken engellenmelidir. Basit elkoymanın yanı sıra CMK'da değişik özel elkoyma yetkileri de düzenlenmiştir. Bunlar;i. Taşınmazlara, hak ve alacaklara elkoymaii. Zorlama amaçlı elkoyma. Postada elkoymaiv. Bilgisayarlarda, programlarında, kütüklerinde kopyalama ve elkoymav. Şirket yönetimine elkoymavi. Avukat bürolarında ve avukatın postadaki eşyalarına elkoyma . Askeri mahallerde elkoymadır. Ayrıca değişik kanunla da düzenlenmiş ve özellik arz eden elkoyma müesseseleri de bulunmaktadır. Bunlardan bazıları;i. Bankacılık Kanununa göre elkoymaii. Kaçakçılıkla Mücadele Kanununa göre elkoyma. Orman suçlarında elkoymaiv. Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkındaki Kanuna Göre Elkoymav. Avda ve Sporda Kullanılan Tüfek, Tabanca ve Diğer Aletler Hakkında Kanununa göre elkoymavi. Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununa göre elkoyma . Kara avcılığı Kanununa göre elkoyma. Su Ürünleri Kanununa göre elkoymaix. Yardım Toplama Kanununa göre elkoymax. Basılmış eserlere ve basın araçlarına elkoyma . Fikir ve Sanat Eserleri Kanununa göre elkoymaElkoyma emri ve işleminin 24 saat içinde hakim onayına sunulmaması veya onaya sunulmasına rağmen elkoymadan itibaren 48 saat içinde bir karar verilmemesi veya hakim onayına sunulmasına rağmen hakim tarafından onaylanmaması halinde elkoyma işlemi kendiliğinden kalkacağından elkoymayı yaptıran kolluk amiri veya Cumhuriyet savcılığı tarafından elkoymanın konusu olan eşyanın zilyedine derhal iadesi gerekirCMK'da elkoyma işlemine karşı müracaat edilebilecek farklı kanun yolları bulunmaktadır. Bunlara kısaca değinecek olursak;i. Elkoyma işlemi kolluk amirinin veya Cumhuriyet savcısının yazılı emrine dayalı olarak yapıldıktan sonra hakim onayına sunulmuş ve hakim tarafından da onaylanmış ise veya doğrudan hakim kararına dayalı olarak yapılmış ise bu karara karşı kararı veren hakimliğe CMK 267 maddesi uyarınca itiraz edilebilir. ii. Bu itiraz CMK'nın 268/ 1 maddesi uyarınca elkoyma kararı bakımından ilgili kişi durumunda bulunanın kararı veya elkoyma işlemini öğrendiği tarihten itibaren yedi gün içinde kararı veren hakimliğe dilekçe vermek veya sözlü beyanını tutanağa geçirtmek suretiyle yapılır. Kararı veren hakimlik CMK'nın 268/ 2 maddesi uyarınca itirazı yerinde görür ise kararı değiştirir veya kaldırır, itirazı yerinde görmez ise üç gün içinde itirazı incelemeyen yetkili mercie talebi gönderir. CMK'nın 127/ 4 maddesi uyarıca da, eşya zilyetliğinde iken elkoyma işlemine muhatap olan kimse, sulh ceza hakiminden elkoymanın kaldırılması ve eşyanın iadesi veya eşyanın korunmasına ilişkin her zaman talepte bulunabilir. Bu taleplerin reddine dair kararlar CMK 267 ve 268 maddeleri uyarınca itiraza tabi olacaktır. iv. CMK'nın 132/ 1 maddesi uyarınca ilgili kişi soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısından kovuşturma aşamasında ise davayı gören mahkemeden el konulan eşyanın iadesini isteyebilir. Bu isteklerin reddine ilişkin kararlara karşı aynı fıkranın ikinci cümlesi uyarınca itiraz edilebilir. Hukuka aykırı olarak yapılan elkoymaya bir takım yaptırımlar bağlanması, elkoymayı yapan kolluk görevlilerin denetimi ve disiplin edilmeleri bakımından da bir gereklidir. Bir kolluk görevlisi hukuka aykırı olarak elkoyma işlemi yaptığı takdirde, bu işlem sonucunda elde ettiği bulguların hiçbir işe yaramayacağını ayrıca ceza ve tazminat sorumluluğunun olacağını bilir ise bu şekilde bir işlem yapmaktan kaçınacaktır. Böylece de, elkoymaya ilişkin kuralların hayata geçirilmesi sağlanmış olacaktır. Elkoyma işlemi; usulüne uygun şekilde yetkili mercii tarafından verilen bir elkoyma kararının olmaması veya böyle bir karar olmasına rağmen elkoymanın icrasına ilişkin hükümlere uyulmaması nedeniyle hukuka aykırı hale gelecektir. Ayrıca, elkoyma bir arama işlemi sonucunda icra edilmiş ise; usulüne uygun arama kararı veya emrinin olmaması, aramanın esasına ilişkin diğer hukuka aykırılıkların bulunması durumunda da elkoyma hukuka aykırı hale gelecektirAnayasanın 38/6, maddesi uyarınca; 'Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez.' Bu nedenle, yapılan arama işlemi kanuna ve hukuka aykırı ise bu işlem sonucunda elde edilen 'bulgular' geçersiz hale gelir ve delil niteliğini kaybederler. CMK'nın 206/2a maddesi uyarınca 'delil kanuna aykırı olarak elde edilmiş ise ' reddolunur ve hükme esas alınamaz. Ayrıca, CMK'nın 217/ 2 maddesi uyarınca; 'Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir.' İspat vasıtası olarak kullanılacak bir delil, hukuka aykırı bir arama sonucunda elde edilmiş ise kullanılmaz. İşlemi yapan kolluk görevlisi, elkoyma işlemi ile ilgili usul ve kanun hükümlerine uygun davranmadığı takdirde bu durumdan bir zarar meydana gelmiş ise 5237 sayılı TCK'nın 257/ 1 maddesinde yer alan görevi kötüye kullanma suçu oluşabilir. Eğer kamu görevlisi elkoyma işlemi sırasında yapması gereken işleri veya eşyanın korunmasına veya iadesine ilişkin görevlerini, ihmal eder ve bundan bir zarar meydana gelirse bu durumda da eylemi 5237 sayılı TCK'nın 257/ 2 maddesinde yer alan görevi ihmal suçunu oluşturabilir. CMK'nın 143/ 2 maddesine göre, Devlet, elkoyma koruma tedbiri nedeniyle ödediği tazminattan dolayı, koruma tedbiriyle ilgili olarak görevini kötüye kullandığı saptanan kolluk görevlilerine rücu eder.