Türk Borçlar Hukukunda muvazaa

Muvazaaya ilişkin çok çeşitli tanımlar verilmekle birlikte, bu tanımların eksik yönleri bulunduğu için yeni bir tanım yapmak ihtiyacı doğmuştur. Muvazaa; 'tarafların üçüncü kişileri aldatmak amacıyla görünürde yaptıkları hukuki işlemin hiç hüküm doğurmaması ya da görünürdeki işlemden başka bir işlemin hüküm doğurması yönünde anlaşmaları' şeklinde tanımlanabilir. Muvazaanın şartlan; 'tarafların iradeleri ile beyanları arasında isteyerek meydana getirilen uygunsuzluk' ve 'üçüncü kişileri aldatma niyeti ' olmak üzere ikiye ayrılır. Hukukumuzda muvazaa ikiye ayrılarak incelenmektedir. Olağan muvazaa, tarafların gerçekte herhangi bir muamele yapmayı düşünmedikleri halde, sırf üçüncü şahıslara karşı onları aldatmak amacıyla bir işlem yapmış gibi gözükmek için görünürde bir işlem yapmalarıdır. Olağan muvazaayı oluşturan iki işlem vardır. Bunlardan birincisi 'görünürdeki işlem', diğeri ise 'muvazaa anlaşması'dır. Nitelikli Muvazaa; tarafların görünürde yaptıkları işlem yerine gizli işlemin hüküm doğurması konusunda anlaşmalarıdır. Nitelikli muvazaa; görünürdeki işlem, muvazaa anlaşması ve gizli işlem olmak üzere üç unsurdan oluşmaktadır. Nam-ı müstear, inançlı işlem ve muvazaa birbirine yakın kavramlar olmakla birlikte aralarında bir takım farklılıklar bulunmaktadır. Muvazaada görünürdeki işlem, tarafların gerçekte yapmak istemedikleri işlemdir ve tarafların gerçek iradelerine uymadığı için de geçersizdir. Doktrindeki hakim görüş, bu geçersizliği 'butlan' olarak nitelemek yönündedir. Bir diğer görüş 106 taraftarları ise muvazaa nedeniyle görünürdeki işlemin geçersizliğini 'kendine özgü geçersizlik' olarak nitelemektedir. İrade teorisi uyarınca, tarafların gerçek iradeleri yani görünürdeki işlemin hüküm doğurmaması yönündeki iradeyi esas aldığımızda; görünürdeki işlemin hiç kurulmaması, yani 'yok' hükmünde olması gerekir. Bu görüş teorik açıdan daha isabetli olmakla birlikte, yok hükmündeki bir işlemin dürüstlük kuralı uyarınca bile geçerlilik kazanması mümkün değildir. Bu nedenle görünürdeki işlemin yok hükmünde olması teorik açıdan daha doğru olmakla birlikte, sonuçlan açısından batıl olduğunu kabul etmek daha uygun olacaktır. Görünürdeki İşlem, yazılı borç ikrarı, tapu kütüğüne güvenin korunması ve dürüstlük kuralı nedeniyle geçerli hale gelebilir. Muvazaa taşınmaz devrini konu alan akitlerde daha sık görülmektedir. Ancak bu tür akitlerde gizli işlemin şekil şartını taşıması mümkün bulunmamaktadır. Bu nedenle şekle aykırı olarak yapılan gizli işlem geçersiz olacaktır. Şekle aykırılığa ilişkin ilk görüşe göre; 'şekil, geçerlilik şartı değil, akdin kuruluş şartıdır. Kanunun öngördüğü şekilde yapılmayan bir akdin meydana gelmesi, kurulması mümkün değildir.' Bu görüşe göre, şekle aykırılığın müeyyidesi 'yokluk'tur. Türk doktrininde hakim olan görüş ve Yargıtay'ın yerleşmiş içtihatları şekle aykırılığın müeyyidesinin 'butlan' olduğu yönündedir. Buna göre şekil eksikliği nedeniyle akit baştan itibaren hükümsüz olacağından taraflar arasında hiçbir hak ve borç doğmaz. Batıl olan gizli akit, sonradan tarafların icazeti ile de geçerli hale gelmez. Görülmekte olan bir davada şekil noksanlığını öğrenen hakim, geçersizliği re'sen dikkate almak zorundadır. Şekle aykırılığı, taraflar dışında menfaati bulunan üçüncü kişiler de ileri sürebilir. 107 Diğer bir görüşe göre ise şekil; kural olarak tarafları düşünmeye sevk etmek, acele karar vermelerini önlemek suretiyle onları korumak amacını güder. Bu sebeple taraflar, akitten doğan borçlarını bilerek ve isteyerek, hiçbir yanılgıya düşmeden ifa ettikleri takdirde bu korunmadan vazgeçmişş sayılmalı, böylece gönüllü ve bilinçli ifa ile geçersiz akit sağlık kazanmalıdır. Kendine özgü geçersizlik görüşü, şeklin tarafları koruma amacına daha uygun düşmektedir. Bu nedenle şekle aykırılığı 'kendine özgü geçersizlik' görüşü ile açıklamak daha uygun olacaktır. Kendine özgü geçersizlik görüşüne göre, şekle aykırılık halinde, başlangıçtan itibaren geçersiz olan işlem, taraflardan herhangi bilişince geçersizliği ileri sürülene kadar, sanki geçerli bir işlemmiş gibi hüküm ve sonuçlarını doğurur. Ancak taraflardan biri şekil eksikliğini ileri sürerse, işlem başlangıçtan itibaren geçersiz hale gelir. Buradaki geçersizlik üçüncü kişiler tarafından ileri sürülemez, hakim tarafından re'sen nazara alınamaz. Zira, resmi şekle riayet zorunluluğunun getirilmesindeki temel amaç, tarafların çıkarlarının korunmasıdır. Muris Muvazaası, muvazaanın en sık görüldüğü işlemlerden biri olup, bir kimsenin mirasçısını miras hakkından yoksun etmek amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapu sicilindeki kayıtlı taşınmaz malı hakkında, tapu memuru önünde iradesini satış doğrultusunda açıklamasıdır. Muris muvazaasına ilişkin Yargıtay'ın 1974 tarihli İBK'sında şekle aykırılığın müeyyidesinin butlan olduğu görüşünden hareket edilerek yeni bir dava türü oluşturulmuş, kanunen hakkı bulunmayan kişilere dava açma hakkı tanınmış ve kanunun öngördüğü delil sistemi göz ardı edilmiştir. Bu nedenlerle eleştiri konusu olan muris muvazaasına ilişkin problemler, şekle aykırılığın müeyyidesi kendine özgü geçersizlik görüşü olarak kabul edildiğinde çözümlenebilmektedir. 108