Bir kültürel varlık olarak hamamlar ve İstanbul hamamları üzerine haritalama çaışması

Yıkanma fonksiyonunun yanı sıra sosyal ve kültürel işlevler üstlenmiş derin köklere sahip hamamlar biçimlenişleri, kentsel doku ve sosyal yaşantı içerisindeki yerleri ile toplumsal belleğin önemli bir parçası olarak tanımlanabilir. Anadolu'nun tarihi coğrafyasında antik kentlerin sahip olduğu ve halen kullanılan geleneksel hamamların varlığı, bu kültürün kavramsal anlatımlarının ötesinde mimari özellikleri, doğal, sosyal ve yapılı çevre ilişkileriyle gelişim süreçlerinin analizlerini gerektirmektedir. Günümüz küreselleşen dünyasında yıkanma kültürünün sosyal anlamda sahip olduğu çağrışımlardan uzaklaşarak fiziksel ve pratik bir unsura dönüşmesi ile hamamlar kullanım değerlerini yitirerek tahribata uğramışlardır. Bu kapsamda Roma, Bizans ve Türk toplumlarının hayatlarında anlamlı bir yere sahip olan İstanbul hamamları belge ve tespitleriyle hamam kültürünün korunması, temsil ve sürdürülebilirliği doğrultusunda incelenmiştir. Bu doğrultuda hazırlanan tez beş bölümden oluşmaktadır. İlk bölümünde araştırmaya temel oluşturan ve kapsamını belirleyen öncül çalışmalar incelenmiştir. Güncel literatür taramasının yanında amaç ve hipotezler belirtilerek kullanılan yöntem üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde antik dönem itibariyle yıkanma kültürü ve kökenleri tinsel, fizyolojik, sosyal bileşenleriyle irdelenmiştir. Burada suya bağlı gelişen yerleşim kararları ve yaşam biçimi, farklı ritüel ve ihtiyaçlar doğrultusunda gelişen alışkanlık ve kültürel ifade biçimlerine yer verilmiştir. Araştırmanın temel hipotezinde yer alan yıkanma eyleminin sosyal boyutta gelişimi ve kültürel sürekliliği ifade edilmiştir. Üçüncü bölümde yıkanma kültürünün yapısall bir boyut kazanmasında ve bu ifade biçiminin gelişiminde rol alan etmenler incelenmiştir. Hamamların kentsel doku içerisindeki yerleri, mimari ve yapısall özellikleriyle tanımları yapılmıştır. Tarihsel süreçte kronolojik, bölgesel, tipolojik ve kullanım biçimlerine bağlı gelişimleri incelenmiştir. Antik dönem ve Türk hamamlarını kapsamı içine alan bölümde, sosyal ve fiziksel çevre ile etkileşimin ortaya çıkardığı farklı temsiller karşılaştırmalı biçimde irdelenmiştir. İlk bölümde anlatılan kültürel değerlerin somut ifadeleri olan bu ortak yapı geleneği, programlarının gerektirdiği temel şablonun ötesinde zaman içinde yere bağlı gelişen özgün mimari karakterleriyle dikkat çekmektedir. Dördüncü bölümde çalışma kapsamı olarak belirlenen İstanbul hamamları, temel kaynakların yanı sıra hamam yoklama defterleri, yakıt giderleri, nüfus sayımı, divan kayıtları gibi farklı kaynaklar üzerinden taranarak kentin ilk yerleşim kararlarından günümüze incelenmiştir. Elde edilen grafik ve değişken verilerde etkin doğal ve beşeri unsurların ardından değerlendirme ölçütlerini içeren kapsamlı bir tespit tablosu oluşturulmuştur. Tabloda yer alan verilerin coğrafi bilgi sistemine entegresi ile oluşturulan haritalar kent ölçeğinde bütün olarak değerlendirme ve durum tespiti yapılmasını sağlamıştır. Genel tespitlerin detaylandırılması, yakın çevre, değişim ve etkileşim analizleri için ise tarihi yarımada ve çeperlerini kapsayan kataloglar oluşturulmuştur. Tablo, harita ve kataloglarda yer alan tüm bu veriler fiziksel çevre ve mevcut kullanım durumları, farklı mimari temsil biçimleri ve sosyal etkileşim boyutları ile incelenmiştir. Dolayısıyla kentin topoğrafyası hamamlar üzerinden okunurken hamamlar zaman ve yer kavramlarının ötesinde öncül bölümlerde edinilen parametreler ile değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, elde edilen veriler üzerinden çevresel ve toplumsal değişim faktörlerinin yaşayan birer organizma olarak hamamlar üzerine etkileri farklı araçlar ile değerlendirilmiştir. Konuya ilişkin çözüm önerileri oluşturulurken pratikte uygulanan genel fiziksel kararların ötesinde sosyo-kültürel bir bakış ve toplumsal katılımın hamam kültürünün sürdürülebilirliği üzerindeki etkisi araştırılmıştır.