Central Asia and the great three: The struggle for influence between Turkey, Russia and Iran

Gorbaçov'un 1985'de iktidara gelmesiyle, bir dizi zincirleme siyasi gelişmelere sahne olan Sovyetler Birliği, bu gelişmeler sonucu dağılma sürecine girmiştir. Nitekim, 1991 yılını takip eden yıllarda, nüfusunun çoğunluğunu Türk soyundan olanların oluşturduğu, birçok cumhuriyet bağımsızlığını ilan etmiş ve Rusya Federasyonu'nun içinde de bazı Türk Topluluktan, varlıklarını gösterme imkanını bulmuşlardır. Sovyetler Birliği'nin dağılması, siyasi anlamda, Orta Asya Türk cumhuriyetlerinin Moskova'nın etki alanından derhal çıkmaları olarak değerlendirilmemelidir. Eski dönemde de görev almış idari kadrolara ilaveten, Rusya Federasyonu'nun, Bağımsız Devletler Topluluğu çerçevesinde denetimi kısmen de olsa devam etmektedir. Söz konusu cumhuriyetlerdeki yöneticiler, Moskova'nın doğrudan kontrolü altında olmamakla birlikte, tam bağımsızlıklarına yönelik girişimlerde çoğu zaman Moskova'nın tavrını dikkate aldıkları anlaşılmaktadır. Yörenin dış dünyaya açılmasında, güvenlik meşelerinde, kalkınmalarını finanse edebilmelerinde ve özellikle petrol ve doğal gaz gibi stratejik konularda Rusya Federasyonu'nun etkisi daima kendisini göstermektedir. Bunun ise, bir gece sona erdirilmesi mümkün gözükmemekte, yakın geleceğe kadar devam etmesi beklenmektedir. Bu nedenle ve de aynı derecede, yerleşmiş alışkanlıklar ve her iki taraftaki bazı yönetici elitlerin bir dereceye kadar karşılıklı çıkan nedeniyle Rusya, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri'nin egemen varlıklarına yakın tehdit olarak kalacak gibi gözükmektedir. Bağımsızlığına kavuşan Türk Cumhuriyetlerinde, başlangıçta, Türkiye'ye büyük ilgi oluşmuş, Türk zirveleri ve bir dizi üst düzeyli temaslar yapılmıştır. Daha soma, gerek Kafkasya'daki olumsuz gelişmeler, gerekse başlangıç temaslarındaönemli gelişmelerin sağlanamaması, Türkiye'ye olan ilgiyi olumsuz etkilerken, Türkiye'nin bölge ülkeleri üzerindeki etkisini de belirgin şekilde azaltmıştır. Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, yaklaşık olarak, Türkiye kadar bir nüfusa ve 4 miliyon kilometre karelik bir alana sahiptir. Türkiye ile karşılaştırıldığında, iki taraf arasında tamamlayıcılık özellikleri göze çarpmaktadır. Türkiye'nin devlet geleneği, piyasa ekonomisi tecrübesi ve yetişmiş müteşebbis gücü, bu cumhuriyetlere devlet olma niteliklerinin sağlanması, alt yapılarının entegrasyonu, doğal kaynaklarının mobilize edilmesi ve ekonomilerinin yeniden yapılandırılmasında çok yararlı olabilir. Türkiye'nin, Türk Cumhuriyetlerine yönelik politikasının amacı, bu ülkelerin bağımsızlıklarını pekiştirmelerini, ulusal devletlerini kurmalarını, ekonomik sorunlarını aşmalarının, demokrasi ve pazar ekonomisine geçmelerini ve dış dünya ile bütünleşmelerim sağlamak olmuştur. Ancak Türkiye'nin, birçok alanı kapsayan yardım gayretlerinin bir kısmı, münferiden doğru ve tutarlı faaliyetler olarak ortaya çıksa da, bir bütün olarak, planlı ve programlı bir nitelik göstermemektedir. Neticede, Türkiye'nin bu ülkelerde ilişkilerinin uygulanış biçimiyle, bugün artık çıkmaza girdiği; düzensiz, bir kısmı anlamsız ve plansız vaatlerin, işleri içinden çıkılamayacak bir noktaya getirdiği anlaşılmaktadır. Şayet, doğru teşhisler konulup, gelişmelerin önünü açacak değişiklikler yapılamazsa, yöreye bir fayda sağlanamayacağı gibi Türkiye'nin etkinliği de giderek kaybolacaktır. Bölge cumhuriyetlerine yönelik yoğun çalışma içinde olan diğer 'büyük güç', İran'ın Orta Asya politikasını belirleyen temel unsurlar, İslam radikalizmi uygulamaları yüzünden içine itildiği yalnızlıktan kurtulma ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Orta Asya'da devletleşme ve yeniden yapılanma arayışlarının kan rejimi ve daha da önemlisi İran'ın toprak bütünlüğü üzerindeki olumsuz etkilerinden korunma arayışlarıydı. İran'ın beklenenin tersine bölge cumhuriyetlerine din ve ideolojiden çok ortak iktisadi ve siyasi çıkarlar ve özellikle ortak Fars İslam kültürü impoze edilme çalışmalar çerçevesinde yaklaşması ve ilişkilerini bu planda başarıyla yürütülmesi, Orta Asya'da İslami radikalizm tehlikesinin abartılmış olduğunu açıkça gösterirken, Batılı bazı araştırmacıların yarattığı Türkiye-İran rekabeti imajı da büyük ölçüde silinmeye başladı. Tüm Orta Asya'nın coğrafi ve kültürel merkezi olan Özbekistan, 23 milyona yaklaşan nüfusu ile bölgenin geleceğini elinde tutmaktadır. Çünkü Orta Asya'nın siyasi istikrarı Özbekistan'a dayanmaktadır. Özbekistan'ın iç istikrarını ise homojen nüfus yapısı ve güçlü hükümet sağlamaktadır. Eski SSCB yapısı içinde Rusya'ya bağımlılık bağımlılık yönünden Özbekistan, diğere Orta Asya Cumhuriyetleri ile karşılaştırıldığında ilk sırayı almaktadır. Ancak günümüzde ekonomik bağımsızlığını, iç siyasi istikrarını bozmadan elde etmek için en yoğun çabayı da gösteren yine Özbekistan'dır. İslam Orsa Asya'da en gelişmiş olduğu yer yine Özbkistan'dır. Özbek Hükümeti günümüzde etnik milliyetçillik, etnik gruplar arasındaki çekişmeler ve radikal veya fundamentalist İslam korkusu gibi sorunlar'a karşı karşıyadır. Ülke yönetimi bölgenin değişen ortamına uyum sağlamak amacıyla milliyetçi bir çizgi izlemeye çalışmaktadır. Halen Özbekistan, diğer Orta Asya Türk Cumhuriyetleri gibi. bir taraftan bağımsız devlet özelliklerini kazanma, diğer taraftan da merkezi planlı ekonomiden piyasaya ekonomisine dönüşme sürecinin sıkıntılarını yaşamaktadır. Bu araştırmada, bölgenin anahtar oyuncularının tavırlarının içeriği yanı sıra. Orta Asya cumhuriyetlerinin ve bu çerçevede bölgede özel konumu olan Özbekistan'ın kendi iradeleri ve benimsedikleri politikalar ele alınmıştır. iv