Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımının hukuki ve sosyo-ekonomik boyutları: Çorum ili Merkez ilçesi toprak sanayi işletmeleri örneği

Türkiye'de, tarım arazilerinin amaç dışı kullanımının önlenmesine ilişkin ilk hukuki düzenlemeler 1982 Anayasası döneminde kabul edilen yönetmeliklerle başlamıştır. 2005 yılında kabul edilen 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Yasası tarım arazilerinin korunması ve amaç dışı kullanımının önlenmesi konusunda o güne kadar Türk hukukunda bulunmayan farklı düzenlemeler getirmiştir. Yasanın amaç dışı arazi kullanımının kontrol ve denetimini sağlayacak bir kurumsal yapı öngörmemesi, amaç dışı arazi kullanımına ilişkin ilke ve esasları belirlemek amacıyla öngörülen tüzük ve yönetmeliklerin siyasi kararsızlıklar nedeniyle henüz uygulamaya aktarılamaması bu konudaki beklentileri karşılayamaması sonucunu doğurmuştur. Arazilerin amaç dışı kullanımının özel bir türünü oluşturan, toprak sanayi işletmeleri tarafından hammadde gereksinimi için kullanılması olgusunun sosyo-ekonomik durumunu belirlemek amacıyla Çorum ili merkez ilçesine bağlı köylerde anket yapılmıştır. Araştırma bulgularına göre; inşaat malzemeleri kullanım tercihleri nedeniyle kiremit ve tuğlaya olan talebin artması, tarım arazilerinin hammadde gereksinimi için kullanılmasına neden olmaktadır. Arazi maliklerinin daha fazla gelir elde etme düşüncesi tarım arazilerinin hammadde gereksinimi için fabrikalara verilmesinde doğrudan etkili olmaktadır. Maliklerinin eğitim durumu, çiftçilik dışında yürüttüğü ikinci meslekler, tarım arazilerinin fabrikalara verilmesinin yarattığı olumsuz etkiler ve maliklerin çevreyle ilgili kavramlar konusundaki bilgi düzeyleri gibi nedenler amaç dışı arazi kullanımında belirgin bir etki yaratmamaktadır. Malikler, tek gelir kaynaklarını oluşturan arazilerini herhangi bir gelecek endişesi duymadan ve ortaya çıkabilecek olumsuz etkileri dikkate almadan daha fazla gelir sağlama düşüncesiyle fabrikalara vermektedirler. Sınır arazilerin toprağının toprak sanayi işletmelerince alınmaması, sınır arazi maliklerinin amaç dışı arazi kullanımının neden olduğu zararlar konusundaki bilgi düzeylerinden değil; bu arazilerin toprak sanayi işletmeleri tarafından alınmamasından kaynaklanmaktadır. Sınır arazi malikleri fabrikalar tarafından bir talep gelmesi durumunda arazilerini fabrikaya vermeye hazırdırlar. Fabrika yetkilileri ise hammadde gereksinimi için tarım arazisi toprağının kullanımının önemli zararlara yol açtığını kabul etmekte; ancak, fabrikaların Çorum ilinin sosyo-ekonomik hayatında üstlendiği rolleri dikkate alarak, bu zararların göz ardı edilebileceğini savunmaktadırlar. Ancak fabrikaların Çorum ili istihdamına katkısı %10 düzeyinde kaldığından bu tür gerekçelerle tarım arazilerinin amaç dışı kullanımının haklı gösterilmesini kabul etmek olanaksızdır. Bu nedenle arazi kullanım planlamasına ilişkin teknik altyapı oluşturulmalı, tarım arazilerinin korunması konusunda kabul edilen hukuki düzenlemeler ulusal politikalarla desteklenmeli ve bu konuda her türlü yetki ve sorumluluğu üstlenecek siyasi kararlılığa sahip kurumsal bir yapı zaman kaybetmeksizin oluşturulmalıdır. Aynı biçimde, çevre dostu inşaat malzemeleri kullanımının yaygınlaştırılarak kiremit ve tuğla tüketimine olan talebin azaltılması ve bu fabrikaların hammadde gereksinimlerini tarım arazileri dışındaki alternatif alanlarından sağlamalarına olanak sağlayacak önlemlerin alınması gerekmektedir.