Dünya kentleri ve İstanbul'da hizmet sektörünün özellikleri

Teknoloji ve bilgi endüstrisindeki büyük gelişmelere bağlı olarak kent ekonomisinde üretimden hizmet ağırlıklı sektöre geçiş nedeniyle işgücündeki temel değişim, yeni bir kent sistemini ortaya çıkarmaktadır. Bu yeni sisteme bağlı olarak tüm dünya, fiziki uzaklıklara bağlı kalmaksızın, bütünleşme eğilimi göstermektedir. Böylece globalleşen dünyada sermaye, ortaya çıkan yeni yapının kurallarını benimseyen ve uygulayabilen belirli kentlerde yoğunlaşmaktadır. Dünya çapmda ekonomik faaliyetlerin organize edilmesinde önemli rol oynayan bu şehirlere 'Dünya Kenti' ya da 'Global Kent' adı verilmektedir. Dünya kentleri; global ekonominin ve aynı zamanda ulusal ekonominin kontrol edildiği, çok uluslu ortaklıkların, yönetim ve kontrol merkezlerinin, uluslararası alanda üretim ve dağıtımı örgütleyen faaliyetlerin alansal olarak yoğunlaştığı, ileri üretici hizmetlerde uzmanlaşmanın sağlandığı, bu işlevleri yerine getirebilecek uygun coğrafi konuma sahip, şehir konforunu sağlayan fiziksel ve sosyal altyapının bulunduğu, bu yapıya uygun yaşam tarzının tüm ihtiyaçlarının karşılandığı kentlerdir. Tüm bu ortak özelliklerle birlikte her biri, zaman içinde edindiği tarihi ve kültürel birikimlerine bağlı olarak ortaya çıkan yapısıyla global ekonomide yer almaktadır. Yapılan çalışmanın amacı; İstanbul'un, coğrafik ve stratejik konumundan, tarih boyunca edindiği birikimlerden, dinamizmi ve yerine getirdiği işlevlerden kaynaklanan yapışma bağlı olarak, sahip olduğu potansiyeller doğrultusunda, diğer dünya kentleri arasındaki durumunu ortaya çıkarmaktır. Belirtilen amaca ulaşmak için dünya kentlerinin büyümesinde en önemli faktörün hizmet sektörü olduğu göz önüne alınmakta, globalleşen metropollerdeki hizmet sektörü analizinin yapılması ve dünya kentleri arasında İstanbul'un yerinin incelenmesi hedeflenmektedir. Çalışmanın çıkış noktası, dünya kenti olma eğilimi gösteren İstanbul'un, diğer dünya kentlerinden farklı olduğudur ve kent için yapılan çalışmalara bilimsel bir zemin hazırlayabilmek düşüncesidir. Çalışmada belirlenen amaca ulaşabilmek için izlenen yöntem; çalışma kapsamına alman örnek kentler ile İstanbul'un karşılaştırılabilmesi için, her bir kent için, dünya kentlerinin ekonomisini oluşturan hizmet sektörü istatistiklerinin incelenmesidir. Kullanılan veriler, diğer kentler için ağırlıklı olarak internet yoluyla elde edilmiştir. İstanbul verileri ise D. İ. E. ve LT. O.'ndan alınmıştır. Bu kapsamda yapılan çalışmanın içeriği aşağıdaki gibidir. VlllGiriş bölümünde, çalışmanın amacı ve bu amaca ulaşmak için izlenen yol, amaca ulaşmadaki problemler ve İstanbul'un dünya kenti olma hedefi hakkındaki tartışmalar, genel olarak bölümlerin içerikleri yer almıştır. İkinci bölümde, dünya kenti kavramı ve oluşumu anlatılmış, dünya kentinde var olabilecek faaliyetlerin mekana etkisi açıklanmıştır. Dünya kentleri, global ekonominin yönetim ve kontrol merkezleri olarak, ulusal ve uluslararası otoritelerin bulunduğu, başta ileri üretici hizmetler olmak üzere tüm hizmetlerde uzmanlaşmanın yer aldığı, sermaye, mal, bilgi ve insan akımının olduğu alanlardır. Her biri, kendine ait tarihi ve kültürel değerleri ile bugünkü konumuna gelmiştir. Global ekonominin yeni yapısını yöneten kentler, bu yapının gerektirdiği kuralları uygulamada başarılı oldukları oranda, dünya çapında etkinlik kazanmaktadırlar. Bu etkinliğe göre dünya kentleri hiyerarşisi ortaya çıkmıştır. Global sermayenin ana kontrol merkezleri olan kentler, bu hiyerarşinin en üst noktasında yer almaktadırlar. Bu bölüm ile çalışma kapsamına alman kentlerin durumunu değerlendirebilmek amaçlanmıştır. Üçüncü bölümde, dünya kenti ekonomisini oluşturan hizmet sektörü ve bu sektörün içeriğinin belirsizliği sonucunda ortaya çıkan farklı sınıflamalar incelenmiş, çalışma amacına uygun bir hizmet sektörü sınıflaması yapılmıştır. 1960'lar ile 1990'lardaki sınıflamalar arasında önemli farklar vardır. Değişen ve gelişen ekonomik yapı ve ilişkiler, global ilişkilerin gelişmesini sağlayan hizmet sektörünün yapışım değiştirmiştir. İncelenen tüm sınıflamalar göz önüne alınarak yapılan öneri sınıflamaya göre hizmetler sektörü dört başlık altında toplanmıştır. Bunlar dağıtıcı hizmetler, üretici hizmetler, tüketici hizmetler ve kar amacı olmayan hizmetlerdir. Üretici hizmetler kapsamında yer alan iletişim hizmetlerinin, daha önce yapılan sınıflamalarda yer almadığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte, uluslararası sermayede liderliği elde edebilmek için tanıtım, bilgi ve haberleşmeye yönelik hizmetlerin, bir kentin dış dünyaya tanıtılmasında çok büyük bir role sahip olduğu bilinmektedir. Bu nedenle iletişim hizmetleri, öneri sınıflamaya dahil edilmiştir. Karşılaştırma yapabilmek için örnek dünya kentleri ve İstanbul'un hizmetler sektörü, önerilen hizmet sektörü sınıflamasına göre düzenlenmişlerdir. Dördüncü bölümde, çalışma kapsamına alman örnek dünya kentleri olan New York, Londra, Paris, Amsterdam ve Barcelona'nın kentsel gelişimleri ve hizmet sektörü açısından durumları anlatılmış, elde edilen istatistiklere göre hizmetlerin yapısı incelenmiştir. New York ve Londra dünya kenti hiyerarşisinde en üst noktada yer alan kentlerdendir. Tüm global ekonomi bu kentler tarafindan kontrol edilir. Paris, politik yapısı ve kültürel alandaki etkinliği ile ülkesinin bir simgesi haline gelmiştir ve dünyada kültürün başkenti olarak tanımlanmaktadır. Amsterdam, uluslararası ekonomik faaliyetlerde etkin bir role sahiptir. Çünkü bulunduğu bölge olan Randstad, küçük ölçekli Hollanda ekonomisinin bu açığım kapatmak rolünü üstlenmiştir ve bu alanda Amsterdam'ın baskın bir etkisi vardır. Barcelona ise daha çok, ülkesi içinde bölgesel bir etkinliğe sahiptir. IXBeşinci bölümde, kentsel gelişim surecinde hizmet sektörünün yapısının anlatıldığı İstanbul'un, dünya kenti olma özellikleri irdelenmiş, Türkiye içindeki durumu açıklanmış, örnek dünya kentleri ile karşılaştınlmıştur. Türkiye'nin, 1980'lerden itibaren, dünyadaki eğilime uygun bir ekonomik politika izlemeye başlaması, İstanbul için yeni bir dönüm noktası olmuştur. Kent, ülkesi ve bölgesi içinde önemli bir etkinliğe sahiptir. Türkiye'nin GSYİH'sının ve hizmetlerdeki istihdamının beşte birini oluşturmaktadır. Tüm faaliyetler göz önüne alındığında; İstanbul'un büyük bir potansiyelinin olduğu düşünülmektedir ve böylece kent, bir dünya kenti olmak için aday gösterilmektedir. Yapılan çalışmanın çıkış noktası da bu düşüncedir ve bu nedenle, global kentler olarak dünya çapında kabul edilen metropollerle karşılaştırılarak durumunun incelenmesi amaçlanmıştır. Sonuç bölümünde, tüm bölümlerin bir değerlendirmesi yapılarak çalışmanın amacı doğrultusunda ortaya çıkan durum ele alınmıştır. İncelenen kentlerin hepsinin, Barcelona hariç, hizmetlerin durumu açısından birbirine yakın bir durumda oldukları tespit edilmiştir. Global ekonomideki etkinliklerine göre dünya kenti hiyerarşisinde üst sıralarda yer almaktadırlar. İstanbul, Barcelona hariç, örnek kentlerden çok daha farklı özelliklerdedir. Buna karşılık konumu, birikimi ve yerine getirdiği işlevler açısından kent büyük bir potansiyele sahiptir. Kent, Doğu Avrupa, Balkanlar ve eski Sovyet Cumhuriyetleri'nin tümü düşünüldüğünde kendi bölgesi içinde bir düğüm noktasıdır. Bu özellikleriyle, bir dünya kenti olmak için aday gösterilmektedir. İstanbul'un dünya kentleri kademelenmesinde ve örgütlenmesinde beklediği yeri alabilmesi için bu koşulu yerine getirecek ekonomik, yönetimsel, sosyal, kültürel ve mekansal düzenlemelerin yapılması zorunludur. Tüm belirtilen nedenlerden dolayı, geçmişşte bir zamanlar sahip olduğu ve sonra da kaybettiği dünya kenti statüsünü tekrar kazanmayı hak etmektedir.