Türkiye-Irak ilişkileri ışığında Kuzey Irak süreci

Bu çalışma; üzerinde yaşadığımız coğrafyanın en karmaşık sorunlarından biri haline getirilen Irak'taki gelişmeleri Kuzey Irak boyutu ile incelemeyi hedeflemiştir. Temel amaç ise; 20. yüzyılda Türkiye'nin Kuzey Irak politikasının çözümlemesini yapmaktır. Türkiye soğuk savaş sonrasında gelişen dünya düzeni içinde Kuzey Irak'ı, güney sınırlarımıza bitişik olması, zengin petrol kaynaklarım kontrol eden konumu ve ülkemize yönelik yasa dışı bölücü faaliyetlerin üs bölgesi olması açısından stratejik olarak önemli bir bölge olarak değerlendirilmeye başlanmıştır. Ayrıca, Türkiye'nin güvenliği ile siyasi ticaret ve ekonomik çıkarlarının korunması, Türkmenlerin geleceğinin garanti altına alınması da öncelikli konular arasındadır. Aslında, Kuzey Irak Türkiye için 1926 Ankara Anlaşması ile kaybedilen fakat durum ve şartlar olgunlaştığında yeniden elde edilebilecek bir bölge olarak görülmüştür. Ancak, bu niyetler ile Irak'a bırakılan Musul ve Kerkük'ü tekrar elde etmek zaman içinde değişen dünya konjektörü nedeniyle hayalden öteye gidememiştir. Zaten Türkiye'nin de bu bölgeyi yeniden kazanma gibi bir politikası da olmamıştır. Türkiye, Kuzey Irak'a Irak politikası çerçevesinde ilgi göstermiş, mevcut statünün devamı için Irak hükümetleri ile işbirliği içinde olmuştur. Iran-Irak savaşı ve ardından gelen bölgedeki otorite boşluğu, Irak politikasından ayrı, Kuzey Irak politikasının oluşturulmasını zorunlu kılmıştır. Bu politikanın temeli ise, bölgede PKK ile mücadelenin yanı sıra, gelecekte kendisi için tehlike oluşturabilecek bir Kürt devleti oluşumuna engel olmaktır. Bu çerçevede incelendiğinde; Irak'ın bütünlüğünün korunması, Kuzey Irak'taki gelişmelerin Irak'ın siyasi birliği ve toprak bütünlüğü açısından ayrı bir yapılanmaya gitmeden yeni bir siyasi varlığın ortaya çıkmaması, Türkmenlerin Irak'ta etkin bir güç haline getirilerek bu nüfusun hak ve özgürlüklerinin güvence altına alınması, Kuzey Irak'ta yerleşen yasa dışı unsurların ortadan kaldırılması, Irak ile süregelen ticari ilişkilerin devamı ile ekonomik çıkarların korunması, Türkiye'nin dış politika hedefleri olmuştur. Türkiye'nin belirlediği bu temel hedeflere ulaşmak için bölgeye geçmişşten gelen bazı müdahale hakkı bulunmaktadır. Türkiye'nin bölgeye müdahale hakkı üç ana başlıkta toplanabilir; Birincisi, Misak-ı Milli ile 1920'de sınırlan çizilen Musul-Kerkük bölgesinde 2 milyona yalan Türkmen yaşamaktadır. Türkiye, Irak ve İngiltere arasında 1926 yılında Musul anlaşması ile bölge Irak yönetimine bırakılmıştır. Dolayısıyla, Türkiye'nin bu bölgede tarihe dayalı hakkı mevcuttur. İkinci olarak, 1977'de açılan Kerkük-Yumurtalık boru hattı Türkiye'nin ihtiyacı olan petrolün çoğunu sağlamaktadır. Bu boru hattı Türkiye için hayati öneme sahiptir. Üçüncü olarak, Kuzey Irak'ta yaşayan Kürtler, Türkiye'yi tehdit edebilecek bir oluşum içine girmeleri ve yasa dışı örgütlere destek vermeleri halinde, Türkiye'nin durumu kontrol altına alması güvenliği gereğidir. Türkiye bu bölgedeki hak ve çıkarların Iran-Irak savaşırım getirdiği otorite boşluğu sonrası bölgede örgütlü bir güç haline gelen Kürtler ile sağlamaya çalışmıştır. Ancak özellikle 20'nci Yüzyılın son çeyreğinde uluslararası bir boyut kazanan Kuzey Irak'taki gelişmeler karşısında Türkiye'nin takip ettiği politikalarda ön plana çıkan Kürt gruplardan faydalanma isteği, zamanla Türkiye'nin aleyhine sonuçlar doğurmuştur. Bu gruplar ile ilişkiye girilmesi hatta Kuzey Irak'ta kurulacak bir 'Kürt Devletinin'' Türkiye tarafından tanınması ve himaye edilmesi isteği, A. B. D.'nin Körfez Krizinden beri Türkiye'den istediğidir. Bir dönem Türkiye, topraklarında barındırdığı Çekiç Güç sayesinde A. B. D.'nin bu isteğini belirli oranda yerine getirmiş, bu bölgede yaşayan Kürtlerin bağımsızlık yolunda attığı adımlar karşısında çekimser bir politika takip ederek, onların bugünkü konumlarına gelmelerine neden olmuştur. Türkiye'nin dış politikası ve bu politikaların uygulanmasındaki çatallaşma, bölgede bağımsız bir Kürt Devleti kurmak isteyen güçleri uluslararası destek sağladığı gibi onların bu yolda önemli mesafe almalarına da neden olmuştur. Bu çalışma 20. Yüzyılda Türkiye'nin Kuzey Irak politikasını çözümlerken politik belirsizliklerin ve uygulamadaki çatallaşmanın sonucunda Kuzey Irak'ta gelinen noktayı ortaya koymaktadır.