Sosyal bilgiler dersi öğretim materyallerinde empati becerisinin geliştirmesi: Amaç, kapsam ve etkililik

Bu araştırmada, 6. ve 7. sınıf sosyal bilgiler öğretim materyallerinin, empati becerisi açısından amaç, kapsam ve etkililik boyutlarında incelenmesi amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışmasına uygun olarak düzenlenen araştırmanın çalışma grubu iki bölümden oluşmaktadır: 1. Araştırmada 2004- 2005 öğretim yılında uygulamaya konulan İlköğretim Sosyal Bilgiler Programı'na göre hazırlanan, 2009- 2010 öğretim yılında Milli Eğitim Bakanlığı, Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından onaylanmış 6. ve 7. sınıf sosyal bilgiler öğretmen kılavuz kitapları, ders kitapları ve öğrenci çalışma kitapları kullanılmıştır.2. Araştırmanın çalışma grubunu İstanbul ili, Avcılar, Beylikdüzü, Başakşehir, Büyükçekmece ve Esenyurt ilçeleri sınırları dahilinde Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlı özel ve resmi ilköğretim okulunun II. kademesinde görev yapan gönüllülük esasına göre seçilen 29, 6. ve 7. sınıf sosyal bilgiler öğretmeni oluşturmaktadır. Araştırmada 7 sorudan oluşan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak öğretmenlerle görüşmeler yapılarak ses kayıtları yazıya dönüştürülmüştür. Elde edilen veriler NVivo 8 programı ile analiz edilmiştir. Araştırmada sosyal bilgiler öğretmen kılavuz kitapları, ders kitapları ve öğrenci çalışma kitapları ise doküman incelemesi yöntemiyle incelenmiştir. Bu inceleme sonunda elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle analiz edilmiştir. Farklı yayınevlerinin ilköğretim sosyal bilgiler 6. ve 7. sınıf öğretmen kılavuz kitapları, ders kitapları ve öğrenci çalışma kitaplarında sosyal ve tarihsel empati etkinliklerinin bulunduğu, tarihsel empati etkinliklerinin sosyal empati etkinliklerine oranla bu kitaplarda daha fazla olduğu tespit edilmiştir. Kitaplarda yer alan metinler incelendiğinde olay içinde yaşatma, bilgilendirici metin ve gazete, dergi ve internet haberi şeklindeki metinlerin ağırlıkta olduğu belirlenmiştir. Kitaplardaki görseller incelendiğinde ise empati etkinliklerinin sayısal bakımdan yetersiz olduğu, tespit edilen etkinliklerde resim ve fotoğrafların yoğunlukta olduğu saptanmıştır. Kitaplarda empati becerisini kazandırmaya, geliştirmeye yönelik yöntem, teknik ve etkinliklerin siz olsaydınız ne yapardınız, soru-cevap ve hayal ediniz şeklindeki etkinliklerden oluştuğu saptanmıştır. Kitaplarındaki empati becerisini değerlendirmeye yönelik yöntem, teknik ve etkinliklerin ise nitelik ve nicelik bakımından yetersiz olduğu görülmüştür. Öğretmenlerin sosyal empati ve tarihsel empati hakkındaki görüşleri alınarak, sosyal ve tarihsel empati hakkında derinlemesine olmamakla birlikte bilgi sahibi oldukları belirlenmiştir. Öğretmenler sosyal bilgiler dersinde empati becerisinin kazandırılmasının önemi üzerinde durmuşlar ve sosyal bilgiler dersinin bu beceriyi kazandırmada çok uygun olduğunu dile getirmişlerdir. Öğretmenler empati becerisini kazandırmak ve geliştirmek için kullandıkları yöntem, tekniklere siz olsaydınız ne yapardınız, drama ve soru cevap şeklinde cevap verirken; değerlendirme aşamasına cevap veren öğretmenlerin sayıca az olduğu, cevap veren öğretmenlerin ise gözlem ve performans değerlendirme türünde yöntem ve teknikleri kullandıklarını; bunları seçme nedenlerinin ise empati becerisini kazandırmanın yanı sıra kalıcılığının sağlamasından kaynaklandığını ifade etmişlerdir. Öğretmenler empati becerisini sosyal bilgiler dersinin yanı sıra sınıf yönetiminde ve sosyal bilgiler dersinde ise daha çok 7. sınıf ünite ve konularında kullandıklarını ifade etmişlerdir. Öğretmenler ağırlıklı olarak sosyal bilgiler öğretmen kılavuz kitabı, ders kitabı ve öğrenci çalışma kitabını empati becerisini kazandırması açısından yetersiz bulmuş; bunu kitaplardaki empati etkinliliklerinin yetersizliğine bağlamışlardır. Öğretmenler empati becerisini kazandırma aşmasında sınıf mevcudunun fazla olmasından ve öğrencilerin hazır bulunuşluklarının yetersizliğinden yakınmışlar; bu sorunların ağırlıklı olarak öğrenciden, okul ve sınıf ortamından ve aileden kaynaklandığını dile getirmişlerdir. Karşılaşılan sorunlara çözüm olarak ailelerin empati konusunda eğitilmesi, çocukların daha küçük yaşlarda bu beceriyle tanıştırılması gibi önerilerde bulunmuşlardır. Öğretmenlerin empati sürecine girip kendilerini Talim Terbiye Kurulu üyesi gibi düşünmeleri ve bu durumda empati becerisini kazandırmak, geliştirmek ve değerlendirmek için sosyal bilgiler öğretmen kılavuz kitabı, ders kitabı ve öğrenci çalışma kitabını empati becerisi açısından daha nitelikli kılmak adına neler yapacakları sorusuna, çok çeşitli cevaplar vermişler; sıklıkla empati becerisini geliştirecek etkinliklerin sayılarını arttıracaklarını, günlük hayatta karşılaşabilecekleri olaylara yer vereceklerini ve öğretmenlerin meslektaşları ile bu konuda fikir alışverişinde bulunmalarını sağlayacaklarını ifade etmişlerdir. İ