Deprem bölgelerindeki betonarme yapılarda donatı düzenleme ilkeleri

Yüksek Lisans tezi olarak sunulan bu çalışmada, deprem bölgelerindeki betonarme yapıların yük altındaki deformasyon biçimleri ile beraber davranış bilgisi, donatı düzenleme ilkeleri, ve konstrüktif bilgiler, her yapı elemanı için ayrı ayrı ele alınarak incelenmiştir. Son yıllarda yaşanmış olan depremlerin bıraktığı ağır hasarların bir daha görülmesi, insanların istemediği bir durumdur. Ancak depremlerden korunabilmek için her şeyden önce denetimsiz ve özensiz yapım mantığının tamamen ortadan kalkması gerekmektedir. Depremlerden hasar görmüş, deprem bölgelerindeki yapılar üzerinde yapılmış araştırma çalışmalarının sonuçlan ele alınırsa, hasarların büyük bir çoğunluğunun donatı yerleştirilmesinde ki hatalardan kaynaklandığı söylenebilmektedir. O halde donatı düzenleme ilkeleri, özellikle deprem bölgelerindeki yapılarda çok büyük önem taşımaktadır. Dolayısıyla bu gibi hususlar dikkate alınarak, donatı düzenleme ilkelerini ele alan bir yüksek lisans tez çalışmasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu tez çalışmasında, betonarme yapı elemanlarında uyulması gereken donatı düzenleme ilkeleri, davranış bilgisini de ön plana çıkararak nedenleri ile beraber incelenmiştir. Donatı düzenleme kuralları TS 500 ve A. B. Y. Y. H. Y.'ği paralelinde belirtilmiştir. Bu yüksek lisans tez çalışması ile betonarme hesabı yapılmış bir yapıda, donatı detaylandırma aşamasında proje mühendisine, uygulama aşamasında şantiye mühendisine gerekli donatı düzenleme bilgilerinin sunulması amaçlanmıştır. Betonarme bir taşıyıcının en uygun şekilde davranabilmesi için teorik olarak donatının gerilme yörüngelerine paralel olarak yerleştirilmesi gerekirse de genellikle uygulama kolaylıkları nedeniyle donatı doğrultulan gerilme yörüngelerinden sapmaktadır. En uygun donatı düzeninin elde edilmesi için yine gerilme yörüngeleri yol gösterici olmaktadır. Bunun için her yapı elemanının, ayn ayn özel olarak yük altında gösterdiği davranış ve bu davranışa paralel olarak da donatı düzeni belirlenmesi yöntemi izlenmiştir. Betonarme bir taşıyıcıya donatı yerleştirilirken betonarme hesabın yanı sıra konstrüktif kurallara da uyulması gerekir. TS 500 ve Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik ülkemizde yapılacak betonarme yapılar için gerekli konstrüktif kuralları içermektedir. Bu tezde, donatı düzenleme ilkeleri, davranış bilgisi ile harmanlanarak verildikten sonra, deprem bölgelerindeki betonarme yapılarda belirtilmiş olan donatı düzenleme ilkelerine uyulmadığı takdirde karşılaşılabilecek genel hasar türleri fotoğraflar ile sergilenmiştir. Yirmi bir bölümden oluşan bu tez kapsamında, yapıların yük altındaki davranış bilgisi ve bu temel bilgilerden hareketle donatı düzenleme ilkeleri verilmiştir. Birinci bölümde, depreme dayanıklı yapı tasarımında donatı düzenleme ilkelerinin önemi vurgulanmış ve standartlar ile ilgili genel bilgiler verilmiştir. İkinci bölümde tez çerisinde adı geçen kavramların tanımlan ele alınmıştır. Üçüncü bölümde betonarme ve davranış bilgisi, dördüncü bölümde donatı düzenleme teorisi, beşinci bölümde donatı düzenine ilişkin genel bilgiler verilmiş, altıncı bölümde betonarme yapı sistemleri, yedinci bölümde aderans, kenetlenme ve ekleme bilgileri üzerinde durulmuş ve sekizinci bölümden itibaren sırasıyla; kolonlar, kirişler, döşemeler, temeller, perdeler, yüksek kirişler, kısa konsollar, merdivenler, istinat duvarları, incelenmiştir. On yedinci bölümde, donatı düzeninde özel durumlar için bilgiler verilmiştir. On sekizinci bölümde betonarmede mafsallı birleşimler konusuna yer verilmiştir. On dokuzuncu bölümde depreme dayanıklı yapı kavramı, yirminci bölümde donatı düzenleme işçiliğine farklı yaklaşım getirilmiştir. Son olarak yirmi birinci bölümde ise sonuçlar belirtilmiştir. Donatı düzenleme konusu, yapı güvenliğinin en önemli halkalanndandır. Bu konuya gerek tasarım gerekse de uygulama aşamasında gerçekten çok büyük önem verilmelidir. Bu noktada şantiyedeki uygulamalarda donatı işçiliğinden tasarruf sağlanması için, demir kesme ve bükme makinelerinin kullanılması veya hazır demir kesme ve bükme fabrikalarından faydalanılması tavsiye edilmektedir. Donatıların kesme ve bükme işçiliklerinde harcanan zamandan elde edilen tasarruf, hazır donatıların yerli yerine daha iyi yerleştirilmesinde kullanılabilir. Başka bir deyişle demirci ustası pilye bükmekte harcayacağı zamanı donatıların kalıp içinde doğru konumda olması için kullanabilir. Donatıların standartlara uygun olarak kesilmesi, bükülmesi ve kalıp içine yerleştirilmesi, iyi bir denetim altında yapılması halinde, yapı güvenliği hatta ekonomikliği sağlanacaktır. Bu nedenle şantiyelerde, demir kesme ve bükmeyi sağlayan el makineleri ya da taşınabilir hidrolik makinelerin kullanılması tavsiye edilmektedir.