Sanat ve toplum karşısında hermeneutik: Edebiyat sosyolojisi açısından hermeneutik yaklaşımın değerlendirilmesi

Türkçe'de genellikle 'Yorumbilgisi' olarak karşılanmaya çalışılan hermeneutik, en temelde bir metni 'doğru' anlama ve 'doğru' yorumlama çabası olarak anlaşılabilir. Hermeneutik, tarihsel gelişimi sırasında çeşitli düşünürlerin yaklaşımlarıyla farklı biçimlerde tanımlanmasına ve uygulanmasına karşın, en genel anlamıyla yazılı bir metnin varsayılan gizil ve örtük yanlarına temas ederek 'doğru' anlamını çıkarmaya yönelik bir yorumlama çabasıdır. Hermeneutiğin bir metin yorumlama biçimi olarak ilk ortaya çıkışı Antik Yunan dünyasına dayanır. Hıristiyanlığın doğuşu ile birlikte ise hermeneutik, kutsal metinleri yorumlama biçimi olarak karşımıza çıkar. Hermeneutiğin tarihsel gelişimindeki önemli bir kırılma noktası olarak Romantizm ve Schleiermacher hermeneutiğinden söz edilebilir. Böylelikle hermeneutik tarihsel olarak Modern öncesi hermeneutik ve Modern hermeneutik olarak iki başlık altında ele alınabilir. Modern hermeneutiğin etkileriyle beraber hermeneutik artık sadece bir metin yorumlama biçimi olarak değerlendirilmemektedir. Dolayısıyla, sosyal bilimlerle ve felsefeyle derin ilişkiler içinde tutulmaya başlanan hermeneutik, çeşitli sosyal bilim ve felsefe anlayışlarının çerçeveleri içine sokulmuş ve bu anlayışların hizmetine sunulacak halde biçimlendirilmeye çalışılmıştır. Bu doğrultuda, hermeneutiği 'sistematik' bir düzenlemeye tabi tutma ve kavramsal bir zemine oturtma çabalan ortaya çıkmıştır. Modern hermeneutiğin estetik ve sanat kuramlarıyla ilgili tartışmaları iki ana başlık altında toplanabilir. Bunlardan birincisi 'Yazarın Niyeti' sorunu, ikincisi ise 'Metnin Anlamı' sorunudur. Modern hermeneutikte 'Yazarın Niyeti' sorunu, sanat eserini yorumlarken eserin taşıdığı anlama ulaşılmasında sanatçının vamacının ne kadar etkili olup olmadığının tartışılmasına açılmaktadır. Hermeneutikte, bu tartışmanın karşıt taraflarında yer alan iki önemli düşünürün olduğu görülmektedir: Hans-Georg Gadamer ve E. D. Hirsch. 'Metnin Anlamı' sorunu ise 'Yazarın Niyeti' sorunundan çok ayrı olmamakla birlikte, metnin anlamının nerede bulunduğu ve anlamın mekanının neresi olduğu sorularına açılmaktadır. Modern hermeneutik içinde, yine bu konuya yöneltilen iki karşıt yaklaşımın olduğu ileri sürülebilir. Söz konusu tartışmanın açılımına, Hans-Georg Gadamer'in ve Emilio Betti'nin yaklaşımlarının karşılaştınlmasıyla ulaşılabilir. Bu tartışmalar doğrultusunda sanat karşısında kendi duruşlarını edinen hermeneutik yaklaşımlar, bu tez açısından bakıldığında, kendi sistematikleri içinde sanata yaklaşarak belirli bir kuramsallık içine dahil olmaya başlamışlardır. Dolayısıyla, hermeneutikten artık bir sanat kuramı olarak söz etmekten kaçınılmamalıdır. Bu bağlamda edebi hermeneutiğin toplumsal ve sanatsal açılımları değerlendirilecek ve hermeneutiğin bir roman kuramı olarak serimlenmesi için çağdaş roman kuramlarıyla bağlantıları ve etkileşimleri gösterilmeye çalışılacaktır. Söz konusu ilişkilerin ve etkileşimlerin ortaya konulabilmesi için ise çağımız edebiyat eleştirisinin genel yapısının irdelenmesi ve diğer roman kuramlarının açımlanması gerekmektedir. Bu bağlamda öncelikle sanat ve edebiyat eleştirisinin estetik duruşu gösterilmeli ve çağdaş hermeneutiğin dayandığı estetik kuramlara bakılmalıdır. Hermeneutiğin bir roman kuramı olarak ele alınabilmesi için ise önce roman türünün kendi sorunları ortaya konulmalı ve diğer roman kuramları ile ilişkileri değerlendirilmelidir. Bu gereklilikler göz önünde bulundurularak özellikle yapısallcılık ve yapısallcılık sonrasındaki roman eleştirisine yönelen yaklaşımlara değinilecek ve son olarak da hermeneutik roman kuramı, İtalyan yazar Italo Calvino'nun Bir Kış Gecesi Eğer Bir Yolcu adlı romanına uygulanmaya çalışılacaktır. VI