Atatürk'ün 'Nutuk' unda söz dizimi (2. cilt)

Jüri : Prof. Dr. Efrasiyap GEMALMAZ Bu çalışmada, Nutuk'un söz dizimi özellikleri incelenmektedir. Ancak bu inceleme, dilin bir sistem olduğu gerçeğinden hareket ettiği için kavramların işaretlenmesinden başlayarak cümleye kadar olan bütün dil birimleri inceleme şuurları içinde tutulmuştur. Çalışmanın giriş bölümünde Nutuk'un dil örgüsünü etkileyen dil dışı etkenler, bu arada hatip/yazarın yetişmesi, kişiliği, dil anlayışı, edebiyatla ve özellikle hitabetle ilgisi araştırılmış; hitabet türü hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde, Nutuk'un dili kavram işaretleri açısmdan incelenmiştir. Atatürk'ün kullandığı kavram işaretleme şekilleri, Türkçe veya bir başka dilden alınmış olması önemsenmeyerek dikkatlere sunulmaya çalışılmıştır. Bu bölümde ortaya çıkan sonuç ise; Atatürk, düşüncesini dile aktarırken Türkçeden çok Arapça kelimeleri tercih etmiş; kavram işaretleme yöntemi olarak da Türkçenin türetme ve birleştirme imkanı ile beraber Arapçanın kavram işaretleme şekillerini de kullanmıştır. Az sayıda olmak üzere Farsça veya başka dillerden alınmış ekler de kullanılmıştır. Üçüncü bölümde, teklik, çokluk, genellik, kollektiflik, belirlilik, genellik gibi dillerin ortak kavramları bakımından incelenmiş; Türkçenin bu kavramlarla ilgili özellikleri, imkanları, Nutuk'tan hareketle ortaya konmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde, söz diziminin ilk adımı olan kavram ilişkileri incelenmiştir. Kavramlar arasında ilişki kuran, kavramlara bir belirtme, niteleme ya da yargı öbeğinin bir öğesi olarak değer kazandıran dilbilgisiIll biçimbirimleri ve bu biçimbirimlerle kurulan kelime birlikleri ayrıntılı olarak incelenmeye çalışılmıştır. 'Tümleç-yüklem ilişkileri ' bölümünde, cümlenin temel ve yardıma öğeleri tek tek ve ayrıntılı olarak incelenmektedir. Derin yapının hangi biçimbirimlerle ve nasıl yüzeysel yapıya dönüştürüldüğü hiçbir yapı göz ardı edilmeden dikkatlere sunulmaya çalışılmıştır. Bu inceleme yapılırken tamamen anlamdan hareket edildiği için kavram ilişkilerini sağlayan biçimbirimler, işlevlerine göre değerlendirilmiş; cümlenin kurucu öğeleri, cümleye kattıkları anlama göre sınıflandırılmış ve adlandırılmıştır. Bunun sonucunda ise oldukça fazla sayıda tümleç tanımlanmıştır. Altıncı bölümde, yüklemle doğrudan ilişkili olmayan, bazen bütün cümleyi tümleyen, bazen de cümleler arasında anlam ve/veya şekil ilişkisi kuran ve klasik dilbilgisinde 'cümle dışı öğeler' denen öğeler Nutuk'taki kullanımları itibarıyla incelenmişlerdir. Yedinci bölümde, bu çalışmada en üst sistem olarak kabul edilen cümle yapıları dikkatlere sunulmaya çalışılmıştır. Nutuk'un bütün cümleleri tahlil ve tasnif edilmiştir. Hiçbir cümle dışarda kalmayacak şekilde gruplandırılmış ve örnekleriyle birlikte dikkatlere sunulmuştur. Nutuk, cümle yapısı bakımından önemli ölçüde çeşitlilik göstermektedir. Gerek Türkçenin imkanları gerekse Atatürk'ün bu imkanları çok iyi kullanması, karşımıza üç bin yirmi bir değişik cümle yapısının çıkmasını sağlamıştır. Çalışma, ayrıca varılan sonuçların belirtildiği bir sonuç bölümü, Nutuk'ta kullanılan dilbilgisi biçimbirimlerini toplu olarak gösteren bir şekil bilgisi dizini ve yararlanılan kaynakların belirtildiği bir kaynakla bölümü de ihtiva etmektedir.