Kentsel tasarım bakış açısından güç odaklarının kent mekanına etkisi: Beşiktaş-Maslak aksı örneği

Kent; fiziksel, ekonomik, hukuki boyutlara sahip dinamik bir olgudur. Ekonomik, sosyal ve kültürel değişimlerin hızla gerçekleştiği bir dönem yaşanmaktadır. Bu hız, sosyal ve kültürel bir takım sorunları beraberinde getirir. Kent mekanlarının bu hızdan etkilenişi de sosyal ve kültürel değişimlere benzerlik göstermektedir. Eklenen yeni enerji ve araçların adaptasyonlarında bazı sorunlar görülür. Kentlerde oluşan değişimlerin mekana yansıyışının olumlu olması için mekanın bir tasarım sürecinden geçmesi gerekir. Kentsel tasarım sosyal ve ekonomik bilimlerin çalışmaları ile ortaya konan veriler ve fiziki mekandan sorumlu diğer bilim dallarının ortaya koyduğu verileri kullanarak bir çalışma ortamı yaratır ve bir organizasyon gerçekleştirir. Ortaya, en küçük ölçekten en büyük ölçeğe kadar tasarlanmış bir çevre konur. Bu hızlı gelişmelerin kente uyum sağlaması için kentsel tasarım tüm kentsel gerçekleri içeren bir ürün ortaya koyar. Kentsel tasarım kavramının bütüncül ve çok yönlü yaklaşımı toplumlara ve kentlere ait tüm özellikleri içerir. Güç kavramı insanlığın var oluşundan beri mekanı etkiler. Toplumların yaşantılarını belirleyen, bu yaşantılar üzerinde hakimiyet kuran bu kavram, kent mekanının da hakim belirleyicisi olmaktadır. Bugün söz konusu olan güç, küresel bir ticari ve ekonomik güçtür. Kentler teknolojinin de ilerleyişi ile bu hakim güçlerin gösterişli, kentten kente ve ülkeden ülkeye değişim göstermeyen, standart yüksek yapılar olarak görünen binaların etkisi altındadır. Binalarla kendini gösteren yaklaşım, tüm kent mekanım etkilemektedir. Bu güç, kentsel tasarım sürecini belirleyen fiziksel ve sosyal faktörlerin önüne geçmektedir. Politik çevreler kentlerdeki gelişim sürecini belirleyen aktörlerdir. Devlet ulusa karşı kent mekanını korumak, mekanda kamu yararını düşünmek konusunda sorumludur. Yasalarla belirlenen bir takım sınırlamalar, izinler ve teşvikler kent mekanının oluşumunda belirleyicidir. Kamu yararının sağlanması, ülke ölçeğinde hedeflerin gerçekleşmesi, çevrenin korunması, yasalarla oluşan çerçevelerde gerçekleşir. Politik, yasal, ekonomik ve sivil toplum güçleri kentsel tasarımı etkilemektedir. Güç kavramı hiyerarşik bir yapıya sahiptir. Sözü edilen bu güçler, sistemdeki yerleri ölçüsünde kentsel tasarımı etkilerler. 1980'lerden sonra devlet politikası olarak beliren liberalizasyon sonucu bugün hakim güç, finansal çevrelerin elinde olan ekonomik güçtür. Ekonomik güçlerin kente etkisinin en yoğun görüldüğü kent, İstanbul Kenti' dir. İstanbul'un nüfusu 1980'den 1990 yılma kadar % 54 artarak 4.3 milyondan 7.3 milyona çıkmıştır. Bütçe gelirlerinin % 40' ı İstanbul'dan sağlanmaktadır. İstanbul ekonomisi, inşaat ve hizmet sektöründe özellikle de fınans ve turizm alanlarında yoğunlaşmaktadır. Büyük sanayi firmalarının yarısı İstanbul' da bulunmaktadır. İstanbul' da büyük sanayi firmalarının üst örgütleri olan holdinglerin merkezleri yer almaktadır. Dış ticaretin yarısı İstanbul' da gerçekleşmektedir. Kredilerin 1/ 3' ünü İstanbul kullanmaktadır. Mevduatların % 34.5' i ise İstanbul'dandır. İstanbul' da büyük bir ticari faaliyet görülmektedir. 1992'de toplamı 78' i bulan bankalardan 65' inin genel merkezi İstanbul 'dadır. Türkiye genelinde dağıtımı yapılan tüm gazeteler İstanbul' da hazırlanır ve basılır. istanbul Kenti'nde özellikle holding genel merkezlerinin ve bankalara ait genel merkezlerin mekan seçimlerinde tercih edilen bir aks olan Beşiktaş- Levent- Maslak Aksı, sözü edilen gelişmelerin mekana yansıdığı çok belirgin bir akstır. Aksta İstanbul Kenti'nde doğal yapısı ve tarihsel kimliği ile uyumsuz bir yapılaşma yaşanmaktadır. Bu yapılaşmada kararlar, yapı adası ölçeğinde alınmaktadır. Kent peyzajını bozan bu yapılaşma kent içinde birçok noktadan hissedilmektedir. Kent için görsel olumsuzluklar yaratmasının yanında bir takım sosyal, altyapı, ulaşım sorunları yaşanmaktadır. Maksimum kullanım kaygısı, yüksek emsallerle destek bulmaktadır. Kamusal yaşam için mekan yaratma kaygısına rastlanmadığı gibi, binaların yakın çevreleri ile ilşkileri de son derece olumsuzdur. Yapılar arasında kalan boşluklar anlamsız ve kullanılamaz artık mekanlar niteliğindedir. Beşiktaş- Levent- Maslak Aksı' ndaki bu gelişmeler Turizmi Teşvik Yasası ile yasal dayanak bulmaktadır. Bu yasa, ilan edilen Turizm Bölgeleri'nde girişimcilerin yüksek emsallerle otel yapmasına izin verdiği gibi, iş merkezi yapımına da olanak tanımaktadır. Politik çevrelerin 1980'lerden sonra imkan yarattığı bu gelişmelerin bir tasarım süreci ile doğru yönlendirilmesi mümkün olabilir. Bu süreç, kentsel tasarım disiplininin resmi anlamda kullanımı ile mümkün olacaktır.