An Analysis of the textual pattern of the Turkish folktale

Masal anlatmayı sekiz aşamada gerçekleşen bir etkinlik olarak ele alabiliriz. Masalcı ilk aşamada masal başı tekerlemeleriyle dinleyicisini masal dünyasına girmeye hazırlar, ikinci aşamada en az iki kişiden oluşan masal dünyasını kurar. Üçüncü aşamada kişiler için bir 'ilk durum', bir 'sorun ve bir 'son durum' tasarlar. Dördüncü aşamada masal kişilerini amaçladıkları duruma getirebilecek bir yol çizer. Beşinci aşamada amaçlanan duruma gelmeyi engelleyen bir olay I yaratır, altıncı aşamada ise kahramanın haini yenebileceğini ve arzusunu yerine getireceğini dinleyiciye sezdirir. Yedinci aşamada 'son durumu' yaratır. Son olarak da masal sonu tekerlemeleriyle masalı bitirir. Bu aşamalar aslında her masalcının bildiği ve kullandığı taktiklerdir. Bunlardan altısı Beaugrande'nin (1980) bulduğu stratejilerdir. Diğer ikisi ise, yani masal başı ve masal sonu tekerlemeleri, Türk masallarına ve masalcılarına özgüdür. Masalları bu bakış açısıyla incelediğimiz zaman, masalın aslında evrensel bazı planlara dayanılarak kurulduğunu fakat konuşma topluluğunun isteklerine cevap verecek şekilde yerel özelliklerle bezendiğini görüyoruz. Yukarıda sözünü ettiğimiz planların nasıl gerçekleştirildiğini anlamak için masalın üst yüzeyini, yani metnin dil özelliklerini incelememiz gerekir. Metni oluşturan cümle ve iç cümlecikler geçişlilik açısından incelenebilir, örneğin. Böyle bir araştırma sonunda geçişli cümlelerin/cümleciklerin yu karı da açıklanan stratejilerden özellikle beş, altı ve yedincilerini gerçekleştirdiğini görürüz. Bunlar masalın düğüm noktasını ve çözümünü oluşturan planlar olduğuna göre, masalın en can alıcı noktalarıdır. Yani geçişli cümleler masalın çekirdeğini, bir başka deyişle ön planını oluşturmaktadır. Geçişsiz cümleler de ana olayı destekleyen, gelişmesine yardımcı olan, bezeyen olayları ve durumları dile getirmektedir. Bağdaşıklık öğeleri ve zaman kaymaları da masal söyleminin alt düzeylerine ulaşmamızda bize yardımcı olan dilbilim öğeleridir. Bağdaşıklık öğeleri arasında masallarda yoğun olarak kullanılan öğeler gösterme sıfat ve adılları ile, zaman belirten bağlayıcılardır. Bunlardan ilki, masalcının masala duyduğu yakınlık veya uzaklık duygularını anlatır; bunlar sayesinde dinleyici kendini bazı olayların içinde bazılarının ise dışında hisseder. Veya bazı karakterlere sevgi bazılarına ise nefret duyguları geliştirir. Dinleyici, böylece, masalı tarafsız değil öznel bir bakış açısıyla değerlendirmiş olur. Zaman belirten bağlayıcılar ise dinleyiciye masal söyleminin sıralı olaylardan oluştuğunu sezdirir. Böylece dinleyici olayların sırayla başlayıp bitmesiyle söylemin çözüldüğünü anlar. Zaman kaymaları da aynı gösterme öğeleri ve zaman bağlayıcıları gibi dinleyicinin masala karşı yakınlık veya uzaklık duyguları geliştirmesini, böylece masala ilgisinin sürmesini sağlar. Bu öznel bakış açısının yaratılması, masaldan zevk duyulması ve anlaşılması için önemlidir. Bir başka deyişle, masalcı dinleyiciyi masal dünyasına sokamaz ve onun aklından çok duygularına seslenemezse başarılı olmuş sayılmaz. Kısaca, bu tezde masalın bir söylem türü olduğu ileri sürülmüş, bu söylem türünü tanımlayan öğelerin neler olabileceği üzerinde durulmuştur. Bunlar, söylem çözümlemesi alanında kabul gören kuramlar, bulgular ve yöntemler ışığında ele alınmış, folklor alanında yapılan çalışmalar ve bulgular da elden geldiğince göz ardı edilmemeye çalışılmıştır. Böylece bu tezde seçmeci bir yöntem kullanılmış ve masal gibi çok boyutlu bir türün söylem özelliklerinin ancak böyle bir yöntemle açığa kavuşturulabileceği anlatılmaya çalışılmıştır. Ill