Doğu Karadeniz bölgesindeki hayvan motifli geleneksel rekreatif etkinliklerin incelenmesi

Bu çalışmada, somut olmayan kültürel miras öğeleri atmacacılık ve boğa güreşlerinin, varlığı ve işlerliğinin tespit edilerek; tercih edilme nedenleri ile mevcut potansiyellerinin geliştirilmesine yönelik bulguların saptanması amaçlanmıştır. Araştırmaya konu geleneksel rekreatif etkinliklerin doğal halleriyle bütünsel bir şekilde değerlendirilebilmesi için nitel çalışma yönteminin kültür analizi deseni kullanılmıştır. Örneklem büyüklüğü doyum noktası olarak belirlenen çalışmanın araştırma grubu atmacacılar, boğacılar ve seyirciler olmak üzere toplam 26 kişiden oluşan 3 örneklem grubundan oluşmaktadır. Birinci örneklemi oluşturan atmacacılar amaçlı örnekleme yöntemlerinden kartopu örnekleme yaklaşımı ile tespit edilen atmacacı dernekleri üyeleri arasından seçilen 5 kişiyle temsil edilmiştir. İkinci örneklem grubu olan boğacılar yine amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme yaklaşımı ile belirlenmiş son beş yıldır aktif olarak boğacılık yapan 12 kişi ile temsil edilmiştir. Üçüncü örneklem grubu olan seyirciler ise olasılık temelli örnekleme yöntemlerinden küme örnekleme yaklaşımı ile belirlenmiş 9 kişi ile temsil edilmiştir. Araştırmada nitel veri toplama araçlarından görüşme ve gözlem yöntemleri kullanılmıştır. Görüşme yönteminin uygulama aşamasında üç farklı örneklem grubu için araştırmacı tarafından iki bireysel görüşme ve bir odak grup görüşme formu olmak üzere üç ayrı standartlaştırılmış açık uçlu görüşme formu hazırlanmıştır. Çalışmanın birinci örneklemi olan atmacacılarla yapılan bireysel görüşmeler için geliştirilmiş atmacacı görüşme formu (Ek 1) 2 tanesi demografik olmak üzere ilgili kavramlar açısından mevcut algıları incelemeye yönelik 22 sorudan oluşmaktadır. İkinci örneklemi oluşturan boğacılarla yapılan odak grup görüşmeleri için geliştirilmiş boğacı odak grup görüşme formu (Ek 2) 19 sorundan oluşmaktadır. Üçüncü örneklemi oluşturan seyircilerle gerçekleştirilen bireysel görüşmeler için geliştirilmiş boğa güreşleri seyircisi görüşme formu (Ek 3) 3 tanesi demografik olmak üzere 13 sorundan oluşmaktadır. Gözlem yönteminde tercih edilen yapılandırılmamış alan çalışması araştırmacının katılımcı gözlem metoduyla çalıştığı konuya ilişkin kültürün içine girmeye, bir parçası olmaya çalışarak araştırma süresince yapılan gözlemler alan notu olarak kaydedilmiştir. Bu aşamada araştırmacı tarafından geliştirilen 8 maddelik gözlem formu (Ek 4) kullanılmıştır. Veri toplama sürecinde örneklem gruplarıyla yapılan görüşmeler yüz yüze gerçekleştirilmiş olup, kaynak kişilerin izniyle kayıt altına alınmıştır. Araştırmada derinlemesine analize imkan tanıyan içerik analizi tekniği kullanılmıştır. Gözlem notları ve görüşmelerden elde edilen veriler değişiklik yapılmadan metin haline getirilerek uzman görüşüne sunulmuştur. Örneklem gruplarının birer kategori olarak değerlendirildiği çalışmada 3 kategori altında veriler dört aşamada analiz edilmiştir. Bunlar (1) verilerin kodlanması, (2) temaların bulunması, (3) kodların ve temaların düzenlenmesi, (4) bulguların tanımlanması ve yorumlanması şeklindedir. Örneklem gruplarını temsil eden kategoriler altında gerçekleştirilen genel bir çerçeve içinde yapılan kodlama sonrası çalışmanın bütünselliği açısından kategorilerin ortak yönlerini ifade edebilecek temalar altında demografik sorular hariç her bir soru, bir kavram çerçevesinde incelenmiştir. Bu bağlamda Atmacacılar kategorisi, 7 tema altındaki 20 kavram çerçevesinde 188 kod üretilirken; Boğacılar kategorisi yine 7 tema altındaki 19 kavramla 198 kod ile temsil edilmiştir. Seyirciler kategorisi ise 4 tema altındaki 10 kavram çerçevesinde 160 kod üretilmiştir. Sonuç olarak, atmacacılık ve boğa güreşleri bütün zorluklarına rağmen bir yaşam tarzı ve tutku olarak benimsenen, sosyal ve kültürel öğeleriyle asırlar önce nasılsa bugün de aynı şekilde kabul gören bölgenin önemli birer sosyalleşme etkinliği ve ritüelleri olarak yaşatılmaktalar. Tutkunları tarafından cesaret, güç ve güzellik simgesi olarak görülen atmaca ve boğalar, sahipleri için birer gurur kaynağı oldukları gözlemlenmiştir. Atmacacılıkta bireysel katılımın, boğa güreşlerinde ise aile ile katılımın ön plana çıktığı etkinliklerde katılım tarihi ve süresine ilişkin zaman planlaması yapıldığı, etkinliklerle bölge insanının çalışma düzeni arasında ahenkli bir uyum olduğu tespit edilmiştir. Atmacacılık ve boğa güreşleri her ne kadar doğada boş zaman uğraşısı olarak algılansa da tutkunları tarafından, boğalar masa üstünde tekrar tekrar güreştirilerek, doğaya geri bırakılan atmacalar ise belleklerde bıraktıkları tavırlarıyla yıl boyunca sohbetlere konu edilerek günlük hayatta yer aldıkları gözlemlenmiştir. Boğa güreşlerinin bölgedeki yapılış amacı ile Avrupa ve Latin Amerika ülkelerindeki amaçtan tamamen farklı olduğu tespit edilmiştir. Doğu Karadeniz bölgesinde yaşatılmakta olan geleneksel rekreatif faaliyetlerin yörede etkili olduğu, geliştirilebileceği, sosyal, kültürel, tanıtım ve turizm alanlarında kullanılabileceği görüşü kabul edilebilir.