Enerji Şartı Anlaşması çerçevesinde uyuşmazlıkların çözümü ve Stockholm Ticaret Odası tahkimi

Enerji Şartı Anlaşması, enerji sektöründeki uzun dönem işbirliklerini teşvik etmek amacıyla elli bir ülke ve Avrupa Konseyi tarafından 1994 yılında imzalanmış enerji sektörüne münhasır uluslararası ve çok taraflı bir anlaşmadır. Anlaşmanın temelleri, politik bir bildiri olan Avrupa Enerji Şartı'na dayanmaktadır. Anlaşmanın kapsamında ulusal muamele ya da en çok gözetilen ulus kaydı ilkeleri temelinde yabancı enerji yatırımlarının korunması ve teşviki yer almaktadır. İlaveten enerji materyalleri, ürün ve enerjiyle ilgili donanımların DTÖ kurallarına dayalı olarak serbest ticareti, boru hatları ve şebekeler ile enerji transitinin serbestliği, enerji verimliliği artırılırken olumsuz çevresel etkilerin azaltılması ve devletlerin birbiri ile ya da yatırımcıların ev sahibi devlet ile olan uyuşmazlıklarının çözüm mekanizmasının kurulması gibi hususlar da anlaşma kapsamındadır. Anlaşma, maddi koruma hükümlerinin etkinliğini sağlayabilmek adına oldukça kapsamlı bir uyuşmazlık çözüm mekanizması kabul etmiştir. Bu kadar geniş ve kapsayıcı bir düzenlemenin altında yatan sebep, anlaşma müzakereleri sırasında, bazı taraf devletlerin henüz yeterli ölçüde bir yargı sistemine sahip olamamaları durumudur. Bu doğrultuda anlaşma kapsamında ticaret, transit, rekabet, çevre ve yatırım uyuşmazlıklarının çözüm metotları düzenleme konusu edilmiştir. Ticari uyuşmazlıklar bakımından, anlaşmanın Ek D bölümünde uyuşmazlığın müzakereler ve paneller vasıtasıyla çözümlenmesini amaçlayan, aksi halde tazminat öngören DTÖ benzeri bir model öngörülmüştür. Ayrıca tarafların kararlaştırmaları halinde m.27 bağlamında tahkime gidilmesi de olası çözüm metotları arasında yer almaktadır. Transit uyuşmazlıkları için ise, Enerji Şartı Konferansı genel sekreterliğinin de müdahil olduğu özel olarak düzenlenmiş bir uzlaştırma usulü kabul edilmiştir. Rekabet uyuşmazlıkları da anlaşma kapsamında danışma ve diplomatik çözüm metotlarına tabi kılınmıştır. Çevresel uyuşmazlıklar bakımından ise Enerji Şartı Konferansı'nın uyuşmazlık taraflarına çözüm için tavsiyelerde bulunduğu bir model öngörülmüştür. Bir başka uyuşmazlık türü olan yatırım uyuşmazlıklarının anılan uyuşmazlıklar içerisinde en önemli kısmı oluşturduğu söylenebilir. Söz konusu bu uyuşmazlıklarda, devlet-devlet, yatırımcı-devlet bakımından farklı ve detaylı uyuşmazlık çözüm yolları benimsenmiştir. Şöyle ki, anlaşmanın m.26 düzenlemesine göre, uyuşmazlıklar mümkünse dostane yollarla çözülecektir. Her iki uyuşmazlık tarafı da müzakereler için üç aylık bir süreye sahiptir. Müzakerelerin başarısızlıkla sonuçlanması halinde yatırımcı, uyuşmazlığın çözümü için üç farklı alternatife sahiptir. Bu seçenekler; ev sahibi devletin yerel mahkeme ya da idari makamlarına başvuru, önceden kararlaştırılmış bir çözüm yoluna başvuru ve uluslararası tahkim olanaklarıdır. Eğer yatırımcı uyuşmazlığı uluslararası tahkime götürmeyi tercih ederse temel olarak üç seçeneği bulunmaktadır. Bu kapsamda yatırımcı, Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıkları Çözüm Merkezi, Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu veya Stockholm Ticaret Odası Tahkim Enstitüsü tahkim yollarından birini seçebilecektir. İlaveten, anlaşma kapsamında düzenlenen uyuşmazlık çözüm modelleri, kapsam itibariyle genişlik ve çok sayıda devlet tarafından kabul edilmesi açılarından uluslararası arenada yeganedir. Bu kapsamlı uyuşmazlık çözüm yelpazesi içerisinde Stockholm Tahkim Enstitüsü'nün özel ve ayrı bir önemi bulunmaktadır. Enstitü, 1917 yılında Stockholm Ticaret Odası'ndan bağımsız olarak kurulan bir kurumsal tahkim merkezidir. Önceleri sadece bir iç tahkim mekanizması olarak tasavvur edilen bu yapı, 1970'lerden sonra hem uluslararası hem de yerel uyuşmazlıkları ele alan bir merkez olarak faaliyetlerine devam etmiştir. Enstitü bünyesindeki tahkim prosedürü usulüne uygun bir tahkim talebinin Stockholm Tahkim Enstitüsü tarafından alındığı tarihte başlamaktadır. Bu aşamadan sonra sürecin devam edebilmesi için yönetim kurulu tarafından bazı kararlar alınması gerekmektedir. Şöyle ki, yönetim kurulu gerektiği takdirde, yargılama yetkisi, davaların birleştirilmesi, hakem sayısı ve hakemlerin atanması, tahkim yeri ve gider avansı konularında karar vererek yargılamanın devamını sağlamalıdır. Uyuşmazlığın hakem heyetine sevki için tahkim giderleri avansının yatırılması gerekli bir koşuldur. Tahkim giderleri, hakem ücreti, idari ücretler ve enstitü ile hakem heyetinin yargılama için yapacağı diğer harcamalardan oluşmaktadır. Bu avans ödenmediği takdirde yönetim kurulu davayı kısmen veya tamamen reddedebilecektir. Hakem heyeti, nihai kararını uyuşmazlığın heyet önüne sevkinden itibaren altı ay içinde verecektir. Heyetin vereceği karar nihai ve bağlayıcıdır. Oldukça köklü bir geçmişşe sahip olması, doğu-batı bloğu arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde kazandığı ün, sunmuş olduğu kurumsal hizmet ve yargılama yetkisi ve süresine ilişkin düzenlemeleri ile enstitü Enerji Şartı Anlaşması bağlamında da tercih edilirliğini her geçen gün artırmaktadır. Yalnızca 2015 yılında dört ECT uyuşmazlığı enstitü bünyesinde dava edilmiştir. Enstitü çatısı altında hızlandırılmış tahkim ve arabuluculuk hizmeti de sunulmaktadır. Yukarıdaki açıklamalarımız ışığında bu çalışmada, Enerji Şartı Anlaşması kapsamında kabul edilen uyuşmazlık çözüm mekanizmalarını ve bu sistem içerisinde Stockholm Tahkim Enstitüsü'nün rolü üzerinde durmaya çalıştık.