Biçim-sözdizimsel ve anlambilimsel açılardan Kırgız Türkçesinde çatı

Kırgız Türkçesindeki çatı kavramını işlevsel dilbilgisi kuramı çerçevesindebetimlemeyi amaçlayan bu çalışmada, 'anlam odaklı' dilbilgisi yaklaşımıyla daha geniş bir araştırma ve çözümleme imkanı bulunmuştur. Çatı konusunun sadece eklerle sınırlı olup olmadığı veya çatısal anlamın biçimsel düzlemin yanı sıra, sözcüksel, çözümlemeli ve metindüzleminden de belirlenip belirlenemeyeceği sorgulanmıştır. Dil birimlerinin çatısal anlamı ifade derecesi, söz konusu dil içerisindeki kullanım sıklığı ve farklı dil düzlemlerindekigörünümleri esasına dayanılarak da, ortaya nasıl bir işlevsel-anlamsal alan modeli çıkacağıkurgulanmıştır. Çatı kavramını yansıtan yapıların oluşumu sözdizimsel düzlemdeki durumdeğişikliği olarak da tanımlanabilmektedir. Bu durum değişikliğinin anlambilimsel düzlemlede etkileşimde olduğu görülmektedir. Dolayısıyla, bu tez çalışmasının genelindeanlambilimsel ölçütlere dikkat edilmiştir. Dil birimlerine yönelik çözümleme ve anlamsal sınıflandırma eş zamanlı düzlemdegerçekleştirilmiş, biçimsel çatı kodlayıcılarına yönelik ilgili bölümlerde eklerin artzamanlıgelişim sürecine de değinilmiştir. Çalışmanın bütüncesi Kırgız edebiyatından seçilmiş edebi eserlerden oluşturulmuştur. Bulgular ve değerlendirme sonucunda çatı konusunun, sözdizimsel düzlemdeki durum değişikliğinin yüklemde çatı ekleriyle kodlanmasından ibaret olmayıp daha geniş kapsamlı ve karmaşık dilsel süreçlerle ilişkili olduğu belirlenmiştir. Çatısal anlam, kuruluşu bakımından sadece biçimsel değil, sözcüksel, çözümlemeli ve metindüzlemindeki yapılarla da ifade edilebilmekte, anlamı ifade edebilme gücü, kullanım sıklığı ve dil düzlemlerine göre sınıflandırılabilmektedir. Çalışmanın birinci bölümünde bir gramer kategorisi olarak çatı kavramı ele alınmış, çatı tanımlamalarına ve çeşitlerine ilişkin genel dilbilim kaynakları, Sovyet dönemi Türkoloji çalışmaları, Türkçe ve Kırgızcadaki ulaşılabilen gramer kaynakları taranarak, biçimselyaklaşım çerçevesindeki çatı konusu belirlenmeye çalışılmıştır. Çatının, diğer eylemkategorileriyle olan biçim-sözdizimsel ve anlambilimsel açılardan etkileşim içerisinde olduğu düşüncesinden hareketle aktiflik-pasiflik ve geçişlilik-geçişsizlik kavramları ile çatı kategorisietkileşimi de araştırılmıştır. İkinci bölümde öncelikli olarak, anlam odaklı işlevsel dilbilgisinin kuramsal çerçevesi açıklanmış, işlevsel araştırmada hangi yöntem ve ilkelerden hareket edildiğine değinilmiştir. Türkçe ve Kırgızcadaki işlevsel dilbilgisi çalışmalarından bahsedilerek, bu çalışmalardakikuramsal ilkeler ile tezin kuramsal boyutu ilişkilendirilmiştir. Kırgızcadaki çatısal anlamı ifade eden yapılar biçim-sözdizimsel ve anlambilimsel açıdan çözümlenmeye çalışıldığı için, ikinci bölümde biçim-sözdizimsel ve anlambilimsel düzlemin tanımı, çerçevesi ve çatıyapılarıyla olan ilişkisine değinilmiştir. 3 Kurgusal bir tasarım olarak da değerlendirilebilecek olan işlevsel-anlamsal alan kavramı açıklanırken, işlevsel-anlamsal alanın alt bölümleri olan özek, yan, yakın ve uzak alan kapsamındaki dil birimlerinin konumlandırılma ölçütlerine de değinilmiştir. . Üçüncü bölümde ise, işlevsel dilbilgisi çalışmaları esasında, sırasıyla, Kırgızcadakiettirgenliğin, edilgenliğin, dönüşlülüğün ve işteşliğin işlevsel-anlamsal alanını belirlenmiştir. Kırgızcadaki birleşik çatı yapılarına ilişkin örnekler üzerinde de durularak, Türkiye Türkçesi ile olan benzer ve farklı yönleri gösterilmiştir. Kırgızcadaki çatının işlevsel-anlamsal alanı belirlenirken, karşılaştırma, özellikle Türkiye Türkçesindeki benzer ve farklı yönlerle sınırlı tutulmuştur. Her bir çatının tanımı, türleri, farklı özellikleri, kuruluş yöntemleri ve biçimselkodlayıcılarının tarihsel gelişimi ilgili alt bölümlerde ayrıntılı olarak tartışılmıştır. Çatının, sadece biçimsel bir kategori olamayacağı düşüncesiyle, işlevsel çerçevede, tüm dildüzlemlerini kapsayan 'çatısal anlam' terimi kullanılarak, çatısal anlamı ifade eden dil birimleri, biçimsel, sözcüksel ve çözümlemeli düzlemlerde araştırılmış, her biçimsel çatıkodlayıcısının çatısal anlamı yansıtmadığı, ya da çatısal anlamın sözcüksel, sözdizimsel ve metinsel düzlemlerde de tespit edilebildiği gösterilmiştir. Pek çok dilde tartışmalı bir konu olan çatı konusunun işlevsel dilbilgisi çerçevesinde ve işlevsel-anlamsal alan kapsamında araştırılıp incelenmesiyle çatısal anlama ilişkin daha kapsayıcı, tutarlı ve somut bulgulara ulaşıldığı düşünülmektedir.