Spinoza ve Kant'ta teleoloji anlayışı bağlamında ahlak ve özgürlük

Spinoza ve Kant ontolojisi geleneksel metafiziğin başat temalarından olan teleolojiyeilişkin kesin bir eleştiri ortaya koymuşlardır. Spinoza Etika'sının Birinci Bölümü'nünEk bölümünde teleolojiyi Ortaçağ teologlarının bir önyargısı olarak değerlendirir. Spinoza'ya göre, teleolojik bakış açısı doğanın nedenselliğinin tersine çevrilmesine ve Tanrı'yı antropomorfik bir zeminde görmeye neden olduğu için oldukça yanılgılıdır. Aynı zamanda Spinoza teleolojik doğa algısının şeylerin insan için, insanın daTanrı'ya tapınmak üzere yaratıldığını öngördüğünden araçsalcı bir bakış açısını ortaya çıkardığını tartışır. Spinoza'nın tüm ontolojisi doğanın son nedenler etrafındaaçıklanmasına karşı bir teori olarak ortaya çıkmıştır. Bu minvalde Jonathan Bennett, John Carriero ve Gilles Deleuze gibi Spinoza yorumcuları Spinoza etiğinin de yararcı, sübjektivist ve anti-teleolojik bir zeminde şekillendiğini savunurlar. Bu çalışma ise, Edwin Curley, Don Garrett ve Martin Lin gibi Spinoza yorumcularına paralel olarak Spinoza etiğinde teleolojik bir yönün olduğunu savunacaktır. Bu perspektifinmerkezinde, Spinoza'da insanın sonlu bir varlık olarak sonsuz ile kurduğu ilişkidekizorunlu bir yönelim fikri yatmaktadır. Zira Spinoza insanı etik olarak çabalayıcı bir varlık olarak tanımlayarak onu özsel bir çizgide okumaktan imtinaetmiştir. Spinoza'ya göre, insan özü itibariyle dinamik olarak kendi varlığını korumaya çabalar. Ancak bu çabalama edimi, bilinçsiz ve ereksiz bir faaliyetdeğildir esasen. Zira Spinoza'nın conatus ile upuygun fikirler arasında kurduğuzorunlu bağlantısallık insanın doğanın/Tanrının sonsuz bilgisini kavramaya yönelik bir çabasını içerir. Spinoza ahlaka ilişkin bu teleolojik yaklaşımı skolastikten gelen en yüksek iyi, kurtuluş, yetkinlik ve entelektüel sevgi kavramlarıyla da sürdürmüştür. Öyle ki Spinoza'ya göre, sonlu insan sonsuz tözün kavranışı çabası bağlamında en yüksek iyiye ulaşabilen, ve bu şekilde yetkinleşerek özgürleşebilen bir varlıktır. Bu anlamda Spinoza etiği özgürleşmeyi, insan doğasının upuygun fikirlere yönelik olaraksarf ettiği amaçlı çabaya dayandırmıştır. Ancak bu çaba aşkın bir Tanrı'ya yönelik bir çaba değil, içkin bir doğanın kavranışına yöneliktir. Bu minvalde, bu çalışma Spinozaetiğinde özgürleşme olgusunun içkin bir doğa/Tanrı anlayışına yönelim zeminindeaçığa çıkan teleolojik bir olgu olarak da okunabileceğini tartışacaktır. Kant ontolojisi geleneksel metafiziğin teleolojik yaklaşımına karşı eleştirel bir tutum sergiler. Kant teleolojinin doğaya objektif bir olgu olarak atfedilemeyeceğini ve onun ancak reflektif yargılar zemininde düşünülebileceğini savunmuştur. Kant'a göre, doğa mekanik bir yapı olmanın yanında canlılığı da içermesi bakımındanteleolojik bir bakışla de görülebilir zira bu tür bir bakış, doğanın heterojenliğininsistemli bir şekilde kavranmasını sağlar. Kant teleolojisinde yer edinen bu eleştirel bakış açısı, onun etiğine de yansır. Kant teorik ve pratik felsefe arasında yaptığı ayrımtemelinde, insanın iradesinin veya istemesinin bir nesneyi fiilen belirlemesini esas aldığı ahlak teorisi bağlamında, ahlak yasasının onu koşulsuz bir tümlüğe ulaştıran en yüksek iyi kavramını belirlediğini ortaya koyar. Bu bağlamda Kant, iyi ve kötünün ahlak yasasını belirleyen kendinde varlıklar olarak görmez de onların ahlak yasasının gerçekleştirilmesinin sonucunda tesis edildiğini düşünür. Bu bakımdanKant etiği, başta salt ahlak yasasının biçimsel olarak belirlenmesini esas alandeontolojik bir etik teorisi olarak görülebilecekken, bütüncül olarak bakıldığında en yüksek iyi idesinin de devreye girdiği teleolojik bir etik anlayışıdır. Bu anlamda, Kantözgürlük temelinde açımlanan ahlak yasasına materyal kazandıran unsurun öznelerinobjektif bir zeminde bir araya geldiği bir ahlaki dünya olarak en yüksek iyi idesiolduğunu tartışır. Ancak unutulmamalıdır ki Kant'ta en yüksek iyi ideali salt pratik birideadır. Yani en yüksek iyi olgusu, ahlakiliğin birincil bir koşulu değil, salt birpostülattır. Ancak bu idea, öte bir dünyaya ertelenebilir bir gerçeklik değil, bizatihiuzaysal ve zamansal olan dünyada açımlanacak bir idealdir. Benzer şekilde, Kant en yüksek iyi ideasının koşulsuz bir zemin olarak ruhun ölümsüzlüğü ve Tanrı idelerinide gerektirdiğini savunur. Ona göre, en yüksek iyinin sağlanması, yani ahlakiliğeparalel olarak mutluluğun orantılı bir biçimde sağlanması Tanrı'nın öznel bir zorunluluk çerçevesinde kabul edilmesini gerektirir. Bu bakımdan Kant ontolojisiteorik düzlemde Tanrı ve ölümsüzlük idelerinin nesnel gerçekliğini yadsısa da bu yollaesasında pratik bir bilgi olarak Tanrı ve ölümsüzlüğe yer açmıştır. Diğer bir deyişle, Kant bilginin sınırlarını çizerek rasyonel imana yer açmıştır. Bu anlamda, Kant'ın teorik felsefesine karşı olarak pratik felsefesi en yüksek iyi ideasını ve ona zemin oluşturan ölümsüzlük ve Tanrı idelerini postülat düzeyinde kabul etmeyigerektirdiğinden teleolojik algının pratik ve höristik düzeyde sürdürüldüğünü gösterir. Bu bakımdan, bu tez çalışması, Spinoza ve Kant ontolojisinde Aristoteles vequinas'tan beri gelen geleneksel teleolojinin reddine rağmen, pratik felsefeleri bağlamında içkinci ve sübjektivist bir tarzda teleolojik bakış açısınınkorunduğunu iddia edecektir. Spinoza etiğinin doğanın/Tanrının sezgisel bilgisi zemininde açımlandığını ve insan doğasının sürekli bir çabaetrafında doğaya/Tanrı'ya yönelim zemininde var olarak kendisini özgürleştirebilen bir varlık olarak okuduğunu, Kant'ta ise ahlakiliğin birincil olarak ahlak yasasınınnormativitesine dayandırılsa da bütüncül bir okumayla en yüksek iyi idealinin ve buna bağlı olarak ölümsüzlük ve Tanrı idelerinin de devreye girdiği teleolojik bir süreç olarak ele alındığı tartışılacaktır. Bu bağlamda, Spinoza ve Kant etiğinin farklıontolojik düzlemlerde de olsa, etiği ve özgürleşmeyi içkinci bir teleoloji anlayışı ileyorumlamaları bakımından ortak bir paydada bir araya geldikleri iddia edilecektir.