Medeni Usul Hukukunda alternatif uyuşmazlık çözümü ve arabuluculuk

395 özet Doktrinde anlaşmazlık ve uyuşmazlık terimlerini genellikle birbirinin yerine kullanılmasına rağmen, bu iki terim arasında önemli bir farklılık bulunmaktadır. Anlaşmazlık, 'birbirine zıt veya düşmanca bir durum', ya da 'bir mücadele veya kavga' olarak tanımlanır. Bir uyuşmazlık, dava konusu olabilen meseleler şeklinde ortaya çıkan bir anlaşmazlık çeşidi olarak görülebilir. Uyuşmazlık, müzakere, arabuluculuk veya üçüncü kişinin hüküm vermesi yoluyla çözülebilecek meseleler üzerinde anlaşmazlığa düşülmesini gerektirir. Uyuşmazlık karşı tarafa açıklanan, kişiler arası bir anlaşmazlıktır. Bir anlaşmazlık, birbirine uyumayan bir durumun anlaşılması veya çatışan bir talepte bulunulması şeklinde bir kişiye beyan edilmedikçe uyuşmazlığa dönüşmeyebilir. Alternatif uyuşmazlık çözümü, mahkemeler tarafından uygulanan şekli mücadeleci usullerden, şekli olmayan usullere doğru bir yönelişi temsil eder. ADR, dünya çapındaki adalete ulaşma hareketinin çatısı altında görülebilir. ADR'nin doğuşu Birleşik Devletler'de 1970'e kadar uzanır. Federal bölge mahkemelerinde uygulanan ilk arabuluculuk ve tahkim programı 1970 tarihlidir. Buna ek olarak ADR' de diğer bir gelişme 1988'de Birleşik Devletler Kongresinin on adet bölge mahkemesinde zorunlu tahkim programı kurması ve diğer on adet bölge mahkemesini gönüllü tahkim programı oluşturması için yetkilendirmesiyle görülmüştür. ADR'nin hızlı gelişimine katkıda bulunan büyük bir etken, 1976'da Amerika Barolar Birliğince düzenlenen 'Adalet Yönetimindeki Kamusal Tatminsizliklerin Nedenleri Hakkında Ulusal Konferans' olmuştur. Bu konferansta, uyuşmazlık çözümündeki alternatif usullerin, özellikle arabuluculuk ve tahkimin, tıkanmış halde bulunan mahkemeleri rahatlatacağı, uyuşmazlıkların çözüm süresini kısaltacağı ve giderlerini asgariye indireceği sonucuna varılmıştır. Arabuluculuk hizmeti sunan mahalli adalet merkezlerinin ve çok seçenekli mahkeme teşkilatı programlarının kurulması teşvik edilmiştir. Çok seçenekli mahkeme teşkilatı terimi, bir dizi seçimlik uyuşmazlık çözüm usulü sunan mahkemeleriifade eder. Bu programlar, ihtilaflı tarafları, onlar için en uygun olan uyuşmazlık çözüm yöntemine yönlendirirler. Bunlar: Kolaylaştırma, arabuluculuk veya tahkimdir. Bazı çok seçenekli mahkeme teşkilatı programlan belli türdeki bütün davaları belirli bir ADR programına havale etmekteyken, diğer bazı programlar davacılara seçimlik bir liste sunmaktadırlar. ADR, uyuşmazlık çözümü için mahkemeler vasıtasıyla yürütülen davalarda alternatif olarak işleyen, genellikle tarafsız bir üçüncü kişinin aracılığı ve yardımını içeren bir dizi usuller olarak tanımlanır. Doktrine göre ADR usulleri aşağıdaki yararlan içerebilir: 1- Mahkemelerin iş yükünü ve giderlerini azaltmak, 2- tarafların yargılama için harcadıkları giderleri ve zamanı azaltmak, 3- topluluklara veya tarafların ailelerine zarar veren uyuşmazlıklara hızlı bir şekilde çözümünü sağlamak, 4- bireylerin adalet sisteminden daha iyi bir şekilde tatmin olmasını sağlamak, 5- tarafların ihtiyaçlarına uygun olan çözümleri teşvik etmek, 396 6- tarafların uyuşmazlık çözüm usullerine gönüllü olarak uymalarını sağlamak, 7- komşuluk ve topluluk değerlerim ve toplulukların ilişkilerini onarmak, 8- ihtilaflı taraflarca ulaşılabilecek usuller oluşturmak, 9- halka, uyuşmazlıkların çözümünde ihlal ya da dava yolu yerine daha etkili olan usulleri denemelerini öğretmek, ADR tarafların bir araya getirilmesinde pek çok farklı yöntem gerektirir; bununla birlikte temel ADR usulleri arabuluculuk ve müzakeredir. Arabuluculuk ve uzlaştırma terimleri eş anlamlı olarak kullanılırlar. Arabuluculuk, tarafların bir anlaşmayı müzakere etmeleri için onlara yardım eden tarafsız bir üçüncü kişice gerçekleştirilen bağlayıcı olmayan bir müdahaledir. Üç tür arabuluculuk vardır. Bunlar geleneksel arabuluculuk, yargısal arabuluculuk ve modern arabuluculuktur. Arabulucunun yapısı ve işlevi, arabuluculuk usulünü diğer uyuşmazlık çözüm usullerinden ayırmaktadır. Arabulucu bir kolaylaştırıcıdır. Arabulucu, ihtilaflı konular üzerindeki kendi kararını taraflara dikte etmemelidir. Arabulucululuk esnek yapısıyla şekillenerek farklı bir usul haline bürünür. Arabulucunun yaklaşımı doğrudan veya dolaylı ya da bunların arasında bir usulde kendini gösterebilir. Arabuluculukta bir ya da birden fazla oturum olabilir. Arabuluculuyla 'caucuses' adında ayrı toplantılar yapılabilir. Arabuluculuk oturumları gizlidir ve tarafların iletişimine yadım etmek amacıyla gerçekleştirilir. Arabuluculuk geliştikçe, kolaylaştırma ve değerlendirme arabuluculuğu gibi farklı arabuluculuk türleri ortaya çıkmaktadır. Mahkeme veya arabulucu tarafından hangi arabuluculuk modelinin izlendiğine bakılmaksızın, arabuluculuk usullerinin çoğu aşağıdaki aşamaları izler: Arabuluculuk öncesi aşama, arabuluculuk aşaması ve arabuluculuk sonrası aşama. Türk hukuk sisteminde İş Kanunu, Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun, Noterlik Kanunu, Vergi Usul Kanunu ve Avukatlık Kanunu gibi kanunlarda, ADR hakkında doğrudan düzenlemeler yerine, ADR kavramı bulunmaktadır. ADR'yi destekleyen en önemli kanuni hüküm Avukatlık Kanunundadır. Avukatlık Kanunu'nun 35/A maddesine göre, müvekkilin talep etmesi halinde bir avukat, dava veya duruşma başlamadan önce ihtilaflı tarafları uzlaştırabilir. Kanun, tarafların uzlaştırma süreci sonunda bir anlaşmaya varmaları halinde, taraflar ve avukatların uyuşmazlığı çözen bir yazılı anlaşma yapmalarını hükme bağlamıştır. 'Uzlaşma tutanağı' olarak adlandırılan bu anlaşma avukatlar ve müvekkillerince imzalanır. Uzlaşma tutanağı diğer mahkeme hükümleri gibi icra edilebilir. Kanımca, ADR Türk yargı sisteminde medeni hukuk, ticaret hukuku ve ceza hukuku uyuşmazlıklarının çözümünde temel bir işleve sahip olacaktır. Yakın bir gelecekte, medeni hukukun bütün alanlarında ADR'nin daha önemli ve merkezi bir rol oynayacağı açıktır.