Thomas More'un ütopya'sında adalet kavrayışı

Ütopya kavramı olmayan yer' ve 'iyi yer' anlamlarını birlikte içerir. Bu iki anlamın birbiri ile bağlantısı, kavramın politik boyutunda açığa vurulan adalet arayışı ve talebinden hareketle anlaşılır. Nitekim ütopya tam da bu çift anlamı sayesinde, adil bir toplum düşü olarak yeni/başka olana işaret edebilmektedir. Ancak ütopyanın adil bir toplum düşü olduğunu söylemek, onu tarihin dışında bırakmak ve onun pratik kaygılarını görmezden gelerek politik bir yorumunu engellemek anlamına gelmez. Nitekim ütopya, tarihsel olanla ilişkisinde anlaşılan bir adalet arayışı ve talebidir. Ütopya tarihsel olanla ikili bir ilişki içindedir. İlki verili olanın eleştirisidir, diğeri ise verili olanın başka türlü olabileceğidir. Ütopyanın verili olanın eleştirisi olması, onun tarihsel olana yabancı olmadığını, ancak onun tarafından da belirlenmediğini gösterirken, verili olanın başka türlü olabilmesi anlamındaki ütopya, tarihe bir gelecek boyutu kazandırması bakımından yeni bir toplumsallığın gözetilmesi, diğer bir ifade ile tarihsel olanın sınırlarının aşılması olarak anlaşılır. Bu, ütopyanın, insan aklının düş kurma kapasitesinde açığa vurulan özgürleştirici yönüdür. İşte More'un yarattığı modern ütopya fikri, bu iki yönü, eleştirel ve özgürleştirici yönü sayesinde kendisinden önceki ütopyacı düşünceden ayrılır. Zira gerek Altın Çağ ve Cennet mitlerinde, gerek bin yıl inancında, gerekse de ideal toplum anlayışında karşımıza çıkan ütopyacı biçim ve temalarda, insanın kendi doğal kapasitelerini dışarıda bırakan, insana aşkın bir ilkeye referans verilmekteydi. Oysa More ile birlikte, ütopya artık insanın kendi doğal-insansal kapasitelerinden hareketle düşünülecektir. Diğer taraftan More, kendi adil toplum tasarımında ve adalet kavrayışında da gerek kendisinden önceki adil toplum tasarımlarından gerekse de adalet kavrayışlarından ayrılmaktadır. Nitekim More adalet kavrayışını, tasvirini yaptığı ortak refah tasarımından hareketle, insana aşkın olmayan yeni bir referansla tarif etmiştir. Bu referans emek etkinliğidir. Emeğin, adaleti tarif etmede kendisine başvurulan referans haline gelmesi, iyi kavramına dair geleneksel hiyerarşiyi tersine çevirmiştir. Nitekim iyi bu dünyayı aşan ve temaşa ile kavranan bir ilke iken, etkinlikten hareketle anlaşılan bir ilke haline gelmiştir. More'un, ortak iyi ve ortak mülkiyetin emekte nesnelleşmesiyle ortaya çıkan yeni toplum tasarımı, yeni insan anlayışı ve yeni adalet kavrayışı, modern toplumu haber verir. Bunlara kısaca değinecek olursak, emeğe referansla tarif edilen yeni adalet, insanların doğal-zorunlu ihtiyaçlarının karşılanmasını, malların eşit dağılımını ve tatmin edici tüketimini gerektirir. Ancak bu, kamusal alanı, doğal-zorunlu ihtiyaçların karşılanması, herkese eşit dağılımı ve tatmin edici tüketimi ile ilgili ekonomik etkinlikler tarafından kuşatılan bir zorunluluk alanına dönüştürür. Bu durum kamusal alanın körelmesine ve politikanın da emek sürecinin yönetilmesi etkinliğine indirgenerek araçsallaşmasına yol açar. İnsanların doğal-zorunlu ihtiyaçlar etrafında bir araya gelmesi, emekçiler toplumunu ortaya çıkarır. Bu yeni toplum tasarımında, yaşamın bütün pratikleri, ortak iyiye hizmet etmesi yönünde planlanır. Planlama, zamanın ve mekanın akılsallaştırılması ile ilgilidir. Bu planlama sayesinde politik yaşamın olumsallığı dışarıda bırakılır ve farklılıklar, toplumun ortak çıkarına indirgenir. Fakat Ütopya'nın politik değeri, emeğin nasıl örgütleneceğini tasvir etmesinde ya da mükemmel bir toplumun politikanın ilgasını amaçladığını göstermesinde yatmaz; zira Ütopya, ne bir politik programa ne de tamamlanmış toplumsal bir modele indirgenebilir. Ütopya'nın politik değeri, onun tarihsel olanla ve hakikatle kurduğu mesafede ve insanın eleştiri ve özgürleşme kapasitesine yaptığı vurguda yatar.