Gündelik yaşamda Yahudi kimliği inşası: İstanbul, Kuzguncuk'ta niteliksel bir araştırma (2011-2012)

Yahudi kimliğinin gündelik hayatta etkilendiği olguların anlaşılmaya çalışıldığı bu araştırmada, Yahudi ve Müslüman katılımcılarla görüşülmüştür. Yahudi kimliğini gündelik hayatta etkilendiği düşünülen olgular ve bu olguların Yahudi kimliğini nasıl etkilediği irdelenmiştir. Bu çalışmada hem Türkiye Yahudisi katılımcıların kendi ifadeleri hem de Müslüman katılımcıların Türkiye Yahudileri hakkındaki görüşlerine mukayeseli olarak yer verilmiştir. Araştırmanın alanı olarak dini ve tarihsel bağlamda Museviler için önem teşkil eden Kuzguncuk semti seçilmiştir. Toplamda 12 Yahudi ve 15 Müslüman katılımcı ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Yahudi katılımcıların 2'si kadın, 6'sı Erkek olmak üzere 8'i Kuzguncukludur. Buna ek olarak Kuzguncuk'ta genç Yahudilere ulaşılamamasından ötürü farklı semtlerden Kuzguncuk'u az çok bilen 2'si kadın, 2'si erkek olmak üzere 4 genç Yahudi ile görüşülmüştür. Müslüman katılımcıların 4'ü kadın 11'i erkek olmak üzere hepsi Kuzguncukludur. Araştırmada veriler sözlü tarih anlayışıyla desteklenecek şekilde derinlemesine görüşme yöntemi uygulanarak toplanmıştır. Görüşmelerde katılımcılara eğitimleri, meslekleri, medeni durumları, ne kadar zamandır Kuzguncuk'ta oldukları gibi kişisel sorular yöneltilerek katılımcı profilleri elde edilmiştir. Görüşmelerin devamında ise üç ana bölümde sorular yöneltilmiştir. Bu bölümlerden biri genel Yahudi tarihi ve Türkiye Yahudi tarihine ilişkin seçilen önemli olayları irdelemektedir. Bir diğer ana bölüm ise katılımcıların Türklük, Yahudilik, Musevilik, din gibi kavramları nasıl algıladıklarıyla ilgilidir. Son ana bölüm ise katılımcıların genelden yerele insanlık tarihi için önemli gördükleri olayları araştırmaktadır. Alınan cevaplarla tezin bulguları oluşturulmuş ve literatürle işlenerek sonuca gidilip, öneriler üretilmiştir. Bu çalışmanın birinci bölümünde araştırmanın sorunu/sorunsalı belirlenmiştir ve bu bağlamda yapılan literatür taramasıyla kavramsal çerçeve oluşturulmuştur. Araştırmanın amacı ve önemi bu bölümde ortaya koyulmuştur. Araştırmanın ikinci bölümünde katılımcılar hakkında temel bilgiler verilmiştir. Araştırma yönteminin belirlenmesi, verilerin toplanması ve analizi, uygulanan metodoloji detaylı olarak bu bölümde anlatılmıştır. Araştırma esnasında sahada ve metotta karşılaşılan güçlüklerden de bu bölümde bahsedilmiştir. Araştırmanın üçüncü bölümde bulgular sunulmaktadır. Yahudi kimliği ve Kuzguncuk Yahudi kimliği bağlamında tasnif edilen bulgular, yer yer literatürle tartışılarak aktarılmıştır. Bulguların ham kaynağı olan önemli katılımcı ifadeleri ise orijinal cümleleri ile sunulmuştur. Araştırmanın dördüncü ve son bölümünde Türkiye Yahudi kimliğini gündelik hayatta etkileyen unsurlar bağlamında, bulgular eşliğinde sonuçlara ulaşılmış ve toplumsal refahın genişlemesi için bazı öneriler sunulmuştur. Niteliksel yöntemlerle yapılan bu araştırmanın sonuçların genellenemeyeceği göz önünde tutulmalıdır. Bununla birlikte bu araştırmada öne çıkan bulgular Türkiye Yahudi kimliğinin ana ekseninin ulus devlet vatandaşlığı ve bu topraklara aidiyet bağlamında şekillendiği söylenebilir. Osmanlı'dan Türkiye'ye senelerdir burada yaşıyor olmak, ekmeğini burada kazanıyor olmak önemli olmakla beraber, askerlik vazifesi ve devlete vergi vermek gibi vatandaşlık görevleri Türkiye Yahudilerinin kendilerini Türk saymasının bileşenleridir. Bu bileşimde askerlik görevi öne çıkmaktadır, askerlik görevi ve vergi vermek Müslümanlar tarafından da vatandaşlık haklarından faydalanmak için ön koşul niteliğindedir ve dini azınlıklardan beklenmektedir. Gündelik hayatta Yahudi farkındalığının çok az olduğu gözlemlenmekle beraber gayrimüslimleri bir sayma eğilimi de Yahudi vatandaşları görünmez kılmaktadır. Daha görünür bir dini azınlık olan Hıristiyanlar gibi oldukları varsayılmaktadır ve Müslümanların bir bölümü tarafından aradaki fark anlaşılamamaktadır. Yahudi ve Musevi kavramları da ayrıca önemlidir. Musevi katılımcıların pek çoğunun ifadesine göre aynı olan bu kavramları kategorize eden Yahudi ve Müslüman katılımcılar Musevi kavramına dini, Yahudi kavramına soy anlamı yüklemiştirler. Bununla beraber Yahudi kavramının tarihsel süreçte ötekileştirilmesi kimlik olarak öne çıkartılmasını sağlamakta ama bununla beraber Türk dilinden gelen Musevi kelimesinin bu ötekileştirmeden kaçmak amacıyla tercih edildiği de görülmüştür. Araştırmada Türkiye'nin yakın tarihinin iki önemli travması Varlık Vergisi ve 1955 6-7 Eylül olaylarına ilişkin bulgular da önemlidir. Varlık Vergisi Musevilerce ülkenin yüz karası olarak nitelendirilirken Müslüman katılımcıların ciddi bir kesimi tarafından dönemsel normallik bağlamında ifade edilmiştir. Bu zıt ifadeler araştırma kapsamında Musevi ve Müslüman grupların fikirsel olarak en fazla ayrıştığı konunun Varlık Vergisi olduğunu belirtir. 1955 6-7 Eylül olaylarının Rumları hedef almasına rağmen tüm gayrimüslimlere sirayet ettiği katılımcı grupların ortak ifadesidir. Olaylarla ilgili olarak burada bir şey olmadı söyleminin Kuzguncuk semtinin ortak hafızasına yer ettiğini söylemek mümkündür. Ancak araştırmada ciddi boyutlarda olmasa dahi olayların Kuzguncuk'a da sirayet ettiği anlaşılmıştır. Bu iki olaya ek olarak son dönemde Türkiye Yahudilerinin gündelik hayattaki etkileşimini en çok sarsan olay ise 2003 yılında İstanbul'da gerçekleşen sinagog saldırılarıdır. İbadet ederken korunma sürecinin başlamasına sebep olan bu dönem, toplumsal birlikteliğin zedelendiği, ülke yakın tarihinin son dönemdeki en ciddi travmasıdır denilebilir.