İstanbul'da Tanzimat öncesi Osmanlı Dönemi Rum Ortodoks kiliseleri

İstanbul'da, Tanzimat öncesi Osmanlı dönemi Rum Ortodoks Kiliseleri'ni konu alan çalışmamız; kiliselerde mimari özelliklerin tespiti, değerlendirmesi ve verilerin irdelenerek, mimari karakteristiğe ilişkin belirleyici özelliklerin ortaya konulması amacına yöneliktir. Tanzimat ve Islahat fermanları ile başlayan değişim sürecinin, Rum cemaatin mimari faaliyetlerinde de dönüm noktası oluşturması nedeniyle, bu dönem ile sınırlandırılan çalışma, dört yüz yıllık bir süreci kapsamaktadır. Söz konusu dönemde İstanbul'da bulunan 52 kilisenin, 27'si Yüksek Lisans tezimiz, 25'i Doktora tezimiz kapsamında incelenmiştir. Mimaride saptanan ortak özelliklerin, İstanbul dışındaki kiliselerde de görülmesi, Rum Ortodoks Kiliseleri açısından dönem özelliği olarak belirlenmektedir. Fetihten sonra, İstanbul'daki Bizans dini yapılarının yerinde inşa edilen Rum Ortodoks Kiliseleri, konum olarak Bizans kiliselerinin devamını oluşturmuşlardır. Osmanlı döneminde, yeni kilise inşa edilmesine izin verilmemiş; mevcut kiliseler, Osmanlı kurallarına göre gerçekleştirilen onarımlar ve yemden yapımlarla varlıklarım sürdürmüştür. Dönemin Rum Ortodoks Kiliseleri, sade, basit, tekdüze yapılardır; kiliselerde kesinlikle kubbe kullanılmamış; dışta haç ve benzeri tanımlayıcı öge bulundurulmamışür. İstanbul'da dönemin Rum Ortodoks Kiliseleri, bazilikal plan tipinde, üç nefli ve beşik çatılıdır. Boyutları büyük olmayan dikdörtgen planlı yapılar, eksene göre simetri gösterir. Doğuda, yarım yuvarlak apsis dışa çıkıntı yapar, içte ve dışta sıvalı kiliseler, moloz taş veya kaba yonu taş kullanılarak inşa edilmiştir. Cephelerde, devşirme malzeme kullanımı görülür. Genelde sade ve basit olan cepheler, kuzey ve güneyde tek sıra pencere dizisi, doğu ve baüda ise üstte orta nef hizasındaki üçlü pencereler ile düzenlenmiştir. Pencereler, büyük ve kemerlidir. Yapılarda, en az biri baüda olmak üzere iki veya üç giriş vardır. Naosta nef ayrımı, genellikle beş ya da altışar taşıyıcının bulunduğu, iki sıra ile sağlanmış; taşıyıcılar arşitrav ya da basık veya yuvarlak kemerlerle bağlanmıştır. Naosta orta nef, yan netlerden daha geniş ve yüksektir. Ortalama oran 1:2: 1 şeklinde uygulanmıştır. Yan netler orta nef ile aynı zeminde, veya bir basamak yüksektir. Zemin döşemesi, genelde mermerdir. 11 Doğudaki ilk taşıyıcılar hizasında sınırlanan bema, neflerden bir veya iki basamak yüksektir. Doğuda orta nef hizasında, yarım yuvarlak apsis yer alır. Bazı kiliseler, üç apsislidir. Bemanın yan netler hizasındaki bölümleri prothesis ve diakonikon olarak işlev kazanmıştır. Doğu duvar ile kuzey ve güney duvarlarda nişler vardır. Banda, narteksin içte çözümlendiği ya da revak biçiminde düzenlendiği örnekler azdır. Genellikle, sonradan eklenmiş narteksler bulunur. Naosun batısında, kadınlar için düzenlenmiş galeri, narteks üzerinde, ya da batıdaki taşıyıcılar üzerinde yer alır. Naosta, ahşap örtü sistemi, genelde bağdadi tekniğindedir. Örtü, orta nefte tonoz, yan neflerde ise tonoz ya da düz tavandır. Tonoz örtü, basık ve beşik tonoz biçiminde çeşitlenir. Dışta, örtüsü yarım konik çatı olan apsis, içte yarım kubbe ile örtülüdür. Örtü sistemi, sıva üstü boyama tekniğinde bezelidir. Bezeme kuşaklarının dilimlediği örtüde, yoğun biçimde kullanılan bitkisel motifler ve yıldız motiflerinin yanı sıra, geometrik motifler de görülür. Örtü eteğinde, bitkisel motifli bordürler, diş sıralan ve düz renk kuşaklan vardır. Naosun doğusunda, bemayı sınırlayan ve netleri kapsayan ahşap ikonostasion, kuzeydeki sıranın genellikle dördüncü taşıyıcısına oturan ahşap ambon ve güneydeki sıranın genellikle üçüncü taşıyıcısı önünde bulunan ahşap despot koltuğu, aynı teknik ve biçimlerde bezenmiştir. Apsis önünde altar yer alır. Bazı kiliselerde, altar üzerinde kiborion bulunur. Kiliselerde, resim düzeni belli bir program içerir. Orta nefin örtüsü ortasındaki madalyonda Pantokrator İsa; apsis yarım kubbesinde Pilatitera Meryem tasviri; taşıyıcılar hizasında üstteki madalyonlarda Havariler; ambon cephelerinde, İsa ve Dört İncil Yazan; despot koltuğunda İsa tasviri yer alır. Galeri korkuluğundaki tasvirler İncil ve Tevrat kaynaklıdır. İkonostasiondaki resim düzeninde, altta eksene göre, İsa, Meryem ve Çocuk İsa, Vaftizci İoannes ve kilisenin ithaf edildiği 'Kutsal' tasviri bulunacak şekilde düzenlenmiştir. İstanbul'daki Rum Ortodoks Kiliseleri, Osmanlı yönetiminin yaklaşımı çerçevesinde, cemaatin mevcut koşullan ve kültürel birikimi ile geliştirdiği çözümlemenin sonucu olarak, özgün mimari karakter oluşturmuştur. Dönemin Rum Ortodoks Kiliseleri Osmanlı mimarisi içinde belirlenmiştir. Bu nedenle, İstanbul'da Osmanlı dönemi boyunca varlığını sürdüren Rum Ortodoks Kiliseleri, döneminin mimarlık sanatı kapsamında ele alınmalıdır.