Platon ve Aristo'nun insan anlayışı

İnsan var olduğu ilk günden bugüne kadar varlığını, anlamını, yerini, değerini vb. sorgulama çabası içindedir. Her ne kadar bu çaba düşünce tarihi boyunca sürmüş olsa da 'insan felsefesi' adının 20. yüzyılda konması nedeniyle yeni olarak kabul edilen bir felsefe disiplinidir. Felsefe tarihi boyunca birçok filozof insan konusuyla, başta varlık, bilgi ve ahlak olmak üzere başka alanlardaki çalışmaları çerçevesinde ilgilenmişlerdir. İnsan felsefesi ile beraber 'insan' diğer varlıklardan ayrıldığı noktalardan çok onu o yapan özellikleriyle bir bütün olarak ele alınmıştır. insan felsefesi bağımsız bir disiplin olarak her ne kadar 20. yüzyılda ortaya çıksa da Sokrates'in insana yönelmesi bu çabanın başlangıcı sayılabilir. Bu nedenle konuya giriş olması açısından insanın kendini anlama çabasının başlangıcı sayılabilecek kişiler ya da dönemler üzerinde durulmuştur. Platon ve Aristo'dan önceki dönemin düşünürlerinin bir kısmı insanın yaşadığı dünyayı incelemişlerdir. Onlar için önemli olan insan dışı gerçeklerdir. Bu nedenle onlar insanla ilgili sorunları göz ardı ederek fizik gerçeği aydınlatmaya çalışmışlardır. Diğer bir kısmı ise insanla ilgili sorunlarla ilgilenmişler ancak hiçbir sonuca varamamışlardır. Sofistlerden sonra Sokrates dünya hayatından çok insan hayatının önemini vurgulamıştır. Ona göre asıl önemli olan dünyayı değil insanı bilmektir. Böylece Sokrates'le beraber felsefe doğadan insana, fizikten ahlaka kaymıştır. Eski yunan felsefi düşüncesinin en üst düzeyi olan sistematik dönemin iki büyük düşünürü, Platon ve Aristo, doğa ve insan konularında, kendilerinden önceki dönemde elde edilen bilgilerin sentezini yapmışlardır. Bu çalışmada, çok çeşitli sorunları bir birlik ve bütünlük içinde işlemiş olan Platon ve Aristo'nun insan anlayışları, felsefelerinin temel kavramları, ruh anlayışları, ahlak anlayışları ve devlet anlayışları ile bağlantılı olarak ele alınmıştır. II Platon ve Aristo, insanın bilgiye ulaşırken kullandığı yetilerin güvenilirliklerini sorgulamakla işe başlamışlardır. Bu bağlamda hemen her konuyu Idealar kuramına dayanarak temellendiren Platon için değişen bir şeyin belirli bir zamanda belirli bir türden olup, daha sonraki bir zamanda ise aynı türden olmaması bir çelişkidir. Bu nedenle gerçek olanın değişmez olması gerekir. Bu düşünceden yola çıkan Platon'a göre içinde yaşadığımız dünyadaki somut ve bireysel varlıklar yalnızca görünüşlerdir. Şu halde Platon için tek tek insanlar değil 'insan' ideası gerçektir. İnsan, beden ve ruh olmak üzere iki öğeden meydana gelir. İnsanın bedeni, varlığa gelir ve gider; asıl belirleyici olan ise ruhtur ve ruh ölümsüzdür. Teleolojik bir yaklaşıma sahip olan Platon'a göre var olan her varlığın bir ereği vardır. Bu bağlamda insanın erdemi akıllı yaşamaktır. Aristo, Platon'dan farklı olarak gerçek varoluşun somut ve bireysel olduğunu düşünür. Aristo'nun karşı çıktığı ideaların varlığı değildir. O, ideaların bağımsız bir varlığa sahip olduğu düşüncesine karşı çıkar. Birbirinden ayrı iki dünyanın varoluşunun açtığı sorunları madde-form anlayışıyla aşmaya çalışan Aristo'ya göre de insan beden ve ruh olmak üzere iki öğeden oluşur. Platon'da olduğu gibi teleolojik bir yaklaşıma sahip olan Aristo'ya göre var olan her şeyin bir amacı vardır. İnsanın amacı mutluluktur. Ancak bu mutluluk insanı insan yapan aklının faaliyeti ile elde edilen mutluluktur.