Türkiye'nin Orta Doğu'daki sınır komşuları ile ilişkileri (1970-1997)

ikinci Dünya Savaşından sonra Batı ittifakı içinde yer alan Türkiye, 1960'larda Kıbrıs meselesinin Birleşmiş Milletlerde oylandığı sırada hissettiği yalnızlığın ve 1970'Ierde de petrol krizinin yarattığı sonuçlar neticesinde petrole duyduğu ihtiyacın etkisiyle Orta Doğu'daki Arap ülkeleri ve komşularıyla ilişkilerini geliştirme çabası içine girdi. Ancak, Türkiye'nin özellikle komşularıyla iyi ilişkiler geliştirme yönündeki politikaları, bölgede cereyan eden olaylar nedeniyle fazla etkili olamadı. 1970'li yıllardan itibaren Türkiye-Irak ilişkilerini Baas İdeolojisi ve Saddam yönetimi, İran-Irak Savaşı, Kürt, su, Musul, Irak'taki Türkmenlerin durumu ve petrole ilişkin sorunlar belirledi. Irak ve Türkiye, ülkelerindeki Kürtler nedeniyle birbirlerine yardım etmektedirler. Ancak zaman zaman bu konuyu birbirlerine koz olarak da kullanabilmektedirler. Türkiye-Irak arasındaki su sorunu, Türkiye'nin güneydoğusunda başlattığı ve Fırat ve Dicle sularını büyük oranda kullandığı GAP'a başlamasıyla daha belirgin bir hal aldı. Musul sorunu ise, 1980'li yılların ortalarından itibaren önce İran-Irak Savaşı sırasında, daha sonra da Körfez Krizinden sonra Irak'ın Kuzey Irak'ta otoritesini yitirmesiyle gündeme geldi. Otorite boşluğu, Türkiye'de bazı kesimleri Musul-Kerkük konusunda alarma geçirdi ve bu bölgenin ve bölgede yaşayan Türkmenlerin güvenliğini sağlamak açısından Türkiye'nin gerekli önlemleri alması gerektiği konusunda tartışmalar başladı. Türkiye, özellikle bölgede yaşayan Türkmenler vasıtasıyla bölgede söz sahibi olmanın yollarını aramaktadır. İki ülke ilişkilerinde en önemli unsurlardan birisi petroldür. Türkiye Irak'ın petrolüne, Irak ise Türkiye'den geçen ve petrolünü pazarlamaya yarayan petrol boru hatlarına büyük ihtiyaç duymaktadır. İki ülke bu konuyu zaman zaman birbirlerine karşı silah olarak kullanmaktadırlar. IV Suriye ile Türkiye'nin ilişkileri hiçbir zaman dostane olmadı. 1936 yılından bu yana iki ülkenin ilişkilerini Hatay sorunu, emlak sorunu, su sorunu ve Suriye'nin Türkiye'ye muhalif örgütlere verdiği destek belirledi. Suriye, Hatay'ın Türkiye'ye ilhakını hiçbir zaman kabul etmediği için günümüze kadar Suriye'yi kendi sınırlarında göstermeye devam etmiştir. Emlak sorunu ve Suriye'deki Türklerin durumu ise, mevcut sorunlar olarak sürmektedir. Şu anda iki ülke arasındaki en belirgin sorun su ve buna bağlı olarak Suriye'nin Türkiye'ye muhalif örgütlere, özellikle PKK'ya verdiği destektir. Türkiye'nin 1979 yılına kadar İran ile ilişkileri fazla sorun yaratmadı. Ancak, 1979'da İran'daki İslam Devrimi ve İran'ın 'devrim ihraç politikası' iki ülke ilişkilerini derinden etkiledi. İran-Irak Savaşı bunu bir parça engellemekle birlikte, savaş bittikten sonra tekrar canlandı ve İran, Türkiye'nin laik rejimine tehdit oluşturmaya devam etti. Ayrıca, 1980'li yılların sonlarından itibaren Sovyetler Birliğinin dağılması ve diğerleri ile birlikte Türk Cumhuriyetlerinin de bağımsızlıklarını almaları, etnik yapısı çok karmaşık olan İran'ı alarma geçirdi. İran, hemen yanı başında geniş bir Türk dünyasının oluşmasını ve Güney ve Kuzey Azerbaycan'ın bağımsız bir devlet olarak birleşmelerini engellemek için harekete geçti. Ayrıca, Türkiye'yi bu yönde planlar yapmakla suçladı. Bu nedenle de Türkiye aleyhinde faaliyet gösteren PKK'ya yoğun destek vermektedir. Türkiye-İran ilişkilerini bozacak bir diğer gelişme, Körfez Krizinden sonra İran'ın Kuzey Irak'ta varlığını arttırma çabalarıdır. 1990 yılında Irak'ın Kuveyt'i işgali ile başlayan Körfez Krizi Türkiye'nin 1960'lı yıllarda başattığı ve uygulamaya çalıştığı Orta Doğu'daki komşularıyla iyi ilişkiler kurma politikasını derinden değiştirdi ve Türkiye bu krizde Birleşmiş Milletler kararlarına uyarak, kesin olarak Batı yanında yer aldı. Türkiye, bunu yaparken, bölgede üstün bir pozisyon yakalayacağını umuyordu. Ancak hesapları yanlış çıktı. Irak'a uyguladığı ambargo nedeniyle miyarlarca dolar zarara uğradığı gibi, Kürt meselesinin hız kazandığı ve krizden sonra Türkiye'ye konuşlandırılan Çekiç Güç vasıtasıyla Kuzey Irak'ta bir Kürt devletinin oluşumuna doğru gidildiği görüldü. Ayrıca, bölgedeki otorite boşluğundan faydalanan PKK'nın bölgedeki varlığını arttırdığı gözlendi. Bunun yanı sıra, Kuzey Irak'ta İran ve Suriye'nin faaliyetleri de arttı. Kriz bölgede yaşayan Türkmenlerinde Saddam rejiminin baskısı ile karşı karşıya kalmalarına neden oldu. Kısaca, Körfez Krizi, Türkiye için gerek ekonomik gerekse siyasi açılardan tam bir başarısızlıkla sona erdi ve etkileri hala devam etmektedir.