Kentsel toplumsal hareketlerin kentlerin dönüşümüne etkilerinin değerlendirilmesi

Kentler ve kentsel mekanlar, tarihsel su reçte u retime bağlı ilişkiler ve ekonomik sistemlerin dönu şu mu nu n doğrudan etki ettiği dolayısıyla da bu tu n sosyal ve toplumsal ilişkilerin biçimlendiği en göru nu r mekansal du zlemlerdir. Tarımsalu retimle ortaya çıkan kentlerden 20. yu zyılda endu striyel u retim ve ku reselleşenekonomilerin şekillendirdiği bugu nu n kentlerine, fiziki mekan yenidenyapılandırılırken sosyal ve mekansal eşitsizlikler ve yeni tipte sosyal dışlanmalarıberaberinde getiren toplumsal ilişkilerin u retimini de ortaya çıkarmaktadır. Batı'da70'lerde fordist şehir planlamanın yarattığı krizlerin etkisiyle atıl kalan şehir merkezlerinin rehabilitasyonu gerekliliğiyle ortaya konan merkeziyetçi kentsel yenileme politikaları ve uygulamaları, gu nu mu z kentsel dönu şu m pratiklerindepolitik-ku ltu rel dinamiklerin değişimiyle kurumsal temeli sivil insiyatife dayalı'karşı-ku ltu rel kentsel hareketler' olarak tanımlanan kentsel muhalefet dinamiklerinigöru nu r hale getirmiştir. Modern kentlerde, kent içinde ve çevresinde yer alançoklukla kentsel dönu şu m politikalarının bir sonucu olarak işlevlerini kaybetmişfakat kent için kullanım ve dönu şu m değeri taşıyan 'yitik alanlar', söz konusu kentsel toplumsal muhalefetin ifade edildiği sosyo-politik kentsel mekanlar olarak öne çıkmaktadır. Bu tip kentsel alanların, kentte yaşayan bireyler için faydalı ve kent mekanını dolayısıyla da kentsel yaşamı canlandırıcı bir rol u stlenmesi bakımından taşıdıkları potansiyellerin kentlerin dönu şu mu ekseninde değerlendirilmesi gerekmektedir. İşgal evleri, kullanılmayan ve metruk haldeki yapılara yerleşerek, barınma ve sosyal amaçlı kullanma geleneği olarak bilinen ve Batı'da 'squatting' olarak kavramsallaşan,70'li yıllardan beri Avrupa'nın birçok u lkesinde yaygın olarak gerçekleştirilen bir kent hareketi olarak tanımlanmaktadır. Bununla birlikte gu nu mu z modern toplumlarında kentsel muhalefet biçimi olarak göru len işgal evi hareketleri, kentsel yaşam ve yapılı çevredeki etkileri farklı kavramlara işaret eden ve kentte yaşayan herkesin gu ndelik pratiklerini de doğrudan etkileyen önemli bir kentsel harekettir. İşgal evleri, farklı coğrafyalarda kendi politik ve ku ltu rel dinamikleriyle ortaya çıkmakla beraber hemen hemen bu tu n Batılı u lkelerde temelde bazı ortak değerleri temel alarak şekillenmektedir. Bunlar arasında barınmaya, sosyal ve ku ltu relihtiyaçları gidermeye yönelik bir mekansal örgu tlenme arayışı hemen hepsinde ortak özellik olarak göru nmektedir. Dolayısıyla mevcut du zenlemelerin karşısında alternatif du zen arayışında oluşu itibariyle sözu edilen kentsel işgaller bilinçli ya da bilinçsizce değiştirdiği sosyal du zen ve mu lkiyet ilişkileri bağlamında politikeylemlerdir. Modernizm öncesi dönemin işgalleriyle bugu nu n 'kent mekanını kazanmak' adına ortaya konan işgalleri, değişen politik ve sosyo ku ltu rel koşullar anlamındafarklılaşmaktadır. Kentsel mekanın belirli ihtiyaçlara cevaben işgal edilmesi olarak da tanımlanan işgal evi eylemleri, yapılı çevreyle olan ilişkisi anlamında kentsel mekanın dönu şu mu nde de doğrudan bir etkiye sahiptir. Bu bağlamda işgal evleri, ku reselleşen kentlerin yaşadığı kentsel çelişkilerin doğurduğu mekansal problemlere karşı yeni toplumsal ve mekansal örgu tlenmeler vadeder. Bir kentsel muhalefet biçimi olan ve kentsel aktör olarak orta sınıf kentlilerin kentsel çelişkileringiderilmesine yönelik ortaya koydukları bu örgu tlenmeler diğer taraftan başkakentsel çelişki dinamiğini de barındırması adına çok katmanlı bir bakış açısıyladeğerlendirilmeyi gerektirmektedir. İşgal evleri her ne kadar ilk olarak kentsel ve mekansal çelişkileri ortadan kaldırmaya yönelik ortaya çıkmış hareketler olarak du şu nu lse de yerel dinamikler ve diğer kentsel aktörlerle olan ilişkisi ölçu su nde mu nferit ve doğrudan soylulaştırmayayönelik bir başka dönu şu mu n katalizöru olarak da göru lebilmektedir. Avrupa'daişgal evleri ile başlayan dönu şu mlerin bir kısmı, bir su re sonra bu alanların sosyal ve ku ltu rel cazibe alanlarına dönu ştu ru lmesiyle yatırımcılar tarafından ilgi odağı haline gelmiş, arazi rantları ve speku lasyonlarıyla da desteklenerek özellikle mu nferityatırımcılar için rant aracı haline getirilmiştir. 'Yeni tip soylulaştırma' olarak da tanımlanabilecek bu dönu şu m, genellikle keşfedilen bölgeye yeni açılan kafeler, atölyeler, sergi alanları gibi yeni sosyal-rekreasyonel fonksiyonların bireyselinsiyatiflerle hayata geçirilmesi şeklinde gerçekleşmektedir. Kentsel çelişkilerinkarşısında ona bir çözu m olarak ortaya konan kentsel hareketler diğer taraftan mevcut yapıların bireysel insiyatiflerle dönu şu mu sonucu oluşan yeni tu r birsoylulaştırma hareketine hizmet etme sorunsalını da potansiyel olarak taşımaktadır. Neil Smith'in 'inodern sınıfın kent merkezlerini istilası' olarak tanımladığısoylulaştırma bu noktada ister kentlinin haklarını aramak u zere mevcut bu yu k çaplıprojelerin karşısında isterse tekil olarak karşısında durduğu dönu şu me rant odaklı bir başka dönu şu mu önermesi anlamında eleştirel bir du zlemde durmaktadır. Tez kapsamında hem kentsel mekanın dönu şu mu nde dikkate değer bir potansiyel taşıyan hem de soylulaştırmaya neden olan kentsel dönu şu mu tetikleyerek ortaya çıkardığı kentsel çelişkiler bağlamında işgal evlerinin çok katmanlı yapısı farklı yönleriyle ele alınmıştır. Bu bağlamda İstanbul'daki ilk işgal evi olan Kadıköy Yeldeğirmeni Mahallesi'ndeki Don Kişot Sosyal Merkezi ve bu bölgede sonrasında kentsel anlamda yaşanan değişimler incelenerek söz konusu değişimlerin kentsel mekana olan etkileri ve kentsel dönu şu mle olan ilişkisi değerlendirilmiştir.