Sivil itaatsizlik ve üç antigone

Sivil itaatsizlik eylemi, yasaların ya da iktidarın/hükümetin uyguladığı politikaların değiştirilmesini hedefleyen ve yasadışı olarak gerçekleştirilen bir direniş eylemidir. Sivil itaatsizlik; yasalara uyma zorunluluğuyla belirgin toplum düzeni ile insanın/kişinin hakları ve bu hakları kullanma özgürlüğü arasındaki çatışma sonucunda gerçekleşen bir eylemdir. Söz konusu çatışmalı durum içerisinde sivil itaatsizlik eylemini karşılayan taraf olarak iktidarın; itaatsizlik eylemini değerlendirme tarzı ve itaatsizlik eylemcisine uyguladığı muameleyle birlikte, insansal bir kurum olarak devlet ve hukukun varoluşuna ilişkin sorgulamalar gündeme gelmektedir. İktidar olmak yoluyla devleti temsil eden kişi/kişilerin, devleti/düzeni korumak gerekçesiyle eylemi, suç oluşturan bir eylem olarak değerlendirmeleri sonucunda insan harcanabilmekte ve devlet varoluş amacından uzaklaşabilmektedir. Oysa ki; haksız olduğu düşünülen yasanın değiştirilmesini şiddet içermeyen bir şekilde talep eden sivil itaatsizlik eylemi, düzenin insana dayanması gerekliliğini anımsatması açısından önemli görünmektedir. Bu çalışmada aynı mitos üzerinden Sophokles, Anouilh ve Demirel tarafından farklı tarihsel gerçekliklerde yeniden yorumlanan üç farklı Antigone tragedyasında, Antigone'nin gerçekleştirdiği itaatsizlik eylemi sivil itaatsizlik eylemi bağlamında değerlendirilecektir. Bunun için de öncelikle sivil itaatsizlik fenomeninin kavramsal olarak çerçevesi belirlenecek, başka bir deyişle tanımı yapılacaktır. Sonrasında, değerlendirme etkinliğinde kişi etkeninin önemine dayanılarak; her bir Antigone yorumunda eylemi gerçekleştiren, eylemi karşılayan ve eylemin dışında kalarak eylemi değerlendiren kişi/kişiler kendi yapısall bütünlükleri içinde değerlendirilecektir. Son olarak da, üç farklı Antigone yorumunda, itaatsizlik eylemini gerçekleştiren kişi olarak Antigone'nin eylemi, eylemi karşılayan kişi olarak Kreon'un eylemi ve eylemin dışında kalan kişi/kişilerin eylemi, sivil itaatsizlik eylemi bağlamında değerlendirilecek ve her bir kişi kendi tekliğinde devletin, yurttaşın/kişinin ve çoğunluğun neliğini gösterecektir. Sonuç olarak, üç farklı Antigone yorumunda da her bir Antigone'nin üç ayrı düzende de kendisine yer bulamayıp, harcanması; insanın biçimsel bir düzen kavrayışının içerisine hapsedilmesinin sonuçlarını göstermesi açısından değerli görünmektedir. Üç Kreon da Antigone'nin gerçekleştirdiği sivil itaatsizlik eylemini, insanın değeriyle ilişkilendirerek değil, düzeni koruma kaygısıyla ezbere değerlendirerek insanların harcanmasına yol açmıştır. Oysa ki; devlet, bir olanaklar varlığı olarak değerlendirilen insanın, var olan olanaklarını gerçekliğe dönüştürebilmesinin koşullarını yaratarak, insanın kendisini gerçekleştirmesini amaç edinen bir insan kurumudur. Buna karşılık, devleti temsil eden kişi/kişilerin, devleti korunacak ya da kurtarılacak bir varlık gibi algılamaları sonucunda; hukuk alanının gerçekleştiricisi olarak devletin hukuksal düzenlemeler yoluyla oluşturduğu düzenin, insanın değeriyle ya da etik ilkelerle ilişkisi sorunlu olacaktır. Devletin bu şekilde algılandığı düzenlerde de, sivil itaatsizlik eylemi, suç oluşturan sorunlu bir eylem olarak değerlendirilerek; insana direnme hakkı tanınmayacaktır.