Modernleşme kuramı ve Türk sosyolojisinde kalkınma tartışmaları (1945-1970)

İkinci Dünya Savaşı sonrasında, değişen dünya dengesine bağlı olarak toplumsal kuramın öncelikleri farklılaşmaya başlar ve buna bağlı olarak gerek yöntem gerek ele alınan konular düzeyinde birçok yenilikle karşılaşılır. Egemen dünya gücü olarak tarih sahnesine çıkan Amerika, aym zamanda, sosyal bilimlerde en geçerli bilgi üretiminin yapıldığı merkez halini alır. Amerika, Batı içi denklemde belirleyici bir konum elde etmesi ve dünya egemenliğini ele geçirmesi ile birlikte, Soğuk Savaş, yeni ulus devletlerin kurulmaya başlaması ve Batı dışı dünyada yaşanan nüfus hareketleri gibi evrensel egemenlik iddialarım tehdit edebilecek bir dizi gelişmeyle yüzleşmek durumunda kalır. Batı dışı dünyaya ilişkin bilgi üretimi bu ortamda oldukça önemli hale gelmiş ve süreç içerisinde Batılı olmayan toplumların gelişmesi, modernleşmesi konulan yoğun bir biçimde tartışılmaya başlanmıştır. Bu tartışmalar ilk olarak iktisatçılar arasında yaygın bir biçimde yapılmış, ancak kısa bir süre içerisinde sosyolojik araştırmalar da gelişme konusuna eğilmeye başlamışlardır. Sosyolojik bir refleksle, Batı dışı dünyanın iyileştirilmesi, geliştirilmesi ile ilgili olarak yapılan çalışmalar modernleşme kuramı olarak adlandırılan paradigmanın ortaya çıkmasını sağlamıştır. Modernleşme kuramı, Batı dışı dünyayı daha 'ileri' götürmenin yollarım sistemleştirme arayışında olan ve bunu da Batılı gelişme seyrinin kutsanmasına bağlayan bir düşünsel ve politik çerçeve olarak kendisini göstermektedir. Gelişme konusu, bu dönemde, Batı dışı dünyada da gerek siyasi elitler, gerekse de toplumsal alana ilişkin bilgi üretiminde bulunanlar arasında öncelikli bir gündem maddesi halini almıştır. Gelişme, bu toplumlarda yaşanan doğal bir süreç olarak değil, bir an önce başarılması gereken bir amaç olarak görülmüştür. Türkiye'de de bu süreç benzer biçimde işlemiş ve gelişme amacı hem sosyal bilimlerin hem de siyasal ilişkilerin önemli bir bileşeni haline gelmiştir. Türkiye'de de ilk olarak iktisatçıların yoğun ilgisine konu olan gelişme/kalkınma, süreç içerisinde sosyologlar arasında da işlenmeye başlanmıştır. 1950 sonrasında özellikle Z. Fahri Fındıkoğlu, Mümtaz Turhan, C. Orhan Tütengil, Mübeccel B. Kıray ve Orhan Türkdoğan gelişme sorunu/amacı dolayımında önemli ürünler ortaya koymuşlardır. Ancak bunlar arasında daha ziyade Tütengil ve Kıray daha doğrudan gelişme konusu ile ilgilenmişler ve kendilerini, büyük oranda bu konuyu aydınlatmaya adamışlardır. Tütengil ve Kıray genel olarak Türkiye'nin daha iyi bir toplumsal aşamaya geçmesinin, gelişme trendini sağlıklı bir biçimde yakalayabilmesinin yollarım aramışlar ve hatta Türkiye'de sosyolojinin görevinin bu amaç etrafında yeniden tanımlanması gerektiğini öne sürmüşlerdir. Gerek Kıray gerek Tütengil, eleştirel tutumlarma rağmen, Türk toplumunun gelişme sürecini yorumlarken, genel olarak, Amerikan sosyolojisinde gündeme gelen bir yaklaşım olan modernleşme paradigmasının birçok temel bileşeni ile ortaklaşmışlardır. Bu çalışma, yukarıdaki çerçeve doğrultusunda, iki temel bölüm etrafında kurgulanmıştır. Birinci bölümde modernleşme kuramınının ve savaş sonrasında gündeme gelen gelişme tartışmalarının temel nitelikleri, tarihsel uğrakları, Lerner, Smelser, Eisenstadt, Bellah, Moore, Bendix, Black, Inkeles ve Smith gibi başlıca düşünürleri üzerinde durulmuştur, ikinci bölümde ise, Tütengil ve Kiray'ın düşünceleri özelinde 1950'lerin ve 60'larm Türk sosyolojisinin gelişme sorununu ele alış biçimi irdelenmek istenmiştir.