Peyami Safa ve Halide Edip Adıvar' ın romanlarında toplumsal cinsiyet

Çoklu gerçeklikler alanında birey-toplum etkileşimi düzleminde nesnel araçlar ve öznel araçlar vasıtasıyla her gün yeniden üretilen ve aktarılan toplumsal cinsiyet olgusu, bu yönüyle aynı zamanda dinamik bir süreç olarak karşımıza çıkmaktadır. Yapısal bir kategori olan toplumsal cinsiyetin ırk, din, etnik köken, yaş, sınıf, cinsel oryantasyon gibi diğer yapısall belirleyiciler ile karşılıklı bir etkileşim içerisinde olduğu anlayışından hareket edilerek, çalışmamızda cinsiyetlerin sergiledikleri farklı ilişkisel düzlemlerin varlığı göz önünde bulundurulmuştur. Türkiye'de Cumhuriyet döneminde ulusal bağımsızlık mücadelesi, uluslaşma ve ulusal bir kimlik inşa etme süreçlerinin yöneliminde bir değişim sergileyen toplumsal cinsiyetin yeniden yapılandırılmasında özgül koşullar bağlamında modernlik, milliyetçilik ve Kemalizm gibi ideolojik söylemlerin önemli bir rolü olmuştur. Cumhuriyet döneminde Kemalizm söylemi, Tanzimat dönemi ve Meşrutiyet döneminde olduğu gibi 'kadın bedeni'ni modernleşme projesinin merkezine koyma çabasıyla geleneksel bir karakter sergilemektedir. Kemalist söylemin yöneliminde hareket eden elit tabaka, ilerlemeci ve pozitivist bir anlayışı içeren modernlik anlayışında aynı gelenekselliği sürdürerek, toplumsal cinsiyete ilişkin söylemlerini kadının geleneksel rol kalıpları üzerinden türetmeye devam etmiştir. Kemalist elit tabakanın söylemlerinde 'namuslu-iffetli eş' ve 'fedakar kadın/anne' modellerine yaptığı vurgu, bunun açık bir göstergesidir. Bu çalışmada, Cumhuriyet döneminin edebiyat ve düşünce dünyasında etkili olmuş iki önemli yazarı; Peyami Safa ve Halide Edip Adıvar'ın romanları göz önünde bulundurularak, karşılaştırmalı bir bakış açısı ile söz konusu yazarların toplumsal cinsiyet olgusunu ve cinsiyet ilişkilerini ele alış biçimleri incelenmeye çalışılmıştır. Romanlarda ele alman cinsiyet ilişkilerinin içerik analizinde karakterler, kayıt birimi olarak alınmış ve çalışmamızda niceliksel ve niteliksel yorumsal yöntemleri bağdaştıran birleşik bir yöntem kullanılmışur. Ill P. Safa ve H. E. Adıvar, modernleşme sorunsalıyla bağlantılı olarak, etkisinde kaldıkları düşünce akımlarının yöneliminde romanlarında, farklı kadınlık ve erkeklik biçimlerini ele alarak, kişilik özellikleri, düşünüş ve algılayış biçimleri, dünya görüşleri, cinsel yönelimleri, yaşama tarzları ve sahip oldukları sosyo-kültürel özellikler bakımından farklı cinsel karakterleri işlemişlerdir. Ük romanlarında 'tezatların ayrıklığı ve karşıtlığı söylemi'nden hareket eden P. Safa, daha sonraki romanlarında Platoncu idealizm ve mistisizm akımlarının yöneliminde 'tezatların birliği ve içiçeliği' söylemini savunarak, Doğu-Batı çatışmasından Doğu-Batı sentezine doğru bir düşünsel arayış çabasını romanlarına yansıtmıştır. H. E. Adıvar ise, almış olduğu Anglo-Sakson terbiyesinin ve eğiliminin etkisiyle benimsediği liberal bireycilik anlayışı romanlarına da yansıtarak, karakterleri bu bağlamda konumlandırmıştır. Safa'dan farklı olarak romanlarında cinsiyetçi bir metaforik kurgulamaya yönelmeyen Adıvar, aynı şekilde yaşamı boyunca 'tamamlayıcılık' söyleminden yola çıkarak, Doğu-Batı sentezinin olabilirliğini vurgulamıştır. Cumhuriyet döneminde öngörülen 'yeni hayat'a ilişkin olarak romanlarında ağırlıklı olarak 'yeni kadın' üzerinde duran P. Safa ve H. E. Adıvar, farklı kadınlık biçimlerini ele almışlardır. Geleneksel kadınlık biçimini romanlarında idealize eden Safa'ya karşılık olarak Adıvar, romanlarında erkeksi kişilik özelliklerini de içeren ahlaksal bir kamusal kadınlık biçiminin gerekliliği üzerinde durmuştur. Bu husus, Safa'dan farklı olarak Adıvar'ın yaklaşımım, Kemalist modernleşme projesinin 'yeni hayat' ve 'yeni insan'a ilişkin içeriğine yaklaştırmaktadır. Kısacası, romanlarında eski kadım modernleştirmeye çalışan Safa'ya karşılık Adıvar, feminist bakış açısının da etkisiyle romanlarında yeni bir kadın kurgulamayı amaçlamıştır denilebilir.