Tarihi kentlerde tarihi park ve bahçelerin değerlendirilmesi ve İstanbul örneği

Kentlerde, göçün de etkisiyle daha büyük boyutlara ulaşan hızlı nüfus artışı ve bunun getirdiği yoğun iskan alanları kentlerin yapısını değiştirmektedir. Kentsel alanlardaki değişimler şehrin hem sosyal yapısında hem de fiziksel yapısında olmaktadır ve bu da insan psikolojisi üzerinde olumsuz etkiler yapmaktadır. Bu nedenle İstanbul gibi büyük yerleşmelerde rekreasyon alanlarına ihtiyaç her geçen gün artarken bu alanların korunamayıp azalması ve yok olması söz konusudur. İstanbul için günümüze kadar birçok plan yapılmasına ve bu planlarda getirilen birçok öneriye rağmen yeşil alan kaybı engellenememiştir. Bu yüzden insanların rekreasyon ihtiyaçları karşılanamaz olmuştur. İstanbul önemli bir tarihi geçmişşe sahip ; bu nedenle de birçok tarihi yapı ve alanları içeren bir şehirdin Burada yer alan tarihi park ve bahçelerin de değişen sosyal ve fiziksel şartlardan etkilenmesi ve baskılara dayanamayıp değişime uğraması söz konusudur. Bu tezin amacı; bu tarihi yeşil alanların günümüze kadar ulaşırken nasıl bir değişimden geçtiği, bu değişimden ne kadar etkilendiği ve günümüzde nasıl kullanıldığının belirlenmesidir. Bu belirlenirken; dünyadaki İstanbul gibi büyük ve önemli şehirlerde de tarihi parkların çeşitli yüzyıllarda nasıl değiştiği ve günümüze kadar gelirken nasıl bir süreçten geçtiği ve bugün nasıl kullanıldığı araştırılacaktır. Böylece tarihi park ve bahçelerin değişik ülkelerde nasıl kullanıldığı ve günümüze ne şekilde ulaştığı irdelenecektir. 5 ana bölümden oluşan çalışmanın, amacı, kapsamı ve yönteminin belirtildiği birinci bölümün ardından, park kavramının tanımı ve dünyadaki park anlayışının gelişmesi, ilk park kavramının ortaya çıkmasından günümüze kadar gelişi anlatılmaktadır. Yine bu bölümde dünyadan örnek şehirler olarak tarihi bir kimliği olan, günümüzde de önemini sürdüren Londra, Paris ve Viyana şehirlerinin tarihi park ve bahçelerinden örnekler incelenmiştir. Araştırmanın üçüncü bölümünde, İstanbul'un tarihi park, bahçe ve korularından Gülhane ve Yıldız Parkı ile beraber Beylerbeyi Sarayı Bahçesi, Dolmabahçe Sarayı Bahçesi, Maçka Demokrasi Parkı, Abraham Paşa Korusu, Çubuklu Hidiv Korusu, Emirgan Korusu, Fethipaşa Korusu, Büyük ve Küçük Çamlıca Korusu, Kağıthane Mesire alanı, Küçüksu çayırı ve halka açık ilk park olan Millet Parkı'nın tarihsel gelişimi incelenmiştir. iDördüncü bölümde bu tarihi parklardan Gülhane ve Yıldız Parkı'nın tarihi süreç içindeki gelişimi daha detaylı olarak anlatılmış ve bu alanlarda anket ve gözlem çalışmaları yapılarak günümüzde nasıl kullanıldığı, içindeki fonksiyonların neler olduğu ve günümüzde nasıl değiştiği ve bu alanların ne durumda olduğu değerlendirilmiştir. Araştırmanın beşinci ve son bölümünde ise, tarihi parkların yer aldığı Londra, Paris ve Viyana gibi diğer şehirler ve İstanbul'daki tarihi park ve bahçeler için elde edilen kaynak bilgileri ışığında ve Yıldız ve Gülhane Parklarında yapılan inceleme ve anket çalışması sonuçlarından elde edilen bilgiler doğrultusunda sonuçlar ve öneriler ortaya konmaya çalışılmıştır. Beş bölümden oluşan çalışmada izlenen yöntemde ; İlk olarak, dünyada ilk parkların ortaya çıkışından günümüze kadar olan gelişimi değişik ülkeler ve şehirlerden tarihi park ve bahçe örneklerinin incelendiği bir kaynak araştırması yapılmıştır. Ayrıca yurt dışındaki parklarla ilgili bilgileri tamamlamak için bu ülkelerdeki çeşitli kuruluşlarla yazışmalar yapılmış ve İnternet ağından yararlanılmıştır. Daha sonra ise, İstanbul'daki tarihi park, bahçe ve korularının geçmişşteki kullanımları ve geçmişşten günümüze nasıl bir değişim geçirdiği incelenmiştir. Bu araştımanın ardından alan araştırmasının yapıldığı örnek alanlar olan İstanbul'un en eski parklarından Gülhane ve Yıldız Parklarının anket ve gözlem çalışmaları yapılmış, önemli fonksiyon alanlarının bugünkü durumlarım gösteren fotoğraflar çekilmiştir. Bu bölümde kullanılan yöntem ; Gülhane Parkı için 25 soruluk ve Yıldız Parkı için ise 24 soruluk iki adet anket föyü hazırlanarak, her park için 100 adet olmak üzere toplam 200 adet anket yapılmıştır. Anket soruları 2 bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde kullanıcıların demografik yapışım ortaya çıkarmaya yönelik sorular, ikinci bölümde ise İstanbul'daki hangi parkları ne sıklıkta kullandıkları ve anket çalışmalarının yapıldığı parklarla ilgili kullanıcı görüşlerini kapsamaktadır. Bu anketler araştırmacı tarafından parkın kullanıcıları ile yüz yüze görüşme şeklinde yapılmıştır. Böylece ortaya çıkan sonuçlar grafik ve tablo çizilerek değerlendirilmiş ve yorumlanmıştır. Bu çalışmanın sonucunda ; Londra, Paris ve Viyana'daki tarihi park ve bahçelerinin tarihi süreç içinde nasıl değiştiğine bakıldığında; bu alanların halka açıldıktan sonra da oldukça iyi korunduğu, sadece bazılarında bir iki çok küçük parçanın yoko İması dışında günümüze ulaştığı görülmektedir. Bugün pek çok olanaklara sahip olan ve özelliklerini koruyan bu tarihi park ve bahçeler yerli ve yabancı turistlerin de ilgi gösterdiği alanlardır. Bu ülkelerdeki halkın daha bilinçli olması tarihi park ve bahçelerin korunmasını kolaylaştırmaktadır. Bu şehirlerde halkın içinden çıkan kişilerin kurduğu gönüllü organizasyonlar bulunmaktadır. Bu ülkelerden özellikle İngiltere'de tarihi park ve bahçelerin korunması için bazı kurum ve kuruluşlar da yer almaktadır. Bunlar gönüllü organizasyonlar olup bu konuda hükümeti etkileyerek etkinlikleri göstermektedirler. İstanbuldaki tarihi park ve bahçeler incelendiğinde; Osmanlı İmparatorluğu döneminde padişahlar tarafından birçok park ve bahçeler yapılmıştır. Ancak zamanla bu tarihi park, bahçe ve korular yeterince korunamamış ve bazıları tamamen ve bir bölümü de kısmen yok olmuştur. Günümüze kadar ulaşanların çoğu ise zaman içinde olumsuz yönde değişmiştir. Üçüncü bölümde incelenen bu tarihi park, bahçe ve koruların günümüzdeki durumu irdelendiğinde; Geçmişte yerli ve yabancı gezginlerin hayranlıkla söz ettiği Kağıthane mesiresi ve Küçüksu çayın 19. yy sonunda başlayan değişimden etkilenmiştir. 20. yy'da ise sanayinin gelişmesi, göç ve hızlı nüfus artışının getirdiği yoğun iskan ve gecekondu gibi olumsuzluklar nedeniyle yok olmuştur. Bugün bu tarihi alanların tekrar eski halini canlandırmak ve halkın kullanabileceği alanlar haline getirilmesi için Büyükşehir Belediyesi tararından ihale yoluyla projeler hazırlanmaktadır. Önceleri şahıs malı olan ve 20. yy'da kamu tarafından ele geçirilen Abrahampaşa, Çubuklu, Fethipaşa, Emirgan, Büyük ve Küçük Çamlıca gibi içlerinde değerli ağaç ve çalıların bulunduğu bu tarihi korular bir dönem kendi haline bırakılmıştır. Fakat daha sonraları bazılarının içinde yer alan tarihi yapılar özellikle TURING tarafından restore edilerek ve yeşil alanları da yeniden düzenlenerek halka açılmışlardır. Korulardan bazıları zamanla korunamamış örneğin Çubuklu korusunun güney yamaçları satılmış ve yapılaşmaya açılmıştır. Bir bölümü de bugün bakımsız kalmıştır. Yine tarihi bir park olan Millet parkı günümüzde iyi durumda değildir. İki tarafı trafiğe açık olan parkta yapılan bir düzenlemeyle alçak duvarlar yapılarak emniyeti sağlanmaya çalışılsa da özellikle gürültü kirliliği parkı olumsuz etkilemekte ve kullanımını zorlaştırmaktadır. Araştırma alam olan Gülhane ve Yıldız Parkı anket ve gözlem sonuçlarına göre; Her iki parkında daha çok gençler tarafından kullanıldığı ve bunun en önemli nedeni de yakın çevredeki üniversitenin ve diğer okulların yer almasıdır. Kullanıcıların daha çok yakın çevreden ve ulaşımın kolay olduğu yerlerden geldiği belirlenmiştir. Her iki parkın yakınında yer alan vapur iskeleleri, bu alanlara Anadolu yakasından Üsküdar ve Kadıköy gibi deniz ulaşımı olan ilçelerden gelenlerin önemli bir sayıda olmasına neden olmaktadır. Yıldız Parkı'na gelenlerin Gülhane Parkı'na göre daha yüksek gelir seviyesine sahip olduğu ve yine Yıldız Parkı kullanıcılarının buranın tarihi kimliğini daha çok hissettikleri ve buraya gelmelerine etkisi olduğu tespit edilmiştir. Yıldız Parkı'na gelme sebeplerinin tarihi kimliği yanında, bu yerin muazzam yeşilliği sayesinde doğa ile içice olma, ulaşımının kolay olması ile TURING tarafından restore edilerek halkın kullanımına sunulan Malta Köşkü'nde yemek için olduğu belirlenmiştir. Gülhane Parkı ise, büyük oranda buradaki aktivitelerden olan şenlikler, lunapark ve en önemlisi de Hayvanat bahçesini görmek isteyenler tarafından tercih edilmektedir. Gülhane Parkı'na gelenlerin buraya gelme sebeplerinden biri olan tarihi kimliğinin etkisi Yıldız Parkı'ndan daha fazladır. Gülhane Parkı'nda yer alan ve özellikle pek çok kişiyi buraya çeken Hayvanat bahçesi günümüzde çok bakımsız ve yetersiz durumdadır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yatırım Planlama Müdürlüğü tarafından ihale yoluyla Florya'da hayvanat bahçesi projesi hazırlanmıştır. Gülhane Parkı'ndaki hayvanat bahçesinin de buraya taşınması düşünülmektedir. Yazlan çok yoğun bir kullanıma sahip olan Gülhane'de, ana yürüyüş aksı boyunca her iki tarafında yer alan yiyecek satış yerleriyle dolmaktadır. Giriş ücretli olan parktaki donatım elemanları kullanıcılar tarafından hem bakım hem de sayı açısından genellikle orta ve iyi olarak değerlendirilmiştir. vYıldız Parkı'nda bulunan donatım elemanları ise, yeşil alanlar ve yürüyüş alanları çok iyi diğerleri de iyi ve orta olarak değerlendirilmiştir. Oldukça uzun bir tarihi süreçten geçen bu iki parkta bugün zaman içinde kazandıkları yeni ve değişik fonksiyonlarla işlevlerini devam ettirmektedir. Yıldız Parkı içindeki alanların yemden düzenlenmesi ve tarihi yapıların restora edilmesi nedeniyle Gülhane Parkı'na göre daha iyi durumdadır. Geçmişten günümüze kadar meydana gelen değişikliklere baktığımızda Gülhane Parkı'nın Yıldız'a oranla daha fazla değiştiği ve bazı özelliklerini yitirdiği gözlenmiştir. Gülhane Parkı Osmanlı döneminde hasbahçe gibi bahçelere sahip olan çiçeklerle çevrili ve içinde tarihi köşk ve kasırların yer aldığı çok güzel bir alandı. Fakat zamanla iyi kullanılamayan park büyük ölçüde değişikliğe uğramıştır. Burada bulunan bahçeler günümüzde bulunmamaktadır. Sarayburnu tarafında oldukça güzel bir manzaraya sahip olan park günümüzde yaz aylarında oldukça rağbet edilmektedir. Yıldız Parkı konumu ve özellikleri bakımından halkın yaz aylarında gezdiği bir rekreasyon alanıdır. TURİNG'in çalışmaları ile bugün daha iyi durumda olan park doğası ile de ilgi çekmektedir. Yıldız Parkı'nda yer alan tarihi Malta köşkü yemek için buraya gelenlere nezih bir ortam sunmaktadır. Ayrıca parkta yer alan Çadır köşkü, kır kahveleri, oturma yerleri ve dinlenme alanları da kullanıcılara hizmet eden diğer alanlardır. Bu alanların genel olarak yeşil alanlarla uyum içinde olduğu gözlenmiştir. İstanbul içinde bulunan müze, tiyatro vb. gibi kültürel özellikleriyle nasıl önemli bir kültür merkezi ise, tarihi yapılan ve alanları ile de tarihi bir şehir olmaktadır. İstanbul'daki tarihi park ve bahçeler korunamayıp yokolursa bu durum kentin tarihi kimliğini zedeler. Ayrıca bu alanlar halkın rekreasyon ihtiyaçlarını karşılayamaz bir hale gelir ve şehre verdiği güzellikte yok olur.