Avrupa Birliği Hukukunda sosyal güvenlik ve Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerindeki etkisi

Avrupa Birliğinde sosyal güvenlik sistemlerinin ahenkleştirilmesi ve eşgüdümleştirilmesine ilişkin hukuk, çalışmamızın esas konusunu teşkil etmektedir. Ahenkleştirilmeye yönelik başlıca hükümler, Roma Antlaşmasının 117 ve 118'inci maddelerinde düzenlenmiştir. İşbirliğine ilişkin hukuk hükümleri ise, temel olarak Roma Antlaşmasının 51 'inci maddesinde ve 1408/ 71 Sayılı Tüzükte mevcuttur. Anılan Tüzük, AT Adalet Divanı tarafından verilen birçok yorumsal kararın konusu olmuştur. Avrupa BirliğTnin temelini oluşturan Roma Antlaşmasında, sosyal güvenlik ile ilgili düzenlemeler, Serbest Dolaşıma İlişkin Hükümler ve Sosyal Politikaya İlişkin Hükümler olmak üzere iki yerde düzenlenmiştir. Avrupa Birliği Sosyal Güvenlik Hukukunun temel amacı, serbest dolaşım nedeniyle sosyal güvenlik bakımından hak kaybına uğrayanları korumaktır. Sosyal güvenlik hukuku için, öncelikle AET Antlaşmasının 51 'inci maddesi önem taşımaktadır. Söz konusu madde hükmünün çerçevesi, emeğin serbest dolaşımı kavramı tarafından çizilmektedir. Avrupa Ekonomik Topluluğunun serbest dolaşım sisteminin temel özelliği şudur: Ekonomik yönden faydalı olduğu için, Roma Antlaşması, emek göçünü teşvik etmeyi veya en azından kolaylaştırmayı amaçlamaktadır. Sosyal güvenlik, işçilerin serbest dolaşımının zorunlu bir tamamlayıcı parçasını teşkil etmektedir. 128'Ahenkleştirme' Avrupa Birliği üyesi devletlerin farklı sosyal güvenlik sistemlerinin aynı düzeye intibak ettirilmesi anlamına gelmektedir. 'Koordinasyon' terimi ise, bir başka ülkenin sosyal güvenlik sistemine giren işçilerin hak kayıplarının asgari düzeye düşürülmesi için, ulusal sosyal güvenlik sistemleri arasında çeşitli mekanizmalar yoluyla işbirliği sağlanmasını ifade etmektedir. Sosyal güvenlik sistemleri ülkeler arasında büyük farklılıklar taşımaktadır. 'Sosyal Güvenlik' terimi, Uluslararası Çalışma Örgütünün 102 sayılı Asgari Sözleşmesinde sayılan 9 sosyal sigorta rejimim yam, analık ve hastalık, iş kazaları, meslek hastalıkları, işgöremezlik, yaşlılık, dul ve yetimlik, ölüm, işsizlik ve aile yardımları gibi sosyal güvenlik risklerini kapsamaktadır. Avrupa Birliği Sosyal Güvenlik Hukukunun içeriğini, buna ilişkin Avrupa Birliği normları teşkil etmektedir. AB Sosyal Güvenlik Hukuku normları, Avrupa Birliği'ne üye ülkelerin coğrafi alanları birleşiminden meydana gelen sınırlar içerisinde uygulanacaktır. ATAD, göçmen işçilerin sosyal güvenlik haklarına ilişkin uyuşmazlıkları duruşma yapma yetkisine sahip, ilk sürekli uluslararası veya uluslar üstü bir mahkemedir. Mahkemenin çalışması, Koordinasyon Tüzüklerinin uygulanışı üzerinde oldukça büyük bir etki yapmıştır. Göçmen işçilerin sosyal güvenliğinin sağlanmasında üstesinden gelinmesi gerekli başlıca 4 engel mevcuttur. Bunlar; 129? Uyrukluktan kaynaklanan sınırlandırmalar, ? İkametgahtan kaynaklanan sınırlandırmalar, ? Kazanılma sürecinde olan hak kayıpları, ? Hangi hukukun seçileceği sorunudur. Yukarıda bahsi geçen sorunlara, öncelikle, iki taraflı ve çok taraflı sözleşmeler, daha sonra AET'nin 3 ve 1408/ 71 sayılı Tüzükleri ile çözümler bulunmuştur. 1408/ 71 sayılı Tüzük, çeşitli sosyal güvenlik sistemlerini uyumlulaştırmamakta, ancak, aşağıdaki ilkeleri göz önünde tutarak, bu sistemleri eşgüdümleştirmektedir: ? Sosyal güvenlikle ilgili olarak, işçinin çalıştığı ülkenin mevzuatı uygulanacaktır. ? Yabancı işçilerle Avrupa Birliği üyesi işçilerinin sosyal güvenlik haklarını eşit bir biçimde elde etmeleri garanti altına alınmıştır. ? Avrupa Birliğinde çalışanların sosyal güvenlik haklarının kazanılması için gereken süre ve primlerin birleştirilmesi kabul edilmiştir. ? Avrupa Birliği içinde kazanılan sigorta ödeneklerinin serbestçe üye ülkeler arasında transfer etme imkanı sağlanmıştır. ? Uyrukluktan ve ikametgahtan kaynaklanan sınırlandırmalar kaldırılmıştır. ? Gerekli idari düzenlemeler yapılarak, sosyal güvenlik kuruluşları arasında işbirliği kurulmuştur. AB ile ortaklık rejimini düzenleyen Ankara Antlaşması, Türk işçilerinin sosyal korunmasına ilişkin açık bir hüküm içermese de, Katma Protokol, Ortaklık Konseyinin ulaşmak zorunda olduğu hedefleri ayrıntılı bir biçimde düzenlemektedir. 130 Avrupa Birliği ile Türkiye arasında öngörülen koordinasyon sistemi, Roma Antlaşmasının 51 'inci maddesine paralel bir biçimde düzenlenmiştir. Katma Protokol ile kurulan koordinasyon sistemi, Türkiye-AT Ortaklık Konseyinin 3/80 sayılı Karan ile de geliştirilmiştir. Bu Karar, kapsam açısından daha dar olmakla birlikte, 1408/ 71 sayılı Avrupa Birliği Tüzüğü ile aynı yapıya sahiptir. AT Adalet Divanının, sosyal güvenlik sistemlerinin koordinasyonu ve Türk işçileri konusunda vermiş olduğu kararları, ulusal mevzuatların üzerinde olduğundan, üye ülkeler tarafından değerlendirilmesi ve olabildiğince bu kararlardan, geniş biçimde yer alanılması gerekir. Avrupa Birliğine üye ülkeler, kararların değerini iyi kavrayıp bunları değerlendirdiği oranda, bu alandaki tıkanıklar da kısa sürede önlenecektir. 131