Osmanlı arşiv belgelerine göre işgal döneminde İstanbul (13 Kasım 1918-15 Mart 1920)

Bu araştırmanın konusu Mondros Mütarekesi'nden hemen sonra gerçekleşen İstanbul'un fiili işgal döneminin Osmanlı arşiv belgeleri ışığında incelenmesidir. bu dönem toplam bir yıl dört ay ve üç günlük süreyi kapsamaktadır. Bu dönemde resmi işgali aratmayan uygulamalar, Türk ve Müslüman halkı çok büyük bir baskı ve sıkıntının içine düşürmüştür. Bu sıkıntılar ve çaresizlik, milli mücadele düşüncesinin oluşmasına ve yeni bir lider arayışına zemin hazırlamıştır. Atatürk de işgalin gerçekleştiği günden itibaren İstanbul'da bulunmuştur. Bu dönemde çeşitli çözüm arayışları içine girmiştir. Fakat İstanbul'un işgali, çözüme engel olunca, yaklaşık altı ay sonra Anadolu'ya geçerek Milli Mücadele'yi başlatmıştır. İstanbul'un fiili işgal dönemi 13 Kasım 1918'den 15 Mart 1920'ye kadar sürmüştür. Bu dönemde birçok farklı uygulama ve olay gerçekleşmiştir. Bu dönemde halk ve hükümet büyük bir baskı altındadır. Bu baskının en önemli kaynağı işgal güçleridir. Ancak, gayrimüslimlerin işgal güçlerine dayanarak uyguladıkları baskı çok daha fazladır. Bu konuda Rumlar birinci sırada Ermeniler ikinci sırada Yahudiler ise son sıradadır. Rumlar aynı zamanda İtilaf Devletleri tarafından, en fazla desteklenen gruptur. Rum Patriği ve kiliseler bu konuda oldukça etkin rol oynamıştır. Rumların, İstanbul'un kendilerine verilmesi konusunda, uluslararası toplantılar, yabancı gazeteler ve gizli cemiyetleri aracılılığıyla faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Rumlar bu dönemde hem siyasi hem de askeri faaliyetler yürütmüşlerdir. Osmanlı Devleti bunları haber almış, fakat müdahale edememiştir. İtilaf Devletleri içinde ise İngilizler ilk sıradadır. Özellikle hapishanelerden gayrimüslimlerin salıverilmesi konusunda İtilaf güçleri birlikte hareket etmiştir. Ancak İngilizler, çok daha etkin davranmışlardır. Osmanlı hapishanelerindeki gayrimüslimler çeşitli bahanelerle serbest bırakılmışlardır. İtilaf güçleri kendileri de özel hapishaneler oluşturmuşlardır. Kendilerine karşı işlenen suçlarda, Türk ve Müslümanları kendileri cezalandırmışlardır. Kendi askerlerinin suçlarını da kendi mahkemelerinde yargılamışlardır. İtilaf askerleri içinde adi suçlar işleyenlerin sayısı da oldukça fazladır. Adi suçlar konusunda en öndekiler Fransız ve Yunan askerleridir. İstanbul halkı ise son derece zor durumda bulunmakta, ellerinden evleri, malları ve itibarları zorla alınmaktadır. Özellikle İtilaf güçlerinin işgal ettiği mekanlar halkı zor durumda bırakırken, hırsızlık, yaralama, haneye tecavüz, izzeti nefse hakaret gibi olaylar da hiç eksik olmamaktadır. Halk zaman zaman tepki gösterse de bu karşı koymalar İtilaf güçlerinin tepkisinden çekinen hükümet tarafından oldukça sert cezalandırılmakta, hatta İtilaf güçlerine karşı gerçekleşen birçok olayda, İtilaf güçleri hükümete danışma gereği duymadan yargılama ve cezalandırmayı bizzat kendileri gerçekleştirmektedirler. Halkın bu durum karşısında kendi çözüm yollarını üretmekten başka çareleri kalmamış, zaman zaman İtilaf askerlerine karşı tepki açıkça gösterilmişse de genellikle gizli örgütlenmeler kurarak en azından kendilerini savunmaya çalışmışlardır. İstanbul'un işgali halkın Anadolu'daki hareketi desteklemesini hızlandırmış el altından yapılan yardımlarla milli mücadeleye katkı sağlamışlardır. Padişah ve hükümet ise başlangıçta İngiltere'nin sözlü vaatlerine fazla inandığı için duruma hazırlıksız yakalanmıştır. İtilaf güçleri de onların bu durumundan istifade ederek her türlü insiyatifi kullanmışlar, ve tam bir sömürge kenti haline dönüştürdükleri İstanbul'da gönüllerince at koşturmuşlardır. Olaylar karşısında basiretli ve dirayetli davranamayan bir takım idareciler sebebiyle devlet kurumları arasında tutarsızlıklar göze çarpmaktadır. Ancak işin en üzücü yanı ise, bütün bu yaşananlar da en büyük zararı görenler hiçbir suçu olmayan halk olmuştur.