Türk deniz egemenlik ve yetki alanlarında ulusal hak ve menfaatler üzerine bir inceleme

Türkiye; dünya üzerindeki deniz ulaştırmasında kritik düğüm noktalarından biri olan ve uluslararası hukukta Türk Boğazları olarak tanımlanan Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve İstanbul Boğazı'na sahip bir yarımada ülkesidir. Türkiye'nin mevcut konumu; Türkiye'ye siyasi, ekonomik ve stratejik olarak önemli haklar kazandırırken, aynı zamanda bu haklara sahip çıkmaya ve kullanmaya zorlamaktadır. Son yüzyılda dünya geneline bakıldığında, küresel ölçekte yaşanan ekonomik, siyasi ve teknolojik gelişmeler; kıyıdaş devletlerin, deniz egemenlik ve yetki alanlarındaki rekabet ve uygulamalarını her geçen gün arttırmaktadır. Bu rekabet ortamında; uluslararası hukukun denizlerde kıyıdaş devletlere sunduğu hak ve menfaatlere sahip çıkılmaması, yetkilerin kullanılmaması veya başka devletlerin deniz yetki alanlarındaki uygulamalarına sessiz kalınması durumunda; denizler üzerindeki egemenlik hakları gibi bazı haklardan açık veya zımmı olarak feragat edilmesi veya zaman içerisinde çözümü zorlaşan yeni ihtilaflı konuların oluşması söz konusu olabilmektedir. Türkiye'nin, başta Ege Denizi ve Doğu Akdeniz olmak üzere, deniz egemenlik ve yetki alanlarında; egemenliği anlaşmalarla devredilmeyen adaların aidiyet sorunu, karasuları genişliği, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgelerin genişlik ve sınırlarının belirlenmesi gibi birçok ihtilaflı konusu bulunmaktadır. Bu ihtilaflı konulara dikkat çekmek ve çözüm önerileri sunabilmek için bu çalışmada; ilk önce devletin egemenliği altındaki deniz ülkesi ve deniz yetki alanları kavramları irdelenmiştir. Bu kavramlar doğrultusunda; Türk deniz egemenlik alanı olan ve 'Mavi Vatan' niteliği taşıyan Türk iç suları ve Türk karasuları ile Türk deniz yetki alanları olan Türk bitişik bölgesi, Türk münhasır ekonomik bölgesi, Türk kıta sahanlığı ile uluslararası hukukun cevaz verdiği diğer alanlardaki mevcut uygulamalar ve durumlar ile Türkiye'nin bu alanlardaki hak ve menfaatleri ayrı ayrı ve ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu çalışmada daha önceden yapılan birçok çalışmadan farklı olarak; Türkiye'nin deniz egemenlik ve yetki alanlarındaki mevcut uygulama ve durumları bir bütün halinde ele alınarak, Türkiye'nin deniz alanlarındaki iç düzenleme ve politikalarının genel değerlendirilmesi yapılmış ve önemli görülen hususlara dikkat çekilmek istenmiştir. Bu kapsamda araştırmada; Türkiye'nin deniz egemenlik ve yetki alanlarındaki hak ve menfaatlerinin önemini belirtmek, bu konudaki farkındalığı artırmak, karar alıcı ve politika yapıcılara bir kaynak ve katkı oluşturmak, ihtilaflı konulara yönelik mevcut durum ve uygulamaları tartışmaya açarak çözüm önerileri sunmak amaçlanmıştır. Çalışmada; belge incelemesi, literatür taraması, ikinci el verilerin yorumlanması, gözlem ve tecrübeler ile durum değerlendirmesi yapılarak bir sonuca gidilmeye çalışılmıştır. Çalışma sonucunda; Türkiye'nin deniz alanlarına ilişkin politika ve uygulamaları ile yasal düzenlemelerinde eksiklikler ve belirsizlikler olduğu sonucuna varılmış ve tespit edilen on bir ihtilaflı konu için ayrı ayrı çözüm önerileri ortaya koyulmuştur. Genel olarak; Türkiye'nin denizlerdeki hak ve menfaatlerinin korunarak, yetkilerinin kullanılabilmesi için, ihtilaflı konuların çözümüne yönelik ön alıcı, uzun vadeli ve tutarlı politikalar uygulanması, halihazırda belirsiz olan deniz yetki alanlarının sınırlarının belirlenmesine yönelik girişim ve çalışmalar yapılması ve eksik olan iç düzenlemelerin bir an önce yapılması gerektiği değerlendirilmiştir.