Toplu konut alanlarında biçimsel yapının mekan dizimi yöntemiyle değerlendirilmesi: Eskişehir örneği

içinde yaşadığımız çevre, bina iç mekanlarından kentsel dış mekanlara, hatta kenti çevreleyen doğa parçasına kadar uzanan zincirleme bir yapı göstermektedir. Konut bu yapı içinde zamana bağlı olarak toplumların sosyal, ekonomik ve kültürel yapılarında meydana gelen değişimler sonucu çok yönlü özellikler gösterse de bütün toplumlarda yapılaşmış çevrenin en önemli öğesi olarak ortaya çıkar. Bu yüzden, kullanıcılar ve fizyolojik, psikolojik ve sosyolojik gereksinimleri konutların ve yerleşim alanlarının inşa edilme nedenini ifade eder. Ancak kullanıcı gereksinmeleri, yapılaşmış çevrede bina içinde geçtiği kadar bina dışına da yansır. Yaşamın yalnız yapıların içinde değil dışında da, hatta bazen içinden çok dışında geçtiği dikkate alındığında yapıların dışının da içi kadar, bazen içinden daha yaşanabilir olması gerekmektedir. Yapılaşmış çevrenin fiziki ya da mekansal sunumları ve sembolik özelliklerinden ötürü neden olduğu her şey kullanıcı gereksinmelerinin karşılanmasında rol oynarken, mekanın yaşanabilirliğini de etkiler. Çünkü mekanın kullanımı yapılaşmış çevrede hareketin en baskın tipini oluşturmaktadır. Kaldı ki, mekansal deneyim de mekanın kullanılmasıyla, işgal edilmesiyle ve tüketilmesiyle mekansal ilişkiye dönüşmekte ve mekanla yaşam arasındaki ilişki örtüştüğü anda ortaya çıkmaktadır. Örtüşme ise; mekanı kendileme, içselleştirme ya da uygun hale getirmekle mekana yansımaktadır. Bu yüzden, eğer mekan eylemi tarif edemiyorsa ya da mekanda eylemsel bir ilişki doğmuyorsa mekansal ilişkinin de doğmayacağı ortadadır. Bu durum, mekanla eylem arasındaki ilişkinin kaçınılmazlığını da ifade eder. Mekanın kullanım nedeni, kullanım sürekliliğini de etkilemektedir. Bu yüzden, yapılaşmış çevrede kalite ve kullanıcı eylemlerini destekleyici ya da engelleyici karakteristikler kullanıcı-mekan etkileşiminde okunabilir, kolay anlaşılabilir ve kavranabilir olmalıdır. Buna karşın eğer tasarım problemi toplu konut alanlarında olduğu gibi, bir kerede çok sayıda kişiyi ilgilendirecek büyüklükte ise kullanıcı gereksinmelerine yanıt verebilmek, doğal olarak mekanda etkileşim çeşitliliğine neden olmaktadır. Tasarım süreci, konut yapım ve kullanım olgusu; insanların yaşama mekanlarını kendisinin ya da bir yapı ustasının yardımıyla yaptığı geleneksel toplumlardan, barınmanın toplu üretimle karşılandığı günümüze değin büyük bir değişim geçirmiştir. Konut üretiminin kitlesel hale dönüşmesi, hem kullanıcı-tasarımcı arasındaki ilişkileri ortadan kaldırır hem de özellikleri, gereksinimleri ve beklentileri kestirilemeyen kullanıcılar için konutlar/konut alanları inşa edilmesine neden olur. Bu durum, sanayi dönemi yerleşim alanlarında sağlıksız koşullarda yaşamayı zorunlu kılan konutlar olarak mekana yansır. Günümüzün modern olarak nitelendirilen toplu konut alanlarında ise, özellikle yarı özel ve yarı kamusal alanların iyi tanımlanamamış olmasından ötürü, kullanım sürekliliği bulunmayan, sahiplenilmeyen ve sorumluluğu üstlenilmeyen mekanlarla karakterize olmaktadır. Bu biçimlenme, mekansal gereksinimleri karşılamaktan uzaklaşarak, toplu konut alanlarının yaşanır kılınmasını da ortadan kaldırmaktadır. Yerleşim alanı biçimleri ve mekansal örüntüler, süreç içinde açık, hem sürekliliklerin hem de dönüşümlerin yer aldığı oluşumlardır. Bu yüzden; kestirilebilir gereksinim, istek ve davranış kalıpları yerine, toplumun çok kimlikli, çok merkezli heterojen yapısını ve zaman içinde değişebilen kullanıcı gereksinimlerini barındırmak zorundadır. Günümüz yerleşim alanlarının bu çözülmesi zor mekan türlerini ve mekan organizasyonunu yönlendiren nedenleri araştıran bilim dallarından olan şehirsel biçimlenme çalışma alanına mekansal çeşitliliği ve yapılanmanın morfolojik yönünü de katarak mekan organizasyonunda somut verilerle çeşitli yöntemler geliştirmektedir. Tasarımın biçimlendirdiği fiziksel çevre ile kullanıcı gereksinimlerinin karşılıklı etkileşimini temel alan bu yöntemler insanlar ve mekansal faktörler arasındaki uyumluluğu artırmak ve insanlar/kullanıcılar için daha iyi tasarımlar yapmak amacıyla gerekli bilgi ve kuram birikimi elde edecek birçok araştırmada kullanılmaktadır. Yerleşmelerin morfolojik ve sosyal yapıları arasındaki ilişkileri tanımlayan, biçimlenmelerindeki etkin unsurları sayısal olarak değerlendiren Mekan Dizimi yöntemi, bina ölçeğinden kent ölçeğine kadar, yapılaşmış çevre- kullanıcı etkileşimini temel alan yöntemler arasında önemli bir yere sahiptir. Toplumsal yapıya göre biçimlenen mekansal yapının, şehirlerin genel fiziksel yapısı içinde kavranabilmesini de açıklayan yöntem, tasarım disiplininin önemli problemlerinden biri olan mevcut ve öneri projelerin uyumlu olmasının koşullarını hazırlayarak yol gösterici olmaktadır. Böylece, getirdiği yaklaşımlarla yeni seçeneklerin sınanmasına da olanak sağlar. Bunun yanı sıra mekansal biçimlenme ve mekan kurgusunun kullanıcılar üzerindeki etkileri konusunda ortaya koyduğu yaklaşımlarla bu alandaki araştırmalara yeni bir boyut katar. Tez, tasarlanan çevre ile kullanıcı arasındaki ilişkileri ele alarak yaptığı sayısal değerlendirmeler, anketler ve gözlemlerle mekansal problemlerin belirlenmesine ve çözümüne yönelik yeni bir yaklaşım getirmektedir. Birinci bölüm tezin girişidir. Bu bölümde tezin konusu tanıtılmakta, problemin tanımı, amaç ve yöntem açıklanmaktadır. İkinci bölüm; barınma, konut ve konut çevresi kapsamında ele alınmaktadır. Bu bölümde barınma, insan gereksinimleri içinde barınmanın yeri, barınma gereksinimi ile var olan konut, konut ve ev, yaşanabilirlik kavramları açıklanmaktadır. Günümüze değin geçirdiği süreç içinde teknolojik gelişmeye paralel olarak farklı evrelerden geçen yerleşme sistemleri ve toplu konut kavramı ortaya konulmaktadır. Toplu konut kavramına bağlı olarak sanayi öncesi dönemdeki yerleşim alanları ve sanayi toplumunda toplu konut olarak tasarlanan ütopyalar irdelenmektedir. Modernist düşüncenin egemen olduğu toplu konut yaklaşımlarının analiziyle birlikte İkinci Dünya Savaşı'ndan günümüze kadar toplu konut alanları ve çevreleri incelenerek bu dönemlerin toplu konut tasarımına yaklaşımları sergilenmektedir. Türkiye'de de tarihsel süreç içinde toplu konut ve konut çevresini oluşumu ele alınarak değerlendirmesi yapılmaktadır. Üçüncü bölümde, kullanıcı-çevre etkileşimine ilişkin kuramsal yaklaşımlara yer verilmektedir. Birinci kısımda özgür irade, olabilirlik, olasıcılık, belirleyicilik, VIIetkileşimcilik ve katılımcılık yaklaşımları açıklanmakta, ikinci kısımda ise; konut çevresinin değerlendirilmesine yönelik araştırma yaklaşımları sunulmaktadır. Bu yaklaşımlar; tasarımı temel alan, kullanım sürecini ve niteliği temel alan ve biçimsel yapıyı temel alan yaklaşımlar olarak tasarım süreci aşamalarına göre açıklanmaktadır. Açıklanan yaklaşımlar doğrultusunda toplu konut alanlarında konut ve çevresinin değerlendirilmesi ele alınmakta ve bu değerlendirmeye konu olan uluslararası ve Türkiye'de yürütülen araştırmalar irdelenmektedir. Ayrıca tezin alan çalışmasında kullanılan, kentsel biçimlenmenin çalışma alanına mekansal çeşitliliği ve yapılanmanın biçimsel yönünü katarak mekan organizasyonunda somut verilerle mekansal biçimlenmenin insanlar üzerindeki etkilerini kanıtlayan Mekan Dizimi Analiz Yöntemi tanıtılmaktadır. Binaların, kentsel alanların, mimari ve kent planlarının morfolojik analizinde kullanılan yöntem yoluyla, yapılaşmış çevrenin morfolojik yapısı ile sosyal strüktürü ya da bu çevredeki olaylar/durumlar arasında ilişkinin değişik yönleri, farklı boyutları tanımlanmaktadır. Kentsel mekanın biçimsel yapısı üzerinde Mekan Dizimi Analizi yönteminin kullanıldığı çalışmalar konularına göre irdelenmekte, uluslararası ve Türkiye'de yürütülen çalışmalar tanıtılarak sonuçlan ortaya konulmaktadır. Dördüncü bölümde, mekan dizimi analizleriyle toplu konut alanlarında yerleşim şemasının değerlendirilmesine yönelik alan çalışmasına yer verilmektedir. Alan çalışmasına konu olan toplu konut alanlarının seçilme nedenleri, alan karakteristikleri, yerleşim alanlarının fiziksel özellikleri ifade edilmektedir. Doğal Yaya Hareketi yaklaşımına bağlı kalınarak yerleşim alanlarındaki yaya yoğunluğu tespit edilmekte ve dizimsel analizlerle birlikte değerlendirilmektedir. Kullanıcıların çevreleriyle ve birbirleriyle olan ilişkilerinin belirlendiği anket sonuçları ise analizlerle birlikte ele alınarak değerlendirilmektedir. Beşinci ve son bölümde; çalışma genel olarak özetlenerek, kuram ve yöntem açısından değerlendirilmektedir.