Türkçe kelimelerin biçim birimlerine ayrılması için kullanılacak standart biçim birimi kümesinin oluşturulması

Enformasyon bilimi sahasındaki, bilgi erişimi, özetleme, diller arası otomatik çeviri, bilgi özümseme, soru-cevaplama, başlık tespiti gibi pek çok konuda, yazılı Türkçe belgelerin otomatik içerik çözümlemesine ihtiyaç duyulmaktadır. Bilgi erişiminde içerik çözümlemesi için üç temel yordamın geliştirilmesine ihtiyaç vardır: Gövdeleme, Kelime Sınıfının Tespiti ve Kelime Gruplarının Tespiti. Gövdeleme, yüzey biçimindeki bir kelimenin sözlük birimi karşılığının bulunması işidir. Kelime sınıfının tespiti, kelimelerin cümle içinde taşıdıkları görevin tanımlanması, kelime gruplarının tespiti de cümle içindeki kelime birliklerinin belirlenmesidir. Türkçede temelini eklerin oluşturduğu kelime içi ve kelimeler arası yapılar birbiriyle ilişkili ve birbirini tamamlar niteliktedir. Dolayısıyla bütün bu işlemlerde eklerin ele alınma şekli bilgi erişimi başarımını doğrudan etkileyen önemli bir seçimdir. Bu bağlamda Türkçe için standart bir ek kümesi tanımlamak zorunluluktur. Bu tezde, dilbilimsel çalışmalarda kullanılmak üzere standart bir Türkçe ek kümesi elde edilmesi amaçlanmıştır. Bu kümenin hazırlanmasında Türkçenin ek yapısını tarif eden 12 dilbilimci dikkate alınmıştır. Ortaya konan görüşlerin farklılıkları ve ortaklıkları incelenmiş; bunun sonucunda Türkçe ekosistemi yeniden açıklanmaya çalışılmıştır. Türkçe için biçimbilimsel çözümleme ve biçim birimlerinin dilbilimsel etiketlemesinde kullanılabilecek elle kodlanmış bir derlem mevcut değildir. Tez çerçevesinde, Türkçe metinlerin hesaplamalı dil bilimi esasında biçimbilimsel ve sözdizimsel olarak kodlanması amacıyla, elle işaretlenmiş bir derlemin alt yapısının oluşturulması da hedeflenmiştir. Söz konusu derlemin, hazırlanan biçimbirimi kümesine dayanan bir otomatik çözümlemenin başarımını ölçmesi planlanmaktadır. Bununla birlikte bu çalışmada benimsenen dilbilimsel ilkeler çerçevesinde, derlemin işaretlenmesine ilişkin bir takım yöntemler geliştirilmiştir. Bu işaretleme yöntemlerinin sınanması amacıyla bir örnek derlem oluşturulmuş ve kodlanmıştır. Bunun sonucunda, önerilen sistemin, mevcut problemleri nasıl çözümlediği ortaya konmuş, bunun yanı sıra sistem dahilinde çözümlenemeyen noktalar belirlenmeye çalışılmıştır. Bu çalışma, en başta, Türkçenin karakteristik yapısının zarar görmemesi kaygısıyla hazırlanmış ve mevcut dilbilimsel çalışmalardaki Türkçe algısının eksiklik ve yanlışlıklarını düzeltme amacıyla Türkçenin biçimbilimsel ve sözdizimsel kodlamasına ilişkin geliştirilen yeni yol ve yöntemlerin açıklanmasını ve Türkçe ekosisteminin tarif edilmesini hedeflemiştir. Ekler, Türkçenin karmaşık ve derin biçimbilimsel yapısı nedeniyle, gövdeleme, kelime sınıfının tespiti ve kelime gruplarının tespiti gibi konularda önemli bir role sahiptir. Enformasyonda, bilgi erişiminde ve metin çözümlemesinde, Türkçe için, kullanılan ek kümesinin, başarımı etkileyeceği açıktır. Bu nedenle eklerin titizlikle incelenmesi ve ek kümesinin Türkçe dil yapısını eksiksiz şekilde tarif etmesinin sağlanması gerekmektedir. Bu çalışmada elde edilen Türkçe ekler kümesi birçok dilbilimsel çalışmada kullanılabilecek bir materyal niteliğindedir.