İlan ve reklam vergisinin hukuki niteliği

Sürdürülebilir kalkınma ve kapsayıcı büyümenin sağlanmasında önemli bir rolü olan devlet için vergiler, kamusal hizmet sunumunun finansmanında en önemli gelir kaynağıdır. Tahsil edilen vergi gelirlerinin, ülkedeki kamu yönetimi sistemi içerisinde merkezi yönetim ile yerel yönetimler arasında ifa edilen görevlerle orantılı olarak paylaşılması gerekmektedir. Ülke içerisinde belirli bir coğrafi sınır içerisinde mahalli müşterek ihtiyaçları karşılamak üzere kurulan yerel yönetimler yürüttükleri hizmetlerin finansmanının bir kısmını, özerklik derecesine göre merkezi idareden aldıkları paylardan elde ederken kalanını kendilerine kanunla kendilerine tahsis edilen öz gelirlerden sağlamaktadırlar. Türkiye'de Anayasa'nın 73'üncü maddesinde hukuk devleti ve sosyal devlet ilkesinin yanında vergilemeye ilişkin vergilemede adalet, eşitlik, belirlilik, kanunilik ve ödeme gücü gibi vergilendirmeye ilişkin temel esas ve ilkeler düzenlenmektedir. Anayasa'nın 127'nci maddesinde mahalli idarelere görevleri ile orantılı gelir kaynaklarının sağlanması ve Türkiye'nin taraf olduğu bir uluslararası anlaşma olan Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartında yerel makamların mali kaynaklarının en azından bir bölümünün, kanunun koyduğu sınırlar dahilinde, oranların kendilerince belirlenmesini öngörmektedir. Türkiye uygulamasında, yerel yönetimlerin kendi öz gelirleri oldukça sınırlı olup ağırlıklı olarak yerel hizmetlerin finansmanı merkezi idareden alınan transferlerle sağlanmaktadır. Ayrıca, mahalli idarelere emlak vergisi, çevre temizlik vergisi ile ilan ve reklam vergisi gibi bir kısım vergiler tahsis edilmiştir. İlan ve reklam vergisi uygulamalarının hukuki bir bakış açısıyla incelenmesi bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı ise, Türkiye'de belediyelerin önemli öz gelirlerinden biri olan ilan ve reklam vergisi uygulamasında ortaya çıkan özellikli hususları hukuki çerçeve içerisinde tartışmak, karşılaşılan sorunların neler olduğunu tespit etmek ve bu sorunlara nasıl çözüm bulunabileceğini ve daha etkin bir vergilendirme yapısının nasıl oluşturulabileceğini araştırmaktır. Araştırma kapsamında, kamu hukukunun bir alt dalı olan vergi hukuku alanındaki ilk derece vergi mahkemeleri ve Danıştay kararlarını merkeze almak suretiyle, vergilendirmeye esas teşkil eden hukuki esasların, vergi borçlusu ve alacaklıları arasında ortaya çıkan uyuşmazlıkların incelenmesi ve yüksek yargı mercilerinin konuya ilişkin yaklaşımlarının ortaya konulması planlanmıştır. Çalışmada, literatür taraması, yüksek mahkeme kararlarının incelenmesi ve örnek olay incelemesi gibi yöntemler kullanılmıştır. Ayrıca, ilan ve reklam vergisinden yapılan tahsilata ilişkin bütçe gerçekleşme verileri analiz edilmiştir. Çalışma, altı kısımdan oluşmaktadır. Giriş kısmında, çalışmanın amacı, konusu, kapsamı ve sınırlılıkları, veri ve yöntem gibi araştırmanın özellikli noktaları üzerinde durulduktan sonra çalışmada sıklıkla kullanılan kavramlar ele alınmıştır. Ardından, yerel yönetimlerde vergilendirme yetkisi ve bu yetkinin sınırları ağırlıklı olarak Anayasa Mahkemesi kararları ekseninde incelenmiştir. Daha sonra ise, ilan ve reklam vergisi, tarihi süreci, söz konusu verginin belediye gelirleri içerisindeki yeri, verginin konusu, mükellefi, matrah belirleme usulleri, tarifeler ile istisna ve muafiyetler gibi başlıklar altında ele alınmıştır. Belediyelerde ilan ve reklam vergisi uygulamasında, verginin tasarımı, tahsil yetkisi ve takip ve denetimine ilişkin sorunların hukuki uyuşmazlıklar ve bunlara ilişkin yüksek mahkeme kararları çerçevesinde ele alındığı üçüncü kısımdan sonra söz konusu sorunların çözümü için alternatif öneriler geliştirilmiştir. Bu kapsamda, Anayasa'nın 73'üncü maddesinde değişiklik yapmak suretiyle belediyelere öz gelirleri kapsamındaki vergilere yönelik alt ve üst sınırlar dahilinde oranları belirleme yetkisinin verilmesi, belediyelere inceleme yetkisi verilmesi, ilan ve reklam vergisini düzenleyen yasa metninde vergi sorumlusunun tespitinde temel ölçüt niteliğindeki 'mutad meslek olarak ifa etme' hükmünün kaldırılması, maktu vergilerin yeniden değerleme oranında 'güncellenmesi' ve ilan ve reklam vergisine 'ad valorem' bir nitelik kazandırılarak vergiye konu iktisadi unsurun değerinin bir oranı şeklinde bir uygulamaya geçilmesi, dağıtılan ilan ve reklamların vergilendirilmesinde çapraz kontrole imkan verecek bir takım vergilendirme usullerinin geliştirilmesi ve vergilendirmede dağıtım yeri yerine teslim yerinin esas alınması, büyükşehir belediyeleri ile ilçe belediyeleri arasındaki yetki karmaşasını ortadan kaldırmak üzere, ilan ve reklam vergisinin ilçe belediyeleri tarafından toplanıp büyükşehir belediyelerine pay verilmesi önerilmektedir.