Batı'da egemenlik kavramının gelişimi ve eski Türk egemenlik anlayışı

'Egemenlik', 'Ülke' ve 'İnsan Topluluğu' ile birlikte devletin kurucu unsurları arasında yer almaktadır. Bu kavram, bir ülkedeki insan topluluğunu yöneten ve kendinden daha üstününü tanımayan bir gücü ifade etmektedir. Siyasi iktidar, bu açıdan en kapsamlı ve en üstün olmak zorundadır. Ayrıca hukuksal varlığını koruyabilmesi için de zor kullanma yetkisine sahip olmalıdır. Şüphesiz siyasi iktidarın meşru ve tek olması da gerekmektedir. Tarih boyunca, bu özelliklere sahip değişik otorite tipleri ortaya çıkmıştır. Max Weber, bu otorite tiplerini üç gruba ayırmıştır: Bunlardan Geleneksel Otorite'de iktidarın kaynağım gelenekler ve yerleşik inançlar oluşturmaktadır. Karizmatik Otorite, önderin doğuştan sahip olduğuna inanılan olağanüstü niteliklerinden doğmakta, Hukuksal Otorite'de ise iktidarın kaynağı akıl ve kurallardan meydana gelmektedir. Egemenliğin kaynağı konusunda araştırma yapan ilk teoriler teokratik nitelikte olup, onu gökyüzünde, Tanrı'da ya da kutsal şeylerde aramışlardır. Aslında kuruculuğunu ve en büyük savunuculuğunu ünlü Fransız hukukçu Jean Bodin'in yaptığı 'Klasik Egemenlik Teorisi'nde de bu nitelik göze çarpmaktadır. Bodin, iktidarın kaynağının ilahi olduğunu savunmuş ve egemenliği Tanrı adına kralın kullandığı tezini ileri sürmüştür. Bu görüşlerle, 'Mutlak', 'Sürekli', 'Bölünemez' ve 'Devredilemez' bir egemenlik fikri siyasi arenaya getirilmiştir. 18. yüzyılın sonlarından itibaren ise 'Milli Egemenlik Teorisi' ağırlık kazanmaya başlamışın-. Bu teorinin savunuculuğunu yapan Jean Jacques Rousseau'nun görüşleri, hükümdarların mutlak egemenliğine son vererek 'Millet' kavramım ön plana çıkarmıştır. Şüphesiz teokratik teorilerden 'Milli Egemenlik Teorisi'ne uzanan süreçte, egemenliğin kaynağı üzerine daha pek çok görüş ortaya atılmıştır. Örneğin Althusius, egemenliğin aslında tek beden halindeki halka ait olduğunu kabul etmekle beraber halkın, onun kullanılmasını krala devretmiş olduğu görüşünü savunmuştur. Hugo Grotius, insanların siyasal sözleşme ile seçmiş oldukları yöneticileri egemenliğin sahibi olarak görmüş ve bunların iktidarını sınırsız ve mutlak olarak kabul etmiştir. Thomas Hobbes, tabiat halinde iken sonsuz hür ve eşit olan, ama bu sebeple de büyük bir kuralsızlık ve düzensizlik içinde yaşayan insanların, kendi aralarında yaptıkları 'Sosyal Sözleşme' ile devleti meydana getirdiklerini savunmuştur. Hobbes'a göre, bu şekilde oluşan devletin mutlak, sınırsız, sürekli ve bölünmez bir egemenliğe sahip olması gerekmektedir; zira Hobbes için önemli olan, yeniden anarşinin hüküm sürdüğü tabiat haline geri dönülmemesidir. Bu sebeple de 'Sosyal Sözleşme' ile kurulan devlete, toplumun yönetilmesinde en geniş yetkilerin verilmesi şarttır. Devlete karşı kullanılabilecek bir ihtilal hakkından ise asla söz edilemez. John Locke da, temelde görüşlerini 'Sosyal Sözleşme' esasına dayandırmıştır. Ona göre insanlar, tabiat halinde doğa yasasının sınırları çerçevesinde yetkin bir yaşam sürebilmekteydiler. Bu yaşamın tek sakıncası, doğa yasalarım çiğneyen insanlara yaptırım uygulayabilecek bir makamın olmayışıydı. Suçtan zarar gören insanların aynı zamanda yargıç durumunda olmaları büyük bir sakıncaydı. İşte; aslında özgür, eşit ve barış içinde yaşanılan doğa durumundan çıkılmak istenmesinin yegane sebebi buydu. Locke, insanların toplumsal sözleşme ile, tabiat halinde iken sahip oldukları yargılama, cezalandırma ve diğer siyasal haklarım, egemen kıldıkları devlete devrettikleri görüşünü savunmuştur. Ancak Locke'un devleti, Hobbes'un devletinin tersine mutlak değil, sınırlı bir devlettir. Locke, görevim yapmayan devlete karşı halka ihtilal hakkını vermekte, bir yandan da devletin erklerini birbirinden ayırmaktadır. Egemenliğin kaynağı ile ilgili olarak Batı'da ileri sürülen bu fikir ve düşüncelerden hiçbirinin Türk devletlerinin sosyal ve düşünsel tarihinde yer almadığı görülmektedir. Bunun sebebi, yönetici ailelerin Tanrı'dan aldıklarım belirttikleri yönetim haklarım Türk toplumuna kayıtsız şartsız kabul ettirmiş olmaları ve halkın da bunu mutlak bir olgu olarak kabul ederek yüzyıllar boyu yöneticilerinin buyruklarına itaat etmeleridir. Gerçekten de, tüm eski Türk toplumlarında, egemenliğin Gök Tanrı 107 tarafından topluluk içindeki bir aileye verildiğine inanılmıştır. Devlet, böylece o ailenin ortak malı haline gelmektedir. Ailenin erkek üyelerinin hepsinin de devleti yönetmede eşit hakkı bulunmaktadır. İçlerinden birisi kağan seçilse bile, aslında hepsi de kanun koyma ve ülkeyi yönetme hakkına sahiptir. Bu kişiler, büyük hanın kendilerine bıraktığı topraklan oldukça serbest bir biçimde yönetebilmektedirler. Böylece, kağan seçimi yapıldıktan sonra ailenin diğer erkek üyeleri, imparatorluğun değişik bölümlerinin başına yönetici olarak getirilmektedir. Bu bölümlemenin, ülkenin idaresini büyük ölçüde kolaylaştırdığı görülmektedir. Ayrıca söz konusu usulün, kağana karşı çıkabilecek bir ayaklanmaya meydan verilmemesi ya da kağanın ölümünde oğullan arasında çıkabilecek taht kavgalarının önlenmesi amacına hizmet ettiği de söylenebilir. İmparatorluğun hanedanın erkek üyeleri arasında taksim edilmesi usulü, eski Türkler'de 'Çifte Hükümdarlık' kurumunun bulunup bulunmadığı sorusunu akla getirmektedir. Bu soruya olumsuz cevap vermek gerekmektedir; zira eski Türkler'de birbiriyle eşit yetkilere sahip çifte hükümdarların yönetimi hiçbir zaman söz konusu olmamıştır. Türkler'de, ya sağ-sol yönetim bölümlemesinin üzerinde tek bir kağan yer almış ya da bu bölünmede kağanlardan biri diğerine üstün tutulmuştur. Eski Türkler'de, hanedanın egemenlik hakkına aynı ölçüde sahip sayılan erkek üyelerinden hangisinin kağan yapılacağı meselesi büyük bir belirsizlik göstermektedir. Kağan seçiminde kimi zaman değişik usuller uygulanmışsa da, bunların hiçbirisi bir kural haline getirilememiştir. Esas olarak taht Gök Tanrı'nın takdirine bırakılmış, Tanrı iradesinin, seçtiğine kuvvet ve basan verdiğine inanılmıştır. Durum böyle olunca, uygulanmak istenen bütün adet ve teamüller hükümsüz kalmakta ve hanedandan biri kağanlığı şu veya bu şekilde eline geçirdikten sonra onun meşruiyeti, artık hukuki açıdan bir problem olmaktan çıkmaktadır. Ancak yine de, eski Türkler'de kağanın seçiminde uygulanan dört ayrı usule değinmek gerekmektedir: irsiyet Usulü'nde, kağanın Gök Tanrı'nın Kut vermiş olduğu ailenin soyundan gelmesi şart koşulmaktadır. Bu şart yerine getirilmek koşuluyla en büyük oğulun 108ya da hanedanın en yaşlı üyesinin kağan yapılabilmesi mümkün görülmektedir. Fetih Usulü, daha ziyade boy ve il kademesinde iktidarın intikalini sağlayan bir örfi hukuk kurumu olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu usulde, üstünlük kazanmak isteyen bir boy beyi, dostluk kurmak istediği bir başka boyun beyine ziyafet vermekte ve mal yağmalatmaktadır. Hangi bey daha üstün bir ziyafet verir ve mal yağmalatırsa, onun diğerine göre sosyal statüsü yükselmekte ve bu şekilde beyler arasında astlık-üstlük ilişkisi kurulmaktadır. Kooptasyon Usulü'nde hükümdar, sağlığında kendisinden sonra saltanat sürecek olan kimseyi belirlemektedir. Bu usulün en büyük faydası, veraset sisteminden doğabilecek taht kavgalarının önlenmesidir. Aynı şekilde, devletin iki veya daha çok bağımsız alana ayrılarak parçalanmasının da önüne geçilmek istenmektedir. Seçim Usulü ise, yeni kağan seçilebilme yeteneğinde birinin kalmaması veya mevcut kağanın ülkeyi yönetmede, savaşlarda basan gösterememesi, iyi töreler koyamaması ve halkına refah temin edememesi gibi durumlarda, Kurultay'ın yeni kağanı belirlemesi esasına dayanmaktadır. Şüphesiz Kurultay'ın, kağan seçiminin onaylanmasının yanı sıra önemli devlet meselelerinin görüşülmesi, yeni törelerin konulması, er ve hayvan sayımlarının yapılması, düşman devletlere savaş açılması ya da onlarla barış yapılması gibi daha pek çok önemli görevi de bulunmaktadır. Bu usullerden birine uygun olarak başa geçen kağanın, sahip olduğu Kut sayesinde devletin en yüksek ve güçlü organı olarak bulunduğu, bu sayede de çok geniş bir hareket serbestisine sahip olduğu görülmektedir. Bir defa kağan, eski Türk toplumunun en yüksek askeri şefi pozisyonundadır. Bunun yanı sıra en yüksek yargıçtır. Kağan, ayrıca yasama gücünün de sembolüdür. Devlet kuran ve yöneten her kağan, mutlaka bir yasa hazırlamak zorundadır. Eski Türk devletlerinde yasa, iki şekilde daha ortaya çıkabilmektedir: Bunlardan biri kurultaylarda verilen kararların töre olarak kabul görmesidir. Yasa, halk içinde, yavaş yavaş ve kendiliğinden de oluşabilir. Bu son halde 109 oluşan hukuka 'Yosun Hukuku' adı verilmektedir. Her ne şekilde ortaya çıkarsa çıksın, yasaya, hükümdar dahil herkesin uyması esastır. Görüldüğü üzere, kağanın toplumu keyfi bir biçimde yönetebilmesi mümkün görülmemektedir. Kağanın diğer yetkileri ise, vergi toplamak, düşman milletlere savaş açmak, onlarla barış yapmak ve yabancı devletlerin elçilerini kabul etmektir. Türk kağanları, egemenliklerini Gök Tanrı'dan aldıkları tezini yabancı ülkelere karşı da sürekli ileri sürmüşlerdir. Bu, onların Gök Tanrı'nın yalnızca kendi uluslarını koruduğu ve bütün dünyaya egemen kıldığı inancına dayanmaktadır. Söz konusu inanışa göre, yeryüzü bir bütün olarak görülmekte ve insanların da tek bir kitleden ibaret bulunduktan kabul edilmektedir. Bunların hepsinin üzerinde de Türk kağanı yer almaktadır. 'Dünya Egemenliği Anlayışı', bu şekliyle eski Türkler'de ulus olma bilincinin erken uyanmasında rol oynamıştır, denilebilir. Bu arada kağanın egemenliğinin meşru olması da gerekmekte; bu ise, kağanlık seçiminin kurultayca onaylanması ile sağlanabilmektedir. Kurultay, yeni seçilen kağanın hanedana mensup olup olmadığını ve kanının temizliğini araştırmakta, sonuçta da onun erkinin Gök Tanrı'dan geldiğini belirleyerek bu seçimi onaylamaktadır. Ancak kağanın egemenliğinin meşru olarak kabul görebilmesi için yalnızca kurultayın onayı yetmemekte, aynı zamanda onun, hükümdarlığı süresince bütün görevlerini eksiksiz bir biçimde yerine getirmesi ve törelere de uygun hareket etmesi gerekmektedir. Bunlar yapılmadığı takdirde halkın, hanedanın diğer üyeleri ile birleşip kağanı tahttan indirebilmesi mümkündür. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, başkaldırmanın sadece kağana karşı yapılmış olmasıdır; yoksa o hanedana karşı değil. Nitekim kağan tahttan indirildikten sonra, yerine yine aynı hanedandan bir başkası kağan yapılmaktadır. Ancak, çok ender de olsa asi bir kabile reisinin ya da büyük bir devlet memurunun, olan başta bulunan hanedanı devirerek egemenliği eline geçirebildiği de görülmüştür. Fakat bu durumda onun egemenliği meşru olarak kabul edilmemiştir. 110 Kendisine Gök Tanrı tararından Kut verilen kağanın, ülke ve milletini koruyup huzura kavuşturabilmesi için yerine getirmesi gerekli bazı görevleri bulunmaktadır. Kağan, bunun yanı sıra baza üstün vasıflara da sahip olmak zorundadır. Onun en önde gelen görevi, 'Devletin Birliğini Sürdürmek ve Korumak'tır. Eski Türk devlet anlayışı, sürekli içten ve dıştan gelen parçalanma tehditlerine karşı devleti koruma düşüncesi etrafında döndüğü için, devletin en üst makamını işgal eden kağan açısından bu görevin önemi fazlasıyla ortaya çıkmaktadır. Kağanın diğer görevleri, bu temel görevi bütünleyici bir rol oynamakta ve toplumda huzur ve güvenliğin sağlanması amacına hizmet etmektedirler. Söz gelimi 'Toplumda barış ve sükunun sağlanması', 'Millet için aralıksız hizmet edilmesi', 'Memleketin ve halkın düzene sokulması', 'İyi kanunlar yapılması ve bunların adaletle tatbik edilmesi', 'Asker toplanması ve onların mutlu edilmesi' ve 'Yeni töreler meydana getirmesi ve ülke sorunlarını tartışması için kurultayların toplanması' gibi görevlerde bu amaçlan sezinleyebilmek mümkündür. Söz konusu görevler, eski Türkler hakkında doğrudan kaynak olma özelliğini gösteren 'Orhun Yazıtları' ve 'Kutadgu Bilig'de oldukça detaylı bir biçimde kaleme alınmışlardır. Bu kaynaklardan Orhun Yazıtları'nda, Bilge Kağan'ın yer yer, görevlerini ne derece yerine getirdiğine dair halkına hesap verdiği görülmektedir. Bilge Kağan, ayrıca toplumda birlik ve beraberliğin sağlanmasının önemine dikkat çekmekte ve bunu bozmaya çalışan Çin Devleti'ne karşı halkım uyarmaktadır. Toplumda çok önemli bir karizması bulunan kağanın, aynı zamanda bazı üstün vasıflara da sahip olması gerekmektedir. Orhun Yazıtları ve Kutadgu Bilig, bu vasıfların gösterildiği önemli bilgileri içermektedirler. Ama, mevcut durumdan çok idealleştirilmiş bir Türk toplumunu anlatmaya çalışan Kutadgu Bilig'de, konuyla ilgili daha detaylı bilgilere rastlanmaktadır. Eser, kağanda 'bilge' olmaktan 'dürüstlüğe', 'asil soylu' olmaktan 'cesaretli ve kahraman' olmaya, 'tedbirli ve uyanık' olmaktan 'sabırlı' olmaya veya 'affedici' olmaya; hatta 'güler yüzlü, yakışıklı, saçı sakalı düzgün ve orta boylu' olmaya varan çok değişik vasıflan aramış ve onu doğru davranış kalıplama sokmaya çalışmıştır. Kutadgu Bilig'de yer alan beyitlerde dünya hayatının, zenginliğin ve beyliğin geçici olduğu sık sık vurgulanarak kağanın ilgisi, memleket işlerinde yoğunlaştırılmakistenmiştir. Öyle ki, kağanın sık sık dünya işlerinde dikkatli olmaya davet edildiği görülmektedir. Aksi halde halkının ona duyacağı güvenin sarsılacağı ve kendisinin toplumdaki itibarının zedeleneceği, ayrıca dünyada yaptığı işlerden Tanrı'ya hesap vereceği fikri sürekli olarak işlenmiştir. Bütün bunlar, kağanın halkı ile bütünleşmesinin ve toplumda birlik ve beraberliğin sağlanmasının temelini oluşturmaktadır. Bu noktada kağanın görevleri ve sahip olması istenilen niteliklerinin birbirlerinin tamamlayıcısı oldukları görülmektedir. Eski Türkler'deki egemenlik anlayışı, M. Ö. 24. yüzyıldan Osmanlı Devleti'nin fiilen yıkılış tarihi olan 1918'e kadar Batı'daki gelişmelerden hemen hiç etkilenmeden eski Türk toplum ve kültüründeki yerini almıştır. Bu anlayış, Weber'in sınıflamasındaki 'Geleneksel Otorite' grubuna dahil edilebilmektedir. Gerçekten de, bu otorite tipinde iktidarın kaynağı gelenekler ve yerleşik inançlar olmaktadır. Yönetilenler, iktidarı ellerinde bulunduran yöneticilerin emirlerine itaat etmeyi bir görev saymaktadırlar. Bu tanımlama, eski Türkler'deki egemenlik anlayışına tıpa tıp uymaktadır. İslam Hukuku bile, bu anlayışın izlerini tamamen ortadan kaldıramamıştır. Cumhuriyet dönemi ile birlikte ise çok büyük bir değişikliğe gidilerek 'Millet Egemenliğine dayalı bir rejimin kurulduğu görülmektedir. 'Millet Egemenliği', gelişimin son halkası olarak en mükemmeli yakalamış durumdadır. Bu sebeple çalışmamız, eski Türkler'deki egemenlik anlayışım 'Millet Egemenliği'ne giden yolda bir kilometre taşı olarak incelemekte, ama asıl önemlisi Cumhuriyet'in toplumumuza ve siyasi hayatımıza getirdiği büyük katkıyı gözler önüne sermeyi amaçlamaktadır. 112