Ampir üsluplu bazı İstanbul yapıları

XIX. Yüzyıl'da Osmanlı devleti bünyesinde görülen yapısall değişikliklerin sanat ve özellikle mimari alandaki yansımalarının belirli yapılar bünyesinde incelenmesi olarak hazırlanan çalışmamızda öncelikle dönemi hazırlayan siyasi gelişmeler araştırılmıştır. Osmanlı İmparatorluğu, Duraklama Dönemi ile birlikte yaşanılan parlak devirlerin arayışı içine girmiştir. Her alanda görülen duraklama zamanla yerini gerilemeye bırakarak batı ile Osmanlı imparatorluğu arasında teknik ve askeri alanda bir mesafenin oluşmasına neden olmuştur. Batının sağladığı bu avantaj yaşanılan Rönesans ve Reform hareketlerinin bir sonucudur. Rönesans ve Reform hareketleri teknik gelişmeleri de beraberinde getirmiştir. Osmanlı imparatorluğu bu gelişmelerin uzağında kaldığı için askeri ve teknik alanda varlık gösteremeyerek batının gerisinde kalmıştır. XIX. Yüzyıl'a gelinene kadar çeşitli dönemlerde bu yönden yenilikler yapılması yoluna gidilmiştir. Ancak bir takım engellemelerle karşılaşılması bu girişimlerin gecikmesine neden olmuştur. Yirmi sekiz Mehmet Çelebi'nin Fransa elçiliği sonrasında siyasi ve sosyal alanda batı model alınarak yapılan yenileşme hareketleri mimari ve süsleme alanına da yansımaya başlamıştır. Zamanla bu gelişmeler, yerini üsluplaşmaya bırakarak Osmanlı mimarisi içinde belli bir dönem olarak anılacaktır. 18. Yüzyıl yapılarının bazılarında görülen bu unsurlar batı kökenli olup yerli beğeni ile karıştırılarak oluşturulan kendine özgü oluşumlardır. Barok ve Rokoko üslupları orjinal kullanımlarından bazı farklılıklarla Türk beğenisi ve geleneği ile sentez oluşturmaktadır. XIX. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu çeşitli sorunlarla birlikte toprak kayıpları ve savaşlarla da uğraşmaktadır. Her geçen gün küçülmekte olan sınırlar imparatorluğun güç kaybettiği izlenimini de vermektedir. Bu yüzyılda Fransa'da imparatorluk üslubu olarak ortaya çıkan ve askeri objelerle antik imparatorluk formlarını içeren ampir üslubu Osmanlı'da kabul görür. Buna neden olarak Fransa ile kurulan karşılıklı ilişkiler gösterilebilirse de imparatorluk üslubu olması, üslubun askeri temellere oturtulmuş olması, güç ve zaferlerin simgesel olarak kullanılması ve devletin güçlü olduğu imajının vurgulanmak istenmesi gösterilebilir. Ampir üslubun görüldüğü yapıların hemen hepsinde bu özellikler görülmektedir. Ampir üslupta diğer üsluplarda olduğu gibi orjinal şekliyle kullanılmamıştır. Özellikle Fransız Ampiri'nde insan ve hayvan figürlerininII kullanımı söz konusu iken 'Osmanlı Ampiri' olarak bilinen sentez oluşumda genel olarak böyle bir kullanım görülmez. II. Mahmud dönemi yapılarında sıkça kullanılan ampir üslup daha sonraki dönemlerde de yoğun olarak kullanıldığı için sanat tarihi literatürümüzde -'Tanzimat Üslubu' olarak ta anılmaktadır. Osmanlı Ampir Üslubu XIX. Yüzyıl boyunca 'yüzyılın sonlarına doğru azalarak' varlığını sürdürmüştür. Böylesine yoğun bir şekilde kabul gören bu üsluba ilişkin pek çok eser bilinmektedir. Çalışmamız zaman olarak XIX. Yüzyıl'ın başından, yüzyılın son çeyreğine kadar olan süreyi içermektedir. Bu süre içinde İstanbul'da yer alan bazı yapıların incelenmesi olarak hazırlanan çalışma İstanbul'da yer alan Ampir Üsluplu yapıların toplu bir katalogu olmadığından, XIX. Yüzyıl Osmanlı Mimarisi'nde etkileri görülen ampir üslubun özelliklerini belirgin olarak taşıyan yapılar arasında seçme yapılarak çalışılmıştır. Çeşitli yapı grupları içinde yer alan örneklerde ampir etkiler vurgulanmaya çalışılmıştır. Bu amaçla katalog kısmında yapıların tanıtıcı kimlikleri verildikten sonra, plan özellikleri, cephe ve süsleme özellikleri konusunda tanımlamalar yapılmıştır. Metin kısmında yapılan açıklamaları pekiştirmesi amacıyla yapıların fotoğraflarından yararlanılmıştır. Bu çalışma sırasında çeşitli nedenler yüzünden detaylı olarak ele alınamayan yapılar da olmuştur. Bununla birlikte ampir üslubun karakteristik yapı türlerinden olan kışlalar da aynı nedenlerle araştırma dışı bırakılmıştır. Genel olarak cephe süslemesi şeklinde görülen ampir üslup çeşitli yapı gruplarında kullanılmıştır. Dini mimariye ilişkin örneklerini Nusretiye Camisi ile birlikte gördüğümüz üslup XIX. Yüzyıl camilerinin ortak özelliği olan Hünkar Kasrı bölümlerinde ağırlıkla ele alınmıştır. Bununla birlikte iç mekan süslemelerinde bitkisel süsleme şeklinde kendini göstermektedir. Hırka-i Şerif Camisi, Küçük Mecidiye Camisi, Dolmabahçe Camisi gibi örnekler ampir üslubun diğer üsluplarla birlikte kullanımı görülmektedir. Daha çok okul, çeşme, köşk gibi örneklerde görülen ampir üslubun yalın olarak kullanıldığı en önemli yapılardan biri II. Mahmud Türbesi'dir. Sultanahmet Divan Yolu'nda yer alan 1840 tarihli türbenin cephe süslemeleri ve iç mekan bezemelerinde tropheler, akant yaprakları, çelenk düzenlemeleri, çerçeve içine alınan kitabeler, çapraz kılıçlı zafer simgeleri, kilit taşları belirginleştirilen yuvarlak kemer düzenlemeli pencereleri gibi ampir etkiler görülmektedir. Öte yandan toplumsal ve kurumsal yapılarda da ampir kullanımlar dikkat çekicidir. XIX. Yüzyıl'ın son çeyreğinden itibaren kullanımı azalan ampir üslup eklektik biçimde yüzyılın sonuna kadar varlığını sürdürmüştür.