Gayrimaddi malların haczi ve paraya çevrilmesi

Gün geçtikçe artan iktisadi değerleri ve gerek ülkesel gerek uluslararası boyuttaki önemleri dolayısıyla gayri maddi mallar, Türkiye'de son yıllarda sürekli gündemde olan bir konudur. Uluslararası gelişmelerin gerisinde kalan ve modern hayatın ihtiyaçlarına yanıt veremeyen fikri haklara ilişkin ulusal düzenlemeleri yenileme çalışmaları, özellikle 1995 yılından sonra Avrupa Topluluğu ile bütünleşme amacıyla hızlanmıştır. 1995 yılından sonra yapılan düzenlemeler, her ne kadar fikri hakların korunması hakkında gerekli değişiklikleri gerçekleştirmiş olsa bile bu hakların, hangi usule göre haczedileceği ve paraya çevrileceği konusunda herhangi bir hüküm öngörmemektedir. 1995 yılından çok önce düzenlenmiş olan İcra ve iflas Kanunu ise bu konuda oldukça yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle, fikri hakların nitelikleri ve düzenlendikleri mevzuat göz önüne alınarak, var olan IİK hükümlerini kıyas yoluyla fikri haklara uygulama yoluna gitmek, gerekli yerlerde de llK'nın izin verdiği ölçüde alternatif çözümler önermek gerekmektedir. Fikri ürünler, gayri maddi mal olarak, insanlar tarafından algılanabilmek ve toplumsal yaşamda gerçek işlevlerini yerine getirebilmek için onları tesbit eden veya nakle yarayan, bir takım maddi vasıtalara ihtiyaç gösterse de varlıkları, söz konusu vasıtalardan bağımsızdır. Marka, üzerinde cisimlendiği sözcük ve şekilleri değil, bir üçüncü kişi tarafından aynı veya benzeri olan bir işaretin mal veya ambalajı üzerine konulmasına, bu işaretleri taşıyan mal ve hizmetlerin piyasaya sürülmesine, bu amaçla stoklanmasına, işareti taşıyan malın ihraç ya da ithaline ve işaretin, işletmenin iş evrakı ya da reklamlarında kullanılmasına engel olmak konusunda sahibine verdiği inhisari hakkı temsil eder (MarkKHK m. 9 /2). Fikir ve sanat eserleri üzerinde haklar denilince, eser sahibinin eseri umuma arz yetkisi (FSEK m. 14), eserde değişiklik yapılmasını men etmek yetkisi (FSEK m. 16 ve m. 17/1) gibi manevi haklar ile işleme hakkı, çoğaltma hakkı, yayma hakkı, temsil hakkı, işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan 127 araçlarla umuma iletim hakkı (FSEK m. 21 -25) gibi mali haklar anlaşılmaktadır. Pateni üstündeki haklar ise buluş sahibinin, buluş üstünde adının belirtilmesine ilişkin manevi hakkım, buluşu adına tescil ettirme hakkını, buluşun konusu olan ürünün yapımı üretimi, kullanımı, satımı ve ithali hakkını ifade eder (PatKHK m. 73/2 ve 73/2, a). Marka, eser ve patentten doğan haklar, iktisadi değer taşımaları ve borçlunun malvarlığında alacaklı için teminat teşkil etmeleri dolayısıyla haciz konusu olabilirler. Ancak, bazı haklar, nitelikleri icabı veya doğrudan doğruya düzenlendikleri mevzuat yasakladığı için haczedilemezler, özel hukuktan doğan engellere örnek olarak, eser sahibinin ve buluş sahibinin kişiliğine sıkı sıkı bağlı olan manevi hakların devrinin (MK m. 23), dolayısıyla haczinin caiz olmayacağını verebiliriz. Ayrıca PatKHK ve MarKHK, aksi lisans veren ile yaptıkları sözleşmede kararlaştırılmış olmadıkça, lisans sahiplerinin lisanstan doğan haklarını üçüncü kişilere devretmesine veya alt lisans vermesine müsaade etmemiştir (MarkKHK m.21/ 4 ve PatKHK m. 88 /5). Bu durumda lisans sözleşmesinde bu devir yetkisi, lisans veren tarafından açıkça lisans alana tanınmamışsa, lisans alan, lisanstan doğan haklarını bir başkasına devredemez. Dolayısıyla devri yasak olan bu haklar, lisans alanın borcundan ötürü hacze de konu olamazlar. FSEK'da ise böyle bir yasak yer almadığı için üçüncü kişilerin sahip olduğu mali hak ve ruhsatların devri, eser sahibince yasaklanmış olsa bile bir başkasına devredilebilir; dolayısıyla mali hak veya ruhsat sahibi üçüncü kişinin alacaklıları tarafından haczedilebilirler (FSEK m.62/1, 3. bend). FSEK m. 61 ve m. 62'de açıkça, fikir ve sanat eserleri üzerinde haczin caiz olmadığı halleri saymıştır. Buna göre: a) alenileşmemiş ve eser sahibinin veya mirasçılarının mülkiyetinde bulunan eserin aslının ve müsveddelerin, b) alenileşmemiş ve eser sahibinin veya mirasçılardan birinin mülkiyetinde bulunan eserler üzerindeki mali hakların ve c) mali haklara dair hukuki işlemlerden doğan konusu para olmayan alacakların haczi caiz değildir. 128 Fikir ve sanat eserlerinin aslı veya müsveddeleri, taşınır mallar olmaları nedeniyle llK'nın taşırlara ilişkin hükümlerine göre haczedilir ve paraya çevrilirler. Ancak diğer taşınır mallara nazaran hacizde ve paraya çevrilme aşamalarında, özel bilgi gerektirmeleri nedeniyle, kıymet takdirinin mutlaka bilirkişi tarafından yapılması (İİK m. 87 ve m. 128/2) ve çoğaltılmış nüshaların paraya çevrilmesinin açık artırma suretiyle satışı yerine, tetkik merciice yetkili kılınacak bir üçüncü kişi tarafından parekende satılması (İİK m. 121) gibi özellikler arz ederler. Fikir ve sanat eserleri üzerindeki mali hakların, ruhsat hakkının, markanın, patentin ve bunlara ilişkin lisans hakkının haczi, taşınır ve taşınmaz mallar dışında kalan mal ve hakların haczine ilişkin İİK m. 94 hükmü uyarınca yapılır. Marka ve patentin ve özellikle sinema eserleri üstündeki mali hakların haczi durumunda bu husus, Türk Patent Enstitüsü'ne ve Kültür Bakanlığı'na bildirilerek ilgili sicile şerh verilmek suretiyle marka, patent ve eser sahibinin tasarruf yetkisi hacizle sınırlandırılır (PatkKHK m. 92/2, MarkKHK m. 19/2, FSEK m. 13 /3). FSEK m. 62/4- 5 hükümlerine göre, mali hakların haczinde, haczedilen mali haklardan istifade için bazı eserlerin asıllarının veya müsveddelerinin veya çoğaltmaya yarayan kalıp vb. araçların, zilyet olan kimselerden geçici olarak alınması mümkündür. İcra ve iflas hukukunun en önemli ana kuralı, alacaklının para ile tatmin edilmesidir, bir başka deyişle alacaklı, alacağını para olarak alır; borçludan haczedilen mallar ve haklar, alacağına karşılık olmak üzere alacaklıya devredilmez. Bu nedenle, gayri maddi malı haczettiren alacaklı, haczettirdiği markayı, patenti veya fikir ve sanat eseri üzerindeki mali hakları kullanamaz. Paraya çevrilmesi özel bir usul gerektiren bu hakların paraya çevrilmesi, İİK m. 94'ün paralel hükmü olan İİK m. 121 uyarınca olur. icra müdürü, icra tetkik merciine bu hakların nasıl paraya çevrileceğini sorar, icra tetkik merci, paraya çevrilecek gayri maddi malın niteliğine göre açık artırma ile satışa karar 129 verebileceği gibi bunun yerine, gayri maddi malın yetkili uzman bir üçüncü kişi tarafından idaresi hususunda tedbir karan da alabilir. Böylece, gayri maddi malın açık artırma suretiyle satışında karşılaşılabilecek zorluklar ve düşük bir bedelle satılması riski ortadan kalkacaktır.