İstanbul'da coğrafi bilgi sistemleri ile hava kalitesinin incelenmesi

İstanbul 10 milyonu aşan nüfusu ile Türkiye'nin en yüksek nüfusuna sahip şehridir. İstanbul'da plansız gelişme, yüksek göç, kontrolsuz sanayileşme ve ulaşım alt yapısının eksikliği pek çok çevre sorununun yaşanmasına sebep olmuştur. Özellikle ısınma mevsimlerinde kalitesiz yakıt kullanımı şehirde 1980'li yılların sonlarından itibaren 1990'h yılların başlarına kadar son derece önemli hava kirliliği episodlarına yol açmıştır. Örneğin, 1993 Ocak ayında 24 saatlik ortalama SO2 ve APM için sırasıyla 4000 u. g/m3 ve 1400 ug/m 3 seviyeleri yaşanmıştır. Bu çalışmada, merkezi ve yerel yönetimlerin yakıt kullanımı üzerindeki kontrol ve doğal gazın yaygınlaşmaya başladığı yılları kapsayan bir dönem (1992-2000) incelenmiştir. Hava kirliliğinin zamansal değişimi ve meteorolojik parametreler ile ilişkileri araştırılmıştır. Hava kirliliği seviyeleri ile arazi kullanımı arasındaki ilişki Coğrafi Bilgi Sistemleri, CBS ile mekansal analiz yapılarak incelenmiş ve şehrin hava kirliliği portresi ortaya konulmuştur. Göz önüne alman periyod içinde SO2 ve APM seviyeleri azalan bir trend göstermektedir. Şehrin, Avrupa yakasının daha fazla nüfusa ve yerleşim alanlarına sahip olması onu Anadolu yakasından daha kirli yapmıştır. Bölgesel dispersiyon sürecinde etkili olan rüzgar şiddeti ve yönü, sıcaklık, basınç, bağıl nem ve yağış gibi önemli meteorolojik değişkenlerin hava kirliliği konsantrasyon seviyeleri ile ilişkileri istatistik yöntemlerle araştırılmıştır. Şehrin tamamında hava kirliliği seviyeleri üzerinde atmosferik basınç ve sıcaklığın önemli bir rolü olduğu bulunmuştur. Göz önüne alman model üzerinde ise en etkili faktörün hava sıcaklığı olduğu bulunmuştur. Isınma mevsimindeki yüksek hava kirliliği artan yakıt kullanımı sebebiyledir. Yakıt kalitesindeki iyileşmenin bu trend üzerindeki etkileri ortaya konulmuştur. 1994- 96 yılları arasında yapılan analizler, düşük rüzgar XVşiddeti, yüksek atmosferik basınç ve yağışsız koşulların kirliliğin yüksek seviyede yaşandığı günlerde hakim meteorolojik faktörler olduğunu göstermiştir. Hava kirliliği seviyeleri ile arazi kullanımı arasındaki ilişkinin belirlenmesinde CBS tekniği kullanılmıştır. Mekansal analiz ile Avrupa yakasında yer alan büyük yerleşim yerleri ve iş merkezlerinde yüksek konsantrasyon seviyelerinin meydana geldiği belirlenmiştir. Episod nitelikli hava kirliliğinin yaşandığı günlerde sakin rüzgarların ve yüzey enverziyonlarının arazi kullanımı üzerinde hava kirliliği seviyelerini etkileyerek arttırdığı tespit edilmiştir. 1995- 96 ve 1999- 2000 ısınma mevsimlerinin kıyaslanması sonucunda, SO2 ve APM seviyelerinde meydana gelen azalmaya rağmen yüksek kirliliğin Avrupa yakasında oluştuğu görülmüştür. Isınma döneminde nüfus yoğunluğu ile hava kirliliği seviyesi arasında pozitif bir korelasyon olduğu ve her iki ısınma mevsiminde yüksek kirlilik yaşanan bölgelerin şehrin nüfusu en yüksek yoğunluğa sahip olan alam olduğu belirlenmiştir. SO2 ve APM'nin hava kalite standartlarını aşmasına yönelik yapılan analizler de bu bölgeleri işaret etmektedir. Bu çalışmanın sonuçlarının, hava kirliliği kaynaklan ve alıcı bölge bağlantılarının araştırılmasıyla şehrin gelişmesi ve hava kalitesi yönetim planlarına yön vermesi beklenmektedir. ı