Voltaire'in din anlayışı ve Türk düşünce dünyası üzerindeki etkileri

Bu çalısmada, 18. yüzyıl entelektüel yasamına damgasını vuran ve bu yüzyılın kendi adıyla anılmasını saglayan Fransız Aydınlanma Hareketinin dört temel kisisi içinde en öne çıkmıs olan Voltaire ve onun aydınlanma çerçevesinde islemis olduğu din ve ona bağlıyakın kavramlar ele alınmaya çalısılmıstır. Bir bütünlük sağlam ak amacıyla da bir yandanaydınlanmanın gelisim ve olusumuyla ilgili çok temel bilgilere, yaklasımlara deginmeye, bir yandan da Voltaire'in ülkemizdeki düsünceye etkisi arastırılmaya çalısıldı. Aydınlanmafelsefesi, geçmişsle bir hesaplasma ve simdinin de elestirisidir. Öznelliklerin bir yanabırakıldıgı; nesnele, bilimsele yönelindigi bir çagdır. Dolayısıyla akıl, nesnel elestiri, doga, analitik düsünce bu dönemin temel kavramlarıdır. Aydınlanma, insanı, aklını kullanmayayönelterek ona bireysel varlıgının ayırdında olmayı hissettirmis ve aklını kullanmasorumluluguyla kisiye bir sahsiyet yükleyerek özgürlükçülügün ve bireyselciligin önünüaçmıstır. Aklın ve elestirinin öne çıkması baskıcı kurumlarla çatısmayızorunlu kılmıs, cumhuriyet yönetimlerine yolu açmıstır. Aydınlanmacılar, batıl inançları vebilgisizligi asma adına tüm bilgileri halka açma ugrası ve cihadı denilebilecek Ansiklopediolayına da imzalarını atmıslardır. Bu, ancak dogru bilgiyle basarıya ve mutlulugaerisilebilecegi inancını da içermistir. Voltaire, ruh kavramını kabul etmese de yine de insan açısından bilgi alanını ikiyeayırır: insanın ulasabilecegi bilgi alanı ve ne kadar ugrassa erisemeyecegi bilgi alanı. Ona göre insana düsen de, erisemeyecegi bilgi alanı demek olan metafizikle ugrasmayı bırakıp, doga yasalarıyla, deneylerle kanıtlanabilen bilgiye yönelmektir. Voltaire, mevcut dinleri reddederek onların yerine etik'i geçirir ve etik de Tanrı'yakarsı saygılı ve erdemli olmaktan geçer. Erdemli olmak da tüm toplulukların dogru olaraksaptadıklarına uymaktır. Baskasına kötülük yapmamak, barıs içinde yasamak vb. Onunkötülük düsüncesi dinlerin günah anlayısından farklıdır. Onun için kötülük, sosyaldir, yanibaskasına maddi ve manevi zarar verilmesidir. Peygamberlerin yerine filozofları yegleyenVoltaire, din ile devlet otoritesinin ayrılmasından yanadır. Voltaire, sadece kendi ülkesini etkilemekle kalmamıs, Batı'ya açılmaya çalısanOsmanlı Devleti'ni ve Türkiye Cumhuriyet'ini de etkilemistir. Batı'da egitim gören Osmanlı aydınları halkı etkilemenin en etkili yolu olan edebiyatı seçmisler ve bu konuda da Voltaire'iörnek almıslardır. Bu örnek alıs, Türk dünyasında da edebiyat yoluyla kendisini göstermis ve daha sonra siyaset alanına da etki etmistir. Voltaire'in görüsleri Tanzimat ile birliktebaslayıp, günümüze kadar etkisini sürdürmüstür. Aydınlanmacılar, Hristiyanlıga karsı cephe alırlarken, konu Tanrı kavramınagelindiginde, aralarında tam bir birlik görülmez. Kimi, Tanrı'nın varlıgını tümüyle reddedipdogaya bağlı materyalist yaklasımla ateisttir; kimi Hristiyanlıga, giderek dine karsı çıkarkenTanrı'nın varlıgını benimser. Bu noktada akıl iki yönlü çalıstırılır. Olusu baslatacak ilk hareket ettirici bir varlıgın olması gerekir ki bu Tanrı'dır. Gerçekte Tanrı olmasa bileTanrı'nın varlıgı insanlık için bir gerekliliktir. Voltaire de böyle bir yaklasımıntemsilcisidir. Kimi de, elestirmesine karsın ne Tanrı'nın varlıgına inanmaktan ne deHristiyanlıktan tümden vazgeçmişstir. Böylece Aydınlanmacılar dinden bir kopus yasamaklabirlikte aralarında farklılıklar bulunmaktadır.