Askeri insan-makine sistemlerinin performansının artırmada ergonominin rolü

Ergonomi; anatomi, fizyoloji, psikoloji, mühendislik, iş sağlığı ve yönetim bilimlerinden faydalanarak insan-makine-çevre ve malzeme arasındaki optimum etkileşimi sağlayan uygulamalı bir bilim dalıdır. Araç ve gereçlerdeki teknolojik gelişmelere paralel olarak insanın hem fiziksel hem de zihinsel yeteneklerinde de gelişmeler olmaktadır. Bu yetenekler eğitimle sağlanabilir. Etkin bir eğitim olmadan makinenin tamamen insana uydurulması imkansızdır. Uygulamalı bilimler arasında önemli bir yere sahip olan Ergonomi, askeri insan-makine sistemlerinin tasarımında ayrı bir öneme haizdir. İnsan-makine sistemlerini oluşturan bileşenlerin ergonomik olmasıyla ancak tüm sistemin ergonomik olması sağlanabilir. Bundan dolayı bu çalışmada askeri sistemleri oluşturan alt sistemlerin ergonomik özellikleri ele alınmıştır. Askeri sistemlerin tasarımında gerekli olan bilgiler: 1. Antropometrik veriler 2. Biyomekanik performans verileri 3. Tepki zamanı verileri 4. Fizyolojik ve psikolojik veriler 5. Çevresel tepki verileri Ergonomi Bilimi, bir yandan sistemin etkinliğini artırırken diğer yandan insanın en rahat ve uygun şartlarda çalışması/görev yapması için bilimsel verileri ortaya koymaya çalışır. Daha az yorgunluk, daha az iş kazası, daha az hayat ve para kaybı, daha az hastalık ergonominin amaçlarındandır. Ergonomi Biliminin en çok kullandığı veriler antropometrik verilerdir. Antropometri bir disiplin olarak insan vücudunun boyutlarını konu alır. Bir askeri sistem teknik bakımdan ne kadar iyi olursa olsun, eğer onu kullanacak olan mürettebatın ölçülerini, biyomekanik ve diğer özelliklerine uygun değilse etkin olarak kullanılamaz. Elle-ayakla kontrol edilen düğmeler, kollar, basma elemanları, kaydırmalı düğmeler, joystickler, ateşleme düğmeleri, dümenler, başlıklar, tüm göstergeler, yatay ve düşey boyutlandırmalar mühendislik antropometrisine uygun olmalıdır. Antropometrik veriler her ülke insanına göre farklılıklar gösterir. Dolayısıyla değişik milletlerin askerlerinin ölçüleri de farklı olacaktır. Bu çalışmada Türk Askeri ile diğer ülke askerlerinin karşılaştırılması yapılmış ve bazı sonuçlara ulaşılmıştır. Ergonomik tasarımlarda ölçülerin %5-% 95 sınırlar arası dikkate alınmaktadır. Bu çalışmada, Türk Askerinin %5 ve %95 sınırlan ile diğer askerlerininki farklılık gösterdiği ortaya konulmuştur. Dolayısıyla, diğer ülkelerde yapılmış sistemlerin bizim askerimize tam uygunluğu düşünülemez. Tam uygunluğun olmadığı sistemlerde, mürettebat o sistemi kullanırken bazı zorluklarla karşılaşacaktır. Bu yüzden tasarım ve tedarik aşamasında Türk Askerine uygun sistemlerin yapılmasının sağlaması gerekmektedir. Diğer yandan, titreşim, havalandırma, sıcaklık, gürültü, zehirli gazlar gibi çevresel diğer etkenler dikkate alınmalı ve mürettebatın bu değişkenlerden bağımsız olması sağlanmalıdır. Silah sistemlerinde kullanılan araç-gereçler giderek daha karmaşık hale gelmekte döneminin en yüksek teknolojisini içermektedir. Gelişmekte olan ülkeler bu sistemlerin çoğunu gelişmiş ülkelerden tedarik etmektedirler. Acaba dışarıdan alman bu sistemler o ülkenin askerine ne kadar uygundur? Türk Askeri için bütün ergonomik ölçütlerin ve prensipleri bir araya getirilmesi gerekmektedir. Bu uygunluğun sağlanması için gerek yerli ve gerekse yabancı yüklenici firmaların, kuruluşların bu ergonomik kriterlere uymaları sağlanmalıdır. Bu kriterlere uyulanlar ya da uyulamayanlar ve uyulamama sebepleri konusunda yazılı olarak rapor sunmaları konusunda sistem geliştirilmelidir.. Sonuç olarak, bir savaş uçağının kokpitinden, bir piyade tüfeğinin tetiğine ; ateşleme düğmelerinin aralarındaki açıklıktan tankın kabin tasarımına kadar tüm askeri sistemlere ergonomik pirensipler uygulanmalıdır. Tasarım aşamasında da o sistemi kullanacak olanların tüm özellikleri dikkate alınmalıdır.