20. yüzyılda İran siyasetinde Azerbaycan Türklerinin rolü (1900-1979)

İran, içerisinde yaşayan etnik gruplar ve gerek jeostratejik gerekse jeopolitik konumu gereği Orta Doğu coğrafyasının en önemli merkezlerinden biridir. Ülke enerji kaynakları zenginlikleri sebebiyle geçmişşte ve günümüzde uluslararası coğrafyada önemini korumaktadır. Özellikle petrol açısından dünya rezervlerinin %10'unu elinde tutması sebebiyle her zaman büyük güçlerin ilgi odağı olmuştur. Ülkede resmi dil Farsça, resmi din İslam'ın Şiilik mezhebidir. Ülke içerisinde bir arada yaşayan etnik gruplar %50 oranla Farslar, %24 veya daha fazla oranla Azerbaycan Türkleri, bunlardan başka Türkmenler, Kaşkaylar, Kaçarlar, Karapapaklar, Avşarlar, Halaçlar, Şahsevenler, Beluçlar, Araplar, Kürtler şeklinde sıralanabilir. Türkiye'de İran konusunda çalışmaların azlığı dolayısıyla ve İran içerisinde yaşayan Azerbaycan Türkleri hakkında tarihi bilgi vermek amacıyla çalışma kaleme alınmıştır. Amaç kendisinde sonra yapılacak araştırmalara kaynak niteliği sağlamaya çalışmaktır. Çalışma hazırlanırken; Edward Abrahamian'ın 'Modern İran Tarihi' ve 'Iran Between Two Revolutions' kitapları, Cemil Hasanlı'nın 'Soğuk Savaşın İlk Çatışması İran Azerbaycanı' kitabı kullanılmıştır, İran Azerbaycanı ile ilgili yazılmış olan Gün Taş'ın 'İran'ın Ulusal Bütünlüğü ve Güney Azerbaycan Sorunu' tezi, Merih Özşahin'in 'Güney Azerbaycan'da Bağımsızlık Hareketleri ve Güney Azerbaycan'ın Türk Dünyası İçin Önemi' tezi, Osman Erol'un 'İran İç Siyasetinde Azerbaycan Türkleri (1906-2006)' tezi, konu ile alakalı makaleler kullanılmış olup istatistiksel veriler Farsça kaynaklardan çeviri yapılmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde, İran'ın coğrafyası, siyasi, ekonomik, demografik yapısı çeşitli kaynaklardan incelenmiş ve bilgiler sunulmuştur. Azerbaycan Türklerinin ülke içerisinde hangi coğrafyada yaşadıkları araştırılmış, yıllar içerisinde aktif siyaset hayatlarına nasıl bir giriş yapmış oldukları incelenmiştir. Ayrıca ülke içerisinde diğer etnik grupların hangi coğrafyalarda yaşadıklarını ve kısaca tarihleri hakkında bilgiler verilmektedir. Çalışmanın ikinci bölümünde Türklerin İran coğrafyasına yerleşmesinden ve 1905 İran Meşrutiyetinde özellikle Azerbaycan Türklerinin rollerinden, daha sonra Pehlevi'ler dönemi başlayana kadar önemli bir oluşum olan Azadistan Devleti ve Şeyh Muhammed Hıyabani'nin ülke içinde rolü incelenmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, Pehleviler döneminden, Fars tipi yönetim biçimlerinden, Türklerin uzun yıllar süren hakimiyeti kaybettikten sonra yaşadıkları sıkıntılardan, dış güçlerin ülke içerisindeki etkileri ve müdahaleleri incelenmiştir. İran içerisinde Türkler için en önemli oluşum olarak değerlendirilebilecek Azerbaycan Özerk Cumhuriyeti'nin kuruluş ve yıkılış dönemleri ile ilgili bilgiler verilmiştir. Cumhuriyetin kurucusu Seyid Cafer Pişeveri ve aktif siyaset hayatı ile ilgili incelemelerde bulunulmuştur. Çalışmanın dördüncü ve son bölümünde ise İran İslam Devrimi'nin kuruluşundan, İslam Devrimi'nin yönetim biçimi ve özellikle Velayet-i Fakih kavramının önemi ile ilgili incelemelerde bulunulmuştur. Bu devrim sürecinde ve sonrasında Azerbaycan Türklerinin özellikle Ayetullah Şeriatmedari ve Tebriz halkının rolü incelenmiştir.