Workers in the small industry: Employment, social space and patterns of class formation

oz KÜÇÜK SANAYİ İŞÇİLERİ: İSTİHDAM, TOPLUMSAL UZAM VE SINIF OLUŞUMU ÖRÜNTÜLERİ Geniş, Arif Doktora, Sosyoloji Bölümü Tez Yöneticisi: Prof. Dr. Sencer Ayata Mayıs 2002, 231 sayfa Bu tez küçük sanayi işçilerine yönelik bir sosyolojik çözümleme girişimidir. Küçük sanayi işletmelerinde çalışan işçiler işçi örgütlenmelerinin, kamusal tartışmaların ve akademik araştırmaların dışında kalmış bir konudur. Bu nedenle, bu işçilerin çalışma koşullan, toplumsal, kültürel, siyasal ve ideolojik karakteristikleri, işçi sınıfının diğer katmanlarına yönelik algılan hakkında bilgilerimiz son derece sınırlıdır. Çalışma bu konulan Ankara OSTİM küçük sanayi sitesindeki işçilere yönelik bir alan araştırmasının bulgularından hareketle incelemeyi ve tartışmayı amaçlamaktadır. Çalışmanın ilk amacı küçük sanayi işçilerinin genel bir sosyolojik-demografik portresini ortaya koymaktır. Buradaki çözümlemeler, bu alana yönelik toplumsal araştırmaların yokluğu koşullarında popüler ve akademik imgelemin küçük sanayi işçilerine açık ya da örtük olarak atfettiği sosyolojik karakteristiklerin ne ölçüde geçerli olduğu sorusunu aydınlatmaya yöneliktir. Yeterli karşılaştırma verisi olmamasına rağmen, çalışmanın bulguları küçük sanayi işçilerinin yaş, eğitim, hane yapısı, kent ve ücretli emek deneyimi gibi demografik ve toplumsal karakteristikleri bakımından işçi sınıfının örgütlü katmanlarından önemli bir farklılık göstermediğini ortaya koymaktadır. Büyük bir kısmı ikinci kuşak ücretlidirler ve ağırlıkla ücretli çalışanlardan oluşan hanelerde yaşamaktadırlar. Dolayısıyla, yan-proleterleşme, yeni göç etmiş olma, güçlü kırsal bağlantılar vb. küçük sanayi işçilerinin tanımlayıcı özellikleri değildirler. Buna karşılık, işçi sınıfının bu katmanının içinde bulunduğu koşulların asıl farklılaştığı yer üretim ve istihdam alanıdır. Ortalama işçi sayısının çok düşük olduğu küçük işletmelerde çalışma koşullan, ücretler, örgütlenme ve işyeri düzeyinde emek ilişkileri büyük ölçekli fabrikalardan çok farklıdır ve bu farklılıkların hemen hepsi küçük sanayi işçileri açısından olumsuz koşullan yansıtır. Emek-yoğun küçük imalat birimlerinde teknoloji ve işbölümü gelişmemiştir; işçiler çoğu durumda işyeri sahibinin ya1 da yöneticinin doğrudan denetimi altında çalışırlar; düşük işçi yoğunlaşması işçilerin örgütlenme kapasitesinin gelişimi önünde büyük bir engeloluşturur; kollektif işçi örgütlenmesi yoktur ve emek ilişkilerinde artık iş-dışı uzantıları çok zayıflamış olsa da paternalist örüntüler egemenliğini sürdürmektedir. Bu koşullar, işyeri düzeyinde sınıf çatışmasının açık formlarla üretilmesine imkan vermemekte, çatışma ancak emek sürecinde çoğu zaman bireysel, gizil ve embriyonik formlarda yaşanmaktadır. Küçük sanayi işletmelerinin hakim çalışma tarzını oluşturan alt-sözleşme ilişkileri ve istikrarsız bir piyasanın varlığı karşısında bu işyerlerindeki işverenlerin göreli dezavantajlı konumlan da toplumsal sınıf ilişkilerini daha bulanık bir hale sokmakta, işçilerin toplumsal çatışma referansları işyeri dışındaki daha geniş bir toplumsal bağlama kaymaktadır. Çalışma ikinci olarak, işçilerinin bu geniş bağlama referansla şekillenen toplumsal bilinç öğelerinin eleştirel bir çözümlemesini yapmayı amaçlamaktadır. İşçi sınıfının başka katmanlarına yönelik sınırlı bilgilerden hareketle yapılan karşılaştırmalar, küçük sanayi işçilerinin belirgin bir şekilde kültürel olarak daha muhafazakar ve dindar olduklarını ve politik olarak daha sağda konumlandıklarını göstermektedir. İşyeri düzeyindeki emek ilişkilerine dair davranış ve bilinç örüntülerinin başlıca açıklayıcı çerçevelerinden biri olarak bizatihi küçük işyeri ve küçük sanayi koşullarının özgüllükleri vurgulanabilir. Ancak daha geniş bir bağlama oturan toplumsal bilinç farklılıklarının açıklanmasında bu çalışma küçük sanayi dünyasının özgül koşullarını yeterli görmemektedir. Zira toplumsal üretim ilişkileri içindeki ortak konumlar bir yandan üretim/istihdam alanında bir iç farklılaşmaya uğrayarak biçimlenirken, diğer yandan da yeniden-üretim alanındaki farklı tarihsel, kültürel ve mekansal dinamiklere maruz kalmaktadırlar. Bu geniş ve ilişkisel bir düzlemde, sorun küçük sanayi işçilerinin, hem işçi sınıfının diğer katmanlarıyla hem de özel olarak işçi sınıfı siyaseti ve kültürünün hegemonik kesimleriyle iletişiminin zayıf olmasıdır. Bu çalışmanın imalarından biri, zayıf sınıf-içi iletişimin sadece küçük sanayi işçileri cephesinden açıklanamayacağı, işçi sınıfının hegemonik kesimlerinin/örgütlerinin tarihsel-kültürel oluşum dinamikleri ile de bağlantılı olduğudur. Çalışma bir bütün olarak küçük sanayi işçilerinin işçi sınıfının diğer katmanlarından farklılıklarını keşfetmeyi amaçlarken, diğer yandan da bizatihi küçük sanayi işçileri içindeki mesleki katmanlaşmanın göstergelerini de incelemekte, özel olarak mavi yakalı işçiler ile beyaz yakalı işçiler arasındaki farklılıklar üzerinde durmaktadır. Bulgular, eğitim, yaş, sosyal köken, işyeri düzeyinde emek ilişkileri vb. açılardan bu iki grup arasında ciddi farklılıklar olduğunu ortaya koymaktadır. Bu farklılıklar siyasal, kültürel ve ideolojik düzlemelere de yansımaktadır. Beyaz yakalılar bir yandan politik ve kültürel olarak mavi yakalılardan daha az muhafazakar bir profil sunarken, diğer yandan da kapsayıcı ve birleştirici bir işçi sınıfı imgesi aleyhine görece daha kesimsel bir hissiyata sahiptirler. Buradaki eğilimler küçük imalat sanayii birimlerinde çalışan az sayıdaki büro işçileri ve teknik elemanlara aittir ve bu eğilimlerin geniş beyaz yakalı istihdam alanlarındaki çalışanlar için ne ölçüde geçerli olduğu sorusu bu çalışmanın sınırlan dışındadır.