16. yüzyıl Osmanlı düzenindeki değişimin tasfiyeci bir eleştirisi: Birgivi Mehmed Efendi ve fikirleri

Bu çalışmada, XVI. yüzyıl Osmanlı toplumsal düzenindeki değişime, bir Osmanlı alimi olan Birgivi Mehmed Efendi'nin, bid'at geleneği çerçevesinde yönelttiği tasfiyeci tenkitleri ele alınmıştır. Osmanlı İmparatorluğu, XVI. yüzyılın ortalarından itibaren, bir takım harici ve dahili sebeplerle, bir dizi siyasi, idari ve sosyal sıkıntılara maruz kalmıştır. Bu sıkıntıların tabii bir sonucu olarak kendini gösteren değişim ve bunun tezahürleri ise, muhtelif kesimlerce farklı biçimlerde yorumlanmıştır. Meseleleri kendine özgü fikirleriyle yorumlayanlardan biri de Birgivi Mehmed Efendi'dir. Birgivi Mehmed Efendi, klasik eğitim kademelerinden geçmişş bir Osmanlı alimi olarak, önceleri devlet memuriyetinde bulunmuş bir kişi iken, devlet düzeninde gördüğü bir takım olumsuzluklar yüzünden, resmiyetten elini çekmiş ve ömrünün sonuna kadar ufak bir kasabada faaliyetlerine devam etmiştir. Burada yürüttüğü tedris, te'lif ve irşad faaliyetleri, daha yaşadığı dönemde kendisini ülke genelinde şöhrete ulaştırmıştır. Birgivi'nin fikirlerinin temelinde, döneminin Osmanlı toplumunda yaşayan bir din alimi olarak düzende gördüğü olumsuzlukları, dinden uzaklaşma ve dini yozlaştırmanın bir sonucu olarak değerlendirmesi yatmaktadır. Bu sebeple düzenin her yönünü tenkid eden Birgivi, zihniyet olarak, İslam tarihinde ilk kez dinde tasfiye hareketini başlatmış olan İbn Teymiye ve takipçilerinin fikirlerinden etkilenmiştir. Ortaya koyduğu çözüm önerilerinin esası ise, toplumsal düzeninin her yönüyle ıslah edilmesidir. Birgivi'ye göre, bunun için yapılması gereken şeylerin başında, başta resmi/dini anlayış ve uygulamalar olmak üzere, Ehl-i Sünnet mezhebine aykırı olan her şeyin tasfiye edilmesi ve dolayısıyla dinin bütün bid'arterden arındırılması gelmektedir. Bunları yaparken tespit ettiği ölçü ise, İs-Ill lam'ın ana kaynakları olan, Kitap ve Sünnetin ortaya koyduğu gerçek din ve bu çerçevede yaşanmış olan Selef dönemidir. Birgivi'ye göre bu düşünceleri uygulamaya koyacak olanlar ise, devlet cihazının başında bulunan idareciler ve bunlara yol gösterecek olan yüksek ulema tabakasıdır; ancak bunlar görevlerini yapmamaktadırlar. Bu sebeple Birgivi, tenkitlerinden bir kısmını da bu kesimlere yöneltmiştir. Bu meyanda tenkit ettiği kişilerin başında da, yaşadığı dönemde şeyhülislam olan Ebussuud Efendi gelmektedir. Ebussuud Efendi, yüksek ve sorumluluk taşıyan bir mevkideki bir devlet adamı sıfatıyla, Osmanlı toplumsal nizamı demek olan nizam-ı alemin bozulacağı endişesinden hareket etmiş, sosyal ve iktisadi meselelerin çözümünde örfe daha fazla değer vermiş ve dolayısıyla çok tabii olarak akli ve pratik davranmak suretiyle devlet ve toplum maslahatını gözetmiştir. Bu sebeple dinin tahrif edildiğine inanan Birgivi'nin şiddetli tenkitlerine maruz kalmıştır Birgivi Mehmed Efendi'nin fikirlerinin tesirleri yaşadığı dönemle sınırlı kalmamış, kendisinden yaklaşık olarak yarım asır sonra, Osmanlı tarihinindeki en önemli ve uzun süreli bir dinde tasfiye hareketi olan, Kadızadeliler Hareketinin fikri ve ideolojik dayanağını oluşturmuştur. Bu hareket, temelde Birgivi'nin görüşlerine dayanmış gözükse de son araştırmaların da ortaya koyduğu gibi, Birgivi ve fikirleri, esasen dönemin siyasi ve dini çekişmelerinde bir araç olarak kullanılmıştır. Birgivi'nin fikirleri İslam dünyasının diğer memleketlerinde de tesirini göstermiş, muhtelif dini akımların fikri altyapısını oluşturmuş ve tam anlamıyla dini bir mekteb olarak yüzyıllarca bu memleketlerde de taraftar bulmuştur. Böylece SİZ bir anlamda rahatlıkla Birgivizm denebilecek bir akımdan edilebilir olmuştur. Nitekim, Birgivi Mektebi veya Birgivizm tesirleri günümüz Türkiyesindeki dini anlayışlar içinde de yer bulan bir dini gelenek olarak canlılığını muhafaza etmektedir.