Tasarım aşaması proje riskleri

Çalışma inşaat sektöründe gerçekleştirme öncesi aşamasında risk yönetimine ilişkin yapılmaktadır. Gerçekleştirme öncesi, inşaatta proje en önemli kararlarının alındığı aşamadır. Buna karşılık risk yönetimi çalışmaları ağırlıklı olarak uygulama aşamasına yoğunlaşmıştır. Bunun nedeni olarak uygulama aşamasının daha gözlemlenebilir ve somut üretimlere dayalı olması gösterilebilir. Risk değerlendirme yöntemleri de çoğunlukla parasal değerlerle yapılmaktadır. inşaat sektöründe, risk yönetimine ilişkin son yıllarda yapılan bir çalışma alışılagelen nicel değerli analiz yöntemi yerine nitel değerli analiz yöntemi önermiştir. Benzer bir yöntemin gerçekleştirme öncesi risk değerlendirmesinde de kullanılabileceği düşünülmüştür. Yöntem öncelikle risklerin sınıflandırmasını içermektedir. Benzer şekilde gerçekleştirme öncesine yönelik bir risk sınıflandırması yapılmış, daha sonra gerçekleştirme öncesi aşamalarından tasarım üzerine yoğunlaşılmıştır. Çalışmanın içeriğini, bulunduğu çevreyle doğru ilişkilendirebilmek için inşaat sektörü ve Türkiye inşaat sektörüne ilişkin bilgi toplanmıştır. İnşaat sektörü yarattığı istihdam, diğer sektörlerle ilişkisi gibi ana özellikleri nedeniyle ülke ekonomilerinde önemli yer tutmaktadır. Hükümetler bu sektörü ekonomiyi yönetmekte dahi kullanabilmektedir. Türkiye inşaat sektörü ise gelişmekte olan bir ülkenin ekonomisindeki yeriyle ele alınmaktadır. Niteliksiz işçi ve kalitesiz malzeme, sektör çalışanlarının iş ve sosyal güvence yoksunluğu, inşaatların çoğunluğunun mimari yetersizlikler sergilemesi de bu nedene dayandırılabilir. İnşaat sektörünün diğer önemli yanı proje içermesidir. Proje özgün üretimler veya hizmetleri gerçekleştirmek için gösterilen çalışmaları içerir. Risk yönetimi açısından projenin bu özelliği bir dezavantajdır. Fakat inşaat endüstrisinde risk yönetimi uygulaması için özgünlükten değil benzerliklerden yola çıkılır. Risk yönetiminin işleyişi 'riskin tanımlanması - riskin değerlendirilmesi - riski karşılanması' olarak tanımlanabilir, inşaat endüstrisinde riskin tanımlanması, benzerliklerin oluşturulabilmesi nedeniyle özel bir öneme sahiptir. Risk tanımlanmasında seçilen yol çoğunlukla sınıflandırmalar şeklindedir. Sınıflandırma genelde riskin kaynaklarının belirlenmesine yönelik yapılır. Bu anlamda en geniş sınıflandırma; riskleri proje içi ve proje dışı olarak ayırmaktır. Gerçekleştirme öncesine ait risk sınıflandırması, gerçekleştirme öncesinin hangi safhaları kapsadığını da belirlenmeyi gerektirmiştir. Bu safhalar proje başlangıcı, müşterinin gereksinim ve beklentilerinin belirlenmesi, tasarım ekibi veya proje yürütücüsünün seçimi, fizibilite çalışmaları, fizibilite raporunun hazırlanması, karara varılması, planlama, tasarım ve ihale olarak ortaya çıkmıştır. Böylece her safhaya ait riskin sınıflandırması yapılabilmiştir. Risk sınıflandırmasında riskle beraber, bağlı olduğu merkez ve ortaya çıkma nedeni de belirlenmeye çalışılmıştır. Örneğin; tasarım aşaması merkezli bilgi ve verilerin yetersizliği riski sürenin yetersizliği etkeniyle oluşabilmektedir. Bu sınıflandırma yöntemi kaynaklardan elde edilen veriler ve onların yorumlanmasıyla elde edilmiştir. Risk etkeni ile risk arasındaki ilişki etki-tepki şeklindedir. Risk olan bir eylem sonrasında başka bir riskin etkeni olabilmektedir. Tasarım aşamasındaki risklere yoğunlaşıldığında bu aşamanın özellikleri göz önüne alınarak bir inceleme yöntemi seçilmeye çalışılmıştır. Tasarım eylemi yoğun kişiselleşmiş çaba içerisinde gerçekleştirilmektedir. Bu yönü nedeniyle de dışarıdan gözlemlenmesi zorlaşmaktadır. Yapılacak inceleme için en iyi yolun belli kriterlere göre seçilmiş tasarımcı mimarlarla söyleşi yapmak olduğuna karar verilmiştir. Böylece anket çalışması gibi, birebir ilişkiye dayanmadan yapılan bir incelemede ortaya çıkabilecek yeterli ilginin sağlanamaması olasılığının da önüne geçilmeye çalışılmıştır. Diğer yandan söyleşilerin sınırlı sayıda örneklemle yapılması nedeniyle de genellemeler yapacak sonuçlar hedeflenmemiştir. Nicel değerlere dayalı olmayan, nitel değerler üzerinden yapılan böyle bir inceleme vaka çalışması başlığı altına girmektedir. Vaka çalışmasının belirgin özelliklerinden biri genellemeler hedeflemek değil; özelleşmiş çıkarsamalarda bulunmaktır. Söyleşiler yaklaşık birer saat olarak ve daha önce tasarım aşamasıyla ilgili belirlenmiş riskler üzerinden yapılmıştır. Mümkün olduğunca az yönlendirme yapılmaya çalışılmış ve bu sayede belirlenmiş riskler dışında da veriler elde edilmiştir. Söyleşilerden tasarım aşaması için yapılan 'risk merkezi - risk - risk etkeni' tablosuyla ilişkili alıntılar yapılmış, sonrasında yorumlanmıştır. Projenin hedeflerine ulaşmasında engel oluşturacak tasarım aşaması risklerini oluşturan etkenlere ait bulgular elde edilebilmiştir. Bulguların dayanaktan ancak söyleşi yapılan mimarlarla sınırlıdır. Bu etkenlerin belirgin özellikleri proje içi veya proje dışından kaynaklanmaları ve etilenleri oluşturanın kim olduğudur. Etkenleri oluşturanın kim olduğuna göre de proje içi veya dışı olmaları belirlenebilmektedir. Buradan yola çıkarak; risk etkenleri proje içi aktörlere veya proje dışı aktörlere bağlı olmalarına ve bununla ilişkili olarak proje içi veya proje dışı olmalarına göre gruplandırılmışlardır. Konuşmacılar ağırlıklı olarak işvereni ve ülkesel koşullan nedenler arasında göstermişlerdir. Ardından inşaat sektörünün yapısı, meslektaştan ve bu mesleğin Türkiye'de uygulanma şekli gelmektedir. Mimarın mesleki sorumluluğunun kapsamını belirlemekte önemli bir sıkıntı gözlemlenmiştir. Dolayısıyla da hataların oluşma nedenleri çoğunlukla dış etkenlere bağlanmaktadır. Fakat risk etilenlerinin gruplandırılmasında ortaya çıkan görünüm ise etkenlerin çoğunluğunun mimar bağlantılı olduğudur. Ortaya çıkan tasarım aşamasına art proje riskleri dökümünün sadece beş mimara dayandırılarak oluşturulduğunu tekrarlamakta fayda vardır. Gerçekleştirme öncesinde ve tasarım aşamasında etkin bir risk yönetiminin sağlanabilmesi için risk sınıflandırmasına yönelik daha geniş bir çalışma gerekmektedir. Burada sadece tasarım aşamasında hataların nedenlerine ait öznel kaynaklar belirtilmeye çalışılmıştır.