1950-1960 dönemi İstanbul: Mimarisi, kentleşmesi ve mimar Emin Onat

1950- 1960 dönemi ekonomide liberalizm, toplumsal hayatta bireyselcilik, mimarlıkta da Uluslararası Üslup olarak özetlenebilir. Çoğulculuk, totaliter klasik formdan kurtulan mimarlığın, modern düşünce ve yapı faaliyeti etkisinde aldığı çeşitliliğin sonucudur. Batılılaşma yoluyla modernleşme projesi, İkinci Dünya Savaşı sonrası çoklukla Amerikan Liberalizmi etkisinde bir değişim programı ile yürütülmüştür. 1950 öncesi kültürel hayat, çağdaşlık, millilik, halkçılık ilkeleri çerçevesinde, batı kültürü ile ilişkisinde bu ruhu anlamayı ve özümsemeyi önemsemişken, 1950- 1960 döneminde sadece Amerikan modernizmi vardır ve kaygısızca aynen aktarılmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti İkinci Dünya Savaşı sonrası Amerika ile yakınlaşır. Devlet eliyle süren devrimler, kültür politikaları ağırlığım kaybeder, yerini, ekonomi politikalarına ağırlık veren uygulamalara bırakır. Mali yardım tarlaya makinenin girmesini sağlamıştır. İktidardaki, taşralı toprak sahipleri ve ticaret burjuvazisinin oluşturduğu parti, ticareti genelleştirmiş ve yeni iş alanlarının açılmasını sağlamış, serbest ekonominin desteklendiği bu süreçte Anadolu hareketliliği de işsiz ve topraksız insanları iş ve ekmek bulma yolunda büyük şehirlere, özellikle İstanbul'a yönlendirmiştir. Göç, 1950- 1960 döneminde İstanbul ve diğer büyük şehirler nüfusun çok yüksek oranlarda artışına sahne olmuştur. Konut ihtiyacı, arzı karşılayamadığı için gecekondu bölgeleri ve düzensiz şehir alanları oluşmuştur. Levent, Koşuyolu ve Ataköy gibi modern konut yerleşimleri ihtiyacı karşılayamadığı gibi maliyetleri de alt alım gücünün çok üstüne çıkmıştır. Sonuçta bu bölgeler, dönemin popüler yerleşim birimleri olmuştur. Adnan Menderes eliyle İstanbul'da başlatılan kapsamlı imar hareketi, kentin tarihsel kimliğini zedelemiştir. Yeni kent imgesi, tarihi şehrin yüzyıllar içinde kurulan yaya şehri görüntüsünü, plan ve diyalog eksikliği ile bir taşıt/araba şehrine çevirmiştir. Bu döneme kadar önemli bir iki modern yapı varken, 1950'lerden sonra yeni yolların, arterlerin açılmasıyla İstanbul şehri ölçek değişimine uğramıştır. Yapısal değişikliklere ve dönüşümlere kentin mimari görünümündeki değişiklikler de eklenmiştir. Mimarlar tarafından bütün boyutlarıyla kabul edilmiş bir modern mimarlık anlayışı benimsenmiştir. Adalet Sarayı proje yarışması sonuçlan, İkinci Ulusal Mimarlık döneminin ve ağıt taş bina uygulamalarının sona erişinin bir göstergesidir. Jürideki rasyonalist Dudok etkisinde hafif sade, anıtsallığı yumuşatılmış bir Onat, Eldem projesi yarışmayı kazanmıştır. Tümüyle modern olarak değerlendirilecek bir proje olmasa da dönüşümün habercisi olan bir yapıdır. Hilton oteli ise mimarisi yanında Amerikan tarzı işletmeciliği de Türkiye'ye tanıtmak açısından önemli bir yapıdır. Yabancı mimarlar tarafından projelendirilen binaTürkiye'den de S. H. Eldem'in katılımıyla uygulanmıştır. 1950- 1960 döneminin bu binanın yapılması ile başladığı varsayılmaktadır. Uluslararası Üslup bütün dünyada aynı anda etkili olup Türkiye'yi de bu dönemde etkisi altına almıştır. Belediye Sarayı, Hukukçular sitesi gibi yapılar modern yapı tarzının Türk mimarları tarafından seçilip uygulanan yaklaşımlarıdır. Belediye Sarayı, Brezilya tarzı denen ve bazı eğrisel elemanlarla ayırt edilen bir uygulama tarzıdır. Dikdörtgen betonarme bloklar, sürekli pencereler, kolon-kiriş sisteminin verdiği hafiflik ve sadelik, geniş açıklıkların yapılabilme imkanları, kolonlar üzerine yükseltilmiş binalar dönemin genel özellikleridir. Liberal ekonomik sistem, yeni bina tipleri, yeni ticaret alanları açacak, ekonomiyi de büyütecektir öngörüsü yapılmaktadır ve paralelinde, oteller, iş ve alışveriş merkezleri yeni tip yapılar olmuştur. 1940'h yıllarda, Hasan Ali Yücel ve çevresindeki edebiyatçı grubu, Emin Onat'ın da dahil olduğu bir kültür programı yürütmüşlerdir. Hümanizm, yani, inşam her şeyin ölçeği kabul etmek, yeni kültür devriminin halkçı, ulusal, seküler ilkeleriyle sentezler yaptırmıştır. Yeniden doğuş olarak değerlendirilen Modernizm, geçmişşten tamamen kopmadan, bilimselliği, evrenselliği ve bir Türk Aydınlanmasını gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. Anadolu'nun Doğu ve Batı medeniyetlerini içinde barındıran yapışım kucaklamak, zengin kültürel geçmişşindeki uygarlıkları yemden canlandırmak ve bir Türk Rönesansı'nı uyandırmak Türk Modernizminin mükemmeliyetçi hedefleridir. Emin Onat'ın İTÜ'deki akademik çalışmalarını ve profesyonel mimar kimliğim bir arada yürütebilmesi, Anıt Kabirtn mimarı ve İTÜ mimarlık fakültesi kurucusu olarak tanınmıştır. Onat Cumhuriyet'in yeni kültürel yapılaşmalarında yer aldığı çalışmalar ve bunlardaki başarısıyla çağdaşlarından ayrılmaktadır. VI