Dolmabahçe Sarayı Veliahd Dairesi

Dolmabahçe Saray Kompleksi içinde bulunan Veliahd Dairesi 19. yüzyıl Osmanlı sivil mimarlığının en önemli eserlerinden biri olup, yapımına Sultan Abdülmecid döneminde, sarayın inşa edildiği yıllarda başlanmıştır. 1843- 1856 yılları arasında inşa edilen sarayın plan ve cephe anlaşmı tekrar eden dairenin, saray mimarı Garabet Amira Balyan tarafından yapıldığı bilinmektedir. Osmanlı saltanat sisteminde tahtın varisi olan veliahd, 19. yüz- yılda padişahtan sonra hanedanın en yaşlı erkek üyesi olan kimseydi. Veliahd Dairesi taht sırası bekleyen veliahdın ikameti için yapılmış, veliahdın eş ve hizmetlileriyle birlikte kaldığı bir daire olmuştur. Dolmabahçe Sarayı'nın inşa edildiği yıllar, Osmanlı saray çevresi ve zengin sınıfının batılı yaşam tarzını uygulamaya çalıştığı, her alanda değişim ve modernleşme rüzgarlarının estiği yıllardı. Geleneksel olandan modern olana geçme çabası, bu yıllarda mimari alanda da kendini göstermiş, klasik Osmanlı formları yerine, yeni batık formlara yönelinmiştir. Neo Klasik, Neo Barok ve Ampir üsluplara ait öğelere yer veren ve Eklektik bir yapı özelliği taşıyan Veliahd Dairesi bu dönemin bir ürünü olarak, sarayın Beşiktaş tarafında, deniz kenarında dolgu zemin üzerine inşa edilmiştir. Bodrum katta taş, zemin ve birinci katta tuğla örgüye sahip olan dairede, güney ve doğu cephesi tümüyle taş kaplamadır. Plastır- larla bölümlenen taş kaplama cephelerde simetrik bir düzen takip edilmiş, süslemede girlandlar, üçgen alınlık ve antik mimari öğelere yer verilmiştir. İç dekorasyonda, tavan ve duvarlarda çok renkli, altın va rakla zenginleştirilmiş manzara, natürmort ve figürlü resimler bulunmaktadır. Mermer taklidi panolar ve alçı kabartmalar iç dekorasyonu zenginleştiren diğer süsleme öğeleridir. VIBinanın yapını süreci ile ilgili olarak savunduğumuz düşünce, Veliahd Dairesi'nin, önce Sultan Abdülmecid, daha sonra Sultan Ab- dülaziz döneminde olmak üzere iki ayrı yapım süreci geçirdiği ve sara y ın ana yapısı gibi tek defada inşa edilmediği yönündedir. Buna göre yapım tarihi hakkında arşiv belgesine rastlanmayan ve kesin bilgi edi- nilemeyen Sultan Abdülmecid dönemine ait ilk daireye, 1861 yılında tahta geçen Sultan Abdülaziz döneminde, doğu yönünde ekleme yapılmış ve daire yaklaşık iki kat genişletilmiştir. Biri eski, ikisi yeni daireye ait, üç sofalı Türk Evi plan tipini canlandıran yapının, genişletildiği- ne ilişkin kesin belge ve bilgi yoktur ancak yapıda eklemeye ilişkin birçok ipucu ve mimari çözümsüzlük mevcut olup tezimizi destekleyen bu özelliklere metin içerisinde ayrıntılı olarak yer verilmiştir. 56 oda, 8 salon, 16 tuvalet, 2 hamama sahip yapıda bir külhan bir gusülhane, bir mutfak ve bir kilerin yanı sıra üç aydınlık bulunmaktadır. Dairenin bahçesinde sera ve kuşluk köşkü yer alır. 19. yüzyıl saray mimarlığında, sahip olduğu özel işlev bakımından tek olma özelliği taşıyan Dolmabahçe Sarayı Veliahd Dairesi'nde, Sultan Abdülaziz, V. Murad, II. Abdülhamid, V. Mehmet Reşad, Yusuf İzzettin Efendi, VI. Mehmet Vahidettin ve Halife Abdülmecid Efendi ve- liahdlık yıllarını geçirmişler, bazen birinci ve ikinci veliahdlar dairede birlikte ikamet etmişlerdir. Veliahd Dairesi 1937 yılından itibaren, Atatürk'ün isteği üzerine Resim ve Heykel Müzesi olarak kullanılmak üzere Mimar Sinan Üni- versitesi'ne tahsis edilmiştir. VII