XIX. yüzyıl İstanbul sarayları ve dış mekan düzenlemeleri

Türk bahçelerinin biçimlenmesi, döneminin yaşayış tarzından, sanatsal-kültürel yapısına kadar birçok faktörlerin etkisiyle tarihsel süreç içinde değişmiş ve gelişmiştir. Türk bahçe sanatının bu değişim ve gelişiminin en iyi bir biçimde gözlendiği İstanbul, nasıl önemli bir iş merkezi ve önemli bir kültür merkezi ise, tarihi yapılan ve alanları ile de tarihi bir şehirdir. Ne yazık ki, bu tarihi ortamı oluşturan yapılar ve alanlar hızla kaybolmakta, yeni planlamalar eskisine zarar vermekte, yeterli doküman ve belgeler olmadığı taktirde de yok olmaktadır. İstanbul'daki XIX. yüzyıl saray bahçeleri ile ilgili belgelerin dağınık bir halde durması ve bu az sayıdaki belgelerin korunamayıp yok olması sonucu, kentin tarihi kimliği zarar görmekte, ileride yapılabilecek restorasyon ve bakım çalışmalarına veri bulunması zorlaşmakta, hatta tarihi turizme darbe vurulmaktadır. Bu nedenle, bu çalışmada, hem bu dağınık bilgilerin bir araya getirilmesine çalışılmış, hem de Türk bahçe sanatının gelişimi, bahçe anlayışının tüm dünyada doğup geliştiği saray bahçeleri kapsamı içinde, özellikle İstanbul boyutunda incelenmiştir. Yaşayan kültür mirası olarak değişmeden gelecek nesillere bırakılması için elde edilen bütün bilgiler ışığında, bahçelerin maruz kaldıkları tehlikelere karşı korunarak sürekliliklerinin sağlanmasının gerektiği saptanmıştır. Giriş bölümünde, 'Bahçe' ve 'Tarihi Bahçe' tanımlan yapılmış, 'Saray' kelimesinin etimolojik yapısı incelenerek, tarihi bahçelerin, özellikle saray bahçelerinin dünyadaki ve ülkemizdeki durumuna kısaca değinilmiştir. İkinci bölümde, ilk örneklerden başlayarak Türklerde saray yapılanna ve tarihsel süreç içindeki gelişimine yer verilmiş, Osmanlı Devleti'ne kadar olan dönem, geçmişşle gelecek arasındaki bağın kolaylıkla kurulmasına ve konuyu kavramaya yardımcı olacak bir biçimde, ana çerçevesiyle değerlendirilmiştir. Üçüncü bölümde, Osmanlı sarayları ve dış mekanları, başlangıçtan, yani Bursa, Edirne ve Manisa saraylanndan itibaren, genel anlamda Lale Devri'ni de kapsayan bir dönem içinde Türk bahçe anlayışının esaslarının ortaya konduğu, dış ve iç bahçeler şeklinde düzenlenen Türk bahçelerinin doğu ve batı bahçe sanatlannı kendi kaynak ve özüyle tarttığı, kendine yakın olanlan alarak özümsediği, kendine uydurarak kendi stilini yarattığı İstanbul saraylarına ve devletin ileri gelenlerinin saraylarına değinerek anlatılmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölümde de tezin ana konusunu oluşturan XTX. yüzyıl İstanbul sarayları işlenmiştir. Bu yapılırken, öncelikle o dönemde batı etkisinde olan İstanbul ortamı, dönemin gezginlerinin anlatımlarına da dayanılarak aktanlmaya çalışılmış ve Lale Devri'nde doruk noktasına ulaşmış olan Türk bahçe sanatının karakteristik özelliklerini kaybettiği, dış ve iç bahçelerin birbirine kanştığı bu dönemde inşa edilmiş olan Beylerbeyi, Çırağan, Dolmabahçe ve Yıldız sarayları tek tek ele alınıp incelenerek saraylar ve bahçeleri hakkında bilgi verilmeye çalışılmıştır. Araştırmanın beşinci ve son bölümde ise, önceki bölümlerde aktarılan bilgiler ışığında, özellikle XlX. yiizyil saraylarından hareketle, genel anlamda tüm Türk bahçe kültürünü kapsayacak bir biçimde sonuç ve öneriler ortaya konmaya çalışılmıştır.