İstihbarat kavramının yeni görünümü ve Türkiye'deki uygulamaları

Dış politika, bir devletin dışa yönelik olarak pek çok etkenlerle oluşturduğu ve belli bir konuda izlediği politikadır. Dış politikayı oluşturanlar karar vericilerdir, yani insanlardır. Bu yönüyle dış politikada karar verme süreci statik bir süreç değil, değişen koşulların her an göz önünde bulundurulmasını gerektiren, dinamik bir süreçtir. Bu nedenle, koşullardaki değişikliklerin ve ortaya çıkan yeni etkenlerin en kısa sürede karar alma süreci içinde değerlendirmeye alınabilmesi için, karar vericilerin doğru ve hızlı bilgilendirilmesi zorunludur. Dolayısıyla, dış politika kararlarının başarısı, dış politika alanındaki karar vericilerin, değişen koşullara göre sürekli ve doğru bilgilendirilmesine bağlıdır ki, burada istihbarat önemli bir rol oynamaktadır. İstihbaratın bu rolü, Soğuk Savaş'ın bitmesinden sonra da değişmemiştir. Çünkü, devletlerarası farklılıklar gösteren uluslararası politika öncelikleri, ulusal çıkar tanımlamaları ve askeri güç farklılıkları hala 'sürpriz atak ve ani değişim' risklerini beraberinde taşımaya devam etmektedir. Türkiye'nin jeopolitiği dikkate alındığında, bunun Türkiye için de oldukça önemli olduğu değerlendirilebilir. İstihbarat, günümüzdeki görüntüsü ile bir ülkenin 'her alanda' rakiplerine avantaj sağlaması ve/veya en azından mevcudiyetini koruması amacıyla; bilginin, açık ve kapalı kaynaklardan özel metotlarla toplanması, analiz edilmesi ve anlaşılır şekle sokularak karar vericilere zamanında ulaştırılmasında önemli bir bilgi aracıdır. Bu itibarla, istihbarat değerlendirmeleri, politik görüş yanlısı ve/veya politik herhangi bir görüşün etkisinde olmayan, tarafsız bilgiler olmalıdır. Zira istihbarat bilgilerinin değeri, onun gerçeğe, bilgiye dayalı analizler neticesinde ulaşılan objektif bir çalışma olmasına bağlıdır. İstihbaratın dış politikadaki rolü; 'tek başına istihbaratın iyi bir dış politikayı garanti edemeyeceği ancak, istihbaratsız iyi bir dış politikanın da genellikle mümkün olamayacağı' şeklinde değerlendirilmektedir. Ancak, bu rol yapılması gerekeni tavsiye etmek şeklinde değil, olanı veya potansiyel değişiklikler hakkında karar vericilere önceden bilgi verme tarzındadır. 104 Dış politika-istihbarat ilişkileri konusunda, örnek örgüt olarak seçilen ClA'in dış politika alanındaki fonksiyonları, karar alma ve uygulama aşamalarında görülmektedir. CIA, bahsedilen amaç doğrultusunda, çeşitli kaynaklardan, farklı metotlarla topladığı bilgileri, analiz ettikten sonra Ulusul Güvenlik Konseyi'ne ve Başkan'a ulaştırmakla görevlidir. Bu anlamda, bilgi akışının yaşama geçirilmesinde çok önemli bir fonksiyonu bulunmaktadır. ClA'in dış politikada karar verme sürecindeki rolü, araştırma yapılan bölgede, ileride ortaya çıkabilecek muhtemel gelişmeleri önceden tespit etmek, bu olası gelişmelerin ABD politikaları ve çıkarları üzerinde yaratacağı muhtemel etkileri konusunda önceden değerlendirmelerde bulunmak şeklinde olmaktadır. Bu durum, 'erken uyarı sistemi özelliği' taşıyan istihbarat örgütlerinden dış politikada faydalanılmasını kaçınılmaz kılmaktadır. Örgütün, dış politikanın uygulama alanındaki rolü ise, üçüncü yöntem olarak adlandırılan 'örtülü istihbarat operasyonlar' şeklinde olmaktadır. Tüm dünyayı etkileyen Soğuk Savaş sonrası uluslararası dengelerdeki değişimle oluşan yeni dönemde Türkiye'nin NATO merkezli dış politikası büyük değişimlere uğramıştır. Bu perspektif doğrultusunda, Türkiye de gelişmiş devletler gibi, yeni dış politikaların oluşturulması ve uygulanması aşamalarında lobi, diplomatik temaslar, askeri ve ekonomik güç faktörlerinin yanı sıra istihbarat örgütlerini de etkin olarak kullanabilmelidir. Ancak, Türkiye'nin mevcut dağınık ve yetki alanı karmaşasının yaşandığı düşünülen istihbarat örgütleri vasıtasıyla oluşturacağı dış istihbarat ile dış politika alanında etkili olması güçtür. Bu nedenle, gelişmeleri yakından takip eden ve değişikliklere süratle uyum sağlayabilen analiz ve operasyonel yönleri güçlü yeni bir merkezi istihbarat yapılanması Türkiye için öncelikli ihtiyaçlar arasında değerlendirilmektedir.