Din-devlet-toplum ilişkisine tarihsel bir bakış: Nizamü'l-Mülk örneği

Din-devlet-toplum ilişkisinin, tarihsel bir örnek olarak Nizamü'l-Mülk'ün Doğu-İslam dünyasındaki yeri üzerinden incelendiği bu tez, esas olarak tarihsel sosyoloji metodolojisinin kullanıldığı, ancak siyaset ve din sosyolojisinin de ilgi alanlarına giren, dolayısıyla her üç disiplin bakımından örtüşen yanları bulunan bir çalışmadır. Tezimizde din sosyolojisinden de yararlanıldığı gibi, sosyolojinin yeni gelişen bir alanı olarak, konuya 'Orta Doğu Sosyolojisi' üzerinden de bakılacaktır. Tezimizde 'Devletin İdeolojik Aygıtları' olgusunun tarihsel öncülleri olarak da kabul edilebilecek kimi kurumların, 10 ve 11. yüzyıllarda Doğu-İslam toplumlarında hangi siyasal ihtiyacın ürünü olarak ortaya çıktığı incelendi. Söz konusu kurumlar ve ideolojik/dinsel şekillenmenin, günümüz İslam dünyasını nasıl etkilediği araştırıldı. İçtihad kapısının kapatılmasıyla sonuçlanan, dinin devletin ideolojik aygıtı haline gelme süreci ve din devleti olgusunun tarihsel temelleri incelendi. İçtihad kapısının kapatılmasıyla İslam dünyasının bilim ve akılcılıktan kopuşu arasındaki ilişki irdelendi. Dinin devletleşmesi ile İslam dünyası'nın geri kalmışlığı arasındaki ilişki tartışıldı. İslam dünyasının hala devam eden bir Ortaçağın içinden geçip geçmediği sorgulandı. Selçuklu Vezir-i Azam'ı Nizamü'l-Mülk ve Ortaçağ İslam alimi ve fıkıh uzmanı İmam Gazali işbirliğinin, genel olarak İslam dünyasında, özel olarak ise Türk-İslam devlet geleneği içinde, din-devlet-toplum ilişkilerini nasıl şekillendirdiği araştırıldı. Söz konusu tarihsel durumun ve oluşumun günümüz dünyasına uzanan etkilerinin incelenmesi de tez çalışmamızın köşe taşlarından birini oluşturdu. Endülüslü İslam alimi, felsefeci ve fıkıh uzmanı İbn Rüşd'ün, İmam Gazali öğretisine yönelttiği itirazın anlamı ve İbn Rüşd'ün felsefesinin hangi nedenlerle İslam dünyasında etkin olmadığı da ele alındı. Din-devlet-toplum ilişkileri bağlamında tarihsel bir örnek oluşturan Nizamü'l-Mülk'ün devlet felsefesi incelendi. Nizamü'l-Mülk'ün sadece İslam dünyasında değil, bütün dünyada siyaset bilimi ve siyasal sosyolojinin ilk ve en önemli eserlerinden biri olduğu kabul edilen 'Siyasetname' kitabı tez çalışmamızda ayrıntılı şekilde ele alındı. Bu tezde, Selçuklu devlet adamı Nizamü'l-Mülk ve ilahiyatçı İmam Gazali işbirliği ile yeniden şekillenen din-devlet-toplum ilişkilerinin, günümüz Türk-İslam dünyasını nasıl etkilediği de saptanmaya çalışıldı. İslam'da içtihad kapısının kapatılmasına ve bir ideolojik aygıt olarak yeniden yapılandırılmasına yol açan tarihsel, sosyal ve siyasal koşullar da incelenerek, ortaya atılan tezin tarihsel bağlamı kuruldu. Bu çerçevede belirleyici bir tarihsel rol oynayan Selçuklu Devleti'nin kuruluş, yükseliş ve dağılma dönemleri özel olarak ele alındı. Tezimizde, devlet adamı Nizamü'l-Mülk ve ilahiyatçı İmam Gazali işbirliğiyle yeniden şekillendirilen din-devlet-toplum ilişkilerinin günümüz Türk-İslam dünyasını nasıl etkilediği saptanmaya çalışıldı. Bu bağlamda, radikal ve siyasal islamcılığın tarihsel kaynaklarının ortaya çıkarılması da hedeflendi. İslam dünyasının geri kalmışlığının nedenleri ve bu alandaki tartışmaların da ele alındığı tez çalışmamızda; Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemindeki siyasal ve entelektüel ortam, tarihsel sosyolojik bir perspektiften değerlendirildi. Tez çalışması, ağırlığını ilahiyatçıların oluşturduğu akademisyerler, tarihçiler, kanaat öderleri ve siyaset bilimciler ile yapılan derinlemesine görüşmeler ile desteklendi.