Roma Hukukunda vesayet

Vesayet, Roma Hukuku'nun önemli konularından birisidir. Roma Hukuku'nda vesayet, sui iuris olup henüz ergenlik çağına gelmemiş küçüklerin ve her yaştaki kadınların mameleklerini korumak için, eksik olan fiil ehliyetlerini tamamlamak üzere kurulan korumaya yönelik bir kurum olarak tanımlanmaktaydı. Bu kişilerin geçerli hukuki işlemler yapabilmeleri için vasilerinin iznine ihtiyaçları vardı. Bir aile babası, egemenliği altında olan kişilerin çıkarlarını nasıl koruyorsa, vasinin de aynen bu şekilde vesayet altında bulunan kişinin çıkarlarını koruyucu yönde davranışlarda bulunması gerekliydi. Roma'da ergenlik yaşına gelmemiş, sui iuris statüsünde olan, 14 yaşın altındaki erkek çocuklarla, 12 yaşın altında bulunan kız çocuklara, vasi atanması ilkesi hakimdi. Bu çeşit vesayete tutela impuberum denmekteydi. Çocuklar için ilk dönem, doğumdan yedi yaşına kadar devam etmekteydi. Bu çocukların vasilerinin izni ile dahi hukuki işlem yapamayacakları, çünkü yapacakları işlemin bilincinde olmadıkları düşünülmekteydi. Vasi yaptığı işlemlerde, kendi adına, küçük hesabına hareket etmekteydi. Yedi yaşını bitiren küçük, kendi lehine hukuki sonuç doğurabilecek hukuki işlemleri yapabilirdi. Diğer yaptığı hukuki işlemler ise, vasisinin izni veya icazeti doğrultusunda geçerlik kazanmakta ve tarafları bağlamaktaydı. Aile babasının veya kocalarının hakimiyeti altında bulunmayan ve bu nedenle sui iuris olan kadınlara, bazı hukuki işlemleri yapabilmeleri için Jus civile gereğince bir vasi atanması gerekirdi. Bu vasiye tutor mulieris denmekteydi. Kadınlara vasi atanması kuralı, Roma'nın kuruluş yıllarına kadar eskiye dayanmaktaydı. Kadınlara vasi atanmasının nedeni, aile mallarını koruyarak, bu malların aile dışına çıkışını önlemekti. Lex Papia Poppaea ve Lex lulia gereğince, evli ve üç çocuk doğuran özgür, dört çocuk doğuran azatlı kadınlara vasi atanmayabiliyordu. 168 Kadının kocası da, karısına vasisini belirleme hakkı verebilirdi. Zamanla vasinin, kadın tarafından seçilmesi kuralı genişletildi. Bunun yanında, kadın istediği zaman vasisini de değiştirebilirdi. Kadının vasisinin, çocuğa atanan vasi ile kıyaslanması durumunda, kadına atanan vasinin çok sınırlı yetkilerinin olduğu görülmektedir. Genel olarak kendi işlerinin idaresinden kadın bizzat sorumlu tutulmaktaydı. XII Levha Kanunu'nda yer alan yetkiyle, bir aile babası, ölüme bağlı tasarrufla, kız veya erkek aile evlatlarına vasi tayin edebilirdi. Bu çeşit vesayete tutela testamentaria denmekteydi. Vasinin ölmeden önce belirtilmiş olduğu olağan durumlarda, vasiyette bulunan kişinin ölmesi halinde, vasi herhangi bir şekle gerek kalmadan atanıyordu. Atamanın doğrudan yapılması gerekliydi. XII Levha Kanunu'nda yer alan tanımlamaya göre, vesayet yoluyla kendisine bir vasi atanmayan küçüğe, genellikle kanuni veya kanun tarafından izin verilen bir vasi atanmaktaydı. Vesayet yoluyla küçüğe vasi atanmaması durumunda, vesayet baba tarafından bağlı olunan en yakın baba egemenliğine dayanan hışma geçmekteydi. Bu görev, küçüğün ölümü halinde, o mameleki miras yoluyla elde edecek olan kişiye verilirdi. Bu kişi malları, kendi menfaati olduğu için, hak ve hakimiyet ilkesi çerçevesinde yönetirdi. Lex Atilia, vasinin vesayetle veya kanuni olarak atanmadığı zaman, praetor'un küçüğe bir vasi tayin edeceğini beyan eden kanunlara verilen isimdi. Bu kanun çerçevesinde, baba egemenliğine dayanan hışmın bulunmadığı durumlarda magistra tarafından vasi atanması yoluna gidilmekteydi. Her Roma vatandaşı veya hak ya da hukuki işlem ehliyetine sahip olan herkes vasi olamamaktaydı. Kabul edilen genel kurala göre, vasinin, ergenliği 169 geçmişş, erkek ve Roma vatandaşı olması gerekliydi. Sağır veya dilsiz kişiler vasi seçilememekteydi. Vesayet altındaki kişiye birden fazla vasi atanması mümkündü. Birden fazla baba egemenliğine dayanan hışmın vasi olarak atandığı hallerde, idare hepsine birden ait olurdu. Bu nedenle, kararlan tüm vasilerin birlikte alması gerekliydi. Bunun yanında, birden fazla vasiden sadece birinin, vesayetin fiilen idare edilmesinden sorumlu tutulacağı kabul edilmekteydi. Geçerli mazeretlerinin olması halinde vasilikten feragat mümkündü. Hangi durumların mazeret olarak ileri sürüldüğü Digesta' da belirtilmişti. Ciddi bir sağlık problemi olan hastalar, yetmiş yaşın üstündeki kişiler, cahil kişiler, hali hazırda üç vesayeti idare eden vasiler, bazı mesleklerde çalışanlar, birkaç çocuk sahibi olanlar, fakir kişiler mazeretlerini beyan ederek vasilikten feragat edebilirlerdi. Vasi, vesayet altındaki kişinin mallarını dönemin koşullarına uygun bir şekilde yönetmekle yükümlüydü. Vasi, kendisine güvenilerek küçüğün veya kadının mamelekinin yönetiminin bırakıldığı kişi olarak görülmekteydi. Vasi, idaresi altındaki bu malları yönetirken kendi işlerinde gösterdiği özeni göstermeli ve buna göre hareket etmeliydi. Vasi vesayet altındaki kişi lehine hukuki işlemleri yapabilirdi. Ancak, vesayet altındaki kişi, vasinin yaptığı bir işlemle, direkt olarak bir malı iktisap edemezdi. Vasinin mallar üzerinde yaptığı tasarruflardan, vesayet altındaki kişinin zarar görmemesi amacıyla, bir nevi vasinin kötü idaresini önlemek için, vasiden bir teminat göstermesi istenmekteydi. Vasinin, vesayet altındaki kişiyi zarara uğratması halinde, oluşan zarar bu teminat içinden karşılanırdı. Auctoritas, vesayet altında bulunan kişinin yapmak istediği bir hukuki işlem sırasında vasinin hazır bulunarak iradeyi tamamlaması anlamına gelmekteydi. Yani, iki taraflı bir hukuki işlem yapan küçüğün, yaptığı işlemin bütünüyle geçerli olabilmesi için vasinin, işlemde hazır bulunarak auctoritas' ını koyması gerekliydi. Vesayet altındaki küçük belli bir döneme geldiğinde ancak, 170 auctoritas interpositio mümkün olabilmekteydi. Bunun için küçüğün, vasinin yapacağı işlemi anlayabilecek kadar aklının yeterli olması gerekliydi. Klasik Hukuk Dönemi'nde vasinin sorumluluğu iki farklı açıdan ele alınabilir, ilk olarak, bu dönemde sorumluluk, en sık şekilde karşılaştığımız dolus ve culpa üzerine kurulmuştu. Klasik Öncesi ve Klasik Hukuk Dönemi başlarında sorumluluk ölçütü olarak dolus kabul edilmekteydi. Bir başka açıdan ise, Klasik Hukuk Dönemi'nde vasinin sorumluluğu, culpa ve dolus yerine, fides ve periculum ölçütleri ele alınarak incelenmişti. Yani vasinin sorumluluğunda bona fides kavramının da göz önüne alınması gerektiği düşünülmekteydi. Vasinin görevi nedeniyle sorumluluğu, iyi niyet ölçütü ele alınarak değerlendirilmekteydi. Burada 'kişinin kendi işlerinde gösterdiği özen' 'diligentia quam suis rebus adhibere solef dikkate alınmaktaydı. Görevini gereği gibi yerine getirmeyen vasiye karşı, vesayet altındaki kişi dava açabiliyordu. Actio tutelae, vesayet altında bulunan kişinin, vesayet ilişkisi devam ederken uğramış olduğu zararların tazmini için, vesayet sona erdikten sonra açılmaktaydı. Bu dava, vasinin, Klasik Hukuk Dönemi'nde kastı varsa, lustinianus Dönemi'nde ise, kendi işlerinde göstermesi gereken özeni göstermemişse, vesayet altındaki kişi tarafından vasiye karşı açılırdı. Vasiye karşı vesayet ilişkisinin sonunda actio tutelae'nin açılması halinde, vasi de buna karşılık olarak vesayet altındaki kişinin mallarını idare ederken yaptığı zaruri masrafları veya gördüğü zararları, bu kişiden actio tutelae contraria davası ile isteyebilmekteydi. Actio rationibus distrahendis vasiye karşı, vesayet ilişkisi sona erdikten sonra açılabilen, vesayet altında bulunan kişiyi koruyucu nitelikte bir ceza davasıydı. Bu dava ile vasiden öncelikle, vesayet altındaki kişinin malvarlığına ilişkin hesapların çıkarması istenirdi. Verilen hesapta çıkacak olan açıklarda eksik malın değeri belirlenir ve vasi bu değerin iki katını ödemeye mahkum edilirdi. Erkek çocuğun on dört yaşını doldurması ile kendisine atanan vasisi ile olan vesayet ilişkisi sona ermekteydi. Vasi ve vesayet altında bulunan kişi 171 vesayet ilişkisinin taraflarını oluşturmaktaydı. Bu ilişkinin taraflarından birinin ölmesi halinde vesayet ilişkisi doğal olarak sona ererdi. Vasi, capitis deminutio'ya düşmesi ile birlikte hak ehliyetini de kaybederdi. Böylece, vesayet altında bulunan kişi ile olan vasilik ilişkisi sona ermekteydi. Vasi için belirlenen görev süresinin dolması ile vesayet altındaki kişi ile vasinin arasındaki vasilik ilişkisi otomatik olarak sonlanırdı. Görevlerini gereği gibi yapmadığı ve bu şekilde hareket ettiği ispatlanan vasinin vasiliği sona ererdi. 172