Osmanlı Devleti'nin çözülmesi ve Cumhuriyet ideolojisinin oluşumu sürecinde bir etken olarak milliyetçiliğin değerlendirilmesi

Sosyolojik bir olgu olarak bakıldığında milliyetçilik, Batı Avrupa'da sanayi devrimini önceleyen süreç içinde meydana gelmiş bir fenomendir. Bu olgusunun ortaya çıkışına doğru ilerleyen yolda öncelikle ulus-devletlerin doğuşu yer alır. Ulus-devletlerin, 16, yüzyıldan itibaren dünya ekonomisi halinde kademe- lenmeye başlaması, ulusal burjuvazilerin ulusal bütünleşme ve uluslararası alanda öne geçme mücadelesinin ön plana çıkmasına işaret etmektedir. Milliyetçilik, ulusal bütünleşme ve uluslararası alanda siyasal ve ekonomik hegemonya için bir araç haline geldiğinde, ulusal sınırlar içinde kalan azınlıklar veya koloni- yal bir konumu işgal eden topluluklar, bir karşıt milliyetçilik geliştirmiştir. Bir üçüncü tür milliyetçi lik; Osmanlı Devleti, Avustury. a-Macaristan ve Rusya'ya özgü olmak üzere, Batı 1 da ortaya çıkan milliyetçi fikir akımlarının etkisinin öncülük ettiği ve mevcut toplumsal yapılarla bu akımların meydana getirdikleri çeşitli kombinasyonların bir ürünü olarak karşımıza çıkar. Osmanlı Devleti, çözülme sürecinde çok yönlü bir milliyetçilikler anaforu içinde kalmıştır. Bunlarda hareket verici güç olarak yerel burjuvazilerin katkısı olmakla birlikte, genelde köylü ekonomilerihalinde dünya ekonomisine eklemlenmiş bu ülkelerde milliyetçilik, 'bir aydın hareketi şeklinde zuhur etmiştir. Ancak bazı faktörler bu 'milliyetçi uyanma'ya orta köylülüğün katılmasını sağlamıştı. Arap vilayetlerinde, var olan daha geri ekonomilerle Suriye kıyıları gibi uzmanlaşarak dünya ekonomisine katılmış yöreler arasındaki bariz çelişki, milliyetçi hareketin gelişimini de şekillendirmiştir. Hristiyan Arap burjuvazinin önderlik ettiği Arap milliyetçiliği, sonraları burasınıfın cılızlığı, Batı koloniyalizmi ve islam faktörlerinin beraberce verdikleri momentle bir ulus-devletin laik milliyetçiliği olmaktan çıkarak, islami ve ire- dentist bir renk almıştır. İran, ulus-devletin laik milliyetçiliği yolunda, 20. yüzyılın başında Arap dünyası ve Türkiye ile paralel adımlar atmasına karşılık, yüzyılın sonlarına doğru toplumsal yapısının bu biçimi dönüştürücü etkisine yenik düşmüştür. Türkiye'de milliyetçilik, sözü edilen ülkelerden daha geç ve karışık bir görüntü içinde başlamakla birlikte, onlardan daha kararlı görünmektedir. Osmanlı vatanı Mnm sınırları, Türklerin milliyetçi duygularıyla örtüştüğü sürece,, laik ve Türklük esasına dayalı bir milliyetçi anlayışa geçilememiştir. Bu anlayışa geçişin ilk belgesi Yusuf Akçura'nm Üç Tarz-ı Siyaset'i ve Türk Yurdu dergisi olmuştur. Bütün Orta Doğu' da olduğu gibi Türkiye'de de, Batı düşüncesinin islami düşünce motiflerinin içinde yedirildiği islami modernizm hareketi, var olan milliyetçiliğin temelidir. Fakat bir 'Batı fenomeni' olan laik milliyetçiliği bu esasa dayanarak yürütmenin imkansızlığı, Cumhuriyetin kuruluşuna doğru ilerleyen yıllarda, gerek kurucuların ve gerekse Akçura gibi bu ayrına 'tefrik' edebilen aydınların temel düşüncesi olmuştur. Oysa G-ökalp milliyetçiliği islami modernizmin Türkiye'ye ve zamana uydurulmuş biçimiydi. Bu nedenle Cumhuriyet ideolojisi, Akçura' nm düşüncelerinde aksini bulan laik milliyetçilik temelinde yükselmiştir. Ulus-devlet gerçeğini odak noktası yapan bütün Üçüncü Dünya ülkeleri için de hedef bu tür bir milliyetçilik olmuştur. Modemleş- meciliğin ulusal rengi olan laik milliyetçilik, İran' da ve Arap ülkelerinde tutmamıştır. İran'da Şiiliğin gücü ve dinin devletten bağımsız oluşu bu sonuca götürürken, Arap ülkelerinde islamm bir 'Arap dini' olarak görülmesi ve irredentizmin ancak bu temel üzerinde inşa edilebileceği fikrinin yaygınlık kazanması laik milliyetçiliğin, islam-öncesine yaslanan tasavvurlarının çarçabuk ihmal edilmesi demek olmuştur.