Çin Halk Cumhuriyeti'nin İran'a yönelik dış politikası

Özellikle Soğuk Savaş sonrası hemen her alanda yükselişe geçen Çin Halk Cumhuriyeti son dönemde uluslararası arenada en çok sözü edilen devletlerden biri haline gelmiştir. Hızlı bir şekilde gelişen ekonomisiyle dev nüfusunun gereksinimlerini karşılamak adına hemen her ülkeyle uluslararası ilişkilerini geliştirmektedir. 1949 yılında Mao tarafından kurulan komünist Çin, Marksit-Leninist ideolojiyi benimsemekle birlikte, dönemsel olarak realist politikaları da ön plana çıkarmıştır. Özellikle Mao döneminde benimsenen ve Mao doktrini olarak lanse edilen politikalarda ise Çin, içe dönük bir izolasyonist politikayı takip etmiştir. Bu dönem içerisinde meydana gelen ülke içi gelişmeler Çin'in dış politikasını da etkilemiştir. Sahip olduğu yüzölçümü, devasa ve homojen nüfus yapısı, hızla gelişmekte olan ekonomisi ve köklü tarihi ile günümüz dünya sahnesinde hak ettiği yeri almaya çalışan Çin için yukarıda sıralanan olgular çok fazla önem arz etmektedir. Çin'in Dünya Ticaret Örgütüne üyeliğiyle gelişme gösteren ekonomisi, küresel ekonomiye entegrasyonunu sağlamaktadır. Bir buçuk milyara yakın insanı içinde barındıran Çin, nüfus yapısıyla hem büyük bir pazar oluşturmakta hem de üretim için işgücü zorluğu çekmemektedir. Sahip olduğu 4000 bin yıllık tarihi geçmişşi ve bu dönemde edinmiş olduğu tecrübeler, gelecek açısından kendine özgü farklı bir projeksiyon sunmaktadır. Tarihi miras, dünya görüşü, milliyetçilik, ideoloji, karar verme süreci, uluslararası ortam gibi çok sayıda faktörden etkilenen Çin'in dış politikası, 1949'dan itibaren sürekli değişiklik içinde olmuştur. Özellikle Mao' döneminden sonra 1970'li yılların sonundan itibaren dış dünyaya açılan Çin dış politikası, çok yönlü bir politika olarak uygulanmaya başlamıştır. Bu dönemden itibaren Çin, mümkün olan tüm bölgesel ve küresel güç ve birliklerle ilişkilerini geliştirmiştir. Çin'in Birleşmiş Milletler ve Dünya Ticaret Örgütü gibi küresel örgütlere katılması, ASEAN ve ŞİÖ gibi önemli bölgesel örgütlerde yer alması ile Çin dış politikası uluslararası ortamda daha anlamlı hale gelmiştir. Bunun yanında, bu örgütler ÇHC'nin tehdit olarak algıladığı bazı sorunların da çözümü noktasında bir platform görevi görmektedirler. Şanghay İşbirliği Örgütü buna örnek olarak gösterilebilir. Çin-Rus sınır meselesinin çözümünde bu örgüt önemli bir rol oynamıştır. Yine aynı şekilde Çin, ŞİÖ'yü Doğu Türkistan sorunu için de kullanmaktadır. Çin-İran ilişkilerinin tarihi çok eskiye dayanmasına rağmen 1980'li yıllardan itibaren gelişmeye başlamıştır. Bu tarihten sonra gerçekleşen karşılıklı üst düzey ziyaretler iki ülke arasındaki siyasi, ticari ve kültürel alandaki işbirliklerini geliştirmiş ve güçlendirmiştir. İlişkiler karşılıklı yarar sağlama esasına dayalı olarak kendini göstermektedir. Özellikle XXI. yüzyılda Çin'in gelişen ekonomisiyle birlikte enerji ihtiyacı da artarak dışa bağımlı hale gelmiştir. Bu bağlamda Çin, İran'a yönelik uygulamış olduğu politikayı genel olarak enerji ekseni üzerine yoğunlaştırmıştır. İthal ettiği ham petrolün % 17'sini bu ülkeden karşılayan Çin, İran'a teknolojik ve alt yapı çalışmalarında destek vermektedir. İki ülke arasında yapılan işbirliği anlaşmaları çerçevesinde gelişme gösteren bir ticaret söz konusudur. Çin, İran ile son yıllarda milyarlarca dolar değerinde yapmış olduğu uzun vadeli anlaşmalarla mevcut ve gelecekteki enerji gereksinimini karşılamayı garantilemeye çalışmaktadır. İran ise, Çin ile ilişkilerini Batı tarafından kendisine yönelik uygulanan ambargolar nedeniyle Batı'dan elde edemediği teknoloji ve silah ithalatı üzerine yoğunlaştırmıştır. İki ülke arasında gerçekleşen ve ABD ile Batılı ülkeler tarafından da eleştiri ve endişe ile takip edilen bir diğer konu ise nükleer çalışmalardaki işbirliğidir. Çin, İran'ın barışçıl amaçlı nükleer alandaki faaliyetlerine destek vermektedir. Ancak, ABD ve Batılı bazı ülkeler Çin'in vermiş olduğu teknik destek ve hammadde ile İran'ın uranyum zenginleştirerek nükleer silah ürettiğini düşünmekte ve bunu bir tehdit olarak algılamaktadırlar. Bu konuda Çin, hassas dengeler kurarak Washington ve Tahran arasında seçim yapmaktan kaçınmaktadır. Buna örnek olarak Çin'in, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından alınan İran'a yönelik yaptırım kararlarına olumlu oy kullanması ve İran'ın ŞİÖ'deki gözlemci statüsünden tam üyelik pozisyonuna geçme isteğine karşı çekincelerini ortaya koyarak geciktirmesi gösterilebilir.