Die Krankheit im romanwerk Thomas Bernhards

Çağdaş Avusturya edebiyatının önemli yazarlarından biri olan Thomas Bernhard'ın henüz on sekiz yaşındayken verem hastalığına yakalanıp uzun süre bu hastalığın acısı ve stresi altında yaşaması, onun yazarlığa yönelmesine ve hastalığa eserlerinde, özellikle romanlarında geniş yer vermesine neden olmuştur. Denilebilir ki yazarın hayat felsefesi, kaynağını önemli ölçüde hastalıktan almaktadır. Buna ragmen sekunder literatürde yazarın hastalık anlayışını detaylı olarak ele alan bir çalışma yoktur. Bu çalışma, hasta roman kahramanlarının karakteristik özelliklerini ve hastalık semptomlarını, hastalığı belirleyen etkenleri ortaya çıkaran, hastalığı tıbbi-psikolojik, felsefi, fonksiyonel ve edebi açılardan inceleyen ve yazarın hastalık imajının oluşmasında etkilendiği felsefeleri ele alan bölümlerden oluşmaktadır. Bernhard'ın roman kahramanları, içinde yaşadıkları çevrenin genellikle 'bunak' olarak nitelendirilen insanlarından entellektüel kişilikleriyle ayırdedilmektedir. Her şeyi, hatta kendilerini bile radikal bir şekilde eleştiriye tabi tutmaktadırlar. Bir yandan hayatın ardındaki anlamı kavramaya çalışmaktadırlar. diğer yandan da hayatın anlamsız olduğundan emindirler. Hepsi de bedensel ve ruhsal açıdan rahatsızlıklarının bilincindedirler ve hastalık onların ilgi alanlarının en başında gelmektedir. Hepsi birer 'şizofren' olan Bernhard'in roman kahramanlarının, hastalık semptomları olarak insanlarla dialog kuramama, iletişimsizlik, izolasyon, ikizli duygular, intihar etme isteği, çelişkili düşünce ve davranışlar karşımıza çıkmaktadır. Bunlarla birlikte onların ruhsal rahatsızlıklarının en önemli belirtisi, kullandıkları uzun, tekrarlı, dairesel cümlelerde, sadece onlara özgü genel geçerliliği olmayan ifadelerde kendini göstermektedir ki bu da, aslında tıbbın veya patolojik psikolojinin konusu olan hastalığa, edebiyat sanatının kazandırdığı bir boyuttur ve bu, Thomas Bernhard'in üslubunun orijinal olmasını sağlamaktadır. Yazar, kahramanlarının ruhsal hastalığına sembolik boyut kazandırmak için, onları ayrıca felsefi veya bilimsel konularla meşgul ettirmektedir. Onların felsefi veya bilimsel çalışmalarının yürütülüş şekilleri ve hedefledikleri amaçlar, hastalık kokmaktadır. 'Korrektur' adlı romanın kahramanı Roithamer haricinde bütün diğer roman kahramanları aynı zamanda vücutça da hastadırlar. Onların tedavisi olmadığıvurgulanan ve ölünceye kadar katlanmak zorunda kaldıkları bedensel ve ruhsal hastalıkları arasında karşılıklı etkileşim vardır. Araştırmanın ikinci bölümünde ele alınan konu, hastalığı belirleyen etmenlerdir. Bunların başında 'çocukluk' gelmektedir. Roman kahramanları, çocukluklarında anne ve babalarından gerekli sevgi, şefkat ve ihtimamı görmemişlerdir. Ayrıca diğer kardeşleriyle kendileri arasında hep kıskançlık ve düşmanlık hakim olmuştur. Ve yine bazıları çocukluk dönemlerinde, kendilerini şoke eden olaylar yaşamışlardır. Bütün bunlar, onların nevrotik kişilik geliştirmelerine yol açar. Psikanaliz veya bireysel psikolojinin çocukluk dönemine ruhsal hastalıklar açısından verdiği önemle Bernhard'ın verdiği önem aynıdır. Roman kahramanlarının kötü geçen çocukluk dönemlerini, Bernhard'ın anne-babasına karşı olan bozuk ilişkinin ve Avusturya'da genelde hüküm süren ve sadece itaat, usluluk ve tutumlu olmaya dayandırılan çocuk- anne-baba ilişkilerinin bir yansımasıdır. Hastalığın 'Avusturya' boyutu, sadece çocukluk dönemi ile sınırlı kalmamaktadır. Anne-babalarında kalan ve istemeyerek devraldıkları, kuşaktan kuşağa el değiştirerek bugüne kadar gelmiş, geçmişşi Avusturya-Macaristan İmparatorluğu dönemine kadar uzanan evler. tarlalar ve çiftlikler tarihin ve geleneklerin sembolü ve temsilcisi olarak, roman kahramanlarına, artık yasamak istemedikleri, kendilerini boğulacak gibi hissettikleri, doğdukları yerlere hapsetmekte ve çocukluk dönemlerinde başlayan izole edilmişliklerini kuvvetlendirmektedir. Bernhard, kahramanlarının devraldıkları mirası gizil, yıkıcı bir güçle donatmıştır. Bu yüzden mirasın yükünden kurtulmak, satıp elden çıkarmakla da mümkün değildir. Bir başka hastalık nedeni de toplumdur. Bernhard, kahramanlarının içinde yaşadığı toplumu ister kentsel, ister kırsal olsun, hep olumsuz özelliklerle donatmıştır. Düşünceye düşmandırlar, hayatları hep maddi zevklere dayanmaktadır, cinsel yönden sapma göstermekte ve çocuklara kötü davranmaktadırlar. Bundan dolayı kahramanlar, kendilerini bu insanlar arasında ne insan olarak, ne de sanatkar veya bilim adamı olarak istedikleri şekilde gerçekleştirebilmektedirler. Sonuçta, çevrelerindeki insanlardan kendilerini iyice soyutlarlar ve bu çocukluk döneminde başlayan, mirasın yüküyle büyüyen izolasyonun en yüksek düzeye ulaşması demektir. Yaratılmış ve yaratıcı güç olarak doğada, kahramanların hastalıklarının oluşmasında önemli bir neden olarak işlenmektedir. Diğer hastalıketkenlerinden farklı olarak kahramanları iki şekilde etkilemektedir : önce direkt olarak, sonra da diğer insanların olumsuz özellikleri ve davranışlarıyla indirekt olarak. Zira kahramanların çevrelerindeki insanlara olumlu yaklaşmadıkları, özelliklerinin ve davranışlarının doğanın etkisiyle oluştuğu vurgulanmaktadır. Bernhard'ın romanlarında, karşı konulamaz bir hastalık etmeni olarak işlenen doğa, hastalıkların iyileştirilememesinin de nedenidir. Roman kahramanları, görevleri hastalıkları araştırmak, teşhis etmek ve iyileştirmek olan doktorları tembellik, bilgisizlik ve kibirlilikle suçlayarak onların mevcut olan hastalıkları iyileştirmekten çok, yeni hastalıklar keşfettiklerini, yani hastalıkların oluşmasına neden olduklarını iddia etmektedirler. Onların tıbba ve doktorlara karşı olan güvensiz ve kuşkulu tutumları, hastalıklarından kurtulma ümitlerini tamamen kırmaktadır. Bu durum, hastalıklarının iyice kötüleşmesine neden olmaktadır. En son hastalık etkeni olarak işlenen 'düşünmek', dış etmen olarak nitelendirilebilen diğerlerinden bir iç etmen olarak ayırdedilebilir. Bernhard'ın kahramanları, aslında dış etmenlerin şekillendirdiği radikal ve çelişkili düşünce tarzlarıyla, gene dış hastalık etmenlerinin real olumsuz etkileriniarttırmakta, bizzat kendi hastalıklarının şiddetini arttırmaktadırlar. Çalışmanın üçüncü bölümünde kahramanların hastalıklarına tıbbi-psikolojik, felsefi, fonksiyonel ve edebi açılardan yaklaşılmıştır. Bernhard'ın romanlarında yansıtılan hastalıklara tıp ya da patolojik psikoloji alanında rastlamak mümkündür. Buna karşılık aynı hastalıklar, felsefi açıdan kahramanların kişiliklerini gerçekleştirmek için ortaya koydukları taleple insanın doğası arasındaki çelişki olarak yorumlanabilir. Hastalık, Bernhard'ın romanlarında hem olumlu hem de olumsuz fonksiyonlar sergilemektedir. Gerçi kahramanlar hastalıklarından dolayı acı çekmekte, üzülmektedirler, fakat diğer taraftan bu. onların kavrama yetilerini arttırmakta, kendilerini ve dünyayı tanımalarını sağlamaktadır. Yalnız hastalığın kendilerine kazandırdığı yeni bakış açısından dünyanın görünümü hiç de iç açıcı değildir : Bütün dünya hastadır. İnsanlar, doğa, tarih, her şey, hatta insanların konuştukları dil bile... Son derece karanlık, sürekli kaosun hakim olduğu bu dünyada yaşamak, kahramanlar için büyük bir anlamsızlıktır. Bu çalışmanın odak noktasını hastalık konusunun edebiyat ölçütleri açısından irdelendiği bölüm oluşturmaktadır. Bernhard'in ustalıkla kullandığı dil, üslup ve anlatım teknikleri, roman kahramanlarının hastalıklarının derinlemesine, inandırıcı ve etkileyici bir şekilde ifadesini amaçlamaktadır. Romanlarda ağırlıklı oranda kullanılan sübjektif anlatıma elverişli 'ben-anlatım' tarzı, kahramanların sübjektif olarak değerlendirilebilecek ruhsal hastalıklarının yansıtılmasına da en uygun olanıdır. Ben-Anlatıcıların kullandıkları tanrısal anlatım şekli, anlatıma belirgin bir objektiflik kaşandırmakta, anlatılanla okuyucu arasında mesafe oluşturmaktadır. Yalnız bu anlatım biçimi, anlatıcıların kahramanların hastalıklı ruhsal durumlarından etkilendiklerinin, hatta onlara duygusal düzlemde katıldıklarının bir göstergesi olarak yerini, yavaş yavaş veya birdenbire kişisel-anlatım şekline bırakmaktadır. Artık anlatıcı durumunda olanlar kahramanların kendileridir. Uzun monologlarında, okuyucu onların hastalıklı iç dünyasıyla doğrudan doğruya yüz yüze gelmektedir. Bununla romanların asıl anlatıcılarından sonra okuyucunun da etkilenmesi amaçlanmaktadır. Romanlardaki anlatım tutumu da bu amaca uygun olarak değişime uğramaktadır. Roman anlatıcılarının anlatılana karşı takındıkları mesafeli ve aynı zamanda eleştirici tutum. 8 sonradan onaylayıcı anlatım tutumuna dönüşmektedir. Anlatıcıların onayladıkları şey de, monologlarında anlatıcı rolünü de üstlenen kahramanların, ayrım yapmadan istisnasız her şeye karşı yönelttikleri radikal eleştirici tutumları, aslında onların dünya görüşüdür. 'Rapor' ve 'protokol' roman anlatıcılarının başvurdukları anlatım biçimleridir. Bunların mesafeli ve nesnel üsluplarını, kahramanların monologlarında egemen olan içten ve duygusal üslup dengelemektedir. Diğer bir anlatım biçimi olan 'monolog' da, bilinç akımının tekniğiyle verilmektedir. Bernhard'ın dili de romandan romana değişim göstermektedir. ilk romanlarındaki kısa ve orta uzunluktaki cümleler, son romanlarında yerini bol virgülle küçük parçalara ayrılmış, çok uzun ve dairesel cümlelere bırakır. Cümlelerin gittikçe uzamasına paralel olarak, bunlara entegre edilmiş üslup araçları, dil sanatları, kahramanları yarattıkları, genel geçerliliği olmayan sözcükler ve ifadelerle yoğunlaştırılmış, böylece kahramanlarda teşhis edilmiş olan takıntı, sabit fikir, köktencilik, mükemmeliyetçilik gibi hastalık semptomları en iyi şekilde dilsel ifadesini bulmuştur. Kahramanların dilden ifade ve iletişim aracı olarak şüphelenmeleri, hem onların ruhsal hastalıklarının bir semptomudur, hem de Avusturya edebiyatında Hofmannstahl'in 'Chandos-Brief'i ile başlayan edebi tutumun Bernhard tarafından onaylandığının göstergesidir. Bernhard' in romanlarındaki hastalık 'Yeni öznellik' akımının ölçütleri açısından da 'uyumdan kaçış' olarak yorumlandı. Çalışmanın son bölümünde Berhard ' m hastalık görüşünün oluşmasında rol oynayan filiozoflar incelenmiş ve yazarın Novalis, Nietsche, Schopenhauer ve Pascal'dan etkilendiği saptanmıştır. Yazarın hastalık anlayışıyla adı geçen filozofların hastalık felsefeleri arasında büyük benzerliklerin yanı sıra, farklılıkların da olması, onun bu filozoflardan etkilendiği, fakat onların felsefelerinden hareket ederek kendine has yeni bir hastalık anlayışı getirdiği belirlenmiştir. Bernhard, kahramanlarına hastalıklarının kendilerine kazandırdığı bakış açısından dünyanın yorumunu yaptırmaktadır. Kahramanlarının yorumuyla kendi yorumu aynıdır. Bundan hareketle, Thomas Bernhard'in hastalık görüşünün, onun dünya görüşü olduğu söylenebilir. -