Hafız Esad Dönemi Türkiye-Suriye ilişkileri

Suriye-Türkiye ilişkileri, gerginliklerin ve soğuklukların hakim renk olduğu yarım yüzyıllık bir kronolojinin adıdır. Yaşanan süreç ta başından beri çözülememiş bir sorun olan Hatay Sorunu'nun ipoteği altında kalmış ve bunun yanında, ikili ilişkilerin bozulmasına etki eden bir dizi faktör daha mutlaka var olmuştur. Osmanlı mirasının olumsuz etkileri, bu ek faktörler arasında etkisi en yaygın olanı olarak kabul edilebilir. Osmanlı Devleti'nin dağılma ve yıkılma sürecinde beliren milliyetçi eğilimler, en sonunda Arap ve Türk elitlerinin tutumlarına da yön vermeye başlamıştır. Dönemin süper güçlerinin yoğun müdahaleleri ve etkin katılımlarıyla Osmanlı bünyesindeki Arap topluluklarının milliyetçi-ayrılıkçı hareketleri ortaya çıkmış; bu durum, savaş şartlarının etkisiyle izleri uzun zaman silinmeyecek sosyo-psikolojik sonuçlar doğurmuştur. ikinci Dünya Savaşı sonrasında bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkan Suriye'nin, iki kutuplu bir döneme giren uluslararası ilişkiler ortamında Türkiye'yle zıt kutuplarda yer alması da ilişkileri olumsuz etkileyen bir başka faktör olmuştur. Etkisi 1990'lara kadar devam eden bu faktör, Soğuk Savaş'ın bitmesiyle birlikte kaybolmuş gözükmektedir. Ancak yeni dönemde görülen Suriye'nin batıyla yakınlaşma çabaları, henüz bu ülkenin küresel ve bölgesel dengelerdeki yerini netleştiren bir nitelik kazanmış değildir. Suriye'nin Rusya ile var olan stratejik bağlarının yeni dönemde ne derece sürdürüleceği ve etkili olacağı henüz bilinmemektedir. İki kutuplu dönemin ortalarında beliren su sorunu da ikili ilişkilere etki eden önemli bir faktör olmuştur. Dicle ve Fırat nehirleri üzerindeki kullanım hakkının sadece Türkiye'ye ait olmadığı iddiasıyla konuyu bir uluslararası hukuk meselesi haline getirmeye çalışan Suriye, Türkiye'nin sunduğu güvenceleri göz önüne almaksızın muhalefetini sürdürmüştür. İlişkileri olumsuz etkilemiş olan bir diğer unsur ise, Suriye-terör bağlantısıdır. Suriye'nin Türkiye karşıtı terörist oluşumlara destek vererek yürüttüğü 'vekalet yoluyla savaş', Türk kamuoyunun ciddi tepkisini toplamıştır. Tüm bu faktörlerin yanında gündeme getirilmesi gereken bir başka olumsuzluk ise, Suriye Türklerinin durumudur. Suriye toplumunun geneline karşı baskıcı politikalar uygulayan Suriye yönetimi, bu toplum içerisinde Suriye Türklerini sosyal, siyasi ve kültürel kısıtlamalarla ikinci bir yönden de etmektedir. Bu bağlamda Suriye rejiminin üzerinde durduğu toplumsal yapıyı ele almak ikili ilişkileri anlamak bakımından önem taşımaktadır. Çatışma ortamına kaymaya müsait farklı toplumsal alt gruplardan oluşan Suriye toplumu, Hafız Esad yönetiminde Nusayri azınlığın hakimiyetine dayalı totaliter bir yapı çerçevesinde uyumlu yaşaması sağlanmış ve kimliğini yeni yeni kazanan bir toplumdur. Hafız Esad'ın dışa yönelik sert politikalarının da ülke içindeki baskıya dayalı istikrarı sağlama almak amacıyla 'dış düşmanlar' kavramına duyulan ihtiyaçtan kaynaklandığına inanılmaktadır. Arap israil çatışmasında öne çıkan Suriye için israil, müzmin bir 'dış düşman' olarak iç politikada yeterince işe yaramaktadır. Dolayısıyla Türk-İsrail yakınlaşması, sadece Suriye'nin dış politika karar alıcılarını değil bu ülkenin kamuoyunu da ilgilendiren bir faktör niteliğiyle Türkiye-Suriye ilişkilerine etkide bulunmaktadır. Soğuk Savaş sonrası dönemde Sovyet desteğini yitiren Suriye, ABD'nin baskıları karşısında Ortadoğu barış sürecine dahil olmuşsa da henüz İsrail'le uzlaşamamıştır. Barış görüşmelerinin uzlaşmayla sonuçlanması her ne kadar yakın vadede muhtemel değilse de, böyle bir durumda Suriye'nin, İsrail'e yönelmiş siyasi ve askeri yoğunluğunu Türkiye'ye yöneltmesi, bir ihtimal olarak gündeme gelmektedir. Hafız Esad sonrası Suriye'de çok ciddi ve köklü değişikliklerin kısa vadede gerçekleşmeyeceği anlaşılmaktadır. Ancak etkileri dış politikada da görülebilecek bir takım dönüşümlerin başladığı söylenebilir. Hafız Esad'ın kişiliğinden ve uzun süren iktidarının bütünlüğünden etkilenen ikili ilişkiler, Beşşar Esad yönetimindeki Suriye ile farklı ilişkiler geliştirilmesi açısından bir engel teşkil etmeyebilir. Bu konuda Türkiye'nin olumlu bir bakış açısı taşıdığı söylenebilirse de Suriye tarafında görülen dışa açılma yönündeki genel yaklaşımın, Türkiye-Suriye ilişkilerinde ne derece etkili olacağı bilinmemektedir.