Yabancılar Hukuku açısından Türk Petrol Kanunu ve yabancı petrol hakkı sahibi

Çalışmamızda Petrol Kanunu ve petrol hakkı sahibi yabancı, yabancılar hukukunun anayasal esasları, yasalara hakim yabancılar hukuku ilkeleri ve yabancıların çalışma hak ve özgürlükleri ile yatırım özgürlüğü çerçevesinde incelenmiştir. Çalışmamızın ilk bölümünde, muhtelif hukuk düzenlerinde petrol hukuku düzenlemelerine yer verilmiş ve Kolombiya ve Kuveyt incelenmiştir. Kolombiya petrol faaliyetleri ile ilgili yasal haklarını önce imtiyaz yoluyla devretme usulünü benimsemişken daha sonra petrol faaliyetlerini yürütmesi için Ecopetrol'ü kurarak petrolün çıkartılması ve işlenmesine ilişkin ilk ulusal imtiyazı Ecopetrole'e vermiş, bu surette, bir yandan Ecopetrol'ün petrol faaliyetlerinde ana rolü oynamasına imkan verirken, diğer yandan kısmi kontratlar ile yabancı ve/veya yerli petrol şirketlerinin petrol faaliyetine katılımını sağlayan karma bir sistem uygulamaktadır. Öte yandan Kuveyt, tamamen devletçi bir petrol politikası benimsemiş ve petrol faaliyetlerini devlet tekeli altına almış, tam ve milli bir hakimiyet çizmiş ve yabancı petrol şirketlerinden sadece, teknik yardım, inşaat ve teçhizat hizmetleri konularında faydalanmıştır. Ancak son yıllarda yabancı petrol şirketlerinin Kuveyt'te de petrol arama ve üretim faaliyetinde bulunabilmesi için gerekli yasal düzenlemeler yapılmaktadır. 106 Yabancıların yer alanabilecekleri hakların tespitinde yabancılar hukuku ilkeleri ile karşılaşırız. Yabancılar hukukunun ilkeleri; mütekabiliyet ilkesi, eşitlik ilkesi ve müktesep haklara saygı ilkesidir. Türk yabancılar hukuku başta Anayasa olmak üzere mevzuat içinde serpiştirilmiş çeşitli haklardan oluşmaktadır. Anayasamızın 'Temel Hak ve Ödevler' başlığını taşıyan ikinci kısmında, kişilerin haklardan yararlanmada ve ödevler yüklenmede eşit oldukları ilkesi getirilmiştir. Vatandaş ve yabancı arasında temel hak ve ödevler alanında 'eşitlik', istisnalar saklı kalmak kaydıyla ana kuraldır. Yabancıların da, vatandaşlar gibi temel hak ve hürriyetlerden yararlanmaları kural olmakla birlikte, Anayasanın 16. maddesinde yabancılar için bir sınırlandırma öngörülmüştür. Devlet, vatandaş ile yabancı arasındaki eşitliği bozarken kanunla sınırlama getirmeli ve sınırlama milletlerarası hukuka uygun olmalıdır Yabancıların çalışma hak ve özgürlükleri konusunda ise hemen hemen bütün ülkelerde yabancılarla vatandaşlar arasında 'eşitlik ilkesinin' uygulandığından bahsedemeyiz. Türk hukukunda bazı iş kollan yabancılara yasaklanmış veya izne tabi tutulmuştur. Yabancı petrol şirketlerine mesleklerini icra etme olanağı da izinle sağlanmıştır. Ancak Petrol Kanunu uyarınca yerli petrol şirketinin petrol faaliyetinde bulunması da izne tabi olduğundan, yabancı petrol 107 şirketleri ile yerli petrol şirketleri arasında yine eşitlik esası geçerlidir. Bugünkü anlamıyla Kanun, en geniş anlamda petrol hukukunu kapsayan bir düzenleme getirmektedir. Petrol Kanunu, kamu hukuku niteliği haiz bir kanun olup, Türkiye'deki petrol kaynaklan Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Petrol ameliyesi, petrol endüstrisinin dağıtım hariç bütün kollarını kapsamaktadır. Petrol ameliyesi kavramı içersinde yer alan petrol endüstrisi dallarından birinde faaliyet gösterebilmek amacıyla alınan yetkiye ise, petrol hakkı denilmektedir. Petrol hakkı, bir müsaadeden, arama ruhsatnamesinden veya işletme ruhsatnamesinden doğan bir haktır. Petrol hakkı hukuki niteliği itibariyle gayrimenkul mülkiyet hakkıdır. Petrol şirketlerinin yabancılık vasfının belirlenmesinde kriter, 'ana sözleşmedeki idare merkezi' kriteridir. Ana sözleşmesindeki idare merkezini Türkiye dışında olan bir petrol şirketinin Petrol Kanununun ilgili hükümleri neticesinde petrol hakkı elde etmesi halinde 'petrol hakkı sahibi yabancı' kavramı ortaya çıkar. Petrol Kanunu madde 6/3 uyarınca Türk ve yabancı gerçek kişiler petrol hakkı sahibi olamazlar. Kanun, özel ve kamu tüzel kişileri arasında ve yerli ve yabancı sermaye şirketleri arasında ayırım gözetmemiş, hepsine 'ülke ekonomisine yararlı olması' ve özellikle 108 yabancı sermayeli şirketlerin petrol ameliyesinde bulunabilmek için 'milli menfaatin korunması' ilkelerine uygun olması kaydıyla petrol arama ve işletme ruhsatı verilebileceğini hükme bağlamıştır. Türkiye'de petrol ile ilgili; müsaade, arama ruhsatnamesi alma hakkı Devlet adına TPAO'na aittir. TPAO bu hakkı bizzat ya da idaresine ve sermayesine hakim olduğu uzman kuruluşlar aracılığı ile kullanır. Kanun hükümleri dahilinde, sermayelerinde kamu payı bulunanlar da dahi, sermaye şirketlerine veya milli mevzuatına göre sermaye şirketi niteliğinde bulunan özel hukuk tüzel kişilerine müsaade, arama ruhsatnamesi ve işletme ruhsatnamesi verebilir. Petrol ameliyesinde bulunmak yerli ve yabancı petrol şirketleri için izne tabidir. Bu nedenle petrol hukuku açısından yerli petrol şirketleri ile yabancı petrol şirketleri arasında eşitlik prensibinin cari olduğu kanaatindeyiz. Petrol Kanunu ile petrol hakkı sahibi yabancılara, gayrimenkul mal edinme, transfer ve yatırımların geri ödenmesinde kur garantisi konularında özel hukuki imkanlar tanınmıştır. Türk hukukunda, yabancı tüzel kişilerin gayrimenkul mal edinebilmelerine ilişkin herhangi bir kural olmamasına rağmen, Petrol Kanununa göre, petrol arama ve işletme ruhsatına sahip petrol hakkı sahibi, petrol ameliyeleri için gerekli gayrimenkul malları satın alabilir. 109 Petrol Kanunu petrol hakkı sahibi yabancıya nakit, malzeme veya hizmet temini yoluyla yapmış olduğu yatırımı, elde etmiş olduğu gelirden, vergiler için gerekli miktar ayrıldıktan sonra yurt dışına transfer etme olanağı da tanımakta ve bu teşviki uygulanabilir kılacak mahiyette kur garantisi olanağı getirmektedir. Yanısıra, Petrol Kanunu petrol hakkı sahiplerine, 2007 S. K.'da hükme bağlanan kısıtlamalara istisna getirmek suretiyle, yabancı idari ve mesleki personelle birlikte uzman işçi çalıştırma hakkı tanımıştır ve tanınan bu hak karşılığında petrol hakkı sahiplerine, çalıştırdıkları yabancı personelin yerini alabilecek Türk personel yetiştirme mükellefiyeti getirmiştir.