6/7 Eylül 1955 olaylarına götüren etken ve aktörler

Uluslararası bir uzlaşmazlık sorunu olan Kıbrıs meselesi, tarihi derinliğiyle günümüze ulaşmıştır. Diyalog noksanlığı olmamasına karşın Ada hakkında sunulan envai öneri reddedilmiştir. Sahip olduğu stratejik önem sebebiyle, dünya politikasını saptayan devletlerin alakasını çekmiştir. Kıbrıs'ta yaşayan Rum toplumun din ve dil birliğinden hareketle, kendini Helen sayması etnik bir çatışmaya neden olmuştur. Megali İdea fikrinden beslenen Yunan milliyetçiliği, Ada'nın Yunanistan'a bağlanmasını şart koşmuştur. Rumların çoğunluğu oluşturması ve Enosis'i şiar edinmeleri zamanla bölgedeki Türk nüfusu kaygılandırmıştır. Osmanlı Devleti'nin gerilemesiyle, askeri bakımdan durağan bir döneme girilmiştir. Gücünden düşen kuvvetler dağılmaya başlamış, savaş Osmanlı'nın yenilgisiyle neticelenmiştir. İngiltere'nin doğu siyasetinin temeli, Hindistan'a dayanmakta idi. Kıbrıs ise, Süveyş Kanalı'ndan geçilerek Hindistan'a gidilen mühim bir deniz güzergahının üzerinde yer almakta idi. Bahsedilen yolu denetim altına almak açısından Ada, İngiltere için mühim bir kale idi. Savaşın bitimi ile Rus askerlerinin İstanbul'a kadar gelmeleri Osmanlı topraklarında menfaat arayan İngiltere'yi umutlandırmış, pazarlara hakim olma isteğiyle Osmanlı ile yakınlaşma siyasetine koyulmuştur. Rus tehlikesine karşılık müdafaayı teklif eden İngiltere, Osmanlı ile gizli bir savunma antlaşması yapmış, böylece Kıbrıs'ın idaresi geçici olarak kendisine devredilmiştir. İngilizlere kiralanan Ada, Rusların doğu illerinden çekilmesiyle Osmanlı'ya geri verilecek, imzalanmış bulunan antlaşma feshedilecekti. Ancak sömürge yönetiminin Rusların bölgeyi boşaltmasından sonra Ada'yı terk etmemesi çok-yönlü sorunlara zemin aralamıştır. II. Dünya Savaşı ile Kıbrıs'taki Helen toplumun Yunanistan ile birleşme çabaları artmıştır. Söz konusu dönemde CHP hükümeti, durumu bir mesele olarak görmediğinden gündemine taşımamıştır. Britanya'nın bölgedeki egemenlik ve yönetiminden vazgeçmeye niyetli olmayışı ve Türkiye'nin Lozan'da, Ada ile ilgili hak ve sıfatlarını resmen devretmesiyle konunun kapanmış olduğu yinelenmiştir. Ancak hükümetin alakasız tavrı, eleştirilere neden olmuş; İzmir, Ankara ve İstanbul'daki gençlik kolektifleri farkındalık yaratmak adına örgütlenmişletir. Kıbrıslı Türklerin hayati ihtiyaçları üzerinde duran talebe birlikleri, Ada'daki soydaşlarına doğrudan destek verme amacıyla faaliyete koyulmuştur. 14 Mayıs 1950'de iktidara gelen DP de, tek parti hükümetinin politikalarını tekrarlayarak, Kıbrıs'ı herhangi bir sorun şeklinde değerlendirmemiştir. Ehemmiyet verilen yegane unsur, dost ve müttefik Yunanistan ile ilişkilerin korunması olmuştur. Yeni Dış İşleri Bakanı Fuad Köprülü'nün beyanatlarında, iki aktör arasında, ' Kıbrıs sorunu bulunmadığını' ifade etmesi, ciddi kesimlerce sert tenkitlere sebep olurken basını iyiden iyiye hareketlendirmiştir. Yunanistan'ın Ada hakkındaki talebini kamuoyuna açması ve BM'ye müracaat etme düşüncesi, Türkiye'yi politika değiştirmeye zorlamıştır. Nitekim Köprülü statünün değişmesi durumunda Türk hükümetinin, haklarının ihlal edilmesine müsaade etmeyeceğini açıklamıştır. İki devletin Aralık 1951'de NATO'ya alınması, bir yıl sonra Balkan Paktı'nın oluşturulması; münasebetleri sıkılaştırmış, askeri işbirliğine mani olabilecek sebepler geri itilmiştir. Ancak Papagos başkanlığındaki yeni Yunan hükümetinin 1953 yılı itibarıyla, Enosis talebini yinelemesi ve İngiltere'ye 22 Ekim 1954'e kadar Kıbrıs'ı, Yunanistan'a devretmesi yönünde diplomatik baskı kurması sonucu ilişkiler gerilmiştir. Yunan başbakanın bütünleşme istemlerinin karşılanmaması durumunda BM'ye başvuracağına dönük açıklamaları, süreli şekilde devam etmiştir. Öyle ki, yeniden müracaat gerçekleşirken Kıbrıs'ın çok eski bir Helen yerleşim bölgesi olması gerekçesiyle Yunanistan'ın kültürel etki alanına dahil edilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Talebin genel kurul toplantısında görüşülmesiyle sorun uluslararası bir boyut edinmiş olsa da çoğunluk, tartışmanın ertelenmesine karar vermiştir. Yoktan var edilen mesele ve Yunanistan'ın aralıksız girişimleri çerçevesinde, sonraları dışişleri bakanı olacak Fatin Rüştü Zorlu, dönemin başbakanı tarafından Türk Dış İşleri Bakanlığı'nda bir Kıbrıs Komisyonu oluşturmakla vazifelendirilmiş, böylece hükümetin Kıbrıs ile alakalı olduğu; ortaya koyduğu stratejilerle de bahse duyarsız kalmadığı kanıtlanmak istenmiştir. 30 Haziran 1955'te EOKA'nın Kıbrıs'taki İngiliz kurumlarına saldırılarını arttırmasıyla Eden hükümeti, Londra'da düzenlenecek bir konferansa Türk ve Yunan hükümetlerini davet ederek, Doğu Akdeniz'in güvenliği üzerine istişareler başlatmıştır. Basının sarsıcı manşetleri, kızışmış kamuoyu vicdanını yaralamış, süratle yayılan gerginlik geri dönülemez sonuçlara neden olmuştur. İstanbul Ekspres'in ikinci baskıya giderek ''Atatürk'ün Evine Bomba'' haberini geçmesi, başta protesto için irili ufaklı toplanmalara zemin aralasa da, oluşturmuş olduğu psikolojik ve belleksel etki, ilerleyen saatlerde kontrolün kaybedilmesiyle yığınsal bir harekete dönüşmüştür. İzmir ve İstanbul'da hacim kazanan nümayişler, Londra Konferansı'nın neticesiz dağıtmış, hadiselerin bastırılması ve nizamın sağlanması üzere gece geç saatlerde sıkıyönetim ilan edilmiştir.