İstanbul Bizans Kiliseleri'ne 20. yüzyılda yapılan müdahalelerin görsel kaynaklar aracılığıyla belirlenmesi amaçlı bir inceleme

Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan İstanbul'un tarihi alanları 1985 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır. Roma, Bizans ve Osmanlı imparatorluklarının başkenti olan İstanbul'da şüphesiz ki çeşitli dönemlere ait birçok yapı ve yapı kalıntısı bulunmaktadır. 4. yy-15. yy arasında hüküm süren Bizans İmparatorluğu döneminde yapılmış olan yapılardan günümüze ulaşanların büyük bir kısmı kilise yapılarıdır. Bunda elbette ki bu yapıların ihtiyaç dahilinde işlevlerinin değiştirilerek günümüze dek kullanılıyor olması da büyük rol oynamaktadır, çünkü kullanılmayan yapılar kaderlerine terkedildiklerinde zaman içinde yok olmaktadırlar. Tez kapsamında Byzantion, Roma, Bizans, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde kentin silüetini değiştiren önemli imar hareketleri de irdelenmiştir. Modern hayata geçişin yaşandığı Cumhuriyet döneminde büyük bir kentin ihtiyacı olan ana arterlerin ve büyük meydanların açılması gibi şehircilik düzenlemeleri birçok tarihi yapının ortadan kalkmasına sebep olmuştur. 20. yy'da çeşitli sebeplerden gayrimüslimlerin kenti terk etmeleri ve müslüman nüfusun kentin prestijli bölgelerine taşınması Tarihi Yarımada'daki sosyo-kültürel yapıyı değiştirmiştir. Köyden kente göçün önlenemez yükselişi ile birlikte kırsal alandan yüksek oranda göç alan bu bölge yeni gelenler tarafından tercih edilmiştir. Artık kentin tarihi alanlarında eğitim, kültür ve sosyo-ekonomi açısından zayıf bir halk yaşamaktadır. Bu durum İstanbul'un tarihi alanlarında bulunan anıtların ve çevrelerinin bilinçsizce tahrip edilmesine yol açmaktadır. Tarihi Yarımada içinde bulunan 18 Bizans kilise yapısından 17'si tez kapsamında incelenmiştir. Bu konuda 19. yy sonu ve 20. yy başında çeşitli araştırmacıların ve fotoğraf sanatçılarının çekmiş oldukları fotoğraflar belge kabul edilerek, yapıların 21. yy'a kadar olan süreçte geçirmiş oldukları değişiklikler ve günümüzdeki durumları incelenmiş, 21. yy başında yapılmış olan bu çalışmanın gelecek nesiller için bir belge niteliği taşıması amaçlanmıştır. Yapıların çeşitli dönemlerde geçirmiş oldukları yangınlar ve depremler, yapıların strüktürüne zarar vermiştir. Türk döneminde kentin o bölgesinde hıristiyan cemaatin azalması ya da müslüman cemaatin o bölgeye yerleştirilmesi sonucunda boş ve bakımsız durumda olan Bizans kiliseleri 'şenlendirme' politikası ile birlikte 15. yy'da camiye çevrilmişlerdir. Bazı yapılar işlev değişikliği sırasında, bazıları ise daha sonraki dönemlerde deprem ve yangınlar sebebiyle geçirdikleri restorasyonlarda değerli Türk dönemi eklerine de sahip olmuşlardır. Yapıların önceki yıllarda çekilmiş olan fotoğrafları ile günümüzdeki durumları karşılaştırılarak yapılan bu çalışmada özellikle cami ve mescit olarak kullanılan yapılarda ağırlıklı olarak niteliksiz kullanıcı ekleri ve hatalı onarımlar gözlemlenmiştir. Günümüzde müze olarak hizmet veren yapılarda ise kontrolün tek bir birim tarafından sağlanması sebebiyle kullanıcıdan kaynaklanan niteliksiz ekler bulunmamaktadır. Teze konu olan yapılardan Koca Mustafa Paşa Camii, Kariye Müzesi, Fenari İsa Camii ve Zeyrek Kilise Camii'ndeki kapsamlı restorasyon çalışması halen devam etmektedir. Bizans anıtları konusunda uzmanlaşmış kişilerden oluşan bir komisyon kurularak günümüze ulaşmış olan Bizans yapılarının restore edilmesi gerekmektedir. Bu yapıların bir bütün olarak ele alınması, kullanıcı ihtiyaçları da gözetilerek doğru bir proje ile problemlerin çözülmesi, sürekli bakım ve onarımının yine bu komisyon kontrolünde yapılması, kullanıcıların yapının tarihi önemi ve koruma esasları konusunda bilinçlendirilmesi, söz konusu anıtların gelecek nesillere doğru bir şekilde aktarılabilmesi için önem taşımaktadır.