Endüstriyel tasarımda paradigma kaymaları: Bruno Latour'a özel bir ilgiyle

'Endüstriyel Tasarımda Paradigma Kaymaları: Bruno Latour'a Özel Bir İlgiyle' başlığını taşıyan bu tez çalışmasında, endüstriyel tasarım disiplininin varlık koşullarının irdelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda, ilkin disiplinin ne türden ön kabullerin üzerinde temellendiği ortaya konulmaya çalışılmış, hemen ardından ise bu ön-kabuller sorguya açılarak, tasarım kavrayışımıza ilişkin yeni bir bakış açısının olanaklılığı 'paradigma' ve 'paradigma kayması' kavramları üzerinden tartışmaya açılmıştır. Endüstriyel tasarım disiplininden özgün bir tarzda bahsedebilmenin yolunun, kendi uzmanlık alanımız dışındaki alanlarla girişeceğimiz düşünsel etkileşimlerden geçtiği yönündeki anlayış ise, amaçlanan yeni bakış açısının olanaklılığının, genelde bilim felsefesi, özelde ise Bruno Latour düşüncesi dolayımında aranmasına neden olmuştur. Tez çalışmasının 'Büyüsü Bozulan Dünyada İşlevselcilik ve Pozitivizm İlişkisi' başlıklı ilk bölümü, endüstriyel tasarım disiplinini olanaklı hale getiren 'endüstrileşme' ve 'rasyonelleşme' süreçlerini ele alır. 18. ve 19. yüzyıllarda gerçekleşen Endüstri Devrimi'yle birlikte üretim etkinliğin, zanaatkardan alınarak makinelere devredilmesi sürecine gönderme yapan endüstrileşme ile 'dünyanın büyüsünün bozulması' olarak da adlandırılan ve endüstrileşmeden çok daha eski ve kökensel bir dönüşüm sürecine gönderme yapan rasyonelleşme, birbirleriyle olan karşılıklı etkileşimleri göz önünde bulundurularak endüstriyel tasarım disiplini ile ilişkisi çerçevesinde değerlendirilmiştir. Endüstriyel tasarım disiplininin modern bilimle, özellikle de modern bilime ilişkin yerleşik bakış açısının belirleyicisi olan pozitivizmle olan bağlantısı, ilk bölümün ortaya koymaya çalıştığı temel hedeftir. Bu hedef doğrultusunda, mantıkçı pozitivist Viyana Çevresi ile bu çevrenin yakın temas içinde olduğu işlevselci Bauhaus ekolü, sahip oldukları ortak ilkeler göz önünde bulundurularak incelenmiştir. Sonuç olarak, bu bölümde, endüstriyel tasarım disiplinine ilişkin aşina olduğumuz bir söylemin kısa bir özeti verilmiş ve disiplininin yerleşik paradigması tespit edilmiş. Bu bölüm, her ne kadar yeni bir söz söylemese de, ortaya koyduğu tarihsel bakış açısı sayesinde, dile getirilecek her yeni sözün neye istinaden söylendiğinin anlaşılması açısından önemlidir. Tez çalışmasının 'Pozitivizm Sonrası Bilim Kavrayışı ve Olgu/Değer Ayrımının Felsefi Kökenleri' başlığını taşıyan ikinci bölümünün neredeyse tamamı, endüstriyel tasarım disiplininin kökenlerine ilişkin ontolojik bir sorgulamaya odaklanmıştır. 'Töz', 'ilinek', 'res extansa', 'res cogitans' vb. felsefi kavramların detaylı bir incelemesinin yapıldığı bu bölüm, çalışmanın özgünleşmeye başladığı noktaya işaret eder. İlk bölümde ele alınan eski paradigmayı, son bölümde ele alınacak olan yeni paradigmaya bağlaması nedeniyle bir 'ara bölge' oluşturduğunu söyleyebileceğimiz bu bölüm, endüstriyel tasarım alanında bugüne dek ele alınmamış konuları tartışmaya açması açısından kritik bir öneme sahiptir. Endüstriyel tasarım disiplininin modern bilim vasıtasıyla olanaklı hale geldiği tespitinden hareketle, modern bilimin oluşum süreçlerinin irdelendiği bu bölümde, ilk bölümün konusu olan yerleşik paradigmanın aşılabilmesi için gereken düşünsel donanım oluşturulmaya çalışılmıştır. Bauhaus'tan bu yana bilimsel bir çalışma alanı olduğu iddia edilen endüstriyel tasarım disiplininin, özne/nesne ayrımını varsayan modern epistemoloji üzerinde temellendiği iddiasından hareketle, gerek modern epistemoloji gerekse bu epistemolojiyi olanaklı hale getiren geleneksel metafizik, 'töz' kavramına kadar geri götürülmüş ve tarihsel bir bakış açısı içerisinde irdelenmiştir. Tez çalışmasının, 'Olgu/Değer Ayrımının Endüstriyel Tasarım Alanına Etkisi ve Latour'a Özel Bir İlgiyle Aşılma Girişimi' başlığını taşıyan son bölümünde, endüstriyel tasarım disiplinine ilişkin eski paradigmanın aşılma girişimleri ve yeni paradigma önerileri ele alınır. Fransız antropolog, sosyolog, bilim ve teknoloji felsefecisi Bruno Latour'a, tez çalışmasının başlığında da ifade edildiği gibi, 'özel bir ilgi' göstererek hazırlanan bu bölüm, çalışmasının en özgün kısmını oluşturmaktadır. İlk bölümde pozitivizm ve işlevselcilik, bir sonraki bölümde ise modern epistemoloji ve mevcudiyet metafiziği ile ilişkisi çerçevesinde ele alınan olgu/değer ayrımı, bu bölümde Latour'un, Alfred North Whitehead'in birincil ve ikincil nitelikler ayrımı eleştirisinden hareketle ortaya attığı 'söz' ve 'dünya' kavramları ile ilişkisi çerçevesinde yeni baştan ele alınmış ve endüstriyel tasarım alanına ilişkin yeni paradigma belirlenmeye çalışılmıştır. 1980'lerden itibaren tasarım alanının yeni paradigması olduğu iddia edilen anlam-merkezli tasarım kavrayışının, aştığını iddia ettiği işlev-merkezli kavrayışla özünde aynı metafizik köke sahip olduğu tespitinden hareketle, 'kökensel olarak yeni' paradigmanın nasıl olabileceği, son yıllarda 'tasarım' sözcüğün de meydana gelen anlam genişlemesi bağlamında ele alınmıştır. Endüstriyel tasarım alanının 'yeni' kavramsal çerçevesini belirlemeye aday bir öneri sunduğu için ele alınan Latour, pek çok tasarım kavramının, yeni bir tarzda değerlendirilebilmesi için bir olanak sunar. Endüstriyel ürünleri, eski paradigmada söz konusu olduğu gibi, öznenin bir resim gibi karşısına aldığı, katı ve kemikleşmiş 'nesne'ler olarak değil, devingen bir işleyişin dönüşüme açık 'aktör'leri olarak ele alan Latour, en basit haliyle, kolektif etkinliğin birer parçası olma özelliğini, sadece insan olanlarla değil, insan olmayanlarla da paylaştığımızı göstermesi açısından önem taşır. Latour'un 'Hareket Halindeki Bilim' isimli kitabının yarattığı çağrışımla, 'hareket halindeki tasarım' olarak adlandırabileceğimiz bu yeni tasarım önerisi, gerek tasarım kavrayışımızı 'isim' halinden 'fiil' haline dönüştürme potansiyeline sahip olması, gerekse insan yapımı şeyleri bilincin durağan birer nesnesi olarak ele almak yerine, çalışır ya da işler halde ele alma yollarını göstermesi açısından değerlidir. Sonuç olarak, endüstriyel tasarım disiplinine, bugüne dek yapılan çalışmalarda söz konusu olduğu gibi 'epistemolojik' değil, 'ontolojik' olarak yaklaşan bu çalışmada, endüstriyel tasarım alanına ilişkin modernist olmayan bir bakış açısının olanaklılığı tartışılmıştır. Endüstriyel tasarım alanını modern-olmayan fikirlerle buluşturmayı deneyen bu çalışma, bu sayede, gelecekte bu alana ilişkin farklı bakış açılarının sergilenebileceği başka çalışmalara ön ayak olmayı amaçlamaktadır.