İstanbul Bizans mimarisinde kullanılan tuğlanın fiziksel ve mekanik özellikleri

Mimarlık Tarihi ile Yapı Malzemesi konularının arakesitinde yapılan bu çalışma, İstanbul'daki Bizans yapılarında kullanılan tuğlanın özelliklerini laboratuvar deneylerine dayalı olarak inceleyerek, bu konuda bir ölçüde ilgi eksikliğinden doğan boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Alan araştırması, laboratuvar analizleri, kitaplık-arşiv araştırmaları ve değerlendirme aşamalarından oluşan bu tez çalışmasında konular altı ana başlıkta sunulmuştur. Tezin girişini oluşturan 1. Bölüm'de, çalışmanın amacı, kapsamı ve uygulanan araştırma yöntemi ayrıntılı olarak açıklanmış, bu konuda daha önce yapılmış olan çalışmalar özetlenmiştir. Geleneksel üretimde tuğla malzemenin özelliklerini daha çok hammaddenin niteliği ile tuğlacının bilgi ve deneyimi belirlemektedir. Tecrübe yoluyla ustadan çırağa aktarılan bilgiler geniş bir zaman dilimi içinde çok yavaş gelişmiştir. İlkel yöntemlere dayalı bu üretim süreci Bölüm 2.1 'de ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Bu üretimin Bizans dönemindeki organizasyonu Bölüm 2. 2'de tartışılmış, üretim yapılan yerlere ilişkin olarak elde edilen bazı ipuçları ise Bölüm 2. 3 'de değerlendirilmiştir. 3. Bölüm, iki başlıkta incelenmiştir. Birinci alt bölümde tuğla malzemenin Bizans yapılarında kullanıldığı yerler ve kullanılış biçimine değinilmiş, ikincisinde ise Bizans tuğlasının biçimsel ve boyutsal özellikleri, Roma ve Osmanlı tuğlası ile karşılaştırmalı bir perspektifte incelenmiştir. Yine bu bölümde, İstanbul'da sık olarak kullanılan tuğla boyutları ve bu boyutların Bizans ölçü birimleriyle ilişkileri araştırılmıştır. Bu boyutların kronolojik olarak incelenmesiyle de bazı sonuçlara ulaşılmıştır. Laboratuvar çalışmalarında kullanılmak üzere tuğla örnek alınmasına izin verilen yapılar 4. Bölüm'de kronolojik bir düzende sunulmuştur. Çalışmanın 5. Bölümü'nü, bu yapılardan alman tuğla örnekler üzerinde yapılan laboratuvar çalışmaları oluşturmaktadır. Saptanan deney programı çerçevesinde 'karot' tuğla numuneleri üzerinde fiziksel ve mekanik özelliklerin belirlenmesine yönelik deneyler yapılmıştır. Bizans tuğla üretiminin düzeyini tartışabilmek için aynı deneyler, Erken Osmanlı tuğlası, çağdaş harman tuğla ve fabrikasyon tuğla üzerinde de yinelenmiştir. Laboratuvar çalışmalarından elde edilen sonuçlar Bölüm 5 .4'de değerlendirilmiştir. Bulgular, Bizans tuğlasının fiziksel ve özellikle de mekanik özellikleri açısından oldukça iyi nitelikler taşıdığını göstermektedir. Günümüzden yüzyıllarca önce üretilen bu tuğlalar, aynı üretim yönteminin uygulandığı bugünkü harman tuğlalarından çok, tamamen endüstriyel yöntemlerle elde edilen çağdaş fabrika tuğlalarına daha yakın özellikler taşımaktadırlar. Genel sonuçları içeren 6 -Bölüm'de, bölümlerden derlenen veriler toplu olarak değerlendirilmiş, Bizans tuğla teknolojisinin geleneksel yöntemlerle ulaştığı düzey nedenleriyle tartışılarak Bizans ustalarının üretimin her aşamasını denetleyebildikleri bir bilgi birikimi ve deneyime sahip oldukları sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmanın sonunda dört ek bulunmaktadır. Ek A 'da İstanbul ve Trakya'daki tuğla üretim merkezlerini gösteren haritalar yer almaktadır. Ek B'de, incelenen yapılarda ölçülen tuğla boyutlarının dökümü verilmiştir. Konulara ilişkin fotoğraflar, metin içinde bahsedildikleri sıraya göre Ek C'de sunulmuştur. Ek D ise yapılan deneylerin ayrıntılı sonuçlarını içeren tablolar şeklinde düzenlenmiştir.