Televizyonlarda yayınlanan Türk filmlerinin seyirci ile ilişkisi

Türkiye'de sinema-seyirci ilişkilerinin televizyon ekranlarındaki görünümünü inceleyen bu tez çalışması, temelde sinema-toplum ilişkilerine dayanmaktadır. Buna göre, başlangıcından günümüze Türk sinemasında filmlerin yapım, dağıtım ve gösterim koşullan, bu ilişkinin belirlediği bir yapı içinde gerçekleşmiştir. Bu bakış açısıyla Türk sinema tarihim sinema-seyirci ilişkileri çerçevesinde ele aldığımızda; üretilen filmlerin, içinde bulundukları dönemin siyasal, kültürel, toplumsal ve hukuksal atmosferini yansıttıkları söylenebilir. Türk seyircisinin sinemayla tanıştığı ilk yıllardan itibaren sinema seyirci ilişkileri inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir. Sınırlı bir çevrede sınırlı sayıdaki kentli seyirciyle buluşan ilk konulu filmlerde ağırlıklı olarak yerli kaynaklardan yararlanılmasına karşm, Muhsin Ertuğrul'un bu alana girmesiyle bu eğilimin yerini, yabancı kaynaklara ve tiyatroya kayan bir sinema anlayışı almıştır. Bu dönemde yerli film seyircisi, özellikle güldürüye dayalı filmlere ve Kurtuluş Savaşı'nı konu edinen filmlere yoğun ilgi göstermiştir. 1939'da Muhsin Ertuğrul'un sinema alanındaki tekelinin sona ermesiyle birlikte Türk sinemasında seyirci faktörü öne çıkmaya başlamıştır. Bu tarihlerden itibaren başlayan sinemacı- seyirci yakınlaşması 1950'lere gelindiğinde dönemin siyasal ve ekonomik gelişmelerinin de katkısıyla iyice belirginleşmiştir. Bunda sinemacıların maddi kaynaklarının seyircinin gişeye bırakacağı paraya dayanması etkili olmuştur. Böylece Türk sinemasında toplumun, dolayısıyla seyircinin istek beğeni ve kültürel yapısı, üretilen filmlerin biçim ve içeriklerinde belirleyici olmaya başlamıştır. Bu eğilim 1960'larda doruk noktasına çıkmış ve yerli film seyircisi bölge işletmecileri aracılığıyla bu üretim sürecinin belirleyici ve itici gücü olmuştur. Sinemanın halkın tek ve en ucuz eğlence kaynağı olduğu bu yıllarda sinema-seyirci ilişkileri en sıcak dönemini yaşamıştır. Çekilen filmlerin temalarından, oyuncularına, diyaloglarından mekanlarına kadar birçok öğesi, dönemin seyircisinin tercihlerine göre belirlenmiştir. Bu yapı 1970'lerin ortalarına kadar Türk sinemasına egemen olmuştur. BuV dönemde üretilen filmler, büyük ölçüde melodram ve güldürü filmleridir. Merkezinde bir aşk hikayesi barındıran bu filmlerde, aile içi sevgi-saygı, mahalleli arasındaki dayanışma ve geleneksel değerler önemli bir yer tutmaktadır. Bu filmlerin seyirci kitlesini orta sımf aileler oluşturmaktadır. 1970'lerin ortalarından itibaren televizyonun ülke çapında yaygınlaşması ve aym dönemde yaşanan ekonomik, toplumsal ve siyasal bunalımlar, çoğunluğunu kadınların oluşturduğu seyircinin sinemadan uzaklaşmasına yol açmıştır. Sinema alanındaki bu kan kaybı, zamanla seyirci profilinin de değişmesine neden olmuştur. Böylece çoğunluğunu gençlerin oluşturduğu seyirci kitlesine yönelik seks komedileri, fantastik unsurları öne çıkaran kostümlü macera filmleri ile siyasal söylemli filmler üretilmiştir. Sinema seyirci ilişkilerinin giderek yozlaşmaya ve zayıflamaya başladığı bu süreçte, eski seyirciyi sinemaya çeken filmler Kemal SunaPlı güldürü filmleri olmuştur. Dönemin toplumsal ve ekonomik yapısını, insan ilişkilerini sade ve mizahi bir dille yansıtan bu filmler gerek sinemada gerekse televizyonda, seyirciden yoğun ilgi görmüştür. 1980'lerden itibaren televizyon ve videonun etkisiyle yerli film seyircisi sayısı önemli ölçüde azalırken sinema seyirci ilişkilerinde de farklı bir döneme girilmiştir. Bu tarihlerden itibaren sinema alanındaki üretimin çarkı, seyirci dışındaki farklı finans kaynaklarmca döndürülmeye başlanmıştır. Buna paralel olarak yapılan filmlerde seyircinin beğeni, beklenti ve kültürel yapısından çok yönetmenlerin kişisel ve ideolojik eğilimleri ile 80'lerin ortalarından itibaren popülerleşen Batı kaynaklı yabancılaşmanın 'yükselen değerler'i etkili olmuştur. Bu ortamda üretilen filmler yerli ve yabancı festivallerden ödüllerle dönmelerine karşın Türk seyircisinden aym ilgiyi görmemişler ve bu yüzden gösterime girecek salon bulmakta zorlanmışlardır. 1990'da özel televizyonların TRT'nin bu alandaki tekeline son vermeleriyle birlikte, sinema-seyirci ilişkilerinde televizyonun yeri ve önemi artmaya başlamıştır. Kısa sürede çoğalan özel televizyonlar, yayın saatlerini en ekonomik ve verimli biçimde doldurmak amacıyla yerli veVI yabancı sinema filmlerinden yararlanma yoluna gitmişlerdir. Bu süreçte Türk filmlerini daha çok dolgu malzemesi olarak kullanan televizyon kanalları, seyircinin bu filmlere olan ilgisini farkedince yayınlarında bu filmlere daha fazla yer vermeye başlamışlardır. Özel televizyonların seyircinin ilgisine duyarlı olmalarının altında ekonomik bir neden yatmaktadır. Ticari yayıncılığın rekabetçi ortamında ayakta kalabilmek için reklam pastasından belirli bir pay almak isteyen özel televizyon kanalları, izlenme oranı-reklam ilişkisine dayalı bir yayın politikası uygulamaktadırlar. Bu işleyişe göre televizyon kanalları, izlenme oram ve izlenme payı verileriyle somutlaştırdıklan seyirci kitlelerini reklamverene pazarlamaktadırlar. Sinema-seyirci ilişkileri ve sinema-televizyon ilişkilerinin kesiştiği bu yapı içinde dikkati çeken en önemli olgulardan biri, bu dönemden itibaren televizyonlarda yayınlanan eski Türk filmlerine televizyon izleyicisinin gösterdiği yoğun ilgidir. 1990'ların başında kendini gösteren, ortalarında yoğunlaşan ve günümüzde de sürmekte olan bu ilgi, sinema alanındaki çelişkili bir durumu da açığa çıkarmaktadır. Seyircinin bu yıllarda Türk sinemasında çekilen filmlere ilgi göstermeyip televizyonlarda tekrar tekrar yayınlanan eski Türk filmlerini yüksek izlenme oranlarında seyretmesi dikkat çekicidir. Sinemanın seyircisiyle birlikte varolabileceğim ve yaşayabileceğini gösteren bu durumun sinemacılarımız tarafından tarafsız ve çağdaş bir anlayışla değerlendirilmesi, Türk sinemasının geleceğine ışık tutacaktır.