Başlangıcından günümüze Türk sinemasına genel bir bakış ve yabancılaşma

20. yüzyılın belleği sinema, sanatlar içerisinde, yaşadığı toplumun tarihine, ekonomik ve siyasal yapısına, kültürüne, diline ve bütün bu yelpazenin odak noktasında bulunan insana en fazla ihtiyaç duyan bir endüstridir. İstanbul'un göbeğindeki ayrıcalıklı bölge, Pera'da başlayan ilk sinema gösterilerinin ardından devlet eliyle başlatılan yapım çalışmaları ve yarı resmi kurumların konulu filmleriyle, Osmanlı ülkesindeki sinema mucizesi başladı ve ilginç bir seyir izledi. Pera sinemanın nabzının tutulduğu yer olurken, gayrimüslim teba da, batı kökenli yeniliklerle Müslüman halk arasında köprü oldu. Bu yıllar, Osmanlı'nın dolayısıyla Anadolu'nun cemaatçiliğe, toplu güvenliğe, kanaatkarlığa, düzen ve uyuma dayanan ve yüzlerce yıl çözülmeden süren yarı feodal ümmet hayat tarzının, batıyla artan temaslar sonucu yıprandığı yıllardı. Özel mülkiyetçi, ferdiyetçi, maceraperest ve Hristiyan batı dünyasının etkilerine, iç politikadaki olumsuz gelişmeler ve orduda yaşanan başarısızlıklar da eklenince, ekonomik çöküntünün paralelinde gelişen bir yozlaşma etkisini kültür alanında da duyurdu. Özellikle tiyatroda olmak üzere şiirde, edebiyatta, sinemada batı kaynaklı eserler örnek alındı hatta aynen kopya edildi. Sosyal hayatta ve özellikle aydın ve bürokratlar arasında yerelden ve gelenekselden kopuşlar yaşandı. Ağır aksak başlayan film çalışmalarında işlenen konular, ülkenin, halkın, aydının içinde bulunduğu durumu yansıtmaktan uzak kalan nitelikleriyle bu kopuşu adeta belgeliyorlardı. Mustafa Kemal'in 'Batıya rağmen Batılılaşma' ilkesi içinde yer alan 'Çağdaşlaşma, Sanayileşme, Şehirleşme' prensipleri, beraberinde milli kaynaklara yönelişi, halkçı söylemi etkin ve son derece köktenci politikalar sonucunda getirmeyi başarmışsa da kısa süreli bir açılım olarak kaldı. İnönü ile başlayıp Demokrat Parti ile devam eden dönemde, bu politikalardan büyük tavizler verildi. Cumhuriyet Dönemi'nde Atatürk'ün kişisel olarak sinemaya duyduğu özel ilgi kuşkusuz devletin siyasi kademelerine yansımış olsaydı, devlet ve sinema arasındaki ilişki, sansür ve vergiyle sınırlı kalmaz, Muhsin Ertuğrul on yedi yıl boyunca tekel olamaz, en önemlisi de Türk Sineması bir endüstri haline gelebilirdi. 91 Muhsin Ertuğrul'un yabancı eserlerin yanında yerli kaynaklara yönelmesi, stüdyo kurulması ve sesli film çekimlerini başlatması, tiyatroya olduğu kadar sinemaya da getirdiği ciddiyet ve disiplin dışında, sinema dili ve anlatımı üzerine ulusal sinemamıza katkısı olmadı, hatta etkisi uzun yıllar süren zararlı bir geleneğin yerleşmesine neden oldu; tiyatrovari sinema.... II. Dünya Savaşı'nın ve Çok Partili Siyasal yaşantıya geçiş denemelerinin yaşandığı sancılı günlerde, sinemamız da bu gelişmelerin sosyal ve siyasi hayata yansıyan olumsuz etkilerinden nasibini aldı. Katı sansür kuralları uygulanmaya devam edildi, kapanan Avrupa pazarının yerini Amerikan ve Mısır filmleri aldı. l948'deki Türk filmleri lehine yapılan vergi indirimi ve Ertuğrul Muhsin'e alternatif oluşturan yönetmenlerin çıkışı, sinema adına olumlu gelişmelerdi. Sonraki dönemin sinemacılarına zemin hazırlayan bu yönetmenler, yapım maliyetlerini kısmak için sesli çekimden sessiz çekime yöneldiler ve bu sayede Türk filmlerinin yeniden sözlendirilmesi ve yabancı filmlerin yerlileştirilmesi söz konusu olmaya başladı. Melodram sinemasının tipik birer örnekleri olan Amerikan ve Mısır filmlerinin, Türk Sineması ve sinemacıları üzerindeki en büyük etkisi, uzun yıllar varlığı farklı şekillerde sürdürecek olan melodram anlayışını başlatmış olmalarıydı. Türk Sinema Tarihi'nde 'en unutulmaz dönem' olarak kabul edilen 1950 sonrası, gerek sanatsal açıdan sinemamızın ulaştığı nokta, gerekse seyirci sayısı ve üretim açısından ilginç gelişmelerin yaşandığı bir dönemdi. Bu yıllarda senede üç yüz film çıkaran, ülke çapında üç bin sinema salonuna sahip olan Türk Sineması, hiçbir dönemde olmadığı kadar yerli özellikler taşıyan ya da yabancı etkileri bütünüyle sindirmiş filmlere öncülük etti. Ulusal Sinema Tezi içinde yer alan Lütfi Akad, Metin Erksan, Atıf Yılmaz, Halit Refiğ, gibi yönetmenlerin filmlerindeki gerçekçi tutum ve özgün hava, toplumun gündeminden uzak olmayan siyasal, sosyal ve tarihi konulara yöneliş, biçimsel anlamda çok yönlü başkalaşım sonraki yıllarda yerini popüler yanı baskın ticari sinemaya bıraktı. 70'li yıllarda Komünizm korkusu, giderek şiddetlenecek olan sağ-sol davaları içinde, sinemada, aydınlarca yaratılan Yılmaz Güney mitosu, bir de Kapitalistleşme sürecini giren Türkiye'de göçlerle birlikte başlayan bir başka olgu, arabesk vardı. Televizyon, anarşi, sansür nedenleriyle seyircisini kaybetmeye başlayan sinemacı, ilkin yabancı filmlerin adaptasyon ve 92 birebir kopyalarını yapmaya, ardından da arabesk ve seks filmlerine kaydı. Bir dönemin toplumuyla, insanıyla birebir örtüşen sineması da yerini, ancak belli bir kesimin seyircisi olan boyutsuz, derinliksiz bir sinemaya bıraktı. 12 Eylül, 10 yılda bir gelen darbelerin belki de en keskini oldu. Uzun süredir istikrardan, uzlaşmadan, huzurdan uzak kalan Türkiye, anti-demokratik ama olan için geçerli bir yol olan MGK'nın askeri darbesiyle fırtınayı dindirdi. Özal, bu fırtınadan zaferle çıkan tayfanın kaptanıydı ve özellikle ekonomik yönden aldığı riskli kararlar, dış politika atakları ve medyatik yapısı sayesinde 80'lerin en önemli karakteri oldu. Toplum bir yanda yüksek enflasyonla savaşırken, bir süre sonra da son bulan anarşi yerine terör belasıyla tamştı. Bu durumda en güvenli mekan ev, en kolay ve ucuz eğlence televizyon oldu. Sinema seyircisi motivasyonunu yitirmişti ve ortadaki üretim de onu yeniden motive edecek denli etkili değildi. Aradaki kimi iyi niyetli çabalara rağmen bireyci özgürlük çerçevesinde sinemanın seçtiği yol benliğini ve belleğini yitirmesine neden olacak bir karakter gösteriyordu. Bazı entelektüel çevrelerin desteğini alan bu sinema, muhtaç olduğu gerçek sinema izleyicisinin desteğini alamadı. Sinemamız bu koşullarda 90'lı yıllara girdi. Amerikan emperyalizmin en etkili iki silahından biri olan sinema, politik kararlarla bütünleşen hedefler doğrultusunda piyasaya hakim oldu. Bu dünyanın pek çok ulusal sinemasını tehdit eden bir unsur olduğu için şaşırtıcı değil. İlginç olan her gün televizyonlarda yayınlanan Türk filmlerinin, en fazla hasılat yapan Amerikan filminden çok daha fazla seyirciye ulaşmasıdır. Hollywood, 1950 -60'larda kendisini piyasadan silip süpüren Türk Sineması'ndan intikamını en ağır biçimde alıyor gibi gözükse de, aslında Türk seyircisi küçük ekrandan da olsa sinemasına olan bağlılığını sürdürmektedir. Gerçek tehdit Amerikan filmlerinin dışındaki sinemaya yabancılaşan ve Amerikan filmlerinde sunulan sahte dünyalara inanan sinema seyircisidir.