İnnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinde ve Türk Ceza Hukukunda işkence yasağı

Mehmet Yavuz, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesinde Ve Türk Ceza Hukukunda İşkence Yasağı, Master Tezi, Ankara 2007, s. 181 İşkence pratiği, tarihten 20. yüzyılın sonlarına kadar şu veya bu şekilde, Avrupa da dahil, dünyanın pek çok yerinde varlık göstererek, insanın en temel haklarından biri olan maddi ve manevi bütünlüğünü ve irade özgürlüğünü ortadan kaldırmıştır. İşkence en genel anlamıyla, şüpheliden ikrar elde etmek için bedensel veya zihinsel acı çektirmek veya suçluyu insanlık dışı bir cezayla cezalandırmaktır. Bu anlamda işkence, ceza yargılamasındahem yargılama aşamasında hem de hükümden sonraki infazaşamasında söz konusu olabilir. İşkence ve kötü muameleye ilişkin, ulusalüstü insan hakları belgelerinde bir takım unsurlar belirlenmiştir. Bunlar; aşağılayıcı muamele, insanlık dışı muamele, haysiyet kırıcı muamele, aşağılayıcı ceza, insanlık dışı ceza vb. kavramlardır. Bu kavramlar, işkenceboyutuna varmayan ancak, işkence gibi değerlendirilen, yani işkenceyapılmış gibi cezalandırılması gereken kötü muamelelerdir. Aslında, bu kavramların ayrımını yapmak kolay olmamakla birlikte, ulusalüstükuruluşların önlerine gelen somut olaylarda ortaya koydukları kriterler, ulusal hukuktaki uygulamalar açısından son derece ışık tutucudur. Ulusal mahkemeler işkence konusunda karar verirken, özellikle İHAM'ın zengin içtihatlarını göz ardı etmemelidirler. Çalışmanın birinci bölümünde, insan hakları konusundaöngördüğü özgün denetim mekanizmasıyla birçok temel hak ve özgürlükleri düzenleyen İHAS'ın işkenceyi yasaklayan 3. maddesi, İHAM'ın bu konuyla ilgili kararlarıyla beraber irdelendi. Sözleşmenin 3. maddesinde belirtilmeyen ama zaman içerisinde İHAM içtihatlarıylaortaya çıkan işkence suçunun unsurlarına değinildi. Böylece, daha önce belirttiğimiz gibi, bu unsurların ayrımını yapmak pek kolay olmamakla birlikte, örnek olaylarla Mahkeme kararlarına yer verilerekunsurların ayrımına netlik kazandırılmaya çalışılmıştır. Bunu yanında, Sözleşmeye taraf bir Devletin yargı yetkisi içinde, 3. madde anlamında bir ihlale maruz kalan bireyin, iç hukuk yollarını tükettikten sonra, bireysel başvuru yoluyla konuyu nasıl İHAM önüne getirebileceğiaçıklandı. Ayrıca, doğrudan çalışma kapsamında olmamasına rağmen, İşkenceyi Önleme Komitesi hakkında genel bir bilgi verilmesi veKomite'nin özellikle gözaltı yerleri ve cezaevlerinde 3. maddenin ihlalianlamı taşıyacak eksik standartlara yönelik genel raporlarının bir derleme şeklinde sunulması konuyla faydalı görüldüğünden, çalışmaya eklendi. İkinci bölümde ise, eski ve yürürlükteki ceza yasalarındakiişkence suçuna ilişkin hükümler, ceza hukuku ilkelerine göre incelenerek, ulusalüstü hukukun öngördüğü, işkenceye ilişkindüzenlemelerle ne derece örtüştüğü konusunda değerlendirmeler yapıldı. Bu anlamda, yeni ceza yasasıyla, işkencenin önlenmesi ve faillerinin cezalandırılması adına olumlu ve evrensel gelişmeler kaydedildiği söylenebilir. Aslında, yaralama, hakaret, cinsel taciz taciz gibi suçlardan oluşan işkence suçu Eski ve Yeni Ceza Yasalarında, önemine binaen, bağımsız bir suç olarak düzenlenmiştir. Yeni CezaYasasında suçun unsurlarına, eski yasadaki insanlık dışı ve küçük düşürücü kavramlarını da kapsayan insan onuruyla bağdaşmayandavranışlar kavramı getirilmiştir. Ayrıca, işkence suçunun cezasıartırılarak, nitelikli ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış halleri ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Bu çalışmayla amaçlanan, tarafı olduğumuz temel insan hakları belgelerinden biri olan, İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi'yle çerçevesiçizilen, işkenceyi önlemeye yönelik girişimlere ve oluşturulmaya çalışılan anlayış birliğine az da olsa katkıda bulunabilmektir.