İstanbul sur içi'ndeki Osmanlı mezar taşları bezemelerinde üslup analizi (1703-1861)

Göktürklerle başlayan mezar taşı dikme geleneği asırlar boyunca geçtiği topraklarda değişen dini ve toplumsal inanışlarla Selçuklulara oradan Osmanlıya miras kalmıştır. Osmanlı döneminde ise doğu ve batı ile girilen diplomatik ilişkiler, ticaret, savaş, gezgin sanatçılar aracılığıyla her yeni yüzyılda değişim gösteren mimari ve dekoratif sanatlar, mezar taşlarına da yansımış ve bu etkilerle birlikte kendine özgü üslubuyla Türk İslam sanatında bambaşka bir boyut kazanmıştır. Özellikle 18. yüzyılla birlikte başlayan Batılılaşma hareketleri ve bunun yanında doğu ile olan münasebetlerin, askeri ve diplomatik olduğu kadar mimari ve sanatsal açıdan da etkileri söz konusu olmuştur. Bu kapsamda III. Ahmed dönemi ile başlayan değişimin Abdülaziz dönemine kadar devam ettiği, bu dönemden sonra ise bütün üslupları içine alan eklektik bir dönemin ortaya çıktığı bilindiğinden 1703- 1861 yılları incelemenin tarih aralığı olarak belirlenmiştir. Sur içi, payitaht İstanbul, dünya çapında ayrıcalıklı bir konuma sahip olmasından dolayı, ihtişamın ve gücün merkezi sarayın içindeki siyasi, idari, askeri, kültürel, mimari ve sanatsal her türlü hareketlilik çevresine de yansımıştır. Bu sebeple ve daha kontrol edilebilir sınırları olduğu için 184 hazirede yaklaşık 10.000 mezar taşının incelenmesiyle gerçekleştirilen bu çalışmada 'sur içi' çalışma alanı olarak tercih edilmiştir. Bu kapsamda İstanbul ölçeğinde mezar taşı bezemelerine ilişkin bu kadar geniş çaplı ve detaylı bir çalışmanın yapılmaması ve mezar taşı bezemelerine ilişkin genel ve net bir inceleme bulunmamasından dolayı bu konu üzerinde durulmuştur. Bir hazire üzerinden değil bir bölge üzerinden yapılan incelemeler ile mezar taşı bezemelerinde, söz konusu tarihler arasında, ne gibi değişiklikler olduğu hangi üslupların etkisinde kalındığı, doğu ve batı bezemelerinden nelerin mezar taşlarında görülebildiği, hangi dönem aralıklarında hangi bezemelerin mezar taşı yüzeylerinde kullanıldığı ve hangi bezemelerin kullanım dışı bırakıldığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmada Vakıflar Genel Müdürlüğü İstanbul 1. Bölge Müdürlüğü'nden ve Türbeler Müze Müdürlüğü'nden alınan izinlerle camii, türbe, medrese, mektep gibi yapıların hazirelerine girilmiştir. Bunun dışında sokak aralarında kalan az sayıdaki müstakil hazire de değerlendirmeye alınmıştır. Mezar taşları fotoğraflanarak bir veri tabanı oluşturulmuştur. Mezar taşları tarihleri baz alınarak bezemeleri incelenmiş, en erken ve en geç tarihli olanları tespit edilmiş ve 129 örneğin yer aldığı kronolojik bir katalog oluşturulmuştur. Belirli örneklerin çizimleri yapılmış, inceleme yapılan hazirelerdeki bütün mezar taşlarında görülen benzer bezemeler kronolojik olarak tablolara aktarılmıştır. Bu çalışma ile mezar taşlarının sadece dikili bir taş olmadıkları, bu dönemde diplomatik ilişkiler, ticaret, savaş, gezgin sanatçılar aracılığıyla Osmanlı topraklarına gelen kültürel ve sanatsal unsurların mezar taşlarında nasıl bir boyut kazandıkları anlatılmaya çalışılmıştır. Sadece Batı etkileri değil, Timuri, Safevi ve Babüri kültürlerinin mirasını barındıran Türk İslam sanatının şekillendiği İran ve Hindistan odaklı Doğu etkilerinin de mezar taşlarındaki yansımaları ortaya konulmuştur.