Ad hoc tahkim

Uzun bir geçmişşi olan olan ticari tahkim, devlet mahkemelerinin ortaya çıktığı dönem kadar uzanmaktadır. Tahkim, tacirlerin aralarındaki uyuşmazlığın giderilmesi için saygın bir arkadaşlarının görüşünün alınmasının doğal bir uzantısıdır. Mahkemlerin uzak, kuralların katı, yavaş ve çözüme ilişkin usullerinpahalı oduğu bir dönemde, ticari uyuşmazlık konusun hakimlerin bilgilerinin yeterli ve ticari hayatın gereklerini yansıtacak şekilde donanımlı olmamalarıbağlamında, tahkim, uyuşmazlığın giderilmesi için çekici bir seçenek olarak görülmüştür. Tacirlerin bulunduğu toplumda yaşayan ve görüşüne başvurulan kişiler ticaret konusunda tecrübeli olmaları nedeniyle uyuşmazlıkların resmi olmayan bir mahiyette çabuk ve ucuza çözüme kavuşturulması için önerilerde bulunmuşlardır. Tahkimin bu avantajları farklı toplumlardaki tacirler arasında ön plana çıkmıştır. Ticari konularda tahkimin gelişimini engelleyen unsurların nedenleriniüç ana başlık altında özetleyebilmek mümkündür. Birinci olarak, taraflar arasındaki uyuşmazlığın çözüme kavuşturulması için takip edilmesi gereken usul kuralları konusunda yapılan anlaşmalar oldukça karmaşık bir nitelik arz etmiştir. İkinci olarak, hiçbir tacir hakemlik yapması için zorlanamamaktaydı. Uyuşmazlığın çözümü her aşamada tarafların işbirliği yapmalarını gerektiriyordu. Aynı zamanda hakemler tarafından verilen kararların bu karara uymak istemeyentaraf üzerinde bağlayıcı bir etkisi yoktu. Devlet mahkemeleriyle birlikte, tahkiminuyuşmazlıkların çözümünde alternatif bir yöntem olarak kabul edilmesi için devletlerin yasal düzenlemelerinde yabancı unsurlu tahkimler için hükümlereyerverilmesi konusunda bir anlaşma olması gerekiyordu. Bu sorunlar kurumsal tahkim kuralları, tahkim konusunda ulusal mevzuat geliştirilmesi ve milletlerarası tahkim anlaşmaları yapılması yoluyla giderilmeye çalışılmıştır. Ad hoc tahkim, kurumsal tahkim kurallarına atıfta bulunmayan bir tahkim anlaşmasına göre yürütülen tahkimdir. Özellikle ad hoc tahkimdetaraflardan birinin işbirliği yapmak istememesi durumunda önemli gecikmelere neden olmaktadır. Bu durumda, yerel mahkemenin, hakemlerin atanmasındaolduğu gibi, müdahalesi gerekli olabilmektedir. Tarafların belirli bir anlaşmadankaynaklanan uyuşmazlığı tahkime götürmeye karar vermeleri durumunda tahkime ilişkin tüm usulleri, örneğin hakemleri ve bunların yetkilerini de içermek üzerekendileri tespit edebileckleri gibi, mevcut bir tahkim kurumuna uyuşmazlığın sunularak bu kurumun kuralları çerçevesinde çözüme kavuşturulmasını da isteyebilirler. Taraflar, aralarındaki uyuşmazlığı ad hoc tahkim yoluyla çözüme kavuşturmaya karar verdiklerinde, uyuşmazlığın özelliğine göre kurallarıbelirleyebilirler. Uyulması gereken usul kuralları, tarafların belirli gereksinimine bağlı olarak tahkim şartında belirlenebileceği gibi, belirli tahkim kurallarına atıf yapılmak suretiyle de tespit edilebilir. Ad hoc tahkim bağlamında en yagın olarak kullanılan, 1976 yılında Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Komisyonu tarafından kabul edilen UNCITRAL Tahkim Kurallarıdır. UNCITRAL tarafından kabul edilen Tahkim Kuralları, farklı hukuk ve ekonomik sistemlere sahip olan ülkelerde kabul görecek şekilde ticari tahkim için uluslararası kurallar oluşturmayı amaçlamıştır. Bu kuralların iki amaca hizmet etmesi öngörülmiştir. Birinci olarak usul kurallarının tahkim anlaşması yapan taraflar bakımından doğrudan uygulanması, ikinci olarak ise ulusal veya milletlerarası tahkim kurumlarının kurallarında yer alması hedeflenmiştir. Ayrıca bukuralların, tüm dünyada geçerli olacak milletlerarası ticari tahkim kuralları oluşturulması halinde bu kurallar için temel teşkil etmesi öngörülmüştür. Böylesine evrensel bir hedefe yönelen UNCITRAL Tahkim Kuralları gerekkişilerce, gerek tahkim kurumlarınca olumlu karşılanmıştır. Türk hukuk sisteminde tahkime ilişkin kurallara çeşitli kanunlarda yer verilmiştir. Bunlar, Hukuk Usulu Muhakemeleri Kanunu, Milletlerarası Özel Hukuk Kanunu ve Milletlerarası Tahkim Kanunudur. Bunu yanı sıra, Yabancı Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizine İlişkin New-York Sözleşmesi, AvrupaMilletlerarası Ticari Tahkim Sözleşmesi ile Devletler ve Diğer Devletlerin Vatandaşları Arasındaki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümlenmesi Hakkında Sözleşme ülkemizin taraf olduğu milletlerarsı anlaşmalardır. Milletleraraeı Tahkim Kanunu özellikle yabancı yatırımların Türkiye'yeçekilebilmesini amaçlamış ve yabancı unsurlu tahkim bakımından belirli düzenleme getirmiştir. Milletlerarası Tahkim Kanununun hazırlanmasındaUNCITRAL Model Kanunu ve karşılaştırmalı uluslararası tahkim konusundakiçağdaş anlayış dikkate alınarak modern dünyanın gerekleri karşılanmaya çalışılmıştır. Bu gelişmeler ad hoc tahkim uygulamasının ve özellikle UNCITRAL Tahkim Kuralları çerçevesinde milletlerarası ticari uyuşmazlıkların çözüme kavuşturulması bakımından önemli bir rol oynamıştır.