Roma Hukukunda Augustus zamanına kadar derneklerin hukukİ durumu

'Roma Hukukunda Augustus Zamanına Kadar Demeklerin Hukuki Durumu' isimli bu doktora tez çalışması, giriş ve sonuç dışında üç bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölüm'de, öncelikle demeklerin de içinde yer aldığı tüzel kişi kavramı genel olarak açıklanmış, ardından tüzel kişilerin tarihçesi ve çeşitleri hakkında bilgi verilmiştir. İkinci Bölüm'de, Roma hukukunda özel hukuk açısından en önemli yeri alan demekler, ilkin corpus, universitas, collegium ve sodalitas kavramlarıyla açıklığa kavuşturulmuş, daha sonra demeklerin Augustus zamanına kadarki tarihi gelişimi ve çeşitleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü Bölüm'de ise, derneklerin kuruluşu, demek kurma özgürlüğü ve buna getirilen kısıtlamalar, demeğin organizasyonu, ehliyeti ve sona ermesi konuları incelenmiştir. Hak ehliyetine sahip olan, yani hak sahibi olabilen ve borç altına girebilen varlıklara, özel hukuk anlamında kişi; kendilerine hak ehliyeti tanınan, hukuken kişi sayılan, insan ya da mal topluluklarına ise tüzel kişi adı verilmektedir. 162 Kendilerine hak ehliyeti tanınan ve hukuken kişi sayılan varlıkların başında insanlar gelir. Çünkü hukuk düzeni insanlar tarafından ve insanlar için meydana getirilmiştir. Roma hukukunda özgür, yurttaş ve sui iuris olan insanlar kişi sayılırdı. Ancak zamanla, insanlar dışında bazı varlıklara hukuken kişilik tanımak, bazı gereksinimler nedeniyle bir zorunluluk olarak ortaya çıktı. Çünkü insanlar geçici varlıklardır ve toplumsal hayatta daha uzun ömürlü ve kendisini oluşturan insanlann varlığından bağımsız varlıklara gereksinim duyulmuştur. Devletler, belediyeler, ekonomik, siyasal, toplumsal, bilimsel, dinsel ve hayır işlemek amaçlarına yönelik örgütler, bu gereksinimlerle ortaya çıkmıştır. Sadece insanlar değil, siyasal ve toplumsal örgütler de hak sahibi olabilir ve borç altına girebilirler. Hak sahibi olabilen ve borç altına girebilen gerçek kişilerin karşılığı olarak bu tip varlıklara tüzel kişi adı verilir. Roma hukukunda tüzel kişilik kavram olarak çok geç doğmuş ve bir sistem olarak gelişememişti. Buna karşılık bağımsız birer kişilik anlamında tüzel kişilik kabul edilmiş, ayrı ayrı adlar verilmiş bir takım insan ya da mal toplulukları, hukuki bakımdan tek tek düzenlenmişti. Roma devleti, kişi ya da mal toplulukları, dernek ve vakıflar, bunlara örnek olarak gösterilebilir. Bir amacı gerçekleştirmek üzere bir araya gelen gerçek kişilerin oluşturduğu ve onu oluşturan kişilerden bağımsız ayn bir kişiliği olan 163 universitates personarum'un en önemli çeşidi olarak dernekler ortaya çıkmaktadır. Cumhuriyet Dönemi'nde kural olarak demek kurma özgürlüğü söz konusuydu. Oniki Levha Kanunu'nda derneklerin, kamu düzenine aykırı olmamak şartıyla, kurulma ve idarelerinde tam bir serbesti tanınmıştı. Cumhuriyet Dönemi'nin sonlarında, bu serbestinin kötüye kullanılması üzerine lulius Caesar, eskiden beri varlığını sürdürenleri istisna ederek, bütün dernekleri kaldırdı. Augustus zamanında çıkarılan lex lulia de collegiis ile, dini demekler istisna edilerek, sadece imparatorun uygun görüşü ile, senatus'un izin verdiği derneklerin kurulabileceği kabul edildi. Klasik Hukuk Dönemi'nde collegium'lann kurulabilmesi için en az üç kurucu üyenin varlığı koşulu aranırdı ve collegium, onu oluşturan kişilerin hepsi değişse bile, varlığını sürdürürdü. Bu koşul lustinianus zamanında da geçerliğini m m mm mm ' sürdürmüştü. Derneklerin organizasyonunun oluşturulmasında şehir idareleri örnek alınmıştı. Derneklerin, şehirlerin kuruluş kanunlarına benzer tüzükleri, bir topluluk kasası, üyeleri, danışma kurulu ve bir başkanı vardı. 164 Demekler, yasaklamalara aykırı faaliyette bulunduklarında collegium illicitum durumuna gelir ve magistra'larca kapatılırdı. Dernek üye sayısının üçün altına düşmesi de (Dig.50.16.85) derneğin sona ermesine neden olurdu. Roma hukukunda daha Krallık Dönemi'nde ortaya çıkan dernekler, Roma devletinin uzun yıllar gelişimiyle çeşitli şekillerde düzenlemelere konu olmuştur. Ortaçağdan başlayarak, Roma hukuk biliminde, Roma hukukuna ilişkin metinlere dayanılarak, tüzel kişilik kavramı ve tüzel kişilere ilişkin kuramlar oluşturulmuş, belli bir sisteme dayanan çeşitli tüzel kişi sınıflandırmaları yapılmış ve bunlar modern hukuk tarafından geliştirilmiştir. Derneklerin hukuki durumunun Roma hukuku içindeki gelişim aşamalarının tespiti, günümüz hukuku tüzel kişiler teorilerinin çıkış kaynağı ve geliştirilmesi açılarından önem taşımaktadır. 165