Çekin zıyaı ve iptali

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu sistemine göre çek görüldüğünde ödenir ve düzenleme günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan çek, ibraz günü ödenir (TTK m. 795). Buna karşılık, 5941 sayılı Çek Kanununun Geçici Madde 3, f. 5 hükmü uyarınca 31/12/ 2017 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir. Dolayısıyla bu hüküm, en azından belirli bir süre için 'çekte vade' olgusunu getirmiştir. Bu durumda bir çek, ancak üzerinde yazılı olan düzenleme tarihine göre hesaplanacak ibraz süreleri içinde muhatap bankaya ödenmek amacı ile ibraz edilebilecek; karşılığı varsa ve ibraz edilen çek geçerli ve de ibraz eden hamil şeklen meşru hamil olarak nitelendirilebiliyorsa, muhatap banka çek bedelini bu kişiye ödeyecektir. Ayrıca çek hesabında hiç karşılık olmasa bile muhatap bankanın kanunen belirlenmiş bir tutarı çek hamiline ödeme zorunluluğu bulunmaktadır. İşte bu koşullar içinde ibraz edilen çek, nakde eşdeğer bir ödeme aracı niteliğini bünyesinde barındırmaktadır. Diğer taraftan, meşru hamilinin elinden rızası dışında çıkan bir çekin, özellikle hamiline yazılı çeklerde, meşru hamilin bilgi ve onayı dışında paraya çevrilmesi tehlikesi söz konusudur. Bunun yanında çek, yanma, yırtılma, suya düşme vb. gibi başka herhangi bir sebeple kullanılamaz hale de gelebilir. Bütün bu olasılıklarda çekin meşru hamili başta olmak üzere, düzenleyenin de korunması, ancak çekin iptali ile mümkün olmaktadır. Söz konusu tez çalışmamızda, meşru hamilinin elinden rızası dışında çıkmış olan veya üzerinde hukuken işlem yapılamayacak bir duruma gelen ya da fiziki varlığına ulaşmanın olanaksız hale gelmiş bulunduğu bir çekin iptal edilebilmesi için gereken koşullar hakkında ayrıntılı bir şekilde bilgi verilecek; 6102 sayılı TTK'nın öngördüğü kurallar çerçevesinde çekin iptal edilmesi için gerekli işlemlerin başlatıldığı durumda çek hamillerinin tam bir hukuki korumaya sahip olup olmadıkları açık bir şekilde ortaya konulacaktır. Bunun yanında, hamili bulunduğu çekin rızası dışında elinden çıktığını ileri sürerek iptal davası açmış olan kişinin karşısına, 'meşru hamil' olduğunu iddia eden bir kişinin çıkması olasılığında iptal davası sürecinin nasıl devam edeceği de bu çalışmada incelenecektir. Ayrıca, çeki düzenleyenin, çekin kendisinin ya da üçüncü bir kişinin elinden rıza dışında çıkmış olması olasılığında muhatap bankaya başvurmak sureti ile çekin ödenmesinin durdurulmasını sağlama olanağı veren ve 5838 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmış ve de 6102 sayılı yeni TTK'da yer verilmemiş olan 6762 sayılı eTTK m. 711'in üçüncü fıkra hükmünün mevcut iptal sistemi karşısında Kanunda yer almasının gerekli olup olmadığı konusu da burada ele alınacaktır. Çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, 'çekin hamilin elinden rıza dışı çıkması halleri, çek hamilinin hakları, bu haklardan önleyici tedbir alınmasını talep etme hakkının hamil tarafından kullanılabilmesi için gerekli olan koşullar' açıklanacaktır. İkinci bölümde, 'istirdat davasının açılabilme koşulları ve bu davanın sonuçları' incelenecektir. Üçüncü bölümde ise, 'çekin iptali kurumuna duyulan gereksinim, iptal davasının şartları ve sonuçları, çekin iptal edilmesi dolayısıyla ortaya çıkan zarardan kimlerin sorumlu olacağı, ayrıca 6102 sayılı yeni Türk Ticaret Kanunu sisteminde çekin zıyaı ve iptalinin düzenleniş şekli' ele alınarak incelenecektir.