İstanbul sur kapılarının çevresel değerlendirilmesi

Kapılar, surlarla çevrili kentlerde savunma fonksiyonlarının yanı sıra kentin giriş çıkışlarının gerçekleştiği güç noktalarıdır. Ayrıca kapılar, kent içinde korunan anıtsal yapılar olarak kent dokusu ve imgesi içinde etkili bir yere sahip ve kenti tanımlamaya yönelik en önemli elemanlar olmuşlardır. Çalışmanın sur kapıları özelinde yapılmasının nedeni bu özelliklerinin etkisiyle kent yaşamında ve ulaşım sistemi üzerinde önemli bir yer tutmalarıdır. Çalışma kapsamında İstanbul tarihi yarımada üzerinde yer alan sur kapıları incelenmiştir. Bu bağlamda öncelikle, sur kapılarının kentsel alan içindeki önem ve rollerinin ortaya konulabilmesi için konu ile ilişkili olan kent dokusu, kent kimliği, kent imgesi ve kent morfolojisi tanımları, kavramsal bilgiler olarak ele alınmıştır. Sur ile çevrili kentler tezin bir sonraki bölümünü oluşturmuş ve bu bölümde; surların ve kapıların tarihi gelişim süreci içerisinde durumlarına etki eden faktörler ve kentsel yaşam içindeki rolleri belirlenmiştir. Bu çalışma sonucunda, surların savunma amaçlı olarak kenti çevreleyen önemli elemanlar ve kapıların da kentle iletişimini sağlayan güvenli noktalar oldukları ortaya konmuştur. Tarih boyunca doğal özellikler, politik sebepler, sosyal ve kültürel yaşamda meydana gelen değişimler, ulaşım biçimi, bilim ve teknolojideki gelişmeler gibi etkenler ve bu etkenlere bağlantılı olarak surlar zaman içinde değişime uğrasalar da kapılar anıtsal yapılar olarak kent dokusu ve imgesi içinde önemli yere sahip olmuşlardır. Tarihi İstanbul sur kapılarının mevcut kullanım biçimleri ve rollerinin ortaya konabilmesi için öncelikle tarihi yarımada üzerinde bulunan sur kapılarının tarihi süreç içindeki yerlerine işaret edilmiştir. Kara, Haliç ve Marmara surları üzerinde bulunan sur kapıları tek tek işaretlenmiş ve inşa edildikleri tarihte üstlendikleri fonksiyonları, konumları ve biçimleri hakkında detaylı bir araştırma gerçekleştirilmiştir. V1Hİstanbul sur kapılarının amaca yönelik incelendiği bölümde; çalışma alanı sınırları içinde günümüzde kullanımları mevcut olan kapılar için analiz bulguları ve değerlendirmeleri ortaya konmuştur. Kapı çevresinde yer alan yerleşim alanlarına yönelik arazi kullanım, kat yükseklikleri, bina durumları ve yapım sistemleri analizleri gerçekleştirilmiştir. Bu tipolojik verilere dayalı olarak bir sonraki aşamada, her bir kapı için yatay ve düşey düzlemdeki özellikler değerlendirilimiştir. Bu kapsamda, yatay düzlemde; kapının durumu, kapının konumu, kapının açıklığı, kapıya bitişik kullanım, kapı çevresindeki kullanım ve kapıya bağlanan sokak+meydan ilişkisine yönelik özellikler belirlenmiştir. Düşey düzlemde ise, kapının yüksekliği, bitişik sınırlayıcı türü ve surlarla ilişkisi irdelenmiştir. Sonuç olarak elde edilen araştırma bulgularına ve yapılan değerlendirmelere dönük olarak sur kapılarının olumlu ve olumsuz özellikleri ortaya konmuştur. Belirlenen özelliklere dayalı olarak sur kapılarının kent dokusu ve içindeki varlıklarını koruyabilecek ve yalnızca giriş-çıkış noktaları olmaktan kurtularak kendi kimliklerini ortaya koyabilecek nitelikler kazandırılmak amacıyla öneriler geliştirilmiştir. Böylelikle yapıldıkları tarihten itibaren günümüze dek ulaşabilen sur kapılarının günümüz gereksinimlerini karşılamaya yönelik olarak değerlendirilmesi ve kullanıcılarına cevap verebilecek düzeye ulaştırılmaları sağlanmaya çalışılmıştır. IX