Halkevlerinin kuruluşu ve Atatürk Döneminde İstanbul halkevlerini faaliyetleri. 1932-1938

Halkevleri, Atatürk'ün Halkçılık ilkesinin 1932 yılında Türkiye'de uygulanan prototipidir. Halk kavramı içinde her türlü etnik kökenli, değişik inançlara sahip ama aynı topraklar üzerinde binlerce yıldan beri tasada ve kıvançta ortak yaşamış topluluk vardır. Atatürk işte uzun yıllar geri bırakılmış Türk halkını çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmak için devletin resmi eğitim ve öğretim kurumlarını devreye sokmadan halkı gündelik hayatının arta kalan zamanında bilgilendirmek, beceri kazandırmak, güzel sanatlardan yararlandırmak amacıyla Halkevlerini kurmuştur. Atatürk'ün siyasi fikirlerini gerçekleştirmek için kurduğu partinin adı Halk Partisi'dir. Bu partinin kültür kolu olarak kurduğu kuruluşun adı da Halkevidir, yani Halkın Evi'dir. bu evde yapılan tüm çalışmalarda Halk kendini evinde hissedecektir. Halkevlerinin; Dil, Tarih ve Edebiyat, Güzel Sanatlar, Temsil, Spor, Halk Dershaneleri ve Kurslar, Sosyal yardım, Kütüphane ve Yayın, Köycülük, Müzeler ve Sergi olmak üzere 9 dalda faaliyet göstermeleri öngörülmüştür. Halkevleri, Atatürk'ün ölümüne kadar geçen dönemde hızla yükselen bir grafik çizmişlerdir. 1938 yılında Halkevlerindeki etkinliklere katılanların sayısı 7 .942. 160'dır. bu rakam o tarihteki Türkiye nüfusunun yarısına yakındır. Atatürk'ün ölümünden sonraki dönemlerde Halkevleri aynı tempoyu tutturamamıştır. Bunun da sebebi C. H. P'nin yeni yönetiminin Köylünün kalkınması için Köy Enstitülerine ve şehirlerdeki Halkevleriyle bağlantıyı sağlamak amacıyla köylerde Halkodalarının kuruluşuna öncelik tanımasıdır. Halkevlerinin giderek sayıları istenen düzeyde artmadığı gibi 1947 yılından itibaren Halkevi açılmamıştır. Halkevlerinin öneminin ve işlevinin azalmasında radyonun, sinemanın ve gazetelerin de olumsuz etkileri olmuştur. II. Dünya savaşının bitiminden sonra Türkiye'de radyo ve sinema sayısında büyük artış olmuştur. Gazeteler okuyucu çekmek için fiyatlarını sabit tutmuşlar ilaveler çıkarmışlardır. Ancak en önemli neden siyasidir. 1946 yılından itibaren çok partili sisteme geçilmesiyle devlet memurlarının ve özellikle öğretmenlerin Halkevlerinde görevlendirilmeleri zorlaşmıştır. Muhalefet daima bunu C. H. P aleyhine bir koz olarak kullanmıştır. C. H. P de kendisine siyasi bir yarar sağlayamadığını gördüğü Halkevlerini artık sadece eskiden olduğu gibi bir kültür kolu olarak devam ettirmekte yarar görmemiştir. 1951 yılında D. P iktidarının çıkardığı 5830 sayılı yasa ile Halkevleri olarak kullanılan ancak C. H. P'nin mülkiyetinde bulunan taşınmazlar ve içindeki eşyalar eski sahiplerine ya da Hazineye intikal etmiştir. 1953 yılında da yine D. P tarafından 6195 sayılı yasa çıkarılarak haksız iktisap ettiği gerekçesiyle C. H. P'nin elinde kalan tüm varlığı da Hazineye intikal etmiştir. Parti, ayakta durabilmek için çok zorlanmıştır. Ancak bilinen bir şey varsa o da Halkevlerinin 5830 sayılı yasa ile KAPATILMADIKLARI yalnızca FAALİYETLERİNİ YÜRÜTMEK İÇİN GEREKLİ BİNA, ARAÇ ve GEREÇLERDEN YOKSUN BIRAKILDIKLARIDIR. 1960 ihtilalinden sonra kurulan Anayasa mahkemesi C. H. P'nin müracaatı üzerine 6195 sayılı yasayı iptal etmiştir. C. H. P bu suretle tüm haklarını geri alma olanağına kavuştuğu halde sadece Atatürk'ün iş Bankasındaki hisseleri ile, Ankara'da Ulus semtindeki iş hanlarını geri almıştır. C. H. P'nin Halkevlerine ait binaları da almak suretiyle Halkevlerini yeniden sahneye çıkarmak konusunda bir çabası olmamıştır. O dönemdeki C. H. P Genel Başkanı İsmet İnönü, Halkevlerinin 1960 yılında kurulan Türk Kültür Dernekleri ile birleşerek faaliyetlerine devam edeceklerini söylemiştir. Bundan da 1946'dan itibaren Halkevlerinden uzaklaşan C. H. P'nin 1960'lı yılların ortasında bile aynı tavrı koruduğu anlaşılmaktadır. 1930'lu ve 40'lı yıllarda büyük atılımlar yapan Halkevlerinin benzer işlevlerini bugün birbirleriyle ilgisi bulunmayan devlet kuruluşları, vakıflar, dernekler ve özel kuruluşlar üstlenmiştir. Bu da Halkevlerinin kuruluş amacının 2000'li yıllarda dahi önemini kaybetmediğinin bir kanıtıdır. Çalışmamız Atatürk döneminde İstanbul Halkevlerinin faaliyetlerini kapsamaktadır. 1932'de kurulan ve 1935 yılına kadar faaliyet gösteren İstanbul Halkevi ile bu tarihten sonra faaliyete geçen Eminönü, Şehremini, Beyoğlu, Şişli, Beşiktaş, Kadıköy, Üsküdar, Eyüp, Fatih ve Bakırköy Halkevlerinin 1938 yılına kadarki faaliyetleri ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir, incelemede o dönemde İstanbul'un sosyo-ekonomik yapısına da yer verilmiştir.