Konya ve yöresi kilimlerinde semboller

Tarih öncesi dönemlerden günümüze dek sembol, insanlığın ortak ifade biçimi olmuştur. Anlam, içerik ve kavram ile ifade bulan sembol, gelişim süreci içerisinde birçok terim ile birlikte ele alınmış, filozof, sanatçı ve sanat tarihçileri sembol ve anlatım biçimi üzerine çeşitli görüşler öne sürmüşlerdir. Klasik ve çağdaş felsefede dil, din, mitoloji ve sanatın tümü bir semboller dizisi olarak adlandırılmaktadır. Semboller, ortaya çıkış yönleriyle tek bir anlam, kavram ve içeriğe işaret etmezler. Bir sembol çoğu kez birden çok anlama yönelmektedir. Bu yönüyle sembol çok anlamlı, zaman ve mekandan bağımsız, evrensel bir dil olmaktadır. Sembol bir anlam, kavram, duygu, düşünce ya da nesneyi açığa çıkarırken çoğu kez anlatılan şey ortadan kalkar ve anlatılmak istenen içerik ön plana çıkar. Sembollerin anlatımı, bir başka deyişle biçimsel yönü, her dönemin kültür, sanat ve düşünüş biçimine göre farklılaşmış, özellikle sanat alanında sembolleştirme, genel olarak somuttan soyuta doğru bir yol izlemiştir. Tarih öncesi dönemlerden bu yana insan nesneden yola çıkmış, önce nesneyi doğal biçimiyle tanımış, araştırmış, nesnenin doğal biçimini tüketip ifade ettiği anlamlara yönelmiş, anlamları biçimlerde aramış, biçimleri soyutlamış ve biçimleri soyutlarken doğada yer alan temel geometrik birimlerden yola çıkmıştır. Bu yönüyle pek çok çağdaş sanat akımı sembolizme yaklaşmış, kavrama ve anlama yönelerek, anlamı ortaya çıkarmada farklı yöntemler kullanmıştır. İnsanoğlu, ilk çağlarda korku, din, büyü ve bu çerçevede gelişen bir dizi ritüel etrafında ilk sembolleri oluşturmuştur. İlk semboller; evren, yaradılış mitleri, insan, hayvan, doğa, ağaç, hava, ateş ve su gibi temel unsurlara yönelmiştir. Anadolu tarih öncesi dönemlere dek inen yerleşmeleri ile sembolik anlatımlar yönünden zengin bir birikime sahiptir. Birçok kültür, dil, din ve uygarlığın kesintisiz yaşandığı Anadolu'da, sembolik anlatımları maddi kültür ürünleri üzerinde somut olarak görmek mümkündür. Özellikle Anadolu halk sanıtının bir bölümünü kapsayan dokumalar renk, biçim, anlam ve kompozisyonlarıyla sembolik anlatımlarda zengin bir birikime sahiptir. Anadolu'da köklü bir geleneği olan dokuma sanatı, bir yandan yerleşik Anadolu kültürleri, diğer yandan X. yy'dan itibaren Orta Asya'dan Anadolu'ya göçen Oğuz boyları ile yeni bir ivme kazanmıştır. Bozkır ve step iklim şartlarında gelişme gösteren dokumalar, Orta Asya göçerlerinin yaşantısında önemli bir yere sahiptir. Bugün Anadolu'da sayıları azalmış Türkmen ve Yörüklerin sanatı haline gelen kilimler, yüzyıllar öncesinin kültür, sanat, inanış ve yaşam biçiminin izlerini motifler aracılığı ile sentezleyen bir yapı gösterirler. Anadolu'da en eski yerleşmelerden birisi olan Konya ve yöresi, kilim dokumacılığı ve bu kilimlerde yer alan zengin sembolik anlatımlar açısından dikkat çekicidir. Konya kilimlerinde yer alan sembolik motifler, içerdikleri anlam, soyut ve geometrik biçimleri, yalın ve doğal renkleri ile yerel kültürden çıkıp, evrensel bir dile ulaşmışlardır. Konya kilimlerinde yer alan semboller aynı zamanda bir iletişim aracı olmuş, soyut, söylenemeyen, anlatılamayan duygu ve düşüncelerin dolaylı anlatımı haline dönüşmüştür. Bereket, nazar, uğur, büyü, aşk, evlilik, sevgi, birlik, beraberlik, doğurganlık, ölüm, güç, kuvvet, şifa, korku, korunma, evren, sonsuzluk, devamlılık, aydınlık, temizlik, mutluluk, ibadet, cennet, hastalık, acı gibi soyut kavramların yer aldığı Konya kilimleri, hayvan, bitki, ağaç, nesne, insan ve doğa sembolizmini içermektedir. Bu motif ve anlamların ortaya konuluş biçiminde konar göçer yaşamın, bir dizi inanç, gelenek, görenek ve yaşantının izlerini bulmak mümkündür. Konya kilimlerinde gözlenen Oğuz boyu damgaları ile Konya ve yöresinde yer alan Oğuz boylarına ait yer isimleri, halen Konya ve yöresinde Oğuz boylarından gelen Türkmenlerin, Anadolu kültürleri ile birlikte uyum içinde, kendi gelenek ve yaşantılarını devam ettirdiklerinin bir göstergesidir.