Türkiye'de 1980-1985 ve 2000-2005 yılları arasındaki çocuk kitaplarında eğitsel iletiler

Toplumsal değişimi temel alarak sosyoloji, eğitim ve çocuk edebiyatı alanlarını kapsayan bu disiplinler arası araştırmada, 1980- 1985 ve 2000- 2005 yıllarında Türkiye'de siyasi, ekonomik ve sosyal açıdan yaşanan değişimlerin, çocuk edebiyatı eserlerinde yer alan eğitsel iletilere ne derecede yansıdığı belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırma kapsamında incelenen materyaller; Türkiye'de, Türk yazarların ilk basımı 1980- 1985 ve 2000- 2005 yılları arasında yapılan toplam 180 çocuk kitabı oluşturmaktadır. Önce Çocuk Vakfı Kütüphanesinde bulunan 4000 kitaplık liste taranmış, 1980 -1985; 2000- 2005 yıllarında basılan ve yazarları Türk olan hikaye, roman, masal ve resimli kitapların genel bir listesi çıkarılmıştır. Yayın yıllarına göre ayrılan bu kitaplara ulaşılarak tekrar gözden geçirilmiş; aralarında ikinci ya da üçüncü basımı olanlar, Türk yazar olup da başka bir ülkede basılanlar, daha önceki yıllarda basılmış olmasına rağmen yenilenerek tekrar basımı yapılanlar elenmiş, tek yazara ait seri halinde yazılanlardan birkaç tanesi random yöntemiyle seçilmiştir. Sonuç olarak, Türkiye'de, Türk yazarlar tarafından yazılan kitapların 1980- 1985 arasında basılanlardan 90'ı ile 2000 -2005'te basılanlardan 90'ı araştırma kapsamında incelemeye alınmıştır. Bu araştırma hem nitel hem de nicel yöntemlerle desteklenmiştir. Her iki döneme ait verilerin kodlanmasında; fiziksel gelişim, duygusal gelişim, bilişsel gelişim, ahlak gelişimi ve sosyal gelişim olarak beş ana kategori kullanılmıştır. Bu ana kategoriler çeşitli alt kategorilere de ayrılmaktadır. Ayrıca, 1980'li yıllarda görülmeyen ancak 2000- 2005 döneminde görülen iletiler için ayrı bir kategori oluşturulmuştur. İçerik analizi kullanılarak çözümlenen nitel verilerin sayısallaştırılmasıyla da her iki dönem için kategorilere göre iletilerin sıklığı tespit edilmiş ve her iki dönem arasında bir karşılaştırma yapma imkanı sağlanmıştır. Bu şekilde zaman içinde iletilerdeki değişimin ne yönde olduğu ortaya konmuştur. Dönemlere ait iletilerin daha nitelikli yorumlanabilmesi için, her iki dönemin siyasal, ekonomik, sosyal yapısı detaylı şekilde araştırılmış, bu özelliklere literatür bölümünde yer verilmiştir. Yapılan analizler sonucunda, her iki dönemde yaşanan siyasi, ekonomik ve sosyal olayların, çocuk edebiyatı eserlerinde verilen eğitsel iletilere yansıdığını, dönemin özelliklerine göre bu iletilerin önceliklerinin ve içeriklerinin de değiştiği saptanmıştır. Bu değişimlerden bazıları şu şekilde yer almaktadır:Dönemlerin özelliklerine göre değişen iletilerden biri fiziksel gelişim üzerinedir. 1980'lerden 2000'li yıllara geçişte Türkiye'de beslenme biçimlerinin değişmesi, yazılı ve görsel medyada dış görünüşe ait kalıpların ideal olarak gösterilip, sık sık vurgulanması, çocukların fiziksel görünüşlerine daha fazla önem vermesine neden olmaktadır. Bu açıdan çocuğun kendi görüntüsü üzerinde farkındalık yaratacak iletilerin 2000'li yıllarda son derece arttığı, yazarların dış güzelliğin bir noktadan sonra önemli olmadığını, sağlıklı beslenmenin fiziksel görünüşü çeşitli yönlerden geliştirdiği üzerinde sıklıkla durduğu görülmektedir. Bir diğer kategori olan Cinsiyet ve roller üzerine verilen iletilerin oranları 2000'li yıllara geçişte düşse de nitelik açısından olumlu yönde farklılık göstermektedir. 1980'li yıllarda yazılan çocuk kitaplarında eğitim almış anne oranı %10'ken, eğitim almamış anne oranının %27, 8 olduğu ve bu kadınların yalnızca %13,3'nün kentte, %22, 2 'sinin de köyde yaşadığı saptanmıştır. 2000'li yıllarda kadının konumunda görülen değişimlerin çocuk kitaplarına da yansıdığı görülmektedir. Buna göre eğitimli anne oranı %24, 4 olarak yer alırken, eğitimsiz anne ise %11,1'dir. Köyde yaşayan anne % 6, 7 oranındayken, kentte yaşayan anne %28, 9 oranında arttığı görülmektedir. 1980'li ve 2000'li yıllarda yazılan çocuk kitaplarında göçlerin ve kentleşmenin toplum üzerinde yarattığı olumlu ya da olumsuz etkilerine değinilmektedir. Fakat 80'li yıllarda kentleşme ve bununla birlikte gelen toplumsal değişim yazarların eleştirilerinde sık sık yer almaktadır. O dönemlerde tarım toplumundan çıkıp sanayi toplumuna geçişlerin yaşanması ve bununla birlikte göçün ivme kazanması, daha önce de belirtildiği gibi köy yaşamına yönelik özendirici iletilerin verilmesine neden olduğu görülmektedir. Oysa 2000'li yıllara gelindiğinde kentleşmeyle birlikte yaşam kalitesinin yükselmesi kent yaşamına yapılan olumsuz iletilerin oranlarının düşmesine neden olmuştur. Köy yaşamına yapılan övgüler bu dönemdeki kitaplarda azalmış, daha çok gecekondu bölgesindeki yaşamlardan örnekler verilmiştir.