D grubu sanatçıları ve eserlerinin ön-arka yapı kategorileri bakımından incelenmesi

SONUÇ VE ÖNERİLER 7.1. Özet Alman felsefeci ve estetikçi Nicolai Hartman (1882-1950) yanlız varlığı değil sanat eserlerini de katmanlara ayırmaktadır. Hartman'a göre sanat eserleri'de diğer varlıklar gibi vardırlar ve an- tolojik olarak çözümlenmesi gerekir. Estetik nesne veya sanat yapı- ti dediğimiz bu varlıklar, elbette ki diğer varlıklardan başka özellikler gösterir. Hartman yanhzca sanat eserleri için geçerli olan bir akt veya eylem getirmektedir. Ona göre sanat eseri aynı zamanda bir ob- jectivation dediğimiz şeydir. Canlı tin sanatçı kendini nesnelleştirir- ken, anlatırken sanat eserini oluşturur. Ancak yaratıcı tin soyut olan kendini daima bir somutla, yani maddi alanda dışa vurur. Yani irreal olan realde kendini gösterir. Nesnelleşme tabakası veya ob- jectivation olayı, objection, yani bilgi konusu olan gerçek maddi tabakada kendini göstermektedir. Böylece sanat eserlerinde, diğer varlıklardan farklı olarak iki tabaka görülmektedir. Gerçek real- maddi, gerçek olmayan irreal-maddi olmayan yapı. Sanat eserlerinden bu gerçek ve gerçek olmayan alanlar birbirinden aynıdeğildir. Bu iki tabaka ön ve arka yapı olarak aynı yerde ve zamanda bir uyum içindedirler. Her sanat yapıtında bu iki kategori vardır. Birinin varlığı dieğiriyle ilgilidir ve birbirine bağlıdır. 124 Ön yapı; gerçek maddi, real ve objectionla ilgili yapı arka yapı, ise maddi olmıyan irreal-tinsel yapıdır, yanı objectivationla ilgili yapıdır. Resmin ne olduğunu anlamak için onun da antolojik bir analize tabi tutulması lazım. Çünkü resim de heterojen bir yapıdır. Genel olarak iki tarz resim vardır. 1 )Edebi içeriği olan resim 2 )Salt Resim. Edebi içeriği olan resimde bir konu bir olay işlenir. Böyle bir olayı işliyen resimlerde birbirinden farklı üç tabaka bulunur. 1 )Yeniden meydana getirilen görme 2 )Görünüşe ulaşan, tasvir edilen şey, 3 )Ebedi tema Salt Resim. Resmin bir hikayesi yoktur. O sadece resim olarak kendini anlatır. Bir sanat eseriyle diğer varlıkları belirliyen model kategoriler başkadır. Estetik objenin varlık tarzı özel bir varlık tarzıdır; teşrih objenin varlık tarzından temelden farklıdır. O, bizim için var olan., bir suje için var-olan bir şeydir. Bilgi objeleri kendi başına olan, bilinmez-olmadan bağımsız olan bir şeydir/ 78 Sanat yaratması ve sanat kavramı, kendi başına var olmayan bir şeyin objectivationudur. Her tasvir edilen şey varlığı aşar, varlık tasvir edilen bir varlık haline gelince, sahip olduğu trans parens saydamlık artar. Bir portre, bir manzara resmi tabiatdaki korrelatla- nndan anlam bakımından aşkındır. Sonuç olarak, 'biz nesnelere ya da olaylara anlam ve ifade verdiğimizde onlar, salt real şeyler ol- (78) İhsan Turgut, Sanat Felsefesi, s, 111125 duklanndan çok daha açık ve saydam olarak karşımıza çıkarlar. Sanat eserini, estetik objeyi doğadan ve real objeden ayıran ara, ayının, sanat eserinin bir ifadesinin ve anlamının olmasıdır. Şüphesiz estetik obje sadece bir anlam ve ifade varlığı değildir. O, bir yanıyla gerçeğe dayanır ve bir real objedir, öbür yanıyla bir anlam varlığıdır, örneğin bir portre, sahip olduğu anlamdan, bir de real varlığı gösterir. Bir sanat eserinde hederojen sifer yedi tabakadan oluşur. N. Hartman'a göre 1 )Boya tabakalarıyla real yüzeyin oluşturduğu ön-yapı 2 )Bunun arkasında resmin içeriği üç boyutlu uzay, nesneler ve ışık 3) Bu nesne siferi ve görünüşün hareketi 4 )Harekette, canlı renkle kuvvetlenen figürlerin canlılığı 5 )Hareketlerin canlılığında insani-ruhi iç tabaka 6 )Ender hallerde ideye ait bir şey; görünüm 7 )Sonunda ideal genel bir şey görünür. D. gurubu sanatçıların eserlerinde ortak olarak tesbit edilen kategoriler 1 )Nokta 2 )Çizgi 3 )Leke 4)Biçim 126 5 )ŞekÜ 6 )Doku 7 )Madde 8 )Yön 9 )Cisim 10 )Mekan 11 )Zaman 12 )Renk 13 )Hava 14 )Derinlik-öz 15 )Nedensellik 16 )Duygu 17 )Birlik 18 )Işık 19 )ifade-anlam 20) İMGE 21 )Gerçeklik 22 )Ulusal Bilinç 23 )Tarihsel an Tesbit edilen bu kategoriler şüphesiz sınırlı sayıdaki bu eserlerle ilgilidir. Ancak bu kategorilerle herhangi bir sanat eseri çözümlenebilir. Bugüne kadar kategoriler açısından bu sayı bir sanat eserini analiz etmede varılan en üst sınırdır; Gazali zamanla mekanı hayal gücü mahsulü görmekte ve zamanın alemle birlikte yaratıldığını ifade etmektedir. Aristo ise zamanı başlangıçsızlık olarak tanımlıyor. 127 Muhyiddin felsefecileri ise 'an' ve zamanı anlatırken 'de ğişmenin dışında olan ' olarak tanımlamaktadır. Hegel ve Bergson sisteminde ise zamanı 'merkezi rolü olan bir fikrin zıt kutbunda gösteriyor. İbn CebiroTa göre cisim renk ve figür şekillerine dayanak hizmetlerini gören bir madde olduğu gibi, bu cisim arkasında cisimlik şekline dayanarak hizmetini gören bir maddede vardır. Cismi renk, figür, nicelik gibi duyulara ait şekillerinden ayırdıktan sonra soyut cisimlere kadar varılır. Bu da bir yandan yakın şekil veya nicelik için madde, ve daha universal bir madde için şekildir. Böylece duyulara ait cisimde, genel varlıklarda olduğu gibi, birçok dereceler ayırabiliriz: Bütün varlık şekillerinin üstünde her şeyi bilgi ile kuşatan akıl şekil vardır. (79) Çünkü onun cevheri en incedir ve her yere nüfuz eder. Hepsi birden ayrılmaz bir bütün olan bu çeşitli varlık dereceleri, akıl için ve duyular için ayrıdırlar. Cevhere göre nicelik ne ise, niceliğe göre RENK ve FİGÜr de odur. Duyulara ait şekillere akılla kavranan şekillerin gölgesi diyebiliriz, ve görünen alemle görünmiyen manevi alem hakkında hüküm verebiliriz. Böylece RENK ve figürden niceliğe ve cevhere geçilir. Basit cevherler mekandan ibaret yeri meydana getirir. Basit cevherler yanlız sebeplerle Aristoya göre mekan katlanarak devam eden bir şeydir. (8 İbn Cebirol ise mekanı 1) Cisme ait olan 2) Manevi mekan olmak (79) izmirli ismail Hakkı, islam Felsefesi Tarihi, s, 367 (80) Abdurrahman Bedevi, El-insaniyee vel-vücüdİye. s, 511128 üzere İkiye ayırmaktadır. (81) Sanat alanları yani türleriyle ilgili şekil ve biçimle İlgili varlık kategorileri de farklıdır. Heykelle ilgili varlık alanları resimden çok farklıdır. Heykeltraşa göre heykel bir ağaç içerisinde saklı olanı kurtarmaktır. Veya Mikelanja göre bir parça mermerden fazlalıkları atmak şeklinde yontu sanatı açıklanan biliyor. Aslında sanatsal biçimin özgüllüklerini açıklığa kavuşturmak için ilkin, sanat da ki anla- ümsal ve tasanmsal araçların ne olduğunu incelemek yerinde olur. Yaratı her zaman bir gerçekten kalkılarak yapılır ve sanatçı tasarısını gerçekleştirmek için genelde sanatın anla- timsal ve tasanmsal araçları denilen belli teknik yöntemlere baş vu rur. Herhangi bir sanat da ki tasanmsal metodların gösterdiği büyük çeşitlilik içinde, sanatçı sadece anlatım gücü en büyük olanla duygusal gücü en büyük olanı veyapıtın tasansı- na en uygun düşeni seçer. Bir eserin yüzeysel karekteri, beceri ile ilgilidir; ama derinliği ustalığa, yeteneğe bağlıdır. Bu iki şey birbiriyle kanşürılmamalıdır; sanatdakt anla- ümsal ve tasanmsal yöntemler, gerçek anlamdaki sanatsal biçimle özdeşleştirilemez. Bunlar sadece biçimi oluşturmaya yarayan öğelerdir. Sanatsal biçim, anlatımsal ve tasanmsal yöntemlerin dışa-dönük bağlaşması gibi eserdeki içeriğin özyapısının tasviri gibi görünür. (82) İçerik her zaman sade- (81) Tahanna Kumeyr, Ura Rüşd. s, 267 (82) Amer Zisa, Estetik, s. 139129 ce, belli bir duyulur ve somut biçimle kendini dışa vurduğu için, estetik ve somut bir kapsamla duygusal bir güç kazanır. Biçim içeriğe öylesine sıkı sıkıya bağladır ki, ondan ayrı düşünülemez. Ancak bunun tersi de doğrudur. Marks, eğer biçim kesin bir içeriğe bağlanmışsa, hiçbir anlamı olmaz. Bir sanat eserinin biçimi hangi öğelerden, varlık alanlarından oluşur? Duyusal, anlatımsal ve tasanmsal yöntemler sanatdan sanata, hatta üslupdan-usluba değiştikleri için, biçim ve varlık alanlanda her sanat türünde doğal olarak ayrı ayrı öğelerden oluşacaktır. Resmin Temel öğeleri ile bir müzik eserinin temel öğeleri ayrı, ayrıdır. Sanat da biçimle içeriğin Diyalektiği sanat eserinin varlık alanlarının oluşmasında temel nedendir. Varlığı salt varlık olarak algılayabilmek için Biçim ve içeriğin varlık nedenini iyi kavramak gerekiyor. Her sanat eseri, biçimle içerik arasındaki birlikte belirginleşir. Çünkü ne içerik somut bir sanatsal biçim dışında, ne de biçim belli bir içerik olmadan var olabilir. Sanat da biçimle içeriğin kurduğu bu birlikten anlaşılan şudur: Sanat eserinin bu iki yanından biri olmadı mı, öteki yanı da var olmaz. içerik eserin belirleyici öğeasi olarak kendini önce bir irreal varlık alanında gösterir. Bu alan salt maddenin şekli belirlediği bir önyapı değildir. Her şey varlıkla ilgilidir. Varlık-obje olmadımı şekilde yok demektir. Şekil ve biçim objeyle ilgilidir. D. Moor'un dediği gibi 'biçim olmadımı sanat da yoktur' aslında obje olmadımı biçim 130 de sanatdan da bahsedemeyiz. Bugün öz-biçim ilişkisi-içerğin sanatta ilgüi yoğun bir biçimde tartışılıyor. Estetik objenin dışa dönük fenomenlerlemi yoksa kendisiylemi ilgili olması gereği üzerinde sanatçılar anlaşamıyor. Rodin, desen tekniği üzerinde duran ressamı ve özellikle de dışa-dönük etkilerle uğraşan yazan, sırmalı giysilerle kent içinde devriye gezen, ama savaşa gitmeye yanaşmayan askerlere; ya da toprağım sürmek için kullanılacak yerde, pırıl pırıl görünsünler diye pulluklarını cilalayan köylülere benzetirdi. Tablolarından birinin 'Ne güzel desen ' diye övüldüğünü duyunca 'Demek bu tuvalde iş yok' demişti. Sanatın siyaset ve yönetim biçimleriyle de büyük ilgisi vardır. Bir sanat eserinin oluşma süreçlerindeki mantığı salt onu oluşturan ilgili olamaz. Bir sanatçının kendi görüşünü yansıtabilmesi için, yakaladığına inandığı değerleri bir bütün haline getirmesi gerekmektedir. Bu bütün, eserdeki unsurların sistemleştirilmesi ile ilgilidir. 'Bir sanat eserinin mantığı hem çağına, hem sanatçısına özgüdür ve getirdiği sistem, tüm sanatçılar ve çağlar için geçerli değildir. Çünkü dışarıdan zorlanmış hiçbir disiplin, 'sanatçının ıstırap çekerek eserinde geliştirdiği zihni disipline benzemez. '(83- 7.2. Sonuç: Bu araştırmada D. Gurubuyla ve döneminde önemli sanat eğitimi yapan kurumlar, dernek ve cemiyetler birlikte ele alında. Yapılan incelemede görüldüki. Gurup içinde yer alan sanatçılar za- (83) Edman, I, Sanat ve İnsan, s, 71131 man zaman farklı tarzlarda eserler üretmişler, ancak bazıları başlangıcından bugüne değin aynı anlayışı ısrarla sürdürmüşlerdir. Buradan da şu sonuç çıkıyor: Gurup sanatçıları; daha doğrusu gurup önceden belirlenmiş bir fikrin, sanatsal bir düşüncenin etrafında toplanmamışlardır. Her ne kadar Gurubun ilk-orta ya çıktığı yıllarda düşünceye akt'a yönelik bazı söylemleri sözlü olarak dile getirmişlersede, bu söylemler resimsel alanda ifade edilmemiştir. Bu da döneminde ülkemizde doğabilecek yerel bir üslup un, oluşmasını önlemiştir. Ülkemizdeki siyasal ortamın bu tür oluşumları destekliyecek bir yapılanma içinde de değildi. Kültür ve sanat olaylarının yeterince tartışıldığı ve sergilendiği ortamlar yoktu. Destekde görmüyordu. Böyle bir ortamda batıda olduğu gibi büyük akımları oluşturacak fikirleri üretilmesini beklemek de saf yüreklik olurdu. Zaten toplumda bu birlikteliği ve tartışmayı oluşturacak bir ortamda kasten yok edilmişti. Yeni yapılanma içindeki eğitim kurumlan henüz ülkede herkesçe kabul görmüş bir dil etrafında bile toplanamamıştı. Büyük çoğunluk % 90 Osmanlıca, konuşuyordu. Her anlamda üretme yerine batıdan al kurtul uygulaması hakimdi. Bu gurup kurulduğu yıllarda Batı resminde egemen olan Kübizme dayalı Kontrüksiyon ve soyut anlayışı benimsemişti. Guruba sonradan katılan veya Bedii Rahmi-Eren Eyüboğlu-Elif Naci gibi sanatçılar soyut anlayışın dışında bir yol tuttular. 132 Eserlerde görülen kategoriler ve eserler İncelendiğinde sanatçıların biçim yapma görme ve ifade etme alışkanlıklarında ortak bir boya dilinin kullanıldığı görülür. Yer yer ussal obje aktarımlarına karşın nesnel obje yaklaşımlarında hakim olduğu bir resim anlayışıyla karşıkarşryayız. Resim için geçerli olan tüm plastik unsurlar batılı örneklerde olduğu gibi başarıyla kullanılmıştır. Sonuç olarak: eserler onu meydana getiren ve onda var olan temel kategoriler tek tek incelenerek ilk kez bu varlık alanlarıyla resimler açıklanabilmiştir. Bu yöntem ülkemizde hemen hemen herkesçe yapılmaya kalkışılan 'sanat eleştirmenliği' içinde bir önermedir. Bir sanat eserinin varlığı salt onun ön yapısını oluşturan boya-desen-renk gibi elemanlarla açıklanmasının yetersizliğini ortaya koymuştur. Sanat eserlerini incelemede tesbit edilen kategoriler toplumsal bir olay içinde geçerlidir. Şu kadarki toplumsal ve kültürel bir olayında temel varlık ve nedensellik kategorilerinin bulunması gerekir. Kategoriler sanatın kültürün-dilin ve toplumsal olayları açıklayabilmenin şifreleridir. Önce bu şifrelerin öz'de ortaya çıkarılması ve incelenmesi gerekirdi. Varlık kendini bu yolun dışında açıklıyamaz. Kendini açıklamaya müsait olmayan varlıkta varlık değildir. Özellikle cisim-zaman mekan ve maddeye ait kategoriler varlığın objectionunun açıklanmasında yeni 'an'lar yeni duyumlar ve imgiler, nedensellikleriyle açıklamaktadır. 133 Kategoriler objeye dayalı varlığın temel modülüdürler. 7.3. Öneriler Sanatla İlgili sorunların nedenlerini sanatla tekbaşma açık layanlayız. Sanata ilişkin sorunlar aynı zaman da eğitimle ilgili sorun- landa kapsıyor. Bu itibarla öncelikle sanatla-eğitim ilişkilerinin ele alınarak değerlendirilmesi gerekiyor. Diğer bir yönü de siyasal ve kültürel ortam. Ülkemizdeki demokratik ortam her türden sanatın geliştirilmesine katkı sağlıyacak biçimde yeni bir yapılanmaya gidilmelidir. Resim eğitimi yapan Güzel Sanatlar Fakültesi ve diğer Re- slm-iş bölümlerinde uygulamanın yanı da kültürel ağırlıklı dersler çoğaltılarak bu derslerin bu alanla ilgili otoriter kişilerce verilmesi. Öğrenci maddeyi, objeyi ve varlıkla ilgili tüm biçimleri bu kategoriler bakımından değerlendirebilecek bir bilgi ve bilinç düzeyine yük seltmeli. Sanat eseri inceleme ve analiz etme gibi dersler çoğaltılmalı. Derslerde bir sanat eseri varlık alanları bakımından incelenmelidir. Öğrenci yaptığı işi hangi bilinç disiplinleriyle yaptığının farkında olmasını sağlayıcı ortamın kurulmasını temin etmek. İslam düşünür ve bügirüerinin felsefi konulara ilişkin eserleri tercüme edilerek çoğaltılmalıdır. islam felsefesinin cisme, maddeye, objeye ve sanata ilişkin görüşlerine yer verilmelidir. 134 Batı felsefecilerinin bu alanlara yaklaşımı bizim açımızdan bu konulan açıklamaya yeterli değildir. İslam estetiği yeterince özumsenmeden temel kategorileri yeterince açıklayanlayız.