Eine didaktisch- komparatistische annäherung an die phänomene ' empathie, identitätsuche und fremdverstehen' in der kinder-und jugendliteratur: dargestellt an den werken, von Canan Tan's 'Eroi̇nle Dans' und Renate Welshs 'Dieda oder das fremde Kind'

Çocuk ve Gençlik Yazınının artık yazın kavramının alt türlerinden biri olduğu bilinen bir gerçekliktir. Kültürlerarası öğrenme, öz ve yabancı kavramlarının karşılaştırılması ve önyargı ile stereotiplerin de çözümlenmesi ve yorumlanmasıyla gerçekleşebilecek bir etkinliktir. Kültürlerarası öğrenme bağlamında en etkin çalışmalarda da Çocuk ve Gençlik Yazınını görmek oldukça da sevindiricidir. İnsan zihninin yarattığı güzel şeyleri anlatan yazın ile çoğu zaman kültürler arası köprüler kurulurken, öğrenenlerde de yeni ufukların açılmasına araç olunmaktadır. Bu bağlamda özellikle Çocuk ve Gençlik Yazının çocuğa yönelik psikolojik, eğitsel, bilişsel, hukuki vs. boyutlarını üstlenip kendisine görev edindiği görülmektedir. Çocuk ve Gençlik Yazınındaki yapıtlarda sadece eğlenceli, esprili, kurgusal ve fantastik konulara yer verilmediği, ayrıca acı, keder, üzüntü ve özellikle çocuk ve gençlerin karşılaşabileceği olası sorunların da konulaştırıldığı bilinmektedir. Çünkü Çocuk ve Gençlik Yazını gençleri hayata hazırlamayı, gençlere değerler eğitimini vermeyi kendisine misyon edinmiş bir yazın türüdür. Okur ya da öğrenenler özellikle yazı karakterleri fazla küçük olmayan, ve o okudukları yapıtlarda konuların kendilerini yaşama hazırlayabilecek konuları içermesinden ötürü okuma beceresindeki kazanımlarına katkı yapacaktir. Gerek ana dil gerekse yabancı dil öğretimi ya da Karşılaştırmalı Yazınbilimi dersinde, ders ortamında okutulan yazınsal yapıtların okura bilgi aktarması, metin- okur arasında iletişim kurulabilmesi-, birikim ve deneyim geliştirebilmesi için yapıtın didaktize edilmiş olması beklenmektedir. Ancak ülkemizde birçok yapıta yönelik bu tür bir çalışmanın pek olmaması, bunun dışında derslerin nasıl farklı uygulanabileceği ve hangi etkinliklerle daha kalıcı hale getirilebileceği konusunda çok az kaynak bulunduğu da bilinen bir gerçektir. Bu çıkış noktasından hareketle yukarıda değinilen yapıtlar didaktik olarak ele alınacaktır. Eserlerin didaktik bağlamda uygulanması Karşılaştırmalı Yazın Bilim Dersi 2015- 2016 Eğitim-Öğretim Yılı Çukurova Üniversitesi Alman Dili Eğitimi Anabilim Dalındagerçekleşmiştir. Yapılan uygulamalar 1., 2., 3. ve 4. Sınıflarla yapılmıştır. Bu çalışmamızda 20. yy yazınında önemli bir yer edinen Avusturya'lı kadın yazar Renate Welsh'in 'Dieda oder das fremde Kind' yapıtı ile Türk kadın yazar Canan Tan'ın 'Eroinle Dans' adlı yapıtı Çocuk ve Gençlik Yazınlarının karşılaştırmalı Yazınbilim çerçevesinde ortak ya da farklı izlekleri didaktize edilmiştir. Yapıtların karşılaştırılmasındaki amaç farklı kültürlerden, farklı yaşanmışlıklardan ama benzer acı ya da coşkulardan yola çıkılarak eser kahramanlarının başlarından geçen olaylara empati yani eşduyum ile yaklaşabilme, yapıtı okuyan öğrenenlerde bu eser kahramanlarının içinde bulundukları durumu kendilerince nasıl içselleştirebildikleri; genç bireylerin biyolojik ve psikolojik olarak büyüdükleri 'ilk çocukluk çağından (2-6 yaş) son çocukluk (10- 13 yaş) ya da son erinlik çağına (17- 20 yaş) (Oğuzkan, 2001, S. 2) kadar geçen sürede kimlik arayışları ne denli oluşturdukları, hangi zorlukları atlattıkları ve yine bu bağlamda eser kahramanlarının kendilerine yabancılaşmaları irdelenerek yabancıyı anlama izlekleri ile yapıtların didaktize edilmesine gayret gösterilmiştir. Çocuk Gençlik Yazını yapıtlarının seçilmesinin başlıca nedenleri ise dilinin sade ve anlaşılır olması, çocukların ve gençlerin günlük sorunlarını, yaşanmışlıklarını yansıtması, kurgusal, fantastik olayları aktarmasının yanında, gerçek olayları, gençlerin günlük yaşamda karşılaşabilecekleri durumları da göstermesidir. Her iki yapıtta da özellikle kız çocuklarının yaşamış oldukları yabancılaşma, dışlanma ve bu zorluklardan bir çıkış yolu arama çabaları özellikle Çocuk ve Gençlik Yazınının özellikleri ile ele alınıp yorumbilimsel olarak karşılaştırılmış ve irdelenmiştir. Çalışma, eylemsel üretimsel yöntemi doğrultusunda didaktize edilmiştir. . Geleneksel ders işlenişinin yaşandığı, öğretmenin bilgi aktaran, öğrenenin ise bilgiyi algılamaya çalıştığı ders söz konusudur. Ancak verimin, motivasyonun ve katılımının düşük olduğu ders ortamında istenilen amaca ulaşmak genelde istenilen düzeyde değildir. Yüz yüze yapılan yabancı dil öğretiminde dönüt almak genelde soru-cevap şekline indirgenmekte, soruya doğru yanıt veren öğrenci başarılı, yanlış yanıt veren ise başarısız değerlendirilmektedir. Bu değerlendirme ile öğrenenin gerçek performansını ölçmek ne ölçüde olanaklıdır. Öğrenenlerin öğrendikleri konularda kalıcılık sağlayabilmeleri yaratıcılıklarına ve öğrendiklerini içselleştirmelerine bağlıdır. Buna yönelik en uygun yöntem olarak belirlenen eylemsel üretimsel yöntemde birden fazla etkinliğin uygulanabilmesi sonucu öğrenen bireyde istendik davranışların kazandırılıp kazandırılamadığını daha kesin verilerle ölçebilme olanağı elde edilebilmektedir. Söz konusu yöntemin uygulanması 'alımlama estetiği'ni de beraberinde getirip öğreten değil aksine öğrenen merkezli bir çalışma sonucu etkinliğin artmasına yardımcı olmuştur. Çalışmada ortaya çıkan yeni bilgiler 'eylemsellik' aracılığı ile adeta bir yaşantı ürünü haline dönüşmüş ve kalıcılığın sağlanmasına özen gösterilmiştir. Eylemsel-üretimsel yöntemle aktif, katılımcı, eleştirel ve motivasyonu yüksek katılımcı kitlesi hedeflenmektedir. Bireyler bir metni okuduklarında, yapıta önyargısız yaklaşabilmeyi, kendini yabancıda, yabancıyı da kendi özünde bulabilmeyi hedeflenmektedir. Böylece kültürlerarası bir yaklaşım bağlamında, karşılaştırmalı yazın dersi tek düzelikten çıkartılıp, öğrencilerin keyif alabilecekleri bir öğretim ortamının oluşturulması hedeflenmektedir. Söz konusu yöntemle kültürel arka planı olan adı geçen yapıtlarda 'empati, yabancılaşma ve kimlik arayışı' izlekleri açısından irdelemesine çalışılmıştır. Yapıttaki kültürel benzerlikleri, farklılıkları ve ortaklıkları öğrencilerin bilinçlendirilmesi amacıyla yapıtlar eleştirel ve yaratıcı okumaları konusunda özendirmek öncelikler arasındadır. Öğrencilerin yerli ve yabancı yapıtlara önyargısız bir yaklaşım sergilemeleri ve yabancıya karşı engelleri büyük oranda azaltmaları hedeflenmiştir. 'Empati, yabancılaşma ve kimlik arayışı' kavramlarının Çocuk ve Gençlik Yazını bağlamında karşılaştırılabilmesi için hem Almanca hem de Türkçe yazılmış olan yapıtlar seçilerek öz ve yabancı kavramları, kültürleri, benzerlikleri ve farklılıkları karşılaştırma olanağı yakalanmıştır. Karşılaştırmalı Yazınbilimi ile imgebilimin bir tür buluşması olarak değerlendirebileceği bu çalışma sürecinde kültürel açıdan ortak, benzer ve farklı imgelerin belirginleşmesi için aşağıda verilmiş olan etkinlikler uygulanmıştır:Seçilen iki yapıt okutulmadan önce öğrencileri 'empati, yabancılaşma ve kimlik arayışı' kavramlarına yönelik ilgileri ve düşüncelerini ölçmek ve yapıtlara hazırlamak amacıyla, öğrenci hazırlık anketi uygulanmıştır. Bu anket 'empati, yabancılaşma ve kimlik arayışı' kavramlarına yönelik bilgiler içermektedir. Birinci anket, öğrenci hazırlık anketi, ikinci anket, yapıt içerik anketi ve üçüncü anket yapıt değerlendirme anketidir. Yapıtlar derste uygulanmadan önce ikinci bir anketi düzenlenmiştir. Bu anket ise yapıtın içeriğine ve akışına yönelik sorular içermektedir. Buradaki amaç öğrencilere yapıtları okutmadan önce, yapıtlara yönelik olası önyargılarını, duygularını, düşüncelerini ve yaşanmışlıklarını ortaya koymak, kendi öz yaşantılarına dönüş yapmalarını sağlamak ve yapıtlara karşı farkındalık yaratmaktır. Üçüncü eser değerlendirme anketiyle, öğrencilerle bir dönem boyunca yapılan ders ve çalışma sonunda, öğrencilerin kitaplara yönelik değerlendirmelerini ortaya koymak amacıyla 5'li likert türünde ölçme araçları ayrı ayrı oluşturulmuştur. Çalışma yedi bölümden oluşmaktadır: Çalışmanın birinci bölümünde var olan soruna, çalışmanın önemine, sınırlılıklarına, amacına ve yapısına değinilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde kuramsal arka alanı sağlayan karşılaştırmalı yazın bilimine, tarihçesine, karşılaştırmaya, edebiyat yöntemlerine, eylemsel- üretimsel yönteme, alımlama estetiğinin etkisine, Çocuk ve Gençlik Yazınının yabancı dil dersindeki önemine ve Türkiye'deki gelişimine yönelik bilgiler aktarılmıştır. Çalışmanın üçüncü bölümünde 'empati, yabancılaşma, kimlik arayışı, önyargı ve stereotip' kavramlarının tanımı aktarılmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümünde, 'empati, yabancılaşma, kimlik arayışı' kavramlarının her iki yapıtın ana figürlerinde çözümlenmesine ve yansıtılmasına çalışılmıştır. Bu arada psikoanalatik edebiyat kuramından yararlanılarak sanatçının biyografisini ve kişilik yapısının anlaşılarak bilinçaltı sürecinin belirlenmesine çalışmış; bunun için de iki yol kullanmıştır: Sanat yapıtlarından sanatçıya ve sanatçıdan yapıta dönük bir inceleme.' verilerinden yararlanılmaya çalışılmıştır. Çalışmanın beşinci bölümünde yapıtlara didaktik açıdan yaklaşım, bu bağlamda ders modelleri-ders örnekleri, yapıt seçimi, yapıtın özellikleri, dersin işlenişi, yapıtların didaktik aktarımında kullanılan süre, dersin yöntemi, 'Dieda oder das Fremde Kind' ve 'Eroinle Dans' yapıtlarına yönelik ders örnekleri, öğrencilerin aktiviteleri ve bulguları aktarılmıştır. 'Dieda oder das Fremde Kind' yapıtı derste öğrencilere aktarılırken, konuyla ilgili iki farklı video izletilmiştir. Videolardan biri savaş sahnesini yansıtırken, diğeri üvey anne rolünü yansıtmaktadır. Bunun üzerine öğrencilerden yapıtın konusuna yönelik bir özet yazmaları istenmiştir. Kitabın özeti slaytlarla aktarılırken, öğrencilerden ara ara hikayenin akışıyla ilgili tahminlerde bulunmaları istenmiştir. Hikayenin sonunu vermeyip öğrencilerden, hikayenin sonunu yazmaları, öğrencilerden hikayenin sonunu değiştirmeleri, sahnesel yorumlama yapmaları ve hikayeyi yeniden yazmaları istenmiştir. Böylece öğrencilerin derse aktif, yaratıcı, eleştirel ve üretimsel katılımı sağlanmıştır. 'Eroinle Dans' yapıtı sınıfta öğrencilere aktarırken, yapıtın konusunu yansıtacak çizimlerle derse başlanmış ve daha sonra öğrencilerden hikayenin devamını, onlara verilen çizimler aracılığıyla yazmaları istenmiştir. Bunun üzerine öğrencilere kendi özgün metinlerini oluşturdukları, orijinal metin özetiyle kıyaslama olanağı verilmiştir. Daha sonraki aşamada öğrencilerden hikayenin sonunu değiştirmeleri ve hikayeyi yeniden yazmaları istenmiştir. İki yapıtın derste aktarılması sonunda öğrencilere söz konusu yapıtlara yönelik kolaj çalışması, monopoli ve tombala yapılması istenmiştir. Yapıtların irdelenmesi ve işlenmesi üzerine öğrencilere yönelik son anket uygulaması yaptırılmıştır. Bu anketle öğrencilerin özüne ve yabancıya karşı olan önyargılarını görmeleri sağlanmış, öz ve yabancı kültürlerle ortaklıkları, farklılıkları ve benzerlikleri görmeleri, empati ve yabancıya karşı bakış açılarının değişmesi yansıtılmıştır. Yapılan anketler, yapıtın içeriğini ve konusunu anlamada öğrencilere kolaylık sağlamıştır. Öğrencilere kültürel açıdan farklı iki yapıta önyargısız tutumu özendirmek, aktif ve yaratıcı katılımlarını sağlamak amacıyla derste farklı etkinlikler yapılmıştır. Bu etkinlikler şunlardır:Metne yönelik duygu ve düşünceleri ifade etme, metinleri yorumlama ve eleştirme, özü ve yabancıyı karşılaştırma, düşünceleri kültürel bağlamda ifade etme, kültürel benzerlikleri, farklılıkları ve ortaklıkları belirleme, önyargı ve stereotipleri belirleme, özü ve yabancıyı kabul ya da reddetme ve özü ve yabancıyı anlama şeklinde olmuştur. Çalışmanın altıncı bölümünde anket uygulamaları ve bulgular yer almaktadır. Çalışmada elde edilen bulgular şu yöndedir:-Çalışmada yürütülen uygulamalar öz kültür ve yabancı kültür arasındaki benzerlik ve farklılıkları bizzat öğrencilerin daha kolay keşfettiklerini ortaya koymuştur. -Didaktik bağlamda yapılan çalışmalar, öğrencileri yaratıcı, eleştirel ve aktif çalışmaya özendirmiştir.- Çalışma sonunda elde edilen verilerde, katılımcıların farklı kültürden öz kültürüne bakmayı öğrendikleri, bu süreçte kendilerini üstün görme ve aşağılık kompleksine kapılma durumlarından arındıkları gözlemlenmiştir.-Kişi kendini başkasıyla kıyaslayarak düzeltme imkanı bulabilir. -Katılımcılar elde edilen veriler sonucu, yabancı kültüre ait bir yapıta önyargısız yaklaşmanın önemini kavradıklarını dile getirmişlerdir.-Katılımcılar başka kültürle yüzleşmenin, kendi öz kültürlerine ve yabancı kültürlere yönelik önyargılarını azaltma olanağı tanıdığını söylemişlerdir.-Bu çalışmada katılımcılardan bazıları çalışmaya konu olan yöntemin kendilerine yabancı kültüre yaklaşma cesareti verdiğini, ayrıca öz kültürlerine de dışarıdan bakabilme becerisini kazandırdığını vurgulamışlardır.-Öğrencilerden bazıları çalışmaya dayanak oluşturan her iki yapıttaki izleklerin kendi yaşantıları ile örtüşmesi nedeniyle, çalışmadaki motivasyonlarının yüksek olduğunu bildirmişlerdir. - Yapılan uygulamaların, katılımcılarda herhangi bir yapıta karşı eleştirel yaklaşımı, etkin ve yaratıcı katılımı arttırdığı görülmüştür.-Yapılan çalışmalar sonucu katılımcıların çoğunun yapıttaki figürlere empati duygular çerçevesinde yaklaşabildikleri, kimlik krizi durumlarını görebildikleri ve kendi özlerine, yaşanmışlıklarına bir dönüş yapabildikleri görülmüştür. Çalışmanın yedinci bölümünde sonuç ve öneri kısımları yer almaktadır.