İstanbul Boğazı'nda deniz yolu ile petrol taşımacılığının çevresel risk değerlendirilmesi

Bu çalışmada petrol taşımacılığı etkinliğinin çevresel riski, bir risk sistemi şeklinde ele alınmıştır. Bu risk sistemini oluşturan risk kaynağı, kontrol ve taşınım mekanizmaları ile hedefler belirlenmiştir. Risk kaynağı petrol; kontrol ve taşınım mekanizmaları gemilerin kaza riskini etkileyen etmenler; hedefler ise insan ve diğer canlıların yaşamları, korunması gereken kültürel ve tarihi varlıklardır. Çevresel risk, petrol tankerlerinin kaza olasılığı ile petrol dökülmesinin ekonomik zararının çarpımı şeklinde tanımlanmıştır. Kaza olasılığı iki şekilde hesaplanmıştır. İlki, İstanbul Boğazı'nın 1993- 2002 yıllan arasında her yıl için çatışma, sürtünme, karaya oturma ve karaya çarpma şeklindeki kaza sayılarının, o yıla ait geçiş sayılarına bölümüyle elde edilen sınırlandırılmış tarihsel ortalama kaza oranıdır. Diğer yöntem ise ampirik kaza oranı'nm bulunmasıdır. Bunun için Kornhauser ve Clark'ın İstanbul Boğazı için uyarladığı ampirik kaza oram modeli kullanılmıştır. Her iki yöntemle bulunan kaza oranlarının ortalaması alınarak gelecekteki ortalama kaza oram 100. 000 geçişte 33,81 kaza olarak bulunmuştur. İstanbul Boğazı'ndan gelecekte geçecek tanker sayısının bulunması için öncelikle gelecekte Hazar Bölgesi'nde üretilerek Karadeniz limanlarına aktarılacak yıllık maksimum petrol miktarı araştırılmış ve toplam 135, 5 milyon ton olarak hesaplanmıştır. Süveyş Kanalı'ndan bir yılda geçen petrol tankerlerinin büyüklüklerine göre dağılımı kullanılarak bu miktar petrolü taşımak için İstanbul Boğazı'ndan bir yılda geçecek tanker sayısı 5606 olarak hesaplanmıştır. 2002'de geçiş yapan tankerlerle birlikte gelecekte toplam 11 628 tanker geçişi olacağı, bu rakam gelecekteki ortalama kaza oram ile çarpılırsa yılda 3,9 tanker kazası gerçekleşeceği sonucuna varılmıştır. Petrol kirliliğinin zararlarını ekonomik olarak karşılamak için Türkiye'nin imza attığı uluslararası fonlardan petrol alabileceği maksimum tazminat miktarının kaza başına 289 milyon USD olduğu araştırmalar sonucu belirlenmiştir. Denizde petrol kirliliğini temizleme maliyetleri ton başına 4375- 18 750 USD arasındadır. En kötü senaryoya göre, yılda 4 petrol tankeri kazası olduğu, her tankerin 150. 000 ton petrol taşıdığı ve tüm petrolün denize döküldüğü varsayılırsa, temizleme maliyetinin en düşük olan 4375 USD olması halinde bile tüm petrolü temizlemek için toplam 2,625 milyar USD gerekmektedir. Bu tutar tazminatlarla karşıianamamaktadır. Çevresel risk ise, gelecekteki ortalama kaza oram ve birim kaza başına temizleme maliyetleri çarpılarak 221 878 USD/geçiş olarak bulunmuştur. Petrol kirliliğinin, alınacak tazminatlarla karşılanabilmesi için ya kaza oranı, ya da birim kaza basma dökülen petrol miktarı düşürülmelidir. Kaza oranının sabit kalması durumunda bir tankerin taşımasına izin verilmesi gereken maksimum petrol miktarı 66 000 ton olarak hesaplanmıştır. Bu durumda çevresel risk 97 71 1 USD/geçiş düzeyine düşmektedir. Sonuç olarak bu çalışmada çevresel risk, tanker geçişi başına düşen parasal bir değer olarak ifade edilmiştir. Tazminatlarla karşılanamayan aradaki fark, geçen tankerlerden tahsil edilirse gelecekte meydana gelecek olası kazalarda Türkiye'nin öz kaynaklarından harcamadan petrol kirliliği ile savaşabilmesi sağlanacaktır.