Geçmişten Barok'a taş heykel sanatı

Anadolu, coğrafi konumu nedeniyle, birçok uygarlığın beşiği olmuştur. Anadolu, tarihin en eski devirlerinden itibaren insan yerleşmelerini kendisine çekecek olanaklar sağlamıştır. Yapılan araştırmalar göstermektedir ki; paleolitik dönemde (M. Ö. 8000), Anadolu insanının manevi bir güce duyduğu ihtiyaç sonucunda, ana tanrıça inanışı ortaya çıkmıştır. Neolitik dönemde (M. Ö. 8000 -5500), ilk yerleşim yeri Konya yakınlarındaki Çatalhöyük olmuştur. Yapılan arkeolojik kazılar sonucunda birçok ana tanrıça heykellerine rastlanmıştır. Yine aynı çağa ait Hacılar yerleşim bölgesinde de bu türden heykelciklere rastlanmıştır. Alacahöyük kraliçe mezarlarındaki buluntuların kral mezarlarınınki kadar görkemli olması, bu çağda anaerkil düzene dayalı bir yaşam biçimi olduğunu kanıtlamaktadır. Mısır heykelinde ise daha farklı bir anlatım özelliği bulunmaktadır. Mısır tarihi boyunca (M. Ö. 3100 -320) görülen katı krallık ve dinsel inanışların, Mısır heykel sanatı üzerine büyük etkileri olmuştur. Daha sonraki dönemlerde ise, dönemin usta heykeltraşlarının özgün olma çabasıyla, ifade tarzlarında değişiklik olduğu görülmüştür. Mısır sanatında heykellerde kullanılan taşın sert olması, sanatçıyı hiç yıldırmamış ve günümüze muhteşem eserlerden örnekler kalabilmiştir. 3000 yıllık Mısır heykeli, İngiliz, Alman, Fransız vs. gibi Avrupa sanatçılarını her yönden etkilemeyi başaracak ölçüde güçlü bir anlatım özelliğine sahiptir. Mezopotamya heykel sanatını (M. Ö. 2900 -1950) incelerken, büyük uygarlık dönemlerini baz almak gerekmektedir. Bu dönemler, Cemdet- Nasr, Mesilim, Geç Uruk, Er Hanedanlar, Akadlar ve Sümerler olarak özetlenebilir. Özellikle Geç Uruk döneminde rahip-kral kişiliğinin çeşitli şekillerde betimlendiği birçok örnek bulunmaktadır. Buna karşın, Akad krallığı dönemindeki anıtsal nitelikteki heykellerin yok denecek kadar az olmasının nedeni, tahrip edilmelerinden kaynaklanmaktadır. Mezopotamya heykel sanatında dikkati çeken en önemli nokta ise yüzlerdeki ifade tarzıdır. Arkaikin yüz anlatımındaki ifadesizlik ve donuk bakışlar, Mezopotamya heykelinde yoğun olarak görülmüştür. Yumurta şeklinde gözler, dudağın altından başlayan kıvırcık sakallar ile kartal gagalı burun tarzı, Mezopotamya heykelinde görülen genel karakteristik özelliklerdir. ivDönemin heykellerinde görülen genel farklılıklar, Mezopotamya'ya yerleşen kavimlerin çeşitliliği ile doğru orantılıdır. 'Hama taşları' adıyla anılan beş büyük bloğun bulunması, dünyanın dikkatini Hititlere çekmiştir. Alacahöyük şehir kapılarının bekçileri olan aslan ve sfenksler, Hitit sanatında (M. Ö. 1660 -700) önemli bir yer tutmaktadır. Yine en özgün biçimde, üstün yontu niteliklerini taşıyan Yerkapı Sfenksleri'nde, aynı Mezopotamya sanatında olduğu gibi gözlerin oyularak, içlerinin değerli taşlarla süslenmesi yaygındır. Geç Hitit dönemine ait eserler, ancak 20. yy'ın başlarında, yapılan kazılar sonucunda gün ışığına çıkarılmıştır. Bu dönemin en önemli örnekleri, Aslanlı Kapı ortostadlarıdır. Aramiler'in egemenlik kurduğu bazı şehir devletlerinde, özellikle Zincirli Sam- Al ve Sakçagözü kapı aslanlarını yontan Arami'li sanatçılar yeni bir fantastik tiplemenin yaratıcısı olmuşlardır. Toplumlararası etkileşim, yardımlaşma gibi olumlu etkilerle Yunan heykeli (M. Ö. 500 -50), sanatsal gelişimini sürdürmüştür. En önemli heykeller, Arkaik dönemde Mısır etkilerine bağlı olarak görülmüştür. Tanrılar ve mitolojik karakterlerle ilgili konular ağırlıklı olarak betimlenmiştir. Ölçü, denge, kompozisyon, hep bir disiplin içinde yürütülmüştür. En belirgin özellikler, bu yapıtlardaki 'arkaik gülümseme' olarak adlandırılan ifade tarzıdır. 'Kore' ve 'kros' adı verilen figürler, genellikle mermerden yontularak yapılmışlardır. Klasik dönemin en önemli sanatçılarından olan Praxiteles' in 'Genç Apollon' ve 'Hermes' heykellerinde, insan anatomisini çok dikkatli bir şekilde gözlemlemiş olduğu dikkat çekmektedir. Arkaik ve Klasik Dönem'de görülen, tanrılara olan saygı, Helenistik Dönem'de tamamen kaybolur. Yunan heykellerinde görülen genel özellikler olarak, adaleli yapılar, danseder gibi hareket tasvirleri ile ruhsal ifadeyi yüze yansıtmaları gösterilebilir. Roma heykel sanatı (M. Ö. 5. yy - M. S. 5. yy) en büyük başarıyı büstleriyle sağlamıştır. Romalıların Yunanlılarla olan ilişkileri, heykel örneklerinde açık bir ifadeye ulaşır. Aşırı gerçekçilik örnekleri, ölü masklarıyla mermer büstlerin yapımına yansır. Flavian devrinden sonra bu büstlerdeki göz, kulak, saç bölümleri, delici araçların kullanımıyla daha kolay yontulabilmiştir. Hadrian hükümdarlığı döneminde ise gözlerdeki kapalı anlatım tarzı, yerini gözbebeklerinin delinmesiyle, farklı bir anlatım üzerinde yoğunlaşmalarını sağlamıştır. Romalıların gösterişedüşkünlüklerinin bir örneği de Apollo, Mars, Venüs gibi tanrılara benzer şekilde sanatçılara kendi yontularını yaptırmak istemiş olmalarıdır. Yunan mitolojileri, Roma dönemi heykeltraşlarının vazgeçilmez esin kaynağı olmuştur. Rönesans sanatında karşımıza çıkan en önemli isim, kuşkusuz Michelangelo 'dur. Duygularını şiirlerle ifade eden ve yalnızlığını yaptığı heykellerle bütünleştiren Michelangelo, heykellerine biçim açısından devasal anlamlar yüklemiştir. En önemli heykellerinden biri olan 'David' heykeli, gizemli bir güç barındırmaktadır. 'Musa', tutuklular ve esir heykellerinde de biçimle içerik bütünleşmiş ve 'David' heykeline göre Michelangelo bu heykellerinde daha başarılı olmuştur. Rönesans'ın bir başka heykeltraşı olan Giovanni Bologna, 'Sabin' in kaçırılışı' adlı heykeliyle genel kompozisyona mekan içinde 'S' formu vermesi ve muhteşem devinimiyle izleyenleri büyülemiştir. Çok iyi bir anatomi bilgisine sahip olan Donatello'nun 'Peygamber Jeremiah' adlı heykelinin yüz ifadesi, çağının en hayranlıkla bakılan sanatçısı haline gelmesini sağlamıştır. Olgun Rönesans'ın havası içinde yetişen sanatçılardan en önemlileri bunlardır. Barok çağı olarak adlandırılan dönem, 17. yy'ın tümünü kapsar ve 18. yy'da, Roma'da klasik tepkilerin başladığı 1750'ye değin uzanır. Barok heykelin genel özelliği, hareketliliği ve anlatım gücüdür. Hareket, heykelin üzerine düşen ışıkla sürekli yenilenir. Barok heykel, farklı yönlerden algılanmak üzere ifade edilmiştir. İki ya da daha çok figürden oluşan, dinsel, mitolojik konuların ele alındığı ve duygusallığın ön planda olduğu bir anlatım özelliği vardır. Francesco Mocchi'nin 'Vahiy' ve Lorenzo Bernini'nin 'Longinus' adlı heykellerinde, Michelangelo'nun heykellerindeki dinamizmi yansıtan özellikler göze çarpar. Gerçekle hayalin birleştiği barok sanatı, sanatçıların doğayı öğrenerek hayallerindeki anlamı katmalarıyla bütünleşmiştir. İtalya'nın en önemli heykeltraşı Bernini'nin 'Apollon ve Daphne' (1616-1625) adlı eseri, gözlemle hayalin birleşmesi sonucunda ortaya çıkan bir eserdir. Bernini'yi Michelangelo'dan ayıran özellik, mermerde insan teninin tüm sıcaklığını yansıtabilmesidir. Bernini, her heykelinde kişinin ruhsal ifadesinden, giysilerin dalgalanışını ve saçların rüzgardan uçmasına kadar her etkiyi mermere yansıtabilmiştir. vıİtalya dışında, İspanya, Almanya, Belçika, Avusturya, Polonya gibi katolik ülkelerde de barok heykel, etkilerini göstermiştir. Gösteri tutkusu, tüm barok dönem boyunca egemen olmuş ve kendini yaşamın her dalında belli etmiştir. VII