Kentsel dönüşüm sürecinde enkaz atıkları yönetimi

Türkiye'de yaşayan neredeyse herkesin doğrudan veya dolaylı olarak etkilendiği kentsel dönüşüm süreciyle ilgili çeşitli çalışmalar yapılmaktadır. Mevcut çalışmalara bakıldığında genellikle sürecin kendisiyle ve paydaşlarla ilgili konularda yoğunlaşıldığı görülmüştür. İnşaat ve yıkıntı atıkları kentsel dönüşüm denilince ilk akla gelen konu olmasa da, atıkların istenilen düzende yönetilememesi halkın gündelik hayatını ve sağlığını da etkilemeye başlamış ve bu konuda araştırma yapılma ihtiyacını doğurmuştur. Tezin birinci bölümünde; amaç ve kapsam belirtilmiştir. İkinci bölümde, inşaat ve yıkıntı atıklarındaki genel anlayışı kavrayabilmek için diğer ülkelerdeki yasal dayanaklardan ve uygulamalardan bahsedilmiştir. Avrupa Komisyonun inşaat ve yıkıntı atıkları için koyduğu % 70 geri kazanım hedefini gerçekleştiren ülkelerin çoğunlukta olduğu görülmüştür. Finlandiya ve Polonya gibi ülkelerin hala hedefin altında olduğu görülmüştür. Hollanda ve Almanya %70 hedefini geçmekle kalmamış, ülkeleri için ek hedefler koymuşlar ve başarılarının sürdürülebilirliği için yeni yasal yasal dayanaklar hazırlamışlardır. AB ülkeleri dışında inşaat ve yıkıntı atıkları yönetimi için örnek gösterilebilecek ülkelerden biri Hong-Kong'dur. Hong-Kong ülke içinde oluşturduğu kamu dolgu alanları kavramı sayesinde hem inşaat ve yıkıntı atıklarının geri dönüşümünü sağlamış hem de, kısıtlı yer sorunu için, kıyılara dolgu yaparak alanı genişletmiş olmaktadır. İnşaat ve yıkıntı atıklarının yönetimi için, diğer atık türlerinde olduğu gibi, son adımı yani atığın oluşmasını beklemenin çözüm için yeterli olmadığı anlaşılmış ve döngüsel ekonomi, yeşil bina sertifikaları gibi yeni oluşumlar ortaya çıkmıştır. Tezin üçüncü bölümünde, Türkiye'de inşaat ve yıkıntı atıklarının yönetimiyle ilgili yasal dayanaklar ve mevcut atık yönetimini hakkında bilgiler verilmiştir. Mevcut uygulamaları düzenlemek için en kapsamlı yasal dayanak Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği'dir. Yönetmelik atığın oluşumundan bertarafına kadar geçen süreçte; atık üreticisinin, taşıyıcısının, geri kazanan/geçici depolayan kişinin ve kamunun görevlerinden ayrıntılı şekilde bahsetmektedir. Yönetmelikte en çok önem verilen konulardan biri, bitkisel toprağın, hafriyat toprağı ve diğer inşaat atıklarından ayrılmasıdır. 2 cm bitkisel toprağın oluşması 500 yıl gibi uzun bir süreci kapsadığından bitkisel toprakla ilgili özel düzenlemeler bulunmaktadır. Mevcut atık miktarı, cezalar ve sahalara dair veriler, belediyelerin yayınladıkları yıllık faaliyet raporlarından ve tez kapsamında gerçekleştirilen ziyaretler sırasında yetkililerden birinci ağızdan öğrenilmiştir. Geri kazanılabilecek atıklar ayrıştıktan sonra geriye kalan hafriyat toprağı, inşaat ve yıkıntı atıklarının bertaraf edilmesi için III. sınıf düzenli depolama alanları kullanabilmektedir fakat genellikle eskiden madencilik faaliyetlerinin gerçekleştirildiği yerler depolama alanı olarak seçilmektedir. İstanbul'daki inşaat ve yıkıntı atıkları miktarı özellikle 2012 senesinden itibaren önemli oranda artmıştır. Bu durumun kentsel dönüşüm süreciyle beraber artan inşaat faaliyetlerinden kaynaklı olduğu tahmin edilmektedir. Dördüncü bölümde ise, tezin diğer önemli başlığı kentsel dönüşüm ele alınmıştır. Kentsel dönüşüm kavramının tarihçesi anlatılmış dünyadan örnek uygulamalar verilmiştir. Kentsel dönüşüm sürecinden geçen diğer örnekler incelendiğinde her birinin farklı nedenlerden dolayı, sürece girdiği gözlenmiştir. Tezde incelenen örneklerde bazen ekonomik sebepler öncü olurken bazen de savaş gibi bölgeyi çevresel, sosyal ve ekonomik açıdan etkileyen olaylar dönüşüm sürecini zorunlu kıldığı gözlemlenmiştir. Beşinci bölümde, Türkiye'deki kentsel dönüşüm sürecinin tarihçesinden ve mevcut durumundan örnekler verilmiştir. Tezin üçüncü bölümünde olduğu gibi öncelikle yasal dayanaklar belirtilmiş ve mevcut uygulamalar hakkında veriler elde edilmiştir. Türkiye'nin içinde olduğu süreç, tüm ülkeyi kapsayan geniş bir proje olduğundan, konuya dair daha yerel örnekler verilmeye çalışılmıştır. Yaşayan nüfusun, ülkenin yaklaşık %20'sini oluşturmasından ve atık yönetiminde en düzenli verilerin tutulmasından dolayı İstanbul'un kentsel dönüşüm süreci için temsil edici bir örnek olacağı kararına varılmıştır. İstanbul'da kentsel dönüşüm sürecinde olan ilçeler belirtilmiştir. Altıncı bölümde, kentsel dönüşüm sürecinde atık yönetiminden bahsedilmiştir. Türkiye genelinde atık yönetimine dair profil çıkarılmaya çalışılmış fakat halen pek çok şehirde gereken düzeyde veri tutulmadığı tespit edilmiştir. Mevcut uygulamalarda atık miktarının nasıl ölçüldüğü ve geri dönüşüm çalışmalarının ne oranda olduğunu anlayabilmek için İstanbul ilçe belediyeleri ve sektör yetkilileriyle görüşülmüştür. Yedinci bölümde, tez konusuna dair sonuç ve değerlendirmelerde bulunulmuştur