Maastricht ve Amsterdam antlaşmalarında ortak dış politika ve güvenlik politikası

1989 yılından sonra, Sovyetler Birliği'nin dağılmasını takiben Varşova Paktı'nın ortadan kalkması, Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin demokratikleşme ve serbest pazar ekonomisine geçiş çabaları, bununla eş zamanlı olarak iki Almanya'nın birleşmesi Avrupa'daki dengeleri tamamen değiştirmiştir. Bunun yanında 1991 yılında Yugoslavya'da bir sıcak savaş yaşanması ve 1993 yılından itibaren de Rusya Federasyonu'nun yakın çevresi ve ötesindeki ülkelerde daha iddialı bir dış politika izlemesi sonucunda 1990'ların Avrupasında artık istikrarlı güvenlik koşullarından söz edilememektedir. Beklenmedik gelişmelere hazırlıksız yakalanan Avrupa Birliği, bu istikrarsız ortama Maastricht Antiaşması'nda getirdiği düzenlemelerle uymaya çalışmıştır. Amsterdam Antiaşması'nda daha da genişletilen Ortak Dış Politika ve Güvenlik Politikası boyutu, aynı zamanda ekonomik birliğin belli bir aşamasından sonra, dış politika da dahil olmak üzere siyasi birliğin sağlanması gereğinin kaçınılmaz bir sonucudur. Maastricht Antlaşması ile öngörülen ve Amsterdam Antlaşması ile daha da geliştirilen 'Ortak Dış Politika ve Güvenlik Politikası' düzenlemelerinin; ugüvenlik'kavramının tanımının değişmesi ve ekonomik -siyasi birçok faktörü kapsar hale gelmesi sonucu birçok yenilik getirmesi beklenmekteydi. Ancak Bosna-Hersek ve Körfez Savaşlarında yaşanan tecrübelerle AB'nin ekonomik gücüne paralel bir siyasi yetkinlik 84 gösteremediğini ortaya çıkarmıştır. Bu durum AB için bir başarısızlık olarak kabul edilmektedir. Nitekim; Maastricht ve Amsterdam Antlaşmalarında öngörülen 'Ortak Dış Politika ve Güvenlik Politikası' hükümlerinin 'hükümetlerarası 'bir yapı oluşturması ve temel olarak 'oybirliği' prensibi üzerine oturması AB'nin bu alandaki başarısızlığının önemli bir nedeni olarak görülmektedir. Bunun yanında; bu alandaki düzenlemelerin birçok kurumsal eksiklik içermesi de başarı olasılığını azaltmaktadır. Daha da önemlisi, üye ülkelerin farklı kültürel, siyasi ve ekonomik düzeyde olmaları ortak bir 'kimlik' oluşturmada güçlük yaratmakta, ciddi uluslararası krizlerde farklı bakış açıları nedeniyle üye ülkelerin davranışlarını hesaplamayı güçleştirmektedir. Bu bakımdan AB üyesi ülkelerde, dış politika bağlamında halen 'ulusal çıkar ' kavramının önde geldiğini söylemek mümkündür, özellikle AB içinde hakim durumda bulunan ülkelerin farklı bakış açılarına sahip olmaları durumu daha da çıkmaza sokmaktadır. Zira, bu ülkelerin uluslar-üstü bir entegrasyon hareketi olan AB içinde dış politika düzenlemelerine de bu özelliği kazandıracak bir yapı öngörmek istememeleri, başarısızlıkta önemli bir unsurdur. Bunun yanında 'Ortak Dış Politika ve Güvenlik Politikası' alanında demokratik denetimi imkansız hale getiren düzenlemelerin olması da dikkate değer bir başka konudur. Nitekim, Avrupa Birliği Adalet Divanı bu alandan tamamen dışlanmıştır. Soğuk Savaş sonrası oluşan coğrafi- ekonomik bloklar, teorik bir yaklaşımla, ekonomik anlamda belli bir oranda yakalanan başarının 'spill over' etkisiyle siyasi alana da yansımasını gerektiren bütüncül görüşün 85 uygulamaya geçirilmesiyle tam anlamı ile başarılı olabilirler. AB'nin bu alandaki başarısızlığının ekonomik alanda yansımalarını bulacağını söylemek mümkündür. Bu açıdan, dış politika ve güvenlik politikası alanında da uluslar-üstü bir düzenleme öngörülmesi AB'nin ekonomik alanda daha da ilerlemesini sağlayabilecektir. Bu bağlamda Komisyon gibi hükümetlerarası değil uluslar-üstü niteliği ağır basan kurumlara bu alanda daha fazla yetki verilmesi 'ortak' hareket etme çabalarına ivme kazandırabilecektir. Güvenlik alanında AB'nin silahlı güce sahip olmadığı yönünde özellikle Bosna-Hersek Savaşı sırasında yapılan eleştiriler Avrupalıları harekete geçirmiştir. Son gelişmelerle birlikte AB silahlı güce sahip olmak amacı ile önemli adımlar atmıştır. Nitekim Helsinki Zirvesinde AB; 'Kriz Yönetimi'nin bizatihi kendileri tarafından sağlanmasını istediklerini dile getirmiştir. Bu bağlamda Özellikle Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliği şeklinde ifade edilen oluşum çok büyük önem kazanmıştır. Bu bağlamda bir müdahale ekibi kurulması ancak bu oluşumun askeri bir birim değil, daha çok siyasal bir birim olması karara bağlanmıştır. Bu amaçla, Avrupa öncülüğünde yapılacak operasyonlarda kullanılmak üzere 2003 yılına kadar üye ülkelerce elli ila altmış bin civarında bir kuvvetin oluşturulmasına karar verildi. Bu kuvvet Petersberg görevlerini yerine getirmek üzere oluşturulacaktır. Zirvenin sonuç bildirgesinde hazırlanması planlanan bu kuvvetin 'Avrupa Ordusu' olarak algılanmasına işaret edilmiştir.