Atık yönetiminde sürdürülebilirlik ve yaşam döngüsü değerlendirmesi

Bu çalışmada, 'Atık Yönetimi'nde Sürdürülebilirlik ve Yaşam Döngüsü Değerlendirmesi' konusu kapsamında tıbbi atıklar ele alınmış ve tıbbi atık yönetimi dahilinde bir yaşam döngüsü değerlendirmesi gerçekleştirilerek sürdürülebilirlik konusu irdelenmiştir. Türkiye'nin nüfus açısından en kalabalık şehri ve en büyük metropolü olan İstanbul için tıbbi atıkların yönetimi önemli bir sorundur. Çoğu sağlık kuruluşunda, bu atıklar uygun şekilde ele alınmamakta ve toplama, ayırma, depolama ve bertaraf işlemleri sırasında insan ve çevre sağlığı açısından risk oluşturacak yanlış uygulamalar gerçekleştirilmektedir. Patolojik ve enfekte özelliklerinden dolayı hastalık yapıcı etkisi olan bu atıklar, uygun şekilde yönetilmezse toplum sağlığı için ciddi tehlikeler oluşturabilecek potansiyele sahiptir. Ayrıca atıkların oluştuğu noktada, yani kaynakta uygun ayırma işlemlerinin yapılmaması, tehlikeli tıbbi atık miktarını ve dolayısıyla özel bertaraf metodlarına başvurma oranını artırmaktadır. Bu da çevre ve insan sağlığı üzerinde daha fazla olumsuz etki ve risk anlamına gelmektedir. Tüm bu etki ve risklerin önlenmesi veya minimuma indirilmesi için; tıbbi atıkların yönetimi kapsamında ülke çapında politikalar oluşturulması, atık yönetiminin iyileştirilmesi hususunda kamu ve özel sektörün birlikte hareket etmesi ve uygun metodların geliştirilmesi ve uygulanması önemlidir. Mevcut tıbbi atık yönetiminin iyileştirilmesini ve bu sayede atık yönetiminde sürdürülebilirliğin sağlanmasını hedef alan bu çalışmada; İstanbul sınırları içindeki sağlık kuruluşlarından kaynaklanan atıkların bertarafı için oluşturulan farklı yönetim senaryolarının çevresel performansları karşılaştırılarak, çevre üzerindeki olumsuz etkileri daha az olan senaryonun belirlenmesi amaçlanmıştır. Mevcut durumu yansıtan atık yönetim sistemi Senaryo 0 olarak adlandırılmış ve temel senaryo olarak ele alınmıştır. Oluşturulan diğer senaryolar ise Senaryo 1, Senaryo 2, Senaryo 3 ve Senaryo 4 olarak adlandırılmış ve karşılaştırma işlemleri temel senaryo esas alınarak yapılmıştır. Karşılaştırma metodu olarak, Yaşam döngüsü analizi seçilmiş ve çalışmalar dünya çapında en çok tercih edilen YDA programlarından birisi olan 'GaBi Education' isimli bilgisayar tabanlı yazılım kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Tıbbi atık yönetiminin iyileştirilmesi hususunda özellikle kaynağında ayırma işlemlerinin önemine değinilmiş ve esas iyileştirmenin ancak tehlikeli tıbbi atık miktarının azaltılmasıyla sağlanabileceği vurgulanmıştır. Bununla birlikte; atık minimizasyonu uygulamalarının doğal kaynak tüketimini azaltma yönündeki katkısına ve böylece sürdürülebilir bir atık yönetiminin sağlanması hususundaki katkısına da değinilmiştir. Her bir senaryonun çevresel etkilerinin değerlendirilebilmesi için, GaBi Education yazılımı bünyesinde yer alan 'CML 2001' etki analiz metodu ve bu metod kapsamındaki etki kategorileri kullanılmıştır. Tüm senaryoların esas işlevi, İstanbul ili sınırları içinde oluşan ve sağlık kuruluşlarından kaynaklanan atıkların güvenli bir şekilde bertarafı olarak belirlenmiştir. Bu çalışmada; sağlık kuruluşlarından kaynaklanan atıklar genel olarak 'evsel nitelikli, tehlikeli olmayan atıklar' ile 'özel önem ve dikkat gerektiren, tehlikeli tıbbi atıklar' olarak iki ana kategori halinde ele alınmıştır. Senaryolar kapsamındaki bertaraf metodları ise düzenli depolama, yakma ve buharla sterilizasyon olarak belirlenmiştir. Ayrıca yakma ve düzenli depolama işlemleri neticesinde gerçekleşen enerji geri kazanımı da senaryolara dahil edilmiştir. Bu çalışma vasıtasıyla vurgulanan en önemli konu; öncelikle atıkların oluşmadan önce önlenebilmesi yani atık minimizasyonu uygulamalarının yapılması ve böylece sürdürülebilir atık yönetiminin sağlanması; ikincil olarak da atıkların kaynağında ayrılarak tehlikeli tıbbi atık miktarının azaltılması ve özel bertaraf metodlarına daha az ihtiyaç duyulmasıdır. Tüm bu uygulamalar atık yönetiminde iyileştirmenin temel prensipleri olarak ele alınmıştır.