Bölgesel bütünleşme teorileri ve bölgesel hareketler Türkiye etkileşimi

1951 Kömür-Çelik Paris Andlaşması ve 1957 Roma Andlaşmasıyla bir zamanlar gözde olan bölgesel iktisadi bütünleşme hareketi izleyen 20 yıl içinde gelişmekte olan ekonomilerde fazla heyecan yaratmamış, daha çok, 1980 lerin sonuna kadarki dönemde bir Avrupa olayı olarak kalmıştı. Kennedy ve Tokyo turlarında sağlanan tarife indirimlerinin tam bütünleşme eğiliminin dayanağı olan ekonomik özendiricileri epey zayıflattığını bazı şartlar dahilinde kabul etsek dahi, meselenin iktisadi olduğu kadar siyasal karakterde olduğunu gözden uzak tutamayız. Nitekim 1980'lerin sonunda, bir yanda AT'nin EFTA, Güneybatı Avrupa ve Doğu Avrupa'ya doğru genişlemesinde, öte yanda Ocak 1989'da kurulan CUSFTA'yı örnek alan NAFTA'nın ortaya çıkışında değinilen siyasal faktörlerin ağırlığı o kadar artmıştı ki bölgesel bütünleşme olayı dünyanın her yerinde akademik ve politik çevrelerde hakkettiği ilgiyi toplamakta gecikmedi. Genel kanıya göre, bölgesel bütünleşmenin uyandırdığı yeni ilgiyi açıklarken artık tarihsel bir değeri bulunan 1980'lerin şu üç olayını başlangıç almak gerekiyor : Sovyetler Birliğinin çözülmesi, evrensel rekabetin çetinleşmesi ve karmaşıklaşması karşısında Tek Pazar hareketi, Aralık 1990'da imzalanması beklenen GATT sözleşmesinin gecikerek Uruguay turunun 1993'de epey farklı bir uzlaşmayla noktalanabilmek. Hiç kuşku yok ki Berlin duvarının yıkılmasıyla birlikte Comecon devrinin sona ermesi Doğu Avrupa ülkeleri için yeni ufukların açılmasına imkan vermiştir. Ve bu imkanları sadece bir piyasa erişim mantığı içinde değerlendiremeyeceğimiz çok açıktır. Dünyada tek bir egemen gücün kaldığı gerçeğini unutmadan bütünleşmenin siyasal teorilerine eğilmemiz şart olmaktadır. NAFTA ile MERCOSUR örnekleri iktisadi ve siyasi etkenleri birlikte ele alan bir analizin açıklama gücüne sadece yeni malzeme katmağa yaramaktadır. Uluslararası ilişkilerin açıklanmasında başvurulan yeni-gerçekçi ve kurumsal teorilerdeki gibi, değişik bölgesel bütünleşme örnekleri arasında kurumsal yapı ve işleyiş bakımından niçin farklar bulunduğunu da izah etmek durumundayız. Bu noktaları dikkate alarak tezimizin esas amacını özetle belirtmek istersek, çeşitli teoriler arasındaki benzerliklerle farklılıkları gözler önüne serecek şekilde teorilerin doğruluğunu tartmağa dönük tartışmaları gözden geçirmekten ibarettir. Çeşitli ekonomik bütünleşme düzenlemelerinin katılan taraflarla dünya refahı üzerinde icra edecekleri etkiler hakkında farklı dünya görüşüne sahip iktisatçılar arasında uzun zamandan beri cereyan eden tartışmalar konumuz bakımından hala önemini korumaktadır. Bu sebeple Vinergil kısmi analiz yaklaşımıyla başlayan, daha sonraki katkıları gündeme getirerek zenginleşen bir iktisadi model üzerinde belki hak ettiğinin çok ötesine giderek durduk. Ama hemen vurgulamalıyız ki tezimizin odağını bu kısım meydana getirmemektedir. Bu konuda kolları sıvayan her kişinin temel iktisadi gerçekleri öncelikle kavraması gereğineIV biz de inanıyoruz. Tam ters bir durum tezin ekonometrik araştırmalarla ilgili kısmı için söz konusudur. Bu konuya ilişkin literatürü tam kapsamlı ve ayrıntıya inen açıklamalarla vermek yerine, ekonometrik bulguları özlü biçimde ortaya sermeye çalıştık. Bunun başlıca gerekçesi, Türkiye'nin AB'ne tam katılımı halinde ortaya çıkması beklenen etkileri tahmin etmemize izin veren bir ekonometrik model uygulamasını, üzülerek belirtelim ki, finansal kaynak yetersizliği sebebiyle gerçekleştiremedik. AT siyasal ve ekonomik etki alanını yoğun ve sürekli biçimde genişletebilmesi bakımından bölgesel bütünleşme girişimleri arasında imtiyazlı bir yer tutmaktadır. EFTA ile yaptığı çok boyutlu Avrupa Ekonomik Alanı andlaşmalarıyla, merkezi ve Doğu Avrupa ülkeleriyle imzaladığı tercihli ticaret ve işbirliği andlaşmaları burada uzun vadeli bir perspektiften bakılarak incelenmiş, sürükleyici faktörler tespit edilmeğe çalışılmıştır. Türkiye'nin tam üyelik talebi 1989'da Komisyon tarafından reddedildiğinde Türkiye ile AB arasında daha derin işbirliği ve ticaret bağlarının kurulması önerilmiş, bunun ilk adımını 1996'da yürürülüğe giren gümrük birliği oluşturmuştu. 1/95 gümrük birliği Kararını değerlendirdiğimizde Türkiye'nin AB'ye gelecekteki katılımı hususunda imkan ve umutların olumluluk arz ettiği sonucuna vardık. Ve bu görüşümüz Konsey'in 1997 Lüksemburg Zirvesinde perçinlendi kanısındayız. En azından Juncker'in ifadesiyle, Avrupa'nın Türkiye'ye ihtiyacı bulunduğu ve Türkiye'nin de benzer durumda olduğu, dolayısıyla iki tarafı aynı örgütlenme içine sokacak bir stratejinin izlenmesi gereği açık ve yorum gerektirmeyen biçimde ifade edilmiştir. Bu meyanda Türkiye'nin Kopenhag ölçütlerini yerine getirmesi isteğini bir engel olarak değil, fakat nihai amaca hizmet eden bir ödün olarak görmemizde yarar bulunduğu kanısındayız.