İbnü't-Tahhan'ın Havi'l-Fünun ve Selvetü'l-Mahzun adlı musikİ eseri

Havi'l-Fünun ve Selvetü'l-Mahzun adlı eser, X-XI. asırlar arasında Mısır'da, saray müzisyenlerinden olan İbnü't-Tahhan tarafından kaleme alınmış olup eldeki kaynaklara göre Fatımiler döneminden günümüze ulaşabilmiş bilinen tek musiki eseridir. Erken dönem musiki kaynakları arasında Havi'l-Fünun ve Selvetü'l-Mahzun'u farklı kılan en önemli özelliklerinden birisi, eserin Fatımiler dönemi musiki kültürüne ışık tutmasının yanı sıra, eserde cahiliye dönemi ile müellifin yaşadığı Fatımiler dönemi arasında yaşamış beş yüze yakın musikişinasın isimlerinin tasnifli bir şekilde zikredilmesidir. Profesyonel bir müzisyen tarafından kaleme alınan bu eser, musiki sanatının ilmi ve ameli yönlerinin ele alındığı iki ana makaleden oluşmakta ve içerisinde yer alan yüz iki konu başlığı ile ansiklopedik bir özellik taşımaktadır. Eserde kadim Grek filozoflarından çeşitli alıntılar yapılmış ve onlara ait bilinmeyen bazı musiki eserlerinden bahsedilmiştir. Diğer taraftan Abbasi döneminin en meşhur musikişinaslarından olan İbrahim el-Mevsıli (ö. 804), İbn Cami (ö. 808), İbrahim b. el-Mehdi (ö. 839) ve İshak el-Mevsıli'den (ö. 850) bahsedilmesi ve onlara çeşitli atıflar yapılması, ayrıca Tahhan ailesi, Huveyla ailesi, İbnü'ş-Şamiyye, Şerif Hüseyin er-Rassi gibi Fatımi döneminin meşhur müzisyen aileleri ve şahısları hakkında aktarılan rivayetler, müellif ile Fatımi devlet yöneticileri arasında geçen bazı diyaloglar vb. dolayısıyla musiki tarihi açısından önemli bilgiler içermektedir. Eserde musikinin nazari ve ameli yönünün nasıl olması gerektiği musiki felsefesi, musikinin tanımı, tesiri, fazileti, hükmü, müzisyenin vasıfları, klasik Arap ğınasının seçkin yüz eseri, klasik musiki ve modern musiki üzerine yapılan tartışmaların yanı sıra, sesin oluşumu, ses oranları, nağme, cins, perdeler, lahin türleri, tarikalar, bisat, telhin, ika' gibi nazari konulardan bahsedilmesi, müzisyenin vasıfları, imtihan edilmesi, eğitimi, müzisyenin meclislerde ve sultanın huzurundaki konumu, müzisyenlerle ilgili methiye ve hiciv örnekleri, icrayı güzelleştiren yöntemleri içeren terimler sözlüğü, ika'ı güzelleştiren yöntemleri içeren terimler sözlüğü, hançere türlerinden bahseden boğaz terimleri sözlüğü, musiki icrasının tertibi, repertuar, müzik dinleme adabı, insan hançeresinin kusurları, boğaza iyi gelen ve zarar veren şeyler, hançerenin çalgılara uydurulması gibi hususların yanında udun menşei, ölçüleri, yapımı, telleri, perdelerin bağlanması, akordu başta olmak üzere tambur, ney, mi'zef, rebab, def, erğanun, kaysara, şelyak, salih ve kenkele gibi çalgılar hakkında da bilgiler bulunmaktadır. Bu çalışmada, öncelikle okunmasında ve anlaşılmasında ciddi zorluklar bulunan mevcut yazma nüsha tahkik edilerek daha anlaşılır bir metin oluşturulmaya çalışılmış ve ardında eserin Türkçe tercümesi yapılmıştır. Daha sonra eserin muhtevası, kendinden önceki ve kendi döneminde kaleme alınan Kindi'nin musikiye dair risaleleri, Farabi'nin Musika'l-Kebir, İbn Sina'nın Cevamiu İlmi'l-Musika, İbn Hurdazbih'in Kitabü'l-Lehv ve'l-Melahi, Harezmi'nin Mefatihu'l-Ulum, İhvan-ı Safa'nın er-Resail, İbn Zeyle'nin el-Kafi fi'l-Musika ve Ali el-Katib'in Kemalü Edebi'l-Ğına adlı eserlerinde bulunan ilgili bölümlerle mukayese edilerek dönemin musiki kültürünün aydınlatılmasına katkı sunmaya çalışılmıştır.