Plastik sanatlarda, alımlama estetiğinde 'beklenti ufku' sarsılması

Alımlama Estetti, 1967 yılında, Konstanz'da, başını Wolfgan Iser ve Hans Robert Jauss'un çektiği bir grup edebiyat tarihçisi tarafından kurulmuştur. Konstanz okulu diye de anılan bu ekolün amacı, edebiyat tarihini yorumbilimsel bir temele oturtarak, ona okurla edebiyat eseri arasındaki diyaloga bağlı olarak gelişen, genel tarih çerçevesi içine yerleşmiş bir tarih görünümü kazandırmaktır. Jauss, Iser'den faklı bir yol izleyerek ve Gadamer'in yorumbilimsel yönteminden esinlenerek, edebiyat kuramlarında eleştirdiği, okurun estetik algılamasıyla tarih arasındaki kopukluğu aşmayı hedeflemiştir. Temel sorun sanat yapıtı ile onun okuyucusu arasındaki ilişkidir. Alımlama estetiğinin araştırdığı temel sorunlar, bir sanat yapıtının hangi koşullarda kavrandığı, bu kavramanın tarzları ve bu kavramadan doğan sonuçlardır. Alımlama estetiğinin oluşmasında bir takım edebiyat akımlarının ve kuramlarının etkisi olmuştur. Bunlar; Prag Semioloji Okulu, Roman Ingarden'in Ontolojisi, Gadamer ve hermeneutik ile Umberto Eco'nun açık sanat yapıtı anlayışıdır. Bunlardan ilk üçü, alımlama estetiğinin dayandığı iki temel kavram olan somutlaştırma ve yeniden kurma yönünde kendilerini göstermektedirler. Alımlama estetiğinin doğmasında, 19. Yüzyılın ortalarında edebiyat ile tarih biliminin arasının açılmasıyla ortaya çıkan tarihsel bir takım gelişmelerin etkisi olmuştur. Bu kriz, tarihin metot olarak doğal bilimlerin yöntemim kullanmaya başlamasıyla ortaya çıkmıştır; çünkü pozitivizmin katıksız nesnelciliği artık edebiyat eserlerinin niteliğinin anlaşılmasına ve onlar hakkında tutarlı bir yorum yapılmasına olanak sağlamamaktaydı. Tarih ve edebiyat arasındaki bu uçurum en belirgin bir şekilde Marksist ve Biçimci okullarda ortaya çıkmıştır. Bu iki okul için edebiyat yapıtı ilkin bir üretim ya da betimlemedir. Marksistler için edebiyat tarihini ve eserini, ekonomik ve sosyo-kültürel önkoşullar biçimlendirmektedir. Biçimcİler ise, okurdan edebiyatın biçimsel inceliklerinin ayrımına varacak bilimsel bir donanım beklemektedirler. Oysa hiçbir edebiyat yapıtı, edebiyatçılar hedef alınarak yazılmamaktadır. Sonuçta her iki kuramında, tarihsel ve estetik açıdan çok önemli bir rol üstlenen okuyucuyu gerçek konumuyla belirleyememiştir. Jauss, Marksistlerin ve Biçimcilerin bıraktığı yerden devam ederek, edebiyat ve tarih arasındaki bu uçurumu kapatmayı, tarihsel ve estetik anlayışlar arasında bir köprü kurmayı amaçlar ve bunu temellendirmek için yedi tez ileri sürer. Bu tezlerden ilkinde, tarihçi nesnelciliğin önyargılarından kurtularak okuyucunun önceki deneyimlerinin, yani beklenti ufkunun doğrultusunda bir edebiyat tarihi araştırmasının yapılması gerektiği savunulmaktadır. İkinci tezde, beklenti ufkunun sadece okuyucuya bağh öznel bir kavram olmadığı ileri sürülmektedir. Üçüncüde, bir sanat yapıtının belirli bir toplum üzerinde yarattığı etkinin tür ve derecesine bakılarak, o yapıtın sanatsal özelliğinin tespit edilebileceği söylenmektedir. Bundan sonraki tezde, geçmişş zamanlardaki eserlerin, okuyucu tarafından, o zamanki beklenti ufkunu kendi beklenti ufku içinden saptayarak, yani ufuk kaynaşmasıyla anlaşılabileceği ileri sürülmektedir. Diğer tezlerde ise, bir edebiyat yapıtının diğer edebiyat yapıtları arasındaki kendine ait yere yerleştirilmesinden; edebiyatta artsüremli ve eşsüremli yöntemlerin kullanılmasından ve edebiyat yapıtının, okuyucunun beklenti ufkuna girmesi ile toplumun dünya anlayışı üzerinde bir etkisi olacağından bahsedilmektedir. Bu tezlerde geçen en önemli kavramlardan biri 'beklenti ufku'dur. Bu kavram Jauss tarafından, okurun metne getirdiği özneler arası iletişim ve etkileşim dizgesi ya da edebi, kültürel ve toplumsal beklentiler dizgesi olarak tanımlanır. Alımlama estetiği, edebiyatta ortaya çıkmakla birlikte, kısa süre içinde diğer sanat dallarında da etkisini göstermiştir. Alımlama estetiğinin, 'beklenti ufku' sarsılışları çerçevesinde plastik sanatlarda incelenmesi, bu tezin konusunu oluşturmaktadır. Alımlama estetiğinde, büyük sanat eserlerinin, yapıldıkları dönemin beklenti ufkunu sarsmış olduğu kabulünden yola çıkılarak, plastik sanatlarda beklenti ufku sarsılışları hakkında bir analiz yapılmıştır. Bu çalışmanın sonucunda, kültür bağlamında, gösteren ve gösterilen arasındaki fark bağlamında, sanat kavramı bağlanımda ve mantık bağlamında dört ayrı türde beklenti ufku sarsılışı tespit edilmiştir. Kültür temelinde sarsılışa örnek olarak Caravaggio'nun 'Aziz Matta ve Melek' isimli iki tablosu verilmiştir. Kilisenin sipariş ettiği birinci tablo, Rönesans'ın katı ve gelenekçi düşüncesine aykırı geldiği için halk tarafından büyük bir tepkiyle karşılanmış ve geri çevrilmiştir. Bu yoğun tepki üzerine sanatçı, bu kez döneminin normlarına uygun şekilde aynı konuda ikinci bir tablo yapmıştır. Gösteren ve gösterilen temelindeki sarsılışa örnek olarak Magritte'İn 'Bu Bir Pipo Değildir' adlı eseri seçilmiştir. Burada iki gösterge -sözcük ve imge - aynı anda birbirleriyle zıtlık oluşturacak şekilde bir arada kullanılmışlardır. Zaten resimde yıkılması planlanan öğe, resmin içinde bulunmaktadır. Sanat kavramı temelindeki sarsılış için dadaizm ve Duchamp'ın 'Çeşme' adlı çalışması örnek olarak gösterilmiştir. Dada, kurulu düzene ve en modernlerini bile içine alacak şekilde sanata bir saldırıdır. Aslında seri üretim bir pisuardan başka bir şey olmayan bu çalışmasıyla sanatçı, sanatta önemli olanın yaratmak değil, düşünce ve seçim olduğunu göstermeyi amaçlamıştır. Mantık temelindeki sarsılış için ise Velazquez' in 'Las Meninas' adlı tablosu örnek verilmiştir. Bu tablo ilk bakışta sıradan bir grup portresi olarak algılanmaktadır. Ancak daha dikkatli ve düşünerek incelendiğinde resmin temsilinin çok daha karmaşık olduğu fark edilmektedir. Sarsmayı amaç edindiği temelin mantık olması sebebiyle, resim alelade değil fakat dikkatli bir bakış talep etmektedir. tik üç türdeki sarsılışlar bugün geçerliliklerini korumamaktadırlar. Ancak, Las Meninas'ta. incelenen mantık temelindeki sarsılış günümüzde de hala geçerliliğini korumaktadır. Çünkü insanlığın kültür, gösteren-gösterilen arasındaki ilişki ve sanat kavramı hakkındaki beklenti ufku çağlardan çağlara değişimler gösterip artık sarsılmaz hale gelmiştir. Oysa insanlık binlerce senedir hiçbir değişikliğe uğramadan hep aynı mantığı kabul etmekte ve dolayısıyla bu temeldeki sarsılışlar hala geçerliliğini koruyabilmektedir. Bu tablonun, barok dönemde yapılmış olmasına rağmen günümüzün beklenti uncunu hala sarsabiliyor olmasının sebebi budur. Günümüzde, sadece sanatta değil bütün toplumsal konularda beklenti uncunu sarsmak öylesine sıradanlaşmıştır ki, beklentimiz içinde kalacak bir yapıt bizi neredeyse daha çok şaşırtacaktır. Geriye satılabileceğimiz tek bir temel kalmıştır. O da bütün çağlar boyu değiştirmeden kullandığımız mantıktır. VIII