Türkiye kıyılarında tersane ve marina faaliyetlerinden kaynaklanan organik kirletici seviyelerinin pasif örnekleyiciler yardımıyla belirlenmesi

Ağır sanayinin önemli bir parçası olan tersaneler ve yatlara barındırma hizmeti sağlayan marinaların deniz kirliliğine olan etkilerinin incelenmesi doğal yaşam ve insan sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma kapsamında; tersane ve marinalarda organik kirleticiler olarak polisiklik aromatik hidrokarbonlar, poliklorlu bifeniller ve organoklorlu pestisitler incelenmiştir. Organik kirleticilerin sudaki düşük çözünürlükleri nedeniyle, çoğu analitik yöntemle sudaki konsantrasyonları belirlenememektedir. Pasif örnekleyiciler ise, su ortamında belirli bir süre boyunca suda çözünmüş olarak bulunan kirletici moleküllerini örnekleyerek, zamana yayılı ortalama bir değer vermektedir. Bu çalışmada, pasif örnekleyici olarak, petrol dökülmelerini temizlemek amacıyla geliştirilen ve bu çalışmada ilk kez pasif örnekleyici olarak kullanılan bütil kauçuk sorbent ve yarı geçirgen membran örnekleyiciler kullanılmıştır. Çalışma kapsamında; tersane ve marinalarda organik kirletici seviyelerinin belirlenmesi için Marmara ve Akdeniz bölgelerinde bulunan iki farklı marinaya ve Tuzla tersaneler bölgesine, 30 gün süreyle pasif örnekleyiciler yerleştirilmiştir. Bunlara ek olarak, yapılacak çalışmalarda referans olarak kullanılmak üzere, Saros Körfezi, Çanakkale Boğazı ve Tuzla'da bulunan İTÜ Denizcilik Fakültesi'nde farklı istasyonlar belirlenip çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Örnekleme süresi sonunda toplanan pasif örnekleyiciler, Almanya'nın Münih kentinde bulunan Helmholtz Zentrum laboratuvarlarında gaz kromatografisi-kütle spektrometresi sistemiyle analiz edilmiştir. SPMD'ler ile örneklenen toplam PAH konsantrasyonları 37 - 3338 ng/g SPMD, toplam PKB konsantrasyonları 97 - 4247 pg/g SPMD ve toplam OKP konsantrasyonları 2915 - 13673 pg/g SPMD aralığında saptanmıştır. Bütil kauçuk sorbentler ile örneklenen toplam PAH konsantrasyonları 19,7 - 2083 ng/g BK sorbent, toplam PKB konsantrasyonları 638 - 8306 pg/g BK sorbent ve toplam OKP konsantrasyonları 2496 - 17479 pg/g BK sorbent aralığında ölçülmüştür. SPMD'lerde saptanmak istenen organik bileşiklerin izotopları olan performans referans bileşikleri kullanılmaktadır. Bu bileşikler (naftalin-13C6, asenaftilen-13C6, asenaften-13C6, floren-13C6, fenantren-13C6, antrasen-13C6, floranten-13C6, piren-13C3, benzo antrasen-13C6, krisen-13C6, benzo floranten-13C6, benzo floranten-13C6, benzo piren-13C4, indeno(1,2,3-cd)piren-13C6, benzo perilen-13C12, dibenzo antrasen-13C6) SPMD'lere üretim aşamasında eklenmektedir. Örnekleme süresi sonunda SPMD içerisinde kalan PRB miktarları kullanılarak, organik bileşiklerin sudaki konsantrasyonları hesaplanabilmektedir. Ayrıca, performans referans bileşikleri yardımıyla örnekleyici ve ortamda bulunan organik bileşik moleküllerinin denge konumuna gelip gelmediği hakkında bilgi edinebilmektedir. SPMD'ler ile yapılan örneklemelerden elde edilen analiz sonuçları, 80/20 ve NLS olmak üzere iki farklı yöntem kullanılarak değerlendirilmiş ve kirleticilerin deniz suyundaki konsantrasyonları tahmin edilmiştir. NLS yöntemiyle hesaplanan sudaki toplam PAH konsantrasyonları 0,86 - 184 ng/L SPMD, toplam PKB konsantrasyonları 1,7 - 186 pg/L ve toplam OKP konsantrasyonları 98 - 848 pg/L değerleri arasında değişmektedir. 80/20 yöntemiyle yapılan hesaplamalarda, NLS yöntemiyle hesaplanan konsantrasyonlara yakın değerler elde edildiği görülmüştür. İki farklı pasif örnekleyici ile elde edilen örnekleme verileri karşılaştırıldığında, BK sorbentlerin çoğu PKB ve OKP bileşiklerini ve yüksek oktanol-su ayrışım katsayısı değerine sahip PAH bileşiklerini SPMD'lere göre daha iyi örneklediği gözlemlenmiştir. SPMD örnekleme sonuçları kullanılarak marinalardaki organik kirletici seviyeleri üzerine sayısal bir model oluşturulmuştur. Yatların ve küçük teknelerin marina sularında organik kirletici konsantrasyonlarına etkisini belirlemek için oluşturulan sayısal model sonuçlarının, SPMD örnekleme verileriyle hesaplanan sudaki kirletici konsantrasyonlarıyla uyumlu olduğu görülmüştür. Girdi parametreleri arttırılarak modelin geliştirilmesi ve daha fazla noktada uygulanarak modelin tekrarlanabilirliğinin doğrulanması gerektiği düşünülmektedir. Yapılan örnekleme çalışmaları ve analizler sonucunda, gemi yapım ve onarım faaliyetlerinin sudaki organik kirletici konsantrasyonlarını yüksek oranda arttırdığı sonucuna varılmıştır. Elde edilen veriler, marinalar için bu konuda kesin bir yargıya varılamayacağını göstermiştir. Buna rağmen, yine de marinaların mercek altına alınması gerektiği düşünülmektedir. Deniz ortamıyla iç içe olan tersane ve marina gibi işletmelerde, yetkili resmi kurumlar tarafından düzenli olarak incelemeler ve ölçümler yapılmalıdır. Bu çalışmada elde edilen verilerin, gelecekte bu bölgelerde yapılacak bilimsel araştırmalarda ve risk değerlendirme çalışmalarında bir zemin oluşturacağı düşünülmektedir.