Sanatsal yaratımda karşıtlıklar

Sanatın varlık nedeni, amacı ve işlevi tarihin her döneminde değişmiş ve sanat olgusu yeniden tanımlanmıştır. Sanata ilişkin tanımlama çabalarında birbirine karşıt anlam ve niteliklerle belirlenen kavram çiftlerinden sıkça yararlanılmıştır. Gerek sanat tarihine gerekse tek tek sanat yapıtlarına, karşıt nitelikler arasında eksenler kurarak yaklaşan düşünürler olmuştur. W. Worringer'in Soyutlama ve Özdeşleyim, E. Fischer'in Apollonsu ve Diyonizoscu, H. Read'in Geometrik Sanat ve Organik Sanat kavramları incelendiğinde bu tutumun kapsamı ve önemi ortaya çıkmaktadır. Sanat olgusuna yaklaşımda birbirine karşıt niteliklerin ele alınabileceği ana eksen sanatın gerçek ile olan ilişkisi üzerinden kurulmuştur. Batı düşüncesinin gelişiminde gerçek kavramına üç farklı biçimde; tanrı merkezli, insan merkezli ve merkezsiz düşünce biçimleriyle yaklaşıldığı görülür (Doltaş 1991: 173). Bu düşünce biçinılerinin sanata yaklaşımları sırasıyla modern öncesi, modern ve postmodern sanat anlayışları olarak belirir. Bu çalışmada sanatsal yaratımın anlamı modem öncesi ve postmodern sanat anlayışları açısından da ele alınmış ancak ağırlıklı olarak modem sanat anlayışı üzerinde durulmuştur. Çünkü gerçek anlamda yaratıcı sanatçı kavramı ya da 'efsanesi' modem sanatı sarmalayan efsanelerden biridir (Nalbantoğlu 1995: 77). Yirminci yüzyılın başında yaşanan köklü dönüşümlere paralel olarak gelişen modern sanat anlayışının sanat gerçeğini bireysel yaratıcılık açısından ele aldığı görülür. Bireysel yaratıcılık ile söz konusu edilen, insanın yaratıcı etkinliğinin sonucu, sanatçının 'yaratıcı hayal gücünden çıkmış yeni bir varlık'tır (Kağan 1993 : 283). Bu anlamda modern sanatçıların yansıtma-yaratma karşıtlığı içinde verili gerçeği yeni bir bilinçle ele alışları, farklı bir gözle görüp farklı bir gerçeğe ulaşma çabalan önem kazanmıştır. Yaratma sürecinde temelde sanatçının benliği ile dış dünya arasında kurulabilecek karşıtlığın etkili olduğu görülmektedir. Sanatçının benliği tüm varlığı ile algıladığı gerçekliği süreç boyunca değişime uğratır, yeni bir gerçek yaratmaya çalışırken kendisi de değişime uğramaktadır. Ayrıca yaratma sürecindeki inanç-kuşku, sınırlılık-sınırsızlık, bilinç-bilinçdışı gibi karşıtlıklar öznenin nesnel gerçeklik ile kurduğu karmaşık ilişkilerin önemli dinamikleri olarak ortaya çıkmaktadır. Sanatsal yaratımı doğaya ya da toplumsal gerçekliğe ait bir betimleme olmaktan kurtararak bağımsızlaştıran modern sanat anlayışı, sanat yapıtını da bağımsız bir bütün olarak görmektedir. Her sanat dalının zengin biçimleme olanakları vardır ve her biçimsel öge görsel algılama açısından hayati önemdedir. Kapsayıcı bir eksen olarak yapıtta anlam ve biçim ilişkileri incelenmiş, yapıtın her iki niteliğin aynı anda varlık kazandığı bir bütün olduğu görüşüne varılmıştır. Çalışma boyunca incelenmiş olan karşıt nitelikler uygulamaların hedeflediği plastik etki açısından ele alınmıştır. Yaratma sürecine ait karşıtlıkların etkili olduğu uygulamalar sürecinde, temelde biçim ile biçimleyici enerji arasında plastik bir ilişki kurma çabası öne çıkmıştır. Bu çalışma ile sanatsal yaratımda karşıt nitelikler arasında kurulan eksenlerin önemi, birbirine bağlı üç aşamada belirmiştir; sanatın kavranışında, sanatçının tavrında ve sanat yapıtında. Karşıt nitelikler arasında hem düşünsel hem de biçimsel anlamda eksenler kurma yaklaşımının, kendine has bir 'sentez' olan sanat gerçeğini kavramada yol gösterici olduğu ortaya çıkmıştır.