Atıksularda farmasötiklerin araştırılması ve çevresel risk değerlendirmesi

Tez çalışmasında yaz ve kış döneminde Konya'da faaliyet gösteren farklı büyüklüklerdeki 16 hastanenin kanalizasyona deşarj noktasından, hastane atıksularının deşarj edildiği ve birlikte arıtıldığı Kentsel Atıksu Arıtma Tesisi giriş ve çıkışından alınan atıksu örneklerinde beta-bloker, kolestrol düşürücü, psikiyatri ve kanser ilaçlarının konsantrasyon ve dağılımları araştırılmıştır. Atıksu arıtma tesisinin giriş ve çıkışında tespit edilen farmasötik konsantrasyonları ile hastanelerden kaynaklanan miktarlar karşılaştırılarak hastanelerin kentsel atıksuya olan farmasötik katkısı tespit edilmiştir. Konvansiyonel arıtım içeren atıksu arıtma tesisinde farmasötik bileşiklerinin giderim oranları değerlendirilmiştir. Atıksu arıtma tesisi çıkış sularında tespit edilen farmasötik değerleri ile tahmin edilen hiçbir etkisi olmayan konsantrasyon değerleri arasındaki oran kullanılarak alıcı ortam için potansiyel çevresel risk değerlendirilmiştir. Atıksu örneklerinin pH, Eİ, AKM ve KOİ değerleri sırasıyla yaz örneklemesinde 6 ,58-8,61, 525- 7970 S/cm, 18-1124 mg/L, 183- 762 mg/L aralığında, kış örneklemesinde 7 ,1-8,63, 554- 4130 S/cm, 92-1218 mg/L, 143- 819 mg/L aralığında tespit edilmiştir. Hastane atıksularında en düşük ve en yüksek toplam farmasötik konsantrasyonu sırasıyla 0,83 ng/L ve 7126 ng/L olarak tespit edilmiştir. Hastanelerde en yüksek tespit edilen bileşik grubu yaz döneminde psikiyatri ilaçları (7008 ng/L), kış döneminde beta-blokerlar (924, 9 ng/L), en düşük tespit edilen bileşik grubu ise yaz ve kış döneminde kanser ilaçları (0,21 ve 4,64 ng/L) olmuştur. Arıtma tesisi girişinde ve çıkışında, tespit edilen toplam farmasötik konsantrasyonu yaz döneminde 737, 24 ve 335, 1 ng/L, kış döneminde arıtma tesisi giriş ve çıkışında 226, 02 ve 173, 78 ng/L'dir. Yaz ve kış döneminde arıtma tesisi giriş ve çıkışında beta-bloker bileşikleri baskın olarak tespit edilmiştir. Kentsel atıksu arıtma tesisine hastanelerden kaynaklanan toplam farmasötik katkısı yaz ve kış döneminde %1,25-2, 85 ve %2,85-6, 47 olarak tespit edilmiştir. Kentsel atıksuya yaklaşık %95 oranında farmasötik yükünün evsel tüketimler sonucunda oluştuğu belirlenmiştir. Atıksu arıtma tesisinde toplam farmasötik giderimi yaklaşık %23- 54 arasında belirlenmiş olup, en yüksek giderim oranları yaz döneminde kolesterol ve kanser bileşikleri için, kış döneminde beta-bloker bileşikleri için tespit edilmiştir. Konvansiyonel arıtım prosesleri ile çalışılan farmasötik bileşiklerinin giderim oranlarının yetersiz olduğu görülmüştür. Risk oranları değerlendirildiğinde Atenolol bileşiğinin yaz ve kış döneminde balık için orta risk (1<RQ<10) sergilediği ve alıcı ortam için detaylı değerlendirme yapılması gerektiği, Fluoxetine bileşiğinin ise alg için düşük risk (0,1<RQ<1) sergilediği ve alıcı ortam için daha fazla araştırma yapılması gerektiği tespit edilmiştir. Konya'da 16 hastaneden oluşan toplam atıksuyun kentsel atıksu içerisindeki oranı yaklaşık %3,5'dir. Hastanelerden yapılan katkı oranın düşük olmasına rağmen kışın artma tesisindeki seyrelme ve giderim veriminin yetersiz olduğu risk analizi sonuçlarından görülmüştür. Günümüzde yaklaşık olarak 3000 civarında lisanslı farmasötik ürün bulunmaktadır ve bu farmasötikler konvansiyonel arıtma tesislerinde giderilemeyip, çevresel ortamlara deşarj edilmektedir. Öncelikli farmasötikler için çevre kalite standartları belirlenmeli, çevre ortamlarındaki farmasötiklerin daha etkin ölçüm ve izleme çalışmaları desteklenmelidir. Çevre için daha az zararlı olan alternatif ilaçlar geliştirilmelidir. Bütün bu konularda kamu yönetimi, farmasötik ve kimya endüstrisi, sağlık örgütleri, su yönetim otoriteleri ve halk birlikte çalışmalıdır.