Asker ressamlar kuşağı temsilcilerinden Hüseyin Zekai Paşa ve Ahmet Ziya Akbulut

Avrupalı devletlerin geçirdiği ekonomik ve siyasi dönüşüm karşısında yaşanan güç kaybı, Osmanlı İmparatorluğu'nun Batı ile kurduğu ilişkilerin niteliğini değiştirmiş ve Osmanlı yönetimi ayakta kalabilmek için başta askeri alan olmak üzere pek çok alanda hızlı bir yenileşme içine girmiştir. Bu bağlamda askeri okulların müfredatlarına giren resim dersleri, asker ressamlar diye anılan bir kuşağın yetişmesine yol açmıştır. Bu tez çalışmasının konusu on dokuzuncu yüzyılın son çeyreğinde yetişen iki asker ressam, Hüseyin Zekai Paşa ve Ahmet Ziya Akbulut'tur. Hüseyin Zekai Paşa (1860-1919) Harbiye'de öğrenci iken yaptığı bir tablo ile II. Abdülhamid'in (saltanatı:1876-1909) takdirini kazanmış ve mezuniyetinin ardından saraya yaver olarak alınmıştır. Sanatçı, II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesine kadar saray için hizmet etmiş ve çeşitli görevlerde bulunmuştur. Bu görevler arasında II. Abdülhamid'e fotoğraf albümleri oluşturma, Mahmut Şevket Paşa'nın gözetiminde askeri bir müze kurma çalışmaları, Yıldız Sarayı Porselen Fabrikası'nda porselen ürünlerin dekorlanması, Alman İmparatoru II. Wilhelm'in Suriye gezisinde eski eser uzmanı olarak yer alması sayılabilir. Şeker Ahmet Paşa'nın ölümünden sonra Osmanlı Sarayı'nın son mabeyn ressamı ve yabancı misafirler teşrifatçısı olmuştur. Emekliliğinin ardından sanatçı, deneyimlerinden yararlanmak üzere Sanayi-i Nefise Encümeni'ne davet edilmiştir. Eski eserlere son derece meraklı olan sanatçının 1913 (H.1326) tarihli Mübeccel Hazineler adlı bir kitabı bulunmaktadır. İleri yaşlarında Galatasaray Sergilerine de katılan Hüseyin Zekai Paşa, resimlerinde çoğunlukla manzara ve natürmort çalışmıştır. Erken dönem resimlerinde fotoğraftan yararlanarak perspektife önem veren bir anlayışla çalıştığı, ancak giderek fotoğrafik etkiyi ortadan kaldıran gerçekçi bir üsluba yöneldiği görülmektedir. Kendisini yenilemeyi sürdüren sanatçı, yaşamının ilerleyen yıllarında biçimi dağıtmadan gevşek fırça vuruşlarına yönelmiştir. Ahmet Ziya Akbulut (1869-1938) 1889 yılında Harbiye'den mezun olarak, Edirne'de, Askeri Lisede öğretmenliğe başlamıştır. İstanbul'a tayin edilmesinin ardından, pek çok okulda yoğun bir öğretmenlik hayatına başlayan sanatçı, matematik, geometri, perspektif, Fransızca ve astronomi dersleri vermiştir. Emekliliğinin ardından Sanayi-i Nefise'de perspektif derslerine devam eden Akbulut, aynı zaman yirmiye yakın kitap yazmış üretken bir yazardır. Çok yönlü sanatçı, öğretmenliğin yanı sıra, pek çok görevi aynı anda yürütmüş bir devlet memurudur. Aynı zamanda bir astronom olan sanatçı, müneccimbaşılığın lağvedilmesinden sonra kurulan başmuvakkıtlık müessesinin başına getirilmiş, Kandilli Rasathanesi müdür yardımcılığı da yapmıştır. Ahmet Ziya Akbulut, rubu tahtaları, güneş saatleri ve Takvim-i Ziya adlı cep takvimleri üretmiştir. Resimlerinde perspektifin uygulanmasını ana unsur olarak benimseyen Akbulut, bu konuda Amel-i Menazır ve Usul-i Ameliye-i Fenn-i Menazır adlı iki eser yayınlamış ve bu kitaplar Sanayi-i Nefise ve Harbiye mekteplerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. Figüratif resimde başarılı olsa da, tarihi yapıları resmetmeyi tercih eden sanatçı, perspektif kurallarını resimlerinde uygulama olanağı bulmuştur. Tezimizde ressam olmalarının yanı sıra birer Osmanlı aydını olan bu iki sanatçının resimleriyle birlikte yazılı eserleri değerlendirilmiştir.