Plak kapağı tasarımının grafik sanatlar içindeki yeri (1960 sonrası)

150 lerden tek tek kesilen harflerin kolaj niteliğinde yan yana yapıştırıldıkları yazıdır. Punk biçemi çoğunlukla doğrudan saldırgan ve korkutucu olmasına rağmen, en çok soytarılığın şiddetiyle tanımlanır. Zamanla akım, etkisini yitirmiş ve kendi içinde fraksiyonlara ayrılmıştır. Günümüze kadar getirdiğimiz plak kapaklarının gelişim sürecinde, ünlü kapak tasarımcılarına ve yaptıkları çalışmalara örneklerle değinildikten sonra plak kapağı tasarımının Türkiye'deki etkilerinden bahsedilmiş ve sayılı çalışmalardan örnekler sunulmuştur. Dördüncü bölümde plak kapaklarının basım ve çoğaltım aşamaları anlatılmıştır. Bir plak kapağı tasarımının oluşumu sırasında, tasarımından baskısına, müziğinden prodüksiyonuna kadar çeşitli aşamalardan geçilir. Bu zahmetli yolda birçok kişi, ürünün hem sanatsal hem ticari bazda alıcıya en cazip biçimde sunulması için çalışır. Plak kapaklarının oluşumuyla ilgili olan dördüncü bölümde, yukarıda belirtilen oluşum evreleri, birçok önemli kapak tasarımına imzasını atmış ünlü İngiliz Hipgnosis şirketinin kapsamında incelenecektir. Bu örneklendirmeyle, hem profesyonel bir tasarım şirketinin çalışma şekli ve prensibi, hem de bir plak kapağının hangi aşamalardan geçtikten sonra izleyiciye ulaştığı anlatılmıştır. Beşinci ve son bölüm projenin uygulama çalışmalarının biçim ve içerik olarak açıklanmasına ayrılmıştır. 148 görmeye başlamıştır. Değişik tekniklerin ve yeni yöntemlerin karıştırılması yaratıcı olanaklar için geniş bir yelpaze oluşmasına yol açmıştır. Teknik çoğaltılabilirlik - özellikle de ipek baskı yöntemi - sanatçının yaratma sürecinde çoğunlukla tasarım üzerinde yoğunlaşmasına, baskı işinin kendisine daha az kafa yormasına olanak sağlamıştır. Yeni Dada'cılık İngiltere ve Amerika'da Pop-Art, Hard-Edge resmiyle anlatılan yeni konstrüktivizm, Happeningler, eleştirel bir figürcülük, yeni teknik ve malzemeler, toplumsal eleştirel tarza yöneliş, katı bir kavram- salcılık 601ı yılların sonunda on yıllık bir sürecin genel özelliklerini belirler. Grafik baskının alışılagelmişin ötesinde yaygınlaşması da 60'lı yılarda sanatın atelye galeri ve müze engellerini nasıl aşacağının kanıtıdır. Thomas Edison'un yaptığı ilk ses kaydından bugüne yüzlerce yıl geçti. Profesyonel ve deneyimli müzik adamları birçok bakımdan yenilikler getirdiler. Müzikholler, operalar, dans salonları ve buna benzer daha birçok mekan hizmete sunuldu. Bu gelişmelerle birlikte müzikle beraber onun halka ulaşmasında önemli bir rol oynayan kapak tasarımları da değişmeye başladı. Önceleri kullanılan mekanik röprodüksiyonlar daha sonra gelişen baskı feniklerinin de yardımıyla yerini özgün, duyarlı ve içerikli tasarımlara bıraktılar. Bu tasarımlar grafik dilin ve görselliğin taşıyıcıları oldular. Giderek kaydedilmiş müziğin paketlenmesi küçümsenmeyecek bir şekilde aşama kaydetti ve bu sanat dalı grafik sanatlar içindeki yerini sağlamlaştırıp başlı başına bir uzmanlık alanı olarak karşımıza çıkmıştır. İlk plak kapakları dayanıklı değillerdi ve uzun süre korunmaları olası değildi. Ayrıca plakçı dükkanlarında üretiliyorlardı. Sade ve basit kapaklar belli firmaların mühürlerini taşıyorlardı. Bununla beraber plak şirketinin adı bir reklam unsuru gibi kapakta yer alıyordu. Tipografik açıdan düz ve sade tasarımlar olarak nitelendirebileceğimiz ilk dönem kapakları, üzerlerinde yer alan fonograf ya da gramofon çizimleriyle beraber çeşitli sanat akımlarının özelliklerini taşıyorlardı. Daha sonraları caz plaklarının gündeme gelmesiyle illüstratif tasarımlar kendini göstermeye başladı. Bu tasarımlar, bir mekan içinde dans partisi veren insanların görüntüleri ya da açık havada bir kır partisi niteliğinde fonograf eşliğinde dans eden insanların görüntüleri olarak karşımıza çıkmıştı. 40'lı yılların başında resimli ve çizime yönelik kapak tasarımlan 149 gündeme gelmeye başladı. Çizimler genellikle karakalemle ve guaş boya tekniğinde yapılıyordu. Bazen de sanatçıların fotoğraflarıyla birlikte tasarlanıyorlardı. Bu tasarımlar kapağa basıldıktan sonra mukavva üzerine preslenerek kalınlaştırılıyor ve dayanıklılığı artırılıyordu. 501i yılarda müzik ile sinema dünyaları bir yaklaşma yaşadı. Amerika'daki büyük plak şirketleri Hollywood müzikallerini, film müzikleri anlamında 'Soundtrack' denilen plaklar halinde piyasaya sürdüler. Bu plakların içlerinden filmlerin afişleri de çıkıyordu. Afişlerin formatları plak kabının formatına uygun şekilde küçültülmüş olarak basılıyordu. Bu tarz plaklar giderek yaygınlaştı ve günümüze kadar geldi. 'Soundtrack' albümleri günümüzde de çok sayıda çıkmaktadır ve özel bir alıcı kesimi bile oluşmuştur. Kapak tasarımlarının önemli olmasına katkıda bulunan görsel etki 60'lı ve 70'li yıllarda fazlalaştı ve plak kapağı çağdaş kültürün geniş bir yelpazesi gibi oldu. Sinema, moda fotoğrafı, modern sanatlar, fantazya ve bilim kurguya dayalı illüstrasyonlar umulmadık kombinasyonlarda kendini gösterdi. Zamanla gelişen sektör içinde genç tasarımcılar konuyu daha da ilerleterek günümüzde bilgisayar grafiğini devreye soktular. Plak kapağı tasarımı önemli bir sanat dalı olarak kendi sınırlarını genişletip grafik sanatlar içindeki yerini kabul ettirdi. 70'ler - 80'ler dönümünde, Batı Avrupa gençliği içinde, mevcut toplumsal sistemden sadece uzaklaşma değil nefret duyan, bu nefreti ifade etmenin ötesinde bir çözüm ve umut göremeyen alt-kültür akımları baş gösterdi; anarşist eğilimli Provo 1ar, Sponlar ve daha fazla yaygınlaşan Punk. Punk sadece 80'lerin başlarındaki alt kültürün çıkış dinamiklerini değil, kapitalizmin kültür endüstrisinin alt kültürleri evcilleştirme mekanizmalarını kavramak bakımından da elverişli bir olgudur. Aslında 80'lerde, kapitalist düzenin hiçbir alt kültür tarafından rahatsız edilmediği söylenemez. Ekolojist akım ve yeşil hareket, kapitalist tüketim toplumunun önemli ihtiyaçlarını sorgulamasıyla, bürokratik, hiyerarşik, merkezi normlara hayır demesiyle, 80'lerde epey yaygın bir alt kültürel atmosfer oluşturdu. Bu atmosfer, birçok alanda olduğu gibi plak kapağı tasarımını da etkiledi. Plak kapaklan, dergilerin grafiği ve düzenlenişi bile Punk'ın gizli gizli ve anarşik üsyubuna benziyordu. İki tipografık modelden birisi, duvar yazısı benzeri püskürtme yazıya benzeyen akıcı bir yazı, öteki de farklı yer- 150 lerden tek tek kesilen harflerin kolaj niteliğinde yan yana yapıştırıldıkları yazıdır. Punk biçemi çoğunlukla doğrudan saldırgan ve korkutucu olmasına rağmen, en çok soytarılığın şiddetiyle tanımlanır. Zamanla akım, etkisini yitirmiş ve kendi içinde fraksiyonlara ayrılmıştır. Günümüze kadar getirdiğimiz plak kapaklarının gelişim sürecinde, ünlü kapak tasarımcılarına ve yaptıkları çalışmalara örneklerle değinildikten sonra plak kapağı tasarımının Türkiye'deki etkilerinden bahsedilmiş ve sayılı çalışmalardan örnekler sunulmuştur. Dördüncü bölümde plak kapaklarının basım ve çoğaltım aşamaları anlatılmıştır. Bir plak kapağı tasarımının oluşumu sırasında, tasarımından baskısına, müziğinden prodüksiyonuna kadar çeşitli aşamalardan geçilir. Bu zahmetli yolda birçok kişi, ürünün hem sanatsal hem ticari bazda alıcıya en cazip biçimde sunulması için çalışır. Plak kapaklarının oluşumuyla ilgili olan dördüncü bölümde, yukarıda belirtilen oluşum evreleri, birçok önemli kapak tasarımına imzasını atmış ünlü İngiliz Hipgnosis şirketinin kapsamında incelenecektir. Bu örneklendirmeyle, hem profesyonel bir tasarım şirketinin çalışma şekli ve prensibi, hem de bir plak kapağının hangi aşamalardan geçtikten sonra izleyiciye ulaştığı anlatılmıştır. Beşinci ve son bölüm projenin uygulama çalışmalarının biçim ve içerik olarak açıklanmasına ayrılmıştır.