Kandinsky, Klee ve Malevich'in metinleri ve yapıtları arasında bir araştırma

Modern çağda ortaya çıkan birçok teknolojik gelişmenin, bilimsel keşfin ve dünya kültürlerinin yakınlaşması gibi olayların etkisi ve özellikle fotoğrafın bulunması, bütün bu yeniliklerin farkında olan modern sanatçıların gelenekçi sanattan kopmasına ve yeni arayışlara yönelmesine yol açmıştır. Modern dünyanın materyalist bakış açışım yadsıyarak, içsel/tinsel bir gerçeklik ve ifade arayışında olan kimi sanatçılar ise soyut ve zihinsel tarzda eserler üretmiştir. Vassily Kandinsky, Paul Klee ve Kasimir Malevich bu sanat anlayışını temsil eden üç sanatçıdır. Bu üç önemli sanatçı, çok büyük bir devrim niteliği taşıyan ve 'masum göz'le anlaşılması imkansız olan eserlerini ve sanat anlayışlarını çeşitli metinlerde açıklamışlardır. Bu incelemenin amacı, bu üç önemli sanatçının metinlerinde dile getirdikleri meseleleri, eserlerinde tam olarak uygulayıp uygulamadıklarını tartışmaktır. Bu noktada sanatçıların eserlerinden yola çıkılarak sanat üretimleri ve sanat anlayıştan hakkında metinlerinde dile getirdikleri düşüncelerin değerlendirilmesi yoluyla, eserler ve metinler paralel olarak ele alınmıştır. Böylece her sanatçı metinlerinde belirttikleri ölçütler ve hedefler bağlamında, hem bağımsız olarak hem de birbirleriyle ilişkileri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Sanatçıların içinde yaşadıkları çağın şartlan, bu şartlann ve dünyanın sanatsal ve kültürel mirasının sanatçılar üzerindeki etkileri de değerlendirme esnasında göz önünde bulundurulmuştur. Vassily Kandinsky, yüzyılın başlannda resminde nesnenin gereksiz hatta zararlı olduğunu fark ederek zihinsel duyuma dayanan nesnesiz eserler üretme yolunu seçmiştir. Kandinsky'nin eserlerinde izlediği sanat anlayışının temelinde resmin kendi saf elemanlanna dayandınlması düşüncesi yatmaktadır. Resim sanatı, dış dünyanın görünümlerini rasyonel ve nesnel biçimde nakleden bir araç olarak düşünülmemelidir. Bu nedenle saf resim, sadece renk ve biçim ilişkileri üzerine Vllkurulmalıdır. Rengin ve biçimin kendine özgü bir dünyası vardır ve resim sanatı da dış dünyanın bir taklit aracı olarak değil, kendi içinde bağımsız ve özerk bir yapı olarak düşünülmelidir. Resim sanatı nesnel ve rasyonel yasalara bağımlı değildir. Üretim sürecinde, eserin bağımlı olduğu ve sanatçının çağrısını izleyeceği tek mesele içsel zorunluluk meselesidir. Bir eserin nihai biçimi, sanatçının zihninde gelişip olgunlaştıktan sonra aldığı biçimi yansıtmalıdır. Böylece resim gelenekçi anlayışın belirlediği sınırlan aşacak, temel resimsel elemanların sonsuz olanaklarını kullanarak yeni keşiflerde bulunacak, zenginleşecek ve anıtsal sanat halini alacaktır. Kandinsky'nin düşüncesinde anıtsal sanat, cismani dünyaya ve maddeye bağımlı bir sanat olamaz. Bu nedenle en gayri-maddi sanat olan müziğin elinde bulunan zamanın içinde yayılma ve ruha doğrudan etki etme gücünü ele geçirmelidir. Kendisi de bir müzisyen olan Kandinsky böylece, anıtsal sanat fikrinden yola çıkarak, rengin ve biçimsel elemanların ilişkileri ile sağlanan bir müzik duyumunun ağır bastığı soyut kompozisyonlar yapmıştır. Ressam, resmi saf resimsel elemanlarla oluşturma fikrinden yola çıkarak, basit geometrik motiflerle ve renk ilişkileriyle sağlanan kozmik bir anlayışı ifade eden eserler de üretmiştir. Ancak, nesnel dünyanın görünümlerini ve kozmolojik ifadeleri, stilize edilmiş biçimler ya da çağrışımlar yoluyla resmine yansıtmıştır. Bu nedenle Kandinsky, metinlerinde nihai hedef olarak belirlediği salt soyutlamaya tam anlamıyla ulaşamamıştır. Paul Klee, Kandinsky gibi müzik duyumunu ve zihinsel dünyanın ifadelerini sanat üretiminin merkezine koymuştur. Ancak Klee, Kandinsky'den farklı olarak, resmin hem zaman hem de mekan içinde yayılma yeteneği ile müzikten üstün olduğunu düşünmüştür. Klee'nin Kandinsky'den ayrılan diğer bir yönü de doğadan tam bir kopuş gerçekleştirmeyi amaçlamamış olmasıdır. O, bunun yerine, sanatçının doğaya organik olarak bağımlı bir araç olduğunu düşünmüştür. Böylece doğanın izlenimlerini ve görünümlerini tamamıyla terk etmek yerine, görünür olmayanı, zihinde mevcut olanı görünür kılmak amacıyla doğanın biçimlerini değiştirmeyi ve basitleştirmeyi tercih etmiştir. Klee, sanat anlayışını açıkladığı metinlerinde, sanatçıyı görünen dünyaya ayna tutan bir kişi olarak değil, bu görünümleri ve olguları kendi zihninin süzgecinden geçirerek, görünmeyeni, zihinsel olanı ifade etmek amacıyla, yeni bir biçim içinde yansıtan bir araç olarak değerlendirmiştir. Bu noktada, Bach'ın ve Mozart'ın müziğinde bulduğu bir anlayışı, bütün sanat elemanlarını ve bu elemanların olanaklarını harmanlayarak yeni bir bütünlük içerisinde sunulması düşüncesini resim sanatına uygulamıştır. Aynı zamanda bir vıumüzisyen olan Klee, Bach'ın müziğinde bulunan bir sistemi, yatay ve dikey seslerin bir arada kullanılarak sağlanan eş zamanlılık duygusunu, bir satranç tahtası modeli üzerine yerleştirdiği renk öbeklerinin ilişkilerini kullanarak resmine yansıtmıştır. Paul Klee ve Vassily Kandinsky'nin bir diğer ortak noktası, resmi saf resimsel elemanların, rengin, biçimin, tonun, hacmin vs. gücünü ve olanaklarım kullanarak oluşturmayı hedeflemiş olmalarıdır. Her iki ressam da bütün bu resim unsurları içerisinde renge özel bir yer ve önem vermiş, renk unsurunu resim sanatının en temel unsuru olarak değerlendirmiştir. Paul Klee en basit resimsel elemanları kullanarak, en basit formlar içinde çok zengin resimsel ifadeler oluşturmuştur. Modem resmin bir diğer önemli ismi olan ve Kandinsky ve Klee gibi renk unsurunu resim sanatının temel unsuru olarak kabul eden Malevich, henüz sanat üretiminin erken dönemlerinde doğaya nesnel olarak bağımlı bir sanat anlayışını reddetmiştir. Sanatçı, bu dönemde doğa görünümlerini betimleyen ve renk duyumunun ağır bastığı İzlenimci eserler üretmiştir. Malevich daha sonra Rus ikona sanatında bulduğu durağanlık etkisini aktardığı Neo-Primitivist tarzda köylü betimlemelerine ağırlık vermiştir. İlerleyen yıllarda, Fütürizmin hız ve hareket etkileriyle, Kübizmin parçalılık anlayışını birleştirdiği Kübo-fütürist üretimler Malevich'i, cismani dünyanın görece yasalarının yadsındığı ve kozmik bir gerçeklik anlayışının egemen olduğu bir aşkın dünya düşüncesine yaklaştırmıştır. Malevich metinlerinde açıkladığı üzere, aşkın bir dünya ve gerçeklik anlayışını aktarma düşüncesinden hareketle tam bir soyutlamayı hedeflemiştir. Doğaya bağımlı sanatın tüm mirasını reddeden sanatçı, resim sanatının başlangıç noktasından yola çıktığını vurgulamıştır. Dünyevi bilginin göreceliğini işaret eden Malevich, kozmik bir gerçeklik düşüncesini izleyerek, suprema olarak nitelendirdiği bir sanat anlayışına yönelmiştir. Sanatçı en saf ve en basit resimsel elemanlar olan geometrik biçimleri ve saf renk tonlarını kullanarak Süprematist eserler üretmiştir. 8u eserlerin ana teması, içinde sonsuzluğu, kozmik duyumu ve tüm evrensel oluşumu barındıran 'hiçlik' kavramıdır. Bu açıdan Malevich'in manifesto resmi Siyah Kare, ressamın süprematist üretim sürecinin ve Süprematizm kavramının yetkin bir simgesi olarak değerlendirilebilir. Ancak sanatçı, Marksist Materyalist bir dünya görüşünü savunan Sovyet hükümetinin baskısıyla Süprematizmi terk ederek, yeniden figüratif eserlere dönmek zorunda kalmıştır. Malevich'in ağırlıklı olarak Rus köylü yaşamını betimlediği Süprematizm sonrası figüratif eserlerinde, süprematist unsurlar üstü örtülü biçimde kullanılmıştır. IXModern sanatın bu üç önemli ismi, resmi, zihinsel bir sanat biçimine dönüştürme ve saf resimsel elemanları kullanarak inşa etme amacında buluşmaktadırlar. Kandinsky ve Klee'nin eserlerinde renk ve biçim ilişkileriyle yaratılan müzik duyumu, bu iki sanatçımn ortak noktasını oluşturmaktadır. Saf renk elemanlarıyla oluşturulmuş basit geometrik formlardan kurulu bir resim anlayışı ise Kandinsky ve Malevich'in resimleri arasında bir paralellik sağlamaktadır. Sonuç olarak, metinlerinde tinsel bir sanat üretimini saf resimsel elemanlarla oluşturmayı ve resme müzik duyumunu yansıtmayı amaçladığını işaret eden Kandinsky, bu bağlamda amacına ulaşmıştır. Ancak görünen dünyanın simgesel ifadelerini ve çağrışımlarım resminden tamamen çıkarmayı başaramamış olan sanatçı, metinlerinde ifade ettiği salt nesnesiz soyutlama amacına ulaşamamıştır. Metinlerinde doğanın görünümlerinin tamamen yadsınmasını onaylamayan, bunun yerine doğanın görünümlerinin zihinsel izdüşümlerini, renk ve müzik duygusunun egemen olduğu bir ilişki içinde yansıtmayı ve görünmeyeni görünür kılmayı amaçlayan Paul Klee, bu hedefine tam olarak ulaşmıştır. Kasimir Malevich ise metinlerinde, tıpkı Kandinsky gibi salt bir soyutlamayı amaçladığını belirtmiştir. Ancak, Kandinsky'den farklı olarak Malevich, basit geometrik biçimler ve saf renklerle oluşturduğu süprematist tuvallerinden doğanın bütün çağrışımlarını çıkararak, amaçladığı gibi kozmik bir gerçeklik anlayışını 'hiçlik' kavramı içinde yansıtan bir sanat biçimine ulaşmayı başarmıştır.