Endüstriyel tehlikeli maddeler için çevresel risk değerlendirme yaklaşımı

Endüstrilerde üretilen ürünler insan hayatını kolaylaştırması bakımından önemlidir. Fakat bu işletmelerdeki üretim süreci birçok çevresel riske neden olmaktadır. Bu risklerin çevresel zarara dönüştüğü en çarpıcı durumlar tehlikeli madde kullanan endüstrilerde yaşanmıştır. Bu nedenle endüstriyel tehlikeli maddelerin risklerinin değerlendirilmesi için bir takım modeller geliştirilmiştir. Ancak çevresel riskin birçok faktörden etkilenmesi nedeniyle değerlendirme sürecinin çok karmaşık olması, çevresel süreçlerin birçok belirsizlik içermesi ve veri eksikliği yapılan çalışmaların uygulanmasını ve gerçekçi sonuçlar alınmasını zorlaştırmıştır. Ayrıca risk değerlendirme süreçlerinin sınırlı sayıda risk kaynakları için geliştirilmiş olması tek bir yöntem kullanılarak tüm risk kaynaklarına ait risk büyüklüğünün ortaya çıkarılmasını mümkün kılmamaktadır. Bu çalışmanın amacı, endüstriyel tehlikeli maddelerin bir endüstri tarafından üretim sürecinde kullanılmasından kaynaklanan tüm çevresel risklerin büyüklüğünü ortaya koyabilecek, çevre etki değerlendirmesi gibi çevre yönetim araçlarına girdi oluşturabilecek ve bahsedilen zorlukları ortadan kaldıracak bir yaklaşımın geliştirilmesidir. Çevre yönetim sistemlerinin ihtiyaçları, risk değerlendirme sürecinin adımları ve tehlikeli maddelerin özellikleri incelendikten sonra bu amaç doğrultusunda kullanılabilecek en uygun yöntemlerin Analitik Hiyerarşi Prosesi ve bulanık mantık modelleri olduğu tespit edilmiştir. Analitik Hiyerarşi Prosesi, karmaşık problemlerin çözümü için sistematik bir yaklaşım getirmektedir. Analitik Hiyerarşi Prosesi'nin bu özelliği sayesinde tüm risk kaynakları ve bunlara ait risk faktörleri hiyerarşik olarak belirlenmiş ve risk faktörlerinin ikili olarak karşılaştırılmasıyla faktörlere ait öncelik puanları bulunmuştur. Analitik Hiyerarşi Prosesi için hazırlanan hiyerarşide düzenli emisyonlardan, kaza sonucu meydana gelen emisyonlardan ve işyeri ortamı emisyonlarından meydana gelen risklerin büyüklüğünü tespit edebilmek için alt faktörler belirlenmiştir. Bulanık kural tabanlı modelleme ise belirsizlik içeren ve veri eksikliği olan durumlar için uzman görüşlerinin dilsel değişkenlerini girdi verisi olarak kullanmayı sağlamıştır. Ayrıca, formülüze edilmesi zor olan risk büyüklüğü, uzman görüşünü kullanarak faktör indeksi, risk olasılığı ve risk şiddeti bileşenlerinin birleştirilmesi suretiyle elde edilmiştir. Risk büyüklüğü elde edildikten sonra risk takdiri de yapılarak riskin sınıfı ve üyelik derecesi bulunmuştur. Önerilen yaklaşımın uygulama adımlarını ve elde edilen sonuçların kullanılma potansiyelini göstermek üzere Tuzla bölgesinde kurulacak ve vinil klorür kullanacak bir işletme için uygulama yapılmıştır. Uygulama sonucunda elde edilen risk sınıfı ve derecesi sayesinde işletme için önem arz eden risk kaynakları sıralanabilmiştir. Ayrıca uygulama sırasında bulunan öncelik puanları kullanılarak faktörler riske katkıları bakımından sıralanmıştır. Bu da çevre yönetimi için karar vericilere hangi faktörün iyileştirilmesinin riskin düşürülmesine katkıda bulunacağı yönünde girdi sağlamıştır. En büyük faktörün ekosistem özellikleri olduğu anlaşılınca aynı işletmenin Malkara bölgesinde kurulması durumu için uygulama yapılmıştır. Sonuçta risk sınıfının üyelik derecesinin düştüğü görülmüş böylece başlangıçta çevre yönetim sisteminin planlama aşamasına hizmet eden yöntem kontrol adımına da katkıda bulunmuştur.