İzlenimcilik

1789 Fransız ihtilaline kadar sanat; kiliseye, krala ya da zengin insanlara hizmet etmiştir. İhtilalden sonra köklü değişiklikler olmaya başlar. Teknolojik gelişmeler, toplum yapısmda değişikliğe yol açar. Toplum sosyal ve ekonomik özgürlüğünü ele alır. Bu dönemden sonra sanat kendi yapısall niteliğini ve düşünce yapısını oluşturmaya başlar. Bu gelişmelerle sanat akımlarımn ortaya çıktığı bir döneme girilir. Ressamlar içinde bulundukları toplumla ilgilenmeye başlarlar. Dolaysıyla resimsel yaklaşımları da farklıdır. Akademik kurallara ayları kabul edilen bu çalışmalar, sergilerde kendilerine yer bulamazlar. Dışlanırlar. Kendileri gruplar kurarlar ve yeni anlayışlarından vazgeçmezler. Resimde izlenimciliğin ortaya çıkışı da böyle karmaşık bir ortamda olmuştur. Bu yeni akımın varlığının asıl sebebi fotoğraf olmuştur. Fotoğraf, kendini dünyaya tanıtınca, fotoğrafın yapabildikleri, resimden para kazanan özellikle portre ressamlarının ekonomisini derinden etkiledi. Bir süre sonra fotoğraf, portre ressamlarının yerini almıştır. Fotoğraf tercih ediliyordu. Çünkü, resme göre daha çok ayrıntı veren ve daha kısa zaman aldığı için halk tarafından da benimsenir. Henüz stüdyodan çıkamayan fotoğrafa tepki olarak ressamlar, fotoğrafın yapamadığı şeyleri yaparak farklılığını ve ayrıcalığını ortaya koymuşlardır. İlk olarak da, açık havada resim yapmaya başlarlar. Böylece doğarım yeni bir anlamını keşfetmiş olurlar. Doğada gördükleri anlık izlenimlerini resmediyorlardı. Işık kısa zamanda değiştiği için bunu yaparken çabuk fırça darbeleriyle resmi kısa sürede bitiliyorlardı, önemli olan görmeyiöğrenme ve bütünün kavranması idi. Bu akımın adım belirleyen Monet, 1874'te Nadar'ın atölyesinde açtıkları sergide 'gün doğarken izlenimler ' adlı resmi ile bu akımın çizgisini belirlemiştir. Bu akımın temsilcileri arasında Monet, Manet, Pisarro, Sisley, Degas, Delaxroix, Renoir gibi birçok ressam vardır. Fotoğraf henüz siyah beyaz sonuçlar verdiğinden, resim avantajlıydı. Böylece resim ve fotoğraf birbiriyle yarışır duruma gelir. Fotoğraf 1839'dan itibaren kendini sürekli geliştiren teknik bir röprodüksiyon olmakla beraber kendine özgü estetik anlayışına sahip olması kendi içinde bir ikilem yaratmıştır. Fotoğraf gerçeği yansıttığına göre, bu gerçeği anlayış biçiminin nasıl mükemmel olacağı konusunda arayışlar içine girer. Dönemin ressamlarından oluşmuş Pre-Raphealistler adındaki bir grubun çalışmalarmdan etkilenirler. High Art dönemi adım verdikleri bu dönemde, fotoğrafçılar resim sanatının etkisinde kalarak özellikle Viktorya dönemi İngiliz ressamların ünlü resimlerini fotoğrafta kopyalamaya çalıştılar. Bununla beraber, ahlaki mesajlar veren konular dinsel konular, efsaneler ve öykülerden yararlandılar. Stüdyoda tabloya uygun mekanlar ve giysiler kullanarak o dönem resimlerini yeniden canlandırdılar. Fotoğrafın yaygınlaşması, onun anlam ve biçim sorununu daha da gündeme getirir. Bu fotoğraflar beğeniliyordu fakat fotoğrafin kendi yerini alabilmesi için taklitçilikten çok kendi kurallarıyla var olması gerektiği savunuluyordu. High Art akımı ise konunun anlamından çok görüntünün etkisiyle ilgüeniyorlardı. Gerçekçi olmaktan uzak fotoğraflardı. Çirkinliklerle ilgüenmiyorlardı. Bu çalışmalarını yaparken, gümüş emülsiyonlu collodion bromür baskı yöntemi, birleşik fotoğraf tekniği gibi yöntemler kullanmışlardrr. Bu akınım temsilciler arasında, Oscar Rejlander, Julia Margaret Cameron, H. P. Robinson gibi birçok fotoğrafçı vardır. Bir süre sonra bu akıma karşı VItepkiler gelmeye başladı. Eleştirmenler, fotoğraf kendi içinde kabul edilir o kadar çok özelliği var iken resim sanatım taklit etmesine gerek olmadığım belirtiliyorlardı. Bu taklitçi anlayışı sürdürürse kendi sanatsal geHşimini engelleyeceğini düşünüyorlardı. Bu eleştirilerin yanı sıra, fotoğrafta teknolojik gelişmelerin de etkisiyle bu akım bir süre sonra geçerliliğini yitirir. High Art'a tepki olarak doğan Pictorial akım fotoğrafçıları da, ressamlardan etkilendiler. Resim tadında fotoğraf çekme isteği ile bu akımın sınırları belirlenmiştir. Duygulara hitap ediliyordu. Softfocus objektifler, iğne deliği kameralar vb. kullanarak ve geliştirilen baskı teknikleri deneyerek fotoğrafta yumuşak etkiler elde etmeye çalıştılar. Bu anlayışta kurulan Linked Ring Brotherhood adındaki grup Pictorialist anlayışta, izlenimci çalışmalar yaparlar. Bu grup içinde fotoğrafçılar arasında, George Davidson, Alexander Keighley, Robert Demachy gibi isimler vardır. High Art'ın anlayışına en çok karşı çıkan fotoğrafçılar arasında Alfred Stieglitz vardı. Fotoğrafın kendi anlatım dili var idi. Gerçekçi anlayışta izlenimci fotoğraflar çekilebileceğini savunuyordu. Bu anlayışta, kurduğu Photo Secession adlı grup bu gerçeği uzun yıllar yaymaya çalıştı. Kendisine katılan fooğrafçılar arasında, Clarance White, Alvin Langdon Couburn vb. vardır, ilk kez bir fotoğraf dergisi çıkartarak fotoğrafçıları daha da bilinçlendirmeye ve kendilerini tanıtmaya çalıştı. Camera Work, fotoğrafı, bir düşünceyi, bakış açışım, fotoğrafı çeken kişi ile fotoğrafı çekilen kişi ya da yer arasındaki duygusal etkileşim sonuncu ortaya çıktığını savunur. Fotoğrafa kendi değerleri dışında müdahale etmenin fotoğrafçının iktidarsızhğından kaynaklandığını açıklamışlardı. Oysa vnfotoğrafçının asıl amacı, fotoğrafçı kendi görsel anlayışına dayanarak ve fotografik teknikleri kullanarak fotoğraf çekmesi gerektiğini savunmuşlardır. Pictorial anlayışta aynı dönemlerde ortaya çıkan Naturalist akım High Art akımına tepki olarak ortaya çıkarak fotoğrafta gerçekçi yaklaşımlar sergilerler. Bu akımın anlayışını H. P. Emerson belirler. İlk başlarda fotoğrafa bilimsel olarak yaklaşsada fotoğrafın sanatsal bir anlayışa sahip olduğunu sonraları kabul eder. Bu anlayışa dayanarak müdahaleli fotoğrafları reddediyorlardı. Fotoğrafın kendi değerlerinin yeterli olduğunu düşünüyordu. Doğa olduğu gibi yansıtılmalıydı. Çünkü kamera gerçeği yansıtmayabiliyordu. Uzun yıllar High Art akımı anlayışında çalışan H. P. Robinsonda bu anlayışı benimseyerek fotoğraf anlayışım değiştirir. Emersonun'un fotoğrafa gerçekçi yaklaşımı gerçekçi fotoğraf anlayışının temelini oluşturmuştur. Artık yapaylıktan, taklitçilikten ve resim anlayışındaki fotoğraf sanatının yerine gerçekçi fotoğraf etkin hale gelmeye başladı. Fotoğraf estetik değerleri içerirken, konularda önemli bir yer edinmeye başladı. Duygulara hitap eden fakat bir anlatım diline sahip fotoğraflar yer almaya başladı. Artık fotoğraflar toplumu bilinçlendirme ve bilgilendirmeye başlamıştır. Görsel anlatım ön plana çıkarılarak ışık ve kompozisyonunda birinci değerde olduğu, fotoğraflar çekilmektedir. Fotoğraftaki izlenimciliği fotoğrafçıların fotoğrafa yaklaşımlanna göre değerlendirdiğimizde üç farklı yaklaşımdan söz edebiliriz. Fakat, bu fotoğrafçıların çalışmaları yalnızca bir yaklaşımla sınırlı kalmamıştır. Bu doğrultuda fotoğrafçıları kesin çizgilerle belli bir yere yerleştirenleyiz. Düz fotoğraf içinde kurgusal anlamda düzenlemeler yapılmadan fotoğrafın kendi değerleri kullanılarak hayatı, doğayı gerçekçi bir dille anlatan anlayışa sahiptir. Nesne ya da doğa olduğu gibi yorumsuz sunulur. Fotoğrafa vmanlık yaklaşım söz konusudur. Andre Kertesz, H. CBresson, Lee Freadlander, Doretha Lange bu anlayışnı en önemli temsilcileri arasındadır. İkinci yaklaşım ise, doğadaki değişimleri gözleyerek onu en iyi ve en vurucu şekilde anlatım diline sahiptir. İçinde kurgusallık yoktur. Doğru zamanı beklemekle ve fotoğrafa etkili bir kompozisyonla yaklaşımı içerir. Yalınlık ve sadelik fotoğrafta anlatılmak istenen konunun daha etkili olması için yapılır. Fotografik öğelerin büyük bir incelikle kullanıldığı bu anlayışta çalışan fotoğrafçılara arasında Ernst Haas, Eugene Smith, Walker Ewans gibi isimler vardır. Üçüncü yaklaşım ise doğadaki gerçeği değiştirir. Nesnenin formunun farklı algılanması için fotoğraf makinasmm kendi değerlerini kullanılarak ya da fotoğraf karesinin sınırlarına müdahele ederek farklı algılanmasını sağlarlar. Aynı zamanda, çeşitli efeküeri içeren filtreler kullanarak gerçeğin olduğundan farklı algılanmasını sağlarlar. Baskı sırasında ve baskı sonrası müdahaleyi de kapsar, Bu bölümde belirtmek istediğim önemli bir nokta var. Yapılan müdahaleli fotoğraflar, deneysel fotoğraf gibi algdanabilir. Fakat bu çalışmaları birbirinden ayıran önemli bir nitelik vardır. Fotoğraflar tekrarlanabileceği bir negatife sahiptirler. Ayrıca fotoğrafçılar fotoğrafın niteliklerinden vazgeçmeden bu tür çalışmaları yaparlar. Bu yaklaşımlar, Pictorialistierin çahşmalanna benzetilebilir. Ernst Haas'in aynı zamanda fotoğrafa müdahale ederek çektiği fotoğrafları da vardır.. Aynı zamanda Francisco Hidalgo, Franco Fontana'yı bu yaklaşımda çalışan fotoğrafçılar araşma sokabiliriz. Ülkemize fotoğraf kısa bir süre sonra gelmesine karşın, dini inançların, kültür ve geleneklerin etkisiyle toplum tarafından uzun yıllar DCbenimsenemedi. Cumhuriyet dönemine kadar kayda değer bir gelişme olmamıştır. Atatürk'ün kurtuluş savaşının belgelenmesi isteği, fotoğrafa hareket getirmiştir. Yine de uzun bir süre belgeleyici niteliğinden dışarı çıkamadı. 1950'li yıllarda başlayan gelişmeler fotoğrafa yaklaşımı da değiştirerek sanatsal eğilimler ve kaygıların olduğu bir değişim sergiler. Daha sonraki yıllarda toplumsal sorunlarla da ilgilenmeye başlar. Çünkü fotoğraf, toplumsal işlevini yerine getirdiğinde, tekniğine ve diline bağlı olarak kendi değer yargılarını oluşturmaya başlayacaktır. Türkiye'de fotoğraf, kendi anlatım diline 70'li yıllarda ancak kavuşur. Ara Güler'irı öncülüğünde, fotoğraf daha da biçimsel bir hale gelip, dünyaya açılmıştır. İzlenimcilik Türkiye'de bilinçli yaklaşılan birtakım olmamıştır. Birçok fotoğrafçı da yaklaşımının izlenimci olduğunu bilmeden fotoğraf çekti. Türk fotoğrafçıları, daha önce ayrrdığımız anlayışa göre yorumlarsak Düz fotoğraf anlayışında Ara Güler kabul edilecek bir dehadır. Doğayı izleyerek, değişimleri yakalayan fotoğrafçılar arasında Prof. Dr. Sabit Kalfagil, Nurset Nurdan Eren, Gültekin Çizgen, Ersin Alok, Şahin Kaygun, Sami Güner, Şemsi Güner gibi vardır. Doğayı değişime uğratarak, yeni yaklaşımlar sergileyen fotoğrafçılara arasında, Şakir Eczacıbaşı, Halim Kulaksız gibi isimler vardır. x