Neo-liberal ideoloji çerçevesinde oluşturulan medya içeriklerinin sağlığa yansıması: Televizyonda gıda reklamları örneği

Neo-liberalizm ve neo-liberal aktörlerin tetiklediği küreselleşme ve küreselleşme ekseninde gelişen neo-liberal politikalar toplumların yaşantısını değişime uğratmış ve dönüştürmüştür. Bu politikalar çerçevesinde şekillenen küresel dünyada, pek çok hak da bu çerçevede şekillenip düzenlenmiştir. Açık piyasaların geliştirdiği özelleştirmeler ve tröstler, eşitsizlik ve dengesizlikleri beraberinde getirmiş, toplumların en doğal insan hakları arasına giren konuları özel mülkiyetin alanına dahil etmiştir. Sağlık alanı; toplumsal, ekonomik, kültürel ve politik faaliyetlerden doğrudan etkilenen bir alandır. Sağlığın belirleyicileri, sağlığın bu alanlardan etkilendiğini kanıtlar niteliktedir. Sağlığın belirleyicilerinden olan beslenme ve neo-liberal aktörlerin üzerinde durdukları gıda alanı; egemen ideoloji, toplumsal yapı ve bu saç ayağının üzerinde oturan devlet yapılanması ekseninde tartışılmazı gereken bir konudur. Bu alanların birlikte tartışılması, aynı zamanda egemen ideolojinin nasıl sürdürüldüğü ve derinleştirildiği konusunun da daha net bir şekilde anlaşılmasını sağlar. Günümüz egemen ideolojisi, toplum yapısını değiştirmek için medyaya ihtiyaç duymaktadır. Medya, bireylerde istenilen yönde bir bilinç oluşturarak toplum yapısının değişmesini sağlamaktadır. Bu bilincin oluşturulması daha çok yumuşak güç olan reklamlar aracılığıyla sağlanır. Reklamlar bazen ürettiği içeriklerle bazen de yayınlanma sıklığıyla istenilen yönde bilinç oluşturmaktadır. Bu durum, gıda alanına şu şekilde yansımıştır: Sağlığa zararlı gıdaların reklamının diğer kategoride yer alan reklamlara oranla daha sıklıkla yayınlanması, görülme oranını arttırarak sağlığa zararlı ürünlerin tüketiminin gerçekleşmesi konusunda bir bilinç oluşturma işlemi. Burada üzerinde önemle durulması gereken nokta, gıda güvenliği meseledir. Gıda katkı maddeleri, Genetiği Değiştirilmiş Organizmalar, şeker fabrikalarının özelleştirilmesiyle birlikte ortaya çıkan nişasta bazlı şeker kullanımının artması gibi konular gıda güvenliğinin içine girmektedir. Bunların ülkelere girmesinin ve tüketilmesinin arkasında neo-liberal politikaların olduğu unutulmaması gerekmektedir. Bu doğrultuda bu bilinç işleminin arkasında neo-liberal ideolojinin olduğu; bu nedenle de bu alanın toplumsal, ekonomik, kültürel ve politik çerçevede incelenmesini zorunlu ve önemli kılmaktadır. Bu araştırmada; neo-liberal politikalar sonucu geliştirilen ve ideolojiler çerçevesinde şekillenen alanda, sağlığa zararlı gıda reklamlarının nicel olarak diğer reklamlardan hangi oranda daha fazla olduğunun ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Bu çerçevede öncelikle literatür taraması gerçekleştirilip neo-liberal ideoloji ve faaliyet alanları, düzenlenen anlaşmalar, sağlık ve sağlığın belirleyicileri, insan sağlığıyla gıda pazarı arasındaki çatışma, reklam, reklam mecraları, yasal düzenlemeler ve uygulamalar aktarıldıktan sonra; araştırmanın amacı doğrultusunda, televizyonda 'prime time' zamanda en çok izlenen ilk on kanal olan ATV, FOX TV, STAR TV, TRT 1, A HABER ve CNN TÜRK örneklem olarak seçilmiştir. 15 Aralık 2017 15 Nisan 2018 tarihleri arasında 'prime time' zamanda yayınlanan tüm reklamlar kaydedilmiştir. Tüm kategoriler ve gıda reklamları kategorileri baz alınarak, araştırma dört ayrı kategoride incelenmiştir. Tüm kategorilerin ve gıda kategorisi reklamlarının yayınlanma oranları, niceliksel içerik çözümlemesi yöntemi ile analiz edilmiştir (Gunter, 2000, s.82; Kline, 2003, s.559). Yapılan analiz sonucunda nicel veriler grafiklerle aktarılmıştır. Araştırmanın sonucuna göre, neo-liberal aktörlerin üretim alanlarının içinde yer alan gıda ve gıda politikalarını şekillendirdiği; bu ürünlere dair tüketim ideolojisini reklamlar yoluyla bireylere aktardığı; toplumsal, kültürel ve ekonomik alanlarda yaşanan değişim ve dönüşümlerden etkilenen sağlığı tehdit ettiği gözlemlenmiştir. Aynı zamanda verilerde, yayınlanan gıda reklamları içinde, en fazla sağlığa zararlı gıdalar yer aldığı tespit edilmiştir. Bu durum Sağlık Bakanlığı'nın konuyla ilgili yürüttüğü projelerin etkisizleşmesine neden olmaktadır. Böylece oluşturulan temel ve alt hipotezler doğrulanmıştır.