İletişim disiplini açısından Türk modernleşmesinin bir bileşeni olarak sanat: Ankara Devlet Opera ve Balesi örneğinde bir araştırma

İnsanlık tarihi birçok savaşlar ve yıkımlar yaşamıştır. Ama bunlardan hiçbiriBatıAvrupa'da son 450- 500 yılda yaşanılanlardan daha keskin bir biçimde o coğrafyayı ve dünyanın geri kalan coğrafyalarının geleceğini bu kadar etkilememiştir. Çünkü orada yaşanılanlar 20. yüzyılın başında 'modernleşmekuramları' adı altında, dünyada onların geçirdikleri deneyimleri yaşamamış ülkeleredayatılmıştır. Buradaki amaç, 'biz bu formülleri kullanarak modernleştik, siz de bunları uygularsanız modern olursunuz' yargısını kabul ettirmekti. Gerçekten bu model kabul edildi ve uygulanmaya çalışıldı. Ancak üzerinden 20-30 yıl geçtikten sonra, bu kuramların formüllerini deneyen ülkelerde hiçbir değişiklik olmadığı hatta kimi noktalarda kötüye gidi olduğu gözlemlendi. Bu nokta, modernleşmeeleştirilerini doğurdu. Biz bu çalışmada, bir ülkenin 'modern' olarak kabul edilmesinde rol oynayaneğitim, sağlık ve sanat faktörlerinden 'sanat'ı elealarak 'Türk modernleşmesine' olan etkisini araştırdık. Her türlü eleştiriye rağmen, bu üç faktörün güçlü olması, bir ülkenin ne kadar güçlü olduğunu gösterir. T. C. kurulurken, ülkenin nasıl modernleşeceği konusunda iki farklı görüş öne sürülmüştür. 'Bütüncü' modernleşme yanlıları, bir ülkeyi modern yapan bütün değerlerin hepsinin alınması gerektiğini savunmuşlardır. Bunların görüşleri ağır basmıştır. 'Kısmici' modernleşme yanlıları, Avrupa'nın modernleşmesinde çok önemli bir yer tutan 'teknik'in alınmasını, diğer şeylere gerek olmadığını öne sürmüşlerdir. Bu çalışmada, modernleşme kuramlarından yola çıkarak, bunlara getirilen eleştirileri azami şekilde dikkate alarak ilerledik. Çünkü çalışmamızın ilerleyen safhalarında araştırdığımız, sanatın dünyada nasıl doğduğu, kültürün nasıl bir parçası haline geldiği, uygarlık-kültür-sanat bağlantısının ne olduğunu irdeleyebilmemiz için gerekliydi. Tüm bunları inceledikten sonra, Osmanlı İmparatorluğu'nun da son dönemlerde kötü gidişatını durdurmak için Batı'nın bazı değerlerini kendisineuyumlaştırdığını gördük. Bunlardan biri sanattı. Özellikle, 18. yüzyılda, bazıpadişahlar Batı tipi sanat dallarına çok önem vermiş, bunların Osmanlı'da da kurulması için gayret saf etmişlerdir. Örneğin, Donizetti'nin İstanbul'a gelmesi ve sarayda 'saray orkestrası' kurması, 'Kızlar Fanfarı' adı verilenbale topluluğu oluşturulması gibi. Ama bütün bu çabaların T. C.'de yapılanlardan iki önemli farklılığı bulunmaktadır. Birincisi, Osmanlı'da sanat için atılan her adımısaray çevresi ile sınırlı kalmış ve ciddi şekilde kurumsallaşmamıştır. İkincisi, şahsiözellikler taşır. Örneğin, bir Belediye Başkanı, oğlu tiyatrocu olmaya heves ediyor diye İstanbul'daki bütün tiyatroları kapatmıştır. İşte T. C. kurulurken sanat için yapılan en önemli şey kurumsallaşmayısağlamak ve şahsi olaylara yer vermemekti. Bir de bütün bunlardan daha önemli olmak üzere, T. C. insanların algılarını değiştirmek istemiştir. Unutmamak gerekir ki, yüzyıllarca şer'i sisteme göre yönetilen bir topluma son derece yabancı bu sanat dallarını kabul ettirmek o kadar kolay başarılabilecek bir iş değildir. Ancak T. C.'kısmi'de olsa bunu başarmıştır. Osmanlı'nın son dönemlerinde kurulmuş ama 1. Dünya Savaşı ardından Kurtuluş Savaşı gibi nedenlerle tam olarak faaliyet gösterememiş olan bazı kurumlarımiras alan T. C. bunları geliştirmiş ve bugünkü sanat kurumlarının temelini atmıştır. Bunlara örnek 'Darül Elhan'ı yani Cumhuriyet'in 'Konservatuvar'ıdır. Batı tipi sanat dalları olarak adlandırdığımız opera, bale vb. sanatların T. C.'dekurulup sağlam bir yer edinmesi ve insanlar tarafından algılanabilmesi için gösterilenonca çaba, 1950'den itibaren 'karşı-modernleşme'nin harekete geçmesiyle, bu sanat kurumlarının örneğin kaynakları kesilerek vb. adım adım geriye götürülmeyebaşlanmıştır. Karşı-modernleşme dini taassuptan destek alarak, modernleşme ve onunkazanımlarının karşısında duran akımdır. İnsanların algılarındaki değişime etki ederler. Örneğin, Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası'nın ilk şeflerindenPraetous bir anektodunda, verilen konsere salonun yetmediğini, fuayenin bile insanladolup taştığını ve artık bir kişiyi bile içeri kabul edemeyecek şekilde insanlarınbinanın dışına taştıklarını nakletmiştir. Günümüzde bu sanat dallarına ilgi bundan daha mı azdır? Daha az olduğu iddia edilemez. Sadece algıların değişmesiyle birlikte şekil değişikliği olduğunu düşünüyoruz. O zaman sanatlara her kesimden insan ilgi gösteriyorken, şimdilerde bu ilgi 'orta-üst' tabaka denilebilecek insanlar tarafından gösterilmektedir. Bunun çeşitli nedenleri vardır. Birincisi, 'karşı-modernleşme' zaman içerisinde insanların algılarını değiştirmiştir. İkincisi, bu çalışmanın konusunu da oluşturan Ankara Devlet Opera ve Balesi halkla ilişkilerindeki ciddi eksikliklerdir. Tezde bu algı değişikliğini daha iyi irdeleyebilmek ve kurumun bugünkü durumunu anlayabilmek için hem izleyicilerle hem de sanatçılarla mülakat yapılmıştır. Bu görüşleri genel olarak toparlarsak, hem izleyiciler hem de sanatçılar Batı tipi sanat dalları olan opera ve balenin seyircisinin genellikle 'orta-üst' tabakadaninsanlar olduklarını düşünüyorlar. Bu tabakayı da gelir seviyesi ile eğitim seviyesi iledeğerlendiriyorlar, biz de onlarla aynı kanaatteyiz. Görüştüğümüz izleyicilerintamamına yakını (73 kişi ile görülmüştür. en az üniversite mezunudur.'Karşı-modernleşme'nin 1950'den beri eğitim sistemi üzerinde yaptığıoynamalarla, halkın bilgi ve ilgi seviyesi giderek düşürülmüştür. Bu sebeple, bu sanat dallarında izleyici kitlesi eğitim seviyesi yüksek ama sayı olarak az bir kitleyegerilemiştir.'Karşı-modernleşme'nin etkisiyle kurumun yüz yüze kaldığı kurumsalzorlukları şöyle sıralayabiliriz: Eskiden Genel Müdürlük statüsünde olan ADOB, Müdürlük statüsüne çekilmiş ve bütçesi büyük oranda kısılmıştır. Başkent Ankara'dasayısız lüks ve büyük alış-veriş merkezleri varken kurum 1930'lardaki binaya ve sahneye mahkum bırakılmaktadır. Sahne problemleri yüzünden yeterli oyunsergilenememekte, sponsor bulamamaktadır. Ödenek yokluğundan yurtdışındankoreograf getirtilememekte ve yurt dışına turneye gidilememektedir. Son dönemlerdesayısı giderek artan, klasik batı müziği, operası ve balesinin ruhuna aykırı bir şekilde Türk Sanat Müziği eşliğinde baleler sergilenmekte, operalar yapılmaktadır. Bunlardaki ana tema 'Osmanlılık' vurgusudur. Tüm bunların yanı sıra kurumun içsel problemleri de mevcuttur. Bunların en başında halkla ilişkiler eksikliği gelir. Kurumun kendini tanıtması ve kendini tanıması için bir arşivi yoktur. Internet sitesi yeterli değildir. Bütün buanlattıklarımızı özlüce toparlayacak ve bir sonucu varacak olursak, modernleşme kuramlarının birçok yıkıcı etkisini bir yana bırakarak, sanatın bir toplumun modernleşmesine birçok katkısı olduğunu söyleyebiliriz. Sanat, insanı düşündürür, eğitir, sorgulamaya teşvik eder. Türk modernleşmesi başlatılırken bu iyi niyetli çabayla yola çıkılmış ancak 1950'den sonra, 'karşı-modernleşme' hareketiyle geriletilmeye başlanmıştır. Modernleşmekuramlarını eleştiren Frankfurt Okulu'nun yüksek sanat, Althusser'in ideolojigörüşü, Gramsci'nin hegemonya kavramlarından hareketle kurumun durumu incelendiğinde şu sonuç çıkar:Türk modernleşmesine başlangıcında, büyük bir katkı sağlamış olan opera ve bale sanatları, 1950'den itibaren 'gerilemeye başlamıştır ve sadece 'orta-üst' kesime hitap eder görüntüsü sergilemektedir. ADOB'da bu süreçten payını almıştır.