19. yüzyılda Osmanlı'da Batı anlayışı doğrultusunda manzara resmi

Osmanlı'da, geleneksel minyatür resminde batı resminin etkilerinin görülmeye başladığı dönem 15. yüzyılın ortalarıdır. Fatih Sultan Mehmet'in batı sanatına ilgiyle yaklaşması ve dönemin tanınmış ressamlarını saraya davet ederek portresini yaptırması, resim sanatımızın yeni yönelişleri açısından büyük önem taşır. 16. yüzyılda daha çok doğuya yönelen Osmanlı İmparatorluğunda, kesintiye uğrayan batı etkilerinin yeniden görülmesi ve hızla günlük yaşamın her alanında kendini hissettirmesi yaklaşık iki yüzyıllık bir ardan sonra, III. Ahmet dönemi (1703 - 1730) ile başlar. Yirmi Sekiz Çelebi Mehmet'in Fransa'ya elçi tayin edilmesi (1721) sonrasında, batının yaşam tarzının örnek olarak benimsenmesiyle, batı etkilerinin yaygınlaşması sağlanmıştır. Yabancı elçiliklerin mahiyetindeki mimar ve ressamların getirdiği yeni etkiler, Osmanlı sarayında büyük ilgi ile karşılanmıştır. Bu dönemde yabancı mimarlara, içinde batı estetiğine uygun süsleme amaçlı resimlerin yer aldığı çok sayıda köşk, kasır ve yalılar yaptırılmıştır. Bu yapılarda yer alan duvar resimlerinde, perspektif ve derinlik kaygısı taşıyan manzaralar görülür. Geleneksel minyatür resminin, şema yapısından uzaklaşarak, batı kompozisyon arayışlarına yönelmesi, yine 18. Yüzyılın başından itibaren görülmeye başlanır. Çeşiti yazma eserlerde yer alan ilk batı resmi denemeleri, seyahatnamelerdeki manzara resimleri, bu etkilerin görüldüğü çalışmalardandır. 19. yüzyılın başında, batılılaşma girişimleri çerçevesinde kurulan çeşitli askeri okullarda, eğitim gereği desen derslerinin yer alması ve bu dersleri genellikle yabancı hocaların vermesi, yeni resim anlayışının yerleşmesini getirmiştir. Bu okul öğrenci ve mezunların oluşturduğu, 'Asker ressamlar' olarak da tanımlanan kuşak, batı anlayışına yönelik Osmanlı resiminde, güzel sanatlar alanında eğitim verecek Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kurulmasını sağlayan ortamın oluşturulmasında, önemli katkılar sağlamıştır. Saray tarafından teşvik gören ve himaye edilen birçok yabancı ressamın sağladığı canlı ortamın, Osmanlı resmine olan etkileri önemlidir. Bu yeni oluşumda gayrimüslim ressamların katkılarını da unutmamak gerekir. İlk çağda mağralardaki duvar resimlerinde, Mısır'da mezar odalarında şematik bir plan olarak yer alan manzaralar, Roma'da genellikle konsüllerin konut ve villalarında dekorasyona hizmet etme amacına yönelmişti. Avrupa'da erken hristiyanlık döneminden başlayarak, dini resimlerin arka fonunda yer alan manzara resimlerinin, bağımsız bir resim formuna dönüşmesi ancak Rönesans'la sonra mümkün olabilmiştir. Bu dönemde İtalyan ve Flaman resminde önemli manzara örnekleri görülmeye başlar. Ruisdael, Constable, Turner gibi manzara ressamları, süreç içinde 19. yüzyılda izlenimcilik akımı ile yeni bir anlam ve boyut kazanacak olan Avrupa manzara resminin önemli temsilcileri olarak öne çıkarlar. Osmanlıda minyatür resminde şematik biçim formuna sahip ve ana konuyu destekleyen bir işlev gören manzaralar, erken dönemlerden itibaren kompozisyonda yer alır. Perspektif ve derinlik yaratma kaygısı taşıyan ilk manzara denemelerini 18. yüzyıl minyatürlerinde görmekteyiz. Levni'nin resimlediği 'Surname - i Vehbi' de yer alan minyatürlerde, geri plandaki manzara formu içindeki elemanların, perspektif ve oransal düzenlemeleri, batı resmine uygunluk gösterir. Bu dönemde bir bölüm yazma eserde, figürün yer almadığı manzara örneklerine raslanır. Minyatürlerde, genellikle bir savaş alanının geri planında görülen manzara örnekleri, giderek yerini pastoral kır ve köy görünümlerine bırakmıştır. Bu konu değişikliğini, imparatorluk sınırları içindeki görünümleri resimleyen yabancı ressamların, saray ressamları üzerinde yarattığı etkilerle açıklamak yanlış olmaz. 19. yüzyılda askeri okullarda yer alan desen derslerinde, genelikle manzara konulu resimler yapılıyordu. Basılı çizimlerden ve süreç içinde fotoğraftan yararlanıldığı batı tekniğine uygun yağlıboya manzara resimleri yapıldı. Saray yapıları, köy, şehir ve çeşitli doğa görünümleri bu dönem yapılan manzara resimlerinin konularını oluşturdular. Manzara resminde gözlemin öne çıkması Osmanlı resminde yeni bir dönemi ifade eder. Bu anlayışın yerleşmesinde açık havada resim yapan yabancı ressamların yarattığı etkileriyle birlikte, yurt dışına gönderilen Osmanlı ressamlarının eğitim sistemini değiştirmeye yönelik yaklaşımları da rol oynamıştır. Gayrimüslim ressamların, doğadan yola çıkarak gerçekleştirdikleri manzara resmi örnekleri batı resminin form anlayışına uygunluk taşırken, yapılarda duvar ve tavan resmi olarak raslanan halk resmi örneklerinde ise, batı resminin etkilerinin izleri görülür. Sanayi-i Nefise Mektebi'nde daha çok figürün ön plana çıkarılmasına dayanan eğitim sistemi, manzara resminin gelişim sürecini etkilememiştir. 1914 kuşağı ile akademik resmin, manzara konusuyla organik bir birleşimi sağlanmış ve etkilerini günümüze kadar taşımıştır.