Kırsal bir bölgede içme suyu arıtımı öncesi ve sonrası halk sağlığı değerlendirmesi: Arsenik örneği

Günümüzde karşılaşılan problemlerin başında temiz içme suyuna ulaşılamaması nedeniyle oluşan sağlık sorunları gelmektedir. İçilebilir kalitede suyu temin etmek ve suyun kaynaktan itibaren tüketiciye ulaşacağı noktaya kadar sağlığa uygun koşullarda olması gerektiği şeklinde yaklaşım benimsenerek sistemdeğerlendirmeleri yapılmıştır. İnceleme alanı olarak ele alınan Kars'ın Kağızman ilçesi içme suyu kaynakları açısından değerlendirilmiştir. Halihazırda ilçenin su ihtiyacını karşılayan kaynakların, ilerleyen yıllarda meydana gelecek nüfus artışıyla oluşacak su ihtiyacını karşılama konusundaki yeterlilik durumu irdelenmiştir. 1975 yılından başlanarak 2017 yılına kadar olan nüfus verileri kullanılarak hesaplanan aritmetik artış katsayısı ile ilçenin 2065 yılı nüfusu 27939 kişi olarak hesaplanmıştır. Hesaplanan nüfusun tüketeceği su ile birlikte, ilçe su ihtiyacınıetkileyebilecek hayvan yetiştiriciliği, organize sanayi bölgesi, eğitim kurumları ve askeri tesis gibi etkenler de göz önünde bulundurulup hesaplamalara dahil edilmiştir. Devlet Su İşleri'nin 'İçmesuyu Temin Projelerinde Nüfus ve İçme suyu İhtiyaçTahminleri Esasları''nda belirtilen kabuller ve yaklaşımlar baz alınarak Kağızmanilçe merkezinin 2065 yılı maksimum günlük brüt su ihtiyacı 158, 28 L/s olarak hesaplanmıştır. Halihazırda kullanılan içme suyu kaynaklarından ÇilehaneKaynakları 60l/s ve Karabağ Kaynakları 25 L/s'lik kapasiteleriyle ilçenin 2065 yılındaki su ihtiyacını karşılayacak yeterliliğe sahip durumda değildir. Bununla birlikteÇilehane ve Karabağ Kaynakları'nda 2014- 2018 yılları arasında muhtelif tarihlerde yapılan su analizilerinin sonuçları dikkate alındığında ilçe merkezine herhangi bir arıtma olmaksızın iletimi sağlanan içme suyunun başta arsenik olmak üzere çeşitli parametreler açısından İçme Suyu Elde Edilen Veya Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalitesine Dair Yönetmelik', 'İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik' ve 'Türk Standartları 266'da izin verilen sınır değerlerin üzerinde olduğu belirlenmiştir. İçme suyu tüketimiyle vücuda alınan As akut veya kronik olmak üzere çeşitli olumsuz sağlık etkilerine neden olmaktadır. As kaynaklı akut zehirlenme iki odaklıgelişebilmekte santral sinir sistemini etkileyip beyin damarlarının genişlemesi venekrozun tetiklenmesiyle devam eden bir süreç şeklinde gözlenebilir. Bunların yanında akut etkiler arasında ağız kuruluğu, yutkunma problemleri ve şiddetli kusmada ortaya çıkabilmektedir. Uzun süre maruz kalınması sonucunda ortaya çıkan kronik etkiler ise çeşitli cilt lezyonları, nörolojik etkiler, hipertansiyon, diyabet, BowenHastalığı, cilt, akciğer ve mesane kanseridir. Maruz kalınan konsantrasyonlara görecilt lezyonları değişiklik göstermektedir. Ayrıca solunum ve kardiyovasküler sistemde de çeşitli problemler ortaya çıkabilmektedir. İçme suyu ile As vücuda alınmasının oluşturacağı kanser ve kanser dışı sağlık etkilerinin değerlendirilebilmesi adına kanser risk hesaplamaları ve tehlike seviyesi hesaplamaları yapılmıştır. Kanser risk hesapları, ilçenin su kaynaklarındayapılan analizlerde belirlenen minimum konsantrasyon olan 3 g/L, ortalama konsantrasyon olan 15,85 g/L ve maksimum konsantrasyon olan 23,74 g/L için yapılmış olup sınır değer olan 10 g/L ile kıyaslanmıştır Değerlendirilen nüfusunmaruziyet seviyesinin ayrıntılı olarak belirlenebilmesi için erkek, kadın ve yaş gruplarına göre dağılımları yapılıp kullanılan su tüketim, vücut ağırlığı gibi veriler gruplara göre seçilmiştir. Mevcut durumda belirtilen As konsantrasyonları için yapılan hesaplamalarda 3 g/L'lik konsantrasyona maruz kalınması durumunda HQdeğeri maksimum 0,81 mg/kg. gün minimum 0,35 mg/kg. gün; 15,85 g/L'likkonsantrsayona maruz kalınması durumunda maksimum 4,27 mg/kg. gün, minimum1, 87 mg/kg. gün; 23,74 g/L'lik As konsantrasyonuna maruz kalınması durumunda ise maksimum 6,39 mg/kg. gün ve minimum 2,80 mg/kg. gün olarak hesaplanmıştır. HQ değerlerinin 1'den küçük veya eşit olduğu durumlar maruz kalınan miktarınkabul edilebilir seviye olduğu şeklinde değerlendirilirken, 1'den büyük olduğu durumlar olumsuz sağlık koşullarının ortaya çıkabileceği yönünden değerlendirilir. Hesaplanan değerler göz önünde bulundurulduğunda tehlike indeksinin en yüksek olduğu yaş grupları 10 yaş altı gruplar, en düşük olduğu ise 55 60 yaş aralığıdır. HQ değerinin yaş gruplarına göre değerlendirmesi yapıldığındaen yüksek değerlere 10 yaş altı grupta olması diğer yaş gruplarına göre daha düşük vücut ağırlığına sahip olmaları ile ilişkilendirilirken, 55-65 yaş aralığının en düşük seviyelere sahip olması belirtilen yaş grubunda vücut ağırlığının maksimum seviyeye ulaşmasıylaaçıklanabilir. Kanser riski için yapılan hesaplamalarda ise 3 g/L'lik As konsantrasyonu için maksimum risk değeri 2,80x 10 -4 mg/kg. gün, minmum risk değeri1,82x 10 -5 mg/kg. gün; 15,85 g/L'lik As konsantrasyonu için maksimum 1,48x 10 -3 mg/kg. gün, minimum 9,63x 10 -5 mg/kg. gün; 23,74 g/L'lik As konsantrasyonu için ise maksimum 2,21x 10 -3 mg/kg. gün, minimum 1,44x 10 -4 mg/kg. gün olarak bulunmuştur. Kanser risk değerlendirmesinde yaş arttıkça maruz kalınan sürenin artması sebebiyle kanser riski yükselmektedir. EPA tarafından 10-6 seviyesinin üzerindehesaplanan kanserojen risk seviyeleri kabul edilemez seviye olarak belirtilmektedir, ilçenin mevcut içme suyu kaynaklarının kullanımıyla maruz kalınan seviye kabul edilebilir seviyeden daha yüksek değerlere sahiptir. Sınır değer üzerindeki As konsantrasyonunun giderimi için As oksidasyonusağlanarak koagülasyon/filtrasyon ile %95, kireçle yumuşatma ile %90, iyon değişimi ile %95, oksidasyon/filtrasyon ile %80'lik giderim verimleri sağlabilmektedir. Maruz kalınan konsantrasyonlardan 3 g/L'nin giderimi sağlandığında 0,15 g/L,0, 30 g/L, 0,60 g/L; 15,85 g/L'nin giderimi sağlandığında 0,79 g/L, 1,58 g/L ve3, 17 g/L; 23,74 g/L'lık konsantrasyonun giderimi sağlandığında ise 1,18 g/L,2, 37 g/L ve 4,74 g/L'Lik As konsantrasyonlarına ulaşılmaktadır. Giderim sonrası elde edilen konsantrasyonların tamamı izin verilen sınır değerin altındadır. Belirtilenkonsantrasyonlarda oluşan risk seviyeleri EPA tarafından kabul edilen risk seviyeleri arasında olabilecek değerlere sahiptir. İlçede mevcut durumda As kontamine olmuş su yaş grupları özelinde değerlendirilmiştir. Bu durumda 3 g/L'lik As konsantrasyonuna sahip suyun tüketimi sonucunda 70 yaşındaki bir erkek için kanser riski 2,19x 10 -4 mg/kg. gün, aynı yaştaki bir kadın için ise 1,76x 10 -4 mg/kg. gün seviyesindedir. %95 verime sahip bir arıtımyöntemiyle mevcut konsantrasyonun 0,15 g/L seviyesine indirilmesi durumunda 70 yaşında bir erkek için kanser riski 1,09x 10 -5 mg/kg. gün, 70 yaşındaki bir kadın için ise 8,82x10- 6 mg/kg. gün seviyesine düşmektedir. Benzer şekilde ilçede ölçülen en yüksek As konsantrasyonu olan 23,74 g/L'ye maruz kalınması durumunda 70 yaşındaki bir erkek için kanser riski 1,73x 10 -3 mg/kg. gün, aynı yaştaki bir kadın için ise 1,40x 10 -3 mg/kg. gün seviyesindedir. %95'lik bir giderim verimine sahip arıtmayöntemiyle konsantrasyonun 1,18 g/L seviyesine indirilmesi durumunda 70 yaşındaki bir erkek için kanser risk seviyesi 8,60x 10 -5 mg/kg. gün, 70 yaşındaki bir kadın için ise 6,94x 10 -5 mg/kg. gün seviyesine inmektedir. 3 g/L'lik As konsantrasyonuna maruz kalan 70 yaşındaki bir erkek için tehlike seviyesi 0,48 mg/kg. gün, aynı yaştaki bir kadın için ise 0,37 mg/kg. gün olarak hesaplanmıştır. %95 giderim verimine sahip bir arıtma yöntemi uygulanması durumunda elde edilecek yeni konsantrasyon olan 0,15 g/L için 70 yaşındaki bir erkeğin tehlike seviyesi 0,02 mg/kg. gün, 70 yaşındaki bir kadının ise 0,01 mg/kg. gün seviyesine düşmektedir. Maruz kalınan en yüksek konsantrasyon olan 23,74 g/Liçin 70 yaşındaki bir erkeğin tehlike seviyesi 3,79 mg/kg. gün, 70 yaşındaki bir kadının ise 2,90 mg/kg. gün seviyesinde hesaplanmıştır. %95 verime sahip bir giderim yöntemi sonucunda oluşacak 1,18 g/L'lik yeni As konsantrasyonu için 70 yaşındaki bir erkeğin tehlike seviyesi 0,19 mg/kg. gün, 70 yaşındaki bir kadınıntehlike seviyesi ise 0,14 mg/kg. gün seviyesine düşmektedir. Yapılan bu hesaplamaların yanında yüzme esnasında nehirden ağız, sediment veyacilt teması yoluyla kontaminant alınması risk değerlendirmesine eklenmiştir. Belirtilen durumların sonuçları 4 yaş ve altı gruplarda maruziyet süresi sebebiyle daha yüksek çıkmıştır. İlgili hesaplamalarda kullanılan As konsantrasyonu ise KötekDeresi analiz sonuçlarına göre 5 g/L olarak alınmıştır. Yapılan içme suyu ihtiyaç hesaplamaları ve su kalitesi değerlendirmesi sonucunda ilçenin yeni bir su kaynağına ihtiyaç duyduğu ortaya çıkmıştır. Bu durumda ilçeyeyakın lokasyonda bulunan ve DSİ'nin üzerine baraj planlaması yaptığı Kötek Deresiuygun alternatif olarak belirlenmiştir. Kötek Deresi su kalitesi değerlendirildiğindemevcut kaynaklardan daha iyi durumda olduğu As konsantrasyonunun sınır değeraltında olduğu yapılan analizlere göre belirlenmiştir. Kötek Deresi'nden 31,50 km'lik bir isale hattı yapılarak ilçe merkezine su iletilmesi durumunda oluşacak maliyet değerlendirmeleri DSİ Etüt, Planlama ve Tahsisler Dairesi Başkanlığı 2015/ 5 Genelgesi'ne göre yapılmıştır.