Avrupa Birliği'ne uyum sürecinde yönetişim uygulaması ve görünürlük

Bu çalışma Türkiye'nin sivil toplum kuruluşlarını Avrupa Birliği'nin yönetişim anlayışı ve görünürlük görünürlüğüne uyum sağlama çabalan üzerinde odaklanmaktadır. Avrupa Birliği'nin temelleri sırasıyla Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nu kuran Antlaşma (ECSC-1951), Avrupa Ekonomik Topluluğu'nu ve Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu'nu kuran Antlaşma (1957), Avrupa Birliği'ni kuran Antlaşma. Maastricht Antlaşması'nı takiben Tek Avrupa Senedi (1986), Amsterdam Antlaşması (1997) ve Nice Antlaşması (2001) Avrupa Birliği kurumlarında yenilikler yapmak ve işbirliği ve bütünleşme alanlarında daha ileri düzenlemeler yapmak için imzalandı. Avrupa Birliği çeşitli Avrupa kurumlarından oluşur; yani Avrupa Komisyonu, Avrupa Parlamentosu ve Bakanlar Konseyi. Bu kurumlann yanında önemli bir kurum da Adalet Divanı'dır. Adalet Divanı, hukukun üstünlüğü ilkesini garanti eder. Avrupa bütünleşmesi ve Birlik'in başlangıcından beri Avrupa birleşmesi yolunda önemli başarılar göze çarpmaktadır. Örneğin Avrupa iç pazarının kurulması ve gelişmesi, Avrupa'da ekonomik zenginliğin artması gibi. 233 Küreselleşmeyi ve neoliberal politikaları serbest pazar ekonomisiyle, devletin azaltılmış rolüyle, rekabet ve girişimcilikle birlikte kullanma eğilimi vardır. Küreselleşmenin ve neoliberal politikaların temel ilkeleri yoksulluğun azaltılması, yolsuzluğun önlenmesi, cinsiyet eşitliği, insan haklarına saygı, sürdürülebilir kalkınma ve çevredir. Bu anlamda, yönetişim bu genel amaçların kritik bir belirleyicisidir. Küreselleşme ve neoliberalizme paralel olarak Birlik yeni bir reform sürecine başladı. Özellikle iletişim teknolojilerindeki ilerlemeler ve neoliberal politikalar AB'yi etkiledi. Bütün bu dinamikler örgütlerdeki sosyal, kültürel, ekonomik ve politik yapılardaki değişimlere işaret etmektedir. Bu, AB'nin 2001 yılında yönetişim reformunu stratejik amaç olarak benimsemesinin nedenidir. AB başlangıçta tepeden inmeci bir proje olarak inşa edilmiştir. Fakat neoliberal politikalara ve küreselleşmeye bağlı olarak Birlik'in sosyal, kültürel, ekonomik ve politik alanlarındaki durumlar değişmektedir. Yönetişimi ABD'de uygulandığı haliyle anlayabilmek için şu konulara değinilmelidir: Yönetişimin hangi koşullara bağlı olarak ortaya çıktığı, yönetişimin yönetimden nasıl farklılaştığı, AB'de yönetişimin temel ilkelerinin nasıl uygulandığı, AB'nin temel ilkelerinin bu süreçteki yeri, görünürlük ve halkla ilişkilerin önemi. Bugün AB'ye aday ülke konumunda bulunan Türkiye, yıllardır dönüşüm içerisindedir. Türkiye'nin üyelik macerası 1959 yılında Avrupa Ekonomik Topluluğu'nu kuran Antlaşma sonucunda başlamıştır. 1999 yılında Helsinki Zirvesi'nde kabul edilen AB adaylık staratejisinin uygulanmasıyla Türkiye'deki kurumların uyarlanma süreci hız kazandı. Türkiye'nin uyum sağlamak zorunda olduğu süreçlerden birisi yönetim alanına ilişkindir. Sivil toplum kuruluşlarının 234 yönetişimi benimsemedeki önemi gün geçtikçe anlaşılmaktadır. Üyelik yolundaki hazırlıkların bir parçası olarak Birlik sivil toplumun gelişmesini hem üye hem de aday ülkelerde desteklemektedir. Yönetişim geniş çaptaki tarafların katılımım, devletin sınırlandırılmış rolünü, kaynakların saydam, hesap verebilir, etkin ve uyumlu kullanımını, yerelleşmenin, özelleştirme ve girişimciliğin desteklenmesini içerir. Kısaca, geniş çaptaki aktörlerin karar alma sürecine katılımı içerisinde yönetişim, hükümet ve topulm arasındaki ilişkiye dayanır. Sivil toplum bu bağlamda önem kazanmaktadır. Sivil toplum karar alma sürecine katılmada vatandaşları harekete geçirme açısından önemli ve önderlik eden bir rol oynamaktadır. Aynı zamanda iletişim ve bilişim teknolojilerindeki gelişmeler yönetişimi ve AB'nin değerlerini desteklemektedir. Enformasyon ve iletişim teknolojileri dünyanın her yerinde her konuda bilgi almayı olanaklı kılmaktadır. Yeni dijital teknolojiler yönetim ve paydaşlar arasında etkileşim için yeni fırsatlar sunmaktadır. Bu, özellikle yönetişimin saydamlık prensibiyle ilişkilidir. Radyo, televizyon, bülten, internet, broşür, gazete, film, fotoğraf, konferans gibi görünürlük araçları gerçekte iletişim araçlarıdır. Bundan başka, halkla ilişkiler uygulamaları bu araçları halkı bilgilendirmede ve geri bildirim almada kullanır. Halkla ilişkileri ve görünürlük araçlarım etkin biçimde kullanan örgütler demokratik, açık, hesap verebilir ve katılımcı olarak adlandırılır. Sivil toplum kuruluşları yönetişim için önemli bir unsur olduğuna göre yönetişimin Türkiye'deki durumunu anlamak için şu hususlar belirtilmelidir: Türkiye'de yönetişime ilişkin bir anlayış değişiminin var olup olmadığı, sivil toplum kuruluşlarında yönetişimin nasıl uygulandığı, Avrupa Birliği ve Türkiye arasında yönetişim pratikleri açısından bir farklılık olup olmadığı. 235 Aynı zamanda görünürlüğün önemi, AB'de kullanılan görünürlük araçları, yönetişim anlayışı, halkla ilişkiler ve görünürlük arasındaki ilişki bu tezde tartışılmıştır. Türkiye'nin AB'ye uyum çabalan kapsamında sivil toplum örgütlerinin yönetişim anlayışına, görünürlüğe ne kadar uyum sağladığı saptanmış olacaktır. Bu tez birbiriyle bağıntılı olmak üzere üç temel sorunsalı incelemiştir. İlki yönetişimin ortaya çıkmasında hangi gelişmelerin rol oynadığıdır. İkincisi Avrupa Birliği'nde yönetişim anlayışı ve sivil toplum kuruluşlarının yönetişim anlayışı ve görünürlüklerine ilişkindir. Son olarak, Avrupa Birliği'ne uyum sürecinde Türkiye'de sivil toplum kuruluşları, yönetişim anlayışı ve görünürlük üzerinedir. Yönetişimle ilgili olarak küreselleşmeye, neoliberal politikalara, klasik, neoklasik, postmodern örgüt kuramlarına ve kültür teorisine, iletişim kuramlarına yer verilmiştir. Bundan başka küreselleşme karşıtları ve taraftarlarının görüşleri açıklanmaktadır. Küreselleşme karşıtları açısından entegrasyon süreciyle ilgili olarak ulus devletin son bulacağı kaygısı vardır. Küreselleşme taraftarlarına göre ise sorunun altmda Türkiye'nin sosyal, politik, yönetimsel yapısı yatmaktadır. Veri toplama, analiz ve değerlendirme araştırma sorulan çerçevesinde biçimlendirildi. İlk olarak kaynaklardan kuramsal olarak Avrupa Birliği ve Türkiye'deki işleyiş ortaya kondu. Bu kaynaklardan Avrupa Birliği'nin doğuşu, genişlemesi, Türkiye-Avrupa Birliği ilişkileri, yönetişimle ilgili temel bilgiler 236 incelendi. Daha sonra AB sürecinde yönetişim anlayışı araştırılarak yönetişim ile iletişim, halkla ilişkiler ve görünürlük bağı kuruldu. Ayrıca Türkiye'de yönetişim anlayışı ve görünürlükle ilgili bilgiler toplandı. Böylece yönetişimle ilgili gerek AB gerekse Türkiye için genel bir görünüm elde edildi. İkinci olarak, Avrupa Birliği ve Türkiye'deki sivil toplum kuruluşları arasında karşılaştırma yapabilmek için bu kuruluşların internet siteleri analiz edildi. Avrupa Birliği'nde karar alma sürecinde söz sahibi olan sivil toplum kuruluşları konusunda Danışma, Avrupa Komisyonu ve Sivil Toplum veri tabanından faydalanıldı. Ayrıca iki taraf arasındaki kuruluşların eşdeğer olmasına özen gösterildi. Kuramsal çerçeveden yola çıkılarak hem kuruluşların yönetişim anlayışlarım hem de görünürlüklerini ortaya koymak ve halkla ilişkileri ne kadar etkin kullandıklarını belirlemek için kriterler belirlendi. İnternet yalnızca her türlü bilgiyi dağıtmada etkin bir araç değil, aynı zamanda geniş ve anında katılımı mümkün kılmaktadır. İnternetin etkileşim özelliği internet sitelerini gerekli araçlar haline getirmektedir. Bu tezde AB ve Türkiye'deki sivil toplum kuruluşları arasında karşılaştırmalı bir çalışma yapılmıştır. Sonuç olarak, AB'deki sivil toplum kuruluşları Türkiye'dekilere oranla daha açık, katılımcı, hesap verebilir, tutarlı ve etkindir. Yönetişim ve görünürlük ilişkisi göz önüne alındığında yönetişim pratikleri görünürlük açısından Türkiye'de yetersizlikler vardır. 237