Türkiye'de özgün baskıresim sanatı'nın gelişimini etkileyen önemli kurumlar

Osmanlı basımcılık tarihinde; 'baskı ve grafik' sanatının kurucusu ve ilk uygulayıcısı İbrahim Müteferrika, ilk kez 1729 yılında kendi kurduğu matbaada bastığı birçok kitaptan biri olan Tarih-i Hindi Garbi adlı kitapta bütün resimleri özgün baskıresim tekniğini uygulayarak yapmıştır. Türk basımcılık tarihinin ilk resimli kitabı olan Tarih-i Hindi Garbi'nin ardından Cihannüma ve Fuyuzat-ı Mıknatısiye'de de titizlikle çalışılmış baskıresim örnekleri yer almaktadır. Matbaa kurulduktan, kitap basımları arttıktan sonra gravür tekniği de gelişme göstermiş, fakat özgün baskı sanatını oluşturacak özgün eserler olarak kitap dışına çıkamamışlardır. 1831 yılında Cayol kardeşlerin kurduğu taş baskı atölyesi ile taş baskı sanatı gelişmiş, 1835'ten 1883 yılına kadar İstanbul'un çeşitli yerlerinde birçok taş baskı atölyesi kurulmuştur. Sanatsal bir niteliği olmayan halk sanatında, taş baskı geleneğinin olduğunu, gene bu dönemlerde süsleme amacıyla Köroğlu, Şahmaran, Ferhat ile Şirin gibi bazı halk hikayelerinin kahramanlarını resim yoluyla simgeleştirmek için taş baskılar yapıldığını biliyoruz. Sanatsal bir nitelik taşıyan özgün baskıresim sanatının ilk ürünleri olarak kabul edilen eserler ise Ressam Hoca Ali Rıza'nın yaptığı askeri okul öğrencileri için basılan resim albümlerindeki taş baskılardır. Özgün baskıresim tekniklerinden olan tahta ve linolyum gibi malzemeyi oyarak serbest sanat çalışmaları yapma işi ve farklı niteliği ile sanatsal gereksinimlere cevap veren, yeni plastik fikirler esinleyen serigrafi de ülkemizde ilk defa Cumhuriyet döneminde sanat eğitimi veren yüksek dereceli okullarda geliştirilmiştir.19. yy'da batıyla ilişkilerin artması özellikle yüzyılın sonlarına doğru batı tarzı resimlerin yavaş yavaş gündeme gelmesi bir sanat eğitimi kurumu ihtiyacını doğurmuştur. Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kuruluşundan itibaren, gravür sanatı ve eğitimi bu kurumun temel disiplinlerinden biri olmuştur. Fransız sanatçı ve eğitici Leopold Levy Resim Bölümü'ndeki yapılandırmayı üstlenmiş, gravür atölyesini kurmuştur. Sonrasında Prof. Sabri Berkel, Fethi Kayaalp ve Kani Aksoy'un yer aldığı atölyede tüm yöntem ve öğretiler öğrenciye yansıtılmış, büyük çeşitlilik ve araştırma zenginliği sunmuştur. Cumhuriyetin kurulmasından sonra, 1924 yılında eğitim-öğretim programında reforma gidilmiş ve yenilikçi hareketlere paralel olarak, çok sayıda sanatçı Avrupa'ya, özellikle Fransa ve Almanya'ya öğrenim görmek üzere gönderilmiştir. O dönemlerde Gazi Orta Öğretmen Okulu ve Eğitim Enstitüsü'nde 1928- 1929 öğretim yılında kurum genişletilmiş, 1932- 1933 öğretim yılında, Resim-İş Bölümü öğretime açılmıştır. Bu kurumda da Hayrullah Örs, Şinasi Barutçu, Malik Aksel, Refik Epikman, Ferit Apa yönetiminde özgün baskıresim olarak, monotipi ve yüksek baskı teknikleri ile çalışmalar yapılmıştır. Devlet Tatbiki Güzel Sanatlar Yüksek Okulu, Bauhaus gibi Avrupa'nın en ileri kurumlarını örnek alarak, 1957 yılında öğretime açılmış; Mustafa Aslıer, Grafik Sanatlar Bölümü'nde özgün baskıresim çalışmalarını 1958- 1959 öğretim yılı içinde tahta oyma basma teknikleri, 1960 yılında metal oyma basma, elek baskı ve taş baskı teknikleri ile başlatmıştır. 1972 yılında cumhuriyetimizin 50. yılı etkinliklerine hazırlık programı çerçevesinde Dışişleri Bakanlığı'nın Kültür Dairesi Başkanı Büyükelçi Semih Günver tarafından 'Çağdaş Türk Gravür Sanatı' konusunda dış ülkelerde bir sergi açma konusunda Mustafa Aslıer'e görev verilmiştir. Milli Eğitim ve Dışişleri Bakanlığı'nın işbirliği ile gerçekleştirilen bu sergi ile yurt dışında çeşitli ülkelerde tekrarlanması ile 1974 yılında gerçekleştirilen Devlet Resim Heykel sergisinde ilk kez baskıresme ödül verilmesinin genç kuşak sanatçıların özgün baskıresim alanında gelişmesinde önemli bir rolü olmuştur. Bunları daha sonra Viking, DYO, Esbank, Devlet Özgün Baskıresim Yarışmaları gibi diğer yarışmalı sergiler takip etmiştir. Böylece baskıresim sanatında bir patlama yaşanmış, sanatçıların hem sanatsal hem de teknik yönden çağdaş ve evrensel dili yakalamak üzere araştırmalara yönelmesine sebep olmuştur. Sanat yapıtlarının ortaya çıkmasında; ülkemizde geçmişşe ait değerlerin sergilenmesi, bunların dış ülkelerde büyük ilgi görmesi ve olumlu değerlendirilmesi ile sanatçıyı koruma ve onu teşvik etme görevini üstlenen resmi ve özel kuruluşların önemi büyüktür. Başlangıcından günümüze kadar olan süreçte Türkiye'de sanat eğitimi veren kurumların sayısı hızla artmış, bu kurumlarda baskıresim sanatının gelişmesi adına birçok değerli sanatçının uğraşları ile baskıresim atölyeleri kurulmuştur. Günümüzde, birçok güzel sanatlar fakültesinde, eğitim fakültelerinde ve vakıf üniversitelerinde sanat eğitimi alan öğrenciler, özgün baskıresim tekniklerini uygulamakta ve bu sayede uluslararası platformlarda Türk Baskıresim Sanatı'nın adını duyurmaya devam etmektedirler.2000'li yıllara gelindiğinde sadece ders olarak eğitimi verilen baskıresim sanatının Eskişehir Anadolu Üniversitesi'nde 'Baskı Sanatları Bölümü' adı altında oluşturulması, bu bölümde okuyan öğrencilerin sadece baskıresim sanatına odaklanması sağlanmıştır. Kurumun aynı zamanda Anadolu'da eğitim veren baskı atölyelerinin donanımını sağlamak üzere ürettiği baskı makinaları ve malzemeleri, günümüzde baskı sanatının yaygınlaşması ve kişisel atölyelerin kurulmasında son derece etkili olmuştur. Cumhuriyet Dönemi'nden günümüze kadar uzanan baskıresim sanatının gelişimini bize yansıtan bir başka yenilik ise 2004 yılında kurulan İstanbul Grafik Sanatlar Müzesi'dir. Günümüzde sadece sanat eğitimi veren kurumlar değil; özel kurum ve kuruluşlar da baskı sanatının gelişmesine katkılar sağlamıştır. Son yıllarda yapılan yarışmaların, sergilerin, projelerin içerisinde yer alan, sanatçının kendi özgün kimliğini daha rahat bir şekilde sunan bu sanat dalında düzenlemiş olan I. Özgün Baskıresim Bienali de Türkiye'deki gelişimin ne düzeyde olduğunun iyi bir göstergesidir.