Türk resminde deniz

İnsanoğlu var olduğu günden bugüne değin hep bilinmeyenin peşinden gitme isteği içinde olmuştur. Çok tanrılı dinlerden tek tanrılı dinlere geçişe kadar pek çok renkli öyküler üretmişler ya da yaşanan olayları hikayeleştirerek günümüze ulaştırmışlardır. Hayatın başlangıcı, doğa ananın ana rahmi olarak kabul edilen su; mitologya içinde inanılmaz yaratıcı öykülere, görsel güzelliklere ve us'un hayal edemeyeceği fantastik yaratıklara kucak açmaktadır. Yol kesen deniz canavarları - Skylla ve Kharybdis - deniz ve su tanrısı Poseidon, karısı Amphitrite, oğullan Triton ile deniz kızları, sirenler, deniz ihtiyarı Nereus, Yunan mitologyasında pek çok tanrının, yaratıkların, kısacası yaşamın evrensel simgesidir su ve deniz. Batı resminde en çok betimlenen konu Venüs'ün doğuşu yine mitologyanın zengin kaynakları içinden çıkarılıp pek çok sanatçıya ilham kaynağı olmuş. Dalgalarla yükselen Venüs insanı hayran bırakacak güzellikte bir deniz tanrıçası olarak ifade edilmiştir. Evrenin yaradılışı ile suyun ilişkisi önemli bir anlatı olan Nuh Tufanı' yla karşımıza çıkar. Osmanlı minyatürlerine konu olmasının yanı sıra Michaelangelo' nın Şistine Şapeli' ndeki tavan resimlerinde de rastlarız. Denizler insanoğlunun ve diğer canlıların yaşamlarını düzenlemesi için var olmak ile yok olmak arasındaki o ince çizgide doğayı tekrar yenilemiştir. 17. yüzyılda kuzeyli ressamların gemi ve liman tasvirlerinde, 1800'lü yıllardan sonra da, sanatçının özlemleridir, sessizliğidir, ihtirasıdır, bilinmeyendir, kendini ifade etme gücü olarak karşımıza çıkan gizemli bir diyardır deniz. Romantizm ile içsel dünyayı keşfetme, sorgulama, kendini bulma yolunda kah sanatçının ruhunda kopan fırtınadır kah yalnızlığının sembolüdür deniz. Fotoğrafın anlatamadığı atmosferin, sisin, havanın sanatçı gözüyle tuvale yansıması ile deniz sanat tarihindeki en güzel, en olması gereken yerini bulmuştur. O özellikle William Turner'in gözüyle fırçasının ucunda bugünkü değerini bulacaktır, anlam kazanacaktır. Manzara ressamlarının vazgeçilmez esin kaynağı ve elemanı deniz. Türk resminin oluşum sürecinde İstanbul' a gelmiş veya İstanbul' da yaşamış olan yabancı kökenli ya da azınlık ressamlar ile, 19. yy' in en ünlü deniz ressamı olarak bilinen Ayvazovski' nin büyük etkisinde kalarak deniz resimleri yapmış olan azınlık ressam Civanyan' ın resimleri önemli etkiler bırakmıştır Türk resmine. İtalyan sanatçıların saray çevresinde, hem de İstanbul'un sanat ortamında etkin rol oynadığı bir dönemde, 1893 yılında İstanbul'a gelmiş olan İtalyan ressam Leonardo De Mango tarafından yapılmış resimlerde, İstanbul ve denizinin büyüsü karşısındaki hayranlık duygularının körüklenmesinin kanıtıdır. Bir deniz ressamı olarak niteleyebileceğimiz, Sanayi-i Nefise Mektebinden önce Bahriyeli olan eski bir denizci Hikmet Onat' m boğazın iki yakasından, bir bakıma zamana ve coğrafyaya tanıklık eden saptamalarda İstanbul kıyılarını koyu ve karanlık renklerle değil, paletindeki sıcak renklerle ele almış. Türk resminin ikinci kuşağı olan 1914 kuşağı, Türk izlenimcileriyle İbrahim Çallı, Hikmet Onat, Feyhaman Duran..., İstanbul' u ve denizini canlı, yeşiller, maviler, sarılarla ayrıntılarından arınmış, sanki hiç özen gösterilmemişcesine sürülmüş boyalarla, çarpıcı biçimde resmediyorlardı. İşte bu akımın öncülerinden İbrahim Çallı, bu görüntülerle betimledikleri İstanbul kıyılarını ve denizini, bizleri bir zaman diliminde gezindirirken, kıyılardaki yapılaşmayı, denizin farklılaşmasını belirlemesi açısından da zamansal bir gerçekliği dile getirmişlerdir. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ekonomik olarak olumsuz etkilenen ülkemizde sosyal içerikli resimler sanatçıların pek çoğunun tuvaline yansımakta gecikmez, ama yine de deniz ve denize ait her ne varsa, ağlar, balıklar, balıkçılar, limanlar, bu içeriğin içinde yerini alır. 1950'den sonra çeşitli akımlar, eğilimler ve düşüncelerin iç içe yer almasıyla konu, biçim, renk, zenginliği içinde deniz, kimi zaman lirik bir yaklaşımla, kimi zaman soyut formlarla, kimi zaman tarihin sayılarından çıka gelen bir denizcinin haritasından, plastik bir değer olarak, sanatçının tuvalinde hala bir ilham kaynağı, bir sanat objesi olduğunu kanıtlamaktadır.