Sözlük bilimi ve eğitim

Sözlük, insanların bilgi edinmek için başvurdukları kaynakların başında gelmektedir. İnsanlar tarafından da kelimeler hakkında bir bilgi deposu olarak adlandırılır. Eldeki verilerin gösterdiğine göre sözlük, çağın yaygın bilgi teknolojilerine uygun olarak hazırlanmıştır. Bu yüzden gelen her yeniliğe uyum sağlamış ve günümüze değin gelmiştir. Günümüzde artık sözlüklerin önemli bir kısmı elektronik ortamda yayımlanan dijital eserlerdir. Bilgisayardan, cep telefonundan veya benzer işlevli aygıtlardan bu eserlere ulaşmak ve kullanmak mümkün olmaktadır. İşte bu gelişim ve işlevselliği konu edinen sözlük bilimi, tüm dünyada son elli yılda biçim değiştirmiş, bağımsız bir bilim haline gelmiş ve kurumsallaşmıştır. Ancak Türkiye'de bu bilim dalını anlatan çalışmaların sayısı oldukça azdır. Alana ait kitap boyutunda bulunan bir tane çalışma vardır ki o da çeviridir. Diğerleri makale veya bildiri boyutundadır. Alandaki bu eksiliğin giderilmesi için bir ufak katkı sağlamak amacıyla hazırlanan bu çalışmada önce sözlük, sonra sözlük bilimi ve alt alanları tanıtılmış, en sonda da sözlük biliminin en çok ürün geliştirdiği, bu yüzden çok yakın işbirliği içinde olduğu eğitim konusuyle ilgili münasebeti ele alınmıştır. Sözlükler özellikle dil eğitiminin vazgeçilmez kaynaklarından biridir. Bu sözlüklerin hazırlanması, kullanıcılara sunulması veya geliştirilmesi sözlük biliminin temel hedefleridir. Ancak bunların bilimin evrensel ilkeleri doğrultusunda gerçekleşmesi ve sözlüklerin kullanıcılara en faydalı hale getirilmesi için bu bilim dalının olgunlaştırılması gerekmektedir. Türkiye'de son zamanlarda artan yayınlara rağmen sözlük biliminin genel hatlarının ortaya konması, çalışma prensiplerinin gösterilmesi veya diğer bilimlerle ilgisinin anlatılması için yeterli sayıda çalışma bulunmamaktadır. Sözlük bilimi ile ilgili genel bilgi sahibi olmak isteyenler ya yabancı kaynaklara yönelmekte ya da Mehmet Gürlek ve Ellen Patat'ın birlikte çevirdiği Sözlük bilimie Giriş kitabına bakmaktadır. Howard Jackson'ın kitabı alanın önemli eserlerinden bir olsa da 2002 yılından şimdiye kadar bu alanda oldukça büyük mesafeler kat edilmiştir. Ayrıca Türk okur ve araştırmacılarına Türkçe örneklerle bu bilim dalını tanıtmak gerekmektedir. Bu gereklilik yapılan araştırmanın 'Sözlük bilimi nedir? ve 'Sözlük biliminden eğitimde nasıl yararlanılmaktadır? soruları üzerine inşa edilmesine neden olmuştur. Türkler, ilk sözlüğü 1071 yılında yazmış olmalarına rağmen sözlük bilimi Türkçe için oldukça yeni bir bilim dalıdır. Örneğin dünyada 1970'lerden itibaren sözlük biliminin ayrı bir çalışma alanı kabul edilip bu alana özgü kurumlar, üniversite dersleri, kitaplar, süreli yayınlar ortaya çıkmışken, Türkiye'de sözlük biliminin mahiyetini anlatacak bir kitap bile bulunmamaktadır. Bu alanın tanımlanması daha çok makale veya bildiri düzeyinde kalmıştır. Bu yüzden sözlük bilimini tanımlamak, alt dallarını genel hatlarıyla göstermek, dünyadaki örneklerden sunmak oldukça önemlidir. Bu çalışmanın da temel hedefi budur. Sözlük biliminin ana hatlarını, alt dallarını ve çalışma alanının sınırlılıklarını belirtmek, bu bilim dalıyla eğitim arasındaki ilişkiyi de örneklerle göstermek istenmiştir. Türk okur ve araştırmacılarına Türkçe örneklerle bu bilim dalını tanıtmak amacıyla araştırma, 'Sözlük bilimi nedir? ve 'Sözlük biliminden eğitimde nasıl yararlanılmaktadır? soruları dikkate alınarak inşa edilmiştir. Bu yüzden araştırma önce iki kısma ayrılmış ve birinci kısımda sözlük bilimi ve alt alanları, ikinci kısımda sözlük bilimi ve eğitim konusu işlenmiştir. Bu çalışma bir derleme çalışmasıdır. Bu yüzden ulaşılabilen kaynaklar araştırma için yeterli sayılmıştır. Ayrıca sözlük biliminin anlam bilimi, biçim bilimi, sözcük bilimi gibi pek çok alanla ilişkisi mevcuttur. Ancak burada sözlük biliminin eğitim ile ilişkisi üzerine daha çok yer verilmiştir. Zira sözlük biliminin en çok yarar sağlayacağı alan eğitim bilimleri varsayılmıştır.