1980 sonrasında Türkiye'de yaşanan ideolojik ve kültürel dönüşümlerin Türk sinemasına yansımaları

12 Eylül 1980'de Türk Silahlı Kuvvetleri'nin ülke yönetimine el koyması Türkiye'nin tarihinde bir dönüm noktasıdır. Toplumun depolitizasyon sürecine sokulduğu ve liberal ekonomi politikaları ile her şeyin piyasaya dahil edildiği 80'li yıllarda düşünce özgürlüğüne, kültür ve sanata büyük bir darbe vurulmuştur. Buna rağmen 1980 başlarından itibaren Türk Sineması'nda önemli adımlar atılır. Yönetmenler, özellikle gündemde olan konulan ve sorunları sinemaya aktararak bir tartışma platformunun oluşumuna katkıda bulunmuşlardır. Siyasi kanalların kapatıldığı 80Ter Türkiye'sinde, Türk Sineması politik bir işlev üstlenmiş ama ülkede yaşanan değerler değişimi ve kültürün metalaşması 80'den, 90'lara uzanan süreçte sinemayı da etkilemiştir. Türk Sineması'nda genel olarak 12 Eylül rejimine, bu dönemde yaratılan ekonomik zihniyete ve bireyciliğe eleştirel bir gözle bakılmıştır. Ancak bu pasif bir eleştiridir, mücadeleci karakterler yoktur. 12 Eylül filmlerinin solcu kahramanları yenilmişlerdir. Aydın filmlerinde aydınlan bir değerler bunalımı içinde görürüz; toplumu yönlendirme, bilinçlendirme misyonundan vazgeçmişşlerdir, kendi sorunları ve bunalımlarıyla uğraşırlar. Toplumsal güldürü filmleri dahi genellikle trajik bir sonla noktalanır. 80' sonrası ekonomik düzenin, zenginliği biricik değer olarak gören anlayışın eleştirisi yapılmıştır; ama bu zihniyete karşı çıkan Namuslu kahramanlar da sonunda düzenin çarkına kapılırlar. 1980'lerin Türkiye'sini konu alan toplumsal eleştiri filmlerinde, karamsar bir tutum sergileyen ve giderek toplumsallıktan uzaklaşarak, bir yılgınlık içinde bireyciliğe düşen Türk Sineması, kadın konulu filmlerde daha cesur adımlar atmıştır. Sinemada yıllarca 'sadık ve özverili kadın, ideal eş, ideal anne' rolleri ile tanımlanan kadın kahramanlar, 80'lerde bu rollerinden sıyrılarak bir özgürleşme içine girerler. Kadını ezen evlilik kurumunun, kadın üzerinde egemenlik kuran baskıcı çevrelerin eleştirisi yapılır ve kadının cinsel özgürlüğü ön plana çıkarılır. Türkiye'de 1980 sonrasında feminist hareketin gelişimi sinemanın kadına bakışını etkilemiş; birbiri ardına çekilenkadın konulu filmlerde kadın sorunlarının gündemde kalmasını sağlamıştır. Ancak erkek egemen değerlerin yeterince sorgulanamayışı ve cinselliğin zaman zaman amacını aşarak tecimsel bir malzemeye dönüştürülmesi bu filmlerdeki eleştirel bakışı zedelemiştir. 1980 sonrası Türk Sineması'nda yaşanan gelişimlerden birisi de İslami Sinema'nın ortaya çıkmasıdır. 80'lerde İslami hareketin yükselişi kültürel alanları da etkilemiş, ve İslami yönetmenler kendi dünya görüşleri doğrultusunda filmler çekmişlerdir. Cumhuriyet rejimine eleştirel bir gözle bakan ve İslami yaşam biçimini savunan bu filmlerle Türkiye'nin önemli bir sorunu, 'İslamcılar-Laikler' çatışması sinemaya taşınmış, ancak kullanılan dil genellikle Yeşilçam kalıplarını dahi aşamadığı için İslami Sinema'nın, Türk Sineması'na önemli bir katkısı olmamıştır. Toplumbilimciler açısından 1980 sonrası Türk Sineması bir belge niteliği taşımaktadır. Bu filmlerde işlenen konular, oluşturulan karakterler, soruların ortaya konuş biçimi, getirilen çözümler, seçilen mekanlar ve çevreler 12 Eylül sonrasında Türkiye'nin nasıl bir değişim içine girdiğini gösterir. Eleştirel bir bakış açısı getirmek isteyen yönetmenler dahi bireyciliğin ve piyasaya hakim olan dinamiklerin etkisi altında kalmaktan kurtulamamışlardır. Buna rağmen anlatım tekniği ve estetik yönelimler açısından geçmişş dönemlere göre bir gelişme içine girilmiş ve Türk Sineması 70'lerde, evlerine dönen seyircisini kısmen de olsa tekrar sinema salonlarına çekmeyi başarmıştır.