Aldatıcı-yanıltıcı reklamlara karşı tüketicinin korunması

19. yy.'xn sonu ve onu izleyen yıllarda sosyal, ekonomik ve teknik gelişmelerin hız kazanması ile oluşan ortamda tüketici kendisine sunulan mal ve hizmetler arasında kendisine en uygun olanını seçmekte zorlanır hale gelmiş, sayısı her geçen gün artan aldatıcı reklamlar ve edindiği bilgilerin yetersizliği nedeni ile güç durumda kalmıştır. Çoğu kez emniyetsiz tüketim mallarını kullanmaktan dolayı sağlığı ve hayatı tehlikeye girmiş, satın aldığı malın sonradan bozulması halinde ise zararını giderim için sarıldığı garanti belgesi bile üretici ya da satıcı tarafından öngörülen bir takım kayıtlar nedeni ile zararını gidermemiştir. Bu olumsuz gelişmeler 1960'lı yıllardan itibaren Avrupa'nın birçok ülkesinde, AET topluluğunda ve özellikle ABD'nde tüketicinin korunması şeklinde bir hareketi ortaya çıkartılmıştır. Ülkemizde ise çağdaş anlamda tüketicinin korunması konusu 1970'li yıllardan itibaren gündeme getirilmiştir.' Bu tarihten önce de dolaylı da olsa tüketicileri ilgilendiren ve koruyan birçok kanun yürürlüğe girmiştir, örnek olarak; 1928 tarihli İspençiyari ve Tıbbi Müstehzarlar Kanunu, 1930 tarihli Umumi Hıfzıssıhha ve Belediyeler Kanunu, 1931 tarihli ölçü ve ayarlar kanunu gösterilebilir. Bu kanunlarla serbest piyasa ekonomisine devletin müdahalesi sağlanarak kamu düzeninin korunması amaçlanmıştır. Bu nedenle doğrudan doğruya tüketicileri korumaya yönelik değillerdir, ancak dolaylı da olsa bir korumayı sağladıkları söylenebilir. Bu konuda bir yasalaşma hareketi zorunlu hale gelmiştir. Çünkü tüketicilerin mal ve hizmetlerle ilgili olarak sağlıklı bir biçimde aydınlatılmadıkları ve eğitilmedikleri, çağdaş hukukta alıcı dikkatli olsun kuralının yerini satıcı dikkatli olsun kuralına terk etmiş olmasına rağmen ülkemizde bunun uygulanmasına geçilememiş olması, piyasaya sunulan malları deneyerek sonuçlarını tüketicilere duyuran herhangi bir kuruluşun bulunmaması, tüketicileri yakından ilgilendiren genel işlem şartları ve imalatçının sorumluluğu konusunda kanunlarımızda boşluk bulunması, tüketicilerin korunması konusunda çok önemli görevleri olan tüketici örgütlerinin henüz ülkemizde etkin olarak ortaya çıkamamış olması, tüketicilerin korunmasız kaldıklarının birer göstergesidir ve gün geçirilmeden tüketici hukukunun yaratılması gerekmektedir. Bu alanda hazırlanan çeşitli yasa tasarılarından bugüne kadar hiçbir sonuç alınamamış olması AET'ye kabulünü bekleyen Türkiye için olumsuz bir gelişmedir. Biz tezimizde daha çok tüketicinin aldatıcı-yanıltıcı reklamlara karşı korunması konusu üzerinde duracağız. Ancak öncelikle tüketici kimdir? sorusuna bir yanıt bulmaya ve bir tüketici tanımı vermeye çalışılacak ve tarihi gelişim içerisinde tüketicinin korunması ve bu konudaki gelişmeler incelendikten sonra tüketicinin korunması sorununa nasıl yaklaşılması gerektiği üzerinde durulacak tüketicinin hakları konusunda bilgi verilmeye çalışılacaktır. Tezimizin ikinci bölümü ise aldatıcı-yanıltıcı reklamlara ayrılmıştır. Burada da öncelikle reklam, tanımı, unsurları, piyasa ekonomisindeki yeri ve sorunları üzerinde durulacak ve sonra aldatıcı-yanıltıcı reklam, tanımı, aldatıcı-yanıltıcı reklamlardan tüketicinin korunması için alınan önlemler ve Türk Hukuku'nda aldatıcı reklamlara ilişkin düzenlemeler ise TTK. ve BK. hükümleri, özeL düzenlemeler ve TRT reklam esasları açısından ele alınacaktır. Bu alanda özellikle TV' da yer alan reklamların hitap ettiği kitlelerin çokluğu, hem göze, hem de kulağa hitap etmesi bakımından etkisinin radyo 1 da yer alan ya da basında veya Out Door türü reklamlara nazaran çok daha fazla olirtasx nedeniyle daha dikkatle takip edilmesi gerektiği inane xndayxz. Tüketiciyi reklamlar karsxsinda korumak iki biçimde söz konusu olmak tadxr: a) Reklamxn kosullandxrmalarxna karsx tüketiciyi korumak b) Yanlxş ve aldatxcx reklamlara karsx tüketicinin korunması. Reklam yoluyla 'tüketim eğilimi' körüklenmekte ve ortaya çxkan yapay gereksinimlerinin giderimi için tüketici, anlamsız, yararsız nesneler almaya zorlanmaktadır. Tüketiciyi bu koşullandırmaya karşı da korumak gerekmektedir. Ancak biz gerçek gereksinimlerini giderebilmesinin peşinde olup kural olarak işine yarar bir mal satın alan fakat bunalımı belirleyen o ürün hakkında edindiği saptırılmış, sağlıksız bilgiler söz konusu olduğunda yani aldatıcı-yanıl- tıcx reklamla karşı karşıya kalan tüketicinin bundan korunması sorunu üzerinde duracağız. Biz burada bir tüketim malının, hizmetin ya da ticari bir düşüncenin tüketicilere tanıtılarak bunların satışının arttırılmasının amaçlandığı 'ticari reklamlar' m aldatıcı olup olmadığını değerlendirmeye çalışacağız. Bir reklam vasıtasıyla bir başkası veya onlarxn emtiası, iş mahsulleri, faaliyetleri yahut ticari işleri yanlış, aldatıcı veya gereksiz yere inciltici beyanlarla kötülenebilir (TK. 57/1) ya da reklamda kullanılan tanıtma işareti, bir başkasının haklı olarak kullandığı tanıtma işareti ile iltibasa yol açabilir bu tip reklamlar da haksız rekabet teşkil ederler ve gerek rakiplerin, gerekse tüketicilerin bu tip reklamlara karşı da korunması gereklidir. Ancak bu tip reklamlara tezimizde yer verilmeyecek daha çok ticari reklamlar üzerinde durulacaktır. Tüketicilerin aldatıcı reklamlara karşı korunması konusunda, Türk Hukuku'ndaki durum incelenirken bu konudaki mevcut durum belirtildikten sonra söz konusu düzenlemelerin eksikliklerine değinilerek, önerilerde bulunulmaya çalışılacaktır. Tezimiz bu konudaki düşüncelerimizi özetleyen bir sonuç bölümüyle sona erecektir.