Kırsal alanlarda hava kalitesi modellemesi üzerine araştırma

Türkiye'de pek çok sanayileşmiş yerleşim bölgesine ait hava kalitesi izleme çalışmalarıyla birlikte, emisyon envanteri çalışmalarına temel oluşturması sebebiyle bazı kirleticiler için modelleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Kaynak çeşitliliğinin olduğu ve kirletici yüklerinin oldukça yoğun olduğu sanayi ile iç içe geçmişş yerleşim bölgelerinde hava kalitesi izleme çalışmaları, mevcut durumun saptanıp iyileştirilmesine yönelik çözümlerin geliştirilmesinde fayda sağlamaktadır. Bununla birlikte, henüz sanayi sektörünün yoğunluk taşımadığı ve düzensiz kentleşmenin de olmadığı ya da göreceli olarak yapılaşma oranının daha az olduğu bölgelerde, mevcut hava kalitesinin tespiti, geleceğe yönelik planlamalar için bir yönetim modelinin geliştirilmesi de çok önemlidir. Çan-Bayramiç bölgesinde yer alan kaynakların çevre hava kalitesine etkilerinin belirlenmesine yönelik bir hava kalitesi yönetim modeli, kaynak-alıcı etkileşimi çerçevesinde değerlendirilmiştir. Konumu itibariyle hassas bir alan olan çalışma alanında yer alan 18 Mart Çan Termik Santralı ile birlikte Çanakkale Seramik sanayi tesisleriyle Çan ve Bayramiç yerleşim yerlerinden açığa çıkan kirleticiler tespit edilmiş, emisyon yükleri hesaplanmış ve dağılımları modelleme çalışmasıyla belirlenmiştir. Kaynaklarda açığa çıkan kirleticilerden en etkin yüke sahip olmaları ve uzun yıllar süresince ekonomik izleme kriterleri gözetilerek kükürt dioksit (SO2) ve azot dioksit (NO2) gaz kirleticileri incelenmiştir. Söz konusu kirleticiler araştırma alanında on ayrı izleme istasyonunda aylık olarak üç yıl süresince ölçülmüştür. Ayrıca, çalışma alanında yer alan kirletici kaynaklardan aynı kirleticilerin emisyon yükleri hesaplanmıştır. Elde edilen tüm veriler analiz edilmiş ve değerlendirilmiştir. Modellemede uluslararası kabul görmüş CALMET ile Lagrangien kararsız hal kabarık duman dağılım modeli olan CALPUFF kullanılmıştır. SO2 ve NO2 gazları için, CALPUFF dağılım modeli ile uzun erişimli alanda seçilen alıcı ortam noktalarındaki aylık ve yıllık konsantrasyonlar belirlenmiştir. Çalışma alanında uygulanan modelin kalibrasyonu için istatistiksel parametrelerden fraksiyonel yanlılık, normalize ortalama kareler hatası, korelasyon katsayısı, Faktör 2 (FAC2) ve uyumluluk indeksi birlikte kullanılmıştır. Modelin performansını test etmek için, aylık olarak 2006, 2007 ve 2008 yıllarına ait SO2 ve NO2 veri setleri arasındaki ilişki irdelenmiştir. Genel değerlendirme yapabilmek için yıllık tüm veri setleri dikkate alınarak model başarı değerlendirme sonuçları elde edilmiştir. İstatistiksel parametrelerle yapılan değerlendirme sonucu, Çan-Bayramiç bölgesinde ve kırsal alanda yapılan ölçümlerle model tahminlerinin örtüştüğü ortaya çıkarılmıştır. Genel model performansı irdelendiğinde, tüm istatistik parametreler için sonuçların kabul edilebilir değerlerde bulunduğu, başka bir ifadeyle modelleme çalışmasının başarılı olduğu tespit edilmiştir. Model-senaryo yaklaşımlarının Çan-Bayramiç bölgesi gibi kırsal alanlarda, özellikle ülke gündeminde olan Temiz Hava Eylem Planları ve Çevre Düzeni planlamaları kapsamında kullanılabileceği ve hava kalitesi yönetimi perspektifiyle dikkate alınmasının önemi ortaya koyulmuştur. Kırsal alanlarda kirletici emisyonları açısından mevcut durumun tespiti, incelenmesi ve modelleme metodolojisiyle, farklı durum senaryolarına göre yapılacak veri analizleri ve değerlendirmelerinin, endüstriyel ve kentsel planlamalar yapılırken karar verme sisteminin geliştirilmesine de fayda sağlayacağı sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak, hava kirliliği dağılımında kullanılan bir matematik modelin, herhangi bir bölgede hava kirliliğini istenilen seviyeye azaltmak, hava kalitesi standartlarının altında tutmak ve kontrol etmek için çeşitli alternatifler, senaryolar ve öneriler geliştirmek adına etkin şekilde kullanılabildiği görülmüştür.