Türk resim sanatında portre resmin gelişimi (1453-1839)

Yapılan araştırmalardan Türk Resim sanatı içerisinde portre türü resmin tarihsel gelişimini İslamlıktan önce ve İslamlıktan sonra gelişen kültür bırakımlarının belirlemekte olduğu anlaşılmaktadır. Bugün arkeoloji İslamiyetten önceki Orta Asya'da çok zengin bir resim sanatının varlığını ortaya çıkarmıştır. Türk Resim Sanatında Portre Resmin Gelişimi olarak sınırlanan bu çalışmada kaynaklardan elde edilen bilgiler ve örnekler; ilk dönem kayalara oyulan ve tabiat dışı özellikleri ile dikkati çeken ruh tasvirleri, mezarlardan çıkarılan ve ölü yıkanırken yüzünde pişen boyalı maskelerdeki oldukça detaya inilerek çizilen tasvirler ile Türk resmindeki portre anlayışına ışık tutmaktadır. İleri dönemlerde yapılan resimler üslup özellikleri; çizgisel nitelikler ve kullanılan renkler bakımından incelendiğinde ise, yapılan tasvirlerde ifade ve estetik etki çizgisinde değişme ve bir gelişme görülmektedir. Çehre özellikleri bu değişim içerisinde çeşitli görünümde olmaktadır. Daha ileri yüzyıllarda ortaya çıkan Hun Sanatında, Göktürk devri sanatında ve Uygur dönemi resim sanatı örneklerinde portre resmi belli bir gelişim ve bir ifade güçlülüğü göstermektedir. Büyük Selçuklu döneminde ise; figür bakımından hayli gelişmeler olmuştur. Özellikle perspektifin bilinmekte olduğu ve bazı resimlerde kullanılmakta olduğu örneklerden anlaşılmaktadır. Böyle olmasına rağmen İslam dünyasında bağımsız resim sanatını temsil eden minyatür tarzı resim XIII. yüzyıldan itibaren yüzey sanatı olarak gelişmiştir. Anadolu Selçuklu dönemi, özellikle Konya dönemi Selçuklu çini ve seramiklerinde rastlanan portre özellikli resimler, bu dönemde de portre anlayışının sürmekte olduğunu göstermektedir. Selçuklu döneminin birbirinden ilginç, en güzel örneklerinin sultanları için yapılan saraylarda bulunduğu ve portre türü resim örneklerinin parça parça günümüze intikal ettiği yazılı kaynaklardan anlaşılmaktadır. İstanbul'un fethinden sonra bilim ve sanatta büyük katkıları olan Fatih Sultan Mehmet II. zamanında mimaride olduğu gibi resim sanatı ve portre türü resimde yeni hareketlerin başladığı ve yeni gelişmelerin örneklendiği bilinmektedir. Fatih Sultan Mehmed E Döneminde Osmanlılar ile Batılı devletler arasında siyasi ve ticari ilişkiler yanı sıra kültürel ilişkiler de gelişmiştir. Bu dönemde pek çok nakkaş yetişmiş ve pek çok rninyatürlü eser hazırlanmıştır. El yazması pek çok eserde resimlenen minyatür portreler ve 1520 yıllarına doğru meydana çıkmaya başlayan Osmanlı resmi dönemin padişahı Kanuni Sultan Süleyman tarafından sanata verilen değer sonucunda saray nakkaşhanesine önem verilmiş güzel ve zarif bir üslup gelişmiştir. Bu tarzın Kanuni ve daha ileride m. Murad döneminde padişah portrelerinin albümler haline dönüşmesiyle yerleştiği bilinmektedir. XVI. yüzyılda Arifi, Nigari, Matrakçı Nasuh ve Şah Kulu gibi sanatçıların elinde biçimlenen Osmanlı dönemi resim sanatı ve portre anlayışı Nakkaş Osman'ın genellikle padişah portreciliğini içeren ressamlığı, Lütfü Abdullah, Nakkaş Hasan ve Ahmed Nakşi gibi önemli sanatçılarla belli bir üslup çizgisini getirmektedir. Bu da XVII yüzyılda resim sanatının gelişimini gözler önüne sermektedir. XVH yüzyıl sonlarında İstanbul'da yaşayan musavvirlerce saray ileri gelenlerinin portrelerinin yapılmış olması portre geleneğinin Türk resminde her dönemde varlığını ispatlamaktadır. XVHI. yüzyılda Levni ve Buhari gibi sanatçılarla vücud bulan resim sanatı ve portrecilik, Batılaşma döneminde oryantalist sanatçıların da etkisi ile belli bir gelişimi göstermektedir. XVIII. yüzyılda Osmanlı minyatüründe ikinci ve son parlak dönem başlamıştır. XVII. yüzyılın sonlarına doğru başlayan batıya yöneliş bu yüzyılın ilk yansında daha hızlanmıştır. III. Ahmed döneminde kendini gösteren batı kültürünün benimsenmesi, III. Selim zamanında padişah portreciliğindeki gelişim ve batılı sanatçılara duyulan hayranlık resme perspektif görüntülerin girmesine neden olmuştur. Bu tür resmin 1793 te ders olarak mühendishaneye girmesi, II Mahmud döneminde belli bir portre geleneğinin varlığı ve mühendishaneyi geliştiren çalışmalar ile tuval üzerine yağlı boya portre çalışmaları yeni bir anlayışın anlatımcısı olarak kendini göstermiştir. Bu tür çalışmalar Türk resminde ve porte türü resim sanatında yeni bir anlayışın ve yeni bir üslubun doğmasına neden olmuştur.