İçme suyu kaynaklarında toplam organik halojenlerin oluşum potansiyelinin belirlenmesi

Dezenfeksiyon sürecinde klor gibi çeşitli dezenfektanlar suda bulunan doğal organik maddeler, antropojenik kirleticiler, bromür ve iyodür gibi bileşiklerle reaksiyona girerek mutajenik ve karsinojenik dezenfeksiyon yan ürünlerini oluştururlar. Günümüzde klor, klor dioksit, kloramin ve ozon kullanımından kaynaklanan 800'den fazla DYÜ oluştuğu literatürdeki çalışmalar sonucunda bulunmuştur. Klorlu sularda, ayrı ayrı oluşan DYÜ türlerinin toplamının toplam organik halojen'un yaklaşık % 50'sine katkıda bulunduğu, kloraminli sularda ise bilinen toplam DYÜ'lerin TOX'un yaklaşık % 20'sinden daha azını oluşturduğu tespit edilmiştir. TOX, sularda bulunan organik yapıya bağlı klor, brom ve iyot içeren türlerin tamamını tanımlamak için kullanılabilen temsil edici bir parametredir. Hassas analitik yöntemler ve cihazlar gerektiren uzun süreli DYÜ analizleri yerine TOX ölçümü ile tüm halojenli yan ürünlerin belirlenmesi önemli bir avantaj sağlamaktadır. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı içme suyu kaynaklarında toplam organik halojenlerin oluşum potansiyelinin belirlenmesidir. Çalışma kapsamında 2 farklı içme suyu kaynağından temin edilen numunelere klor, monokloramin, ozon, ozon müteakip klor ve ozon müteakip monokloramin olmak üzere 5 farklı oksidasyon senaryosu uygulanmış ve TOXOP belirlenmiştir. Tez kapsamında bromürün (100 g/L, 300 g/L) ve atıksuyun (%5, %10) ve her iki etki faktörünün eş zamanlı olarak TOXOP üzerindeki etkisi değerlendirilmiştir. Tez doğrultusunda farklı toplam organik karbon değerlerinde Eğirdir Gölü ve Darı Deresi Göleti ham sularına %5, %10 ve %25 oranlarında atıksu eklenmiş ve klor, monokloramin ile dezenfeksiyon uygulanmıştır. Organik madde miktarındaki artışın TOXOP üzerindeki etkisi belirlenmiştir. Tezin son aşamasında tüm dezenfeksiyon senaryoları sonucunda her iki içme suyu kaynağının kıyaslanması açısından TOX/TOK oranı hesaplanmıştır. TOXOP'yi belirlemek için Adsorbe edilebilir organik halojen ölçüm cihazı kullanılmış ve USEPA Metot 9020B ve TS EN ISO 9562 metotlarına uygun analizler yapılmıştır. Eğirdir Gölü oluşum potansiyeli testleri sonrasında en yüksek TOXOP'nin klorlama sonucu oluştuğu sıralamanın ise klorlama > ozon müteakip klor > ozon müteakip kloramin > kloramin > ozon senaryoları şeklinde sıralandığı belirlenmiştir. Darı Deresi Göleti için ise bu sıralama klorlama > ozon müteakip klor > ozon müteakip kloramin > ozon > kloramin şeklinde bulunmuştur. Her iki su kaynağında da 100 g/L ve 300 g/L bromür eklenmesi sonucu en yüksek TOXOP ozon müteakip klor senaryosunda tespit edilmiştir. İçme suyu kaynaklarında bromür konsantrasyonunun 100 g/L'den 300 g/L'ye artması ile TOXOP'nin azaldığı gözlemlenmiştir. Eğirdir gölü içme suyu kaynağına %5 ve %10 oranında atıksu karıştırılması ile TOXOP'nin çok fazla değişmediği gözlemlenir iken Darı Deresi Göleti için bu durum tam tersidir. Darı Deresi Göleti'nde özellikle %5 atıksu oranıyla kıyaslandığında %10 atıksu oranında ozon müteakip monokloramin senaryosu hariç tüm senaryolarda TOXOP değerlerinde artış tespit edilmiştir. Eğirdir Gölü için organik madde içeriğinin TOXOP üzerinde etkisi açısından atıksuyun %5 oranından, %10 ve %25 atıksu ekleme oranına artışı hem klor hem de monokloramin senaryosu için TOXOP değerlerinde artış ile sonuçlanmıştır. Darı Deresi Göleti için ise atıksu oranının artması ile klor dezenfekiyonunda TOXOP'nin sürekli arttığı, monokloramin senaryosunda ise dalgalanmalar olduğu belirlenmiştir. Birim TOK başına TOX oluşumu açısında en yüksek oran Darı Deresi Göleti'nde klorlama senaryosunda bulunmuştur. Gelecekte Darı Deresi göletinin TOK değerinin artması durumunda TOXOP açısından Eğirdir Gölü'nden daha riskli bir içme suyu kaynağı olması söz konusudur. Çalışma sonucunda iki farklı içme su kaynağının da TOXOP değerleri farklılık göstermiştir. Tez kapsamında atıksuyun ve bromürün içme suyu kaynaklarına karışması durumu 5 farklı senaryo ile temsil edilmiş ve bu senaryolar arasından en yüksek TOXOP oluşumu klorlama işlemi sonucunda tespit edilmiştir. Ayrıca tez amacı doğrultusunda tüm halojenli DYÜ türlerinin toplamını göstermesi açısından TOXOP'nin önemli bir gösterge parametre olarak kullanılabileceği sonucu literatüre kazandırılmıştır.