Modernizm bağlamında dışavurumcu sanatın nesneye bakışı

Modernizm nesneyi, öznenin karşısında duran bir şey olarak algılamaya başladıktan sonra, ölçülebilir, hesaplanabilir, matematiksel ilkelere indirgenebilir bir alan olarak görür ve tanımlar. Kant'tan bu yana da nesne kendini göstermekten çok, özneye nasıl göründüğü üzerine odaklanır. Dolayısıyla öznenin bağlılaşık kavramı olarak nesne, modern özne ediminin, bilincinin yöneldiği şeydir. Özne modernizmle birlikte monadvari bir anlam taşır. Yani yapan eyleyen, kendinden kalkarak nesneye yön veren güçtür. Bu bağlamda Dışavurumcu sanatçı da monadvari özne tanımı içinde yer almaktadır. Çevremizi saran bu nesne dünyası karşısında sanatçının tavrı, paranoyak bir duygu yönelişidir- itici bir güç olma özelliği taşımakta ve ona bir yaklaşıp bir uzaklaşmaktadır- ; tıpkı aşık olan bir sevgilinin davranışında olduğu gibi. Modernizmden önce özne ve nesnenin konumları daha farklıydı. Ortaçağ'da özne, Tanrının düzeni içinde yer alan dünyada aracıdan farksız değildi. Doğanın tümü de Tanrısal bir gerçeklik düzeni içinde kavranıyordu. Dolayısıyla madde ve ruh birbiri içine geçmişş durumdaydı. Buna bağlı olarak nesne, dokunulamaz ve mutlaktır. Ancak Descartes ile madde ve ruh ayrımı ortaya konulunca, nesne çözünürlüğe, özne de özgürlüğüne kavuştu. İkisi de birbirinden ayrı şeylermiş gibi düşünüldü. Batı sanatı, nesneyle ilişkisini, mimessis üzerinden geçerek bugünün sanatına gelmiştir, bu kuranım en iyi örneklerini de Rönesans'ta görmekteyiz. Nesnenin yanılsamaya dayalı gerçekliğini yakalamış ve nesneyi dış kılığı ile -ölçülür, hesaplanır, düzenlenir- ele almıştır. Sanatın bu mimetik macerası, Barok sanata gelince farklılaşmalar göstermiş; değişen ışık ve gölge anlayışı ile de nesne psikolojik ifadesine bürünen anlama açılmıştır. Barok ile birlikte sanat şekilsize giden yolu açmış olur. Daha zengin okumalara olanak veren açık yapıtlar bundan sonra bu zemin üzerinde varlık bulacaktır. VIIBarok'la kıpırdanmaya başlayan sanatın ifade yönünde almış olduğu biçim, Romantizm' de daha da hız kazanmıştır. Romantiklerde, akla karşılık, ruh durumları ve duygusal heyecanlar önem kazanır. Nesne bir tülün arkasına saklanmış, belirsizleşmiştir. Nesnenin sınırları silikleşince, bir atmosfer olarak resmin tamamını etkileyen bir anlatım aracına dönüşür. Duyguların aktarılmasına aracılık etmesi, nesnenin neredeyse doğru çiziminin önüne geçer. Neredeyse bütün modern sanat ürünleri, coşkulu içtepiler ve modern öznenin ruh durumları, kendini Romantizmin duyarlılığına borçludur. Romantizmin ardından, nesne ruh haline göre değil, nasıl göründüyse öyle yansıtılması önem kazandı. Courbe'nin başlattığı bu istek, Empresyonistlerde akım halini aldı. Buna bir de fotoğraf makinasının keşfinin sonuçları eklenince, sanat temsil krizi ile karşı karşıya kaldı. Böylece sanat deneyselliğe modernizmin eliyle girmiş oldu. Nesnenin gerçekliği özneye bağlıydı. Empresyonizm'de ben ve benim dışımdakiler, Yeniçağ felsefesinin önemli problemlerinden biri haline geldi. Yani bu, özne ve nesne bağlanımda ruh ve madde arasındaki ilişkinin gözden geçirilmesini doğurmuştur. Özne ve nesne arasındaki ilişkiye yeni bir çözümleme ve birleştirme isteği Dışavurumcu sanatta çok derinden hissedilir. Dışavurumcu sanat, nesneyi derinden ve içerden yaşama isteği ile doludur. Bu bağlamda nesne, yaşanmışlıkların taşıyıcısı ve aracısı olarak önemlidir taşır. Nesneyi aktarmak yerine onda yaşamayı tercih eder. Nesneden elde ettiği deneyimleri sanatsal yaratımlarında zengin ifadelere yataklık eder. Aynı zamanda nesne Dışavurumcu sanatta varlığı aranılan bir şey olmuştur. Fakat nesne bunun yanında sanatçının duygularını kısıtlayıcı ve bağlayıcı olduğu anda her an değiştirilmeye hazır tutulmuştur. Nitekim renk bu çerçevede bağımsızlığını ilan etmiştir. Bireysel duyguların önüne geçebilen hiçbir şey sanatın malzemesi olmamaktadır. Sanat ve yaşam birbirine yakınlaştınlan iki öge olmuştur. Dışavurumcu sanat modern dönemin içinden çıkmış, onun özelliklerini taşıyan bir dildir. Modern karakteri yarımda, onun eleştirisini de yapan bir tavır geliştirmiştir. vmYaratıcı-yıkma özelliği, Nitszche'den kalan bir miras olarak akımı modernist kılmaktadır. 1980'li yıllarda gündeme gelen Yeni-Dışavurumculuk sanatın merkezine öznenesne birliğini oturtmuştur. Nesneye dönüşün temelinde öznenin karakterini yakalama çabası yatar. Çünkü Dışavurumculuk nesneyi kucaklamak isterken, kendini hala duyan, hisseden bir özne olarak görmek ister. Kavramsal ve Minimal sanat gibi son oluşumlardan sonra resim öldü ya da özne öldü sözü gündemde iken Dışavurumculuk, öznenin tuval resmi ile yeniden dirilişini sergilemiştir. Böylece sanatın ağırlıksızlık sorunu içinde kaybetmiş olduğu ruhunu geri getirmeyi denemiştir. Dışavurumcu sanat, ister modern ister post-modern karakterler içinde yer alsa da değişmeyen tek şey sanatın ve yaşamın varlık konusu olan öznenesne ilişkisini sıcak tutmaya çalışmasıdır. Özne var oldukça sanatsal yaratmaların vazgeçilmez unsuru olarak nesne hep var olacaktır. DC