Eğitim örgütlerinde cinsiyete dayalı ayırımcılık: Bolu Merkez ortaöğretim düzeyi örneği

Bu araştırmada, ortaöğretim düzeyindeki eğitim örgütlerinde, kadın öğretmenlerin meslek seçimi ve çalışma yaşamının değişik alanlarında cinsiyete dayalı ayrımcılık uygulamalarıyla karşılaşıp karşılaşmadıkları ve cinsiyete dayalı ayrımcılığın ortaya çıkış biçimi, konusu incelenmiştir. Cinsiyete dayalı ayrımcılığın ekonomik, toplumsal ve hukuksal durumlarına ilişikin literatür gözden geçirilerek, bu alandaki temel kavramlar, teori ve yaklaşımlar irdelenmiş ve kuramsal çerçeve oluşturulmaya çalışılmıştır. Veri toplama aracı olarak, anket ve okul müdürlerine yönelik görüşme formu geliştirilmiştir. Bolu-Merkez ortaöğretim düzeyi eğitim örgütleri araştırmanın evrenini oluşturmaktadır. Evrenin tümüne ulaşılmıştır. Araştırmada, okul yöneticileri de dahil, 214 kadın ve 199 erkek öğretmen tarafından yanıtlanmış olan 413 anket ve 13 okul yöneticisi görüşme formu değerlendirme kapsamına alınmıştır. Yapılan değerlendirme sonucu araştırmanın temel bulguları, aşağıda özetlenmiştir. Toplumda, kadınların cinsiyet rollerine ilişkin olarak genel kabul gören değer yargıları ve beklentilerin, daha çok erkek olmak üzere, öğretmenlerce de kabul gördüğü anlaşılmaktadır. Bu durumun, öğretmenlerin cinsiyete dayalı ayrımcılığı algılamalarını güçleştirdiği söylenebilir. Cinsiyete göre mesleklerin yatay ayrışımı, okul türlerinde kurumsallaşmış bir görünüm arz etmektedir. Öğretmenler, öğrencilerin meslek seçimlerinde etkili olmakta ve onları, daha çok cinsiyet rollerine uygun geleneksel mesleklere yöneltme eğilimindedirler. Öğretmenlerin cinsiyet rolleri uzantısında meslek seçimleri, branş alanlarına, haftalık ders yüklerine ve gelirlerinede yansıdığı gözlenmiştir. Kadın öğretmenler, eğitim örgütlerinde, hiyerarşik yapının alt kademelerinde görev yapmakta ve kız teknik liseleri dışında, statü ve prestij sağlayan görevlerde erkekler kadar etkinlik gösterememektedir. Bu yönden kadın öğretmenlerin meslek yaşamlarında, rekabet edemeyen grubu oluşturduğu ortaya çıkmaktadır. Toplumda, kadınların cinsiyet rollerine ilişkin olarak kabul gören anlayış ve beklentilerin eğitim örgütlerine yansıması, yöneticilerin erkek cinsini tercih etmelerinde, erkek öğretmenlerin isteklerini dikkate almalarında ve kadınlara karşı koruyucu tutumlar olarak ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle kadın öğretmenlerin tutumsal ayrımcılıkla yüz yüze olduğu anlaşılmaktadır. Araştırma sonuçlarına göre, cinsel istismar ve taciz daha çok erkek yöneticilerden kadın öğretmenlere yöneliktir. Tacize uğrayan öğretmenlerin ilk tepkileri, kimseye bir şey söylememe, önemsememe, bu tür davranışta bulunan kimseyi uyarma şeklindedir. Bu davranışlardan, özel yaşamlarının, sinirlenme, utanma, korkma, aşağılandığında hissetme; mesleki yaşamlarının ise, meslekten soğuma şeklinde etkilendiği anlaşılmaktadır. Araştırmada yer alan öğretmenlere göre, öğretmenlik, statüsü düşük, geliri az, yarı zamanlı bir meslek durumundadır. Erkek öğretmenler için çekiciliğini çok yitirmiş görünmektedir. Bu nedenle, daha çok erkek öğretmen, ücreti daha yüksek ve yükselme olanağı olan bir iş önerisi aldıkları takdirde öğretmenlikten ayrılmaya hazır gözükmektedir. Kadın öğretmenlerin cinsiyete dayalı ayrımcılıkla karşılaşmalarının ortadan kalkması, onların toplumdaki rol modellerinin değişimiyle ilgili gözükmektedir. Bu konu, bir bakıma, toplumsal ve yapısall değişim ve bu değişimde, demokrasinin yaşam biçimi olarak uygulamaya yansıması konusudur. Bu da demokratik bir ortamda, birey olabilmenin karşılığında gerekli sorumlulukların üstlenilmesi ve demokratik ilkelerin birer davranış haline getirilmesi ile ilgili gözükmektedir. Ayrıca, eğitim örgütlerinin gerçek demokratik kurumlar olarak reorganize edilmesine, programların gözden geçirilip geliştirilmesine, nitelikli öğretmen yetiştirilmesine, cinsiyet ayrımını önce ders kitaplarından, eğitim araç ve gereçlerinden, sonra da mesleki uygulamalardan çıkarılmasına gereksinim vardır.