20. yüzyıl batı resim sanatında toplumsal gerçekçilik ve bu alanda çalışan Türk sanatçıları (2 cilt)

Toplumsal gerçekçilik, konularını sıradan insanların yaşamından alan bir sanat anlayışıdır. Toplumsaldır, çünkü sanatçı toplumda olup bitene karşı duyarlıdır; gerçekçidir, çünkü teknik sanatçının en özel duygularını ve düşüncelerini bile görselleştirmeye yeten açık bir anlatıma sahiptir. Toplumsal gerçekçi resim sanatsal bir kavram olarak ilk defa, 19. yy'ın ortasında Fransa'da ortaya çıkmıştır. Günlük yaşamın betimlenmesinin yanında, güncel olayları yorumlama, bu sanatta önemli yer tutar. Dolayısıyla, hem eleştirel hem de anıtsal bir yönü vardır. Böylece, Grunewald, J. Bosch, Brueghel, Le Nain kardeşler, Caravaggio, Hogarth ve Goya gibi sanatçıların toplumsal gerçekçiliğin öncülerinden olduğu söylenebilir. Toplumsal gerçekçilik, farklı bir sanat anlayışı olarak ilk defa Courbet'nin yapıtlarında belirmiştir. Biçimlenmesinde Sosyalist ideolojinin etkisi yadsınamaz. Bu sebeple bu terim, günlük olayların sol bakış açısından yansıtılması anlamına da gelir. Gerçekten de Fransa'da 1830 ve 1848 Devrimlerinin yanında, işçi hareketlerinin hem görsel sanatlar hem de dönemin edebiyatı üzerinde büyük etkisi olmuştur. Courbet' den başka Daumier ve Millet' nin eserleri bugün çeşitli sosyal sınıfların yaşamını yansıtan birer belge olma niteliğini taşımaktadırlar. Aynı dönemin bir diğer özelliği de sanatın toplum içindeki rolünün, solcu politikacılar ve topluma duyarlı avant-garde sanatçılar arasında sıkça tartışılır duruma gelmesidir. Bunlar romantik kökenli 'sanat için sanat' anlayışına karşı 'toplum için sanat' anlayışını savunmuşlardır. Özellikle anarşistler ve sendikacılar 'Toplumsal Sanat', 'Herkes için Sanat', 'Sanat ve İş' 'Sanat ve Bilim' başlığı altında bazı kültürel spekülasyonlara girişmişlerdir. Örneğin Joseph Proudhon 'Du principle de Tart et sa destination sociale' isimli yapıtında sanatın prensiplerini ve toplumdaki rolünü saptamaya çalışmıştır. 20. yy'da ise yine birçok modern sanatçının çalışan kesimin yaşamını konu alan eserler ürettiği görülmektedir. Bunlardan Almanya'da Kaethe Kollwitz ve Amerika'da 'The Eight' grubu yüzyılın başından itibaren sıradan insanların yaşamını yansıtan yapıtlar ortaya koymuşlardır. Onların sanatı Almanya'da Yeni Nesnelciler, Amerika'da Toplumsal Gerçekçiler tarafından sürdürülmüştür. Bunlardan birincisi 20'lerde diğeri iseIV 30'larda sanat sahnesinde yerini almıştır. İki Dünya Savaşı arasındaki döneme bakıldığında ise Kübizm ve Ekspresyonizmin sanatçılar arasında en çok tercih edilen üsluplar olduğu dikkat çekmektedir. Leger, Rivera ve Guttuso gibi toplumsal gerçekçiler Kübizm'i büyük boyutlu tablolar yaratmak için kullanmışlardır. Toplumsal gerçekçi sanatın önemli ifade olanaklarından biri de duvar resmidir. Özellikle Meksika bu alanda verimli olmuştur. Savaşlar arası dönemde Kübizm'i esas alan Rivera ve Ekspresyonizm yararlanan Orozco birçok müze, kamu binasının duvarlarını süslemişlerdir. Amerika'dan da sipariş almışlar ve buralı sanatçıların duvar resmine yönelmesine neden olmuşlardır. Çalışma Projeleri İdaresi tarafından yürütülen ve Başkan Franklin D. Roosvelt yönetiminin ele aldığı Federal Sanat Projesi sanatçılara kütüphaneler, havaalanları, postaneler gibi binaların yanında 1939'da New York' da açılan Dünya Fuarı için duvar resimleri ısmarlamıştır. Bu fuara Amerika'nın önde gelen birçok sanatçısı, toplumsal gerçekçi tarzda yapıtlarla katılmıştır. Toplumsal gerçekçilik terimini Sosyalist Gerçekçilikten ayırmak gerekir. Çünkü bunlardan ikincisi Sovyetler Birliği'nde Komünist Parti'nin resmi sanatı ve propaganda aracıdır. Köylülerin ve diğer çalışanların partisini yüceltmeyi amaçlayan akademik bir sanattır. Aynı şey Türkiye için de geçerlidir. Burada da toplumsal gerçekçi alanda yapıtlar üretenler olduğu kadar Sosyalist tarzda çalışan sanatçılar olmuştur. Bunları birbirinden ayırmakta yarar vardır. Daha önce yazılan yazılarda böyle bir ayrıma gidilmediği, hepsinin de şu yazının başlığından anlaşılacağı üzere 'toplumsal ya da toplumcu gerçekçilik' diye genel bir sınıflamaya tabi tutulduğu görülmektedir: Kemal İskender, 'Türk Resminde Toplumcu Eğilimler'. Görsel 20. w. Genel Kültür Ansiklopedisi. 1984. s. 1341 -1343. Türkiye'de toplumsal gerçekçi sanatın ilk örnekleri, 1940'lı yıllarda Yeniler grubunun çabalarıyla verilmiştir. Nuri İyem, Kemal Sönmezler, Mümtaz Yener gibi ressamlar İstanbul'da yaşayan balıkçılar ve diğer çalışanların yaşamını yapıtlarına konu yapmışlardır. Aynı yönelişin izine dönemin edebiyatında da rastlanmaktadır. Yenilerin çalışmaları geleneksel formlara bağlı kalsa da, konu açısından oldukça devrimci bir yaklaşıma sahiptir. Onların bu tavrı, Akademi'de uğraş veren ve modern sanat akımlarını Türkiye'ye taşımayı amaçlayan 'D Grubu'nun çabalarıyla karşıtlık içindedir.- V- Öte yandan aynı yıllarda, Anadolu insanının ve doğasının Türk resmine girmesinde önemli rol oynayan Malik Aksel, Eşref Üren, Turgut Zaim ve Bedri Rahmi Eyüboğlu seçtikleri yerel temalarla birçok ressama örnek olmuşlardır. Özellikle, verdiği yapıtlar ve yetiştirdiği öğrencilerle, geleneksel sanatlardan esinlenen, çağdaş bir sanatın yaygınlaşmasında emeği geçen B. R. Eyüboğlu'nun katkısı büyüktür. 1947 yılında onun atölyesinde öğrenci iken kurdukları 'Onlar' grubuyla yöresel konulara ve halk sanatına yönelen Turan Erol, Fikret Otyam, Orhan, Peker, Mehmet Pesen ve Nedim Günsür hocalarından aldıkları eğitim doğrultusunda çalışmayı sürdürmüşlerdir. 1954 yılında yurda dönüşünden sonra asistanlık yapan ve atölye hocası olarak atanan Neşet Günal ise, ustanın görüşlerini benimseyerek yeni bir aşamaya ulaştırmıştır. Her iki sanatçı da yerel temalardan hareket etmekle, birlikte Günah köylülerin sürdürdükleri hayatın görüntüsünden çok karşı karşıya kaldıkları sorunlar ve yaşam gerçeği ilgilendirmiştir. Böylece, yaklaşım bakımından nasıl Sosyalist Gerçekçilik ile toplumsal gerçekçilik arasında bir ayrıma gidilmişse aynı ayrım, yerel ve ulusal eğilimli sanatçılarla, yöresel temaları belli bir toplumsal gerçeğe işaret etmek ve bir mesajı iletmek için kullanan toplumsal gerçekçiler için de geçerli olabilir. Eyüboğlu'nun öğrencilerinden Nedim Günsür' ün yanı sıra Cihat Burak ve Nuri İyem, 60'lı yıllarda toplumsal gerçekçi alanda uğraş veren belli başlı sanatçılardır. Özellikle 1954- 83 yılları arasında İstanbul'da Güzel Sanatlar Akademisi'nde hocalık yapan Neşet Günal, yetiştirdiği öğrencilerle bu sanatın yerleşmesinde önemli rol oynamıştır. 70'li yıllarda sanat sahnesinde yerini alan sanatçıların başında Aydın Ayan, Nedret Sekban, Hüsnü Koldaş, Neşe Erdok, Cihat Aral ve Amerika'da eğitim gören Özer Kabaş gelmektedir. Adı anılan sanatçılar bugün de Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi'nde eğitim görevlisi olarak çalışmaktadırlar.