1914 Çallı kuşağından günümüze portre resminde karakter çözümlemelerinin incelenmesi

Portre resim, kimliği belli olan bir kişinin karakter özelliklerinden ya da dış görünümünden yola çıkılarak, o kimsenin kişisel özelliklerini betimlemeye ve anlık varoluşunu daimileştirmeye çalışan, bunu yaparken de karakalem, yağlıboya, fotoğraf, baskı ya da heykel gibi resim tekniklerinden yararlanan bir resim türüdür. Bu çalışmanın araştırma problemi, 1914 Çallı Kuşağı'ndan günümüze kadar gelen tarihsel süreçte yapılan portre resimlerinde, karakter özelliklerini ortaya çıkaran durumların incelenmesi ve değerlendirilmesi yönündeki sorulara yanıt aramaktır. Araştırmanın amacı, 1914 yılından günümüze Türk resim sanatçılarının portre resim çalışmalarında karakter özelliklerini nasıl verdiklerini çeşitli örneklerle incelemek ve sanat tarihi araştırmaları içerisinde bir yer edinmektir. Sanat tarihi içerisinde toplumların yaşadığı ekonomik, sosyal ve politik gelişmeler doğrultusunda bir takım üsluplar ortaya çıkmıştır. Bu nedenle konu, çeşitli başlıklar doğrultusunda incelenmiştir. Bunlar; 1914- 1923 Çallı Kuşağı, 1923- 1950 Yeni Eğilimler, 1950- 2000 Soyuttan Toplumcu-Eleştirel-Gerçekçilik ve 2000'den Günümüze Türk Resim Sanatında Portre adlı başlıklardır. Araştırmanın içeriğinde 1914 Çallı Kuşağı'nda Türk resim sanatı 'izlenimcilik' sanat üslubu ile tanışmış ve bu anlayışta çalışmalar yapmış olan sanatçılardan, İbrahim Çallı, Feyhaman Duran, Avni Lifij, Namık İsmail ve Mehmet Ruhi Arel incelenmiştir. 1923- 1950 arası dönemde ortaya çıkan yeni sanat eğilimleri Batı'da aynı zaman diliminde yapılan portre resimleri ile karşılaştırılarak incelenmiştir. 1950- 2000 arası dönemde soyut resim üzerine açıklama yapılmış ve bu alandaki örnekler incelenerek, aynı zamanda bu dönemde yapılan portre resim çalışmaları önceki başlıklarda olduğu gibi dünyada aynı zaman diliminde yapılan çalışmalar ile karşılaştırılarak yıllara göre sıralanarak incelenmiştir. Bu inceleme sırasında portre kelimesinin tanımı yapılmış, ardından karakter, kişilik ve fizyonomi kelimelerinin açıklamalarına yer verilmiştir. Karakter, bir canlıyı diğer canlılardan ayırt etme yarayan özellik olarak tanımlanabilir. Sanat tarihine bakıldığında birçok sanatçının portre/otoportre resmi yaptığı görülmektedir. Sanatçının portre/otoportre resmi yapmaya yönelmesi kendini ya da çevresini daha yakından tanımak istemesine ve empati kurma ihtiyacına bağlanabilir. Sanatçının portre/otoportre resmi yaptığında karşılaştığı en büyük sorunun aslı ile sureti arasındaki benzerlik olduğu düşünülebilir. Sanatçının bu nedenle hep bir arayış içinde olduğu söylenebilir. Bir tür olarak portre resim, Rönesans'ın hümanist anlayışı ve bireye yönelmesi ile önemli bir gelişme göstermiş, Robert Campin ve Jan Van Eyck bireysel portre yapmaya yönelmiştir. Dönemin sanat anlayışı gereği modeli gözlemleyerek, modelin fizyonomisini gerçekçi bir anlayışla yansıtmışlardır. Sanat tarihinin her döneminde sanatçılar, o dönemin sanat anlayışı doğrultusunda çalışmalar yapmışlardır. Dürer, gözlem gücüne dayanarak natüralist bir anlayışla, Botticelli ise kişileri idealleştirerek yapmıştır portre resim çalışmalarını. Rembrandt'a bakıldığında, sanatçının portre resim çalışmalarında varlığının özünü aramaya çalıştığı bunu yaparken, ışığın etkisini kullandığı bilinmektedir. Araştırma sırasında tarihsel bir sıra ile portre resim türünde yapılan çalışmalar dönemin sanat anlayışı doğrultusunda incelenmeye çalışılmıştır. Tarih boyunca birçok düşünür yüz hakkında çeşitli sözler söylemiştir. Örneğin Sokrates'in bir gence 'konuşma ki seni görebileyim' dediği bilinmektedir. Bir kişinin kaş, göz, ağız ve burun yapısından, yüz hatlarından ve mimiklerinden, onun, karakter özellikleri hakkında az da olsa bilgi sahibi olunabilir. Yüz, kısa bir an karşıdadır ve belli bir süre sonra uzaklaşır ve akılda onunla ilgili dikkati çeken bir şeyler olur ki, sanatçı ona yönelir ve onu resmetmek ister. Picasso'nun bir sahne direktörü olan Olga Kokhlova'ya yönelmesinin ve onun çok sayıda portre resmini yapmasının nedeninin bu olduğu düşünülebilir. Batı sanatında bir resim türü olan portreye olan yaklaşım, tarihin erken dönemlerinde bir statü, konum gösterme amacıyla yapılmıştır. Bunun için üst konumdaki kişiler portre resimlerinin sahip oldukları madalya ve mücevherler ile resmedilmesini istemiş, ancak tarihin ilerleyen dönemlerinde bu durum toplumundaki bir takım değişimler sonucunda günümüze kadar olan süreçte insanın fizyonomisini dikkate alarak, gözlem gücüne dayanarak, çeşitli teknik ve yöntemlerin kullanımı ile kişinin karakterine yönelmeye başlamıştır. Türkiye'de portre resmine olan ilgi XIX. yüzyılda ülkeye gelen yabancı sanatçılar aracılığıyla başlamıştır. Zaman içinde toplumsal yapıda meydana gelen bir takım değişimler sonucunda resim sanatındaki yeni teknikler ile günümüzdeki haline ulaşmıştır. Neşe Erdok ve Nuri İyem köyden kente göçün toplumun sosyal yapısında meydana getirdiği bir takım değişikleri resimlerinde bir anlatım aracı olarak kullanmışlardır. Nuri İyem, Türk toplumunun yapısını Anadolu kadının gözleri aracığı ile anlatmayı tercih etmiştir. Neşe Erdok ise 1960'lı yıllarda meydana gelen bir takım değişimleri, göç olgusunu, göç olgusunun ekonomide ve kişilerde oluşturduğu durumları figüratif anlayışla yaptığı portre çalışmalarında aktarmaya çalışmıştır. Sanatçı, birçok portre resim çalışması yapmıştır. Erdok, portre resim çalışmalarında kendini genellikle atölye ortamında resmetmiş ve toplumdaki üretim ilişkileri içinde bir sanatçı olarak bulunduğu konumu bildiğini belirterek, çalışmalarında sanatçı kimliğini vurgulamaya çalışmıştır. Araştırma kapsamında sanatçılar ve eserleri hakkında bilgi verilmiş, sanatçıları yaşadıkları dönemde portre resmi yapmaya yönlendiren nedenler açıklanarak eserleri incelenmeye çalışılmıştır. Son olarak günümüzde portre resim türünde çalışmalar yapmış isimlerden birkaç örnek verilerek, sanatçıları portre resim yapmaya yönlendiren nedenler ve portrelerinde ifade etmek istedikleri özellikler açıklanmaya çalışılmıştır. Bu araştırma yapılırken portre alanında çalışma yapmış sanatçıların eserleri incelenmiş, araştırma konusu için uygun olan sanatçılar ve eserler belirlenmiştir. Konu ile ilgili kaynaklar araştırılmış, portre konusunu içeren, sanat kitaplarından, dergilerden, makalelerden, ansiklopedilerden ve internet kaynaklarından yararlanılmıştır. Bu araştırma ile geçmişşten günümüze kadar olan süreçte portre resim türünde farklı sanatsal anlayışlar çerçevesinde sanatçıların kendi özgün yaklaşımlarına uygun üretimlerde bulunduğu, diğer resim türlerinin yanı sıra insanı ve insanın ruhsal yapısını incelemeye dayalı portre resmin özel bir yerinin olduğu belirlenmiştir. Bu belirleme sanatın ve sanatı üreten insanın önce kendisini sonra çevresini inceleyen ve sorgulayan daha sonra da üretimlerine yansıtan tavrının portre resim türünde özellikle ön plana çıktığı sonucuna varılmıştır.