Ebul Kasım çini defteri'nin teknolojik analizi

Ebul Kasım' in Çini Defteri olarak anılan yazıtın Farsça adı 'Arais el- cevahir ve nefais el-atayip dir. İçerik olarak değerli taşlar ve parfüm yapımı hakkında bilgi veren imalat ansiklopedisi niteliğinde bir yazıttır. Son bölümü ise çini üretimi hakkında bilgiler içermektedir. Defterin girişindeki tanıtım yazısından anlaşıldığına göre yazarı Ebul Kasım, Kaşan' da çini üretimi ile ünlü bir sülalenin üyesidir. Eser İlhanlı hükümdarı Gazan Han döneminde yazılmış, 1301 yılında Tebriz'de tamamlanmıştır. 16. yy.' in sonlarına doğru Ayasofya Kütüphanesi'nde fark edilen yazmanın bazı kısımları nem, güve, yıpranma vb. nedenlerle okunamaz durumda bulunmuştur. Eserin, adını belirtmeyen; fakat konu hakkında bilgisi olduğu anlaşılan bir yazar tarafından 1583 yılında tekrar yazıldığı anlaşılmaktadır. 20. yy' in başlarında ikinci yazmanın da durumu ne yazık ki ilkinden pek farklı değildir. Eser H. Ritter, J. Ruska, R. Winderlich ve F. Sarre tarafından, Farsça'dan Almanca'ya çevrilmiş ve İstanbuler Mitteilungen dergisinin 3. sayısında ' Orientalische Steinbucher Persische Fayencetechnik ' başlığıyla 1935 yılında yayınlanmıştır. Defter Selçuklu Devleti ardılı İlhanlı endüstrisine ait bilimsel ve teknolojik bilgi-sistem ilişkilerinin kanıtı olarak ele alınabilecek niteliktedir. Ancak eserde sorun, bilimsel bilgilerin yanı sıra tarifler ve göndermelerle gizlenmiş verilerin iç içeliğidir. Verilen bilgilerin çoğu, bugün pratiği olan fakat farklı teknoloji dallarına ait uygulamalara dayanan kavramların kaynağı olarak görünmektedir. Bazı terimler yeteri kadar anlaşılamamaktadır. Defterde hammadde, malzeme, işlem ve güç hakkında yeterli açık bilgi bulunmamaktadır. Çizimlere, resimlere, çizelgelere IIXrastlanmamaktadır. Son olarak defterin gün ışığına çıktığı yaklaşık 70 yıllık zaman sürecinde hala çözümlenemeyen alanların bulunması, eserin çini üretim kültürüne yabancı araştırmacılar tarafından incelenmiş olması olasılığındandır. Amaç, konuyla ilgilenenlere bugünün bilim dili ve kavramları ile dönemin teknolojisinin anlaşılır kılınmasıdır. Bu çalışmanın önemi, çağına ait seramik üretim normlarının bulunup çıkartılması, yeniden yapımı için yeterli teknolojik bilgiye ulaşılma yöntemi ve defterin çini bölümünün seramik teknoloji tarihi açısından kilometre taşı olma niteliğindendir. Açık olarak anlaşılamayan bilgileri çözümlemek için en doğru ve geçerli yöntem; geçmişşin bilim ortamı - bilim adamı - bilim ilişkilerini kavrayarak teknolojiyi içine alan ürün - üretici - üretim ortamını bugünün bilgileri ile karşılaştırarak üretimin doğru değerlendirilebileceğinin olasılığı olarak savunulmuştur. Daha doğru bir çalışma için Kaşan' a gitme olanaklarına ve orijinal madde örnekleri üzerinde çalışmak için benzeri üretim parkına sahip olunamadığından, araştırmacıların bulduğu sonuçlar ile sınırlı kalınmıştır. Yöntem seçerken teknolojik alan normlarının bilimsel sonuçlarına ulaşabilmek için konu ile ilgili farklı alanların yazılı kaynakları da taranmıştır. Elde edilen bilgilerin doğruluğu defterde anlatılan iş akışları içinde denenerek sınanmıştır. Sonuç olarak, yapılan çalışmaların seramik, arkeoloji, arkeometri, sanat tarihi, sınai kimya vb. gibi Türkiye'de yeni oluşmaya başlayan seramik arkeometrisi dallarında uzmanlar, öğretim elemanları, araştırmacılar ve öğrenciler için yararlanabilecekleri doğru bir model kaynak olabileceği düşünülmüştür. IX