Niyazi Berkes'e göre Kemalizm ve çağdaşlaşma

Niyazi Berkes, Türkiye'nin uluslararası düzeyde tanınan sosyologu, düşünce tarihi yazarıdır. 21 Ekim 1908'de, Kıbrıs'ın Lefkoşa şehrinde doğdu. İlk ve orta öğrenimini Lefkoşa'da tamamladı. 1922 yılında İstanbul'a geldi. Lise öğrenimini İstanbul Lisesi'nde tamamladı. 1931- 32 ders yılında İstanbul Darülfünunu Felsefe Bölümü'nden mezun oldu. 1933 yılında Ankara Halkevi kitaplık memurluğunda bulundu. Bu dönemde CHP yöneticilerini ve Kadrocuları tanıma fırsatı buldu.1935- 1939 arası dönemde Felsefe ve İçtimaiyat Mecmuası, Siyasi İlimler Mecmuası, Siyasal Bilgiler adlı dergilerde yazılar yazdı. İlk yazıları Üniversite hocalarının bağlandığı Levy Bruhl, Henri Bergson ve Emile Durkheim'i eleştiri temelindeydi. Amerikan ve Rus sosyolojisinin önde gelen temsilcilerinin yazılarını Türkçeye çevirdi. 1934 yılı başında İstanbul Üniversitesi'nde İçtimaiyat Fakültesi asistanlığına atandı. 1935 yılında burslu olarak Chicago Üniversitesi Sosyoloji Bölümü'ne girdi. 1939'da İstanbul Üniversitesi'ndeki görevine döndü. Ekim 1939'da Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi'ne Felsefe Enstitüsü asistanı olarak atandı. Bu yıllarda Niyazi Berkes'in yazı yazma faaliyetinde belirgin bir artış ve yazdığı konularda dikkate değer bir çeşitlenme olmuştur.1940'larda Ankara köylerinde gerçekleştirdiği sosyolojik tetkikler ile köylerdeki sosyal değişme olgusunu tahlil etmeye çalışmıştır. Bu çalışmaları ile Türk Devrimi'nin, üst yapı kurumlarında gerçekleştirdiği radikal değişikliklerin kalıcı olmasının, sosyal ve iktisadi hayattaki koşulların da kökten biçimde değiştirebilmesine bağlı olduğu sonucuna varmıştır.1941- 1944 arasında yayınlanan Yurt ve Dünya dergisinde, ağırlıklı olarak ırkçılık, Faşizm ve Kapitalizm karşıtı yazılar yazmıştır. Türkiye'de bir bilim geleneğinin henüz oturmadığına dikkati çekmiş, bunu başarmanın bilimi sorunlarımıza uyarlamak ile mümkün olacağını savunmuştur. Yurt ve Dünya dergisinde ağırlıklı olarak ele aldığı diğer bir konu Osmanlı Devleti'ndeki modernleşme adımları olmuştur. Bu çerçevede İbrahim Müteferrika, Namık Kemal ve Ziya Gökalp'ı Batı, uygarlık, laiklik, din-devlet ilişkileri konularını nasıl anladıkları yönüyle ele almıştır. Bu bağlamdaki yazıları Berkes'in, düşünsel yönelişindeki iki yeni duruma işaret etmektedir. İlki, onun sosyolojiden giderek tarihe özellikle de düşünce tarihine yöneldiğidir. Diğeri de, Türk tarihi ile Batı toplumlarının tarihi arasındaki temel farklılıkları önemsemesi ve bu konuda önemli tespitlerde bulunmasıdır. Ona göre, Batı toplumlarındaki laikleşme ve gelişmenin dinamiği sınıfsal çatışma, Osmanlı Devleti'nde ise aydın ve yöneticilerin devleti kurtarma çabalarıdır. Niyazi Berkes'in, din-devlet ilişkilerinin, genelde doğu toplumlarında, özelde Osmanlı toplumunda, nasıl bir tarihsel seyir izlediği konusunu araştırma eğilimi, Kanada McGill Üniversitesi'nde çalışmaya başladığı 1952 yılından sonra artarak sürmüştür. Bu konudaki bulgu ve tezlerini yansıtan eserini The Development Of Secularism in Turkey adıyla 1964'te Kanada'da yayınlamıştır. Adı geçen eser 1973 yılında genişletilmiş olarak Türkiye'de Çağdaşlaşma adıyla Türkiye'de yayınlanmıştır. Berkes kitabında, Lale Devri'nden başlayıp Cumhuriyet dönemine uzanan iki yüzyıllık modernleşme sürecini, geleneksel-dinsel fikir ve kurumlardan çağdaş-akli düşünce ve kurumlara yönelme evresi olarak değerlendirmiştir.