Ardışık kesirli reaktörler için maliyet analizi ve indeks geliştirilmesi

Bu çalışmanın amacı, dünyaya paralel olarak Türkiye'de de son yıllarda gittikçe artan hızda uygulama alanı bulmaya başlayan ve klasik aktif çamur sistemlerine alternatif olarak gösterilen ardışık kesikli reaktör sistemlerinin tanıtılması, Türkiye'deki baza tam ölçekli AKR sistemleri üzerinde maliyet analizi yapılarak toplam içinde çeşitli maliyet bileşenlerinin ağırlıklarının belirlenmesi, yıllara, atiksu debisine ve kirlilik yüküne bağlı olarak ilk yatırım, işletme ve toplam maliyetin değişiminin tespit edilmesi, debi - maliyet ve kirlilik yükü - maliyet değişkenleri arasında matematiksel bir ilişki kurulması ve AKR sistemleri için maliyet indeksi geliştirilmesidir. Yukarıdaki amaç doğrultusunda Türkiye'deki 4 adet endüstriyel atiksu arıtma tesisinin ( 140, 200, 500 ve 600 m3/gün) keşifleri çıkarılarak ilk yatırım, işletme - bakım ve toplam yatırım, yani proje maliyetleri tespit edilmiştir. Toplam proje maliyetleri, son üç yıl için hesaplanmış olup hesaplarda Türkiye'deki serbest piyasa birim fiyatları kullanılmıştır. İlk yatırım maliyetleri inşaat, borulama, elektrik, ekipman, nakliye ve montaj işçilik başlıkları altında gruplandınlmış olup, hesaplanan toplam işletme - bakım maliyetlerine 15 yıllık faydalı ömür için kimyasal madde tüketimi, enerji tüketimi, personel ve bakım-onanm bedelleri dahil edilmiştir. Maliyet analizlerinde çamur susuzlaştırma sistemi ile tesis genel yatırım maliyetleri ayrı olarak değerlendirilmiş olup bunlarla ilgili grafikler çizilmiştir. Toplam proje maliyetleri hesaplanırken atıksuyun tesise getirilmesi, arıtılmış suyun uzaklaştırılması, temiz su ve enerjinin tesise getirilmesi, müteahhitlik kan, vergiler, sigorta, harçlar ve arazi bedeli fiyata dahil edilmemiştir. AKR sistemlerine özgü maliyet indeksi geliştirme çalışmalarında 500 mVgün kapasiteli tesis baz alınarak maliyet analizleri yapılmıştır. İncelenen tesislerin imalat yıllan esas alınarak yapılan analizler sonucu 1998- 1999 ve 1999- 2000 yıllan arasındaki ağırlıklı fiyat artış yüzdeleri belirlenmiş, buna göre 1998 yılı maliyet indeksi 100 kabul edilerek 1999 yılı için maliyet indeksi 152, 75 ve 2000 yılı için maliyet indeksi ise 233, 74 olarak bulunmuştur. Aynı yıllara ait DPT Deflatör Katsayıları, TEFE ve TÜFE ile karşılaştırma yapıldığında AKR sistemindeki fiyat artışlanmn farklı olduğu görülmüştür. Her maliyet bileşeni için aynca maliyet indeksleri belirlenerek her bileşen için izafi maliyet değişimleri belirlenmiştir. İnceleme yapılan 1998, 1999 ve 2000 yıllan dikkate alındığında en büyük fiyat artışının nakliye (indeksler sırasıyla 269, 72 ve 349 ,15) kaleminde olduğu görülmüştür. Buna karşılık fiyat artışlannın borulama ve ekipman kalemlerinde çok daha düşük olduğu görülmüştür. Borulama ve ekipmanındaha düşük olmasının, piyasadaki rekabetin ve yerli imalat oranının her geçen gün daha fazla artmasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Maliyet analizi esnasında küçük debili AKR sistemlerinde betonarme yerine çelik konstruksiyon kullanılmasının maliyeti düşürücü bir etken olduğu belirlenmiştir. Bir sınır değer olarak 500 mVgün ve daha düşük kapasiteli AKR sistemleri için planlama safhasında kullanılacak malzemeye karar verilirken tank malzemesi olarak çelik konstruksiyon ve betonarme alternatifleri karşılaştırılmalıdır. 4 tesise ait maliyet analizleri kullanılarak 'debi - maliyet' ve 'kirlilik yükü - maliyet' arasında matematik bağıntı kurulmuştur. EPA (1998) de ABD için verilen bağıntıların üstel fonksiyon şeklinde obuasına karşılık bu çalışmada Türkiye için geliştirilen bağıntıların lineer karakterli olduğu görülmüştür. Bu farklılığın Türkiye için geliştirilen bağıntıların sınırlı sayıda veriden üretilmesinden ve Türkiye özgü ekonomik koşullardan kaynaklandığı, düşünülmektedir. Türkiye'deki uygulama sayısı arttıkça ve uygulayıcı firmalar üe araştırmacılar arasında daha düzenli ve sistematik bilgi akışı daha iyi sağlandıkça bu bağıntıların değişebilmesi mümkündür. Literatürdeki maliyet bağıntılarının, evsel atıksular baz alınarak, sadece 'debi - maliyet' arasında geliştirildiği görülmektedir. Bu çalışma kapsamında yapılan incelemede 200 mVgün debilik tesis maliyetinin 140 m3/gün debilik tesisten daha düşük olduğu görülmüştür. Bu sonucun küçük debili tesisin kirlilik yükünün diğerine göre daha fazla olmasından kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu sebeple özellikle endüstriyel atıksu arıtma tesisleri için yapılan maliyet analizlerinde debinin yanında kirlilik yükünün de dikkate alınması gerekmektedir.