Ticari bankalarda aktif ve pasif yönetimi

II. Dünya Savaşı'ndan sonra yıkılan Avrupa'nın yeniden yapılanması için uygulanan planların da katkısıyla, Avrupa ülkelerinin sınai ve tarımsal üretiminde artışlar meydana gelmiştir. Bunun yanı sıra tüm dünyada sanayi, ulaşım, haberleşme ve bilgi işlem teknolojisinde hızla ilerlemeler kaydedilmiştir. Ekonomi canlandıkça endüstrinin yeni fonlara ihtiyacı olmuştur. Ancak bankalarda yeterli pasif yapısı oluşmadığı için kredi sağlamakta sorunlar ortaya çıkmıştır. Bunun üzerine 1 960'h yıllarda bankaların 'pasif yapısına önem vermek ağırlık kazanmıştır. 1970'lere gelindiğinde ise, artan petrol fiyatları batılı ülkelerde yüksek enflasyon oranlarına yol açmış, sanayi sektörü durgunluk içine girmiştir. OPEC ülkeleri bu rezervlerin bir bölümünü gelişmiş batılı ülkelerdeki uluslararası bankalara mevduat olarak yatırmışlardır. Petro-dolar adı verilen bu fazlalar da bankaların pasif taraflarını şişirmiştir. O zaman da 'aktif' kompozisyonuna önem verilmesi gerektiği anlaşılmıştır. 1980ü yıllar, dünya finans sisteminde liberalleşme, ürün çeşitlenmesi ve finansal entegrasyon yönünden önemli gelişmelerin olduğu yıllardır. Gerçekten petro- dolarlar, 1980'lerin uluslararası finans piyasalarına önemli bir fon kaynağı iken, 1986'dan itibaren ham petrol fiyatlarının düşmesi bu kaynağın azalmasına neden olmuştur. Bu dönemde liberalleşmenin etkisiyle, finans kurumlarının faaliyet alanlarını ayıran sınırlar gevşemiş, uzmanlık alanları genişlemiştir. Bankaların işlem hacimleri büyük boyutlara ulaşmıştır. Bütün bunların sonunda bilançonun her iki tarafına birden önem vererek ve birbirleri ile ilişkilerini inceleyerek bankayı yönetmenin önemi anlaşılmıştır. Kısaca bir tanım vermek gerekirse; bir bankanın, katını maksimize etmek amacıyla, likidite ve emniyetini göz önüne alarak, bilançosunun aktif ve pasif taraflarını düzenlemesi ve planlaması Aktif Pasif Yönetimi olarak adlandırılmaktadır. Yani bankalar faiz oranı riski ile likidite riskini kabul edilebilir sınırlar içinde tutmak ve gerekli sermayeyi de sağlamak koşuluyla karlarım arttırmaya çalışacaklardır. Bankaların sektörde faaliyetlerini sürdürürken karşılaştıkları risklerden birisi olan kredi riski, belki de bankacılığın doğasında olan tek risktir. Banka tarafından kullandırılan krediler, borçlunun geri ödemelerini hiç yapmaması ya da zamanında yapmaması riskini taşımaktadır. Kredi riskinin aktif pasif yönetimi açısından önemi, nakit akımında sorunlara neden olması ve belirsizlik yaratmasıdır. Bir başka risk olan likidite riski de bankacılığın en temel riskidir. Çünkü bir banka kar elde ediyor olmasına rağmen, likiditesini kaybettiğinde batma tehlikesi ile karşılaşabilecektir. Likidite, bankanın hem ani mevduat çıkışlarını hem de ani fon ihtiyaçlarını karşılayabilme gücüdür. Faiz riski ise, faiz oranlarında meydana gelen dalgalanmalara paralel olarak, aktif ve pasiflerin fiyatlandırmalarında meydana gelen değişmelerdir. Özellikle 1980 sonrasında değişmeye ve çok miktarda dalgalanmaya başlayan faiz oranlan, birebir olmayan aktif pasif kalemleri ve birbirine uymayan vadeler yüzünden bankaların net faiz marjlarında düşüşler görülmüştür. Bankaların sağlamlık düzeylerini ölçmede kullanılan en önemli faktörlerden birisi de sermaye yeterliliğidir. Sermaye yeterliliğinin aktif pasif yönetimi açısından önemi, banka sermayesinin oluşabilecek zararları absorbe edip edemeyeceği ve mevduat sahiplerinin gelirlerini koruyup koruyamayacağıdır. Ayrıca sermaye yeterliliği bankaların ek kaynak sağlama olanağı açısından da önem taşımaktadır. Kur riski ise, döviz kurundaki bir değişikliğin banka aktif ve pasiflerinin değerinde meydana getirdiği değişikliktir. işte bu risklerin yönetilmesi yani aktif pasif yönetimi, Yönetim Kurulu'nun verdiği yetki uyarınca aktif pasif yönetim komitesi tarafından gerçekleştirilecektir. Böyle bir komitenin oluşturulması, bankanın likidite durumu, aktif pasif vade yapısı, belirli aktif pasif kalemlerin getirileri ve maliyetleri, yabancı para durumu gibi konuların sürekli olarak takip edilmesi açısından önem taşımaktadır.