II. Abdulhamid Devri vilayet sanayi mektepleri

XIX. yüzyıl itibariyle gerek isyanların ve gerekse savaşların devleti maddi ve moral açısından yıpratması, Avrupa'nın büyük devletlerine verilen ticari imtiyazların artarak devam etmesi, üretimin sınırlı ve eski usullerle yapılması ve eğitim-öğretim faaliyetlerinin istenilen düzeyde olmaması devleti geniş çaplı bir reform yapmaya mecbur etmişti. Bu problemlerin üstesinden gelmek amacıyla Tanzimat Fermanı'nın ilanından sonra Osmanlı Devleti'nin hemen her kurumunda Batılılaşma çabaları hız kazandı. Siyasi, askeri, ekonomik ve sosyal alanda meydana gelen değişimlerden eğitim kurumları da önemli ölçüde etkilendi. Mevcut eğitim kurumlarında düzenlemeler yapıldığı gibi Ziraat, Orman, Maden ve Telgraf Mektebi gibi modern okullar da açılmaya başlandı. Teknolojik gelişmeleri takip etmek ve ülkede yaygın hale getirmek adına açılan bu teknik okullara 1861 yılında açılması için teşebbüste bulunulan sanayi mektebi de eklendi. Ancak söz konusu mektebin tesisi için çalışmalar devam ederken ilk etapta sosyal yönüyle öne çıkan ıslahhaneler faaliyete geçti. Çalışmamızın temelini oluşturan bu özgün kurumlar ise mesleki-teknik eğitimin ortaya çıkışını sağladı. İlk defa Midhat Paşa tarafından 1863 senesinde Niş'te tesis edilen ıslahhaneyi Osmanlı ülkesinin değişik vilayetlerinde açılan diğer ıslahhaneler takip etti. Daha çok ortada kalmış öksüz, yetim ve kimsesiz çocuklara sahip çıkmak adına faaliyet gösteren ıslahhanelerde okuma-yazmaya yönelik temel eğitim verilmekteydi. İlerleyen yıllarda talebelere bir meslek öğretme kaygısı mekteplerin mesleki teknik eğitim veren bir kuruma dönüşmesine etken oldu. II. Abdulhamid Devri'nin ilk yıllarından itibaren bu dönüşüm hız kazanmaya başladı. Devrin sonuna kadar, öğretilen klasik el san atlarına sanayiye ilişkin diğer meslekler de eklendi. Böylece ıslahhanelerin Sanayi Mekteplerine dönüşümleri de başlamış oldu. Sosyal devlet olmanın gereklerini yerine getirme uğraşları ve Avrupa'nın sanayide kaydettiği gelişmelerden uzak olan Osmanlı sanayisini kalkındırma çabaları bu mekteplerde ifade buldu. Lakin Osmanlı Devleti nin içinde bulunduğu ekonomik durum Sanayi Mekteplerinin gelişmesinin önündeki en büyük engel oldu. Yeterli ve sürekli bir gelir kaynağı bulunmayan mekteplerde teknik eğitimin ilerlemesi bir tarafa zaman zaman talebelerin zaruri ihtiyaçları dahi karşılanamaz hale geldi. İkinci bir sorun ise donanımlı yönetici ve teknik eğitimci eksikliğiydi. Nitekim idaredeki zaaflar fahri komisyonların oluşturulmasıyla nispeten denetim altına alınmışsa da nitelikli usta ihtiyacı -istisnalar hariç- çözüme kavuşturulamamıştı. Bu durum ıslahhanelerin sanayi mekteplerine dönüşümünde aksaklıklara neden oldu. Öte yandan istenilen seviyeye ulaşılamamış olunsa da II. Abdulhamid devrinde Hamidiye Sanayi Mektepleri adı altında yeniden organize edilmeye çalışılan vilayet sanayi mekteplerinde teorik ve teknik eğitimin kalitesinde önemli ilerlemeler kaydedildi. Bu bağlamda çalışmamız Abdulhamid devrinde sanayi mekteplerinin gelişim sürecini takip etmek ve bu yolda karşılaşılan güçlükleri ortaya koyabilmek adına kaleme alınmıştır. Hemen her vilayette bulunan sanayi mektepleri arşiv vesikaları başta olmak üzere birincil kaynaklar ışığında incelenmiş ve tarihsel gelişim süreçleri ele alınarak söz konusu devirdeki durumları karşılaştırmaya tabi tutulmak suretiyle değerlendirilmiştir.