Türkiye'nin yönetim yapısı içerisinde il özel idaresi

Cumhuriyetin, Osmanlı İmparatorluğundan devraldığı kurumlardan biri olan il özel idaresinin, yasal temeli 1281 (1864) tarihli Vilayet Nizamnamesi ile atılmıştır. 1876'dan beri, önemli siyasi, idari, iktisadi ve sosyal değişikliklere rağmen, bütün anayasalar, il özel idarelerine yer vermiştir. 1913 tarihli İdare-i Umumiye- Vilayet Kanunu il Özel İdarelerine çok geniş yetkiler ve çalışma alanı tanınmıştır. Bu alanda son yapılan değişiklik 3360 sayılı kanunla olmuştur. Genel idare itibariyle, merkezi idareye bağlı ve onun taşra teşkilatının bir parçası olan il, özel yönetimi itibariyle kamu tüzel kişiliğine ve seçilmiş organlara sahip bir yerel yönetim birimidir. Özel İdaresinin üç organı vardır. Bunlar, Vali, İl Genel Meclisi ve İl Daimi Encümenidir Günümüzde, özel idarenin, merkezi yönetimin bir uzantısı olan ilden ayırdedilmesi pek de kolay değildir. 1923 yılından günümüze, görevlerinin Cumhuriyetin yeni merkezi kuruluşları tarafından üstlenilmesi ile gerek görevleri, gerekse kaynakları açısından gittikçe güçsüzleşerek ve sorunlar içersinde işlevsizleşerek varlıkları tartışılır duruma gelmiş, adeta 'bitkisel yaşantı' sürer olmuşlardır.. Bunda merkezi idarenin katı vesayet denetiminin de rolü vardır. Son yapılan, 3360 sayılı kanun değişikliği ile görev alanındaki durum hala sürüp gitmektedir. Belirtilen bu ikili hizmetler dışında il özel idarelerinin tek başlarına yürüttükleri hizmetlerin sayısı son derece sınırlıdır. Ancak, özel idareler her şeye rağmen mali imkanları ölçüsünde ve mahallinden de kaynak yaratarak etmeye çalışmaktadır. İl Özel idarelerinin mali yapısı gelirleri ve giderleri olmak üzere iki başlık altında incelenebilir. İl özel idaresinin gelirleri dört ana başlık altında toplanabilir. Bunlar; Öz Gelirleri, Devlet Yardımları, Fon Gelirleri ve 173 Borçlanmalardır. Giderleri ise; kişi ve kuruluşlara para verme yükümü, sermaye oluşumu ve transfer harcamaları, cari harcamalar ve yatırım harcamalarıdır. Karşılaşılan sorunları çözmek amacıyla, Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren çeşitli geliştirme çalışmaları yapılmıştır. Bu çalışmaların özellikle son 30 - 40 yıl içersinde hız kazandığı görülmektedir. Bunlar arasında; MEHTAP, İç Düzen Projesi, İLMİP. KAYA Projesi ve hazırlanan kanun tasarıları sayılabilir. İl özel yönetimlerinin sorunlarını görev dağılımından kaynaklanan sorunlar, örgütlenme ve personel yetersizliğinden kaynaklanan sorunlar ve mali yapısının bozukluğu olarak üç ana grupta incelememiz mümkündür. İl özel İdarelerinin mevcut sorunları aşıp, yönetim yapımız içinde yeniden etkin ve verimli bir birim haline gelebilmesi için öncelikle bu görev kargaşasına çözüm getirmek gerekmektedir. Mali durum ise, pek çok soruna kaynaklık etmektedir. İI Özel İdareleri açısından görev - gelir dengesinin kurulması gerekmektedir. Bu durum karşısında İl Özel İdarelerine yeterli gelir sağlanması, merkeze bağımlılığın azaltılarak öz kaynaklarından gelir elde edebilme yolunun açılması gerekir. İl Özel İdarelerinde, ne sorumlu olduğu hizmetlerle paralel bir teşkilat birimi ne de bu hizmetlerin gerektirdiği uzman personel bulunmaktadır, özel idarelerin sorumlu olduğu hizmetler merkezi idarenin taşra kuruluşları eliyle yürütülmektedir, özel İdarelerin görevlerini yapmaya yetecek bir teşkilata ve personele ihtiyacı vardır. Organlar için ise; valinin yerine seçilmiş bir organ olan il özel yönetimi başkanlığı şüphesiz ki, özerk ve demokratik yerel yönetim anlayışına daha 174 uygun bir tercih olacaktır. İl genel meclisi üyelerinin seçimi konusunda ise bugünkü mevcut sistemi ana hatlarıyla korunması faydalı olabilecektir. Bazı alanlarda değişiklik yapılması işleyişi kolaylaştırabilecektir. Bunlar içersinde oy hakkına sahip olmamak üzere ilgili hizmet birimlerinin amirlerinin katılımı sağlanabilir. İl daimi encümeni il genel meclisinin toplantıda olmadığı zamanlarda çalışarak il özel yönetiminin hizmetleriyle ilgili karar alan bir organ olarak devam ettirilmelidir. Encümenin il genel meclisinde olduğu gibi yargı kararı olmaksızın görevden uzaklaştırılması mümkün olmamalıdır. İlçe özel yönetimi mevcut sorunların giderilmesi amacıyla ileri sürülen bir yönetim modelidir. Buna Yerel Yönetim Bakanlığının kurulması da eklenebilir..