Türkiye'de yabancıların sosyal güvenlik hakları

İlk bölümde sosyal güvenlik kavramının içeriği konusunda açıklamalarda bulunmuş ve sosyal güvenliğin, doğumu itibariyle ekonomik yönden güçsüzleri, insanca yaşamak için yeterli geliri olmayanları korumayı amaçladığı ve ekonomik yönden güçlü olanın katkısının zorunlu olduğunu belirtmiştik. Burada ekonomik yönden en güçlü kurumlar takibi devletlerdir. Bu da sosyal devlet anlayışında kendini bulmaktadır. Bu durumda Türkiye'de yabancılar dahil, herkesin sosyal güvenlik hakkının dayanağı Anayasa ve diğer yasalardır. 1982 Anayasasına baktığımız zaman sosyal güvenlik hakkını prensip olarak yabancı-vatandaş ayrımı yapmadan herkese tanıdığını görürüz (Any. m. 60 vd). Sosyal Güvenlik hakkı; yabancılara, Türkiye'nin taraf olduğu çok taraflı ve ikili sosyal güvenlik sözleşmeleri ile de tanınmıştır. Bunun yanında Anayasamızın 16. maddesine göre, sosyal güvenlik hakkı, diğer temel hak ve hürriyetler gibi, milletlerarası hukuka uygun olarak sınırlanabilecektir. İkinci bölümde Türkiye'de çalışan yabancılara tanınan Sosyal Güvenlik Hakları, Primli ve Primsiz Sosyal Güvenlik Rejimleri açısından incelenmiştir. Primli Sosyal Güvenlik rejimi açısından yabancıların durumuna baktığımız zaman; ilk olarak bağımlı çalışanların sosyal güvenliklerini düzenleyen yasalardan, işçilerin sosyal güvenliklerini düzenleyen 506 sayılı Sosyal Sigorta Yasası, yabancılara kapalı bir sistem kurmamış, aksine yabancıları kapsama alan düzenlemelere yer vermiştir. Ancak 506 sayılı yasa yabancıların uzun vadeli sigorta kollarından yasaklanmasını yazılı istek şartına bağlı tutmuştur. Söz konusu istek şartı yapılan bazı antlaşmalar ile bazı ülke vatandaşları için kaldırılmıştır. Tarımda bağımlı çalışanların sosyal güvenliklerini düzenleyen 2925 sayılı yasada ise yabancılarla ilgili bir düzenleme bulunmamasına rağmen bu konuda daha geniş bir düzenlemeyi içeren 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kurumuna yollama yapılarak, yabancıların kapsama alınması sağlanmıştır. 5434 sayılı TC Emekli Sandığı Kanunu ise Türk soylu yabancılar hariç yabancılara kapalı bir sistem kurmuştur. Bağımsız çalışanların sosyal güvenliklerini düzenleyen yasalardan 1479 sayılı Bağ-Kur yasası yabancılardan Türk Soylu Yabancı uyrukluları, vatansız ve yabancı mültecileri kapsama almış, yabancı uyrukluları ise kapsam dışı bırakmıştır. Bu konuda Türkiye'nin taraf olduğu Avrupa Sosyal Güvenlik Sözleşmesi II. Ek Protokolünde, sözleşme hükümlerinin Bağ-Kur mevzuatına da uygulanacağını taahhüt etmiş olmasına rağmen, yabancı uyrukluların Bağ-Kur kapsamı dışında bırakılması bir eksiklik olarak kalmıştır. Tarımda, bağımsız çalışanların sosyal güvenliklerini düzenleyen 2925 sayılı yasa da yabancılarla ilgili hüküm bulunmamaktadır. Bu konuda bir atıf olmamasına rağmen genel bir yasa olan 1479 sayılı yasaya gidilebilir. Bu durumda 2926 sayılı yasa kapsamından Türk soylu yabancı uyruklular, vatansızlar ve mülteciler yararlanacak, Türk soylu olmayan yabancı uyruklular kapsam dışı kalacaklardır. Primsiz sosyal güvenlik rejimi açısından yabancıların durumuna baktığımız zaman; sosyal yardımlarla ilgili olarak Türk hukukunda genel bir yasa bulunmayıp bu konu münferit kanunlarla yapılmıştır. Bu kanunlar 'Yabancı Memleketlerde Türk Asıllı ve Yabancı Uyruklu Öğretmenlere Sosyal Yardım Yapılması Hakkında Kanun' ve 'Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu', sosyal yardımlarla ilgili yasal düzenlemelerde yardımdan yararlanma hakkı Türk vatandaşlarına tanınmıştır. Yabancıların yararlanabilecekleri sosyal yardım yasaları ise sınırlı sayılardır, ancak Türkiye'nin taraf olduğu ikili sözleşmeler ile bu boşluk doldurulmuştur. Sosyal hizmetlerden yararlanmada yabancıları kapsam dışı bırakan bir düzenleme bulunmamaktadır. Yabancıların 2828 sayılı Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Kanunu'nun kapsamından yararlanmalarına engel bir düzenleme yoktur. 224 sayılı Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi Hakkında Kanun, yabancıları kapsama almış, fakat sigortalı olmayan yabancıların sağlık hizmetlerinden ancak ücret karşılığında yararlanabileceklerini düzenlemiştir. Yabancıların Türkiye'de konut edinmeleri yasak olduğu için yabancıların, 3320 sayılı konu edinme yasasından yararlanmayacaklardır. Türkiye'nin çeşitli ülkeler ile yaptığı iki yanlı sosyal güvenlik sözleşmeleri, çalışmamızda örneğini gördüğümüz üzere 'eşitlik' prensibinden hareket eder. Diğer yandan 'karşılıklık' ilkesi, 'sigorta sürelerinin birleştirilesi', sosyal hizmetlerden faydalanılması, aile yarımları vs gibi birçok konuyu, iki ülke vatandaşları açısından ayrıntılı olarak düzenler. Burada amaç çok taraflı sosyal güvenlik sözleşmelerinde, esnek olarak belirlenmiş veya boşluk bulunan konularda, ayrıntılı düzenlemeler getirilmesi ve iki ülke vatandaşlarının da sosyal güvenlik açısından tatmin edilmesidir. Türkiye, Avrupa'nın hemen hemen bütün ülkeleriyle ikili sosyal güvenlik sözleşmeleri imzaladığı düşünüldüğünde, Avrupa'da çalışan Türk vatandaşlarının ve dolayısıyla Türkiye'de çalışan yabancıların, sosyal güvenlik açısından birçok konuda hak sahibi olduğunu söyleyebiliriz. Yani her ne kadar Türkiye'de çalışan yabancıların bazı sigorta kollarından yararlanmaları yazılı isteklerine bağlanmışsa da Türkiye'nin taraf olduğu ikili ve çok taraflı sosyal güvenlik sözleşmelerde önemli sosyal güvenlik hakları tanınmıştır. İş hukuku ve Sosyal Güvenlik alanında çalışmamızda açıkladığımız Türkiye'nin taraf olduğu çok taraflı sözleşmeler vardır. Bu sözleşmelerin amacı taraf olan devletlerin kendi ülkelerinde ikamet eden, diğer taraf devlet vatandaşlarına karşılıklı olarak eşitlik esasına göre sosyal güvenlik hakkı tanınmaktadır. Sosyal güvenlik alanında önemli olan diğer bir konuda, kişinin kendi ülkesinde sigortalı olarak geçirdiği sürelerin sonradan çalıştığı diğer ülkelerde kabul edilmesini sağlanması ve sosyal sigorta aylıklarının o yabancı kişinin ülkesine transfer edilmesinin sağlanmasıdır. Gerek iki taraflı, gerekse çok taraflı sözleşmelerde bu iki konunun düzenlenmesi nihai amaçtır. Türkiye'nin taraf olduğu çok taraflı sözleşmeler, çalışmamızın son bölümünde ayrıntılı olarak açıklandığı üzere, vatandaşla vatandaş olmayan kimselere sosyal güvenlik konusunda eşit muamele yapılması hakkında sözleşme, Sosyal Güvenliğin Asgari Normları hakkında sözleşme, uluslararası nakliyat işlerinde çalışan işçilerin sosyal güvenliğine dair Avrupa sözleşmesidir. Türkiye'nin son yıllarda taraf olduğu diğer sözleşmelerde Avrupa Sosyal Güvenlik Sözleşmesi ve Avrupa Sosyal Şartı'dır. Bu iki sözleşme diğerlerine göre daha ayrıntılı düzenlemeler içermektedir. Avrupa Sosyal Güvenlik Sözleşmesi, 'eşitlik ilkesini' ayrıntılı bir şekilde düzenlemiş (m. 8) ve ayrıca akit devlet ülkelerinde geçen sigortalı k sürelerinin birleştirilmesi ve yardımların akit devlet ülkesine gönderilmesi konusunda hükümler getirmiş asıl önemlisi, II. Ek protokolünde, Türkiye, Avrupa Sosyal Güvenlik sözleşmesinin SSK ve Bağ-Kur mevzuatına uygulanacağını taahhüt etmiştir. Bu bağlamda, yabancılar hakkında herhangi bir düzenleme bulunmayan, Bağ-Kur kanunda bu konudaki boşluk doldurulmuştur. Avrupa Sosyal Şartı, Avrupa Konseyi üyesi ülkeler tarafından Torino'da imzalanmıştır. Özellikle Şarta taraf devlet vatandaşları açısından, 'eşitlik ilkesini' m. 12 ve m.13'te ayrıntılı olarak düzenledikten başka, özellikle Sosyal Şarta Ek rn. Zde mültecilerden kapsama almış ve 1951 tarihli 'Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair Birleşmiş Milletler Sözleşmesinde kabul edilen yükümlülükleri Şarta eklemiştir. Bu kadar ayrıntılı düzenlemelerin olduğu bir Sözleşmede, vatansızlarlaherhangi bir düzenlemenin bulunmaması, Avrupa Sosyal Şartı'nın vatansızları kapsam dışı bıraktığı şeklinde anlamak mümkündür. Avrupa Ekonomik Topluluğunu kuran sözleşmeye Türkiye, ortaklık ilişkilerini düzenleyen Ankara Andlaşması ve Katma Protokol ile dahil olmuş ve buradaki sosyal güvenlik ile ilgili maddeler Türkiye için de geçerli hale gelmiştir. AT üyesi devletlerin, açık bir biçimde sosyal güvenlik düzenlemelerini geniş ölçüde ve benzeri ilkelere göre düzenlemeleri ve asıl belirleyici özelliğin vatandaşlık değil, çalışılan ve ikamet edilen yerin belirleyici olmasıdır. Bu alanda ortaya çıkan pürüzlerde ikili antlaşmalarla giderilmiştir. Bütün bu uluslararası bildiri ve belgelere baktığımızda, ortak özellik olarak XIX. yüzyıldan bu yana ortaya çıkan sosyo-ekonomik gelişmelere ve peşinde sürüklediği krizlerin toplumun bir kesiminde meydana getirdiği sosyal sorunların insancıl boyutlarla, insan onuruna yaraşır düzeyde karşılanması endişesinin saklı olduğu hemen görülecektir. Buna bir de ikinci dünya savaşının yol açtığı yokluklar eklenince, muhtaçlık durumunun toplumlarda hangi ölçülere vardığı, yiyecek, giyecek ve barınak ihtiyacının uluslararası planda düzenlenen çeşitli belgelere temel taşı olduğu gerçeğiyle karşılaşılmaktadır. Bu noktada, sosyal güvenlik hakkının günümüz gelişmiş toplumlarındaki hem ulusal, hem de uluslararası planda ne ölçüde önemli olduğu bir kere daha anlaşılmaktadır.