Avrupa Para Birliği ve Türk ekonomisine etkileri

Ülkeler arasında uluslararası bütünleşme hareketleri tarih boyunca yaygın olarak görülmüştür. Dünyada birçok ülke bölgesel ekonomik gruplara dahildir. Uluslararası ekonomik bütünleşme temel olarak bir bölgede kaynakların verimli bir biçimde kullanımını teşvik etmektedir. Bütünleşmenin tam olarak sağlanabilmesi için temel koşullar, malların, üretim faktörlerinin ve kişilerin bir bölge içinde serbest dolaşımının sağlanmasıdır. Uluslararası ekonomik bütünleşme düzenlemeleri birçok biçimde yapılmaktadır. Bunların arasında en önemlileri, serbest ticaret bölgeleri, gümrük birlikleri, ortak pazarlar ve ekonomik ve parasal birliklerdir. Avrupa Birliği, bütünleşmenin derinleşmesi ve yaygınlaşması göz önüne alındığında dünyadaki en başarılı ekonomik bütünleşme modelidir. Ekonomik ve parasal birlikler ülkeler arasındaki bütünleşmenin en gelişmiş biçimleridir. AB'nin şu anda uygulamakta olduğu bu tür bir bütünleşme, hem bir ortak pazarı hem de ortak bir parayı içermekte ve diğer alanlarda uygulanan politikalarda da bir uyumlaştırmaya gidilmektedir. 1 Ocak 1999'da Avrupa Tek Para birimi euronun yürürlüğe girmesi ABD'den sonra büyüklük açısından dünyanın ikinci tek para bölgesini yaratmıştır. Avrupa Topluluğu'nda 1958- 1978 arasındaki dönem, üye ülkeler arasında ekonomik ve parasal politikaların koordine edilmesi amacıyla Avrupa Ekonomik Topluluğu'nu kuran Roma Antlaşması çerçevesinde komitelerin ve kuralların oluşturulması dönemi şeklinde ele alınabilir. Avrupa Para Sistemi, yeni bir döviz kuru sistemi yoluyla Topluluk' ta bir parasal istikrar bölgesi yaratmak amacıyla 1979'da oluşturulmuştur. APS 13 yıl boyunca faaliyet göstermiş, ancak sonunda başarısız olmuştur. Topluluk ülkeleri arasında sermaye hareketlerinin serbestleştirilmesi, politikalardaki uyumsuzluk ve uluslararası finans piyasalarından gelen spekülatif hareketler nedeniyle sistem zayıflamıştır. Bu gelişmeler olmasaydı, APS daha uzun bir süre yaşayabilecek ve para birliği için bir temel oluşturabilecekti. Maastricht Antlaşması, ulusal merkez bankalarını ve Avrupa Merkez Bankası'in bir çatı altında toplayan Avrupa Merkez Bankaları Sistemi'ni, ve yeni bir para birimi oluşturulması konularını da kapsayan Avrupa Para Birliği'ne üç aşamalı bir geçiş için uygulanacak programı belirlemiştir. Buna göre, AMB, Avrupa Komisyonu ve ulusal hükümetlerden bağımsız hareket edebilecek ve Birlik'te fiyat istikrarını sağlamayı temel amaç olarak kabul edecektir. APB'de uygulanacak olan para politikasının çerçevesi, sürekli düşük enflasyonu en iyi şekilde garanti edecek olan literatürle uyumlu bir şekilde hazırlanmıştır. Bu politika, aynı zamanda, ülkesinde uzun yıllar düşük enflasyon ve istikrarı sağlayabilmiş olan Alman Merkez Bankası'nın uyguladığı para politikalarından da önemli oranda etkilenmiştir. Bu çalışma APB'ni ve bu birliğin Türk ekonomisi üzerindeki etkisini incelemektedir. Bu bakımdan, öncelikle, uluslararası bütünleşme teorisi ve uluslararası ekonomik bütünleşme hareketlerindeki son durum kısaca ele alınmaktadır. Buna paralel olarak, X1I1uluslararası ekonomik bütünleşme süreçlerinin en gelişmiş modeli olan ekonomik ve parasal birlik tanımlanmakta ve incelenmektedir. Daha sonra, parasal birlik uygulamalarının tarihçesi verilmekte ve Maastricht Antlaşmasına kadar olan süreçte AB'deki ilk parasal birlik uygulamaları ele alınmaktadır. Buna bağlı olarak. APB'nin ortaya çıkışı ve bu birliğin tek para birimi olan euronun yürürlüğe girmesi ayrıntılı olarak incelenmektedir. Bu bölümden sonra, euronun uluslararası bir para birimi olarak rolü ve dış etkileri sorgulanmaktadır. Son olarak, APB'nin Türk ekonomisi üzerindeki etkilerine kısaca değinilmektedir. Çalışmanın amacı, ekonomik ve parasal bütünleşme süreci konusunda bir fikir vermek ve bu kavramın son ve en gelişmiş modeli olan APB'ni inceleyerek, bunun dünyaya ve özellikle Türk ekonomisine yönelik etkilerini sorgulamaktır. Bu çerçevede, çalışma iki bölüme ayrılabilir; bunlardan ilki, APB sürecinin ayrıntılı olarak incelenmesi ve ikincisi de bu sürecin dış etkilerinin ele alınmasıdır. APB uluslararası ekonomik bütünleşme süreci bakımından yeni bir uygulama olduğu ve daha tamamlanmadığı için, bu birliğin iç gelişme süreci ve dünyaya etkileri konusunda kesin bir sonuca şimdiden ulaşmak mümkün değildir. Bu husus, APB'nin Türk ekonomisine etkileri konusunda da geçerlidir. 1 Ocak 1999'dan itibaren euronun yürürlüğe girmesi Avrupa bütünleşme süreci açısından çok önemli bir olaydır. Euronun başarıyla yürürlüğe girmesi ve para birimlerinin değişimi, ilgili ülkelerin makroekonomik yakınlaşma yolunda büyük adımlar atmasıyla meydana gelebilmiştir. 1999 yılı, aynı zamanda, 10 yıldır AB ekonomilerinde süregelen düşük ekonomik büyüme ve zayıf istihdam performansının sona erdiği bir yıl olmuştur. Euronun ortaya çıkışı ve sağlam bir ekonomik politika temeli oluşturulmasıyla birlikte, AB sürdürülebilir bir büyüme sürecine girme aşamasındadır. Euro, kısa süreli bir çıkıştan sonra belli başlı para birimleri karşısında 2000 yılının ortalarına kadar süren bir değer kaybı yaşamıştır. Euronun bu değer kaybı, temel olarak konjonktürel gelişmelerle ve özellikle euro bölgesi ekonomisinin ABD ekonomisine göre daha zayıf bir konumda bulunmasından kaynaklanmıştır. Euro bölgesi ekonomisinin yönetiminde çıkan zorlukların piyasalar tarafından olumsuz olarak algılanması ve döviz kuru gelişmeleri hakkında kafa karıştıran açıklamalar yapılmasında, daha az bir boyutta olsa da, bu değer kaybında etkili olmuştur. Son aylarda, başlangıçtaki sorunların biraz olsun giderildiği ve euro bölgesinde daha iyi bir uyumun olduğu gözlenmektedir. Euronun değeri, ilk yürürlüğe girdiği tarihteki değişim oranlarından önemli oranda aşağıda olmasına rağmen, 1980'lerin sonundan bu yana diğer sanayileşmiş para birimlerine göre reel efektif döviz kuru incelendiğinde, orta vadede bir değerlenme potansiyeli olduğu görülmektedir. 1999'un sonu itibariyle euronun reel efektif değeri, 1987 düzeyinin bir hayli altındadır. Buna rağmen, zayıf euro/dolar kuru ekonomik büyümeyi desteklemekte ve enflasyonist bir baskı da yaratmamaktadır. Bugüne kadar, euro bölgesi ülkeleri euronun zayıflığından ekonomik anlamda yararlanmıştır. XIVBu çerçevede, APB'ni ilk yılı başarılı olarak değerlendirilmelidir. Euronun yürürlüğe girdiği değişim haftası sorunsuz gerçekleşmiş, TARGET ödeme sistemi sorunsuz olarak uygulanmaya başlanmış ve AMB euro bölgesinin para politikasını başarıyla devralmıştır. AMB bağımsızlığına karşı yapılan hareketlere başarıyla karşı koymuştur. AMB. bunun ötesinde, ilk piyasa hareketlerini de gerçekleştirmiş; başlangıçta deflasyon tehditine karşı para politikasını gevşeterek karşılık vermiş, daha sonra ise, yüksek enflasyon riskinin görülmesiyle birlikte politikasını değiştirerek, sıkı para politikasına yönelmiştir. Bunun yanı sıra, 2000 yılının başlangıcında euro bölgesinde canlı bir büyüme yaşanmaktadır. APB'nin euro bölgesi içine ve dışına yönelik etkileri birçok ekonomist için ilgi çekici bir araştırma konusudur. APB'nin iç etkilerine yönelik iyimser senaryolara göre, euronun yürürlüğe girmesi nedeniyle ortaya çıkacak olan yararların sonucunda, mal ve hizmet piyasalarında rekabet artacak ve bu da yüksek büyüme oranı ve istihdamda artışa yol açacaktır. Avrupa sermaye piyasaları da buna paralel olarak gelişecektir. Bu senaryo 1999 yılı için genellikle doğru çıkmıştır. APB'nin olumsuz etkilerinin en önemlisi ise makroekonomik politikaların tespitinde döviz kuru aracının artık kullanılamaz duruma gelmesidir. APB'nin euro bölgesi dışında da etkileri olabilecektir. Üçüncü ülkelere yönelik olan bu etkilerin temel olarak, kurumsal düzeyde, ticaret ve ödemeler dengesi, faturalandırma, mali piyasalar ve döviz kuru alanlarında olması beklenmektedir. Euronun dış etkileri konusunda değişik senaryolar bulunmaktadır. IMF tarafından yapılan simulasyon çalışmalarına göre, euronun etkileri euro bölgesi için, üçüncü ülkelere oranla daha fazla olacaktır. Akdeniz'de bulunan ortak ülkeler için ise euronun yürürlüğe girmesinin yaratacağı büyüme etkisi diğer gelişmekte olan ülkelere göre daha fazla olsa bile yine de sınırlı kalacaktır. Euronun yürürlüğe girmesinin Türkiye'ye etkisinin boyutu, Türkiye'nin euro bölgesi ülkeleri ile mal, hizmet ve mali varlıklar alanlarındaki ticaretinin yoğunluğu, bir rezerv parası olarak euronun gelecekte uygulayabileceği rol ve Türk yetkililerinin uygulayacakları döviz kuru politikası gibi faktörlere bağlıdır. AB ülkeleri ile ekonomik ilişkiler Türkiye için çok önemlidir. Euronun Türk ekonomisine yönelik muhtemel etkileri, euronun diğer önemli para birimlerine karşı hareketine de bağlıdır. Euronun gelecekteki hareketine bağlı olarak, dış ticaretin döviz kompozisyonu ve faturalanması, döviz mevduatları ve dış borçlar gibi Türk ekonomisindeki bazı göstergeler etkilenebilecektir. Türkiye'nin AB'ne tam üye adayı olması dolayısıyla ülkenin ileride APB'ye girebilmesi amacıyla Maastricht yakınlaşma kriterlerine 2 uyumu gündeme gelmektedir. Euro bölgesi dışındaki AB ülkeleri ve aday ülkeler, euro bölgesine 1 TARGET, önemli miktarda euro ödemelerinin yapıldığı ve euro ülkeleri ulusal ödeme sistemlerinin birbirlerine on-line ağı ile bağlı olduğu bir üst ödeme sistemidir. 2 Maastricht kriterleri, fiyat istikrarı, uzun vadeli faiz oranları, bütçe açıklan ve kamu borçlan ve döviz kuru olmak üzere dört tanedir. İlk olarak, aday ülkelerin enflasyon oranı, AB üyesi en düşük enflasyon oranına sahip üç ülke ortalamasının %1.5'unu aşmamalıdır. Aynı şekilde, bu ülkelerin uzun vadeli faiz oranları da üç ülke ortalamasının %2'sinden fazla olmamalıdır. Bir diğer koşul, bu ülke para birimlerinin iki yıl süresince Döviz Kuru Mekanizmasının normal marjları dahilinde seyretmiş olmasıdır. Son olarak, bu ülkelerin bütçe açıklannın GSYİH'ya oranı %3'ü aşmamalı ve kamu borçlarının GSYİH'ya oranı da %60'ı aşmamalıdır. katılmak için bazı ekonomik kriterlere ulaşmak zorundadırlar. APB'ne girebilmek AB'ne üye olmak için zorunlu bir koşul olmasa da, bir ekonomik aşamadır ve bundan dolayı konu potansiyel adaylar için önem taşımaktadır. Bir aday ülke olarak Türkiye, devlet borç oranı dışında hiçbir Maastricht kriterini karşılayamamaktadır. Euro bölgesinde beklenen ekonomik büyüme ve ticaret yaratıcı etkinin Türkiye için yararlı olması bazı koşullara bağlıdır. Bunların içinde en önemli olanları; Türkiye'de makroekonomik ve politik istikrarın sağlanması, Türk şirketlerinin uygun rekabet stratejileri hazırlamaları, euro bölgesinde istikrarlı politikaların hüküm sürmesi, euronun uluslararası bir para birimi olabilmesi yeteneği, uluslararası piyasalarda euronun istikrarı, euro bölgesi ülkelerinin Türk ihraç ürünlerine yönelik talep esnekliği ve son olarak, bu ülkelerin ekonomik büyümelerinin dış ticarete yönelik esneklikleridir. Bu çerçevede, IMF ve Dünya Bankası'nın desteğini alan Türk hükümetinin 2000 yılında uygulamaya başladığı istikrar programı bir fırsat olabilir. Türkiye'de döviz kuru politikası ve euronun nominal bir çıpa olarak kullanılması alternatifi ileride önem kazanacak ve AB'ne tam üye olabilmek ve daha sonraki bir aşamada da APB'ne katılabilmek için hazırlanma süreçleri gibi diğer bazı dış faktörler de bu çerçevede hesaba katılacaktır. Eğer, Türkiye tarafından şu anda benimsenmiş olan euro-dolar kur sepetinin yıllara göre reel değişimi, dış ticarete göre ağırlıklandınlmış bir kur sepetinin değişimi ile karşılaştınhrsa, çıkan sonuçlar, dış ticarete göre ağırlıklandınlmış bir kur sepetinin, Türkiye'nin ticaret gereklilikleri açısından daha uygun olacağını göstermektedir. Burada, bir ülkenin uygulayacağı kur sepetinin belirlenmesinde dış ticaretin sadece bir faktör olduğu da kaydedilmelidir. Kesin bir sonuca ulaşılması zor olmakla birlikte, Türkiye için ticarete göre ağırlıklandınlmış değişken bir kur sepetinin uygulanması, mevcut kur sepetine göre değişimleri daha belirgin yansıtması açısından önemli bir alternatif olabilir. XVI