80 sonrası Türkiye'de sanat ortamı bağlamında resim sanatı

70'lerde Türkiye'nin hemen her yerinde hüküm süren siyasal bunalımlar, toplumsal bölünmeler, ekonomik çöküntü, 1980 yılında yoksulluk, yolsuzluk, enflasyon ve şiddetten yılmış olan kitlenin olumlu karşıladığı 12 Eylül Darbesi'yle sonlandı. Fakat karşıt siyasi grup üyelerinin tutuklanması, partilerin ve sivil toplum örgütlerinin kapatılması ve Türkiye'yi demokratikleşmeden uzaklaştıran anayasanın kabulü, darbenin ülkeyi toplumsal ve siyasal anlamda yeni bir karanlık döneme ittiğini gösterdi. Her yönden yeniden yapılanmayı öneren cunta hükümeti ülkeyi 1983'te yeni partilerin kurulmasıyla yapılan seçimlere karşın 80'lerin sonuna kadar dolaylı olarak yönetti denilebilir. Değişen dünya ekonomisine koşut olarak serbest piyasa ekonomisine geçiş yapmak zorunda kalan hükümetlerin servet dağılımının şeklini değiştirdiği, kırsal ve kentsel kesimlerin farklılıkları açısından ekonomik değişimlerin olduğu, toplumun apolitikleştiği ülke ortamında, aydınlar ve sanatçılar da ikilemler içinde kaldı. Rastlantısal ya da bilinçli olarak çatışmalar içinde yer alanlar, çatışmaların dışında kalanlar, baş kaldıranlar, baş eğenler ayrı ayrı içinde bulundukları durumun, devletle olan çatışkısı oranında, faturasını ödediler. Bu dönemde taraflar arasında uzlaşma alanının kalmaması sonucu, başta bilinçli olmasa da uzlaşmayı sağlayacak bir çare olarak post-modern söylem rağbet gördü. Siyasal konuların açıkça tartışılmasının yasaklanması, kişi hak ve özgürlüklerinin sınırlanması sonucunda her türlü siyasal/toplumsal risk ve sorumluluktan uzak duran, tüketim ve iletişimi yeni bir ufuk, bir nefes alma alanı olarak gören bir genç kuşak yetişti. Zengin olma yolunda tercihler yine 80'lerin başında iyi eğitim ve ticaret olarak belirtilirken, 90'lı yıllarda artık miras, şans oyunları ve politika yönüne kaydı. Bu değişimin 1980 sonrasında başladığı söylenebilir. Bu oluşum Türkiye'de varolurken, 1980'li yılların sonunda büyük bir artış gösteren bir dizi sanat etkinliği aynı dönem küreselleşmenin kıyısında olan Türkiye'nin, pazarlanmasında kullanılan dev bir sahne olarak nitelendirilebilir. Sanat faaliyetlerinin artışıyla, bu faaliyetleri destekleyen kuruluşların sayısındaki artışla giderek sanat ve sanat faaliyetleri şirketlerin rekabetleri için kullandığı prestijli bir platform haline gelmiştir. Çokuluslu kapitalizmin mantığı, kültürü ve kültür üzerinden gündelik hayatın her alanını etkilemiştir. Bu özelleşmenin etkisiyle gerçekleştirilmeye başlayan sanat etkinlikleri ve o dönem açılmaya başlayan özel galeriler hükümetlerin yapması gereken atılımların büyük bir kısmını üstlenmiş ve oluşumunun hızlanmasına ön ayak olmuştur. 80'lere kadar varlığından söz edilemeyecek kadar küçük olan sanat piyasasının oluşmaya başlaması özel galeriler sayesinde olmuştur. Yüzyılın ilk yarısında Batı'da oluşan sanatçı-galerici-koleksiyoner üçgeninin Türkiye'deki ilk filizleri 1980'lerde oluşmaya başlamıştır. Başta devlet ve devlet dışı kuruluşların bu tür bir sanat etkinliklerine alışık olmaması ve resmi bağlantıların, bütçelerin yeterli olmayacağı gerekçesiyle, Avrupa sanat merkezlerinin öne çıkan isimlerinin Türkiye'ye gelmesiyle gerçekleştirilen faaliyetler, giderek evrenselleşen ve profesyonelleşen bir ortamda, çoğunluğu Türkiye'den kişilerin yönetiminde gerçekleşmeye devam etmiştir. Türkiye'de bu sanat faaliyetleri 20. Yüzyıl'ın sonunda politik ve ideolojik yöntemlerin başarısızlığa uğradığı ve bu yolla büyük bir boşluğun yaratıldığı ortamda, sanatçıların bir bakıma daha özgür olmalarını sağlamıştır.1980'ler, Türk toplumunun, yeni kültürel kimlik oluşturma sürecinin en yoğun yaşandığı dönem olarak nitelendirilebilir. Türkiye'deki sanatçıların bu kapital yaklaşımın ilk basamaklarında, 1980'lerin sonundan itibaren daha yoğun bir şekilde kişisel yaşam öykülerinden, fantezilere, güç, cinsiyet ve kimlik sorunlarına kadar birçok sorunu kendisine konu edinerek, toplumla ve yaşadıkları çevreyle ilişkilendirmeleri ve iletişim kurma istekleri bu durumun birer göstergesidir. Siyasalın ve sosyolojinin sanat alanı ile kesişmeye başladığı bu dönemde, klasik resim ile soyut resim arasında tartışmanın yerini düzlem üzerindeki resim ile enstalasyon arasındaki tartışmaya bırakmıştır. Bir taraftan da ekonomik liberalleşmenin sınırsız tüketim vaadi hayatın tamamına yayılmış, buna karşın baskı ve sansür her alanda hissedilir olmuştur. Süreç, estetik bir oluşum bakımından, zihinsel bir gerçeklik olarak yeteri kadar ele alınmamış, genellikle siyasal ve sosyolojik okumalarla bir sonuca varılmıştır. Halbuki yaşanılan bu dönemde ülkenin asıl temsili, sanatsal oluşumların takibiyle daha derinlemesine ortaya çıkartılabilir.1980'den günümüze kadar Türkiye'deki sanat ortamı baz alınarak, aynı dönemdeki resim sanatındaki gelişmeleri konu alan bu araştırmada, yukarıda bahsedilen süreçte toplumsal, siyasal, kültürel ve ekonomik oluşumların estetik oluşumları etkilemesine işaret edilmiştir. Bu bakımdan metnin birinci bölümünde, Cumhuriyet öncesinden başlayarak günümüze uzanan sanatsal gelişmeler, devletin yapısall değişiklikleriyle ilerlemesi göz önünde tutularak tarihsel bir tanımlama ile okuyucuya sunulmuştur. İkinci bölümde ise, 1980 sonrasında küresel söylem ve kapital tutumun benimsenmesiyle kendi içinde bir özerkleşme çabasına giren sanat ortamı, özel kurumlar, finans kurumları, sivil toplum örgütleri, sanat fuarları gibi sanat adına kurumsallaşmayı simgeleyen oluşumlarla anlatılmaya çalışılmıştır. Bu bölümde bahsi geçen kurumlar ve gerçekleştirdikleri sanat faaliyetleri, süreci, özelleşme üzerinden tarihsel bir algılamayla bize sunmaktadır. Üçüncü bölümde tarihsel bir doğrultuda ilerleyen sosyo-ekonomik çözümlemelerin 1980 ? 1990, 1990 ? 2000, 2000 ve sonrası olmak üzere üç bölümde, resim sanatına nasıl aktarıldığı anlatılmaya çalışılmıştır. Bu yolla günümüze kadar olan gelişim sürecinde, resmin kavramsalını ve plastiğini oluşturan etmenler kronolojik bir biçimde ele alınmıştır. Dördüncü ve son bölümde ise, 1980'li yıllardan bugüne sanat ortamında önemli çıkışları ve özgünlükleriyle yer almış yedi sanatçı, üçüncü bölümde olduğu gibi kronolojik bir sırayla ele alınmıştır. Bu bölüm, ilk bölümden itibaren aktarılmak istenen 1980 sonrası Türkiye'deki sanat ortamının gelişimine dair, sanatçıların ve yapıtlarının gelişim süreçleri bağlamında reel örnekleri sunmak amacıyla oluşturulmuştur.