Sanayi ve hizmet sektörlerinde çalışanların eğitim düzeyleri ile istihdam ve ücret düzeyleri arasındaki ilişkiler

Bu araştırmada, Afyonkarahisar ili ve merkez ilçelerinde KOSGEB veri tabanına kayıtlı sanayi ve hizmet sektöründe faaliyet gösteren işletmelerde çalışanların istihdam edilme sürecinde eğitim düzeyinin belirleyici olup olmadığı ve eğitim düzeyi ile ücret düzeyi arasındaki ilişkinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada, nicel ve nitel yöntemler birlikte olmak üzere 'karma araştırma' yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın nicel boyutunun evreni, Afyonkarahisar ilinin merkez ve 13 ilçesinde KOSGEB veri tabanına kayıtlı sanayi ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler oluşturmaktadır. Sanayi sektöründe mikro ölçekli 459, küçük ölçekli 200, orta ölçekli 76 işletme, hizmet sektöründe mikro ölçekli 87, küçük ölçekli 25, orta ölçekli altı olmak üzere toplam 853 işletmede çalışan 15.290 kişiden oluşmaktadır. Araştırmanın nicel boyutunda örneklem seçimi iki aşamalı yapılmıştır. İlk aşamada tabakalı örneklem yöntemi, ikinci aşamada ise küme örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Evrenden tabakalı örnekleme tekniği ile örneklem alınmış ve mikro ölçekli 32, küçük ölçekli 13, orta ölçekli altı işletme olmak üzere toplam 51 işletme ve 576 çalışan araştırmaya dahil edilmiştir. Araştırmanın nicel verileri, 'Sanayi ve Hizmet Sektörlerinde Çalışanların Eğitim, İstihdam ve Ücret Düzeyleri Arasındaki İlişkiyi' belirlemeye yönelik olarak geliştirilen anket formu ile işletmelerin çalışanlarından toplanmıştır. Verilerin analizinde aritmetik ortalama, yüzde, frekans, standart sapma gibi istatistik teknikler kullanılmıştır. Katılımcıların sektör, cinsiyet, yaş gurupları, eğitim düzeyi, ücret düzeyi, değişkenine göre görüşlerinin karşılaştırılmasında, yüzde, frekans, ki-kare, pearson korelasyon katsayısı, tek yönlü varyans analizi, çoklu doğrusal regresyon modeli ve kullanılmıştır. Veriler SPSS programı kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın nitel boyutunda ise yine Afyonkarahisar il merkezi ve ilçelerinde KOSGEB veri tabanına kayıtlı olarak faaliyet gösteren sanayi ve hizmet sektör işletmelerinde en az üç yıl iş deneyimi bulunan 14 çalışanla görüşme yapılmıştır. Araştırmanın nitel verileri ise içerik analizi tekniği ile analiz edilmiştir. Araştırmanın sonuçlarına göre hem sanayi hem de hizmet sektöründe kadın istihdam oranı erkek istihdam oranının altında yer almaktadır. Bunun yanında hizmet sektöründe kadın çalışanların eğitim düzeyi, erkek çalışanların eğitim düzeyinden daha yüksektir. Eğitim düzeyi yüksek olan kadın ve erkek çalışanlar hizmet sektöründe, eğitim düzeyi düşük olan çalışanlar sanayi sektöründe istihdam olanağı bulmaktadır. Çalışanların, asgari ücret düzeyinin düşük olması, güvencesiz çalıştırılma ve fazla mesai ücretinin ödenmemesi gibi nedenlerden dolayı her iki sektörde iş değiştirmektedir. Araştırma sonucunda, çalışanların işe girme sürecinde eğitim düzeyinin belirleyici olmadığı, çalışan seçiminde işverenin, deneyim ve referansı en etkili ölçüt olarak kabul ettiği görülmektedir. Sanayi sektöründe lisans mezuniyetinin, hizmet sektöründe ise ön lisans ve lisans mezuniyetinin, ücret düzeyi üzerinde etkili olduğu saptanmıştır. Kadın ve erkek çalışanların aynı eğitim düzeyine sahip olmalarına karşın kadın çalışanlar, erkek çalışanlardan daha az aylık ücret elde etmektedir. Kadın çalışanların aylık ücreti üzerinde en çok etkili olan faktör eğitim düzeyi iken, erkek çalışanlarda eğitim düzeyi, yaş, çalışılan sektör, çalışma yılı ve yapılan iş değişkenleri ücret düzeyi üzerinde etkili olduğu saptanmıştır. Ailenin eğitim düzeyi, çalışanların eğitim düzeyi üzerinde belirleyici rol oynamaktadır. Özellikle kadın çalışanların eğitim düzeyi ile annelerinin eğitim düzeyleri arasında pozitif orta düzeyde bir ilişki söz konusudur. Ayrıca çalışanların eğitim düzeyi yükseldikçe iş bulma, daha iyi yaşam sürdürme daha fazla ücret elde etme ve sosyal hareketliliğe yönelik beklenti ve algıları en üst düzeyde iken, eğitim düzeyi düştükçe herhangi bir beklenti içinde bulunmadıkları anlaşılmaktadır.