Stereotyped gender role perceptions and presentations in elementary schooling: A case study in Burdur (2001-2002)

oz İlköğretimde kaliplaşmiş toplumsal cinsiyet rolü algılama ve sunumları: burdur'da bir ilköğretim okulunda alan çalışması (2001/2002) Kaya, Havva Eylem Yüksek Lisans, Kadın Çalışmaları Bölümü Tez Yöneticisi: Doç. Dr. Demet Varoğlu Temmuz 2003, 236 s. Öğrencilerine yaşamlarının ileri aşamasında kendi hür iradelerini ve becerilerini geliştirme fırsatları sunduğu iddiasında olan bir eğitim sisteminin içeriğinde, faydalı özelliklere sahip, etkin liderlik konumlarında cinsiyetler arasında eşitliğin bulunduğu ve dahası rollerin cinsiyetlere göre kalıp örnekler olarak belirlenmediği bir kariyer yapısının bulunması beklenmelidir. Bu beklentinin uygunluk ve tutarlılığı bir yana, okullarda öğretmen istihdamı ve ders kitabı seçimi konusunda da tarafsız bir şablona sahip olmalıdır. Pek çok çocuk evlerinde birkaç kitapla okullarında ise düzinelerce kitapla büyür. Yakın zamanda yapılan araştırmalara göre, ilkokullarda okutulan ders kitaplarının büyük bir kısmı cinsiyetçi kalıplar içermektedir. Bu kitaplarda, kadınlar nadiren ana karakter olarak karşımıza çıkarlar ve ana karakter oldukları durumlarda da genellikle erkek karakterlere bağımlı pasif figürlerdir. Kadınlar çoğu zaman ev hayatı ile ilgili rollerde gösterilir; birçok ders kitabında, sadece erkeklerin işe gittikleri, erkek çocuklarının canlan ne isterse yapabilecekleri, kız çocuklarının ise annelerinin en iyi yardımcıları oldukları varsayımından hareket edilir. Bu iddialar ışığında araştırma, 2001- 2002 eğitim-öğretim yılında Burdur'da bir ilköğretim okulunun 1 -5'inci sınıflarında öğrenim gören öğrencilerine okutulan ders kitaplarında, toplumsal cinsiyet rolü kalıp sunumlarının varlığının incelenmesini ve öğrencilerin, bu tür cinsiyetçi sunumlardan etkilenip etkilenmediklerinin öğrenilmesini hedefleyen bir vaka çalışması olarak hazırlanmıştır. Bu amaçla, okutulmakta olan ders kitapları, toplumsal cinsiyet rolü kalıp sunumlarını ne şekilde içerdiklerinin anlaşılması için önceden belirlenmiş kategorilere uygun olarak analiz edilmiş, bu sunumların öğrenciler üzerindeki etkilerinin değerlendirmesi ise, 1- 3'üncü sımf öğrencilerinden belirlenen bir konuda resim yapmaları, 4-5 'inci sımf öğrencilerinden ise yine aynı konu üzerine resim çizmeleri ve kompozisyon yazmaları istenerek yapılmıştır. Bu çalışmanın bir diğer amacı da, Türk ilköğretim okullarının 1 -5'inci sınıflarında eğitim veren öğretmenlerin kendileri ile mülakat yapılmak suretiyle, incelenen ders kitaplarındaki toplumsal cinsiyet rolü kalıp sunumlarının farkında olup olmadıkları ve bu rollerin kalıp sunumları konusunda genel görüşleri öğrenilmek istenmiştir. Araştırmanın sonucunda, 2001/ 2002 eğitim-öğretim yılında, Burdur'da incelenen ilköğretim okulunun 1 -5'inci sınıflarında okutulan ders kitaplarında, toplumsal cinsiyet rolü kalıp sunumlarına ve aynı okulda eğitim gören öğrencilerin resim ve kompozisyonlarında da bu tür sunumların yansımalarına rastlanmıştır. Yapılan mülakatlar esnasında ise öğretmenlerin, toplumsal cinsiyet rolü kavramına ve söz konusu ders kitaplarında yer alan bu rollerin kalıp sunumlarına karşı farklı bakış açılarına sahip oldukları gözlenmiştir.