Türk resminde 1950 sonrası dışavurumcu yaklaşımlar

Batıdaki modernleşme kentlerin birer sanayi merkezlerine dönüşmesiyle buralarda yoğunlaşan insanın yeni yaşam kurma çalışmalarına neden olurken, ülkemizdeki modernleşme; Cumhuriyet ile birlikte yepyeni bir devlet olarak kurumlaşan toplumun üst yapı kurumlarında yaşanan siyasal bir değişimin sonucunda oluşmuştur. Batı modern dünyanın kültür ve sanat odaklarını aşmaya başlarken Türkiye önce siyasal ve toplumsal özgürleşmeyi, onun ardından da bireysel özgürleşme sürecini yaşamıştır. Bu süreç içinde model olarak izleme durumunda bulunduğumuz ve sanatını tanıma ve anlama uğraşı verdiğimiz Batıdaki akımları izlemek için gerekli iletişimin kurulması zorunluydu. Fakat öncelikle Fransa'ya gönderdiğimiz sanatçılarımızın günün akım ve uygulamalarının dışında kalmalarının esas sebebi bu iletişimi oluşturamamış olmalarına bağlıdır. Batı'dan çok farklı toplumsal ve ekonomik koşullarda bulunmamız, plastik sanatlar üretmeye karar veren ve bunların gelişimini genel kültür yapısının oluşumunda değerlendirmeyi amaçlayan ülkemiz için sancılı bir dönemin geçirilmesini de zorunlu kılmıştır. Birbirini doğuran ve birbirine karşıt gelişen bir üsluplar tarihini yaşamayan resim sanatımız Batı'dan aldığı resimsel üsluplarda ise düşünsel tabanı ihmal ederek sürekli retinal yolla gerçekleşen bir gelişim sürecini yaşamıştır. II. Dünya savaşının sonuna dek ülkenin siyasi gereksinimlerine yanıt olacak uygun bir sanat yörüngesi bulmaya çalışan ülkemizde, bir araya gelen kuşaklar sanatımızın gelişim tarihini oluşturmuştur. Konumuzu oluşturan Dışavurumculuğun Batı'da yaşandığı yıllarda Türkiye'de Cumhuriyet Devleti henüz oluşum aşamasındadır. Sanatımız ise kendinden tümüyle farklı çıkış noktaları olan Batı sanatını tanıma ve anlama uğraşının yanı sıra onu model olarak izleme durumundadır. Türk resminin başlangıç aşamasında Alman Ekspresyonizminin gelişimindenoldukça farklı da olsa ilk Dışavurumcu yaklaşımlara 1920'li yılların sonlarında rastlanır. 1940- 1960 'lı yıllarda ABD'de etkili birtakım olan Soyut Dışavurumculuk; sanat ve kültür yaşamında modern evrensel programlara daha açık bir dönemimizi oluşturan 1950'li yıllarda Paris yolu ile Türk sanat çevrelerine ulaşır. Fakat ülkemizde bu akımı hazırlayan 'Sürrealizm', 'Otomatizm', 'Varoluşçu' görüşler yaşanmadığı için önce Batıdan kopyaya yakın etkiler olarak başlayan Soyut Dışavurumculuğun; bilinçaltı, düşgücü, içtenlik gibi yöntemlere dayanması nedeniyle sanatçılara cesaret vermiştir ve bu anlatımı tavırlara dönüştürmüşlerdir. İlk soyut denemelerinde geometrik biçim dilini ya da özgür bir fırça işçiliği ile dokusal etkiyi amaçlayan bir üslubu benimseyen Türk sanatçısı; dinamik, değişken, şidetli karşıtlıklar içeren gerilim, yoğunluk sonucu oluşan içe dönük bir anlatım yerine genellikle kaligrafik düzenlemeleri tercih etmişlerdir, insanın iç dramına önem veren ve evrensel bir nitelik taşıyan soyutlayıcı, soyut dışavurumcu eğilimlerle birlikte Türk resmi karşıtlarıyla ilk defa aynı konumda olma şansını elde eder. Soyut Dışavurumcu eğilimlerin ardından 1970'li yılların sonlarında Avrupa ve Amerika'da aynı anda ortaya çıkan Yeni Dışavurumculuk; Bireyi bir kez daha sanatın merkezine oturtan birtakımdı. Fakat Batı 1980'li yıllarda Dışavurumculuğu yeniden ele alırken onunla aynı kulvara giren Türk toplumunda figür yıllarca sorun olagelmiştir. Figürü yıllarca yeterince kullanmamış bir toplumun sanatçısı olarak ressamlarımız yalnızca Dışavurumculuğu değil figürü de ele alarak bu İki akımın bileşkesini aramıştır. Bu süreç içinde kendi sanat gelişiminin doğal bir sonucu olarak Figüratif Dışavurumcu sanatçı tipinin simgesi kabul edilen sanatçılarımızın varlığı da söz konusu olmuştur. Batıdaki Yeni Dışavurumculuğun resim pazarı tarafından desteklenmesinin nedeni sanatsal mali krizin kışkırttığı bir davranıştı. 1970- 1980'li yıllar arasında dışlanan tuval resmi olgusu boya resmininöldüğüne tam inanıldığında Yeni Dışavurumculuk aracılığıyla yeniden ümit vaad eder olmuştu. Özünde satılır bir nesne olma kimliğinden kurtulmaya çalışan sanat ürünü ile sanat tröstünün uzlaşmaz çelişkisi tröstün iflasına yol açacaktı. Minimal ve kavramsal sanatların yarattığı bu boşluğu dolduran Yeni Dışavurumculuğun kazandığı önem iflasın eşiğine gelen galericilerin de zaferi olmuştur. Tuval resmi geleneğinden gelen ve resimsel sorunları her zaman bu olgu içinde ve biçimsel düzlemde yansıtan Türk resmi henüz tuval resminin sorunlarını aşamamıştır. Bu nedenle ülkemizde teorilerin iflası ve buna bağlı olarak sanat pazarının bunalımı söz konusu değildir. Fakat Batıdaki sorunları farklı boyutlarda yaşayan ülkemizin özlemi ve kendi gerçeği çok daha çelişkilidir.