Çağdaş Türkiye sanatında üretim tüketim ilişkileri ve bu ilişkilerdeki aksamalar

Atatürk'ün 1922'de yaptığı bir konuşma ile başlayan Türk halkının plastik sanatlarla olan ilişkisi, o günden bu yana büyük bir aşama kaydetmiş, çeşitli sorunlara rağmen günümüze kadar gelmiştir. Ancak çağdaş sanatın toplumumuzda daha da yaygınlaştırılabilmesi için bazı reform çalışmaları gerekmektedir. Bu tezin amacı Avrupa Topluluğu süreci ile birlikte artık farklı bir yola giren Türkiye'nin, çağdaş sanat yaşamında ihtiyaç duyduğu kültürel reformların gerçekleştirilebilmesi için gerekenleri saptamaktır. Sanata ve sanatçıya olan etkilerini araştırabilmek için, üretim ve tüketim kavramlarının incelenerek başlandığı bu çalışmada, Türkiye'de sanatsal üretimin Cumhuriyetin kurulduğu yıllardan itibaren nasıl bilinçli olarak geliştirildiği, üretilip tüketildiği ve sanat eğitimi veren kurumların zaman içinde nasıl çoğaldığı ele alınmıştır. Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında başlayan, ancak, ne yazık ki, kısa bir zaman sonra enerjisini yitiren ve Türkiye'nin sosyal yapısına tam olarak uymadığı için de sorunlara sebep olan reform çalışmalarını bir model olarak kabul etmemek imkansızdır. Aradan bunca yıl geçmesine rağmen, Cumhuriyet'in ilanının hemen sonrasında yapılan bu reformların günümüz sanatında değişik şekillerde ortaya çıkan izlerini görmek hala mümkündür. Çağdaş sanatın yaygınlaştırılmasının yanı sıra, ciddi bir reform çalışması gerektiren bir diğer konu da sanatsal belleğin kaydıdır. Aslında, son zamanlara kadar Türkiye'de tarafsız kaydın çok da yapılmadığı bilinen bir gerçektir. Bu araştırmada, Cumhuriyet döneminde uygulanan kültür reformlarına dahil olan müzelerin, o zamanlardan beri hemen hiçbir değişiklikgöstermeyerek atıl ve sorunlu bir biçimde durduğu, bu konudaki sivil girişimlerin ise daha güncel müzecilik anlayışlarını benimseyerek yeni arayışlara yöneldiği tespit edilmiştir. Kültür ve sanat konusunda en başta akla gelecek kurum, Kültür Bakanlığı olmasına rağmen, çağdaş sanat müzeciliği konusunda sivil kuruluşlar daha aktif ve başarılı görünmektedirler. Kültür Bakanlığı, plastik sanatlara karşı olan kayıtsızlığını, sadece hükümetin iktidarını meşrulaştıracağı zamanlar bozmuş, çoğu zaman meydanlara konan heykellerle gücünü ispat etmeye çalışan devlet, dünyanın tüm ülkelerinde zaman zaman olduğu gibi, yapılanın sanata bir katkı olduğunu iddia etmiştir. Reform gerektiren bir üçüncü alan ise sanat eğitimi sistemidir. Değişik eğitim sistemleri tartışılırken, müzelerdeki eğitim modelleri üzerinde durmakta fayda görülmüştür. Buradan hareketle, çağdaş batı toplumlarında, müzeciliği, sanat eserlerinin sergilenmesi olarak gören bir anlayışın artık çok ötesine geçildiği ve çağdaş müzelerin çeşitli eğitim kurumları ve içlerinde bulundukları kentlerle organik ilişkiler içinde oldukları gösterilmiştir. Çalışmanın bir diğer bölümünde, sanatçının eserlerini tüketime sunması sürecinde karşı karşıya geldiği kişi ve kurumları da irdeliyerek, sanatçıların galerilerle ilişkileri, küratörlük sistemi ve medya-sanatçı ilişkisi sorgulanmıştır. Ayırabildiği kaynaklar itibariyle, etkin bir konumda olduğu düşünülen özel sektör ve özel sektör - sanatçı ilişkisi de bu bölümde ayrıca incelenmiştir. Bir sonraki bölümde ele alınılan sanatçıların hukuksal hakları kısmında, UNESCO'nun sanatçı hakları için önerdiklerinin bu çalışmaya eklenmesinin yanı sıra, telif haklarının ne ifade etmesi gerektiği de vurgulanmaya çalışılmıştır. Sonuç ve öneriler bölümünden sonra geleneklerde ressam Taner Ceylan ve İsmet Doğan, seramik sanatçısı Burcu Karabey, sosyolog ve küratör Ali Akay, küratör Vasıf Kortun ve galerici Yahşi Baraz ile yapılan röportajlar çalışmaya eklenmiştir. Bu röportajların kullanılmasındaki ana neden ileride bu çalışma okunurken sanatla değişik biçimlerde ilgili kişilerin ağzından dönemin sorunlarının aktarılmak istenmesidir.