Resimde espas

Sanat yapıtı, doğaya eklenen bir nesnedir ve zaman-espas içinde yer alır. Espas içindeki nesnenin, çeşitli noktalarından çıkıp, optik bir koni şeklinde seyircinin gözüne gelen ışınların tablo planı tarafından kesilmesi sonucu ortaya çıkar. Espas kelimesi derinlik, aralık, boşluk, alan, uzay, perspektif, atmosfer gibi anlamları içermektedir. Resim bir eylemin, bir uygulamanın yani boyamanın neticesidir. Anlama-tanıma gücümüz onda bir takım formlar ayırd edecek ve onları metodik bir şekilde analiz edecektir. Form teriminin birçok anlamı vardır. Form terimiyle geometrik figürler veya şemalar, desen, renk, ışık-gölge, betimlenen süje veya varlıkların, manzaralar, kompozisyon, oranlar denge veya düzen gibi resim elemanlarını kastetmekteyiz. Resim sanatı, yapısı gereği espassız düşünülemez. Resim sanatında espas binlerce yıl biçimsel olarak iki boyutlu yüzeyde derinliksiz olarak gelişmiştir. İlkçağ resimlerinde Mısır- Yunan-Roma sanatında, Türk-İran minyatürlerinde anlatımlar amaçlar farklı olmasına karşın, hep iki boyutlu uygulamalar görülmektedir. Kimi zaman bu iki boyutlu yüzeyi delerek illüzyonistik bir derinlik elde etme girişimlerinde de bulunulmuştur. Yunan sanatında çizgi bindirimleriyle rakkursi, Hellenistik sanatta volümleme girişimleri Roma ve Bizans sanatlarında eğik, paralel perspektif ve birbirini örten formlarda derinlik elde etmeye çalışılmıştır. Ancak Rönesans'ta Giotto'nun volümlemeye dair bulguları, Brunelleschi'nin perspektif yasasını buluşu ve bunu Massaccio'nun resim sanatında uygulayışıyla tarihte ilk olarak iki boyutlu yüzey delinerek, sonsuza giden bir derinlik elde edilmiştir. XVII. yiizyil Barok sanatçıları, Rönesansın katı tutumu aşılıp daha çok algısal, optik, vizüel gerçekliği bulguladılar. Resim sanatı böylece doğal mekanda hareketle kendi illüzyonist gerçek mekanını elde etmiştir. İtalya, yeni çağın buluşu olarak perspektife uygun mekanı çizme bilimini keşfetmişti. Bu nedenle bilimsel perspektifin bulunuşuna değin İtalyan ressamlan daima Giotto'nun mekan anlayışına dönmüşlerdir ve Giotto'nun o açık mekan anlayışına Massaccio varmıştı ve Massaccio Rönesans için önemli bir basamak olmuştur. Resimlerde oluşturulmaya çalışılan mekan, karşıtlıkların dengelenmesiyle sağlanmıştı. Kompozisyon elemanları, içlerinde bir karşıtlık taşırlar. Bu çelişki tüm devinim ve gelişmenin kaynağıdır. Nesne ve olaylar bu karşıtlıklarla devinir, gelişirler. Resimlerdeki karşıtlıklar hem bir birlik, hem de bir savaşım içindedirler. Resmin her öğesinin rolü de resimsel dil sorunu çerçevesinde değerlendirilmelidir. Bir bütün olarak gördüğümüz zaman resim renk karşıüıklanyla nesnel kısımlarına bölünür. Birleşimin kavranabilir hale gelmesini sağlayanlardan biri renk vurgularıdır. Resim sanatında espas uygulamaları bir takım resimsel elemanlarla gerçekleşebilmektedir. Bunlardan birisi renktir. Sıcak renklerin öne, soğuk renklerin geriye atılması ile espas sağlanmıştır. Espas etkisi bir formun üzerine gelen zıt renkli başka bir formla verilmeye çalışılmıştır. Diğer resimsel elemanlar çizgi, doku, perspektif, ışık-gölge, yön, hareket, teknik ve malzeme konu ve anlam farklarıdır. Bu elemanlar bir yapıtın sözlük zenginliğini oluşturur ve ancak bir yapıt bu elemanlarla bir varlık kazanır. Resim sanatında empresyonist sanatçıların getirdiği yeni espas şekillenmeleri ile bir sanat ekolünün kurucuları olmuş, gölge-ışığı çok iyi dengelemişler renk, ışık ve titreşimleri maddeleştirmişlerdir. Örneğin Cezanne' nin espas anlayışı diğer Em presyonistlerden farklıdır. Cezanne ile büyük hareket kazanan modern resim düşüncesi, izlenimcilerle başlayan yüzeysel etkideki mekan algılanmasını resim düzlemindekiVIII parçalanma eğilimi ile sonraki büyük dönüşümlere hazırlamıştır. Kısaca öklidiyen espası tersine uygulayıp, kavramsal bir espas elde etmiştir. Degas resimlerinde ışık ve gölgeleri, biçimleri verirken, pastel renkler ile daha ağır ve daha kalın fırça vuruşları kullanarak espas olanağı sağlamıştır. Ancak ne renklendirme ne de ışık-gölge ile espas oluşturma yöntemine gitmemiştir. Van Gogh ise üç boyutlu gerçekçilik denen şeyi yani doğanın bir fotoğraf gibi resmedilişini umursamamıştır. Gauguin ise sonsuza giden derinliği yassı formlar ve parlak renklerle resim yüzeyine yaklaştırmıştır. Matisse renkleri kalın fırça darbeleri ile canlı bir şekilde kullanmış espası resim yüzeyine çekmiş, böylece biçimler yüzeyin önünde ve arkasında kalmıştır. Picasso'nun espası ise dokunulur espastır. Espas resmin yüzeyinin önündedir. Fontana'nın iki boyutlu bir ortamda derinlik izlenimi yarattığı, gerçek espası resim yüzeyine soktuğu açıkça görülmektedir. Jackson Pollock espası, boyaları yüzey üzerine akıtarak, damlatarak oluşturmuştur. Steal ise çalışmalarında koyu renkte boya parçaları ve onların altında gözüken daha açık renk katlan ile espası yaratmıştır. Robert Rauschenberg uyumsuz nesneleri birleştirip espası değişik kompozisyonlarla ifade etmiştir. Mondrian'ın espas rengi beyazdır. Mondrian yaşamı boyunca oran ve denge sorunlarıyla uğraşmış. Doğayı yıkarak, yok ederek dengeye varabileceğini düşünmüştü. 'Doğayı yıkma, derinliği bulmadır diyen Mondrian espası tualin yüzeyinde aramıştır. Soyut sanat görünür olanı değil onun ötesindeki evrensel yasaları bulgulamayı amaçlamıştır. Soyut sanat doğa karşıtı bir sanattır. Bu nedenle soyut sanatın espası derinliksiz olarak resim yüzeyinde iki boyutlu olarak gelişim gösterir. Toplumlarda görülen yaşam çeşitliliği, teknik ve malzemedeki hızlı gelişimler, sanatçılar da uyandırdığı farklı duygular modern sanatta değişik espas şekillenmelerine neden olmuştur.