Ahşap ve alçı süslemeciliğinde Çelebi Mehmed dönemi süsleme repertuarı

Bu araştırmanın kapsamını Çelebi Mehmed dönemi ( 1413 -1421)ve bu dönemde gözlenen ahşap ve alçı süslemeciliği belirlemektedir. Söz konusu malzemelerle ortaya konan eserlerin belgelenmesinde ve dekoratif içeriklerinin analizlerinde analitik bir yöntem amaçlanmıştır. Öncelikle döneme özgü ahşap ve alçı eserlerdeki süsleme repertuarı ortaya konmuş, daha sonra belirlenen teknik ve dekoratif özellikler kapsamında öncül, çağdaş ve ardıl örnekler ele alınarak farklı malzeme ortamlarıyla karşılaştırmalar yapılmıştır. Konu olan dönemin ahşap ve alçı eserlerinden günümüze gelen örnekler iki ayrı kentte - Bursa, Amasya - ve üç ayrı yapıda - Amasya Bayezid Paşa Camii (1414-1419), Bursa Yeşil Camii (1419-1424) ve Bursa Yeşil Türbe' de (1424-1425) yer alır. Ayrıca aynı döneme tarihlenen Merzifon Çelebi Mehmed Medresesi (1414- 1417) kapısı da bugün Ankara Etnografya Müzesi 'ndedir. Amasya Bayezid Paşa Camiı'nde konu kapsamına giren bir kapı ve dört pencere kanadı ile doğu ve batı tabhane odalarındaki alçı kaplamalar vardır. Bursa Yeşil Camii'nde orjinal dört ayrı pencere kanadı ile altı ayrı odadaki alçı kaplamalar konu edinilmektedir. Bursa Yeşil Türbe' nin ise orjinal olan kapısı ele alınmaktadır. Alçı malzemede Amasya ve Bursa örnekleri arasında büyük oranda aynılık söz konusudur. Ahşap malzeme örnekleri ise Amasya ve Bursa'da kendi içlerinde gruplanmaktadır. Alçı eserler kapsamında yapılan karşılaştırmalardan da anlaşılacağı gibi geleneksel kullanıma ve işleve sahip alçı yüzeylerde çalışmaya konu olan tarihsel kesit kapsamında net bir ortak süsleme repertuarı ortaya çıkmaktadır. Belirlenen bu repertuar için yapılan karşılaştırmalardan yola çıkarak Ankara, İznik, Amasya, Bursa dörtgeni söz konusu dönemin alçı malzemeli süslemeciliğinde etkin rol oynar. Amaçlanan dekoratif ifadeyi ve işlevsel içeriği en pratik -kalıplama tekniği ile- ve en ucuz yoldan hızlı bir biçimde yapılandırmayı sağlayan alçı malzeme ve özgü süsleme eylemi konu olan dönemdeki zaviyeli camilerin yan mekanlarında sivil bir fonksiyonel içerikte görülmektedir. Söz konusu alçı yüzeylerde yer alan kompozisyonların yapılan karşılaştırmaları sonucu hem dönem içindeki - ve öncesi ve sonrasındaki- kullanım ve yayılım alanları belirlenebilmekte, hem de repertuar adına geleneksel kullanımla yeni -özgün- olanın varlığı belirlenebilmektedir. Hem alçı hem ahşap malzemedeki geometrik kompozisyonlar kapsamında eie alınan kompozisyonların öncüllerinin varlığı, yeni olmadıklarını düşündürtebilir. Ancak bu gelenekselcilikten çok geometrinin -matematiğin- tutarlılığından ve devamlılığındandolayıdır. Özellikle alçı eserler kapsamında yer verilen geometrik kompozisyonların farklı malzeme ortamlarında pek çok öncülü tespit edilebilmektedir. Ancak dikkati çeken nokta, ortak kullanım açısından kompozisyonların bitkisel dolgularına kadar birbirlerinin aynı oluşlarıdır ki bu da dönem repertuarının göstergesi olan estetik tercihi ortaya koymaktadır. Ahşap eserlerde ise Amasya Bayezid Paşa Camii ve Merzifon Çelebi Mehmed medresesi kapıları ve onlarla karşılaştırılabilecek olan Osmancık Koca Mehmed Paşa Camii kapısı teknik ve dekoratif içerik açısından oldukça eşdeş ve geçirgen bir ahşap süslemeciliğinin bu bölgedeki varlığını hissettirir. Bursa örnekleri ise teknik açıdan olmasa bile dekoratif açıdan oldukça özgün bir emeği yansıtır. Söz konusu Bursa Yeşil Camii'nde ele alınan tüm örneklerden farklı özellikler sergileyen 4 no'lu pencere kepenginin süslemesindeki kompozisyon şeması ve motifler Timurlu estetik anlayışına yakınlaşır. Bu duruma etken olarak da yapıda çalışan sanatçıların kökeni kendini hissettirmektedir. Dolayısıyla söz konusu dönemin ahşap ve alçı eserlerindeki süsleme repertuarının oluşum ve yayılım aşamasında Amasya'da var olduğu tespit edilebilen ortak bir ahşap işçiliği atölyesi, Bursa'da ise kendine özgü ahşap süsleme eylemi etkin rol oynarken, alçı malzemede daha önce Ankara ve İznik'te varlığı bilinen alçı süslemeciliğinin Amasya ve Bursa'daki eş zamanlı ve eş kullanımlı devamı, yer aldıkları mekanın işlevsel içeriğiyle de bütünleşerek kendini gösterir. Genel olarak Çelebi Mehmed Dönemi kapsamında ahşap ve alçı süslemeciliğine bakınca ahşap ve alçı eserlerin ayrı ayrı kendi içlerinde bilerek belirlenmiş belirli bir süsleme repertuarının olduğu hissedilmektedir. Ahşap malzemeli örnekler, repertuar açısından, Amasya-Merzifon ve Bursa şeklinde iki grupta toplanmaktadır. Alçı malzemede ise tüm örneklerde Amasya ve Bursa'daki eserler kapsamında belirli bir repertuar kendini göstermektedir. Öte yandan gerek iki malzemeyi birbiriyle ve gerekse çağdaşı diğer malzeme ortamlarıyla karşılaştırarak yapılan belirlemelerden yola çıkarak söz konusu dönemde, özellikle çini süslemeciliği ve Bursa Yeşil Cami' deki örgütlü sanat eylemi kapsamında belirlenebilen kollektif bir üslubun, dönemin ahşap ve alçı süslemeciliği için de - önce kendi içlerinde, sonra da kendi aralarında ve diğer malzeme ortamlarında ortaya konan benzerlik ve aynılıklar sayesinde - geçerli olduğu söylenebilir.