Türkiye'de ulaştırma yatırımlarının değerlendirilmesi için çok ölçütlü bir yöntem geliştirilmesi

Tüm ülkeler, özellikle Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler, kısıtlı olan kaynaklarını en etkin biçimde değerlendirmek yani yatırım kararlarını doğru vermek zorundadırlar. Bu nedenle ekonominin en önemli öğelerinden olan ulaştırma açısından da dikkatli olmak gerekmektedir. Çünkü ulaştırma yatırımları çok pahalı, alternatif kullanımı olmayan yatırımlardır. Ayrıca ulaştırmanın kendine özgü nitelikleri, yatırım değerlendirmelerinde özel yaklaşımların ve yöntemlerin kullanılmasına gereksinim göstermektedir. Bu bağlamda doğrudan parasal olarak ölçülmeleri olanaksız ya da çok güç olan etkilerin değerlendirilmeleri çözüm arayışı süren sorunlardandır. Yakın zamanlara kadar bu etkilerin de paraya çevrilmesi şeklinde yöntemler yaygın olarak kullanılmışlardır. Bu yaklaşıma ilişkin ciddi eleştiriler karşısında yeni yöntemler geliştirilmiştir. Ulaştırma yatırımlarının değerlendirilmesi bakımından özellikle gelişmekte olan ülkelerde veri yetersizliği, gerekli nitelikte uzmanların az oluşu, ulaştırma yönetiminde örgütsel dağınıklık ve koordinasyonsuzluk ve bu tür ülkelerdeki alışkanlıkların sonucu olarak karar süreçlerine politikacıların bilimsel incelemelere dayanmaksızın belirleyici biçimde karışmaları söz konusu olmaktadır. Bu çalışmada yukarıda belirtilen sorunların çoğunun yaşandığı Türkiye için basit, katılımcı ve şeffaf bir yöntemin ve bu yöntemin uygulanabileceği bir karar sürecinin tanımlanması amacı güdülmüştür. Çalışmanın 'Giriş' bölümünde konu, dünyadaki ve Türkiye'deki uygulamalarıyla kısaca tanımlanmıştır. 'Yatırım ve Proje Tanımları' başlıklı ikinci bölümde yatırım ve proje kavramlarına açıklık getirilmeye çalışılmıştır. Üçüncü bölümde yatırımların değerlendirilmesine ilişkin temel kavramlara ve değerlendirme sürecinin kısaca açıklanmasına yer verilmiştir. Dördüncü bölümde çok kısa olarak ulaştırma yatırımlarının başlıca özellikleri açıklanmıştır. 'Ulaştırma Yatırımlarının Değerlendirilmesi' başlığını taşıyan beşinci bölümde bu konudaki metodolojinin tarihsel gelişimine kısaca yer verildikten sonra, günümüzde kullanılmakta olan değerlendirme yöntemleri tanıtılmıştır. Daha sonra Avrupa Birliği bağlamında sürdürülmekte olan ulaştırma yatırımlarının değerlendirilmesi çalışmaları kısaca açıklanmış ve Avrupa Birliği üyesi ülkelerin değerlendirme yöntemleri, farklılıkları vurgulanmaya çalışılarak özetlenmiştir. Bu bölümün sonunda iulaştırma yatırımlarının ulusal ekonomi açısından ayrıntılı olarak değerlendirilme çabalan içinde karşılaşılan sorunlar ve çözümleri ile bu doğrultuda geliştirilmiş OECD, UNIDO ve Dünya Bankası yöntemlerine yer verilmiştir. Atana bölüm ulaştırma yatırımlarında, ulaştırmanın kendine özgü özelliklerinden kaynaklanan ve parasal olarak değerlendirilmelerinde güçlükle karşılaşılan zaman değeri, trafik kazaları ve çevre etkilerinin değerlendirilmesine dünyadaki uygulamalardan yararlanılarak ışık tutulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın amacım oluşturan bir yatırım değerlendirme yöntemi önerisi geliştirilmesine ilişkin sorun saptamaları, yorumlar ve çözüm bulma arayışları yedinci bölümde, 'Türkiye'de Ulaştırma Yatırımların Değerlendirilmesi için Bir Çok Ölçütlü Değerlendirme Yöntemi önerisi' başlığı altında sunulmuştur. Bu bölümde öncelikle çalışmanın gerçekleştirilmesindeki süreç tanıtılmıştır. Bu süreç bağlamında öncelikle günümüzde Türkiye'de ulaştırma yatırımlarının değerlendirilmesi konusu ayrıntılı olarak irdelenmiştir. Bu konuda genel gözlemlerin dışında, büyük ölçüde Türkiye'de ulaştırma yatırımlarının değerlendirilmesinde rol alan KGM, DLH ve DPT yetkilileriyle yapılan görüşmelerden elde edilen bilgi, görüş ve yorumlara dayanılmıştır. Türkiye'de ulaştırma yatırımlarının değerlendirilmesi için resmi anlamda genel kabul gören belirli bir yöntem bulunmamaktadır. Uygulamalar kurumdan kuruma hatta değerlendirmeyle görevlendirilmiş kişi, üniversite veya firmaya göre değişebilmektedir. Ancak bu uygulamalar genelde, yetersiz verilerle Fayda Maliyet Analizinden esinlenerek oluşturulmuş değerlendirme yöntemleri olarak ortaya çıkmaktadır. Bu bağlamda örneğin zaman değeri aynı coğrafi bölge ve aynı zaman dilimi için farklılaşabilmektedir. Güncelleştirme yüzdesi için bile benzer durum söz konusu olabilmektedir. Karar süreci de önemli koordinasyonsuzluk ve belirsizlikler içermektedir. Bu koşullar altında ulaştırma yatırımlarındaki son söz, diğer konularda da olduğu gibi, bir değerlendirme yöntemine dayanılmaksızın politikacılara kalmaktadır. Sonuçta ülkenin kısıtlı kaynaklarının israfına neden olan ulaştırma yatırımı örnekleri çoğalmaktadır. Yukarıdaki sorun tanısı ve ülkemizin koşullan göz önüne alınarak bu çalışmada bir yöntem ve karar süreci önerisi geliştirilmiştir. Bu önerinin temelini dünyadaki uygulamalardan da esinlenen, veri kısıtını fazla zorlamayan, Avrupa Birliği ülkeleri uygulamalarına ters düşmeyen, bilimsel bir temele dayanan, olabildiğince basit, kanlıma çok ölçütlü değerlendirme yöntemi ile bu yönteme dayanan yine şeffaf bir karar süreci yaklaşımı oluşturmaktadır. Bu çok ölçütlü değerlendirme yöntemindeki ölçütlerden birincisi, yalnızca doğrudan parasal ölçümü mümkün olan etkileri içeren Parasal Fayda Maliyet Oranıdır. Başlangıç ilkeleri gereği bu oran zaman değerini içermemektedir. Diğer etkiler için, zaman değerinden, ulaştırma planlarına uygunluğa kadar uzanan 18 adet ölçüt önerilmiştir. Bu çalışmada önerilen ölçütler, yöntemin yapısındaki katılımcılık niteliği dolayısıyla değiştirilebilecektir. Bu ölçütler ve ölçütlerle ilgili ağırlıkların belirlenmesi için her yıl toplanması düşünülebilecek, yasal dayanağı olan bir Ulaştırma Şurası düşünülmüştür. Karar süreci açısından ulaştırmayla ilgili birimlerin bir bakanlık çatısı altında toplanması önerisinde bulunulmuştur. Çalışmanın sonunda geliştirilen öneri, bir örnek üzerinde uygulanmıştır. Bu uygulama sırasında kullanılacak ağırlıkların belirlenmesi amacıyla da değişik çevrelerden 26 uzmanla anket çalışması yapılmıştır.