İnsanın insanlaşma sürecinde sanat oluşumlarına yeniden bakış

Tezime, insanlaşma sürecinin gerçekleşmesinde, emeğin önemini irdeleyerek başladım. Bu başlangıç, insanın tarih öncesi dönemine odaklanmamı gerektiriyor doğal olarak. İnsanın insani özelliklerinin ortaya çıkmasını sağlayan etken emek. İnsan, nesneleri tutup kavrayabildikten sonra, onlara biçim vermeye başladı. İnsanın araçları bulup kullanmaya başlaması, bilinçli üretimi beraberinde getirdi. Bu durum, onun doğaya daha farklı bakmasına neden oldu. Beraberinde kültür de gelişmeye başladı, insan emeğinin bir ürünü de dil. Eylediğini anlaşır kılma çabası dili geliştirdi. Yaptığı araçlarla doğayı değiştirebileceğini öğrenen insan, kendi istemi dışında gelişen, kendisi için tehlike oluşturan unsurların benzerlerini yaparak, doğa üzerinde üstünlük kuracağını düşündü. Böylece resimsel tasarımlarını, idollerini ve ritüel danslarını geliştirdi. Doğa karşısında duyduğu çaresizlik ve korku, her türlü sanatın başlangıcını oluşturdu. ikinci bölümde topluluklarda aile yapısının değişmesiyle oluşmaya başlayan sınıflı toplumdaki değişimleri ve gelişimleri ele aldım. Aile yapısının değişmesi, mülkiyetin erkek üzerinde birikmeye başlamasına neden oldu. Böylelikle mülkiyeti elinde toplayan sınıflar ortaya çıkmaya başladı. İnsanlar, doğadan ayrılıp, mülkiyet ve iş bölümü nedeniyle ortaklaşa aile yapısı bozulunca, insanla dış dünya arasındaki denge de bozulmuş oldu. Büyüsel ritüel, sanatsal yaratım araçları sayesinde din kavramına dönüştü. Tanrılar ortaya çıktı. Dinler, kuramsal düşüncelerini oluşturarak, toplumsal kurumlara dönüştüler. Sınıflı toplumlarda, topluluğu temsil etme görevi rahip, hekim, bilgin ve düşünür arasında paylaşıldı. Paylaşırlarken, kendi çıkartan doğrultusunda sanatı, dini ve bilimi yönlendirdiler. Bilim zamanla tanrılardan ayrılmaya başladı. Bu bölümde Antik Yunan'da ve Anadolu'da ortaya çıkan, etkileri günümüzde de süren, Tales, Anaksimondros, Anaksimenes, Ksenofanes, Pitagor, Heraklit, Ampedokies, Anaksagoras, Demokrit, Sokrat, Platon, Aristoteles, Arşimet gibi başlıca düşünürleri ele aldım. Aynı zamanda meydana gelen değişimler karşısında sanatın nerede durduğunu ve nereye evrildiğini irdeledim. Üçüncü bölümde, Roma'nın çöküşüyle birlikte başlayan gerileme dönemine, ortaçağa girdim. Ortaçağda sanatın din tarafından nasıl yönlendirildiğini ve bulunduğu konumu inceledim. Burjuvazinin ortaya çıkış zamanı ortaçağ. Bu kez burjuva, elinde topladığı kapitalle soyluları ve dini etkisiz hale getirip gücü eline geçirdi. Burjuvanın gelişimi ve matbaanın bulunuşuyla, Aydınlanma dönemine girildi. Basılan kitaplardan, Antik düşünce yeniden öğrenilmeye başlandı ve Rönesans yavaş yavaş kendini gösterdi. İnsan aklı yeniden öne geçti. Doğa araştırmalarının başlaması, Rönesans'ın oluşmasına önemli katkılarda bulundu. Her şey insana göre belirlenmeye başladı. Perspektif kullanıldı. İnsan anatomisi keşfedildi. İnsan kendisini tanımaya ve çevresini yeni gözüyle incelemeye başladı. Bu dönemde sanat da çok büyük ilerlemeler kaydetti, insanlaşma yönünde en büyük katkı sanattan geldi. Bilim sanatı, sanat bilimi destekledi. Böylece üretimi kolaylaştıran makineler icat edildi. Yeni ticaret yolları ve sömürgeler bulmak için, bilinmeyen denizlere yelken açıldı. Artık, kapitalist ekonomik yapıya, eski düzenin hiçbir kurumu yardımcı olamıyor, aksine engel oluşturuyordu. Dinin yeniden yorumlanmasıyla Protestanlık ortaya çıktı. Protestanlığın ortaya çıkmasıyla da bilim ve düşünce alanlarında yeni gelişimler oldu. Düşünce yöntemleri ve temel doğa kanunları geliştirildi. Bu değişimlerin yanında, yeni toplumda, özgürlük ve mülkiyet kavramlarını temel alan liberalizm ortaya çıktı. Dördüncü bölüm, gelişen toplumsal çelişkilerin ortaya çıkmasıyla başlıyor. Devletin sürekli soylu sınıfların çıkarları doğrultusunda kararlar alması, iflasına neden oldu. İflas tan kurtulmak için halktan yeni vergiler alınmaya kalkılması, halkın ayaklanmasına neden oldu ve 1789 yılında, Fransa'da devrim gerçekleşti. Soylu sınıfın ayrıcalıktan ortadan kaldırılarak, yaşantı ve düzen temelden değiştirildi. Fransız burjuvazisinin önündeki tüm engeller ortadan kaldırıldı. Sanat da devrimle birlikte değişerek klasizme evrildi. Bu tarzın seçilmesine neden olan en büyük etkenler, devrimin yurtseverlik ve yiğitlik ülkülerini, cumhuriyetçi özgürlük düşüncelerini en iyi temsil edebileceği inancıydı. Devrimin son yıllarında gelişen romantizm, yeni bir yaşam ve dünya görüşünü yansıttı. Liberal düşünceler, sanatın esin kaynağı olmaya başladı. Liberalizm ve gericilik arasındaki kavgadan, yatırımcı kapitalistle, galip çıktı. Para toplumsal ve özel yaşamın tümüne egemen oldu. Tüm ülkülerin ve ütopyaların yok olması sonucu, yalnızca gerçeklere dayanma eğilimi gelişti ve sanatta doğalcılık gündeme geldi. Doğalcılığın ide-olojik olarak nitelikleri, gerçekten kaçmaya karşı çıkılarak, olaylarda dürüstlük aranması ve etkinciliğin teoride kalmayıp, eyleme geçirme düşüncesidir. Doğalcılık emekçi sınıfın sanat hareketi olarak başladı, bu sanat, bilimsel öğelerin dışında, siyasal ve ahlaksal tavra sahiptir. Sanatın toplumsal yönü, sanatçılar arasında topluluklar oluşturma eğilimini getirdi. Doğalcı sanat, devletten ve burjuvadan doğal ki destek görmedi ve küçük bir kesimin ilgilendiği sanat oldu. Sanatçıların karşı durma tavırları yavaş yavaş yok oldu ve kendi köşelerine çekildiler. Bu durum sanatçıların, eğitimciler ve uygulayıcılar olarak ikiye ayrılmasına neden oldu. Beşinci bölümde, gelişen endüstriyel kapitalizmin, yaşamda oluşturduğu bunalımı ve bu durumun sanattaki etkilerini ele aldım, izlenimcilik, çağın hız ve değişim duygusunu ifadelendirdi. İzlenimcilik, sanatı kır yaşamından çıkartarak, kente soktu. Kentlileştirdi. Yapıtlarda, durağanlığın yerine dinamizm, soyut düzenin yerine organik yaşam geldi. Fiziki yaşam ve plastik biçimin yüzeyselleştirilmesi, izlenimciliğin yeniliği oldu. İzlenimcilik, dünyanın parçalandığını, insani değerlerin yitirildiğini gösteren bir çökme belirti siydi, izlenimcilik sonrasında, yeni yüzyılın sanatı, doğal nesnelerin deformasyonunu benimsedi. Van Gogh ve Gauguin expresyonizmin, Cezanne kübizmin öncüleri oldular. Sanatın yaşam için işlevi ve doğaya bağlılığı bu dönemde tartışıldı, izlenimcilik, modem kültürün içinde bulunduğu bunalımın farkındaydı. Ancak, bu kültürün iki yüzlülüğünü ve yalancılığını vurgulayan, izlenimcilik sonrası sanat oldu. Modem sanatın amacı, duyularla değil, akılla üretmekti. Savaş sonrasında Rusya'da kübizm, konstrüktivizm yönünde gelişti. Konstrüktivistler sanatın sonraki biçimlenmelerinde ö- nemli etken oldular. Avrupa'da ise, savaşın mekanize insan kıyımına karşı da da hareketi nihilist bir tepki olarak ortaya çıktı. Amacı geleneksel değerlere temelden karşı çıkmaktı. Anlatımın doğrulanlığı savunuluyordu. Bilinçdışının yaratıcılığına ulaşmak için, otomatizmi serbest bırakıyordu. Devamında aynı donelerden yola çıkan sürrealizm gelişti. Kapitalizmin tüketim anlayışı, sanatın da bir tüketim aracı olması anlayışını getirdi. Popüler sanat ve popüler kültür burjuvazi ve burjuva sanatçılar tarafından geliştirildi. Kitle iletişim araçtan, popüler kültürün ve pop sanatın yaygınlaşmasında önemli görev üstlendiler. Kapitalizm nasıl uluslararası bir boyuta eriştiyse, yarattığı pop sanat ve kültürü de onunla beraber taşındı. Altıncı bölümde, günümüzde etkin olan sanat görüşlerini ve sanatın insanlaşma sürecinde durduğu yeri ele aldım. 1960 sonrasında, sanatın sorununu duyduğu iki konu; batılı insanın kendi toplumunu ve yaşadığı dünyanın değerini sorguya çekmesi ile geçmişş sanatın getirdiği sınırlamaların yarattığı zorlamaydı. Bu sorunların ele alınışı sonunda, yanıt iki yönde, kavramsal sanatın ve bu sorunları felsefi düzlemde ele alan postmodernizm doğrultusunda gelişti. Her iki oluşuma da insanlaşma sürecinde yer a- lışlan nedeniyle eleştirel olarak yaklaştım. Kavramsal sanatı genel yapısı içinde, postmodernizmi de yapısallcılar ve postyapısallcıları inceleyerek ele aldım. Yapısalcılık ve postyapısallcılık modemizme karşı çıkıştı. Postmodernizm, yapısallcılar ve postyapısallcılar üzerinden gelişti. Bu bağlamda, Levi-Strauss, Lacan, Derrida, Foucault, Deleuze ve Lyotard gibi başlıca düşünürlerin kuramlarını ve argümanlarını inceledim. Postmodernizmi sağlıklı olarak değerlendirebilmek için bu kuramların ve argümanların, diyalektik bir yaklaşımla, insanlaşma sürecine olan katkılarını sorgulamak gerekli. Sonuç olarak, incelemelerim ve saptamalarının doğrultusunda, insanın insanlaşma sürecinde sanatın ve sanat oluşumlarının gerçek yerinin ne olması gerektiğini belirttim. Tez çalışmamada ele aldığım konuların çoğu, yeni bir tez başlığı oluşturabilecek nitelikte. Rahatsızlığını duyduğum ve sorunlarıyla usumu sürekli meşgul eden günümüz şartlarını ve sanatın konumunu, geçmişşi de ele alarak çözümlemem gerekiyordu. Bugün durduğumuz yerde, tüm geçmişşi üzerimizde taşıdığımıza inanıyorum. Bu anlamda hepimiz tarihe karşı sorumluyuz. Bu bilinçle, karşımıza çıkan olguları, oluşumları ve kavramları ancak diyalektik tavırla çözümleyebileceğimizi düşünüyorum. Bu yolla ancak bilincimizin dumura uğratılmasını engelleyebilir, daha geniş ve derin düşünme yeteneğini kazanabilir, olayların ve olguların arkasında bulunan nedenleri kavrayabiliriz. Bu anlayışla, kavramları sorgulamaya ve araştırmalarımı yapmaya devam edeceğim.