Demokratik vatandaşlık ve insan hakları bağlamında din öğretimi

Son yıllarda insan hakları ve bu hakkın bir parçası olarak din ve vicdan özgürlüğünün yerel bir mesele olmaktan çıkıp küresel bir boyut kazanması ve çeşitli dini grupların kendi daireleri içinde kalıp dış dünya ile yüzleşmeden din eğitimi yapmalarının neticesi olarak ortaya çıkan olumsuz sonuçlar din öğretiminin tüm insanlığın onur ve mutluluğuna katkı yapar bir tarzda ele alınmasının önemini ortaya koydu. Tüm dünyada ve Türkiye'de din öğretiminin din ve vicdan hürriyetine uygun yürütülmesi ve din öğretimi yoluyla bir arada yaşama kültürünün olmazsa olmazı olan demokratik vatandaşlık bilincine ve insan haklarına katkı yapmanın yollarını aramak önemli bir problem alanı haline geldi. Araştırmamızda din öğretiminin ulusal ve uluslararası hukuktaki yerini, din ve vicdan özgürlüğü içindeki konumunu belirlemek ve din öğretiminin demokratik değerlere dayalı vatandaşlık bilinci oluşturmadaki rol ve sorumluluğunu tartışmayı amaçladık. Bu amaç etrafında insan hakları kavramı ve tarihi, insan hakları ile din arasındaki tarihi ve teorik ilişki, din öğretimi ile insan hakları arasındaki ilişkiler, demokratik vatandaşlık, geniş vatandaşlık eğitimi içinde din öğretimi ve demokratik toplumda din öğretiminin keyfiyeti çalışmamızın temel sorgulama alanlarını oluşturmuştur. Çalışmamız teoriktir. Konu, Türkçe, İngilizce kaynaklar ve uluslararası belgelerden elde edilen bilgi ve veriler ışığında Türkiye bağlamında tartışılmıştır. İlahi Dinler öz itibarıyla insan onurunu yüceltmeyi hedefleyen ilkeler getirmişlerdir. Başta İslam olmak üzere bu dinlerin ana kaynaklarında insanları birleştiren bir yaşam tarzının temelini oluşturan tevhit, adalet, imanda ihlasın esas oluşu, kul hakkı, ahlak ve fazilet düşünceleri insan haklarının en derin köklerini temsil etmektedir. Din öğretimi uluslararası hukukta din ve vicdan özgürlüğünün bir parçası olarak kabul görmekte ancak bu hakkın kullanımının da başkalarının inanç ve vicdan özgürlüğüne uygun olması talep edilmektedir. Din öğretiminde her mezhep veya dinin kapalı daireler içinde kendi eğitimini yaptığı veya farklı muafiyet uygulamalarıyla öğrencilerin kamplaşmaya sürüklendiği modeller demokrasi ve hoşgörü anlayışının gelişmesinde tercih edilebilir görülmemektedir. Son dönemlerde birçok ülkede minimal vatandaşlık eğitimine tercih edilen maximal vatandaşlık eğitimi öğrencilerin kültürün manevi boyutuna bakışlarını demokratik temellere oturtma ve bu yolla daha demokratik ve ahlaklı bir kişilik geliştirmelerine yardımcı olma sorumluluğunu din öğretimine yüklemektedir. Demokratik toplumda din öğretimi toplumun çeşitli kesimlerinden gelen farklı din algılamaları ve uygulamaları arasında diyaloga dayalı iletişim ortamı oluşturarak vatandaşlık eğitimine tamamlayıcı bir rol üstlenmektedir. Demokratik toplumda din öğretimi aracılığıyla vicdan özgürlüğü ve demokratik vatandaşlık açısından istenen hedefleri gerçekleştirebilmek için devlet, aile, öğrenci, öğretmen, dini topluluklar, okul kültürü ve çevrenin sahip olduğu bir takım hak ve sorumluluklar vardır. Ayrıca din öğretimine dair süreçlerin de uluslararası belgelerde tavsiye edilen standartlara uygun olarak düzenlenmesi gerekmektedir. Kamu güvenliğinin sağlanması, kamu düzeninin devamı, genel ahlak veya genel sağlığın korunması, başkalarının hak ve özgürlüğünün korunması demokratik toplumda din öğretimini sınırlayıcı ilkelerdir