Avrupa Birliği'nde siyasi bütünleşme ve Türkiye

Jean Monnet'in fikirleri esas alınarak hazırlanan 'Schuman Bildirgesi ile Avrupa'da kalıcı barışın sağlanmasında ilk adım atılmış oldu. Bu fikrin bir ürünü olan AKÇT Avrupa'da ilk uluslarüstü şartlan olan antlaşmadır. Ekonomik kaygılarla varılan AKÇT antlaşması ile birlikte Siyasi Bütünleşmenin ilk aşaması olarak düşünülen bir Avrupa Savunma Topluluğu oluşturulmaya çalışılmış, ancak bu çaba Fransa' mn vetosu yüzünden gerçekleşememiştir. Bundan sonraki çabalar hep ekonomik bütünleşmeden siyasal bütünleşmeye ulaşma yolunda olmuştur. 25 Mart 1957 tarihinde imzalanan Roma Antlaşması ile Avrupa Birliğine giden yolda önemli bir aşama kaydedilmiş ve 1992 Maastricht Anlaşmasına kadar Topluluk ilişkilerine damgasını vuracak olan AET kurulmuştur. Avrupa Siyasi İşbirliğinin mekanizmaları ilk kez 1970'de kabul edilen Lüksemburg raporu ile belirlenmiştir. İlk başlarda Topluluk fikrinden ayrı oluşturulmaya çalışılan Avrupa Siyasi İşbirliği fikri zamanla birbirlerine yaklaşmış, sonunda da birbirinden ayrı düşünülmez hale gelmiştir. 1975 yılında kurulan AGİK bunun ilk işareti olmuştur. Avrupa Siyasi İşbirliği ilk kez 1987 yılında Tek Avrupa Senedi ile bir antlaşma temeline oturtulmuştur. AT'nin kurucu antlaşmaları, Toplulukların kurulmasına ilişkin sözleşmeler olmakla birlikte, Toplulukların kurulmasından sonra da devam edecek hak ve yükümlülükler de içermektedir. Roma Antlaşmasını ortaya çıkartan siyasi iradenin devamlı ortaya konması sayesinde bugünkü siyasi yapısı ile Avrupa Birliği ortaya çıkmıştır. Schumanplanının en temel özelliği politik olmasıdır. Schuman, AKÇB'nu ekonomik dayanışma yaratarak, siyasi birliğe geçmek için aracı bir örgüt olarak görmekteydi. Avrupalı Devletler, ekonomik bütünleşme olmadan, siyasi bütünleşmenin olmayacağını anlamışlardır. Bir yandan oluşturulmaya çalışılan ve bir çeşit federasyonu andırması düşünülen Avrupa Siyasi Birliği çalışmaları sürdürülürken; bir yandan ise milliyetçilik akımları gelişiyor. Bazı önemli siyasi olaylarda - Bosna Hersek Dramında olduğu gibi- Birliğin etkisiz kalması ve ortak bir dış politika oluşturamaması birlik içinde bir uyum olmadığı şeklinde değerlendirildi. Kurucu Antlaşmalar Avrupa Siyasi Birliğini oluşturabilmek için çeşitli koşullar getirmişlerdir. Örneğin Tek Avrupa Senedinde, ortak dış politika oluşturabilek amacıyla, dışişleri bakanlarının yılda en az dört kez toplanması öngörülmüş, ayrıca bakanlar konseyinde kararlarda oy çokluğu ilkesi getirilerek veto sistemi kaldırılmıştır. Avrupa Birliği terimi ilk kez, Avrupa Birliğini kuran antlaşma olarak da anılan Maastricht Antlaşması ile birlikte kullanılmaya başlanmıştır. Antlaşma metninde üye devletlerin anlaşması çok kolay olmadı. Örneğin, ekonomik ve parasal birlik konusunda İngitere ve Danimarka pek taraftar davranmadılar. Bu iki ülke için ayrı protokol hazırlandı. Maastricht Antlaşması Avrupa Siyasi BMiğinin kurulması amacıyla hazırlanmış çok önemli bir anlaşmadır. Ancak üye ülkelerin bu antlaşmayı kendi vatandaşlarına kabul ettirmeleri hiç de kolay olmamıştır. Örneğin Danimarka'da yapılan referandumda halk antlaşmayı reddedmiştir. Anlaşmada Siyasi Birlik için önemli olan konular; ekonomik ve parasal birlik, avrupa vatandaşlığı, ortak güvenlik ve dış politika konulan detaylı olarak düzenlenmiş ve bu konuların hayata geçirilmesi ile ilgili olarak takvimler belirlenmiştir. Bu anlaşma ile ilk kez vatandaşların bireysel başvuru hakkı kazanmışlar ve bir Ombudsman oluşturulmuştur. Maastricht Antlaşmasına göre, Birliğin temel yönetim organları, Komisyon, Konsey, Avrupa Parlamentosu, Adalet Divanı ve Asliye Mahkemesidir. Yönetim organlarının dört tür karar alma prosedürü vardır. Danışma, Ortak Karar Alma, İşbirliği ve Uzlaşma Prosedürü. Maastricht Anlaşmasının ardından gelen en önemli gelişme 1996 yılında başlayan ve 1997 haziran ayında tamamlanan hükümetlerarası konferanstır. Bu Konferansta Avrupa Birliğini 2000'li yıllarda şekillendirecek olan Amsterdam Anlaşmasının çerçevesi oluşturulmuştur. Bu çerçeve nitelik ve nicelik olarak daha çok fazla büyüyen, birleşen ve derinleşen Avrupa Birliği'dir. Konunun Türkiye açısından önemi büyüktür. Türkiye Avrupa' mn bütünleşmesi konusuna hiçbir zaman duyarsız kalmamış, hemen yam başında oluşan bu oluşuma dahil olabilmek için elinden gelen çabayı göstermiştir. 1963 yılında imzalanan Ankara Anlaşmasıyla bu yakınlaşma ilk kez resmi bir belge ile hayata geçirilmiştir. Anlaşmanın uygulanması Türkiye'nin beklentileri doğrultusunda gelişmemiştir. Avrupa devletlerinde yaşayan Türk vatandaşlarının çok şiddetli uyum sorunları yaşaması, Türkiye'nin Yunanistan ile yaşadığı sorunlara her gün bir yenisinin eklenmesi, Türkiye'nin sosyal ve ekonomik düzenlemeleri gereken hızla yerine getirememesi, İnsan hakları sorunlannın büyük ölçüde çözümlenmemiş olması, Avrupa'da 1990'dan sonra, oluşan yeni devletlerin ortaya çıkması ve Almanya'nın daha sonraları açığa çıkacak örtülü vetosu Türkiye'nin AB'ne tam üyeliği yolundahep birer engel olarak karşısına çıkmıştır. Bu gerekçelerle Türkiye'nin 1989 yılında yaptığı tam üyelik başvurusu reddedilmiştir. 1989 yılında Türkiye'nin yaptığı tam üyelik başvurusunun ardından, 1996 yılı Gümrük Birliği'ne geçilmesi sürecine kadar Türkiye ile Birlik arasındaki gelişmeleri Türkiye açısından olumlu olarak nitelemek mümkün değildir. Türkiye, tam üyelik konusunda, Kardak Krizi ve Mali Yardım Engeli konusu nedeniyle önceleri Yunanistan' m engellemesi ile karşılaşmıştır. Ayrıca, buna öteden beri Birlik tarafından sürekli konu edilen insan haklan ihlalleri eklenmiş, daha da önemlisi Almanya' mn örtülü vetosu, tam üyelik konusunda Türkiye'nin karşısına aşılmaz engeller olarak çıkmıştır. Almanya' mn örtülü vetosu daha sonraları açık bir veto şekline dönüşmüş, hatta Yunanistan' m tavrında görülen yumuşama bile, Almanya' mn tutumundan dolayı Türkiye'nin lehine dönüştürülememiştir. Günümüze geldiğimizde, Türkiye'nin Avrupa Birliğine tam üye olması veya Avrupa ile herhangi bir siyasi entegrasyona gitmesi çok uzak bir ihtimal gibi görünmektedir. Güney Kıbrıs'ın bile tam üyeliği söz konusu iken, özellikle 1997 Temmuz aymda deklere edilen Birliğin Türkiye raporu Türkiye açısından hiç de iç açıcı değildir. Bu raporda öne sürülen Türk dış politikasını doğrudan ilgilendiren Yunanistan ile ilişkiler ve Kıbrıs sorunu ve Güney Doğu sorunu gibi konularının yakın bir sürede çözümlenemeyeceği ortadadır. Son raporda çok açık belirtilmese de Türkiye'nin Topluluğa tam üye olabilmesi gelecek 10 yıl içinde olanaklı görülmemektedir. 1987 Tek Avrupa Senedi ile başlayan Avrupa Siyasi İşbirliğin yazılı kuralları olan süreci, 1992 Maastrich Antlaşması ile sürdü. 1996 yılında başlayıp, 1977 yılının haziran ayında tamamlanan hükümetlerarası konferansın amacı 2000'li yıllardaBirliğin şeklini belirleyecek Amsterdam Antlaşmasının taslak metnini hazırlamaktı. Bugün 15 üyesi bulunan Birlik'in 2002 yılında 21 üyeye ulaşması beklenmektedir. 2007 yılında ise bu sayının, her şey beklendiği gibi giderse 26'ya ulaşması düşünülmektedir. Ancak ne yazık ki bu ülkelerden birinin Türkiye olması imkansız gibi görünmektedir. Birlik tararından Temmuz 1997'de yayınlanan 'Gündem 2000' bildirisi ve 'Gündem 2000 ve Türkiye' raporu yukarıdaki savı maalesef doğrulamaktadır. Birlik tarafından, ortaya atılan 'Gündem 2000' bildirgesine göre ise, şu anda Türkiye'den ekonomik olarak geride olan bazı eski Doğu Bloku ülkeleri ile Kıbrıs'ın 2002 yılma kadar Birliğe tam üye olması düşünülmektedir. Hatta aralarında Bulgaristan' m da bulunduğu bir takım eski Varşova Paktı üyelerinin bile, 2007 yılma kadar Birliğe üye olacağı hesaplanmaktadır. Tüm bu gelişmelerin ışığında Avrupa Birliğine tam üye olmak konusunda iyimser olmak için Türkiye'nin hiçbir nedeni yoktur. Zaten Birliğin siyasi anlamda bütünleşmeye dönüşmesi sürecinin de çok kolay olmayacağı görülmektedir. Birlik üyeleri arasında hala, ortak dış politika, ekonomik ve parasal birlik ve vatandaşlık konularında derin fikir ayrılıkları mevcuttur. Ancak birliğin gümrük birliği, çevre, kültür, ulaşım, insanların, malların ve sermayenin serbest dolaşımı, v. b. konularında başarılı olduğu söylenebilir. Siyasi Birliğin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini şimdiden söylemek çok zor. Ancak görünen o ki Avrupa Devletleri bunu basarsa bile bu Birlik'te Türkiye'nin bu haliyle yer alması imkansız görünüyor. Maastricht Anlaşması sonrasında üye sayısını 15'e çıkartan Birlikle Türkiye'nin ilişkileri daha önce de söz edildiği gibi şu anda Gümrük Birliği seviyesinde kalmış durumdadır. Bundan daha öteye gitmesi veya tam üyelik gibi konuların Türkiye çok uzağındadır. Nitekim Birlik yetkilerinden gelen her açıklama ne yazık ki hep bu yönde olmaktadır.