Metropoliten yönetimler ve çevre

İleri derecede uzmanlaşmış sanayi toplumlarında olsun, gelişmekte olan ve az gelişmiş tarım toplumlarında olsun, son 70-80 yıldır gözlenen metropoliten şehir ve metropoliten alan olgusu, yeni ileri ulaşım, haberleşme ve Üretim teknolojisi yanında, bunların gerektirdiği ileri derecede uzmanlaşma ve örgütleşme sonucudur. Özellikle 20. yüzyılda yaygınlaşan motorlu araçlar günlük ilişki alanını genişletirken, büyük kenti çevreleyen çok geniş bir alandaki yerleşmeleri bütünleştirmiş, çevre üzerinde egemenlik kurulmuş, ekonomik ve demografik büyüme iyice hızlanmıştır. Bu büyüme hem kırsal alandaki nüfusun üzerinde hem de sınai yatırımcıların yatırım kararları üzerinde çekici nitelikte etkiler doğurmuştur. Böylece metropoliten alanlar hem nüfusun hem de sanayinin yoğunlaştığı mekanları oluşturmuştur. Bu yoğunluk, metropoliten alanlarda çevrenin aşırı kirlenmesine yol açmıştır. Konut, trafik, gürültü, plansızlık ve düzensizlik problemleri metropol alanları ve metropol şehirleri tehdit eder hale gelmiştir. Bu ise insanların ve kurumların merkez kentten çevreye doğru dağılması sürecini başlatmıştır. Dağılma ise kamu hizmetlerinde artışı gerektirmiş, mahalli idarelerden belediyeler, hem parçalanmış yapıları, hem de finansman güçlükleri nedeniyle, bu isteme cevap verememiş, sorun daha da büyümüştür. Su, kanalizasyon, sağlık, temizlik, kontrol gibi kamu hizmetleri çevre yerleşmelere götürülemeyince çevre kirliliği farklı bir boyutta kendini göstermiştir, ki buna gecekondu problemiadını vermekteyiz. Yalnız başına gecekondular, belediyeleri en çok uğraştıran problemi oluşturmuştur. Ancak soruna köklü çözüm getirecek yetki ve sorumluluklara sahip değildirler. Yetkileri kendi sınırları ve finansman yapılarıyla sınırlıdır. Gecekondu sorununun yanında ekolojik açıdan yanlış yer seçimi sonucu ortaya çıkan su, hava ve toprak kirliliği gibi problemler de belediyelerden çözüm beklemektedir ve araştırmalar göstermiştir ki metropoliten alanlarda merkezi şehrin hizmet girdileri ile burada oturan nüfus arasında ters orantı vardır ve şehir merkezleri çok hizmet gerektirdiği halde, gelirler bakımından ikamet bölgelerinin nimetlerine sahip değildir. Tüm bu problemler belediyeler konusunda yeniden düzenleme çalışmaları yapılmasını gerektirmiştir. Çünkü metropol kentte hizmet gereksinimi nüfus ve sanayi tesislerinin artışından kaynaklanan çevre kirliliğini bertaraf etmek nedeniyle artış göstermektedir. Çevre kirliliği ile savaşta ilk etapta en rasyonel çözümü ise belediyelerin üreteceği bilinmektedir. Bu nedenle düzenleme çalışmaları önce parçalı yapıya sahip belediye kuruluşlarını birleştirip, koordine etmek; yetki ve sorumluluklarını belirlemek ve bu yetki ve sorumluluğun sonucu sunması gereken hizmetlerin gerektirdiği geliri sağlamak süreci içinde gelişmiştir. Batı'da bu konuda yapıya ve siyasal geleneğe bağlı olarak ya belediyelerin kendi isteği ile ya da yasal zorunluluklar olarak yerel federasyon modelleri üretilmiştir. Bunlardan en önemlileri Tokyo (1943), Toronto (1953) ve Londra (1964) 'Metropoliten Yönetim Modelleri'dir. VI İki kademeli bir belediye yapısı getirmiş, büyük ölçek gerektiren kamusal hizmetler anakent belediyelerince, yerel nitelik taşıyan hizmetler ise alt yerel birimlerince yerine getirilecek şekilde yasalarla düzenlenmiştir. Bu yönetimlerde meclisin ve başkanlığın oluşturulması halkın demokratik katılımı ile gerçekleşmektedir. Metropol yönetim modeli ile büyük yatırım gerektiren kanalizasyon, su, sağlık, çöp toplama, temizlik özellikle konut ve yeşil alan oluşturma gibi hizmetleri yerine getirmede koordinasyon sağlanmış, büyük ölçek gerektiren bu yatırımların kaynak israfına yol açmayacak şekilde planlanması ve uygulanması gerçekleştirilebilmiştir. Ayrıca mahalli halkın yerel istemlerine en iyi cevap verecek otoriteler, yerel idareler olduğundan hem arzın gerektiğince belirlenmesi hem de denetimin daha yakından ve sağlıklı yapılması sağlanmıştır. ülkemizde de 1960'lı yıllardan itibaren ortaya çıkan metropolleşme süreci içinde, kentsel ve çevresel kirlenme problemleri yaşanmıştır ve yaşanmaktadır. Kalkınma planları, anayasal ve yasal düzenlemeler ile soruna çözüm bulunmaya çalışılmaktadır. Batı'daki metropol yönetim oluşturma ihtiyacına ülkemizin metropol kentlerinde rastlanmış ve gelişime uygun olarak desantralize müesseseler olan yerel idarelerden belediyeler, kendilerini ikili bir yapı olan yerel federasyon modeli içinde bularak merkezileşmiş- lerdir. 3030 sayılı yasa ile İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa, Adana, Konya ve Gaziantep metropolleri yapılarına uygun metropol yönetim modeli içine oturtulmuş ve uygulama ya konulmuştur. VII Kanundan kaynaklanan problemler halen mevcuttur ve 3030 sayılı kanun halen sorgulanmakta ve getirdiği modele yönelik eleştiri ve endişeler sık sık dile getirilmektedir. Ancak girişilen büyük ölçekli yatırımlarında göz ardı edilmemesi gerekir. Kanundan kaynaklanan problemlerin çözüm yeri ise 'Parlamento 'dur. Bu sorun kanun üzerinde yapılacak ve uygulamaya dayalı çözümlerle zamanla giderilebi lecektir sanıyoruz. Amaç modelin işlerliğini sağlamak ve bu yolla metropol kentlerde ortaya çıkan çevre sorunlarının ortadan kaldırılması için gerekli kamu hizmetini arttırmak olmalıdır.