Türkiye'de endüstriyel işletmelerde kimyasal madde yönetimi ve bir uygulama örneği

Kimyasal maddelerden meydana gelen kazalar önemli sağlık, çevre ve güvenlik problemlerine yol açmaktadır. Büyük endüstriyel kazalar, her geçen gün artan sanayileşme ile birlikte sık sık gündeme gelmekte ve ancak meydana geldiği zaman hatırlanmaktadır. Sanayi tesislerinde bu tür kazaların önlenmesi, etkilerinin en aza indirilmesi ve kazaya müdahale yönünde tedbirlerin yetersiz olması tüm gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin olduğu gibi ülkemizin de öncelikli çevre sorunları arasında yer almaktadır. Herhangi bir kuruluşun işletilmesi esnasında, kontrolsüz gelişmelerden kaynaklanan ve kuruluş içinde veya dışında çevre ve/veya insan sağlığı için anında veya daha sonra ciddi tehlikeye yol açabilen bir veya birden fazla tehlikeli maddenin sebep olduğu büyük bir yayılım, yangın veya patlama olayını Büyük Endüstriyel Kaza (Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmeliği, 2013: madde 5). olarak ifade etmektedir. Bugün tehlikeli madde ile prosesini devam ettirmekte olan işletmeler doğabilecek risklerin 'tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yer alanma, çevre kirliliği ya da başka zararlı sonuçların meydana gelme ihtimali' (İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, 2012: madde 4) farkında değillerdir. Ülkemizde tehlikeli maddelerin kullanıldığı, işlendiği, üretildiği veya depolandığı bir kuruluş içerisindeki teknik ünite ve bu ünitenin işleyişi için gerekli olan teçhizat, yapılar, boru tesisatı, iş ekipmanları ile birime hizmet eden demiryolu rampa hatlarını, tersaneleri ve doldurma-boşaltma rıhtımlarını, platformlarını, şamandıra sistemlerini, yüzen veya sabit dalgakıranları, ambarları veya benzer yapıların hepsi mevzuat kapsamında tesis (Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmeliği,2013: madde 5) olarak ifade edilirken Kimyasal Madde Yönetimi sürecinde tanımlanmış yükümlükleri kapsamında yer almaktadırlar. Ülkemiz Mevzuatında KMY, doğabilecek tehlikeler, oluşabilecek riskler ve bunların yönetimi olarak 3 otorite tarafından sağlanmaktadır. İş sağlığı ve güvenliği kapsamında iş güvenliği uzmanları tarafından risk analizlerinde ele alınmasına rağmen, asıl kimyasal maddenin sınıfı, tepkime özelliği, taşınım, kullanım ve depolama şartları Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı tarafından ele alınmakta olup, bu kimyasal maddenin olası bir tehlike anında oluşturacağı riskin belirleyerek 'Tehlikeli Maddeleri İçeren Büyük Kaza Risklerinin Kontrolüne İlişkin Direktif' kapsamında bildirim yapımı ve güvenlik raporu hazırlanması Çevre Mühendisleri tarafından yapılıyor olması ülkemizde KMY' de uygulanan tek elden bir yönetim ve standardın olmadığını ortaya koymaktadır.'Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Avrupa Anlaşması ', devletlerarası bir anlaşmadır ve genel bir yürütücü makam yoktur. Uygulamada otoyol denetimleri anlaşmaya taraf ülkeler tarafından yapılır ve kural ihlali durumunda faillere karşı ulusal kurumlarca mevzuata göre yasal işlem yapılır. ADR'nin kendisi herhangi bir ceza öngörmez. Yayımlanma sırasında (01.01.2017) anlaşmaya taraf ülkeler şunlardır: Arnavutluk, Andora, Avusturya, Azerbaycan, Belarus, Belçika, Bosna Hersek, Bulgaristan, Hırvatistan, Kıbrıs, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, Macaristan, İzlanda, İrlanda, İtalya, Kazakistan, Letonya, Lihtenştayn, Litvanya, Lüksemburg, Malta, Karadağ, Fas, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, Moldova Cumhuriyeti, Romanya, Rusya Federasyonu, Sırbistan, Slovakya, Slovenya, İspanya, İsveç, İsviçre, Tacikistan, Eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti, Tunus, Türkiye, Ukrayna, Birleşik Krallık. (Tehlikeli Maddelerin Uluslararası Karayollarında Taşınmasına Dair Avrupa Anlaşması ADR, 2010: sayfa vi). ADR, yukarıda belirtilen anlaşmaya taraf ülkelerden en az ikisinin ülkesinde gerçekleştirilen taşımacılık faaliyetleri için geçerlidir. Bunun yanı sıra, Avrupa Birliği içerisinde yeknesaklık ve serbest ticaret yararına, ADR'nin A ve B eklerinin ayrıca AB'ye üye devletler tarafından 'kendi topraklarında veya birbirleri arasında uygulanacak karayoluyla tehlikeli malların taşımacılığı yönetmeliği' için temel olarak kabul edildiği unutulmamalıdır (Avrupa Parlamentosu'nun ve Konseyi'nin, tehlikeli malların yurtiçi taşımacılığı ile ilgili 24 Eylül 2008 tarihli 2008 /68/EC sayılı Direktifi, değiştirildiği şekliyle). AB üyesi olmayan bazı ülkeler de ADR'nin A ve B eklerini ulusal mevzuatları için temel olarak kabul etmişlerdir (ADR, 2010: sayfa vi). İşletmeler kimyasal maddelerden kaynaklanan risklerin yönetiminde, herhangi bir yönteme dayanmaksızın ya da kendi yöntemlerini uygulayarak çalışma yapmaktadırlar. Bu tezin amacı ise ülkemizde özellikle endüstriyel tesislere yönelik etkili ve tanımlanmış bir KMY sistemi bulunmamasına farkındalık uyandırmaktır. İşletmelerde KMY sistemleri kurulması; kimyasalların kontrol altına alınmasında işletme yükümlülüklerinin gerekli yasal şartların sağlanmasında bir rehber rolü oynar. Bu tezde ulusal literatür üzerinden bu konulara kısa bir açıklama getirip yasal mevzuat analizi yapılmış ve yerel literatür üzerinden bir uygulama örneği ortaya konulmuştur.