Göksu nehri ve Tarsus çayı arasında yer alan akarsuların morfometrik, hidrolojik ve hidrokimyasal özelliklerinin araştırılması

Bu çalışmada, Mersin ili doğusunda bulunan Tarsus Çayı ile batısında bulunan Göksu Nehri arasında kalan 17 akarsuda bütünleşik bir su yönetiminin oluşturulması amacıyla hidrolojik ve hidrokimyasal özellikler ile bu akarsuların su toplama havzalarının morfometrik özellikleri derinlemesine incelenmiştir. Bu kapsamda, 17 akarsu havzasının çeşitli temel ve karakteristik morfometrik parametreleri Coğrafi Bilgi Sistemi yöntemi yardımıyla hesaplanarak havzaların fiziksel nitelikleri belirlenmiş ve bu akarsu havzalarında oluşması muhtemel sel ve erozyon gibi durumlar için yorumlamalar yapılmıştır. Ayrıca, Ekim 2015 ile Eylül 2016 tarihleri arasındaki bir yıllık süreçte, aylık olarak akarsu örnekleri alınmış ve fizikokimyasal içerikleri belirlenmiştir. Su örneklerinin fiziksel parametreleri yerinde, anyon bileşenleri (HCO 3 , CO3 , NO3 , NO2 , SO4 2, Cl ve F ) spektrofotometre, iyon kromatografisi ve titrasyon yöntemleriyle, katyon bileşenleri (Ca+2, Mg+2, Na+ ve K+) iyon kromatografisi ve kütle spektrofotometresi yöntemleriyle, iz element bileşenleri ise kütle spektrofotometresi yöntemleriyle analiz edilmiştir. Fiziksel ve kimyasal analizler sonucunda elde edilen veriler, içme suyu olarak kullanılabilirlik açısından Dünya Sağlık Örgütü tarafından belirlenen standartlara göre ve sulama suyu kalitesi bakımından Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, Teknik Usuller Tebliği'nde belirtilen standartlara göre değerlendirilmiştir. Ayrıca, akarsulardan alınan bütün örnekler, Piper diyagramı yardımıyla su sınıflarına ayrılmış, Wilcox diyagramı ve ABD Tuzluluk Laboratuvarı diyagramı yardımıyla sulama suyu olarak kullanılabilirliği açısından değerlendirilmiştir. Bütün bunların dışında hidrolojik ve hidrokimyasal analizler sonucunda elde edilen verilerin istatistiksel ilişkilerinin belirlenmesi amacıyla faktör analizi yöntemi kullanılmıştır. Morfometrik analiz sonuçlarına bakıldığında, çalışma alanının doğusunda bulunan havzaların taşkın ve erozyon durumları açısından batıdaki havzalara göre daha hassas olduğu görülmüştür. Bu sebeple, doğudaki havzalarda yerleşim yeri, baraj, gölet, vb. arazi kullanımı seçimi yapılırken daha dikkatli olunması gerekmektedir. Fizikokimyasal analiz sonuçlarına göre; elektriksel iletkenlik, SO4 2, Cl , Na+, K+, B ve Fe içerikleri, nüfusun ve sanayinin daha yoğun olduğu Deliçay'dan, daha az nüfus ve sanayi tesislerinin bulunduğu Lamas Çayı'na doğru gidildikçe azalma eğilimindedir. Ayrıca pH, Na+, Cl , NO3 , NO2 , F , Al, As, Fe, Ni ve B derişimleri bazı dönemlerde bazı akarsularda WHO standartlarında belirtilen sınır değerlerini aşmıştır. Su Kirliliği Kontrolü, Teknik Usuller Tebliği'ne göre; akarsu örnekleri genel olarak sulama suyu olarak kullanılabilir nitelikte olup yalnızca pH, NO3 , F ve Ni içerikleri açısından birkaç örnek kullanılabilirlik sınırını aşmıştır. Yapılan istatistiksel analiz sonucunda, hidrolojik ve hidrokimyasal açıdan akarsuların kimyasını etkileyen süreçler göz önünde bulundurularak, 'Tuzluluk, Alkalinite, Ayrışma, Akış ve Çözünmüş Oksijen' olarak adlandırılan 5 faktör tespit edilmiştir. Endüstriyel ve evsel atıklar ile tarımsal faaliyetlerde kullanılan gübreler çalışma alanında akarsular için başlıca kirletici kaynaklardır.