Bankacılıkta faiz ve kur riski yönetimi ve Türkiye uygulamaları

Günümüzde risk hem bireyler hem de kurumlar için karar aşamasında önem verilmesi gereken bir unsurdur. Bireyler ve kurumlar karşı karşıya kaldıktan veya kalabilecekleri riskler için pozisyon almakta, açık pozisyondan kaçınmaya çalışmaktadırlar. Uluslararası piyasalarda sermaye hareketleri ve artan ticaret hacmi sebebiyle her ulus etkilenir hale gelmiştir. Gelişmekte olan ülke ekonomileri üzerinde olumsuz bir etki yaratan yüksek fiyat artışları, ülkelerin en önemli ekonomik sorunu haline gelmiş ve nominal faiz oranlan, fiyat belirsizlikleri nedeniyle artan bir trendle değişken bir yapı kazanmıştır. Faiz oranlarındaki belirsizlikler fon arz ve talep yapısını da etkilemiştir. Çalışmanın temel amacı, döviz kuru ve faiz oranlarındaki dalgalanmalann yarattığı risklere karşı geliştirilen yeni mali teknikleri tanıtmak, ortaya çıkış nedenlerini incelemek ve ülkemiz koşullarına uygulanabilirliğini tartışmaktır. Türkiye'de 1980 yılında başlayan liberalleşme süreci içinde, mali yapıda oldukça önemli değişiklikler gerçekleşmiştir. Bu değişim süreci içinde mali sektörün oyuncuları olan bankalarımız ve aracı kurumlarımız gördüğümüz şekliyle, yeterli esnekliği göstermekte, dış ticaretin ve yabancı finans kaynaklarının arenasında yerini bulmuştur. Dışa açılma yönlü ekonomik politikalar da en büyük etkiyi bankacılık sektöründe göstermiştir. Yapısal değişimi hızlı bir biçimde gerçekleştiren bankacılık sektörü dünyadaki finansal uygulamaların önemli bir bölümünü başarılı bir şekilde mali yapımıza uygulamışlardır, uluslararası gelişmeler ise bankalann karlılıklarına olan katkısı yanında sektöre bir takım yeni problem ve riskleri de beraberinde getirmiştir. En belirgin risk döviz kurlarındaki değişmelerden kaynaklanmış, bilançolar içinde yabancı para işlemlerin payı artan bankalar, kurlardaki değişime bağlı olarak, kredi riski, faiz oranı riski ve likidite riski gibi, bankacılık işlemlerinden doğan klasik risklere ek olarak kur riski kavramı da literatürdeki yerini almış bulunmaktadır. Bankalarımızın bilançoları incelendiğinde, kaynaklann yaklaşık yarısının yabancı paradan oluştuğu görülmektedir. Bu oran bilanço içine yansımayan aracılık, aval verme ve türev ürünlerin rakamları buna dahil değildir. Genellikle bankaların çeşitli nedenlerle gereksinim duydukları yabancı paralan, olan için ellerinde atıl bulunan yabancı para cinsleri ile karşılıklı olarak değişmeleri esasına dayanan işlemler bu şekilde gelişmeye başlamıştır. Bu gelişmeler doğrultusunda, kambiyo karları ve zararlarına ilişkin kalemlerin banka kar zarar cetvellerindeki ağırlığının arttığı da gözlemlenmektedir. Döviz kuru riski, uluslararası faaliyetlerde kullanılan dövizlerin çeşitlerine ve miktarlarına bağlı olarak, bankaları çeşitli ölçülerde etkisi altına almaktadır. Halen Türk Parası Kıymetini Koruma Kanunu'na ilişkin 32 sayılı karar çerçevesinde, Hazine Müsteşarlığı ve T. C. Merkez Bankası'nca yayınlanan genelgelerle düzenlenen kur riski düzenlemesi, yabancı para varlık ve alacaklannın toplamı ile yabancı para borç ve yükümlülüklerinin toplamı arasındaki farktan doğan açık pozisyonun büyüklüğünü ve bu açık pozisyondan doğabilecek muhtemel zarar risklerini dikkate almadığından yalnızca bir tür yabancı para likiditesini ölçen ve sınırlayan bir oran niteliği taşımakta ve yetersiz kalmaktadır. Kur riski düzenlemeleri olan 'döviz pozisyonu oranı ', kur riskine sınırlama getirmekten daha çok yabancı para likiditesini ölçen ve bankaların yabancı para işlem hacmini yabancı para taahhütlerine göre sınırlayan bir oran niteliği taşımaktadır. Mutlak değer olarak taşınan riskin büyüklüğünü dikkate almaması nedeniyle, kur riskini ölçmede ve sınırlamada yetersiz kalmaktadır. Bu nedenle, ülkemizde kur değişimleri nedeniyle oluşabilecek zarann, bankalann döviz üzerinden açık pozisyonlarını sermaye tabanlarıyla sınırlamak suretiyle kontrol altına alınmasını amaçlayan 'yabancı para net genel pozisyon / sermaye tabanı ' standart rasyosu geliştirmiş ve uygulamaya konulmuştur. Bu düzenleme ile ülkemiz bankacılık mevzuatının uluslararası normlara erişmesinde önemli bir gelişme kaydedilmiştir. Ancak, düzenlemenin de yetersiz kaldığı bazı alanlar mevcuttur. Düzenleme, her bir döviz cinsi itibariyle oluşacak kur riskini göz ardı etmekte ve bankaların çapraz pozisyonlarını kısıtlamamaktadır. Hem bu yetersizlik nedeniyle hem de bu konudaki uluslararası düzenlemelere tam bir uyum sağlaması açısından her bir döviz cinsi olarak hesaplanan uzun ve kısa pozisyonların kendi aralarında toplanarak, büyük olanının belli bir oranı kadar sermaye tabanı bulundurulmasını hedefleyen yeni bir düzenlemeye ihtiyaç vardır. Böyle bir düzenleme, Basle komitesince hazırlanan düzenleme ile paralellik gösterecektir. Döviz kurları ve faiz oranları; siyasal ve ekonomik olayları n içice geçtiği bir ortamda birçok unsurun etkisi altında kalmakta ve yönü belirsizleşmektedir. Bu nedenle bankalar kur ve faiz riskine maruz kalmaktadırlar. Bankalann bilanço yapılarını ayarlayarak, forward, swaps, Ill futures, options ve benzeri türevlerin kullanılması yoluyla, döviz pozisyonunu veya üstlenilen faiz riskini alım satım anlaşmalarıyla dengelenmesi suretiyle korunabilmektedirler. Türk bankacılık sektörünün faiz oranı açığı yıllar itibariyle kümülatif olarak incelendiğinde, faize duyarlı pasiflerin faize duyarlı aktifleri aştığı saptanmıştır. Bu husus, faiz oranlarındaki ani bir artışın sistemin gelirlerini olumsuz etkileyeceğini göstermekte ve faiz oranındaki dalgalanmaların bankalar üzerindeki riski sınırlayacak bir düzenlemeye ihtiyaç olup olmadığı sorusunu da gündeme getirmektedir. Faiz riskinin yasal düzenlemelerle sıfıra indirilmesi, bankaların faaliyet alanlarını sınırlandırıcı bir düzenleme olup, uygulama açısından da zorluklar göstermektedir. Bu nedenle faiz oranı riskinin sınırlandırılmasına ilişkin bir düzenlemeden önce, riskin ölçülmesine ilişkin bir standart geliştirilmesi, aşın faiz riski üstlenen bankalann belirlenebilmesi sistem açısından önemli olacaktır. Geliştirilecek standardın ise, faize duyarlılık farkına dayalı olmasının uygun olacağı düşünülmektedir. Çünkü, ülkemizdeki faiz oranlarındaki belirsizlikler süre analizine ilişkin hesaplamalarda problemlere neden olmaktadır. Bankaların faiz ve kur riskine giderek daha fazla maruz kalmaları, gözetim ve denetimle yetkili kurumların bu iki risk unsuru üzerinde önemle durmalarına neden olmuştur. Uluslararası bankacılık otoriteleri, yetersiz sermayeye sahip bankaların belirlenebilmesi ve bu bankaların sermayelerinin bu riskleri karşılayacak düzeye getirilmesi amacıyla geliştirilen sermaye yeterliliği kapsamı içerisine, piyasa risklerini de dahil etmeyi amaçlayan bir dizi tedbirler almıştır. Piyasa riski, fiyat değişiklikleri sonucunda bilanço içi ve bilanço dışı varlıklarda uğranılan kayıp olarak tanımlanmaktadır. Fiyat değişiklikleri ise, döviz kurlannı ve finansal enstrümanlara ilişkin faiz oranlarını etkileyeceğinden, kur riski ve piyasa koşullarına göre değeri günlük olarak değişen finansal enstrümanlara ilişkin faiz riski, piyasa riskleri kapsamında değerlendirilmektedir. Bankalann kısa dönemli kar amaçlı finansal enstrümanlara ait faiz oranı riskinin öz kaynaklarla ilişkilendirilmesinin Basle Komitesi'nce öngörüldüğü gibi ülkemizde uygulanması mümkün görülmemektedir. Türkiye şartları değerlendirilerek bu enstrümanlar ayrıntılı şekilde tanımlanmalıdır. Aynı şekilde, faiz oranı riskinin hesaplanmasında kullanılan süre ağırlıkları ve vade dilimlerinin ülkemiz şartlarına göre değerlendirilmesi gerekmektedir. IV Kambiyo gideri hala bankacılık sisteminde bir sorun olarak görülmektedir. Çünkü Türk parası diğer paralarla beraber işlem görürken, alımla satım arasındaki farkı en yüksek olan para birimi olmayı hala sürdürüyor. Binde bir kambiyo gider vergisi artık yurt dışındaki birçok bankanın buna tabi olmaması nedeniyle, yurt dışında çok daha iyi fiyatlarla işlemlerin yurt dışına kaymasına yol açan bir durum olmaktadır. Dolayısıyla oranın düşürülmesi kambiyo işlemlerinin artmasında önemli etki yapabilir. Faiz ve kur riskinin ölçüm ve sınırlamasına ilişkin mevcut ya da bundan sonra getirilecek olan düzenlemeler, bankaların faiz ve kur risklerinin azaltılması için önemli olmakla beraber sorunun tam olarak çözülebilmesi için ekonomideki istikrarsızlığın nedeni olan enflasyon oranının makul seviyelere indirilmesi, kamu açıklannın azaltılması sağlanarak döviz kuru ve faiz oranlan üzerindeki baskının azaltılması gerekmektedir, bankaların üstlendikleri faiz ve kur riskini azaltmak amacına yönelik olarak uluslararası piyasalarda geliştirilmiş olan futures ve opsiyon işlemlerinin başarılı olabilmesi, ancak bir borsa çatısı altında örgütlenmeden geçer. Çünkü bu piyasalar profesyonel uzman ekiplere, devletin yakın takibi ve yasal düzenlemelere ihtiyaç vardır. Söz konusu enstrümanlar çok farklı amaçlar için kullanılabileceğinden, uzmanlık ve dürüstlük temel hareket noktası olmalıdır. Bir ülkede mali sistemin zayıflığı ulusal ve uluslararası alanda mali istikran tehdit edebilmektedir, özellikle mali sistemin en önemli kurumlan olan bankalar üzerinde etkin bir denetimin sağlanması ve bu alanda uluslararası kriterlerin geliştirilmesi gerekli görülmektedir. Türk bankacılık sektörüne mali güç ve kredibilite kazandırılması, sadece mali sektörün değil, tüm ekonominin en önemli acil ihtiyacı olarak görülmektedir.