A case study on impact assessment of drained Amik lake

Atık alanlar ve hastalıkların kaynağı olarak kabul edilmeleri nedeniyle, özellikle, 1800'lerden itibaren, tarım arazisi oluşturmak, sıtma ve sel baskınlarını önleme amacıyla sulak alanların kurutulması, kazılması ve doldurulması dünyada yaygın bir uygulamaydı. Diğer sulak alanlar gibi, Amik Gölü de sivrisinek kontrolü ve sel baskınlarını önlemek amacıyla kurutulurken, yıllar içinde bu amaç o yıllardaki tarımsal arazi oluşturma politikasıyla birleştirildi. Türkiye'de kurutulan 65 117 ha sulak alan içinde 210. 000 ha'lık yüzey alanıyla en büyüğü Amik Gölü' ydü. Amik Gölü biyolojik çeşitliliği ve ekosistem değerleri nedeniyle dünya üzerinde kurutulmaması gereken 4 gölden biri ve bunların arasında da yeniden oluşturulmayan tek göldü. Amik Havzası'nın en büyük parçası olan Amik Ovası, batısı, güneyi ve doğusu Amanos Dağı ile çevrilmiş 120. 000 ha'lık arazisiyle geniş ve neredeyse düz bir ovadır. Ova, Kırıkhan- Antakya ve Reyhanlı üçgenini bağlayan yollarla çevrilirken Ova'nın en temel su kaynağı olan Amik Gölü'nde, bu üçgenin tam ortasında yer almaktaydı. Amik Gölü, ovanın en düşük noktasında yer alması nedeniyle dağlardan taşınan süzüntüler, göle doğru yönlenmiş yeraltı suları ve havzanın diğer önemli su kollarından olan Afrin, Karasu Nehirleri ve Gölbaşı Gölü'nün çıkış kolu ile beslenmekteydi. Asi Nehri'nin Türkiye'de kalan kısmındaki en önemli kolu olan Küçük Asi Nehri ise Amik Gölü'nün çıkış ayağını oluşturmaktaydı. Amik 'Göl' olarak anılmasına karşın kışın su basmaları ile genişlemesi ve yazın yüksek orandaki buharlaşmalarla küçülmesi, kıyısında kamış ve sazlıkları barındırması, belli bir yatağı olmaması ve biyolojik çeşitlilik bakımından zengin olması nedeniyle 'Sulak alan' olarak da kabul edilebilir. Bu çalışmada Amik bahsedilen özellikleri nedeniyle 'Sulak alan' olarak kabul edilirken, Amik Gölü'nün sulak alan değerini değerlendirebilmek amacıyla 'Sulak alanlar' konusu üzerinde de yoğunlaşılacak. Ancak, kavram karmaşası oluşturmamak amacıyla 'Göl' olarak anılacaktır. Türkçe'de anlamı bataklık olarak kabul edilen ve 'Sulak alan' olarak anılan marshes, swamps, fens, bogs tipi sulak alanlar içinde Amik Gölü, kurutulan göl yatağında az da olsa görülen turba oluşumu nedeniyle 'Fen' veya Tatlı su Sazlığı olarak kabul edilebilir. Gölün yeraltı suları ile beslenmesine ek olarak yüzeysel suları ile de beslenmesi ve mineral toprak özelliklerini barındırması nedeniyle Amik Gölü Tatlı Su Sazlığı olarak kabul edilebilir. Tatlı suları ile biyolojik çeşitliliği kamış ve sazlıklı yapısıyla tanınan Amik Gölü, bu özellikleriyle Avrupa'dan Afrika'ya göç eden göç kuşlarının konakladığı, beslendiği ve bazılarının da kalıcı olarak yaşadığı, biyolojik çeşitlilik bakımından zengin bir göldü. Amik Gölü'nün biyolojik çeşitliliği onu besleyen akımların da etkisiyle oluşmaktaydı. Bu akımlardan en önemlisi olan Gölbaşı Gölü Amik Gölü'nün simulasyonu olarak anılmakta ve ekolojik olarak benzerlik göstermektedir. Amik Gölü'nün kurutulması Muratpaşa Sulama Kanalının inşaatı ile başlamış ve Afrin Sulama Kanalı'nın Küçük Asi' ye bağlanması ile tamamlanmıştır. Gölün kurutulmasının 1960'lardan 1980'lere dayanması ve o yıllarda Çevre Etki Değerlendirme kavramının gelişmiş ülkeler için bile yeni olması nedenleriyle, kurutulma fizibilite raporları, insan refahının iyileştirilmesine bağlı olarak kurutmanın ekonomik ve sosyal etkileri üzerinde yoğunlaşmıştır. Daha da ötesi, o yıllarda, dönemin yöneticileri ekosistem üzerinde istenmeyen etkilerin olabileceğinden ve hatta olasılığından bile habersizdi. Yıllar geçtikçe, ekosistem üzerindeki istenmeyen etkiler insanlığı etkilemeye başladı. Bu kavramlar dahilinde, kurutmanın etkileri sulak alanların fonksiyonları ve çalışma konusu olan Amik Gölü'nü etkileyen koşullar, örneğin, insan faaliyetleri, nüfus, vs. göz önünde bulundurularak incelenmiştir. Çalışma, bir çevre etki değerlendirme raporu olarak değil 'Etkilerin değerlendirilmesi' olarak hazırlanmıştır. Hatay Havaalanı örneğinde gördüğümüz gibi, Çevre Etki Değerlendirme kavramı bugün dahi uygulanamamasına rağmen Amik Gölü'nün- Ovası'nın günümüzdeki akibeti Çevre Etki Değerlendirme Yönetmeliği' ne tabidir. Havaalanı hakkındaki diğer eleştirilerin yanında Amik Gölü'nün asıl kurutulma nedeni olan tarımsal faaliyetleri de engelleyecek hatta imkansız kılacak olması ayrı bir eleştiri konusu olarak kabul edilebilir. 'Şartlı ÇED' kararı olan Havaalanı, Belen Geçidi'nin karşısında kurulması hakkında açılan davaların inşaatın durdurulması kararına neden olmuştur. Belen Geçidi, göç dönemlerinde 500. 000 civarında göçmen kuşun geçit yaptığı Avrupa ve Afrika arasındaki Hatay'daki tek geçit olması nedeniyle yolcular ve kuşlar için 'Uçuş Riski' oluşturmaktadır. Havaalanı inşaatının dışında, teklif edilen herhangi bir projenin bölgedeki sulama kanallarının yanı sıra Amik Gölü'nün benzeri olan Gölbaşı Gölü'ne olası etkileri de değerlendirilmelidir. Sulak alanların fonksiyonları, değerleri ile aynı olarak kabul edilse de, aslında bu iki kavram birbirinden farklıdır. Sulak alanın fonksiyonu, sulak alanın hidrolojik biyo- jeokimyasal ve biyolojik bileşenlerini işaret ederken, sulak alanın değeri insanlığa sağladığı faydaları ifade etmektedir. Amik Gölü' ne ait bilgilerin DSİ tarafından hazırlanan sulama verimliliğine dayalı raporlar, Amik Gölü ile ilgilenen kişilerce yazılmış makaleler ve eskiden göle bağlı yaşayan yerel halkın tanımlardan ibaret olması nedeniyle Amik Gölü'nün biyolojik çeşitlilik, hidrolojik ve biyo-jeokimyasal karakteristiklerinin belirlenmesi tam olarak mümkün olamamaktadır. Sulak alanların İslah edilmesi, tersi beklenmesine karşın, birçok birincil ve ikincil etkilerle sonuçlanmaktadır, örneğin; yüzlerce çeşit türün yok olması, yağış, sıcaklık ve nem gibi meteorolojik koşullardaki ani değişiklikler, yeraltı suyu seviyesi ve kalitesinde düşüş, tarımsal verimdeki azalma, rüzgar erozyonu, ve sıklıkla tekrarlanan seller. Bu çalışmada sulak alanların yararları ve etki değerlendirme kavramları göz önünde bulundurularak Amik Gölü'nün 1960'larda kurutulmasıyla birlikte biyolojik çeşitlilik, iklim değişikliği, yeraltı suyu seviyesi ve kalitesi ve ayrıca tarımsal verim üzerinde gözlenen etkilerin değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Amik Gölü'nün kurutularak haritalardan silinmesi ile birlikte kurutulma etkileri, Amik Gölü'ne bağlı yaşayan türlerin neslinin tükenmesi, yağıştaki azalmaya karşılık nisbi nemde artış, yeraltı suyu seviyesinde ve kalitesinde düşüş, ve tonlarca tarım ilacı ve gübre uygulamalarının sonucu olarak sulanabilen arazi miktarında azalışın yanında, nispeten artan tarımsal verimlilik ve en önemlisi, Amik Gölü kaynaklı sellerin önlenmesi amacıyla kurutma çalışmalarına rağmen, ovanın topogrofik özellikleri nedeniyle zaman zaman tekrarlanan ve binlerce hektar araziyi sular altında bırakan seller olarak gözlenmiştir.