Ülkemiz limanlarındaki atık alım tesislerinin değerlendirilmesi

Kıyı ve deniz ekosistemlerinde çevresel değişikliklere sebep olan kirlenme, aslındakara ve deniz kökenli kirleticilerden kaynaklanmaktadır. Kara kökenli kirlilik kaynaklarının başında evsel ve endüstriyel kirlilikler gelmektedir. Deniz kökenlikirliliğinin en önemli kaynağı ise gemilerdir. Son yıllarda deniz taşımacılığının artması gemi kaynaklı kirliliklerin artmasına dolayısıyla deniz ekosisteminin bozulmasına sebebidir. Gemi kaynaklı kirlilikleri denetim altına almak ve önlemek için uluslararası sözleşmeler ve bu bağlamda ulusal kanun, yönetmelik ve genelgeler yayınlanmıştır. Bu çerçevede Uluslararası Denizcilik Örgütü tarafından 1973 yılında'Denizlerin Gemiler Tarafından Kirletilmesinin Önlenmesine Ait Uluslararası Sözleşme (MARPOL 73 /78)' yayınlanmıştır. MARPOL gemi kirliliği konularında anasözleşme niteliği taşımaktadır. Ülkemiz bu sözleşmenin EK I, EK II ve EK V'inetaraftır. Diğer eklere taraf olma çalışmaları devam etmektedir. Ülkemizde, 'MARPOL 73/78 Sözleşmesi' ve 2010 yılında yürürlüğe giren 'GemiAtık Alınması ve Atıkların Kontrolü Yönetmeliği' gerekleri doğrultusundalimanlarımızda atık kabul tesislerinin kurulması yasal zemine oturtulmuştur. Bu tez çalışmasında, ülkemiz limanlarındaki atık kabul tesislerinin kapasitesi, yerleri, uygunluğu ve yeterliliği değerlendirilmiştir. Tezin ilk bölümünde yapılan bu tez çalışmasının anlam ve önemi anlatılmıştır. Tezin ikinci bölümünde deniz kirliliği kaynakları araştırılmıştır ve gemi kaynaklı kirliliklerortaya koyulmuştur. Ayrıca, ülkemiz kıyılarının gemi faaliyetleri yoluyla kirlenmesiirdelenmiş olup, denizlerimizde gerçekleşen büyük gemi kazaları incelenmiştir. Gemi atıkları yönetimi hakkında yayınlanan uluslararası bölgesel sözleşmeler, ulusal kanun, yönetmelik, tebliğ ve genelgeler tezin üçüncü bölümde ele alınmıştır. Bunun yanı sıra, uluslararası sözleşmeler ile ulusalyönetmelikler karşılaştırılmış ve boşluk analizi ortaya koyulmuştur. Dördüncü bölümde, atık alım tesisleri detaylı olarak ele alınmıştır. Öncelikle yurt dışında gemiatıklarının yönetimi kapsamında Rotterdam ve Antwerpen Limanları gibi büyüklimanlar incelenmiş olup bu limanlardan atık alımı yapan tesis örnekleri araştırılmıştır. Ülkemiz limanlarındaki atık alım tesislerinin, gemi sayılarının ve gemibüyüklüklerinin yıllara göre değişimi ortaya koyulmuştur. Ayrıca, atık alımtesislerindeki uygulamalar incelenmiştir. Bu kapsamda, iki büyük işletme olan Haydarpaşa ve Çanakkale Atık Alım Tesisleri detaylı olarak ele alınmıştır. Son olarak atık kabul tesislerine verilen atıkların geri dönüşümü ve bertaraf yöntemlerinin yanı sıra bu atıkların geri kazandırılmasıyla ülke ekonomisine katkısı ortaya koyulmuştur. Tez çalışmasının sonucunda, kıyılardaki gemi kaynaklı kirliliğin önlenmesinde etkin ve verimli çalıştırılan atık kabul tesislerinin işletilmesinin gerekliliği, elde edilmiş olan sonuçlardan biridir. Ülkemizde atık kabul tesisleri sayıları incelendiğinde, 2004 yılında kıyılarımızda atık kabul tesisi bulunmazken 2007 yılında 130 adet kıyı tesisine ulaşıldığı tespit edilmiştir. Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği yıl olan 2010'da 202 adet ve 2018 yılına gelindiğinde ise 290 adet kıyı tesisi gemilere hizmet vermeye başlamıştır. Ancak, Marmara Denizihariç diğer denizlerimizde sayıları ve kapasitelerinin arttırılması gerekliliği saptanmıştır. Denizlerimizdeki gemi taşımacılığı incelendiğinde, taşımacılığın en fazla MarmaraDenizi'nde, en az Karadeniz'de yapıldığı tespit edilmiştir. Ege Denizi'ne, Akdeniz'egöre daha fazla gemi uğramasına rağmen Ege Denizi limanlarına uğrayan gemileringenellikle düşük tonajlı gemiler olduğu söylenebilir. Bu gemilerle petrol ve petrol türevli maddelerin taşınmasının yanı sıra 103 adet tehlikeli madde taşındığı da tespit edilmiştir. Atık alım tesislerine 2007- 2016 yılları arasında ortalama 245. 000 m3 petrol ve petrol türevli atıkların geldiği tespit edilmiştir. Bu atıkların arıtılarak geri kazanılması halinde 63 milyon dolarlık bir gelir elde edilebileceği hesaplanmıştır. Elde edilmiş olan bu hesaplamalardan yola çıkarak söz konusu atıkların toplanması, arıtılması ve geri kazanılmasının önemi ortaya konularak bu geri kazanımın ülke ekonomisine yapacağı katkının büyüklüğü vurgulanmıştır. Ayrıca, 2007 2016 yılları arasında petrol ve türevi atıkların yanı sıra katı atıklar ve pis su miktarları da incelenmiştir. Limanlara uğrayan gemi sayılarına bağlı olarak atık miktarlarının yıllara sari artması beklenmektedir. Ancak, atık alım miktarları atık alımtesisi sayısına, tesis kapasitesine ve yasal yaptırımlar gibi faktörlere bağlı olarak değişmektedir. Bu faktörlerin yanı sıra yasadışı deşarjların da atık miktarlarındakideğişime sebep olan unsurlardan biri olduğu belirlenmiştir.