A cross-cultural pragmatics approach to speech acts in American English and Turkish: The case of refusals in TV series

Sözlü iletişim sürekli akış halinde olan ve içerisinde birçok dilsel ögeyi barındıran bir süreçtir. Günlük konuşmalarda en çok karşılaşılan anlam formüllerinden birisi sözeylemlerdir. Birçok sözeylem türü içerisinde davet, öneri, teklif ve rica sözeylemleri bir kabul ya da red sözeylemi gerektirirler. Reddetme sözeylemini tetikleyici sözeylemlerine yönelik oluşturulan reddetme sözeylemi dinleyici üzerinde öz imge talebi oluşturduğu için, edimbilimsel ve toplumbilimsel açılardan uygun reddetme sözeylemlerinin oluşturulması iletişimi ve katılımcılar arasındaki gelecek yönlü ilişkiyi devam ettirmek adına önemli bir hal almaktadır. Eğer konuşmacılar benzer kültürlerden geliyorlarsa, reddetme sözeylemini tetikleyen sözeylemlere karşı oluşturulan reddetme ifadeleri hem toplumbilimsel hem de edimbilimsel açılardan genellikle uygun olur. Kültüre özgü ölçünler sözeylemlerde, özellikle reddetme ifadelerinde, rahatlıkla gözlemlenebilir. İki kültür arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya çıkarmada sözeylem kullanımları etkili bir yöntem olabileceği için, bu çalışmanın temel odak noktası aile durum komedilerinde anadili Amerikan İngilizcesi ve Türkçe olan katılımcıların kullandıkları reddetme sözeylemleri olmuştur. Bu tezin temel hedefi, Amerikan İngilizcesi ve Türkçe'de reddetme sözeylemlerinin kültürlerarası iletişim odağında nasıl kullanıldığını ortaya çıkarmak olmuştur. Bu amaçla, doğal veri kaynağı olarak kabul edildiği için televizyon dizilerinden dört aile komedisi seçilmiş ve her bir dil için 690 reddetme sözeylem durumu belirlenmiştir. Reddetme sözeylemleri, Beebe, Takahashi and Uliss-Weltz (1990) tarafından önerilen sınıflama vasıtasıyla analiz edilmiştir. Reddetme sözeylemi türleri açısından iki dil arasındaki farklılıkları bulmak adına, hem Amerikan İngilizcesi hem de Türkçe'deki üç temel reddetme sözeylem türünün genel sıklıkları ve yüzdelikleri tablolar halinde paylaşılmıştır. Daha sonra, reddetme sözeylem türleri bağımsız değişkenler olan statü, cinsiyet ve reddetme sözeylemini tetikleyici sözeylemler açısından incelenmiştir. Amerikan İngilizcesi ve Türkçe'de reddetme sözeylemlerinin türleri açısından tercih farklılığı olup olmadığını bulmak amacıyla ki-kare testi kullanılmıştır. Reddetme sözeylemi türlerinin Amerikan İngilizcesi ve Türkçe'deki dağılımları karşılaştırıldığında, gruplar arasında istatistiksel farklılık olduğu ortaya çıkmıştır. Ayrıca, statü, cinsiyet ve reddetme sözeylemini tetikleyen sözeylemlerin, hem dillerin içerisinde hem de diller arasında yapılan karşılaştırmasında, reddetme sözeylem türü tercihi açısından önemli rol oynadıkları görülmüştür. Amerikan İngilizcesi ve Türkçe dilleri arasındaki benzerlik ve farklılıkları anlamsal formül tercihleri açısından bulabilmek için, kullanılan formüller Beebe ve diğerleri (1990) tarafından paylaşılan on sekiz formülden oluşan sınıflandırma yardımıyla belirlenmiştir ve her iki grup için ortaya çıkan tercih sıklıkları ve yüzdelikleri tablolar halinde paylaşılmıştır. Genel karşılaştırmaya ek olarak, anlamsal formüller bağımsız değişkenler olan statü, cinsiyet ve reddetme sözeylemini tetikleyici sözeylemler açısından da incelenmiştir. Elde edilen veride bazı anlamsal formüllere rastlanmadığı için ki-kare testi yerine, diller ve anlamsal formül tercihleri arasındaki ilişkiyi ortaya koymak için Spearman Sıra Korelasyon Katsayısı testi uygulanmıştır. Sonuçlar Amerikan İngilizcesi ve Türkçenin anlamsal formül terichleri açısından her zaman farklılık göstermediğini ortaya koysa da, tercih edilen ilk üç anlamsal formüllerin sıralamasının iki dilde farklılıklar oluşturduğu görülmüştür. Daha detaylı olarak bakıldığında, bir çeşit doğrudan reddetme sözeylem stratejisi olan edimsizlik Amerikan İngilizce'sinde en sık rastlanan anlamsal formülken, bir çeşit dolaylı reddetme sözeylem stratejisi olan mazeret-sebep-açıklama anlamsal formülü Türkçe'de en çok karşılaşılan reddetme sözeylem yöntemi olmuştur. Ayrıca, bağımsız değişkenler statü, cinsiyet ve reddetme sözeylemini tetikleyici sözeylemleri açısından da kısmi farklılıklar gözlemlenmiştir.