Toplumsal olayların çağdaş Türk resim sanatına yansıması

Ülkemizde Batılı anlamdaki resim geleneğinin ilk tohumlan Osmanlı İmparatorluğunun son dönemlerinde saray çevresinin girişimleri ile atılmıştır. Genel batılılaşma eğilimi içinde giderek belirginleşen tuval resminin öncüleri ise askeri okullarda yetişen genç subaylar olmuştur. Bu dönemde, toplumsal ve dinsel baskılar nedeniyle insan figüründen uzak duran sanatçılar, kendilerini destekleyen tek kurum saray ve çevresi olduğu için toplumsal konulara değinmekten de kaçınmış, manzara ve natürmort resimler yapmakla yetinmişlerdir. Resimde inşam tensel ve tinsel boyutlarıyla ele alan ilk sanatçı Osman Hamdi Bey'dir. Dolayısıyla toplumsal konulara dolaylı da olsa değinen ilk sanatçı yine o olmuştur. İmparatorluğun son döneminde günlük yaşam izleklerini resme yansıtan bir diğer sanatçı ise Şehzade Abdülmecid Efendi'dir. Ancak onun resimlerinde görüntülenen toplumsal yaşantı değil, saray halkının gündelik hayatıdır. 1914'de I. Dünya Savaşının başlaması üzerine yurda dönen Çallı Kuşağı Sanatçıları önceleri toplumsal konulara pek rağbet etmeseler de 1917'de kurulan Şişli Atölyesinde yaptıkları savaş resimleri ile Çanakkale Muharebesini tüm yönleriyle yansıtırlar. Çallı ve arkadaşları resimlerinde Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'in ilanını da ele alır. Genç devletin ileriye dönük atılımlarım, Atatürk İlke ve İnkılaplarının önemini vurgulayan olumlayıcı resimleri ile Cumhuriyet ideolojisine paralel yapıtlar ortaya koyarlar. Cumhuriyetin ilk yıllarında Cumhuriyet Halk Partisi Hükümeti gerek çağdaş Türk sanatım ve sanatçıyı desteklemek, gerekse Cumhuriyet ideolojisini halka anlatıp, genç Türkiye'nin parıldayan yüzünü göstermek için bir dizi kültürel etkinlik başlatır. 1934'den itibaren yılda bir kez düzenlenen İnkılap Resimleri Sergilerinde sanatçıların Türk İnkılabım anlatan resimlerinden uygun görülenler devlet tarafından satm alınır. Aynı uygulama 1939'dan itibaren gerçekleştirilmeye başlayan Devlet Resim-Heykel Sergilerinde de tekrarlanır. 5 yıl süreyle gerçekleştirilen Anadolu Resim Gezilerinde ise, kendilerine çıkartılan ödenekle yurdun çeşitli yörelerinde bir aylık süreyle resim yapmaya giden sanatçılar yapıtlarında bu yörelerin tarihi ve doğal IIgüzelliklerini ortaya koyar, folklorik özelliklerini, gelenek ve göreneklerini yansıtırlar. Neticede beğenilen resimler yine devlet kurumlarınca satm alınır. Ancak bu yapıtlarında toplumsal yaşamın gerçekçi izlerine rastlamak mümkün değildir. Bu dönemde, sanatçının kendini örgütleyen, denetleyen ve destekleyen devletin ideolojisine ters düşecek resimler üretmesi söz konusu olmamıştır. 1942'de Yeniler Grubunun düzenlediği 'Liman' sergisi, İstanbul'da yaşayan ve geçimini balıkçılıkla sağlayan fakir insanların yasanıma değinmektedir. İçinde eleştirel tonlar barındıran bu yapıtlar gerek statükoyu korumak isteyen sanatçılar ve gerekse devlet erkanı tarafından büyük tepki ile karşılanır. Çok partili yaşama geçtikten sonra 1950'de gündeme gelen Demokrat Parti iktidarı da sanat üretimine karşı baskıcı bir tutum izler. Bu kısıtlayıcı tavır Türk sanatçısının büyük ölçüde soyut sanata yönelmesine neden olur. 1960'da gerçekleştirilen 27 Mayıs İhtilali yeni bir dönemi başlatır. Toplumsal ve ekonomik alanda olduğu kadar kültürel yapıda da büyük dönüşümlerin yaşandığı 60'h yılların özgürlükçü ortamı sanatsal üretimi de etkiler. Önce edebiyat alanında, arkasından da plastik sanatlarda pek çok toplumsal gerçekçi yapıt ortaya konur. Neşet Günal, Nedim Günsür, Nuri İyem ve Cihat Burak, Türk insanım çeşitli boyutlarıyla ele aldıkları resimlerinde izleyiciye hiçbir fikir empoze etmeye çalışmazlar. Amaçları sadece toplumsal bir olguya dikkati çekmektir. Onların hümanist bir tavırla ele aldıkları toplumsal gerçekçi yapıtları Türk resminin sonraki 40 yılım da etkileyecektir. 70'li yılların başmda yaşanan Muhtıra olayı toplumsal dengeleri yine değiştirir. Sivil yönetimin tekrar iktidara gelmesi de istikrarın sağlanması için yeterli olmaz. İşçi ve öğrenci olayları, grevler, mitingler, sağ-sol çatışmaları ile alabildiğine çalkalanan toplumsal ortam sanatsal üretimde de karşılığım bulur. Ancak sanatçıların söylemi 60'lara nazaran daha serttir. Eleştirel gerçekçi ve toplumcu gerçekçi söylem zaman zaman ajitasyon ağırlıklı propaganda resimlerinin arasında etkisini yitirir. Fakat bu betimleyici yaklaşım 1980'deki 12 Eylül Askeri Darbesini takibeden baskı döneminde kaybolacak, sanatçılar düşüncelerini değilse bile ifade biçimlerini IIIdeğiştirerek mesajın daha dolaylı iletildiği eleştirel gerçekçi resimlere yöneleceklerdir. Bu dönemde izlenen liberal ekonomik programlarla birlikte yabancı sermaye akınına uğrayan Türkiye'de büyük sanayi atılımına karşın küçük esnaf ve sanayici ölecek, gelir dağılımları arasındaki dengesizlik büyük uçurumlara dönüşecektir. Öte yandan 1990'larda küreselleşme olgusu ile tanışan Türkiye'de bir kültür erozyonu yaşanacak, henüz toplumsal ve ekonomik gelişimini tamamlayamamış, bilimsel düşünceye alışamamış olan ülkemizde bu dönüşüm bir kimlik bunalımına yol açacaktır. Toplumsal yapıdaki bu değişiklikler sanata da yansıyacak ve sanatçının söylemi giderek değişecektir. 90'lı yıllardan itibaren tuval resmine koşut olarak kavramsal sanat gündeme gelecek, sosyal ve siyasal içerikli yapıtlarda enstelasyondan video-arta, happeningden, performansa dek çeşitlenen çok sesli bir dönem başlayacaktır. IV