On dokuzuncu yüzyıl oryantalizmde odalık

Batı ve Doğu yüzlerce yıldır birbirine zıt kabul edilen iki kavram olmuşlardır. Her iki taraf da diğerini kendince tanımaya, anlamlandırmaya çalışmıştır. Batının Doğuya ilgisi ve bu konudaki çalışmaları, özellikle On dokuzuncu yüzyıla gelindiğinde yoğunluk kazanmıştır. Bunda birçok diğer etkenin yanında, Doğunun aynı dönemde güç kaybetmesinin de etkisi büyüktür. Batık gezginler, diplomatlar ve araştırmacılar sık sık Doğuya seyehatler yapmışlardır. Bu geziler ulaşım koşullarının da iyileşmeşiyle hız ve yoğunluk kazanmıştır. Ait olduğu ya da içinde yaşadığı toplumdan ayrı düşünülemeyen sanatçılar da eserlerine yepyeni konular sağlayacak olan bu gizemli diyarlara ilgi duymuşlardır. Sanatçılar daha önceden orada bulunmuş gezginlerin hikayelerinden tanıdıkları Doğuylatanışmak için, öncelikle Yalan Doğu ve Kuzey Afrika'ya seyehatler yapmışlar, ancak burada karşı karşıya kaldıkları gerçekler eskiden sahip oldukları bilgi, düşünce ve inanışların yamnda gölgede kalmıştır. Dolayısıyla, Doğuyu bizzat gören sanatçıların bile büyük bir çoğunluğu yüzyıllardır var olan Doğu imajından kurtulamamışlardır. Burada bir başka grup sanatçıdan daha söz edilebilir. Büyük çoğunluğu oluşturan bu ressamlar hiç Doğuyu görmemiş, resimlerini tamamen kulaktan dolma hikayelere, edebiyatta yer alan Doğu söylemlerine ya da diğer ressamların eserlerine dayandırarak yapmışlardır. Tüm bu yaklaşımlar sonucunda ortaya çıkan Doğu imgesinin gerçeği mi, yoksa Batılının gördüğü ya da görmek istediği biçimdeki bir Doğu izlenimini mi yansıttığı tartışma konusu olmuştur. Bu konudaki tartışmalar Edward Said'in Oryantalizm (1978) adh kitabıyla birlikte yoğunluk kazanmış, sanat tarihçiler de bu Burada bahsedilen Osmanlı İmparatorluğu'dur. Çünkü Avrupa'nın içlerine kadar ilerleyerek, sınırlanın zorlayan Osmanlı onların Doğu sınırını oluşturuyordu. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu Kuzey Afrika'daki egemenliği süresince güneydoğuda da Avrupa'nın sınırıydı. Dolayısıyla Avrupalı doğuda en uzun süre Osmanlı ile ilişki içinde olmuştur. vutartışmalara farklı açılardan katılmışlardır. Said taraftan bazı sanat tarihçilere göre Doğu erdemli, güçlü ve mantıklı Batıyla zıt özelliklere sahip bir 'öteki' olarak yeniden kurgulanırken, Oryantalist sanat bu ideolojinin bir aracı olmuştur. Ancak bu yaklaşıma katılmayan araştırmacılara göre Oryantalizm kültürel yakınlığı, dini aşinalığı ve tarihsel benzerliği ortaya koymaktadır. On dokuzuncu yüzyıl Avrupa sanatında, Fransız sanatçıların öncülüğünde yaygınlaşan Oryantalizm, Doğu ile ilgili konuların işlendiği eserlerin tümünü kapsamaktadır. Bu dönem eserlerinde harem ve hamam sahneleri en çok işlenen konular arasında gelmektedir. Bunun nedenini gizemli Doğunun gizemli kadınlarının Avrupalı sanatçımn ilgisini çekmesi oluşturmaktadır. Doğu saraylarının 'Odalık'ı ise, değişik şekillerde resmedilen Doğulu kadm imajları arasında, özel bir yere sahiptir. Birçok ressam Odalık konulu resimler yapmıştır. Bu resimlerdeki kadınlar bir anlamda Doğuyu temsil eden ahlakı zayıf, şevhet düşkünü, tembel ve günlerini miskinlik içresinde geçiren kadınlardır. Oryantalist ressamlar üslup bakımından ortaklığa sahip olmadıkları için bir okul meydana getirmemişlerdir. Her sanatçı bağlı olduğu grubun üslubuyla çalışmıştır. Dolayısıyla aynı konuyu işleyen Ingres ve Delacroix üslup bakımından benzerlik göstermemektedirler. Ingres'nın resimleri Klasizmin çizgiselliği ve belirsiz fırça vuruşlarına sahipken, Delacroix'in renkçiliği ve belirgin firça darbeleri dikkati çekmektedir. Batılı sanatçının Doğuyu kendi algıladığı şekilde resmetmesi olağandır. Ancak bu resimlerde sıkça işlenen harem konusunda üzerinde durulması gereken nokta nesnelliğin tamamen ortadan kalkmış olmasıdır. Yabancı bir erkeğin asla giremeyeceği harem, ancak onların engin hayal güçlerinin bir ürünü olarak tuvale yansımıştır. Bu hayalin oluşmasının en önemli nedeni, kuşkusuz edebiyattaki Doğu betimlemeleridir. Rana Kabbani Avrupa'nın Doğu Söylenceleri (1998) adlı kitabında verdiği örneklerle bu etkiyi açıkça ortaya koymaktadır. Doğulu kadınlar Oryantalist resimlerde tıpkı bu hikayelerde anlatılan, tüm vaktini miskinlik içersinde, hamamlarda veya haremlerinde nargile içerek harcayan kadın tiplemesine uygun bir biçimde resmedilmişlerdir. VlllÜreticisinin ve alıcısının Batılı erkekler olduğu Harem, özellikle de Odalık konulu resimler onların zevk ve fantezilerine karşılık verecek şekilde oluşturulmuşlardır. Bu resimlerde yer alan kadın figürleri Avrupa'da var olan güzellik anlayışına uygun ölçüleri taşımaktadırlar. Bu güzellik ideali kökleri Antikiteye kadar uzanan Venüs betimlemeleriyle özdeştir. Özellikle yatan Venüsleri örnek alarak kurgulanan Odalık imajı, kendinden önceki birçok Venüs resmiyle form bakımından benzeşmektedir. Çoğunlukla, yan yatmış kadın figürü, sırtını yastıklara dayayarak vücudunun üst kısmını yülseltmiş, böylece belin girintisi ve kalçaların yuvarlaklığı vurgulanmıştır. Genellikle karşıdan görülen vücut, göğüslerin görülmesini olanaklı kılmaktadır. Bu tür biçimsel benzerliklerin yanında, Venüs imajı da, Odalık imajı da içinde bulundukları dönemin erotizm talebine karşılık vermeyi amaçlamışlardır. Sanat tarihi boyunca farklı kişiliklerde vücut bulan çıplak kadın betimlemeleri kimi zaman ulaşılmaz bir tanrıça kimi zaman uzak diyarlara, başka kültürlere ait kadınlar olmuşlardır. Sonuç olarak Batının güzellik ve aşk tanrıçası Venüs, Oryantalist resme Doğunun Odalık'ı olarak yansımıştır.