Türkiye'de Cumhuriyet Döneminde ilkokul programları kapsamında yetiştirilmek istenen insan modeli

Türkiye'de Cumhuriyetin ilanıyla eskisinden farklı, yeni bir devlet anlayışı ve yönetim şekli hakim olmuştur. Yeni devlette insan yetiştirme süreci olan eğitimle, yeni devletin ve toplumun temel değerlerini benimseyen, koruyan ve gelecek nesillere aktaran bireylerin yetiştirilmesi amaçlanmıştır. Cumhuriyetle birlikte Türk insanına kazandırılması düşünülen temel nitelikleri ve bu temel niteliklerde Cumhuriyet dönemi sürecinde meydana gelen değişmeleri ortaya koymayı amaçlayan bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti'nin 1923- 2005 yılları arası dönemini kapsamaktadır. Araştırmanın birinci alt problemi kapsamında Cumhuriyetin ilanıyla birlikte yetiştirilecek bireylere kazandırılması düşünülen temel nitelikler nelerdir ve bu temel nitelikler ilkokul programlarına nasıl yansımıştır? sorusuna cevap aranmıştır. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte yetiştirilecek bireylere kazandırılması düşünülen temel nitelikleri belirlemek amacıyla önce Cumhuriyetin temellerinin atılmaya başlandığı 1920 yılında kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetlerinden 1923 yılında Cumhuriyetin ilanına giden süreç incelenmiştir. Ardından, 1923 yılında Cumhuriyetin ilanından 1938 yılında Atatürk'ün vefatına kadar olan dönemde devlet adamlarının eğitime ilişkin görüşleri, hükümet programları, siyasi parti programları, anayasa, yasalar ve dönemin bir dizi gelişmeleri analiz edilmiştir. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte yetiştirilecek bireylere kazandırılması düşünülen temel niteliklerin ilkokul programlarına yansımasını belirlemek amacıyla ise 1924 İlk mekteplerin Müfredat Programı, 1926 İlkmektep Müfredat Programı ve 1936 İlkokul Programı analiz edilmiştir. Bu çerçevede, araştırmanın birinci alt problemine ilişkin bulgular ve sonuçlar, Cumhuriyetin 1923- 1938 yılları arasındaki kuruluş dönemini kapsamaktadır. Araştırmanın ikinci alt problemi kapsamında Cumhuriyet dönemi sürecinde yetiştirilecek bireylere kazandırılması düşünülen temel niteliklerde ne gibi değişmeler olmuştur ve ilkokul programlarına nasıl yansımıştır? sorusuna cevap aranmıştır. Bu soruya cevap bulmak amacıyla Cumhuriyetin 1938- 2005 yılları arası süreci, dönemlerin karakteristik özellikleri dikkate alınarak 1939 -1949, 1950 -1959, 1960 -1970, 1971 -1979, 1980 -1998, 1999- 2005 yılları arası olmak üzere dönemlere ayrılmıştır. Her bir dönemin kendi içinde devlet adamlarının eğitim görüşleri, hükümet programları, siyasi parti programları, gerçekleştirilen milli eğitim şuraları, çıkarılan anayasalar ve yasalar, varsa kalkınma planları gibi gelişmeler analiz edilerek bu doğrultuda o dönemde yetiştirilecek bireylere kazandırılması düşünülen temel nitelikler belirlenmiştir. Bu temel niteliklerin ilkokul programlarına yansımasını belirlemek amacıyla ise 1948 İlkokul Programı, 1968 İlkokul Programı, 1998 İlköğretim Programı ve 2005 İlköğretim Programı analiz edilmiştir. Araştırma, bir tarama modelinde desenlenmiştir ve nitel araştırma özelliği göstermektedir. Araştırmada veriler, doküman incelemesi tekniği ile toplanmıştır. Araştırmada, veri kaynağı olarak dokümanlardan yararlanılmıştır. Verilerin analizinde ise içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırmada, Cumhuriyetin ilanıyla birlikte yetiştirilecek bireylere kazandırılması düşünülen 20 temel nitelik tespit edilmiştir. Bu temel niteliklerin birçoğu milli özelliktedir. Bu temel niteliklere, 1923- 1938 yılları arasında Türkiye'de geliştirilen ve uygulanan üç ilkokul programından en fazla sayıda 1936 İlkokul Programında yer verildiği belirlenmiştir. 1948 İlkokul Programında çağdaşlık ve vatanseverlik bir aradadır. 1948 İlkokul Programı, kendinden sonraki 1968 İlkokul Programında öne çıkarılacak demokrasi vurgusuna bir başlangıç noktası ya da geçiş noktasıdır. 1968 İlkokul Programında Türk Milli Eğitiminin Amaçlarında, Cumhuriyetin daha önceki ilkokul programlarında görülen millileşmenin yanında demokratikleşme de yer almaktadır. 1968 İlkokul Programında yetiştirilecek bireylerin demokratik bir toplum düzeninde yetiştirilmesi ve demokratik değerleri kazanmalarına ilişkin beklentilerin arttığı görülür. 1998 İlköğretim Programında, Atatürk'ün direktifleri doğrultusunda milli kültürümüzü çağdaş uygarlık seviyesinin üstüne çıkarmak için her fedakarlığı göze alma bilincinde olan bireylerin yetiştirilmesi, 2005 İlköğretim Programında ise yeniliğe açık, teknolojiden yararlanabilen, değişikliğe dinamik biçimde uyum sağlayan, sadece kendi kültür değerlerini değil, evrensel kültür değerlerini de bilen bireylerin yetiştirilmesi amacı öne çıkmaktadır.