Kadın halk giyim-kuşam özelliklerindeki değişimlerde kadınların rolünün nitel araştırma yöntemi ile incelenmesi

Halk kültürü ürünleri, kültürel yapımızın önemli mihenk taşlarıdır. Halk giysileri de kültürün önemli taşıyıcılarındandır. Dünyanın geçirmekte olduğu kültürel değişim ve dönüşüm sürecinden halk giysileri de nasibini büyük oranda almıştır. Özellikle kadın halk giysilerinde ki değişim çok daha belirgin ve dikkat çekicidir. Nitel araştırma yöntemlerinden olan derinlemesine görüşme tekniği ile, Balıkesir ili örneği üzerinden, kadın halk giysilerindeki değişimlerin sebeplerini yine kadınların bakış açısıyla anlama, betimleme ve yorumlanması bu araştırmanın genel amacıdır. Araştırma kadınlar ve kadın halk giysileri ile sınırlandırılmıştır. Araştırma, Balıkesir kadın halk giyim kuşamının dönüşüm ve değişim süreçlerini kadınların gözünden saptama ve görünür kılma çabası ile nitel araştırma yönteminin seçilmesine neden olmuştur. Bu bağlamda, halk giysilerini kullanmış, kullanımını bilen ya da hala kullanan gönüllü kadın katılımcılar ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Araştırma sahası, amaçlı örneklem yöntemi ile belirlenmiştir. Balıkesir ilinin 15 ilçesi ve bu ilçelere bağlı 71 köy ve mahallede saha ön görüşmeleri yapılmış, farklı kültürel kimliklerin varlığı belirlenen ve kadın halk giysilerini kullanmış, kullanan ya da kullanımını bilen gönüllü kadın katılımcıların tespit edildiği Erdek ilçesinde Karşıyaka Köyü, Düzler Köyü, İlhanköy, Çeltikçi Köyü, Gömeç ilçesinde Ulubey Köyü, Akçapınar Köyü, Bandırma ilçesinde Gölyaka Köyü, Edremit ilçesinde Beyoba Köyü, Mehmetalan Köyü, Gönen ilçesinde Hacıvelioba Köyü, Altıeylül İlçesinde Kula Köyü, Hotaşlar Köyü, Manyas ilçesinde Çamlı Köyü, Hekimköy, Peynirkuyu Köyü, Susurluk ilçesinde Paşaköy, Ayvalık ilçesinde Keremköy, Kozaklar Köyü, Tıfıllar Köyü, Burhaniye ilçesinde Şarköy, Kepsut ilçesinde Ahmetören Köyü, Darıçukuru Köyü olmak üzere 11 ilçe ve 22 köyde 38 kadın katılımcı ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Derinlemesine görüşmeler, 2015 yılı Temmuz ayında başlamış ve 2016- 2017 yıllarında belirli aralıklarla devam etmiştir. Derinlemesine görüşmeler her seferinde ortalama 5-6 saat sürmüştür. Yapılan derinlemesine görüşmeler için kadın katılımcılardan sözlü aydınlatılmış onam ve izinleri alınarak ses kayıt cihazına kaydedilmiştir. Araştırmada ilk olarak katılımcıların yaşamları hakkında genel bilgilerin alınması amacıyla, daha çok sohbet tarzında, kendiliğinden oluşan bir görüşme yapılmıştır. Her katılımcı ile yapılan ön görüşmelerden sonra, araştırmada veriler yarı-yapılandırılmış sorularla derinlemesine görüşme tekniği kullanılarak elde edilmiştir. Diğer bir veri toplama tekniği olarak, derinlemesine görüşme yapılan kadın katılımcıların hala kullandığı veya kullanmadığı fakat geçmişşte kullandığı ve evinde muhafaza ettiği giysi örnekleridir. Araştırmacı tarafından yörelerde gözlem, inceleme ve görüşmeler gerçekleştirilmiş, giysi parçaları fotoğraflarla belgelendirilmiş, kadınlardan edinilen bilgilerle ilişkilendirilerek giysinin kullanım biçimi ve özellikleri analiz edilmiştir. Derinlemesine görüşmeler yapılan kadınlar tarafından günlük ya da törensel aktivitelerde kullanıldığı belirlenen giysiler katılımcıların vermiş olduğu bilgilerle desteklenerek, kullanılan malzeme, tasarım, biçim, süsleme açısından ele alınmış ve giysiye ait katmanların her biri döküm tabloları hazırlanarak kullanım yerlerine göre iç giysiler, dış giysiler, tamamlayıcı giysi parçaları olarak üç grupta sınıflandırılmış ve geçmişşten günümüze geçirmiş olduğu değişimler belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmanın diğer basamağını oluşturan veriler, kadın katılımcılarla yapılmış olan halk giysilerinin değişimleriyle ilgili derinlemesine görüşme form ve kayıtları, katılımlı gözlem formları ve memolardır. Veriler çözümlenirken NVivo 12 nitel veri analizi programı kullanılmış ve kadın halk giyim kuşamındaki değişikliklerde aktörlerin rolleri kategorileştirme sürecinde açık, eksen ve seçici kodlama yapılarak temalara ulaşılmıştır. Temalar kendi içinde alt problem cümleleriyle ilişkili olarak verilmiştir. Ulaşılan temalar, 'geleneklerden kopma', 'yaşlılık ve hastalık', 'anne-kayınvalide etkisi', 'gençler değerini bilmiyor', 'bilgi eksikliği', 'uyum sağlama', 'kızlar okuyor', 'kolay ulaşılabilirlik', 'ekonomik iyileşme', 'ek gelir', 'sosyetik olma', 'alışkanlık mı adet mi', 'inançlara uygunluk' ve 'değişime karşı'dır. Bu temalar kadınların gözünden kadın halk giyim kuşam özelliklerinin değişim ve dönüşümünün sebeplerini ifade etmektedir.