Oto boya atölyelerinde temizlik ve inceltme solventlerinin kronik maruziyet ile sağlık risklerinin hesaplanması ve bu solventlerin ikame edilmesi

Ülkemizde oto boya sektöründe kullanılan solventlerin büyük çoğunluğu hidrokarbon bazlı geleneksel solventlerdir. Oto boya atölyelerinde temizlik ve inceltmeişlemlerinde en sık kullanılan solventler benzen ve toluendir. Bu solventler, daha az tehlikeli olduğu bilinen biyolojik bazlı solventlere göre fiyat performans faktörü nedeniyle tercih edilmektedir. Oysa ki bu kimyasallara maruziyetin kronik sağlık etkileri olduğu bilindiğinden hem meslek hastalıklarına neden olabilecekleri, hem de çevreye verecekleri zararların telafisi olmadığı düşünüldüğünde işyerinde alınan diğerönlemlerle birlikte kimyasalların neden olacağı maruziyet risklerini azaltmakgerekliliği ortaya çıkmaktadır. Benzen maruziyetinin kemik iliği üzerinde zararlı etkiye neden olduğu ve kansızlığaneden olan kırmızı kan hücrelerinde azalmaya neden olabildiği, immünolojik, jinekolojik ve genotoksik etkileri olduğu belirtilmektedir. Ayrıca hızlı kalp atışı ve buna bağlı ölüme neden olabileceği, AML olarak adlandırılan akut miyeloid lösemiyeneden olduğu; uyuşukluk, baş dönmesi, hızlı kalp atışı, baş ağrısı, titreme, konfüzyon ve bilinç kaybı gibi etkileri olduğu bilinmektedir. Benzen; kanserojen, mutajen, solunum yoluna nüfuzu ve yutulması halinde öldürücü olan, uzun süreli veya tekrarlımaruz kalma sonucu organlarda hasara yol açan tehlikeli kimyasal olarak sınıflandırılmıştır (SEA Yönetmeliği, 2013). Benzenin madde olarak veya bileşen olarak karışımlarda ağırlıkça % 0 ,1'e eşit veya daha büyük konsantrasyonlardakullanılmasına veya piyasaya arz edilmesine REACH Direktifi ile kısıtlama getirilmiştir. Toluenin merkezi sinir sistemi etkilerinin olduğu, üreme için toksik ve endokrin bozucu madde olduğu, doğum kusuruna neden olduğu bilinmektedir. Endokrin bozucu maddeler hormonla ilişkili kanserleri etkileyebildiği; cinsiyet hormonlarıüzerinde değişikliklere neden olabilir; doğum öncesi veya çocukluk çağındamaruziyette üreme sisteminin gelişimini, nörolojik gelişimi etkileyebilir veya diyabet, obezite ve kardiyovasküler hastalıklar gibi kronik hastalıklara yatkınlaştırabilir (EUOSHA,2017). Toluen ayrıca düşük ila orta seviyelerde yorgunluk, kafa karışıklığı, halsizlik, sarhoşluk tipi eylemler, hafıza kaybı, bulantı ve iştahsızlığa neden olmaktadır. İşyerinde toluene uzun süre maruz kalmak işitme ve renk görme kaybına neden olabilir. İçinde toluen bulunan tutkal veya boya incelticilerden sürekli nefesalmak beyine kalıcı olarak zarar vermektedir (Url-1). Toluen; doğmamış çocuktahasara yol açma şüphesi olan, solunum yoluna nüfuzu ve yutulması halinde öldürücüolan, uzun süreli veya tekrarlı maruz kalma sonucu organlarda hasara yol açabilecektehlikeli kimyasal olarak sınıflandırılmıştır (SEA Yönetmeliği, 2013). Toluene,31.12. 2018 tarihi itibariyle yapıştırıcılarda ve sprey boyalarda madde olarak veya karışım içinde ağırlıkça % 0 ,1'e eşit veya daha yüksek konsantrasyonlarda kullanılması veya piyasaya arz edilmesi konusunda kısıtlama getirilmiştir (KKDİKYönetmeliği, 2017). Bu çalışmada yukarıda sağlığa olan olumsuz etkileri anlatılan, oto boya atölyelerindeboya inceltme ve temizleme işlemlerinde sıklıkla kullanılan ve isg ile çevremevzuatınca tehlikeli olarak belirlenenerek kullanımına sınırlama getirilen benzentürevli solventlerin yaşam döngüsündeki kronik günlükmaruziyetleri kantitatif risk değerlendirme metoduyla ortaya koyulmuştur. Bu metotla Öztürk (2016)'ün çalışmasında ölçmüş olduğu benzen ve toluensolventlerinin ortam ölçümleri kullanılarak öncelikle bu kimyasalların neden olacağıgünlük kronik maruziyetler hesaplanmış, daha sonra da bu maruziyetlerin neden olabileceği kanserojen ve kanserojen olmayan riskleri belirlenmiştir. REACHdirektifinde kanserojen ve mutajen olarak bildirilen ve kullanımına sınırlama getirilenbenzenin bu yöntemle kronik etkisi hesaplanarak çalışanın 30 yıl içindeyakalanabileceği kanser riski ortaya koyulmuştur. Tehlikeli madde kapsamında vereprotoksik olan, yapıştırıcılarda, sprey boyalarda ve karışımlarda kullanımına kısıtlama getirilen toluenin ise kronik günlük maruziyeti hesaplanarak toluenkullanımının 30 yıl içinde neden olabileceği sağlığa zararlılık seviyesi belirlenmiştir. Bulunan değerlerimizin verilebilir maruziyet sınır değerleri ve kabul edilebilir riskseviyeleriyle kıyaslanmıştır. Daha önce ölçülmüş olan benzen ve toluen değerlerinin büyük çoğunluğunun ulusal ve uluslararası mesleki maruziyet sınır değerlerinin çok üzerinde olduğu görülmüştür. Kanserojen ve mutajen olduğu bilinen benzenin günlük alınan kronik dozunun sınır değerlerden çok yüksek olduğu, 30 yıl içinde kanserojen etkiye ve diğer sağlık etkilerine neden olabileceği tespit edilmiştir. Tehlikeli madde olduğu ve reprotoksik madde olduğu olduğu bilinen toluenin de kronik günlük alınandozunun sınır değerlerden çok yüksek olduğu ve 30 yıl içinde kronik sağlıktehlikelerine neden olabileceği tespit edilmiştir. Öztürk (2016)'ün ölçümlediği benzen ve toluen değerlerinin, EPA'nın belirttiği kabul edilebilir risk seviyesinin çok üzerinde olduğu tespit edilmiştir. Aynı şekilde kabul edilebilir risk seviyeleri, eğim faktörleri ve referans konsantrasyonları ile günlük kabul edilebilir maruziyet miktarları hesaplanan benzen ve toluenle işyerinde ölçülmüş olanmaruziyet konsantrasyonları kıyaslandığında benzen için tüm değerlerin kabul edilebilir limit değeri aştığı, toluende ise bir değer hariç tümünde kabul edilebilir limit değerleri aştığı görülmüştür. İşyerinde ölçülen benzen değerlerinin (0,51-5,02) mg/m 3 ve toluen değerlerinin(23-301) mg/m 3 ATSDR'nin verdiği minimal risk seviyeleri tablosuna göre de benzen ve toluenin akut ve kronik etkiler için sırasıyla verilen (0,031-0,0105) mg/m 3 ve (4,16-8,32) mg/m 3 değerlerinin çok üzerinde olduğu görülmüştür. Bu da işyerlerinde, toluen ve benzenin hem akut hem de kronik etkilerinin olacağının göstergesidir. Kantitatif risk değerlendirme metoduyla da sağlık riskleri ortaya koyulan benzen ve toluenin sağlığa olan kronik etkilerinden dolayı ikame edilmeleri gerektiği ortadadır. Benzen, toluen gibi hidrokarbon bazlı bu solventlerin sağlığa ve çevreye olan olumsuz etkileri ile geleneksel yolla üretilen solventler yerine sürdürülebilir kimyasallaraduyulan ihtiyaç artmaktadır. Dünya genelinde hidrokarbon bazlı solventlere alternatif olarak biyolojik bazlı solventlerin üretildiği ve kullanıldığı bilinmektedir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise petrol türevli olan bu iki kimyasala alternatif olan kimyasalların güvenlik bilgi formları incelenerek sütun metodu yardımıyla bu kimyasalların fizikokimyasal özellikleri, akut ve kronik sağlık etkileri, yangın ve patlama riskleri, çevresel etkileri, kullanıldıkları proseslerdeki özel riskleri değerlendirilmiş; mevcutta kullanılan kimyasalların kanserojen olmayan, düşükyanıcılığı ve toksisitesi olan, biyobozunur solventlerle ikame edilmesi önerilmiştir. Benzen türevli kimyasalların kantitatif risk değerlendirme metoduylakanserojenitelerinin ve kronik sağlık risklerinin hesaplanması ile bu risklerin azaltılması amacıyla kimyasalların ikamesi ile ilgili daha önce ülkemizde bir çalışma yapılmadığı, yapılan araştırmalarda ülkemizde bu konuda iyi uygulama örneklerinin çok yaygın olmadığı görülmüş olup bu nedenle bu çalışmanın bundan sonra yapılacak diğer çalışmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Ayrıca teknolojinin ve bilimin hızla geliştiği dünyamızda doğal kaynaklarımızı hızla tüketerek hem sağlığımıza hem de çevreye zarar veriyor oluşumuz dolayısıyla gerekotomotiv sektöründe, gerekse de diğer sektörlerde daha sürdürülebilir, çevreye ve insan sağlığına zararlılığı en aza indirgenmiş ürünlere yönelerek bilinçli toplum üyeleri olarak üzerimize düşen görevleri yerine getirmeli; bu gibi konularıönceliklendirecek politika ve teşvik mekanizmalarının geliştirilmesi için talepoluşturmalıyız.