Anadolu halk resminden, çağdaş Türk resim sanatına yansımalar

Halk resmi kavramını, çeşitli yönleriyle tanımak ve ortaya koymak, konuyu ancak malzeme çokluğu ve etraflıca irdelemekle olur. Genellikle bu tip resimlerde doğrudan bir ustalık gözükmez. Ama şematik olarak levha üzerine yapılmış bir takım tarikat büyüklerinin resimleri, İslam dininin esaslarına göre işaret ya da damga olarak karşımıza çıkarlar. Bazan bu tarikat işaretleri Anadolu'nun birçok bölgelerinde süs eşyası olarak da belirginlik kazanır. Osmanlı dünyasında resim, Batı yöntemlerine uygun eğitim sorunu olarak ortaya çıktığı dönemde bile hiçbir eğitim almayan halk sanatçıları İstanbul'da sahil kahvelerinin duvarlarım özgün hayali gemileriyle süslemişlerdir. Bu sanatçılar arasında Mehmet Hulusi ve Emin Baba'yı sayabiliriz. Halk resimlerini dinsel olan ve dinsel nitelikte olmayan diye iki smıfa ayırabiliriz. 19. yüzyılda yaygınlaşan ve inanaç kaynaklarma bağlı olsalar da bazı taş baskı levha resimlerini dinsel olmayan resim türleri içinde görebiliriz. Ama eski hat sanatı eserlerini, yazı-resimlerle dinsel temaları ve kişileri ele alan diğer levhaları dinsel resim alam içinde görebiliriz. Halkın resimle olan bağlantısını teşkil eden örneklerden biri de tasvir unsurudur. Bunlardan bir çeşit iyilik, güzellik, doğruluk ve yiğitlik idealleri kavranmak istenmiştir. Suret sorunu ise İslam dinsel inanç sisteminin doğal bir sonucudur. Halk bezeme sanatlarının en çok tekrarlanan motiflerinden biri camilerdir. Resmin bulunduğu yere melek girmez mantığı resmin yazı şekline, yazının da resim şekline girmesine neden olmuştur. Yazıyla ortya çıkan cami resimlerinin yanı sıra çeşitli dinsel eşyalar ve yüz şekline getirilmiş harfleri unutmamak gerekir. Halk resminde konular aşıkların görüşmesi, sohbeti ve karşılaşma anında yaşanan şok gibi benzeri konuların yanı sıra cenk sahneleri, kahramanlık ve macera sahneleri, düğün, hamam ve nasihat sahneleri gibi buna benzer konuları sıralayabiliriz. Bu konulan tasvir eden masal kitaplarındaki taş baskıV resimler özelliklerine göre üç ana grupta toplanır. Birinci gruba giren resimler de üç ayrı şekilde gösterilir: 1. Karalama Üslubu, 2. Tek Çizgi Üslubu, 3. Titrek Çizgi Üslubu. İkinci gruba giren resimler dört ayrı şekilde gösterilir: 1. Kompozisyon Duygusu, 2. Mekan İçine Yerleştirme, 3. Hacimli Figürler, 4. Figürde Hareket Öğesi. Üçüncü grup resimler de ikiye ayrılır: 1. Gölge-Işık Ağırlıklı Resimler, 2. Çizgisel Üslup. Tezin ikinci bölümünde Batı anlayışına dönük çağdaş Türk resim sanatımızın gelişmesi kısaca irdelenmiş, 19. yüzyıl ilk yağlıboya ressamları olan, bir anlamda da Türk primitifleri dediğimiz sanatçıların duyarlı çalışmaları belirtilmiştir. Batılı anlamda resim yapan sanatçılara duyulan gereksinim sonucu 1860'larda Şeker Ahmet Paşa, Süleyman Seyyit ve Osman Hamdi Paris'e yollanır. Bu arada sınırlı olanaklarla resim öğrenimi Mühendishane-i Beni Hümayun'da devam etmektedir. Ve Sanayi-i Nefise Mektebinin kuruluşundan soma 1914 İbrahim Çallı kuşağı gelmektedir. Bu kuşağın sanatçıları Hikmet Onat, Feyheman Duran, Avni Lifij, Sami Yetik, Namık İsmail ve Şevket Dağ Modern Türk resminin ilk temsilcileridir. Daha sonra Müstakiller grubunu oluşturan Ali Çelebi, Zeki Kocamemi, Şeref Akdik, Refik Epikman'la 1928- 29 dönemi Cevat Dereli, Mahmut Cüda ve Turgut Zaim'le devam eder. VI 1933 -34'lerde boy gösteren ve Cemal Tollu, Zeki Faik İzer, Nurullah Berk, Eşref Üren, Elif Naci ve Abidin Dino'dan oluşan 'D grubu'ndan sonra 1941'de Yeniler grubu ortaya çıkar. Bu grubun temsilcileri Nuri İyem, Selim Turan, Nejad Devrim, Turgut Atalay ve Avni Arbaş'tır. Bunların dışmda 'Onlar Grubu' olarak Nedim Günsür, Orhan Peker ve Turan Erol'u sayabiliriz. 1960'dan soma Türk resminde özgün kişilikleriyle değer kazanan sanatçılardan Cihat Burak, Yüksel Arslan, Erol Akyavaş yerel resim anlayışını başarıyla ortaya koymuş kişiliklerdir. Son olarak bunların dışmda Devrim Erbil, Adnan Çöker, Dinçer Erimez, Ömer Uluç, Özer Kabaş, Gül Derman, Alaettin Aksoy, Kornet, Neşe Erdok, Mehmet Güleryüz, Mustafa Ata, Ergin İnan, Halil Akdeniz, Süleyman Saim Tekcan, Mevlüt Akyıldız, Bedri Baykam, İbrahim Örs ve Aydın Ayan'dır. Çağdaş Türk sanatı içinde geleneksel biçim ve renk duyarlılığım dikkate alan sanatçılarımız birçok yerli unsuru tutarlı bir şekilde kullanmışlar, Anadolu halk sanatı ve kültürü araştırmalarında başarı göstermişlerdir. Bu sanatçılar arasında resimleriyle olmasa da halk sanatı konusunda dikkati çeken Malik Aksel, Anadolu köylü ve göçer yasanımdan temalar işleyen Turgut Zaim'dir. Ve eğitim formasyonları mimarlık olan Cihat Burak ve Erol Akyavaş'in yanı sıra Nuri Abaç, Dinçer Erimez, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Abidin Dino ve Yüksel Arslan'ı da sayabiliriz. Özgün baskı dalmda Mustafa Pilevneli, Ergin İnan, Süleyman Saim Tekcan, Gündüz Gölönü; naif resim konusunda da başarılı işler çıkaran İhsan Cemal Karaburçak ve Fahir Aksoy' dur. Dördüncü bölümde sanatımla ilgili düşünceler ve resimlerimde halk sanatından esintiler üzerinde durulmuştur. Sonuç itibarıyla çağdaş Türk resim sanatının tarihsel gelenekler üzerinde temellendirilmesi yolunda belirli bir tavrın oluşması ve tasviri sanatımızın vazgeçilmez bir unsuru olduğu vurgulanmıştır.