Halide Edip Adıvar ve romanlarında Cumhuriyet Dönemi yeni kadın kimliği

Bu tezin konusu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi Türkiyesi'de eserler veren bir kadın yazar olarak Halide Edip'in gerek yaşam öyküsü gerekse her iki dönemde kaleme aldığı eserlerden hareketle, savunuculuğunu yaptığı yeni kadın kimliğinin incelenmesidir. Osmanlıdan Cumhuriyete ulaşan süreç kadın kimliği konusunda tartışmaların yoğunlaştığı, toplumdaki kimlik buhranlarının kadınlar üzerinde geliştirilen söylemler aracılığıyla dile getirildiği önemli bir dönemdir. Batılılaşma ve ardından milliyetçilik, kadınların sosyo-ekonomik ve siyasal düzenle bütünleşmelerini ve ulusal projeye destek vermelerini sağlamak amacıyla yeni bir söylem alanı açmıştır. Bu tezde batılılaşma ve miliyetçilik ile kadın kimliklerinin dönüşümü arasındaki ilişki Halide Edip Adıvar örneği üzerinden analiz edilmeye çalışılmıştır. Kadın sorunu ve 'yeni kadın' söylemi, modernleşme/batılılaşma süreci yaşayan dönüşüm halindeki toplumlarda, bir yandan geleneksel kadın kimliklerinin aşılarak, kadınların geleneksel bağlarından kurtulmalarına ilişkin, bir yandan da toplumsal kimliği besleyecek geleneksel cinsiyet nosyonlarından faydalanılmasına dayanan ikili bir söylem içerir. Eşdeyişle, kadınlannlann özgürleştirilmelcri yolundaki atılımlar, milliyetçiliğin çizdiği bir noktada durmak ve kadınları ulusal olan' in sınırlarını çizen aktörler olarak kurgulamak anlamına gelir. Kuşkusuz bu modernleşme sürecindeki toplumun batı ile girdiği ilişki düzeyi ve ulusal kimlik kurgusunun dayanakları ile yakından ilgilidir. Halide Edip Adıvar, sınıfsal konumunun verdiği olanaklarla, 2. Meşrutiyet döneminden 1950'lere kadar edebiyat alanında eserler vermiş, gazete yazılan, konferansları, çeşitli örgütlenmeler ve milli mücadele dönemindeki konumu ile batılılaşma ve uluslaşma sürecinin bütün müzakerelerinde yer almış bir aydındır. Bu nedenle öne çıkardığı ve öncülüğünü yaptığı kadın kimliği, Osmanlı-Türk modernleşmesinin kadınlar ile ilgili politika ve müzakerelerinin izlerini taşımaktadır. 2. Meşrutiyet döneminde Halide Edip, toplumdaki geleneksel feminite anlayışına eleştiriler getirerek, eğitim yoluyla gerçekleşecek bir kadın aydınlanmasını savunmuştur. Bu ilk dönemde öne çıkardığı kadın kimliği, toplumsal sorumluluklarının bilincine varmış bir kentli kadın modelidir. Bu modelin dayandığı temel unsurlar, kadınların anne olarak rolleri ile vatanseverlik arasındaki ilişkidir, tik dönemin aydınlanmış annelik modeli, gelişen Türk milliyetçiliğinin etkisi ile kendini ulusa adamış, milliyetçi bir kadın modeline 210 evrilmiştir. Milliyetçiliğin belirleyiciliği altındaki bu yeni model, sadece üst sınıftan kentli kadınları değil, alt sınıftan kadınlar ve Anadolu kadınlarını da içerecek şekilde genişletilerek, milli idealler ile bağlantılandınlmıştır. Halide Edip'in öne çıkardığı bu kadın kimlikleri ile ilgili gelişimi en iyi şekilde romanlarında gözlemek mümkündür. Halide Edip her ne kadar milliyetçiliğin etkisi altında kaleme aldığı romanlarda kadın kahramanlarına, milliyetçiliğin sağladığı güvenli ve çelişkisiz bir model üretmeye çalışsa da, ilk romanlarında modernlik ve kadınlar arasındaki ilişkinin gerilimlerini yansıtmıştır. Savunuculuğunu ve öncülüğünü yaptığı, egemen toplumsal cinsiyet modelleri ile yer yer çatışan kadın kimlikleri, milliyetçilik, modernleşme ve kadınlar arasındaki ilişkilerin sorgulanması bakımından bugün bile güncelliğini korumaktadır. 211