Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Mefruşat-ı Hümayun idaresi

Büyük bir devlet olan Osmanlı Devleti, gücünün bir göstergesi olarak, patronaj kaygısıyla, devletin en tepesinde bulunan padişahın yaşam ve yönetim konutu olan sarayının tefriş edilmesi ile ilgili bizzat kendine özgü sistemler geliştirmiştir. Klasik Osmanlı döneminde, temel olarak, Ehl-i Hıref-i Hassa ve Hayyatin-i Hassa teşkilatlarına verilen görevler üzerinden Topkapı Sarayının tefrişi sağlanıyordu. Tefriş işlerinin mali kaynağı ise Enderun ve Birun Hazineleriydi. 18. yüzyılın sonlarına gelindiğinde saray sanatkarları ve saray terzileri teşkilatları işlevsiz kalarak kaldırılmış, hazineler de bir değişim evresine girmiştir. 19. yüzyılın ilk yarısı Osmanlı saraylarının gerek tefrişinde gerekse tefrişatının mali kaynaklarında önemli değişimlerin yaşandığı bir dönemdir. Söz konusu dönemde sarayın tefrişatını ve bunda kullanılacak ödeneği Darphane Nezareti içerisindeki Ceyb-i Hümayun sağlıyordu. Ancak, Osmanlı sarayının, 18. yüzyılın sonundan 19. yüzyılın ilk yarısına kadar geçen sürede kurumsal bir zeminden yoksun kalan mefruşat sistemi, bu çalışmanın esas zeminini teşkil etmemiştir. Bununla birlikte bu dönem, sarayın mefruşat sistemi üzerine eskisi gibi bir kurumsallaşmaya gidilmesi gerektiğini gösteren olaylarla doludur. Örneğin yeni sarayların çok geniş bir alana yayılarak inşa edilmeleri, Avrupai tarzda ve eskisinden daha büyük masraflarla tefrişi, hanedan mensuplarının bağımsız kasır ve köşklerde yaşamaya başlaması, israfa kaçacak derecede kontrolsüz, bütçe harici masraflar yapmaları... Bütün bu gelişmeler saray mefruşatı için de bir sistemin oluşturulması gerektiği gerçeğini güçlendirmiştir. Önce Ceyb-i Hümayun tekamül ederek Hazine-i Hassaya dönüşmüş, 1860'lardan itibaren de bir Mefruşat-ı Hümayun Müdürü Hazine-i Hassa içerisinde yer almaya başlamıştır. Zamanla müdürün çevresinde ona işlerinde yardımcı olacak elemanlar çoğalmıştır. 1879'da kurumun Avrupa tarzı kanunlaştırma hareketlerinden nasiplendiğini gösteren ve o zamana kadarki uygulamasını tarif eden bir layiha yayımlanmıştır. Ancak Mefruşat-ı Hümayun İdaresinin hukuki olarak tezahürü 1880'de olmuştur. Artık Mefruşat İdaresi tam olarak tesis edilmiş ve II. Abdülhamid'in tahtta kaldığı süre boyunca da sistemli bir şekilde sarayları tefriş etmiştir. II. Meşrutiyetin ilanı ve II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesiyle, Mefruşat İdaresi küçülmüştür. Bu dönemde mefruşat müdürü 1887'de atanan ve 1917'de, ölümüne kadar da bu görevi sürdüren Hacı Mehmed Akif Bey'dir. Mefruşat İdaresinin her ne kadar görev yaptığı mekanlar daraltılmış ise de, teknolojik gelişmelere ve verilen ekstra görevlere paralel olarak görev alanı giderek genişlemiştir. Bu bağlamda bazı saray personeli için elbise, ayakkabı tedarikine, elektrik ve telefon işlerine bakmaya başlamıştır. Yönetim merkezi İstanbul'dan Ankara'ya geçince, önce saltanat kaldırılmış; böylece Mefruşat İdaresi, halifenin mefruşat işlerine bakar olmuş; halifeliğin kaldırılmasıyla da ilga edilerek personeli ya emekli edilmiş ya da başka birimlerde görevlendirilmiştir. Bugün sarayların bir kısmı TBMM Milli Saraylar Daire Başkanlığının, diğer kısmı ise Kültür ve Turizm Bakanlığının bünyesinde yer almaktadır.