Farklı su kaynaklarında ve şebekelerde karbonlu ve azotlu dezenfeksiyon yan ürünlerinin oluşumu

Tez çalışmasının ana amacı farklı su kaynaklarını kullanan su dağıtım sistemlerinde hem mevsimsel hem de noktasal karbon bazlı dezenfeksiyon yan u ru nleri ve azot bazlı dezenfeksiyon yan u ru nleri tu rlerinin eş zamanlı tespit edilmesidir. Haloasetonitril ve halonitrometan gibi A-DYÜ tu rlerinin yanı sıra birçok u lkede yönetmelikler tarafından u st limit getirilen trihalometanlar ve haloasetik asitler dahil olmak u zere toplam 28 dezenfeksiyon yan u ru nu tez çalışması kapsamında incelenmiştir. DYÜ oluşumunu daha iyi tanımlayabilmek için sularda bulunan öncu l maddeler ve ilgili diğer su kalite parametreleri de mevsimsel ve noktasal olarak incelenmiştir. Su kalite parametrelerinin tez çalışması için bir diğer önemi su kaynaklarında oluşabilecek en yu ksek DYÜ oluşumunu tespit etmek amacıyla yapılan oluşum potansiyeli testleri için veri temin etmektir. Tu m sonuçlar çoklu lineer regresyon çalışmalarında kullanılarak DYÜ ve su kalite parametreleri arasında matematiksel eşitlikler elde edilmesini sağlamıştır. Tu rkiye'de 28 DYÜ tu ru ilk kez bu çalışma kapsamında eş zamanlı olarak ölçu lmu ştu r. Tez çalışması bu yönu yle bir ilk olma özelliği taşımaktadır. Çalışmada su kaynakları olarak bir yu zeysel su kaynağı olan Eğirdir Gölu ve doğal su kaynağı olan Karaağaç Doğal Su Kaynağı, su şebekleri olarak da Isparta şebekesi, Konyaaltı şebekesi ve Kumluca şebekesi seçilmiştir. Her bir şebekede farklı su kaynaklarının kullanılması dezenfeksiyon yan u ru nu tu rleşmesinde önemli rol oynamaktadır. Şebekelerde yıl boyunca ölçu len DYÜ öncu l maddeleri çözu nmu ş organik karbon ve 254 nm ultraviyole absorbansı, tu m şebekelerde kullanılan dezenfektan ise klordur. Üç bölge arasında en yu ksek ÇOK, UV absorbansı ve serbest klor konsantrasyonları Isparta şebekesinde, en du şu k konsantrasyonlar ise Kumluca şebekesinde belirlenmiştir. Su kalite sonuçlarına göre en fazla DYÜ oluşumunun Isparta şebekesinde, en az DYÜ oluşumunun ise Kumluca şebekesinde oluşacağı öngöru lmu ştu r. Isparta şebekesi en yu ksek THM, HAA, HAN konsantrasyonlarına sahip iken, en du şu k DYÜ konsantrasyonları Kumluca şebekesinde ölçu lmu ştu r. Isparta şebekesinde THM ve HAA konsantrasyonları akış doğrultusunda birinci numune alma noktasından beşinci numune alma noktasına doğru 1,5 kat azalırken diğer bölgelerde ve diğer DYÜ tu rlerinde akış boyunca bir değişim göru lmemiştir. Isparta şebekesinde THM ve HAA konsantrasyonları en yu ksek değerlere yaz mevsiminde, en du şu k konsantrasyonlara ise kış mevsiminde ulaşmıştır. Isparta şebekesi HAN konsantrasyonlarında mevsimsel değişim göru lememiştir. Konyaaltı şebekesi THM ve HAA konsantrasyonları en yu ksek değerler kış mevsiminde ölçu lu rken, en du şu k THM konsantrasyonu ilkbahar ve yaz mevsiminde, en du şu k HAA konsantrasyonu da yaz mevsiminde tespit edilmiştir. Kumluca şebekesinde ise en yu ksek THM konsantrasyonu kış mevsiminde, en du şu k THM konsantrasyonu ilkbahar ve yaz mevsiminde ölçu lmu ştu r. Kumluca şebekesi HAA konsantrasyonları da en yu ksek kış ve ilkbahar mevsimlerinde, en du şu k HAA konsantrasyonları ise yaz ve sonbahar mevsimlerinde tespit edilmiştir. HNM konsantrasyonu Isparta, Konyaaltı ve Kumluca şebekelerinde tespit edilemezken, HAN konsantrasyonu da Konyaaltı ve Kumluca şebekelerinde ölçu lebilir seviyelerde tespit edilememiştir. Tez çalışmasının en önemli aşamalarından biri de oluşum potansiyeli testleridir. Oluşum potansiyeli testleri kapsamında Eğirdir Gölu ve Karaağaç Doğal Doğal Su Kaynağı'ndan alınan ham su numunelerinde klor, monokloramin, ozon, ozonklor, ozon-monokloramin testleri uygulanmıştır. Eğirdir Gölu 'nde en yu ksek THM ve HAA oluşumları sırasıyla Cl2> O3-Cl2> NH2Cl> O3-NH2Cl> O3 testlerinde, HAN oluşumu Cl2> NH2Cl> O3-Cl2> O3-NH2Cl> O3, HNM oluşumu ise O3-Cl2> O3-NH2Cl> Cl2> NH2Cl =O3 olarak tespit edilmiştir. Karaağaç Doğal Doğal Su Kaynağı'nda gerçekleştirilen OP testlerinde THM oluşumu sırasıyla Cl2> O3-Cl2> NH2Cl> O3- NH2Cl> O3, HAA oluşumu ise Cl2> O3-Cl2> NH2Cl> O3-NH2Cl> O3 olarak tespit edilmiştir. Karaağaç Doğal Doğal Su Kaynağı'nda oluşum potansiyeli testleri neticesinde HAN OP ve HNM OP ölçu lebilir du zeylerde tespit edilememiştir. Tez çalışmasının son aşamasında gerçekleştirilen çoklu regresyon çalışmasında Isparta şebekesi su kalite verileri ve THM, HAA ve HAN verileri kullanılarak geliştirilen modellerde elde edilen R2 değerleri sırasıyla 0 ,51; 0,55 ve 0,18 olarak belirlenmiştir. Konyaaltı şebekesinde gerçekleştirilen çoklu regresyon modellerinde THM ve HAN modelleri istatistiksel olarak anlamlı değildir (a<0,05). Konyaaltı şebekesinde gerçekleştirilen HAA model çalışmasında R2 değeri 0,26 olarak tespit edilmiştir. Kumluca şebekesinde geliştirilen model çalışmalarında THM, HAA, HAN tahmin etmek u zere yapılan çalışmalar istatistiksel olarak anlamlı bulunamamıştır.