Türkiye'de bitkisel atık yağların yönetimi için bir model denemesi

Çevrenin ve doğal kaynakların korunmasının giderek önem kazandığı günümüzde, atıkların özellikle de tehlikeli atıkların doğru, stratejik, katılımın ve koordinasyonun güçlü olduğu bir yönetim anlayışıyla değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu noktada, atığın uygun koşullarda toplanmasının, taşınmasının, bertarafinm ve eğer şartlar yeterliyse geri dönüşümünün sağlanabilmesi için, yönetimdeki tüm tarafların eşgüdüm çerçevesinde davranmaları gerekmektedir. Basit bir çevre sorunu gibi görünen ancak önemi anlaşılmadığı ve yeterli bilinç oluşmadığı için yeterli önlem alınmayan, denetim eksikliğinin de desteklediği, sorunlardan biri de 'Bitkisel Atık Yağlar'dır. Kullandıktan sonra atığa dönüşen ve ekotoksik özellik taşıyan bitkisel yağların tehlikesi Türkiye'de ancak, 10 yıl önce anlaşılarak 2872 sayılı Çevre Kanunu'na eklenen 'Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği' ile 'Tehlikeli Atık' kapsamına alınmıştır. 1995 yılındaki bu düzenleme ile bitkisel atık yağlar, çevrenin yanı sıra insan sağlığını da tehdit eden, kimyasal, tıbbi ve endüstriyel atıklar sınıfına alınmıştır. Nisan 2005'de bitkisel atık yağlar ayrı bir kapsam altında toplanarak yönetmeliği yayınlanmış, böylece ciddi bir adım atılmıştır. Ancak, denetim yetersizliği, uygulamadaki açıklar, bilgisizlik ve eşgüdüm eksikliğinden dolayı bu yönetmelik de yetersiz kalmaktadır. Ekotoksik ve trans yağ asitliği özelliklerinden dolayı tehlikeli atık sınıfına giren bitkisel atık yağlar, yüksek kaloriye sahiptir. Bu atık yağlar, suya, kanalizasyona döküldüğü zaman su yüzeyini kaplamakta, su sistemine zarar vermektedir. Havadan suya oksijen transferini önlemekte, zamanla suda bozunarak sudaki oksijenin hızla tükenmesine neden olmaktadır. 1 litre atık yağın, 1 milyon litre suyu kullanılamaz, 5 milyon litre suyu içilemez hale getirdiğini düşünürsek, durumun ciddiyeti ortadadır. Bitkisel atik yağların gelişigüzel bertaraf edilmesi yüzey ve yeraltı sularının yanı sıra insan sağlığım da tehdit etmektedir. Oysa bu atıkların geri dönüşümü ve tekrar kullanımım sağlanarak hem çevreye vereceği zararları minimize etmek hem de ekonomiye önemli katkılar sağlamak mümkün olabilecektir. Burada etkin bir bitkisel atık yönetimi ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Gelişmiş ülkelerde bitkisel atik yağların % 80 -85'i kaynağından toplanarak geri dönüşümü ve kontrollü olarak bertarafı sağlanmakta iken, ülkemizde bitkisel atık yağların sadece binde 3 toplanabilmektedir. Geriye kalan kısmı ya kaçak yollardan toplanmakta ya da kanalizasyona verilmektedir. Bu çalışmanın amacı; Türkiye'de etkin bir bitkisel atık yağların yönetinıinin oluşturulabilmesi için bir model denemesi yapmaktır. Çalışma kapsamında; Bitkisel yağların özellikleri, rafinasyonu ve verimli kullanım süresi, Bitkisel atik yağların özellikleri, çevresel etkileri, geri kazanım ve tekrar kullanımı, Türkiye'de bitkisel atık yağların mevcut durumu, Bitkisel atik yağların yönetimi, Türkiye'de bitkisel atık yağların yönetiminin yasal çerçevesi ve kurumsal yapısı, Türkiye'de bitkisel atık yağların yönetimine ilişkin AB direktifi, Türkiye'de bitkisel atık yağlarının SWOT analizi, Türkiye'de bitkisel atık yağların yönetimi için bir model denemesi bulunmaktadır. Çalışmada, analiz yöntemi olarak Türkiye'de Bitkisel Atık Yağların Yönetiminin, içsel Dinamiklere Bağlı Olarak; Güçlü ve Zayıf Tarafları Dışsal Dinamiklere Bağlı Olarak; Fırsatları ve Tehditleri belirlenerek içsel ve dışsal dinamikleri bir arada değerlendirmemize imkan tanıyan SWOT analizi yöntemi kullanılmaktadır. Modellemede ise; Türkiye'de 6 ölçekte Bitkisel Atık Yağ Yönetimi önerilmektedir: Ulusal ölçekte Yönetimi, İl BAY Yönetimi, İlçe BAY Yönetimi, Üçe Mücavir Alan BAY Yönetimi, Üçe ve Belde Belediyeleri BAY, Köy BAY Yönetimi. Önerilen her ölçekteki BAY Yönetimi için; Birinci aşamada; AMAÇLAR, belirleyen, ikinci aşamada, belirlenen amaçlara ulaşmak için HEDEFLER tanımlayan, Üçüncü aşamada ise belirlenen hedeflere ulaşmak için YAPILACAK İŞLER, AKTÖRLER, FİNANSMAN İZLEME YÖNTEMİ saptayan bir yöntem izlenmektedir.