Kadınların servikal tarama programına katılımı ile ilişkili etkenler: Bir karma metod çalışması

Giriş ve Amaç: Serviks kanseri kadınların hayatındaki önemli tehditlerden biri olup dünyada günümüzde 1 milyondan fazla kadının serviks kanseri olduğu tahmin edilmektedir. Serviks kanserini önleme stratejilerinden sekonder koruma yöntemi; tarama ve prekanseröz lezyonların tedavisidir. Serviks kanserinin klinik bulgular ortaya çıkana dek uzun semptomsuz dönemi bulunduğundan düzenli tarama yöntemleriyle anormal sitolojik değişiklikler erken tespit edilirse preinvaziv hastalığın invaziv kansere dönüşmesi önlenebilir. Dünya Sağlık Örgütü'nün önerisi; bir kadının, hiç değilse hayatında bir kere, 30-65 yaş arasında uygun bir yöntemle servikal kanser açısından taranmasıdır. Hayatında bir kez bile olsa simir testi yaptıran kadınların servikal kanserden ölme olasılığının 3 kat azaldığı bilinmektedir. Bu çalışmanın amacı Maltepe ilçesindeki bazı aile sağlığı merkezlerine başvuran 30 yaş ve üzerindeki kadınların servikal kanser tarama programına katılım sıklığını belirlemek, katılımla ilişkili olan etkenleri niceliksel ve niteliksel yöntemler kullanarak incelemektir. Elde edilen sonuçlar bu tür tarama programlarına katılımın arttırılması için bireysel ve yapısall faktörlerin güçlendirilmesine olanak sağlayacaktır. Gereç ve Yöntem: Gözlemsel tipte olan araştırmanın evrenini Kasım 2017- Nisan 2018 tarihlerinde İstanbul Maltepe ilçesindeki 5 aile sağlığı merkezine başvuran 30 yaş ve üstündeki kadınlar oluşturmaktadır. Örneklem seçilmemiş, çalışmaya katılmayı kabul eden ve okuryazar olan tüm kadınlar ile görüşülerek veri toplanmıştır. Veri formu niceliksel kısım için sosyodemografik bilgileri içeren görüşme formu ve Rahim Ağzı Kanseri Ve Pap Smear Testi Sağlık İnanç Modeli Ölçeğinden; niteliksel kısım yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşme rehberinden oluşmaktadır. Verilerin analizinde tek değişkenli analizler ve lojistik regresyon modeli kullanılmıştır. Görüşme formunun sonunda servikal tarama testini hiç yaptırmayan ve niteliksel kısım için gönüllü olanlardan telefon numarası alınmıştır. Niteliksel araştırmada 6 kadınla derinlemesine görüşülmüş; görüşmelerin tümü kayda alınmış ve tema analizi ile değerlendirilmiştir. Araştırma için Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulunun ve İstanbul İl Sağlık Müdürlüğünün onayı alınmıştır. Bulgular: Çalışmaya katılan 327 kadının yaşlarının ortalaması 47,7 11, 3 (30-79) olup, kadınların %75'i en az bir kez simir testi yaptırmıştır. Mamografi yaptırmanın ve simir testinin ne amaçla yapıldığını bilmenin simir testini yaptırmamadan sırasıyla %79 ve %74 koruduğu (OR (%95 GA)= 0,21 (0,08-0,56); 0,26 (0,10-0,63)); sağlık inanç modeli ölçeğinden alınan engel puanı arttıkça simir testi yaptırmamanın da arttığı bulunmuştur (OR (%95 GA)=1, 09 (1,04-1,15)). Kadınların sağlık inanç modeli ölçeğinden aldıkları puanlar öğrenim düzeyi ile ilişkili bulunmuştur. Kadınların yarar motivasyon puanları öğrenim düzeyi yükseldikçe artmış, engel puanları azalmıştır. Simir testi yaptıranların yarar motivasyon puanları daha yüksek, engel puanları daha düşük bulunmuştur. Sağlık inanç modeli doğrultusunda yapılan niteliksel analiz sonucunda ortaya çıkan temalar sağlık/sağlıklılık algısı, tarama testinin yararına ilişkin algı, tarama testini yaptırmamaya yönelik engel algısı ve sağlık okuryazarlığıdır. Kadınların tarama yaptırmaması ile ilişkili engeller daha çok bireysel faktörlerle ilişkilidir: bunlar gerek duymama, risk altında hissetmeme, şikayeti olmama, öncelik vermeme, ihmal, kötü sonuç çıkar kaygısı, muayeneden korkma, muayeneden utanma/çekinme, zaman bulamama, kadercilik ve kültürel normlardır. Sisteme yönelik engel olarak doktorun önermemesi bildirilmiştir. Taramaya katılım açısından kolaylaştırıcı faktörler ise kadınların konuyla ilgili bilgilendirilmesi ve sağlık çalışanlarıyla etkili ve güvenilir iletişim olarak bulunmuştur. Sonuç: Kadınların tarama yaptırmaması ile ilişkili engellere yönelik daha çok bireysel faktörler ortaya çıkmıştır ancak bu engellerle mücadelede sadece bireylere yönelik değil sisteme yönelik müdahalelerin de yapılması gerektiği anlaşılmıştır. Bu müdahaleler hekimlerin taramayı önermesi, tarama testlerine yönelik daha çok zaman ayırarak neden gerekli olduğunu anlatmasıyla başarılı olabilir.