Elit kesimlerde, dindar ve laik grupların toplumsal cinsiyet algısındaki değişmeler: Niteliksel bir araştırma 2010-2011

Türkiye'nin hemen tarihiyle yaşıt toplumsal çatışmaların varlığı, bu çatışmalardan birinin de dindarlar ve laik dünya görüşünü benimseyenler olarak iki toplumsal grup arasında sürdüğü artık tüm sosyal bilimciler tarafından kabul edilmektedir. Dindarlar ve laik dünya görüşünü benimseyenler arasındaki çeşitli akslarda yürüyen bu çatışmanın ana gerilim noktalarından birini de 'kadın' konusunun oluşturduğu bir Türkiye gerçekliğidir. Bu gerçeklikten çıkan araştırmanın amacı, hem dindar, hem de laik elit grupların toplumsal cinsiyet algısındaki değişmeleri ölçebilmek, toplumsal cinsiyet ve kadın konusunda verili kabulleri sorgulayarak bir durum tespiti yapabilmektir. Araştırmada ayrıca, hem toplumsal cinsiyet algısı, hem de dindarlık değişimleri kuşaklar arası farklılaşmalar ekseninde anlaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma 'elitler'le sınırlandırılmış, her iki toplumsal gruba mensup katılımcılar medya, sivil toplum ve siyaset alanında çalışanlar arasından seçilmiştir. Araştırma kapsamında dindar ve laik elit gruplardan eşit sayıda katılımcı, kadın ve erkek, 45 ve üstü- 45 altı yaş olmak üzere belirlenmiştir. Araştırmada, dindar elit gruba mensup 12 katılımcı ve laik elit gruba mensup 12 katılımcı olmak üzere toplam 24 kişiyle derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırma kapsamında katılımcılara, kimlik bilgileri, dini pratikler konusundaki kuşaklar arası değişmeler, aile, evlilik, kadının çalışması, kadının siyasete katılımı, İslam dininin kadın perspektifi, Cumhuriyet'in kurucu rejiminin kadın perspektifi ve örtülü kadının kamusal alanda yer alması başta olmak üzere, katılımcıların toplumsal cinsiyet algısını ortaya çıkarmayı amaçlayan sorular yöneltilmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde, araştırmanın sorun/sorunsalı belirlenmiş ve kavramsal çerçeve oluşturulmuştur. Araştırmanın gerekçesi, hipotezleri ve önemi bu bölümde sunulmuştur. Araştırmanın ikinci bölümünde araştırmanın yöntemi ve örneklemi konusunda bilgiler verilmiştir. Araştırma sorularının ve seçilen araştırma yönteminin ayrıntılı olarak anlatıldığı ikinci bölümde ayrıca, verilerin toplanması, veri analizi ve araştırmanın sınırlılıkları konuları işlenmiştir. Araştırmanın üçüncü bölümünde, araştırma sonucunda çıkan bulgulara yer verilmiştir. Bulgular, katılımcıların ifade ettikleri ve araştırma çerçevesinde önemli olarak değerlendirilen görüşleri içermekte ve katılımcıların kendi cümleleri ile sunulmaktadır. Araştırmanın dördüncü ve son bölümünde ise bulgulardan elde edilen sonuçlar değerlendirilmiş ve önerilerde bulunulmuştur. Araştırmada kullanılan yöntem niteliksel olduğu için, sonuçlar genellenememektir. Derinlemesine görüşme yöntemiyle görüşleri alınan 24 katılımcının temsil ettikleri düşünülen toplumsal grupların tüm özelliklerini eksiksiz birebir örtüşen biçimde yansıtması da bilimsel parametreler göz önüne alındığında mümkün değildir. Ancak yine de bu çalışmanın dindar ve laik elitlerin toplumsal cinsiyet algıları konusunda kesin olmamakla birlikte bir fikir edinilmesine yardımcı olacağı düşünülmektedir. Araştırmadan çıkan bulgulara göre şu sonuçlara varılabilmektedir:Dindar elit katılımcılar bir üst kimlik olarak dini öncelerken, laik elit katılımcıların kimlik konusundaki tek ortak noktasının ise dini ve etnik kimliklere mesafe olduğu söylenebilmektedir. Evlilik, evliliğin kutsallığı ve kadının aile içindeki konumu konusunda özellikle dindar ve laik erkekler arasında benzeşmeler ve etkileşmeler göze çarpmaktadır. Bu konuda kuşaklar arası farklılaşmalar da söz konusu olmaktadır. Kadınların ve özellikle dindar elit kadınların ve dindar elit erkeklerin 45 yaş altı grubunun bu ve benzeri konularda özgürlükçü bir yaklaşım içinde oldukları tespit edilmektedir. Kadınların siyasete katılımı ve erkek egemen değerleri benimsemeden siyaset yapması konusunda ise iki grup arasında büyük farklılaşmalar gözlenmemektedir. Ancak söz konusu örtülü kadının siyaset dahil olmak üzere kamusal alana çıkma talebini değerlendirme konusunda kesin bir ayrım ortaya çıkmaktadır. Örtülü kadının siyasette yer alması konusunda laik elit erkeklerin ve laik elit kadınların görüşleri birleşirken, dindarlar da hemen aynı cevapları vermektedirler. Kadının temel sorunları noktasında dindar ve laik elit kadınlar ortak düşünceleri dile getirirken örtülü kadının kamusal alanda bulunması konusunda ise iki farklı uca savrulmaktadırlar. Araştırmada elde edilen bulgulardan, dindarların toplumsallaşırken aynı zamanda sekülerleşmeye başladığı, dindar ve laik erkeklerin bazı konularda benzer düşünceler öne sürdüğü, ancak dindar erkeklerin 45 yaş altı grubunun, 45 yaş üstü gruptan farklılaştığı gibi sonuçlara da ulaşılmaktadır.