Avrupa Topluluğu Çevre Hukuku açısından subsidiarite ve paylaşılan sorumluluk

Avrupa Topluluğu'nun çevreye yönelik yasama faaliyeti oldukça eski dönemlere uzanmakla birlikte, bugün mevcut olan çevreye ilişkin tüzüklerin, direktiflerin ve kararların oluşumunun gerçek anlamdaki başlangıcı, Stockholm Konferansından birkaç ay sonra 1972'de Paris'te gerçekleştirilen Topluluk Zirvesi olmuştur. Bu toplantıda ekonomik büyümede bir sonun olmadığı, ama bu arada yaşam koşullarının da dikkate alınarak çevrenin korunmasının gerekliliği kabul edilmiştir. Sonuçta Topluluk günümüze değin uzanan beş çevre eylem programı hazırlamış, bu programlar 'kirleten öder' gibi bir takım yeni ilkeler getirmiş ve bu ilkelerin kimileri antlaşma metnine dahi eklenmişlerdir. Bununla beraber, çevreye yönelik politikaların diğer Topluluk politiklanna entegre edilmesini benimseyen, 'sürdürülebilir kalkınma' kavramının uygulamasına bir boyut getiren ve Topluluğu uluslararası çevre sorunları açısından etkin konuma getiren Dördüncü ve Beşinci Programlar'ın sağlamış olduğu katkılar diğerlerine nazaran belirgin önem taşımışlardır. Bugün, çevrenin korunması, iç pazar hedeflerinin merkezinde ve Topluluğun önceliklerinden sayılmaktadır. Avrupa Tek Senediyle, Antlaşma Topluluğa çevrenin korunması, muhafaza edilmesi ve geliştirilmesi görevlerini yüklemiştir. Tek Senet antlaşmanın üçüncü bölümüne çevreyle ilgili 130r, s, t maddelerini eklemiş ve hu maddelerle 'subsidiarite' kavramı Topluluk hukukuna girmiştir (130r/4). Bu madde uyarınca Topluluk, antlaşmada belirlenmiş hedeflere ulaşmada Topluluk düzeyinde hareket ederek daha iyi bir sonuç alınacağı ölçüde eylemde bulunacaktır. Bu ilke daha sonra bu bölümden alınarak, antlaşmanın 3b maddesi olarak başlangıç bölümüne konulmuş ve ilkeye daha siyasi bir ağırlık kazandırılmıştır. Üke, gerekli olandan daha yüksek düzeyde bir politika belirlenmesinin kontrolünü sağlamaya yönelik bir özellik taşımaktadır. Maastricht de çevrenin korunması zaruretini, diğer politikalarla bütünleştirilmesini ve çevrenin uluslararası boyutunu benimsemiştir. Antlaşmanın üzerinde durduğu bir diğer husus da önceden uyan ve kaynağında önleme ilkelerinin etkin uygulanması olmuştur. Subsidiarite ilkesinin amacı, ulusal, bölgesel veya yerel makamların makamların göz önünde bulundurulduğu bir ortamda Topluluğun eylemim mantıklı sebeplere dayandırarak, eylemin mümkün olduğunca bireye en yakın düzeyde gerçekleştirilmesini denetlemektir. O, her şeyden önce politik bir ilkedir, bir tür matiki denetim yoludur. Önemli olan ise, çevrenin bu ilkeye yönelik değerlendirmelerde yararlanılacak, incelenecek en tipik alan olduğudur. Bir bakıma ilke, Topluluğun Avrupa vatandaşları için yapabileceklerini tek tek hiçbir üye ülkenin yapamayacağım belirlemede 133 Ikullamlacaktır ve çevre bu açıdan belirgin farklar içermektedir. Herseyden önce,, pevrenin korunması Topluluğun etik değerlerinin gereğidir. Dolayısıyla Topluluk, subsidiarite ilkesinin ışığında, üye ülkelerin münferit eylemlerinden daha iyi bir biçimde sonuç alabileceği oranda Önerilen eylemde bulunacaktır. Burada kıstas, sonucun kapsamı ve etkinliğidir, örneğin küresel nitelikli çevre sorunlarında Topluluğun tüm üye ükeler adına girişimi daha iyi sonuçlar verebilecektir. Bir başka deyişle, konu çevre olduğunda, subsidiarite ilkesi Topluluğu kısıtlamamak, aksine onu Topluluk düzeyinde eylemde bulunmaya sevketmelidir. Topluluğun sahip olduğu konum ve hazırladığı eylem programlan subsidiarite ilkesinin 'paylaşılan sorumluluk' ilkesinin genişletilmiş biçimiyle kombinasyonunu da gerekli kılmaktadır. Bu kavram, diğer unsurları dışlamak suretiyle yalnızca bir yöntemle eylemde bulunmadan, ayrıca yetkinin Topluluk, üye devletler ve diğer makamlar arasındaki bölüşümü meselesine girmeksizin;amaca ulaşmak için her seviyede uygun durumda bulunan makam ve aracın bir arada uyumlu şekilde kullanılması fikrini içermektedir. Bu politikanın gerçekleştirilmesinde kullanılabilecek araçlar dört grupta toplanabilir: 1. Bilinçlendirme yoluyla kamunun katılımı ve etkin kampanya, 2. Geleneksel düzenleyici normlar, 3. Teşvikler ve altyapı yatırımları, 4. Piyasa mekanizmaları. Teşvikler her ne kadar Topluluk hukuku açısından yasak ise de, bu yapısall fonların çevresel projelerde kullanılmasına da engel değildir, çünkü bu gerçekten çok etkili bir yöntemdir. Bunun yam sıra Topluluk, sürdürülebilir kalkınmanın işleyişi açısından ortak eyleme, işbirliğine yönelik her türlü yolu da destekleyecek bir konumda olacaktır. Beşinci Çevre Eylem Programı'nda öngörülen hedeflere ulaşmada sarf edilen gayretlerin başarılı olmasının, resmi makamlardan özel teşebbüse kadar, ulusal, bölgesel, yerel düzeylerde, hatta bireylerin etkin katılımına bağlı bulunduğu unutulmamalıdır. Bugün sadece Topluluk bünyasinde değil, aynı zamanda tüm dünyada, çevrenin yeterli bir düzeyde korunabilmesi için sıkı, tutarlı önlemlerin alınması yönünde gelişen bir eğilim bulunmaktadır. Bu görüş aynı zamanda, nitelikli bir yaşam isteğinin ve ekonomik gerekliliklerin de bir sonucudur. 134