Susurluk, gediz ve fırat-dicle havzalarında çevresel akış tahmini

İnsanlığın medeniyet seviyesi arttıkça, enerji ve kentsel, tarımsal veya sanayii su, ihtiyacı artmaktadır. Ancak kaynakların sınırlılığı nedeniyle akarsuların insanlığa sağladığı sosyoekonomik faydalar ile akarsuyun sucul yaşamının ekolojik ihtiyaçları arasındaki dengenin sağlanması çok önemlidir. Bu nedenle sucul ekosistemin ihtiyaçlarının belirlenmesi ve bu ihtiyaçlara cevap verebilen çevresel akımın uygulanması, sürdürülebilir su kaynakları yönetiminin vazgeçilmezleridir. Literatürde birçok çevresel akış belirleme yöntemleri vardır. Çevresel akış belirleme yöntemleri hidrolojik, hidrolik derecelendirme, habitat simülasyon, bütüncül olarak dört kategori altında toplanmıştır. Bu çalışmada, daha az veriye ve parasal kaynağa ihtiyaç duyduğu için hidrolojik yöntemlerin kullanılmasına karar verilmiştir. Bu çalışma, Gediz, Susurluk ve Fırat-Dicle havzalarında su kaynaklarının sürdürülebilir yönetiminin planlamasına katkı sağlamak amacıyla yapılmıştır. Bu nedenle, bu havzalardaki çeşitli akarsuların doğal akımları incelenmiştir. Akarsuların aylık en kurak, en sulak ve ortalama akım hidrografları oluşturuldu. Gözlem süresinde görülmüş en kurak, en sulak ve ortalama yılların aylık akım hidrografları çizildi. Bütün havzalardaki gözlenmiş verilerin sürekliliğini bozan verileri eksik olan yılların uygun yöntemler ile tamamlanması gerçekleştirildi. Bütün istasyonların 7 -günlük minimum akım değerleri hesaplandı. Yedi günlük minimum akım tahminleri 2, 5 ve 10 yıllık dönüş aralıklarında iki ve üç parametreli log-normal ve Weibull ve üç parametreli log-normal ve genel ekstrem dağılımları kullanılarak gerçekleştirilmiştir. İstasyonların 7 -günlük minimum akımlarına korelasyon, q-q çizimleri, hataların ortalama karekökü, taraflılık testleri uygulanmıştır. İstasyonların günlük akım verileri kullanılarak, debi süreklilik eğrileri çizilmiştir. Debi süreklilik eğrisinin %50, %70, %80, %90, %95 ve %99 aşılma oranlarına sahip olan debi değerleri bulunmuştur. Tennant yöntemine göre önerilen çevresel akışların hesaplanması için, yıllık ortalama debinin belirli yüzdeleri bulunmuştur. Ayrıca aylık ortalama akım değerlerinin %10'nun çevresel akış için uygun olabileceği düşünülerek bu yöntem de hesaplamalara katılmıştır. Temel akım yöntemi için istasyonların en güncel 10 yıllık akım verileri kullanılmıştır. Temel akım olarak adlandırılan yıllık olması gereken minimum akış miktarı ve temel akım rejimi metoduyla aylık çevresel akımlar hesaplanmıştır. Susurluk Havzası için temel akım rejiminin kurak aylarda bile %90 aşılma yüzdesine karşılık gelen akım değerinin altına inmediği görülmüştür. Gediz Havzası'nda da bu yöntem ile hesaplanan çevresel akımların, kurak aylarda bile 5 yıllık tekerrür aralığına denk gelen 7 -günlük minimum akım değerlerinin üstünde kaldığı saptanmıştır. Fırat-Dicle Havzası için hesaplanan temel akım rejiminin kurak aylarda bile 2 yıllık tekerrür aralığına denk gelen 7 -günlük minimum akım değerine yakın seyrettiği görülmüştür. Fırat-Dicle Havzası'ndaki temel akım rejiminin aylık akım değerleri, yılın neredeyse bütün ayları için çevresel akım tahminlerinin en büyüğüdür. Bu çalışma kapsamında incelenen tüm havzalar için, temel akım rejimi akarsuyun ihtiyacı olan akım değişimini sağladığı görülmüştür. Ancak Gediz Havzası için sucul yaşamı korumaya yönelik yöntemin Tennant olduğu sonucuna varılmıştır. Susurluk ve Fırat-Dicle için Temel Akım en başarılı tahmin metodudur.