Bizans anıtsal resminde çerçeveler ve işlevleri

Bir Bizans kilisesinin resim programı karmaşık bir düzen içerisinde yan yana getirilmiş çok sayıda imgeden oluşur. Bu karmaşık resimsel yapının organizasyonunda çerçeveler önemli bir rol oynar. Bu bağlamda çalışmanın amacı; Bizans anıtsal resminde çerçeveleri incelemek, çerçeveleme sistemini ve işlevlerini tanımlayabilmektir. Anıtsal resimde çerçeveleme için çoğunlukla süslemeli ya da süslemesiz bordürler kullanılmıştır. Mozaik ya da freskodan yapılan bu çerçeve bordürleri giderek kilise dekorasyonunun ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. Çalışmamızda bu bordürler form ve işlevleri bakımından sınıflandırılmış, oluşturdukları sistem açıklanmaya çalışılmıştır.'Giriş' başlıklı birinci bölümde; tezin amacı, kapsamı, yöntemi ve araştırma tarihçesi hakkında kısaca bilgi verilmiştir. İkinci bölüm 'Bizans Çerçeveleme Sistemi' başlığını taşımaktadır. Bu başlık altında çerçevenin işlevleri ve terminolojisi hakkında temel bilgiler verilmiş; Bizans anıtsal resminde kullanılan bordür tipleri ile çoklu-çerçeve sistemi ve bileşenleri tanımlanmış, Bizans çerçeveleme sisteminin genel prensipleri açıklanmaya çalışılmıştır. 'Çerçevelemede Yapısal Koşullar' başlıklı üçüncü bölüm ise 4 kısımdan oluşmaktadır; ilk kısımda çerçeveleme ile uzamın karakteri arasındaki bağıntı incelenmiştir. Homojen ve heterojen şeklinde tanımlanmış uzamsal karaktere bağlı olarak geliştirilen farklı çerçeveleme modelleri üzerinde durulmuştur. İkinci kısımda ise Bizans sanatı ve mimarlığının tarihsel evrimi bağlamında çerçevelemedeki gelişmeler incelenmiştir. Üçüncü kısım çerçeve ve süsleme arasındaki ilişkiye odaklanmaktadır. Dördüncü kısımda anıtsal resimden örneklerle çerçevenin resimsel anlatımdaki rolü tartışılmaktadır. Tezin dördüncü bölümü çalışmanın sonuçlarını içermektedir. 'Ekler' kısmında Bizans anıtsal resminden çerçeve örnekleri katalog halinde sunulmuş ve ayrıca çalışma içerisinde üretilmiş terimlerin daha iyi anlaşılabilmesi için bir sözlük oluşturulmuştur. Bizans anıtsal resminde programın karmaşık yapısı ve mimari ile olan ilişkisine bağlı olarak özgün bir çerçeveleme sisteminin ortaya çıktığı söylenebilir. Bu çerçeveleme sisteminde imge çerçevesi yoluyla özerk bir birimdir ama aynı zamanda farklı çerçeve kuşakları ile programa eklemlenmiştir. Yine çerçeveler yoluyla imge gruplarının yerleştirildiği farklı mimari birimlerin artikülasyonu sağlanmış, resimsel kabuğun altında kalan strüktürel formlar da resimsel olarak tanımlanabilir hale getirilmiştir. Böylelikle anıtsal resimdeki çerçeveleme sistemi; iç-içe geçmişş farklı işlevli birkaç çerçeve kuşağından oluşan bir çoklu-çerçeve sistemidir. Çoklu-çerçeve sistemi genel olarak; çerçeve bordürü, taban bordürü ve yapısall bordür olmak üzere üç farklı çerçeve kuşağı içerir. Yapısal olarak, çerçeveleme ile resimlerin yerleştirildiği uzamın karakteri arasında bir ilişki varmış gibi gözükmektedir. Bizans kilisesinde dekorasyonun içeriğine bağlı olarak heterojen ve homojen olmak üzere iki farklı uzam tasarımı karşımıza çıkmaktadır. Heterojen uzam tonoz, lünet vb. farklı formlara sahip parçaların birbirine eklemlenmesi ile oluşan bir bütündür. Bunun aksine homojen uzam tek tip, kesintisiz bir bütün olarak tasarlanmıştır. Uzamın yapısıyla ilişkili biçimde iki farklı çerçeveleme modeli geliştirildiği söylenebilir. Heterojen uzamda çerçeveleme mimari karakterlidir ve doğrudan mimari bölümlemeyi temel alır. Homojen uzamda ise mimari bölümlemeden görece bağımsız resimsel karakterli bir çerçeveleme kurgusu karşımıza çıkar. Bu farklılık çerçeve form ve işlevlerinde belirgin değişikliklere neden olmuştur. Heterojen uzamda mimarinin sağladığı fiziksel destek sayesinde çerçeveler çok güçlü bir etki yaratır. Çerçeve bordürleri zengin süsleme tasarımlarına sahiptir. Çerçeveleme sistemi içerisinde farklı işlevlere sahip bordürler farklı süsleme tasarımları ile kolaylıkla tanımlanabilir durumdadır. Homojen uzamda ise mimarinin fiziksel desteğinden yoksun, daha çok resimsel araçlarla oluşturulmuş çerçeveler kullanıldığı görülmektedir. Aynı zamanda homojen uzamdaki çerçeveleme yapısı süsleme ve tasarım açısından bir tek-tipleşme eğilimini yansıtır. Çerçevelemede genellikle kırmızı renkli basit bantlardan oluşan bir şebeke düzeni görülür. Çerçeveler heterojen uzamdakilere nazaran incelmiş ve genel olarak süslemeden arındırılmıştır. Çerçeve ve süsleme arasında, yine uzamın niteliğine bağlı olarak, tesadüfi olmayan bir ilişkinin varlığı saptanabilmektedir. Motif seçkisi ve tasarımında anlatımın yapısı ve mekanın algılanışına ilişkin bilinçli tercihler yapılmış gibi gözükmektedir. Özellikle mozaik bezemede süslemenin çerçeve ile entegre hale geldiği görülür ve bu durum çerçeveyi bir dekoratif öğe olarak ortaya çıkarır. Ancak freskoda çerçeve ve süsleme ayrışmış, süsleme ana çerçeve sisteminin dışında, alternatif amaçlarla kullanılmıştır. Bizans anıtsal resminde, resimsel anlatı formlarının oluşumunda da çerçevenin önemli işlevler üstlendiği görülebilmektedir. Bazı yapılarda anlatıya uygun yeni bordür formları geliştirilmiştir. Bunun en açık örnekleri; Hosios Loukas, Nea Moni ve Daphni gibi 11. yüzyıl anıtlarının naos mozaiklerinde karşılaştığımız çerçeve bordürleridir. Bu üç anıtta, naosa yortu sahnelerini tam bir çevrim döngüsü içerisinde yerleştirmek için mimarinin katı sınırlayıcı etkisini çözen ve sahneleri ritmik bir akışla birbirine bağlayan yeni tür bir bordür tasarlanmıştır. Çerçeve, figüratif öğelerle arasındaki konumlandırma ilişkisi yoluyla resimsel uzamın, dolayısıyla anlatının gerçekleştiği mekanın niteliğini de belirleyen bir işlev üstlenebilmektedir. Bu ilişkinin değerlendirilmesi anlatının çözümlenmesi açısından önem taşır. Çerçevenin buradaki işlevi çalışmamızda Ayasofya'daki Zoe ve Komnenos mozaikleri üzerinden örneklendirilerek açıklanmaya çalışılmıştır. Bununla birlikte, çerçeveleme kadar imgenin çerçeveden yoksun kılınması da anlatıdaki stratejilerden biriymiş gibi gözükür. Fethiye Güney Şapeli'nin apsisindeki Deesis sahnesi, Hosios Loukas ve Kariye'nin ana giriş kapıları üzerindeki Pantokrator tasvirleri bu stratejinin en belirgin örnekleri olarak değerlendirilebilir. Çalışmamızın sonuçları, Bizans anıtsal resminde programın ve anlatı formlarının oluşumunda çerçevelerin çok önemli işlevler üstlendiklerine işaret etmektedir. Çerçeveler üzerinden Bizans anıtsal resminin yapısına ilişkin yeni gözlemlerde bulunmanın ve yeni yaklaşımlar geliştirmenin mümkün olduğu söylenebilir. Bununla birlikte, Bizans çerçevesi üzerinde farklı pek çok araştırmaya kaynaklık edebilecek izler de taşımaktadır. Dolayısıyla çerçeveler üzerine yapılan araştırmaların geliştirilerek Bizans sanatı çalışmalarına tahmin edilenin ötesinde katkı sağlanabileceğini düşünmemiz mümkündür.