Görsel sanatlarda oyunsallık rönesans-dada-sürrealizim

İnsan, düşünmeye başladığı anda, psikolojisini dış dünyaya yansıtmış, kendi iç gerçeklerini, içgüdülerini sayısız kişilikler biçiminde çoğaltarak, insan ve hayvan biçimsel olarak açıklamıştır. Bu imgeleştirmeler, oyundaki çocuğun zihin işleyişiyle aynı oyuncu yansıtmalardır. Bu arketipler, insanın iç gerçeklerinin, içgüdülerinin imgeleri, simgeleridir. Her sanat türünün kendi anlatım biçimlerince temsil edilen insanın iç gerçekleri, görsel yapıtlarda da görsel imge ve simgelerle ifade edilir. İmge ve simgeler, bu açıdan göründüklerinden çok daha fazla şeyi içerirler. Görsel sanatlar, imgeleştirmeler yoluyla, çağının ruhu, eğilimi ve problemleriyle yoğundan insanın iç hissedişini, duyumunu, duygu ve düşüncelerini, evren algısını da görsel olarak dile getirir. İnsanın ikinci evreni olan insani evren, ancak temsiliyetler düzleminde yaşanabilir ve düzene sokulabilir. Her simge de soyut olanla arasında bir zihin oyunu içermektedir. İmge ve simgeler yalnızca sanata ilişkin de değildir. Her şey imge ve simge taşıyıcı olabilir ve bakan açısından da içgüdüyü ayaklandırır, harekete geçirir. Kendi içselMğini dışa yansıtarak kişileştirme, insan zihninin çok önemli bir ifade biçimi olmakla birlikte oyunsal bir işlevdir. İnsan için 'asıl hayat', ne sadece onun maskesiz dolaştığı doğal evreni olabilir; ne de sadece bilinç varlığı olabilir. İhsan diğer canlılar gibi doğal bir varlıktır ama ondan daha fazla bir şeydir. Doğayla yetinemez, ona yenilikler getirmek zorundadır. Bu süreçte doğal eğilimleriyle bilinç varlığını, bu iki yanını bütünleştirmek, uyuma sokmak ister. Bu da insanın ahlaksal boyutunu oluşturur. Ancak akıl yoluyla insan doğal olanı dönüştürür, ahlak varlığı olarak aklıyla ve emeğiyle kültürü yaratır. Çağın sorunları özneye yansır. İnsan, çeşitli gerçeklik kavrayışı -oyunu- dönemlerinde, çağının insana yansıyan sorunlarım kendi alternatif ewenlerimh oyun alanında çözmüş, acılarını sağaltmıştir. Bu açıdan, yaşama oyunu içindeki en önemli gerçeklik de sanattır. Bir oyun olarak sanat, ona bu adın verilmediği dönemlerden beri, varohışsaldır. İnsan sanat yoluyla, imgeleştirmeler, yansıtmalar ve içselleştirmeler oyunuyla, sürekli tekrarlanan buoyunla; sanabil alternatif evren taşanım kurgulayan oyununda, insanın bütünlük isteğini temsili olarak yeniden arar ve kurar. Görsel yapıt bir içsel durumu sonsuzlaştınr ve ancak görülmekle tamamlanır ve her görülüşünde, sanatçının kurduğu oyun bakarım zihninde ve içselHğinde tekrarlanmış olur, bakan kişiyi, bulunduğu zaman ve mekandan koparıp, gündelik akışın dışına taşır. İnsanı, içinde yaşadığı günlük hayatin sıkıntılarından kurtarır; yaşama gücü ve yaşama felsefesi geliştirmesine yardım eder. Sanatın bu açıdan saf olması; Sebillerin de ifadelendirdiği biçimde, tıpkı bilimin de olması gerektiği gibi,'rastgele el atışlara karşı bağışıklık' geliştirmesi gerekir. 'Saf oluş, 'oyunun kuralı'dır. Sanatçı da çocuğun oyun oynarken yaptığı gibi, kendi iç ve dış gerçeklerinden yeni varoluş biçimleri yaratır. İnsanın evren algısı tek yanlılığın denetimine girdiğinde, değer düşümüne uğradığında, onu sanatın oyun kurucu alanında bozup, yeniden kurar. Oyunla onu yeniden uyuma, düzene sokmaya çalışır. Sanatçı da, oyun kurucu çocuk gibi hem ciddiyetle oyununa kendisini kaptırır, hem de dışarıda değişmesini istediği başka bir dünya olduğunun farkındadır. Bir sanatçı somut bir resim yapar ve evreni temsil eder. Bu açıdan sanat, resim, hem kendisi, hem de kendisinden çok daha fazla bir şeydir. Hem kendisini ortaya koyar, hem de kendisini aşan bir şey yapar. İnsanın içgüdüsel varlığı, içinde yalnız yaşama içgüdüsünü değil, denge ve uyum arayışım da barındırır. İnsan sanat aracılığıyla bu gerginliği de çözümlemektedir. Sanat aracılığıyla, gerginlik sanatın temsili düzleminde paylaşılıp sağaltilırken, yaşama gücü kazanılır ve yaşama felsefesi gejttştirilir. Bir dönem için kurulan denge, sonsuza kadar süremez eskir; ve onu yemden düzene sokmak gerekir. Bu gerginlik yoğunlaştıkça, sanatçı da onu sanat aracmğryla bozup yeniden kurmaktadır. Toplumsal loruma noktalarım oluşturan ortamlar, sanatta çok sert reddedişlere yol açmıştır. Kimse çağının dışma çıkamayacağı için, sanatçının içinde yansıyan iç hissediş, çağının eğilimidir. Ama o, bu hissedişi biçime yansıtır; görünür, tanınır, oynanabilir kılar. Sanatın, oyuna da içkin olan ritm ve armoni ile, estetikle ilişkismi: salt tuval yüzeyindeki biçimin 'güzel' görünmesinde görmemek gerekir. VISanatın estetikle ilişkisini, insanın doğal eğilimlerini aklıyla uyumlu biçime getirilmesindeki çabada; oluş ve yok oluş arasındaki ritmi, yüzey üzerindeki, ya da malzemedeki görüntünün simgeselliğinde, yeniden uyuma sokma çabasında görmek gerekir. Her yıkım ve yeniden doğuş duygusu, eskataloji-kozmogoni döngüsü, sanatın temsili düzleminde yemden bozulup kurulur, oynanır. Rönesans, hıristiyan dünya ve insan tasarımını yıkmış; insan ve 'bu dünya' merkezli sonsuz evren algısını görselleştirerek yeniden kurmuş; bir 'mükemmellik oyunu'nda yeniden biçimlemiştir. Dada hareketi de yaşadığı yıkım duygusuyla çırpınıp, oyunbozanı temsil ederken, yine potlach'a, oyun Öğesine başvurmuştur. Sanatçı, her zaman bu yıkım ve yeniden doğuş döngüsünde, bu yap-boz oyununda, bu varoluşsal oyunda, acılarım sağaltmış; temsili olarak evrenler kurup yıkmış; bu oyunla evrenleri görsel kılarak 'gerçek' de kılmıştır. Agon ve potlach, bu yıkım-yeniden doğuş oyunu içinde ele alındığında kaçınılmazdır. Huizinga, malzemenin getirdiği zorluğun, plastik sanatlarda, oyunun haz alma duygusunu azaltacağım ve onu oyun niteliklerinden uzaklaştıracağım söylese de; zorluk, bu varoluşsal zorunlulukta aşılır. Rönesans ve da da hareketinde de böyle olmuştur. Rönesans sanatçısı, bu yarışta şartlar onu gerektirdiği için, teknik ustalığını geliştirmişken; dadacılar, teknik ustalık zorunluluğunun üstünden atlamıştır. Kaldı ki, 'ilkeli sanatta usta kılan şey onun bilinçaltının sesine kulak vermesidir. ' Sonuçta sanat dediğimiz oyun, insana 'erdem'ini, 'onuAınu yüceltmenin ve yıkıldığında da, acısını sağaltmanın ve uyumu yeniden kurmanın hazzını duyumsatır. Bu çerçevede de sanat oyunun insana haz veren yanıyla ilişkidedir. Ne kadar geriye gidersek gidelim, insan aklı ve emeğiyle kültürü yaratırken, en önemli gerçeklik sanattır. Schiller'in de söylediği gibi, sanatın en büyük özelliği de herkes için oyun olmasıdır. vn