Türk bankacılık sisteminde kapasite analizi (1981-2000)

Türk Bankacılık Sistemi'nde ve dolayısıyla, bankacılık piyasasında, mevduat bankaları ve kalkınma-yatırım bankaları yer almaktadır. Mevduat bankacılığı piyasası, 1980Tı yıllara kuvvetli oligopolistik yapıda girmiştir. Yabancı sermayeli bankaların girişi ile oligopolistik yapı zayıflamış ve mevduat bankaları arasındaki rekabet artmıştır. 1992 yılında ve daha sonra yaşanan girişler sonucu artan rekabet, mevduat bankacılığındaki zayıf oligopolistik piyasa yapısında, tekelci rekabet piyasasına doğru bir gelişim yaşanmasına yol açmıştır. Ancak, 1999 yılından itibaren, oligopolistik yapı yeniden kuvvetlenmeye başlamıştır. Kalkınma ve yatırım bankacılığı piyasası ise adeta kamusal sermayeli bankaların oluşturduğu kartel piyasası niteliğinde çalışmıştır, özellikle, 1998 yılında kuruluş ve faaliyet izni verilen yatırım bankalarına rağmen, kartel piyasası niteliği değişmemiştir. Bankaların temel fonksiyonu olan aracılık işlevine karşın, TBS'de, bankalar bu fonksiyonlarını yerine getirmek için gereken fonlardan fazlasını risksiz yatırım alternatifi olarak kabul edilen Devlet iç Borçlanma Senetlerine plase etmek suretiyle değerlendirmişlerdir. Bunun sonucunda, 1999 yılında, aracılık fonksiyonlarına göre olması beklenen aktif büyüklüğünün % 40'ı, 2000 yılında ise % 30'u oranında bir fazla kapasite oluşmuştur. DİBS'lerin reel faiz oranının yüksek olması, TBS'de, 2000'li yıllara kadar fazla kapasitenin ortaya çıkmamasını sağlamıştır. TBS'nin mevduat bankası ağırlıklı olması nedeniyle kapasite fazlası mevduat bankalarından kaynaklanmıştır. 1981- 1991 döneminde mevduat bankacılığındaki aşırı kapasite, kamusal ve özel sermayeli büyük ve orta ölçekli bankalardan kaynaklanmıştır. 1992- 2000 döneminde ise, mevduat bankalarında yaşanan aşırı kapasite sorunu, başta kamusal sermayeli bankalar olmak üzere büyük ölçekli bankalardan kaynaklanmıştır. Ancak, 2000 yılından 200 itibaren, kredi talebinin azalması ve DlBS'lerin reel getirilerinin düşmesi, orta ölçekli özel sermayeli bankalardaki aşın kapasitenin de yeniden ortaya çıkmasını sağlamıştır. TBS'nin özellikleri ile birlikte değerlendirildiğinde, 1981- 1991 dönemine özel olarak, mali serbestleşme ve piyasaya yeni girişler sonucu bankalar arasındaki talep kayması ve teknolojik gelişmelere adaptasyon sürecinde yaşanan şok, 1992- 2000 dönemine mahsus olarak da bankacılıkla ilgili yasal düzenlemelerde ve ekonomik politikalarda sık sık değişiklikler yapılması, her iki dönem içinde geçerli olmak üzere, TBS'ne oligopolistik yapının hakim olması, ölçek ekonomilerinin bulunmaması ve özkaynak yetersizliği aşırı kapasite oluşmasına, kamusal semayeli bankaların aşırı kapasite ile çalışmaları rekabeti bozucu şekilde davranışlar sergilemelerine neden olmuştur. Gerek 1994 yılında faaliyetleri durdurulan gerekse TMSF'ye devredilen bankaların işletme giderleri/gelirler oranı, aktif ve özkaynak getirilerinin yetersiz olmasına benzer şekilde, özellikle, faaliyetlerinin durdurulmasından ya da TMSF'ye devirden önceki bir ya da birkaç dönem sonlarında yer aldıkları ölçek ve/veya sermaye grubunun ortalamasının üzerinde gerçekleşmiştir. Bu durum, yeni banka girişleri ile daha da artan ve dolayısıyla, aşırı kapasitenin yarattığı rekabette etkinlik ve verimliliği sağlayamayan bankaların mali yapılarında problemler çıkma potansiyelinin daha yüksek olduğunu göstermektedir. TBS'deki aşırı kapasite düzeyi, AB'ye üye ülkeler arasında aşırı kapasite düzeyi en yüksek olan Finlandiya ve Danimarka'ya yakın bir seviyededir. AB'ye üye ülkelerde yoğunlaşma arttıkça, bankacılık sistemindeki aşırı kapasite düzeyi de yükselmektedir. Bu yönüyle, TBS ile AB Bankacılık Sistemi benzeşmektedir. Ancak, AB'de ölçek büyüdükçe işletme giderlerinin azalması yani ölçek ekonomilerinin bulunması, küçük ölçekli bankalarda aşırı kapasite oluşmasına neden olurken, TBS'de ölçek küçüldükçe işletme giderlerinin azalması aşın kapasitenin özellikle, büyük ölçekli bankalarda ortaya çıkmasına yol açmıştır.