Ekonomi ve ekoloji ilişkisi

Ekonomi ve Ekoloji birbirlerinden ayrı konuları incelemelerine rağmen, birbirleriyle oldukça sıkı ilişkileri bulunan iki ayrı bilim dalıdır. Ekonomi, kaynakları yöneten ve kullananların bu eylemlerinden en Ust dUzeyde yararlanmalarını sağlayacak şekilde yönetmeleri ve kullanmalarını belirtirken, Ekoloji, tüm canlı varlıklarla, bunları çevreleyen ortam arasındaki ilişkiyi inceleyen bir bilim dalıdır. Yakından incelediğimizde ekonomi ve ekolojinin zıt ilişkiler içinde olduklarını söyleyebiliriz. Her üretim şeklinde üreticilerin minimum maliyetle, maximum kar elde etme çabaları Optimal- dir. Bu durumda üretici doğal dengeleri düşünmeksizin, kendisi için en yüksek karı elde edecek şekilde doğayı kullanacaktır. Böylece iktisadi üretim, çevre dengeleriyle zıt bir durum göstermektedir. Çevre kirliliğine yol açan en önemli faktörler, sanayileşme, kentleşme ve aşırı nüfus artışıdır. İşletmeler için Optimum olan ama çevre açısından hatalı olan, kuruluş yeri seçimi, genellikle verimli topraklar üzerinde yapıldığından bu yolla ortaya çıkan toprak israfı bugün küçümsenmeyecek boyuttadır. II Hatalı kuruluş yeri seçimi ile başlayan çevre kirliliği, üretim aşamasında daha büyük boyutlara ulaşmakta ve sıvı artıkların kanallar yoluyla en yakın akarsuya verilmesi ile kirlilik su kirliliğine dönüşmektedir. Bunun yanı sıra kötü nitelikli yakıt kullanımı ve fabrikaların faaliyetleri sonucu ortaya çıkan zehirli gazları bacalarla havaya yollamaları doğrudan hava kirliliğine neden olmaktadır. Sanayileşmenin yol açtığı kirliliğin yanı sıra, hızlı kentleşme ve aşırı nüfus artışı, altyapı yatırımları ancak kendine yeten şehir açısından bu akını karşılayamayacak düzeye gelmesine neden olur. Bu aşamada da yol, su, ulaşım, kanalizayson yibi sorunlar ortaya çıkmakta ve bu sorunların yol açtığı çevre kirliliği kendini hissettirmeye başlamaktadır. Tam rekabet koşullarının egemen olduğu Piyasa ekonomisinde, müteşebbisler hava, su gibi bir bedeli olmayan doğal kaynakları, kentli kar-maliyet hesaplarına göre kullandıklarından kendilerine bir dışsallık sağlarlar. Bunlar sosyal maliyetlerle değil, özel maliyetlerle ilgilenirler ve kendi faaliyetleri sonucu ortaya çıkacak çevre kirliliğini hiç hesaba katmazlar. İktisadi faaliyetler sonucu ortaya çıkan çevre kirliliği, toplum refahın direk olarak azaltır. Sosyal refahIll ve çevre kirlenmesi tersine ilişkili olmalarına karşın GSMH ile çevre kirlenmesi doğrusal ilişkilidir. GSMH art tıkla çevre kirlenmesi de artmakta, buna karşın belli bir noktadan sonra sosyal refah azalmaktadır. Yani iktisadi büyüme belli bir düzeye kadar daha düşük düzeyde çevre kirliliğine yol açarak, sosyal refahı yükseltecek, fakat bu düzeyden sonra kirlilik, büyüme hızını aşarak sosyal refahı düşürecektir. Artık bu aşamadan sonra çok ileri bir teknoloji ve çok yüksek bir büyüme hızı ile sosyal refah tekrarlar t tır ilebilecek tir. Çevrenin korunması ve iyileştirilmesi konusunda, alınacak olan kısa ve uzun vadeli önlemler ve özellikle Devletin uygulayacağı Politikalar oldukça önemlidir. Devlet çevreyi kirletenleri İki yöntemle kontrol altına alabilir. Bunlardan birincisi vergi yöntemidir. Devlet, firmalara attıkları ürün birimi başına bir vergi koyarak, firmayı ortığını azaltmaya yöneltmektedir. İkinci yöntem ise, ceza yöntemidir. Devlet burada belli bir sınıra kadar hiçbir kısıtlamada bulunmaz ama bu sınır aşıldığında oldukça yüklü bir ceza alarak, firmayı artığını belli bir oranda sınırlamaya zorunlu kılar. Ayrıca çevre kirlenmesini dolaylı olarak azaltmak için uygulanacak eğitim politikası da bu konuda atılacak önemli bir adımdır. Çevre eğitimi ile toplumda belli birIV çevre bilinci oluşturularak, çevre sorunlarının idrak edilmesinde ve bunların çÖzUmUnde gerekli davranışların kazan- dırılmasında güçlü bir yapı kurulacaktır. Çevre kirliliği açısından TUrkiye'ye baktığımızda, daha Osmanlı İmparatorluğu döneminden belli bir yapının geldiğini görmekteyiz, özellikle İmparatorluğun son yıllarında, Almanya, İngiltere ve Fransa gibi batılı ülkelerin, tarım, sanayi, ulaşım, madencilik, enerji gibi alanlardaki mevcut yapıları, kt-ndi gereksinimleri ve çıkarları doğrultusunda değiştirmeleri çevre kirliliğine neden olan faktörler olmuşlardır. Cumhuriyet döneminde ise özellikle son 30 yılda hızlı kentleşme ve sanayileşme süreci ile birlikte çevre kirliliği büyük boyutlara ulaşmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında ülkemizde sanayi henüz gelişmediğinden, gittiği yerde sorun olarak görülmemekte ve ekonomik gelişmeyi hızlandırmak için özel müteşebbüs fabrika yatırımı konusunda teşvik edilmektedir. Bu yıllar da artan enerji ihtiyacını yerli kaynaklardan karşılamak için kurulan termik santraller yakıt olarak linyit kullandıklarından, bu tesis. erden havaya atılan gazlar hava kirliliğini büyük ölçüde arttırmaktadırlar. 1950 li yıllar Türkiye'de çevre kirliliğinin çok büyük düzeyde arttığa yıllar olmuştur. Bu yıllarda başlayan, tarımda makineleşme eğilimi, hızlı sanayileşme çabaları ve karayolu taşımacılığının önem kazanması, kırdan kente göçü körüklemiş ve çevre kirliliğinin akademik boyutta tartışılmasına ve kamuoyundan tepki görmesine neden olmuştur. Bundan sonraki dönemlerde çevreye olan ilgi giderek artmış ve üçüncü kalkınma planında ilk kez çevreden bahsedilmiştir. Buna karşın plan, çevre sorunlarına önem vermekle beraber, kalkınr anın aksayacağı endişesini de taşımaktadır. Çevre açısından somut hedefleri olmayan bu planından sonra Türkiye'de çevre konuları daha aktif olarak ka- muğyunun ilgisini çekmiş ve 1978 yılında Başbakanlık çevre teşkilatı kurulmuştur. 1980'li yıllarda ise çevre koruması konusunda epey yol katedilmiş, ilk kez 1982 anayasasında çevreye ilişkin maddeler yer almıştır. Bundan sonra 2872 sayılı çevre yasası çıkarılarak, bu korudaki çalışmalara daha sonraki yıllarda da devam edilmiştir. Beşinci beş yıllık kalkınma planında çevre kirliliğine oldukça geniş yer verilmiş ve şehirleşme, konut, içme suyu ve kanalizasyon gibi sorunlara değinilerek, bunlara ilişkin ilke ve politikalar benimsenmiştir. VI Kirliliğin çok büyük boyutlara ulaştığı İstanbul, Haliç'te temizleme ve arıtma yatırımları büyük bir ciddiyetle yürütülürken, İzmit körfezinin temizlenmesi konusun da da verilerin değerlendirilmesine ve arıtma tekniklerinin incelenmesi çalışmalarına başlanmıştır. Hava kirliliğinin çok büyük boyutlara ulaştığı Ankara'da da kirliliği önleyecek uzun vadeli çalışmalara da ağırlık verilmiştir.