XVI. ve XVII. yy. Osmanlı tekstil ve çini sanatında sümbül motifi

Türklerde, daha yerleşik yaşama geçmedikleri dönemlerden beri, kumaş dokuma sanatının da halı ve kilimin yanı sıra önemli bir yeri olmuştur. En basit bir gündelik eşyayı üretirken bile önemli bir sanat eserine yakışacak özeni gösteren Türk anlayışı ve duyarlığı, giderek dokumacılığın da adeta resim ya da süsleme sanatına eş bir sanat düzeyine yükselmesine yol açmıştır. Osmanlı döneminde dokumacılık çok daha ileriye gider. Hemen her üretim dalında olduğu gibi, dokumacılık da sıkı bir lonca denetimi altında uygulanır. Özellikle üretilen malların üstünlüğü kumaşların titizlikle denetlenmesindendir. Bu denetim Türk kumaşlarının bütün dünyada en değerli lüks mallar arasında sayılmasını sağlamıştır. 15. yüzyıldan itibaren en önde gelen dokuma merkezi Bursa' dır. Daha sonraki yüzyıllarda bu kent dokumalarıyla önderliğini sürdürmüştür. İstanbul ve Bilecik kadife dokumalarıyla, Bergama ve Denizli pamuklularıyla, Ankara yünlüleriyle, Amasya desenli kumaşlarıyla ün yapmıştır. Her alanda olduğu gibi dokumacılıkta da en büyük gelişme XVI. yuzyılda gerçekleşmiştir. Bu yüzyılın ikinci yansında İstanbul'da 250'nin üstünde dokuma tezgahının çalıştığı, bunların 80'den fazlasının saraya bağlı olduğu, kaynaklarda yazılıdır. Bu saray tezgahlarında özellikle sırma ve simle dokunan değerli kumaşlar, kadife ve ipekliler üretilir. Dokumalar kullanılan malzeme ve dokuma çeşidine göre çeşitli adlar alırlar. Bu dokumaların en tanınmışları; çatma, seraser, kemha, serenk, diba, sof ve canfesdir. VOsmanlı dokumaları, başta çini olmak üzere başka süsleme alanlarında da kullanılan aynı motifleri içermektedir. Bunların başlıcaları çoğunlukla yinelenen sıralar halinde düzenlenmiş lale, karanfil, gül, sümbül gibi bitki motifleridir. XVI. Yüzyılda Osmanlı sanatında bir başka parlak dönem yaşayan sanat dalı halı sanatıdır. Bu dönemin en önemli halıları Uşak çevresinde yapılan ve Uşak halısı diye anılan halılardır. Uşak halılarının özelliği halıyı çevreleyen bir bordur ile orta yerdeki tam ve köşelerdeki çeyrek madalyon motifleridir. Ana renkleri kırmızı, lacivert, san daha az olarak da yeşil, mavi ve siyahtır. Küçük madalyonların sonsuz sıralar halinde dizildiği Uşak halıları da çoktur. Motiflerine göre kuşlu, yıldızlı, kaplan çizgili, pars benekli çintemani Uşak halıları da vardır. XVI. Yüzyılla birlikte Bergama çevresinde üretilen Bergama halıları da görülmektedir. XVI. yüzyılın ikinci yansında Osmanlı saray halısı adı verilen bir halı çeşidi ortaya çıkar. Osmanlı saray halıları hem teknik hem de dekoratif düzen anlayışı bakımından farklıdır. Bu halıların atkı ve çözgüleri ipekten, düğümleri ise iyi işlenmiş yünden bazen de pamuktan yapılmıştır. Düğüm olarak Sine düğümü kullanılmıştır. Bu düğümün ince olması nedeniyle saray halılarında motifler daha ayrıntılı ve nettir. Bu halıların desenleri klasik Osmanlı süsleme sanatında görülen kıvrık dallar, rozetler, nar, sümbül, lale, karanfil, gül gibi çiçeklerdir. En değerli saray halıları İstanbul ve Bursa'da dokunmuştur. Osmanlı sanatında işleme sanatının örneklere dayalı incelemesine XVI. yuzyıldan itibaren başlanır. Türk işleme sanatı, iğne denen nakış türleri açısından çok zengindir. Giyim kuşam ve diğer kullanım eşyalarını bezeyen bu işlemelerde hiçbir nesne doğal biçimiyle karşımıza çıkmaz: Bu yüzyılın ustaları biçimleri usluplaştırarak ve soyutluyarak işledikleri her desene kendi yorumlarını ustalıkla katmışlardır. Bu dönemde işlenmiş olan en gözde bitkisel motifler nar çiçeği, lale, karanfil, zambak, sümbül, yaban gülü, enginar ve çınar yaprağıdır. VIYüzyılın başlarında genellikle dallardan ve yapraklardan kopuk olan çiçeklerin yüzyılın sonlarına doğru gelindiğinde sert kıvrımlı dalların çevresinde toplanması XVII. yüzyıl üslubunun habercisi olmuştur. Tek renkli işlemelerde gümüş veya altın rengi, çok renkli örneklerde domates kırmızısı, lal rengi, çivit mavisi, yeşil, beyaz, san ve bej, tonlarıyla kullanılmıştır. Kompozisyonlar, işlenen parçanın biçimine ve işlevine uygun olarak ya bütün yüzeyi kaplar ya bordürler oluşturur, ya da serpme motifler halinde düzenlenmiştir. Bazı kompozisyonlar tek bazıları da çok motiflidir. İşlemeler ince keten, ipek, ipek atlas ve kumaş inceliğinde deri üzerine yapılmıştır. Doğal boyalı ipek iplikler ince çekilmiş metal iplikler ve metal plakalar üstüne kakılmış zümrüt, yakut, inci gibi değerli taşlar kullanılmıştır. Osmanlı çini sanatının en ihtişamlı örneklerini XVI. yüzyıl İznik çinileri oluşturur, İznik'te 14. yüzyılda başlayan çini üretimi, önemini günden güne arttırarak 17. yüzyıla kadar sürmüştür. XVI. yüzyılın sonu ile XVH. yüzyılın başlarında üretilen çini ve seramiklerde renk sayısının arttığı görülmektedir. En belirgin özellikleri sıraltında hafif kabarık mercan kırmızısı kullanılmış olmasıdır. Mavi, yeşil firuze, beyaz renkler yanında bazen pembe ve kahverengi yer almıştır. Bu dönem eserlerinin süslemesinde, diğer sanat dallarında olduğu gibi lale, karanfil, sümbül, menekşe, nar çiçekleri, bahar dallan, üzüm salkımları ve asma yapraklarının desen olarak kullanıldığı çini ve seramikler doğadan bir kesit yansıtmışlardır. Hayvan figürlü çiniler de bu dönemde üretilmiştir. XVII. yüzyılda çinilerin bezenmesi desen açısından zenginliğini henüz yitirmemiştir. Bu yüzyılın sonuna doğru kırmızı renk önemini yitirerek ortadan kalkmıştır. Egemen olan renk hafif maviye çalan bir tür yeşildir. Dönemin sonuna doğru belirginlik kazanan motif selvidir. VII