Yazısız karikatürlerin grafik sanatındaki yeri, yazısız karikatür uygulamaları

Görsel sanatların tüm teknik ve olanaklarından yararlanarak, mizah yapma sanatı olan karikatür, insanlık tarihi kadar eski bir sanat dalı olmasına karşın, özellikle 20. y. y.'da gelişmiş ve 'sanat' olarak kabul edilmiştir. Fakat, günümüzde halen, karikatürün, hangi disiplin / disiplinlerin içinde yer alması gerektiğine ilişkin tartışmalar sürmektedir. Bu çalışmada, karikatürün tarihi gelişimi, tanımı, iletişim süreci ve uygulama teknikleri ayrı bölümler halinde ele alınıp incelenmiş, grafik sanatı ile olan koşutlukları, çakışmaları ve farklılıkları gösterilmeye çalışılmış, yapılan yazısız karikatür uygulamaları ile de, karikatürün grafik sanatındaki yeri irdelenmiştir. Tarih öncesinde insanlar, yazıdan önce çizgiyi kullanmışlar, iletişimi çizgi ile sağlamışlardır. Karikatür ve grafik, çizgiyle birlikte var olup, gelişmiştir. Baskı tekniklerinin üretilmesi; bunları takiben gelişen bilimsel ve teknolojik ilerlemeler, 'grafik sanatı'nın kullanım alanlarını genişletmiş; karikatür de bu gelişmeler ışığında önceleri başkaldırı amaçlı yazılı resimlemeler iken, bu özelliğinden arınıp, yazının ve süslemelerin kaldırıldığı, grafik sanatlara özgü tekniklerin ve anlatım dilinin benimsendiği, çizgiyle düşünen bir biçem halini almıştır. Bu biçem, grafik biçemdir. İnsanoğlu varoldukça, iletişim olgusu da hep varolmuştur, önceleri, görsel imgelerle iletişim sağlanırken, teknolojinin ilerlemesi ile birlikte, grafik iletişim kavramı ortaya çıkmış, bu kavram ile de grafik sanatı'nın alt disiplinleri gelişmiştir. Karikatür de göstergelerden oluşan bir iletişim sanatıdır, iletişimde yer alan beş temel öge; gönderici, mesaj, araç, alıcı ve geribildirim süreci, karikatür için de aynen geçerlidir. Karikatürcü görsel imgelerle kodlama yapar ve mesajını farklı iletişim araçları ile topluma ulaştırır. Toplumdan gelen tepki sonucunda karikatür-kültür ilişkisi ortaya çıkar. Karikatür kültürleri, kültürler de karikatürleri etkiler. Tüm bu süreç, gerçekte grafik sanatları için de geçerlidir. Ill II. Dünya Savaşı'ndan sonra, tüm dünyada yaşanan değişim, sanata da yansımış, dolayısıyla grafik sanatında ve özellikle karikatürde köklü değişimler olmuştur. Karikatür de yazı öğesi kalkmış, anlatım sadeleşmiş, grafik sanatındaki diğer teknik ve malzemeler de kullanılmaya başlanmış ve Avrupa'da bu yeni grafik biçem için; 'deşsin humoristique' ya da 'humour graphique' , deyimleri kullanılmıştır. Steinberg'in öncülüğünde gelişmiş olan 'grafik mizah', gerek içerik, gerekse anlatım biçimi açısından daha evrensel bir dil yakalamıştır. Karikatürün başlangıç noktası olan 'portre karikatür', bu gelişmelerin paralelinde devam etmiş, özellikle modern sanat akımlarının etkisiyle, daha çarpıcı ve sanatsal boyutlara ulaşmıştır. Grafik mizah ve portre karikatürün yanında, son yıllarda, üç boyutlu karikatür denemeleri yapılmış, bunların heykel mi yoksa karikatür mü oldukları tartışılmıştır. Mizahi anlatımıyla, büyük bir kesim tarafından, karikatürün bir çeşidi olarak kabul edilen bu çalışmalar henüz yaygınlık kazanmamıştır. Tüm dünyada gerek karikatürcüler, gerek uzmanlar, yazısız karikatürün, grafik sanatının değişik olanaklarından yararlanılarak üretilen bir sanat dalı olduğunu iddia etmiş olsalar da, halen karikatür, aşağı bir sanat olarak görülmekte, akademik ortamlarda saygınlık kazanamamakta, en önemlisi de grafik sanatıyla ilgili bir uygulama alanı olup olmadığı tartışılmaktadır. Bu tezin amacı da, bu tartışmayı akademik boyutlara taşımak, yapılan uygulama çalışmaları ile karikatürün grafik yönünü irdeleyebilmektir.