Avrupa Topluluğu Hukukunun üye devletlerinin hukuk düzenlerinde etkili biçimde uygulanmasında yargının rolü bireysel haklar

Topluluk hukukundan kaynaklanan bireysel hakların hukuki korunması günümüzde iki Topluluk hukuku kavramı çerçevesinde incelenmeye ihtiyaç göstermektedir. Bunlar, Topluluk hukukunun üye devletler tarafından ulusal hukuk düzeninde gerektiği gibi ve etkili biçimde uygulanması ve bu uygulamayı desteklemek üzere ulusal mahkemeler tarafından öngörülmesi gerekli ve zorunlu hukuki yaptırımların mevcudiyeti konuları olup, bu iki unsur, daha üst bir kavram olan 'Topluluk hukukunun etkililiği' kavramının bileşenlerini oluşturmaktadır. Topluluk hukukunun etkililiğinden kasıt, Topluluk hukukunun birincil ve ikincil kaynaklarının üye devletler tarafından, bunlardan doğan bireysel hakların ulusal mahkemelerde ileri sürülebilmelerine imkan tanıyacak şekilde uygulanması ve bu hakların tam olarak kullanılabilmesine imkan tanıyacak hukuki usul ve yaptırımların özellikle ulusal yargı organları tarafından temin edilmesi yoluyla, üye devletlerin söz konusu düzenlemelerden kaynaklanan yükümlülüklerini ve genel olarak Topluluk hukukunu ihlal etmesinin önüne geçilmesidir. Adalet Divanının Van Gend en Loos kararında belirttiği üzere, Avrupa Topluluğu 'yeni bir hukuk düzeni' yaratmaktadır. Bu yeni hukuk düzeni, uluslararası hukuktan kaynaklanmak ve üye devletlerin ulusal hukuk sistemlerinden unsurları bünyesinde bulundurmakla birlikte, her iki hukuk düzeninden de esaslı biçimde farklı özellikler göstermektedir. Topluluk hukukunun bu niteliği, özellikle söz konusu hukukun üye devletlerin iç hukuk sistemleri tarafından uygulanmasında 250 ve bu hukuktan kaynaklanan bireysel hakların kullanılması için öngörülen mekanizma ile bu mekanizma çerçevesinde bireylere verilen rolde kendisini göstermektedir. Gerçekten de, Topluluk hukuku üye devletler için hak ve yükümlülükler öngörmenin ötesinde, bu üye devletlerin vatandaşlarını muhatap alan düzenlemeleri de bünyesinde barındırmaktadır. Bu çerçevede, Topluluk hukukunun gerektiği gibi ve etkili biçimde uygulanması, söz konusu düzenlemelerin hem ulusal düzeyde, hem de Topluluk düzeyinde etkili hukuki yaptırımlara tabi kılınması ile doğrudan ilişkilidir. Özellikle günümüzde Topluluk hukukunun uygulama alanının genişlemesi ile bireylerin Topluluk hukukundan kaynaklanan haklarını hem Avrupa Toplulukları Adalet Divanı, hem de ulusal yargı mercileri önünde ileri sürebilmeleri, Topluluk hukukunun doğrudan ve dolaylı etkisi ve ihlali halinde başvurulabilecek tazminat yükümlülüğü gibi ulusal ve Topluluk çapında yaptırım olanaklarının artışı, bireysel hakların etkili korunmasının Topluluk hukukunun en hızlı gelişen alanlarından biri olarak karşımıza çıkmasına neden olmaktadır. Kurucu antlaşmalar bütünleşmenin maddi alanlarını ve hedeflerini belirlemenin yanı sıra, esas olarak, söz konusu hedeflerin gerçekleştirilmesine yönelik olarak Topluluk kurumlarına devredilen yetkilerin, yasama, yürütme ve yargısal nitelikli tasarruflar yoluyla kullanılmasında başvurulacak yöntem ve mekanizmaların hukuki temellerini ortaya koymaktadır. 251 Bununla birlikte, bu şekilde yaratılan hukukun ve bu hukuktan kaynaklanan bireysel hakların uygulanması ve hayata geçirilmesi görevi, esas olarak, ulusal makamlara ait olup, iç hukukta icra edilmeleri, her üye devletin kendi hukuk sisteminde mevcut olan iç hukuk usul, kural ve yaptırımları eliyle sağlanacaktır. Böylece, Topluluk seviyesinde tanınan haklar, ulusal hukuk seviyesinde icra edilecek ve kullanılacaktır. Topluluk hukuku-ulusal hukuk ilişkilerinin iki farklı yönü bulunmaktadır. Buna göre, bu iki hukuk düzeni bir yandan Avrupa bütünleşmesinin hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla işbirliği ilişkisi içindedir. Böylece, ulusal yasama, yürütme ve yargı organları ve ulusal hukuk düzeninde geçerli olan kural ve usuller Topluluk hukuku düzeninin amaç ve görevlerini gerçekleştirmesinde Avrupa Topluluğuna yardımcı olmaktadırlar. Topluluk hukukunun üye devlet hukuk sistemlerinde uygulanması bu işbirliğinin en önemli örneğini oluşturmaktadır. Bu çerçevede, özellikle üye devletlerin ulusal yargı organları, kurucu antlaşmalar ve Adalet Divanı içtihadı tarafından Topluluk hukukunun uygulanmasından sorumlu ve bu bağlamda ortaya çıkan Topluluk hukuku ihtilaflarını karara bağlamak konusunda yetkili kılınmıştır. Diğer taraftan, Topluluk hukuk sistemi ile ulusal hukuk sistemleri aynı zamanda potansiyel bir ihtilaf ilişkisi içinde de bulunmaktadır. Bunun nedeni, bu iki farklı hukuk sisteminin aynı hukuki alanda, yani üye devletlerin ülkesel egemenlik alanlarında uygulanacak olmasıdır. Bu iki farklı kurallar sistemi birbirleriyle, federal 252 devletlerde olduğu gibi, basit anlamda bir hiyerarşik ilişki içinde bulunmamaktadır. Bundan ziyade, bu iki farklı hukuk sisteminin aynı hukuki egemenlik alanında birlikte ve yan yana varlıklarını sürdürmeleri söz konusudur. Aynı hukuki alanda, aynı anda iki farklı hukuk sisteminin geçerli olmasından kaynaklanan sorunların çözümü için, tutarlı ve kapsamlı bir ihtilaf ilke ve kuralları bütününe ihtiyaç duyulacağı açıktır. Ancak, kurucu antlaşmalar bu konuda bir hüküm içermemekte olup, Topluluk hukuku ile ulusal hukuk ilişkilerini düzenleyecek temel ve genel ilkelere yer vermemektedir. Benzer şekilde, üye devletlerin hukuk sistemlerinde hakim olan anayasal ilkelerin de bu sorunların çözümü için uygun ve yeterli cevaplar içerdiği ileri sürülemez. Dolayısıyla, bu soruna çözüm bulmak Adalet Divanına kalmış, Divan'da bu çerçevede geliştirdiği, Topluluk hukukunun tüm üye devletlerde aynı şekilde uygulanması, önceliği, doğrudan ve dolaylı etkisi, üye devletlerin Topluluk hukuku ihlallerinden kaynaklanan tazminat yükümlülüğü, bireysel hakların ulusal mahkemeler tarafından etkili hukuki kural ve yaptırımlar aracılığıyla korunması gibi ilkeler ile Topluluk hukuku-ulusal hukuk ilişkilerini düzenlemek yolunu seçmiştir. Divan bu görevi yerine getirirken, Topluluk hukukunun gerektiği gibi ve etkili uygulanma ihtiyacını karşılayacak çözüm yolları bulmaya özen göstermiş ve bu çerçevede kurucu antlaşmaların özü ve amacı ile AT Antlaşmasının 10. maddesinde yer alan, üye devletlerin sadakat yükümlülüğü ve Topluluk hukuk düzenin gerekleri ve yararlı etkisi temellerine dayanmıştır. 253Söz konusu ilkelere göre, Topluluk hukukunun yeterince açık ve şartsız hükümleri ve bu hükümler tarafından bireylere tanınan hakların, ilgili bireyler tarafından ulusal mahkemelerde ileri sürülebilmesi ve söz konusu doğrudan etkili Topluluk hükümlerinin kendilerine aykırı ulusal hukuk düzenlemelerini yürürlüğe girdikleri andan itibaren kendiliğinden geçersiz ya da uygulanamaz kılmaları ve dolayısıyla üye devlet hukukundan önce uygulanmaları gerekecektir. Aynı şekilde, Topluluk hukukunun doğrudan etkili olmayan hükümleri de Topluluk hukukunu uygulama amacıyla ve Topluluk düzenlemesinden önce veya sonra çıkarılmış olduğuna bakılmaksızın, iç hukuk düzenlemelerinin yorumunda ulusal mahkemeler tarafından dikkate alınacaktır. Bundan başka, üye devletlerin Topluluk hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerini ihlalleri durumunda, söz konusu ihlal sonucu zarara uğrayan bireylerin ulusal mahkemeler önünde bu zararlarının tazminini talep edebilmeleri de mümkün kılınmaktadır. Diğer yandan, Topluluk hukukunun yargı organları tarafından icrası ve bu hukuktan kaynaklanan bireysel hakların korunması esnasında başvurulacak iç hukukta geçerli hukuki usul ve yaptırımlar da tam olarak etkili, ayrımcılık içermeyen ve caydırıcı nitelik taşımak durumundadır. Tüm bu ilkelerin öngörülmesindeki amaç, Topluluk hukuk düzeninin temel hedeflerini gerçekleştirmektir. Bu temel hedefler ise Topluluk hukukunun üye devletlerin ulusal hukuk sistemlerinde aynı biçimde ve etkili uygulanmasını temin etmektir. Avrupa Birliğinin öncelikli hedefi, üye devletler arasında ekonomik bütünleşmeyi gerçekleştirmektir. Bunun için de pazar koşullarının tüm üye 254 devletlerde eşit ve adil olması, diğer bir ifade ile mümkün olduğu ölçüde aynı olması gereklidir. Üye devletlerin Topluluk hukukundan kaynaklanan yükümlülüklerini zamanında ve tam olarak yerine getirmemeleri halinde Ortak Pazar içinde koşulların tüm üye devletler için aynı olması ise mümkün değildir. Topluluk hukukunun esas olarak üye devletler tarafından uygulandığı ve ihlalleri önlemeye yönelik 226. madde sürecinin yetersizliği dikkate alındığında, üye devletleri Topluluk hukukunu aynı şekilde ve etkili uygulamaya yöneltecek bir mekanizmaya ihtiyaç duyulduğu açıktır. Bu çerçevede, bireylere kendi ulusal hukuk düzenleri içinde ileri sürebilecekleri haklar tanımak suretiyle Topluluk hukukunun gerektiği gibi uygulanmasında denetleyici bir konum verilmesinin önemi ortaya çıkmaktadır. Bu çerçevede, Divanın ilk kez Van Gend en Loos kararında kullandığı 'çifte denetim ya da gözetim' ifadesinde, bireylerin Topluluk hukuku kaynaklı haklarının etkili korunmasını temin yolunda gösterecekleri özenin ve dolayısıyla, AT Antlaşmasının 234. maddesinde öngörülen ön karar prosedürü çerçevesinde oynadıkları rolün, Topluluk hukukunun etkili uygulanması açısından önemini ifade etmek amacını taşımaktadır. Dolayısıyla, eğer üye devletler aralarında gittikçe gelişen bir birlik ya da ilerleyen bir bütünleşme kurmak amacında iseler, Topluluk hukuku, ulusal hukuk düzenlerinde, ilgili Topluluk düzenlemesinin yürürlüğe giriş tarihi ve normlar hiyerarşisindeki yerine bakılmaksızın üye devlet hukuk kurallarından önce, aynı biçimde ve etkili olarak uygulanmalıdır. Bu çerçevede ikinci önemli noktayı ise, bireylerin Topluluk hukukundan kaynaklanan haklarının korunması için başvurulacak iç hukuk kural ve 255 yaptırımlarının niteliği oluşturmaktadır. Söz konusu kural ve yaptırımlar, bugün için üye devletlere ait yetki alanlarından birini oluşturmaktadır. Bu itibarla, bu alanda üye devlet hukuk sistemleri arasındaki mevcut farklılıkların, bireylerin Topluluk hukukundan kaynaklanan haklarının etkili ve aynı biçimde korunmasını ve dolayısıyla, Topluluk hukukunun etkili uygulanmasını tehlikeye düşürme ihtimali bulunmaktadır. Bu nedenlerle, Avrupa Topluluğu çerçevesinde bireylerin Topluluk hukukundan kaynaklanan haklarının ulusal hukuk sistemlerinde hukuki korunması alanında sınırlı kapsamlı ve genel nitelikli de olsa hukuki uyumlaştırmaya ihtiyaç duyulduğu ve bu uyumlaştırmamn da Topluluk hukukunun etkili ve gerektiği gibi uygulanışına katkı sağlayacağı ileri sürülebilir. Bu çerçevede, bu doktora çalışmasında, Topluluk hukuk düzeni içinde bireylere hak tanınmış olmasının ve bu çerçevede öngörülen temel ilkelerin asıl amacının Topluluk hukuk düzeninin üye devletlerin ülkelerinde etkili ve aynı biçimde uygulanmasını temin etmek olduğu; ayrıca tüm yaptırımlar ve ilkeler sisteminin bir bütün oluşturduğu ve Topluluk hukukunun üye devletler tarafından dolaylı icrasından kaynaklanan sorunları çözme amacı çerçevesinde işlev gördüğünü gösterilmeye çalışılmıştır. Ayrıca, Topluluk hukuku kaynaklı bireysel hakların üye devletlerin hukuk sistemlerinde ileri sürülmesinde ve korunmasında başvurulan ulusal usul hukuku kural, prosedür ve yaptırımları alanındaki Divan içtihadı ayrıntılı bir incelemeye tabi tutulmuştur. Bu bağlamda, Topluluk hukukunun üye devletlerde etkili biçimde uygulanması gereğine hizmet eden bu ilke ve ölçütler bütününün 256 gelişim çizgisi hakkında bazı saptamalar yapılmıştır. Bu saptamaların başta geleni ise bu alanda düzenleme yoluyla uyumlaştırma ihtiyacının gün geçtikçe artmakta olduğudur. 257