Türk resim sanatında soyutlama eğilimi ve gelişimi (1928-1947)

Genel anlamda soyutlama, doğa biçiminden hareketle birlikte, nesneleri salt biçimlerine geri götürerek doğa ile biçim olarak değil içerik ilgisi olan bir anlatım biçimidir. Bu yaklaşımla soyutlamanın bir süreç olduğu ve insan zihninde meydana geldiği bilinmektedir. 1908 yılında Worringer Sanat Tarihine yeni bir araştırma mantığı getirirken, tüm sanat yaratmaları için iki kavram saptamak ister. Naturalist sanat anlayışının karşısına özdeşleyim içtepisini, tüm soyut sanat anlayışlarının karşısmada soyutlama içtepisini uygun bulur. Worringer, soyutlama içtepisini psikolojik bir süreç olarak ele alır ve inceler. XX. yy başlannda bilim ve sanatta soyutlaşma hareketi görülürken, felsefe de de buna uygun olarak fenomenoloji felsefesi ortaya çıkmaktadır. Fenomeno- loji felsefesinin temelinde öz'ü kavramak ve salt biçimlere ulaşmak söz konusudur. Bu bağlamda soyutlama ile fenomenoloji felsefesi arasındaki benzerlik ilgi çekicidir. Avrupa Resiminde soyutlama eğilimi empresyonizmden başlayarak eks presyonizmi ve kübizm'i de içine alarak özü bulma, öze inme çabalan daha da yoğunlaştırılmıştır. Kübizm, salt biçime ve çizgiye önem vererek geometrik düzeni öngörüyordu. Sanat geometrik elemanların konstrüksiyonu olarak kavranıyor, yapıcılık bütün plastik sanatları inşa etmek şeklinde bir tek dala indir geniyordu. Kübizm bir taklit sanatı değil, düşünsel bir oluşumdur. Bundan dolayı kübizm, soyutlayıcı sanatın çıkış noktası sayılmaktadır. Kübizm ve kübizme dayalı konstrüksiyon etkili soyutlama eğilimi, 'Müsta killer' (1929) ve 'd' grubu (1933) sanatçıları ile Türk Resim sanatına girmiş ve önemli gelişmeler kaydetmiştir. Zeki Kocamemi'nin figürlerinde form; kübik mimari kuruluşta geometrik bir yapı sağlamlığında çözümlenir. Onun resimlerinde figürler, öğürlüklerini kaybetmeden soyutlanır. Ali Çelebi, Kübizm'in inşacı yanı ile Ekspresyonist tarzı kendine göre yo rumlamıştır. 11 Cevat Dereli, Kübist etkili geometrik soyutlamalarda bulunmuş, 1950'den sonra çalışmalarında arıtılmış biçimleri ve rengi özgürce kullanmıştır. Refik Epikman, Kübizm ve ondan temellenen konstrüksiyona bağlı portre ve peyzajlar yapmıştır. Yapıtlarında biçim ve çizgi kuruluşuna önem vermiştir. 1960'dan sonra, 'Vision' serisi ile soyuta yönelmiştir. Salih URALLI, Kübizm etkisiyle bir dönem geometrik soyutlama yapmış daha sonra realizme yönelmiştir. Halil DİKMEN, Kübist araştırmalarındahacimlerin çözülmesine, figüratif soyutlamalarında da düz renklerle, yüzeyselliği vermek istedi. 1951'den sonra geometrik soyutlamaya yöneldi. Cemal Tollu da kübist etki; çizgi form ve renk anlayışı olarak ön plana çıkar. Nurullah Berk, Kübizm'in en önemli temsilcisi oldu ve üslubu, Türk yazma motiflerini kullanarak geometrik bir çizgi düzenine ulaştı. Sabri Berkel, 1935 - 1947'de cezanne etkili çalışmalar yaptı. Daha sonra dışavurumcu bir tutumla kübizm kaynaklı geometrik bir soyutlamayı benimsedi. 1970'lerde Berkel, soyut-geometrik ve soyut-dışavurumcu anlayışın sentezine gitti. Şükriye DİKMEN, 1949 - 1951 yıllannda Leğer atölyesinde çalışmış olmasından dolayı, desenin hakim olduğu çalışmalarında, çizgi ve biçimin sadeleştirilmesi, saf renklerin düz bir şekilde kullanıldığı görülür. Abidin Dino, geleneksel halk sanatından yola çıkarak, soyutlama eğiliminde çağdaş yorumlara ulaştı. Mustafa Aslıer, geleneksel halk kültüründen etkilendi ve kompozisyonlarını geometrik bir düzen içine yerleştirdi. Sayılan bu sanatçılar; soyutlama eğiliminin Türk Resim Sanatında benimsenmesinde etkin rol oynamışlardır. Kübizm'in soyuta yönelişine koşut bir yaklaşımla Sabri Berkel ve Dino örneğinde olduğu gibi bazı sanatçıların soyuta gidişine de neden olduğu bir gerçektir.