Kadınların gebelikte ve postpartum dönemde sigara içme davranışlarının değişimi ve bunu etkileyen faktörler: Bir prevalans ve olgubilim çalışması

Bu araştırma, kadınların gebelikte ve postpartum dönemde sigara içme davranışlarının değişimini ve bunu etkileyen faktörleri belirlemek amacıyla kesitsel ve niteliksel olarak yapılmıştır. Araştırmanın evrenini Sivas il merkezinde bulunan 23 Aile Sağlığı Merkezi'ne kayıtlı ve 1-3 yaş çocuğu olan 15.949 kadın oluşturmaktadır. Örneklem, evrenin belirli olduğu durumlarda kullanılan formül yardımıyla 640 kadın olarak belirlenmiştir. Her bir ASM bir tabaka olarak kabul edilerek her bir tabakadan nüfusun büyüklüğüne orantılı olarak kadınlar alınmış ve son gebelikleri öncesi sigara içtiği belirlenen 110 kadın araştırmanın nicel örneklemini oluşturmuştur. Araştırmanın nicel verileri; anket formları aracılığıyla kadınlarla evlerinde yüz yüze görüşülerek toplanmıştır. Anket formlarının uygulanmasının ardından kullanılan ölçüt örnekleme yöntemi ile; son gebelik öncesi sigara içen 110 kadın arasından, gebelikte sigara içmeyi bırakmış ve psikiyatrik bir sorunu olmayan 59 kadın araştırmanın nitel örneklemine alınmıştır. Nitel araştırma grubunda; kadınlardan 6'sına görüşmelerin ön uygulaması yapıldığı, 3'üne görüşme yapma aşamasında ulaşılamadığı ve 3 kadın ise görüşmeyi kabul etmediği için toplam 47 kadın yer almıştır. Araştırmanın nitel verileri; yarı yapılandırılmış Görüşme Formu aracılığıyla kadınlarla derinlemesine görüşme yapılarak elde edilmiştir. Nicel veriler, SPSS 14.0 programında analiz edilmiş ve sayı, yüzdelik, 2 testi kullanılarak; nitel veriler ise NVivo 10 programında analiz edilmiş ve içerik analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Çalışmada; kadınların %15.6'sının halen sigara içtiği, son gebelik öncesi sigara içen kadınların (110 kadın) %53.6'sının gebelikte sigara içmeyi bıraktığı, %46.4'ünün ise sigara içmeye devam ettiği belirlenmiştir. Gebelikte sigarayı bırakan kadınların %67.8'inin bebeklerinin sağlığını korumak için sigarayı bıraktıkları ortaya çıkmıştır. Gebelikte sigarayı bırakmış olan (59 kadın) kadınların postpartum 1-3 yıllık süreçteki sigara içme durumlarına bakıldığında; büyük çoğunluğu postpartum 2. ayda olmak üzere %79.7'sinin sigara relapsı olduğu, sadece %20.3'ünün sigarayı bırakmayı sürdürdüğü saptanmıştır. Relaps olan kadınların en çok ailede yaşanan stresli yaşam olaylarıyla baş etme gereksinimi duyma, emzirmeyi sonlandırma ya da yalnızca anne sütü verdikleri dönemi (ilk 4-6 ay) geçirme ve eşlerinin yanlarında sigara içmesine bağlı sigara içme isteği duydukları için relaps oldukları belirlenmiştir. Sigarayı bırakmayı sürdüren kadınların ise bırakmayı sürdürmede kararlı olmalarının ve sigara içilmeyen bir ortamda yaşamalarının, sigarayı bırakma başarılarının altında yatan en önemli faktörler olduğu saptanmıştır. Kadınların postpartum dönemde sigara içme davranışlarındaki değişim durumu ile eğitim durumu, çalışma durumu, gelir düzeyi, eşlerinin sigara içme durumu ve emzirme süresi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmazken; yaşı daha genç olan, sigara içmeyi stresle baş etme aracı olarak gören, sigara içmenin kilo almasını önlediğini düşünen, eşleri tarafından sigara içmeye teşvik edilen ve sigara içip içmediğine karışılmayan kadınların postpartum sigara relapsı olma oranlarının anlamlı derecede yüksek olduğu ortaya çıkmıştır (p<0.05). Sonuç olarak; gebelik öncesi sigara içen kadınların yarıdan fazlasının gebelikte sigarayı bıraktığı, postpartum dönemde ise sigarayı bırakan kadınların büyük çoğunluğunun relaps olduğu belirlenmiştir. Yapılan görüşmelerde; kadınlar gebelikte en çok annelik duygusu ve algıladıkları sosyal destek ile sigarayı bıraktıklarını belirtmişlerdir. Postpartum dönemdeki sigara relapsında en çok stresle baş etme gereksinimi duyma, sigara içmeye eğilimli olma ve algılanan sosyal destek azlığının; sigarayı bırakmayı sürdürme başarısında ise en çok sigarayı bırakmayı sürdürmede kararlılık ve sigarayı bırakmış olmanın yaşattığı olumlu değişimleri fark etmiş olmanın etkili olduğu kadınlar tarafından dile getirilmiştir. Bu bulgular doğrultusunda; gebelikte sigarayı bırakan kadınların yakın çevresi ve eşleri tarafından sigarayı bırakmayı sürdürmeleri konusunda desteklenmeleri, sağlık çalışanları tarafından kadınlara uzun süreli emzirme, stresle baş etme ve relaps önleme danışmanlığı verilmesi önerilmiştir.