Yüzeysel suların ötrofikasyona duyarlılığı üzerine bir araştırma ve Sakarya havzası örneği

Türkiye su potansiyeli fazla olan bir ülkedir. Artan nüfus ve endüstri kuruluşlarının çevreye arıtmadan deşarj ettiği atıksular Türkiye'nin denizlerini, akarsularını, göllerini ve yeraltı sularını kirlenmeye karşı tehdit etmektedir. Bu çalışmada, kirlenmeyle ilgili olarak özellikle göllerin en büyük problemi olan ötrofikasyon incelenmiştir. ötrofikasyon, gerek doğal süreçler ve gerekse insan faaliyetleri sonucu su yataklarındaki mikroorganizmaların gelişmesini sağlayan besi maddelerinin artması anlamına gelmektedir. Ancak doğal süreçlerle meydana gelen beslenme son derece yavaş olurken insan faaliyetleriyle ortaya çıkan gelişme bazen son derece hızlı olmaktadır. Oldukça hızlı akan akarsuların dışındaki su yataklarında özellikle göl ve haliçlerde ötrofikasyona sebep olan iki temel besi maddesi azot ve fosfor bileşikleridir. Kullanılmış suların su yataklarına boşaltılması, alglerin gelişmesi için esas besin olan bu maddelerin bol miktarda ortama verilmesi demektir. Bunun sonucunda böyle su çevrelerinde algler ve diğer mikroorganizmalar arzu edilmeyecek miktarlarda çoğalarak suyun kalitesini bozarlar. Besi elementlerinin başlıca dış kaynakları evsel atıklar, endüstriyel atıklar, ziraat arazisinden gelen yağmur suyu, ormanlık bölgelerden gelen yağmur suyu, meskun bölgelerden gelen yağmur suyu, atmosferik döküntü maddeleri olarak sıralanabilir. Avrupa Birliği ötrofikasyonla ilgili olarak üye olan her ülkenin hassas alanlanını belirlemesi gerektiğini kapsayan direktifler yayımlamıştır. Türkiye'de de son dönemlerde hassas bölgelerle ilgili olarak yönetmelikler revize edilmiştir ve kriterler oluşturulmuştur. Hassas su alanı tanımı şu şekilde yapılmaktadır. Ötrofik olduğu belirlenen ya da eğer gerekli önlemler alınmazsa yakın gelecekte ötrofık hale gelecek doğal tatlı su gölleri, diğer tatlı su kaynakları, haliçler ve kıyı suları. önlem alınmaması halinde, 'İçme Suyu Elde Edilen veya Elde Edilmesi Planlanan Yüzeysel Suların Kalitesine İlişkin Yönetmelik (75/440/EEC)Din ilgili hükümlerinde belirlenen düzeylerden daha yüksek nitrat konsantrasyonları içerebilecek içme suyu temini amaçlanan yerüstü tatlı suları. ikincil arıtmadan daha ileri arıtma gerektiren bölgeler. Hassas bölgelerin belirlenebilmesi için öncelikle incelenen bölgenin bütün özellikleri bilinmelidir. Bu çalışma kapsamında Türkiye'nin % 7'lik bölümünü kaplayan Sakarya Havzası'nın hassasiyeti incelenmiştir. Sakarya Havzası Anadolu'nun kuzeybatısında yer almaktadır. Kuzeybatı Anadolu'nun en büyük akarsuyu olan Sakarya nehri Afyon'un kuzeyindeki Seyitgazi platolarının Bayat yaylasından doğar ve 824 km uzunluğunda alt havzalarını dolaştıktan sonra Sakaryaağzı denilen yerde Karadeniz'e dökülür. Sakarya Havzası'nı 10 alt havzada incelemek mümkündür. Böylece her alt havza için nehire deşarj edilen kirlilik yükünün değerinin bulunması ve kirletici kaynakların belirlenmesi daha kolay olacaktır. Sakarya Havzası'nda 8 büyük yerleşim merkezi ve bunlara bağlı ilçeler yerleşim merkezlerinden gelen kirlilik yüklerini oluşturmaktadır. Porsuk Havzasında Kütahya ve Eskişehir, Ankaraçayı Havzasında Ankara, Karasu Havzasında Bilecik, Çarksuyu Havzasında Adapazarı ve Bolu, Bursa ve Afyon illerinin bir kısmı Sakarya Havasında yerleşimlerden kaynaklanan evsel atıksuların kaynağını oluşturmaktadır. Havzada endüstriler en yoğun şekilde Porsuk ve Karasu alt havzalarında toplanmışlardır. Ayrıca tarım ve ormanlık alanlar da yine havza genelinde büyük yer tutmaktadır. Sakarya Nehri'nin Karadeniz'e taşıdığı azot ve fosfor parametrelerinin oluşturduğu kirlilik yükünün bulunabilmesi için yerleşimlerden gelen, endüstrilerden gelen ve tarım ile ormanlık alanlardan gelen deşarj sularında inorganik azot ve fosfor parametreleri hesaplanmıştır. Ayrıca havzadaki baraj göllerinde de bu parametrelerin biriktirdiği senelik yükler alanlara göre bulunmuş ve göller için literatürde verilen kriterlere göre hangi sınıfa girdiği saptanmıştır. Bu çalışmalar sonucunda Sakarya Havzası'nın Avrupa Biriiği'nde ve Türkiye'de tanımlanan hassas bölge tanımına uyduğu ve kirlenme yükünün azaltılması ve ötrofikasyonun önlenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.