Ekonomide yeni bir arayış özelleştirme

Günümüzde, piyasa mekanizmasına dayanan ekonomilerde devletin ekonomik hayattaki rolünün ve öneminin müdahalece değil, düzenleyici olarak giderek arttığını görmekteyiz. Artık klasik ekonomistlerin devletin görevlerini iç ve dış güvenlik, adalet, genel yönetim ve bayındırlık hizmetleriyle sınırlayan görüşleri fazla taraftar bulmamaktadır. Devletin görevinin iç ve dış güvenliği sağlamak ve ülkede adaleti düzenlemek olduğu görüşü, 19. yüzyıldan itibaren refah devleti kavramının ortaya çıkışı ile değişmeye uğramış, sosyal ve ekonomik yaşamın düzenlenmesinin de devletin görevi olduğu kabul edilmeye başlanmıştır. Devletin ekonomiye müdahalesi ve bu müdahalenin kapsamı ve sınırları ekonomik literatürün önde gelen konularından birini oluşturmaktadır. 1929 Dünya ekonomik bunalımına kadar Batı ülkeleri genellikle ekonomik olaylara karşı kayıtsız kalmışlardır. Ancak bu bunalımın sonucunda devletin ekonomik hayata müdahale etmesi gerektiğini düşünenler artmıştır. Özellikle İngiliz ekonomisti John Maynard Keynes (1883-1946), devletin ekonomiye müdahale etmesi gerektiğini şiddetle savunmuştur. 20. Yüzyılın en önemli ekonomistlerinden biri olan ve makro- ekonominin bugünkü anlamda kullanılmasını sağlayan Keynes, devletin kredi ve nakit parayı kontrol etmek suretiyle talebi dü zenleyebileceğini ve bu surette finansal krizlerin ve işsizliğin önlenebileceğini ortaya koymuştur. Keynes'e göre devletin başlıca dört görevi vardır: o Ekonomide istikrarın sağlanması, o Gelirin adaletli bölüşümü, o Ekonomik büyümenin temini, o Kaynakların etkin bir şekilde kullanılması. Keynes'in bu görüşü ortaya konduğunda Batı işsizlik, yoksulluk ve diğer sosyal ve ekonomik sorunlarla içice idi. Devletin ekonomik alana en az müdahale etmesi ve geleneksel faaliyetler dışına çıkmaması şeklindeki klasik ekonomistlerinII görüşünün toplum gereksinmelerine yanıt vermemesi üzerine, devletin klasik işlevleri yanında, özellikle 19. yüzyılda başlayan kapitalistleşme süreciyle hızlı gelişme sonucu boyutları büyüyen ekonomik yaşamı yönlendirmek amacıyla, 'kamu iktisadi teşebbüs leri' kurulmuştur. Kamu iktisadi teşebbüslerinin kurulmuş olmasıyla, devletin ekonomik yaşamdaki faaliyet alanının sınırları genişlemeye başlamıştır. Az ya da çok bu türden uygulamalara hemen hemen bütün ülkelerde rastlanmaktadır. Devletin ekonomiye müdahale etmesine, rekabet kurumuna yer vermediği ve tüketicilerin çıkarlarının korunmadığı gerekçesiyle kimi ekonomistler karşı çıkmışlardır. Kapitalist sistem içinde rekabet kurumunun en şiddetli savunucusu Amerikalı ekonomist Milton Friedman' dır. (1912- ). Friedman, devletin ilke olarak ekonomiye müdahale etmemesini savunmuştur. Friedman' a göre, bütün ekonomik faaliyetler özelligirişimciler tarafından yapılmalı, devlet ise sadece bireylerin özgürlüklerini korumalı ve ekonomide rekabeti teşvik edici düzenlemeleri yapmalıdır. Friedman ayrıca bir ülkenin ekonomisinin ve dolayısıyla enflasyonun para arzı ile kontrol edilebileceğini öne sürmektedir. Öte yandan hızla artan işgücüne istihdam yaratmak zorunda olan ülkelerin hemen hepsinde bu boyutlardaki bir istihdamı sağlayacak kaynaklar genellikle yetersizdir. Bu nedenle yüksek yatırım hedefleri yapay kaynak yaratılmasına ve hızlı dış borçlanmaya yol açmaktadır. Sonuç olarak ortaya çıkan enflasyon ve biriken dış borçlar bu ülkeleri önce ekonomik, sonra da toplumsal- siyasal bunalımlara sürükleyerek rejimleri tehdit etmektedir. Bu kapandan kurtulmanın bir çaresi hızlı nüfus artışını kontrol etmek, diğeri de kıt kaynaklarla üretim ve istihdamı genişletmek için verimliliği yükseltmektir. Başka bir deyişle verimlilik, gelişmekte olan ülkeler açısından hayati bir önem taşımaktadır. Ill 1970 ' li yıllarda 'rekabetçi kapitalizm' düşüncesi önem kazandı. 1974'te petrol fiyatlarının yükselmesi ile dünya yeni bir ekonomik bunalıma girdi. Bunun sonucunda batılı ülkelerde büyüme hızında ve yatırımlarda önemli düşüşler görüldü; işsizlik ve enflasyon arttı. Bu arada geleneksel Keynesçi politikalar yeni bir ekonomik atılımı gerçekleştirmede yetersiz kaldı. Öte yandan ücretler üzerine baskı yaparak kar oranını yükseltmeyi amaçlayan politikalar da yatırımları teşvik edici bir başarı sağlayamadı. OECD, 1979'da rekabetin geliştirilmesi için koruma altına alınmış sektörlerin özel sektöre açılmasını önerdi. Aynı yıl İngiltere'de başlatılan özelleştirme çalışmaları giderek Dünya'da yoğun bir özelleştirme hareketine yol açtı. Böylelikle başta sanayileşmiş ülkeler olmak üzere gelişmekte olan birçok Asya ülkesi de bu özelleştirme hareketinden etkilendiler. Bu ülkelerde özelleştirme eylemleri ve eğilimleri arttı. Kökeni çok eskiye dayanmakla birlikte, özelleştirme, 1979 sonrasının yeni birtakımıdır. Yeni birtakım oluşu, özellikle İngiltere'den 'yeni bir düşünce' biçiminde ihraç edilmesinden kaynaklanmaktadır... Özelleştirme bir 'yöntem' ya da bir 'for mül' değil, bir 'yaklaşım'dır. Ülkeden ülkeye ve olaydan olaya değişiklik göstermekte, ekonomik ve politik nitelik kazanabilmektedir. Bilindiği gibi, ülkemizde son yıllarda en çok tartışılan konulardan birisi de özelleştirme çalışmalarıdır. Tartışmaların yoğunluğuna karşın ekonomi, işletme, yönetim, hukuk ve politika gibi çeşitli bilim dallarının ilgi alanına giren özelleştirme kavramı henüz tam anlamı ile açıklığa kavuşturulmamıştır. Bu tez, çok yeni bir uygulama olan 'özelleştirme' konusundaki düşünce ve görüşleri, yapılan çalışmaları objektif ölçülerle değerlendirmek amacıyla, danışman hocam Prof. Dr. Yıldırım ÖNER'in öneri ve uyarıları doğrultusunda, bu konuda yayınlanmış çok sayıda yerli ve yabancı literatür taranarak hazırlanmıştır. Çalışmada şöyle bir plan izlenmiştir: Birinci Bölüm'de, Kamu İktisadi Teşebbüsleri ele alınmış;IV tanımı, kuruluş nedenleri, tarihsel gelişim ve yasal çerçeve açıklanmış, Türkiye'de Özelleştirmeye geçiş dönemi olan 1980 ve sonrası KİT'lerin durumundan ve bu tarihten sonraki özelleştirme uygulamalarından kısaca söz edilerek KİT'ler üzerindeki değişen politik tercihler belirtilmiştir. İkinci Bölüm'de KİT:' lerin. Türk ekonomisindeki yeri, finansman durumu, Hazine ile etkileşimi son istatistik rakamları gösteren çizelge ve tablolar halinde verilmiş ve KİT'lerin başlıca sorunları belirtilmiştir. Üçüncü Bölüm'de 'özelleştirme' konusu ele alınmıştır. Bu bölümde Özelleştirmenin tanımı, amaçları, nedenleri ve ilkeleri verilmiştir. Dördüncü Bölüm'de özelleştirme yöntemleri üzerinde durulmuş, özelleştirmenin başlıca sorunları açıklanmış, yararları ve sakıncaları belirtilmiştir. Beşinci Bölüm'de, özelleştirme sonrası işletme politikası açısından yönetim ve organizasyon konusu üzerinde durulmuş, ağırlıklı olarak yönetimin önemi, ve yönetim fonksiyonları açıklanmıştır. Altıncı Bölüm'de, özelleştirme aşamaları kolayca izlenebilmesi açısından tablolar ve çizelgeler halinde gösterilmiş; Türkiye'deki özelleştirme uygulamalarından söz edilmiş, Dünya'daki uygulamalara örnek olarak da İngiltere'deki özelleştirme hareketi verilmiştir. Sonuç kısmında, konunun genel olarak ve Türkiye bakımından önemi ele alınmıştır.