Espas-form ilişkisi

Espas, Fransızca kökenli olup, bizde derinlik, aralık, boşluk, mekan, alan, uzay, perspektif, atmosfer vb. gibi kelimeleri karşılamaktadır. Bütün sanatlar belli bir espas içerir. Resim sanatı da yapısı gereği espassız düşünülemez. Resim sanatında espas binlerce yıl biçimsel olarak, iki boyutlu yüzeyde derinliksiz olarak gelişmiştir. Paleolotik çağ resimlerinde, Mısır, Yunan, Roma sanatında, Çin resimlerinde, Türk, iran Minyatürlerinde anlatımlar, amaçlar farklı olmasına karşın, hep iki boyutlu uygulamalar olarak görülmektedir. Kimi zaman bu iki boyutlu yüzeyi delme, illizyonistik bir derinlik elde etme girişimlerinde de bulunulmuştur. Yunan sanatında çizgi bindirimleriyle rakkursi, Hellenistik sanatta volümleme girişimleri, Roma, Bizans ve tüm doğu sanatlarında eğik - paralel perspektif ve birbirini örten formlarda derinlik elde edilmeye çalışılmıştır. Ancak Rönesans'da Giotto'nun volümlemeye dair bulguları, Brunelleschi'nin perspektif yasasını buluşu ve bunu Masaccio'nun resim sanatında uygulayışıyla tarihte ilk olarak iki boyutlu yüzey delinerek, sonsuza giden bir derinlik elde edilmiştir. Fakat bu gerçeklik yanılsaması, çizgisel yapıda olup katı ve kuru görünümlüdürler. Ancak XVII. yüzyılın Barok sanatçıları, Rönesansın bu katı tutumunu aşıp, daha çok algısal, optik, vizüel gerçekliği bulguladılar. Resim sanatı böylece, doğal mekandan hareketle kendi illizyonistik gerçek mekanını elde etmiştir. Resim sanatında espas uygulamaları bir takım pictural elemanlarla gerçekleşebilmektedir. Bunlar çizgi, nokta, renk, doku, perspektif, ışık - gölge, yön ve hareket, teknik ve malzeme, konu ve anlam farklarıdır. Bu elemanlar bir yapıtın sözlük zenginliğini oluşturur ve ancak bir yapıt, bu elemanlarla varlık kazanır. IV Heykel sanatında ise, espas - form ilişkisine ancak XX. yüzyılda ciddi bir biçimde değinildiği görülür. Heykel yapısı gereği üç boyutludur ve gerçek espas içerisinde yer alır. Kapalı form olarak gelişim gösteren heykel sanatına boşluk ancak XX. yüzyılda kütlenin parçalanması, delinmesi ile girmiştir. Form olarak doluluk gibi boşluk da heykelin hizmetine sunulmuştur. IX. yüzyılda bilimde, felsefedeki gelişimler farklı kültürlerin ilgi alanına girmesi, sanatta da yankısını bulacaktır. Yüzyıllar boyunca görünür dünyanın taklidine dayanan resim mekanı, bu yüzyılda edebiyatla bağını koparıp, salt kendi sorunlarına soyut'a yönelme vardır. Soyut sanat ise görünür olanı değil, onun ötesindeki evrensel yasaları bulgulamayı amaçlar. Soyut sanat doğa karşıtı bir sanattır. Bu nedenle soyut sanatın espası derinliksiz olarak resim yüzeyinde iki boyutlu olarak gelişim gösterir. Resim sanatında empresyonizmle başlayan hareket yeni espas şekillemelerini de beraberinde getirmiştir. Örneğin, Cezanne geleneksel öklidiyen espası tersine uygulayıp, kavramsal bir espas elde etmiştir. Gauguin ise sonsuza giden derinliği, yassı formlar ve parlak renklerle resim yüzeyine yaklaştırmıştır. Degas ise konularını yüksek bir bakış açısından resmedip, resminin mekanını sınırlandırmıştır. Matisse ise espası resim yüzeyine çekmiş, böylece biçimler yüzeyin önünde ve arkasında kalmıştır. Picasso'nun kolajlannda ise espas resim yüzeyinin önündedir ve dokunulur espastır. Soyut sanatın önde gelen sanatçısı Mondrianda ise espas resim yüzeyindedir. Fontana ise yüzeyde delikler açarak gerçek espası resim yüzeyine sokmuştur. Ellsworth Kelly'nin, Frank Stella'nm, Jasper Johns'un şekilli tualleri gerçek espası biçimlendirmektedir. Rauschenberg'de ise farklı espas kombinasyonu görülmektedir. Modern sanatta bunca espas şekiUemesinin nedenini toplumların yaşam çeşitliliğinde ve tüm alanlardaki hızlı değişimde aranmalıdır.