Osmanlı klasik döneminde Sahib-i Raiyyet-Mültezim ve idare ilişkisi

13. Yüzyıl başlarında kurulan Osmanlı Devleti kul sistemi ve tımar sistemi adı verilen örgütlenmeler çerçevesinde bir devlet düzeni oluşturmuştur Merkezi Yönetimi güçlendirmek amacıyla savaş tutsakları arasından seçilen yetenekli ve sağlıklı gençler ülkedeki idari kadrolara yönetici olmak üzere bir eğitime tabi tutuluyorlardı. Aldıkları eğitimin sonucunda Padişaha bağlılıkları ölçüsünde ülkenin değişik bölgelerindeki hizmetlerine başlıyorlardı. Hıristiyanlıktan devşirilen bu gençler sayesinde, hükümdar ülkenin her tarafında yürütme gücünü kolaylıkla yerine getiriyor, otoritesini rahatlıkla kabul ettiriyordu. Kul sisteminin dışında tımar sistemi adı verilen örgütlenme ile de devlet toprak sistemini belirli esaslara bağlamış ve böylelikle hem üretimi canlı tutmuş hem de iyi işleyen bir vergi mekanizması oluşturmuştur. Tımar sistemi sayesinde devlet;asker besleme yükümlülüğünden kurtulmuş, ziraati teşvik etmiş ve idare ile halk arasında bir bağlantı oluşturmuştur. Osmanlı Devleti tımar ve kul sistemleri sayesinde ortaçağ dünyası tekniklerine rağmen ileri bir devlet düzeni oluşturmayı başarmış. bir takım yükümlülüklerini 'Anadolu ve diğer bölgelerdeki topraklarında' merkeze bağlı birimler sayesinde yerine getirebilmiştir. Tımar sisteminde toprak gelirleri üç kısma ayrılmış ve bunlara büyüklükleri itibariyle Has, Zeamet ve Tımar adı verilmiştir. Bu adlarla anılan toprak birimlerine atanan ve o toprak parçasının vergi gelirlerini toplamakla görevlendirilen kişiler mevcut sistemin aynı zamanda tatbikçisi de olmuşlardır. Devlet sistemi olarak imparatorluğun her tarafında aynı şekilde işleyen bir vergi sistemi oluşturma güçlüğünden dolayı Osmanlı Devleti; sınırları içerisinde farklı karakterlerde vergi uygulamaları başlatmış ve o bölgenin sosyal, kültürel, ekonomik vb. şartlarına göre vergi çeşit ve türlerini tatbik etmiştir. Şeriat ve Örf denilen iki kaynak vergilerin yasal dayanaklarını oluşturmuştur. Bu dayanaklar sayesinde hükümdar ;yaptığı uygulamalarda halkın refah ve mutluluğunu sağlamayı amaçladığını göstermiştir. 60 Tımar sisteminde re'aya, sipahi ve devlet olmak üzere üç temel taraf bulunmaktaydı. Devlet dirlik sistemine tab'i olan arazinin rakabe denilen çıplak mülkiyetine sahiptir. Tımar sahibi adıyla anılan sipahi devlete ait araziyi işleten. devletin re 'aya dan alacağı vergileri toplayan kimsedir. Bu topladığı paralardan bir kısmını kendine ayırmakta kalan kısmı ile asker besleyip seferlere beslediği askerler ile katılmaktadır. Yani bu özelliği ile devlet memuru rolündedir, hükümdarın otoritesini temsil etmektedir. XVI. yüzyıla kadar devlet tımar sistemi adı verilen uygulamayı başarıyla tatbik etmiştir. Ancak bu tarihten itibaren devletin harcamalarının artması. savaşlarda ağır yenilgilerin alınması rüşvet ve adam kayırma yoluyla tımarların ehil olmayan kişilere verilmesi ve bir takım dış nedenler tımar sisteminin bozulmasına. devletin vergi gelirlerinin azalmasına. ülkede dirlik ve düzenliğin bozulmasına neden olmuştur. Bu tarihten itibaren devlet ; zorunlu olarak İltizam sistemi adı verilen uygulamayı başlatmıştır. İltizam sistemi ile duyduğu nakit para ihtiyacını karşılamayı amaçlamıştır. İltizam istemi uygulamasıyla kazanç elde etmeyi tasarlayan devlet ;miri arazinin bir takım yerel güçlerin eline geçmesine. halkın refah ve mutluluğunun bozulmasına engel olamamıştır İltizam sistemi devletin bir takım zümrelere devlet gelirlerini belli bir bedel alarak peşin kiralama esasına dayanıyordu. Bu durum özel teşebbüs olarak da adlandırılabilmektedir. Tımar sistemi ve daha sonra İltizam sistemi olarak adlandırılan sistemin içerisinde yer alan görevliler aynı zamanda devletin bölgedeki temsilcisi olmaları dolayısıyla İdare. asayiş. yürütme gibi konuları da sağlamakla görevliydiler. Bu yetki çerçevesinde re' aya ve devlet arasında yegane bağlantı olarak görülüyorlardı. Devletin bölgedeki denetim ve etkisinin azaldığı zamanlarda halk üzerinde ağır vergi ve angaryalar ile baskı oluşturuyorlardı Bu çeşit suistimalleri halkın hoşnutsuzluğuna yol açmakta, i -e 'ayanın devlete karşı isyan hareketleri içerisinde olmalarına sebep olmakta idi. Bu durum üç yüzyıl boyunca başarı ile uygulanmış toprak ve yönetim sistemini derinden sarsmış. ülkede anarşi ve terör ortamının oluşmasına ve dışarıya karşı etkili bir mücadelenin ortadan kalkmasına neden olmuştur.