Türk eğitim sisteminde insan hakları eğitimi

İnsan haklan, insanın varoluşu ile başlayan ve bu varoluşa koşut olarak önemini her geçen gün biraz daha artıran bir kavramdır. İnsanlık tarihi için böylesi önemli bir kavramın evrensel işlerliği incelendiğinde, 17. yy'dan önceki dönemde yeterli bulgular elde edilememektedir. Bu tarihten Önce insan haklan, genellikle belli bir insan topluluğunun sınırlı sorunlarım çözmeye yönelik haklar olarak düşünülmekteydi. 17. yy'dan sonra ise daha geniş toplulukların devlet ile olan ilişkileri bakımından insan haklan önem kazanmaya başlamıştır. Bu tarihten itibaren insan haklan tarihini günümüze kadar üç kuşakta incelemek doğru olacaktır. Birinci Kuşak İnsan Haklan 17 ve 18. yy'da İngiltere, Amerika ve Fransa'da gerçekleştirilmiş olan ve daha geniş kitlelerin devletle ilgisi ve devlete katkısını sağlayan devrimlerle birlikte insan haklarına bazı önemli kavramlar kazandırılmıştır. Bunlar, yasalar önünde eşitlik, kişi güvenliği, bireysel özgürlük, düşünce ve inanç özgürlüğü, siyasi haklar, mülkiyet hakkı gibi kavramlardır. Bu dönem insan haklarında devletin rolü, karışmama şeklindedir. İkinci Kuşak İnsan Haklan 19. yy'da sosyal devlet kavramıyla birlikte gelişmiş ülkelerde kitle hareketleri gündeme gelmiştir. Bu noktada önceleri pasif olan devlet, siyasal eşitlik isteyen kitlelerin sorunlarını çözmek amacıyla etkin rol oynamak zorunda kalacaktır. Çalışma koşullarının iyileştirilmesi ve adil ücret isteği, insan haklarının önemli kavranılan olarak belirginleşir. Bu yüzyılda sosyal güvenlik, sendikalaşma, grev hakkı ile sağlık ve eğitim haklan, insanlık tarihinin kazanırdandır. Üçüncü Kuşak İnsan haklan 20. yy' in ikinci yansında gelişmemiş ülkelerde insan haklan talebi, barış hakkı, sağlıklı ve dengeli yaşama hakkı kavramları ile hızla yayılmaya başlamıştır. Bu kuşak haklarım dayanışma hakları olarak adlandırmak doğru olacaktır. İnsan haklarının evrenselliği ve Birleşmiş Milletlerin ortaya çıkışım hazırlayan etmenler ile bütün insanlık için insan haklan kavram olarak kazanılmış oldu. İnsan haklarının ancak eğitimle kazanılacağı düşüncesinin uygulamaya konulması da bu kuşağın kazanımlan arasındadır. İnsan haklarının uluslararası sözleşmelerle imza altına alınması; devletin vatandaşları ile ilişkilerinde tek taraflı yaptırımlar yerine karşılıklı hak ve yükümlülüklerini düzenlemiştir. Devletin, vatandaşlarına hangi haklara sahip olduklarını ve haksızlığa uğradıklarında hak, arama yollarının, nasıl kullanılacağını öğretme çabası insan haklan eğitimim gündeme getirmiştir. Türk eğitim sisteminde insan haklan eğitimi başlangıçta insan haklanni tanıtma olarak gündeme gelmiştir. Cumhuriyet dönemine kadar 'azınlık haklan' olarak bilinen sınırlı haklar Birleşmiş Milletler'in yayınladığı ' İnsan Haklan Evrensel Bildirgesi'nin tanıtılması ve ders kitaplarına konulması şeklinde başlatılmıştır. Bu belge aynı zamanda insan haklarının evrensel niteliğinin üye ülkeler tarafından tanındığının belgesidir. 1990'lı yıllarda insan haklarının okullarda ders olarak okutulması gereği üzerinde durulmaya başlandı. Pek çok kurum, kuruluş ve kişiler insan haklannm eğitim konusu yapılmasına katkı da bulundular. Bu katkı toplantı, seminer, konferans ve programlar hazırlama şeklinde değerlendirilebilir. IHE'nin okullarda ders olarak gündeme gelmesi bu çabaların ürünüdür. 1995 yılında ilköğretimde Vatandaşlık ve İnsan Haklan Eğitimi dersi, Araştırmanın bitirildiği günlerde bu ders ilköğretim 7. ve 8. sınıflarda birer saat olmak üzere yeniden düzenlenmiştir.) liselerde ise seçmeli ders olarak 'Demokrasi ve İnsan Haklan ' dersi konulmuştur. Bu araştırma 1990- 1995 yıllan arasında İHE'nin gerçeklşmesine katkısı olan kurum, kuruluş ve kişilerin çabalarım değerlendirmek üzere hazırlanmıştır.