Heykelde espas

Espas, Türkçe karşılığı, derinlik, aralık, boşluk, mekan, uzay, alan, atmosfer, perspektif vb. olan Fransızca kökenli bir kelimedir. Bu kavram, bütün sanatlarda oluştuğu gibi, heykelin üç boyutlu yapısıyla diğerlerinden farklı anlamlan karşılamaktadır. İnsanda espas, algısal, sezgisel, maddesel ve kavramsal niceliktedir. Heykelde anlamlı hale gelebilmesi için, izleyici ile ilişki içinde olması gerekmekte ve ilk önce kendini maddesel yapıya dayalı algısal bağlantılarla gösterebilmektedir. Maddesel paketlenmeler, uzaysal yerleşimler temelde görülen espas anlatıcılarıdır. Bir maddenin en küçük birimleri arasında dahi görülen ve noktasal, çizgisel, yüzeysel, hacimsel espas, sanatta bilimin yardımıyla anlamı ve boyutu değişen, genişleyen haldedir. Fiziksel nesnelerin insanın bilinç düzeyinde yaptığı uyarımlar ile madde, uzay ve ilişkiler yorumlama sürecine girilir. Bu süreç, algılayan kişiye bağlı olduğu gibi, ölçü, zıtlık, şiddet, tekrar, hareket gibi maddesel etkilere de bağlı bir gelişim göstermektedir. İki-üç boyutlu algılama, şekil, form, derinlik, mekan, hareket algıları bu konuda belirleyici faktörlerdir. Bir sanat eserindeki espas algısında, bunlara bağlı olarak insanın kişiliğine yönelik uyarımlar yapar. III Heykel sanatında espas, heykel-çevre-mekan, açı, doku, ritm, yüzey, form bağlanışları, boşluk, ışık ve uzantı şeklinde belirir. Bu sayede yapıt varlık kazanır, anlam kazanır. Heykelin dış çevresiyle olan ilişkileri açısından espas, yer, konum, yön, boyut şeklindedir. Yapısı gereği gerçek espasta yer alan heykel, etrafındaki her şeyle uzak-yakın, büyük-küçük, ön-arka, yukarı -aşağı, örtme, delinme, yerleşme gibi ilişkiler kurar. Bu, anlatım için önemli olup, aynı şekilde kendi varlığında, bölümlerinde bu tür espas ilişkileri söz konusudur. Heykelin kendi içinde ve etrafıyla kurduğu espas ilişkileri denge oluşturup, başarılı denge sonucunda; yani başarılı ritm, doku, açı, yüzey, form, boşluk vb. başarılı yapılanma sonucunda, heykel sadece kütle olmakla kalmaz, kütlenin dışına taşarak uzantı, uzantı espası oluşturur. Çağlar boyunca heykelde espas dini ve toplumsal baskılarla hep bir araç olarak kullanılmış, dini, mimari bağımlı gelişmiştir. Düşünsel ve biçimsel özgürlüğüne modern sanatla kavuşan heykel, o güne kadarki bu sanat üzerinde etkili olan aklın önemi yerini, bireysel düşüncelere, duygulara, doğaya, bilime, psikolojiye bırakmış, yeni boyutlara ulaşılmıştır. Rodin ile başlayan yenileşmenin ilk aşaması form açılmaları olmuş, daha sonra biçimsel değişikliklere uğramış böylece, form, ışık, mekan, boşluk, ritm yeni anlam kazanmıştır. Espas anlayışının değişmesine en büyük etken kuşkusuz teknolojik açıdandır. Bu sayede heykel, artık sadece yontarak, döküm yaparak değil, aynı zamanda ekleyerek, çıkararak, hareketlendirerek, elektrik kullanılarak, yepyeni espas kavramları ortaya çıkmıştır. Sanatçılar sadece kalıcı iş yapma düşüncesinden uzaklaşıp, Tatlin'de olduğu gibi mimari yaşanabilir heykel, yani yaşamsal espas, seyircinin büyük rolİV oynadığı hepining gibi sürece bağlı espas, arazilere, dağlara, vadilere denizlere adalara yayılan çevresel espas gibi farklı espas ilişkileri ile uğraşmaya başlamışlardır. Türkiye'de ise İslamiyet'ten önce, İslamiyet'le birlikte ve Cumhuriyet dönemi olarak gelişim gösteren bu sanat, batıdaki hızlı gelişime ayak uydurma çabasında, ancak her toplumda olduğu gibi Türk toplumsal yaşam biçimi, teknolojinin Türkiye'deki gelişim hızına bağlı bir yol izlemektedir.