Roma Hukukunda kadının hukuki durumu

Roma Aile Hukuku'nda Kadının Hukuki Durumu'nun incelendiği bu tezde, konu, Kadının Hak ve Hukuk İşlem Ehliyetleri ile Kadının Hukuki İşlem Ehliyetinin Kısıtlanması ve Evlilik Hukuku'nda Kadının Hukuki Durumu olmak üzere iki ana bölüm olarak ele alınmıştır. Kişi ve hak ehliyeti kavramı, hak ehliyetinin koşulları ve hak ehliyetini etkileyen özel durumlara ilişkin konuların vurgulandığı birinci bölümde; Roma Hukuku'nda persona kavramı, hak ehliyeti olmayan köleleri de kapsadığından, kişi kavramından daha geniş bir anlam taşımakla birlikte, diğer yandan, tüzel kişileri dışarıda bırakmıştır. Hak ehliyeti koşullarının, özgürlük, yurttaşlık ve aile durumuna göre belirlendiği Roma'da, kölelik, doğuştan ya da sonradan olabilmekte, ancak kölelerin azat edilerek, Roma yurttaşlarının haklarına sahip oldukları da görülmektedir. Hak ehliyetinin koşullarından olan, aile durumu yönünden ise, Romalılar, aile babasının egemenliği altında olmayanlar ve egemenlik altında olanlar diye ikiye ayrılırdı. Aile babasının egemenliği altında olmak, kişilerin sadece özel hukuk bakımından durumlarını etkileyerek; onların özel hukuk açısından kişi sayılmalarını ve hak ehliyetine sahip olmalarını etkilerdi. Diğer yandan, kamu hukuku alanında, özgür bir Roma yurttaşının aile içindeki statüsü, onun hak 159 durumunu etkilemez; o kişi kamu hukuku açısından tam ehliyete sahip olurdu. Bugünkünden farklı olarak, sosyolojik açıdan çok, hukuki bir kavram olan aile, egemenlik anlayışına dayanan örgütlenmiş bir hukuk birliğidir. Roma Hukuku'nda aileyi ifade eden ve aile babası ile aile babası egemenliği temellerine dayanan aile kavramı, değişik anlamlarda kullanılmıştır. Roma ailesi, lus Civile'ye göre, aynı baba egemenliği altında bulunan kimselerden oluştuğundan, evli kadın, kocasının ya da kocası da egemenlik altında ise, onun aile babasının egemenliği altına girmezse, kocasının ailesi dışında kalırdı. Bu sakınca, evli kadının, kocasının ya da kocasının aile babasının egemenliği altına girerek, kocasının ailesine üye olması ile gideriliyordu. Cumhuriyet Dönemi'nin sonlarına kadar, kadının, kocasının ya da onun aile babasının egemenliği altına girmesi zorunluydu. Evlenme ile birlikte yapılan coemptio ya da conferratio sonucunda, bu durum hemen gerçekleşirken, bu işlemlerin daha sonra yapılması halinde, kadın, daha sonra manus altına girerdi. Öte yandan, Roma Hukuku'nda kadının hukuki işlem ehliyetinin kısıtlanması konusunun da işlendiği birinci bölümde; bu konu kadınların vesayet altına alınmaları ve Senatus consultum vellaeanum başlıkları altında ele alınmıştır. Sui iuris kadınların durumu, diğer koşullan taşımış olsalar da, cinsiyetleri yüzünden hukuki işlem ehliyetleri kısıtlandığından, 160sui iuris erkeklerden farklı olarak düzenlenmişti. Bir yandan, en eski dönemlerden beri, hukuk düzeni kadınlara, erkeklerle tamamen eşit bir şekilde mirasçılık hakkı tanımış olduğu halde, diğer yandan, malvarlığını kullanma yetkisini, yani hukuki işlem ehliyetini kısıtlamıştı. Böylece, bazı hukuki işlemleri yapabilmeleri için, yaşları ne olursa olsun, kendilerine vasi tayin edilen kadınların, kural olarak hukuki işlem ehliyetleri yoktu. Roma Hukuku'nda kadınların hukuki işlem ehliyetlerini kısıtlayan bir hüküm de senatus kararıyla konulmuştu. Senatus consultum vellaeanum ismini taşıyan bu kararda (M. S. 46) başkaları için borç altına girmiş ya da kefil olmuş bulunan kadınların bu borçlarından dolayı sorumlu tutulamayacakları belirtilmiştir, lustinianus Dönemi'nde ise, kadınlara belli bazı biçimlere uymak şartıyla, üçüncü kişiler lehine borç altına girme olanağı sağlanmıştı. Kadınlar, senatus consultum vellaeanum'un sağladığı korumadan feragat edebiliyorlardı. Ancak, kadınların kocaları lehine borç altına girmeleri, lustinianus Dönemi'nde bile kendiliğinden hükümsüz sayılıyor, kadının yüklendiği borcu ifa etmesi için aleyhine dava açılması durumunda, bu hükümsüzlüğün kadın tarafından ileri sürülmesine gerek kalmıyordu. Roma Evlilik Hukuku'nda kadının hukuki durumunun incelendiği ikinci bölümde ise; nişanlanma ve evlenme kurumlarında kadının statüsü incelenmiştir. Roma toplumu, sınıflara ayrılmış bir yapı olduğu için, kadının evlenerek kocasının sosyal statüsünü kazanması hukuken de 161 önemli bir olgudur. Cumhuriyet Dönemi'nde, senatus üyeleri ve onların aileleri, ikinci büyük sınıf olan equites'lerden ve onların ailelerinden ayrılıyordu. İmparatorluk Dönemi'nde ise, devlet memurları atandıkları göreve uygun olarak, illustris, clarisimus, honestus gibi yüceltici sıfatlar kullanırlardı. Bu sıfatlara ya da unvanlara sahip olan kocanın, karısı ve evlenmemiş kızları da, aynı statüyü kazanırken, annesi ve kardeşleri bu statüyü kullanamazlardı. Bir anne, oğlunun consul olmasına karşın bu sıfatı alamazdı. Kendisine uygun olmayan bir kimse ile evlenenler, sahip oldukları statüyü kaybederlerdi. Bir senato üyesinin kızı sadece düşük sınıflara mensup olan kimselerle evlenmediği zaman clarissima sıfatını korurdu. Sosyal statü ayrımının en önemli sonuçlan, yargılama faaliyetleri sırasında ve suçluların cezalandırılmasında görülmektedir. Roma Hukuku, evlenen kadına, kocasına sadakat gösterme zorunluluğu getirmişti. Bunun sonucu olarak, bir koca kendisine sadakat göstermeyen karısına karşı her zaman dava açabilirken, kocanın evlilik aleyhine bir suç işlediği kabul edilmediğinden, kendisine karşı, karısı tarafından dava açılamazdı. Evlenme ehliyeti, eşlerden birinin özgürlüğünü ya da yurttaşlığını kaybetmesiyle ya da matrimonium'un, incestum olması ile ortadan kalkarsa, evlilik ilişkisini de sona erdirirdi. Romalılar, kadının ya da onun yerine başka bir kimsenin, evlenme nedeniyle artan ev giderlerini karşılaması için, kocasına getirdiği malların tümüne dos adını verirlerdi. Klasik Hukuk Dönemi'nde, hukuki bakımından 162dos verme yükümlülüğü bulunmamakla birlikte, bu yükümlülüğün toplumsal değerler açısından bulunduğuna şüphe yoktur. Roma'da en eski dönemlerde yapılan manus'lu evlenmelerde, dos konusu mal, aile babasının ya da emancipata kadının malvarlığından çıkarak, doğrudan doğruya kocanın ya da onun aile babasının malvarlığına girerdi. Manus ile yapılmayan evliliklerde ise koca, dos konusu eşyanın mülkiyetini doğrudan doğruya kazanamaz, onera matrimonii için yapılan bağışı kabul ederdi. Klasik Hukuk Dönemi'nde de, dos konusu eşya üzerindeki mülkiyet hakkı kocaya aitti. Bu amaçla dos kurulduğundan, kocanın fılius familias olması nedeniyle, dos konusu eşyanın mülkiyetinin babasına ait olduğu durumlarda da, söz konusu dos kocanın gözetiminde kalırdı. Ancak, her ne kadar dos konusu eşya, kocanın ya da aile babasının malvarlığına girmişse de, kadının da bu dos üzerinde bir takım hakları vardı. Kadın, dos konusu eşyanın iadesi için öngörülen davaları açabileceği gibi, Klasik Hukuk Dönemi'nin başında çıkarılan Lex lulia Fundo Dotali gereğince, kendi rızasını almayan kocasının, İtalya arazisi üzerinde bulunan gayrimen küllerden oluşan dos'u, üçüncü kişilere devir ve temlik etmesini engelleyebilirdi. Roma Hukuku'nda, kadının hukuki durumunun açıkça ve bir sistem içinde birbiriyle çelişmeyen hükümlerle düzenlenmiş olması, diğer toplumların hukuk düzenlerinden farklılığını göstermektedir. 163