Manyas Gölü Havzası'nda baskı ve etkilerinbelirlenmesi

Dünyadaki nüfusun her geçen gün hızlı bir şekilde artması nedeniyle çevre kirliliği giderek daha önemli bir problem haline gelmeye başlamıştır. Bunun yanı sıra tüketim alışkanlıklarının gitgide değişmesi sebebiyle kişi başına üretilen atık miktarı ve kişi başına tüketilen su miktarı gün geçtikçe artmaktadır. Gelişmiş ülkelerde kişi başına düşen atık üretimi ve su kullanımı miktarlarının gelişmekte olan ülkelerde gelişmemiş ülkelere göre daha fazla olduğu bilinmektedir. Doğada var olan su döngüsü insan yaşamı için çok büyük öneme sahiptir. Antropojenik etkiler su döngüsünü olumsuz yönde etkiler. Dünyanın birçok yerinde kirleticiler kontrolsüz bir şekilde alıcı ortama ulaşır. Suyun belirli bir oranda kendisini temizleme kapasitesi vardır. Ancak, bu kapasite aşıldığında kirlenme meydana gelmektedir. Su kaynaklarının kontrolsüzce kirletilmesi su kaynakları için risk oluşturmaktadır. Kontrolsüz ve aşırı kirlenme doğal ekosistemlerde istenmeyen birçok değişikliğe yol açar. Ekosistemdeki canlı dengelerinin değişmesine sebep olan bu kirleticiler ortamda belli türlerin yok olmasına neden olabilir. Özellikle kullanılabilir su kaynaklarının gittikçe azalması doğal kaynakları korumak için bir takım tedbirler almayı zorunlu hale getirmiştir. Doğada bulunan azot ve fosfor döngüleri de canlı yaşamının devamı için çok büyük öneme sahip döngülerdir. Besi maddeleri olarak adlandırılan azot ve fosfor elementlerinin, alıcı ortamda olması gereken miktardan daha fazla miktarda bulunması, suda ötrofikasyon probleminin meydana gelmesine neden olur. Ötrofikasyon, suda azot ve fosfor miktarının artmasıyla meydana gelen aşırı fitoplankton çoğalması olayıdır. Alıcı ortamda azot ve fosforun artışı fitoplanktonun alıcı ortamın yüzeyinde hızlıca çoğalmalarına neden olur. Fitoplanktonun çoğalmasıyla birlikte suyun üst tabakası kapanır ve suyun alt tabakasında oksijen azalması meydana gelir ve bir süre sonra aerobik canlıların ölümleri başlar. Kirletici kaynaklar, noktasal kaynaklar ve yayılı kaynaklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Noktasal kaynaklar, belirli bir noktadan alıcı ortama ulaşan kirletici kaynakları temsil eder. Yayılı kaynaklar ise alıcı ortama belirli bir noktadan ulaşmayıp yayılarak gelen kirleticileri temsil ederler. Noktasal kirletici kaynaklara örnek olarak kentsel doğrudan deşarj, evsel atıksu arıtma tesisleri ve endüstriyel atıksu arıtma tesisleri verilebilir. Kentsel doğrudan deşarj, kanalizasyon sistemiyle belirli bir noktadan alıcı ortama verilir. Evsel atıksu arıtma tesislerinde arıtılmış evsel atıksu belirli bir noktadan alıcı ortama deşarj edilir. Benzer şekilde endüstriyel atıksu arıtma tesisleri de noktasal kaynaklar sınıfına girer. Tıpkı evsel atıksu arıtma tesislerinde olduğu gibi endüstriyel atıksu arıtma tesislerinde de su arıtıldıktan sonra belirli bir noktadan alıcı ortama deşarj edilmektedir. Yayılı kirletici kaynaklara örnek olarak tarım arazileri, çayır ve mera arazileri, ormanlık alanlar, katı atık düzensiz depolama sahalarından gelen sızıntı suları, foseptikler ve hayvancılık faaliyetleri sayılabilir. Yayılı kirletici yükler, bu alanlardan yağmur suları ile meydana gelen yüzeysel akış ile alıcı ortama ulaşabilirler. Bunun yanı sıra yayılı kirletici yükler yeraltı suyuna sızıp su döngüsüne karışarak da alıcı ortama ulaşabilirler. Tarım alanlarında kimyasal gübre kullanımı tarım alanlarından gelen azot ve fosfor yükü açısından önemli artışlar meydana getirmiştir. Hayvan atıkları besi maddeleri açısından zengin olduğundan dolayı hayvancılık faaliyetleri de yayılı kirletici kaynaklar arasına girer. Susurluk Havzası Türkiye'de bulunan 25 havzadan biridir. Manyas Gölü Havzası, Susurluk Havzası içerisinde yer almaktadır. Çalışma alanı Manyas Gölü Havzası olarak belirlenmiştir. Çalışmanın amacı Manyas Gölü Havzası'nda yer alan baskı ve etkilerin belirlenmesidir. 1971 yılında İran'ın Ramsar şehrinde uluslararası öneme sahip sulak alanları korumak amacıyla bir sözleşme imzalanmıştır. Türkiye 1993 yılında Ramsar Sözleşmesi'ne taraf olmuştur. Türkiye'nin Ramsar Sözleşmesi'ne taraf olmasıyla birlikte Manyas Gölü Ramsar Alanı olarak ilan edilmiştir. Manyas Gölü kuşların göç yolları üzerinde yer alır ve birçok farklı kuş türüne ev sahipliği yapmaktadır. Bu nedenle, Manyas Gölü, Manyas Kuş Cenneti olarak da bilinmektedir. Bu nedenle, Manyas Gölü Havzası Türkiye açısından ayrı bir öneme sahiptir. Manyas Gölü Havzası'nın büyük bir kısmı Balıkesir ili sınırları içerisinde, küçük bir kısmı ise Çanakkale ve İzmir illerinin sınırları içerisinde yer almaktadır. İlçelerin tamamı Manyas Gölü Havzası'nda yer almamakla birlikte Balıkesir'in Balya, Bandırma, Gönen, Manyas, İvrindi, Karesi ve Savaştepe ilçeleri, Çanakkale'nin Yenice ilçesi ve İzmir'in Bergama ilçesi Manyas Gölü Havzası'nı oluşturmaktadır. Manyas Gölü Havzası 290. 811 hektarlık bir alanda yer almaktadır. Manyas Gölü Havzası'ndaki arazi kullanımına bakıldığında en büyük payı tarım arazilerinin aldığı görülmektedir. Manyas Gölü Havzası'nda genellikle Akdeniz iklimi hakimdir; ancak, yer yer Karasal iklim ve Karadeniz ikliminin etkileri görülür. Manyas Gölü Havzası flora ve fauna açısından da oldukça zengindir. Manyas Gölü Havzası'nda tarım faaliyetleri ekonomik açıdan önemli bir yere sahiptir. Manyas Gölü Havzası tarım için verimli topraklara sahiptir ve havza içerisinde birçok tarım ürününün üretimi yapılmaktadır. Manyas Gölü Havzası'nda hayvancılık faaliyetleri de önemli ekonomik faaliyetler arasında yer almaktadır. Bölgede yapılan hayvancılık faaliyetlerini büyükbaş hayvancılık, küçükbaş hayvancılık, tavukçuluk ve balıkçılık olarak saymak mümkündür. Manyas Gölü Havzası'nda endüstriyel faaliyetler yaygındır. Özellikle havza içerisinde bulunan Sığırcı Dere civarında endüstriyel faaliyetlerin yoğunlaştığı görülmektedir. Bölgedeki endüstriyel tesislerin birçoğu tarım ve hayvancılık faaliyetlerine dayalıdır. Bölgede yer alan salça fabrikaları tarımsal üretime dayalı endüstriyel tesislere örnek olarak verilebilir. Hayvancılık faaliyetlerine dayalı endüstriyel tesislere örnek olarak ise bölgedeki balık çiftlikleri, tavuk üretim tesisleri, büyükbaş hayvan çiftlikleri verilebilir. Bölgede birçok mezbaha mevcuttur. Manyas Gölü Havzası'nda farklı jeolojik yapılar mevcuttur bu nedenle yeraltı kaynakları bakımından oldukça zengindir. Manyas Gölü Havzası içerisinde bulunan Balya ilçesinde terk edilmiş Pb-Zn madeni bulunmaktadır. Osmanlı döneminde Fransızlar tarafından işletilmeye başlanan maden sahası 1940 yılında terk edilmiştir. Baskı ve etkilerin belirlenmesi alıcı ortamdaki kirlilik yükünün nedenlerini belirlemek açısından önemlidir. Baskı ve etkilerin belirlenmesi ile birlikte alıcı ortam standartlarına ulaşamama nedenleri ve alıcı ortamda meydana gelebilecek potansiyel riskler belirlenir. Potansiyel risklerin belirlenmesi ile birlikte bu risklere karşı alınabilecek önlemler belirlenir. Baskı ve etkilerin belirlenmesi amacıyla 1999 yılında Avrupa Çevre Ajansı tarafından DPSIR yaklaşımı geliştirilmiştir. Su Çerçeve Direktifi'nin 3 numaralı rehber dokümanında baskı ve etkilerin belirlenmesi detaylı olarak ele alınmıştır. İlgili dokümanda DPSIR yaklaşımı, noktasal kaynaklar, yayılı kaynaklar, bu kaynaklardan gelebilecek kirleticiler ve bu kirleticilerin potansiyel etkileri verilmiştir. DPSIR yaklaşımı beş aşamalı bir yaklaşımdır. İlk aşama itici güçlerin belirlenmesidir. İkinci aşamada bu etkiler sonucunda meydana gelen durum tespit edilir. Üçüncü aşamada bu durumu meydana getiren baskı unsurları belirlenir. Dördüncü aşamada baskı unsurlarının meydana getirdiği etkiler belirlenir. Beşinci aşamada ise etkilere karşı alınabilecek tedbirler belirlenir. Su Çerçeve Direktifi'nin 3 numaralı rehber dokümanında beşinci aşamaya yer verilmemiştir. Manyas Gölü Havzası'nda baskı ve etkiler belirlenirken öncelikle havza içerisindeki noktasal ve yayılı kirletici kaynaklar tespit edilmiştir. Havzaya gelen azot ve fosfor yüküne sebep olan noktasal kaynaklar kentsel doğrudan deşarj, evsel atıksu arıtma tesisleri ve endüstriyel atıksu arıtma tesisleridir. Havzada azot ve fosfor yükünün artmasına neden olan yayılı kaynaklar ise tarım arazileri, çayır ve mera arazileri, orman arazileri, katı atık düzensiz depolama sahalarından gelen sızıntı suları, foseptikler ve hayvancılıktan gelen yayılı yükler olarak belirlenmiştir. Manyas Gölü Havzası'na evsel atıksu arıtma tesisleri sebebiyle yılda 25,55 ton azot, 4,75 ton fosfor geldiği hesaplanmıştır. Manyas Gölü Havzası içerisinde bulunan yerleşimlerde, kentsel doğrudan deşarj nedeniyle yılda 32,44 ton toplam azot ve 6,25 ton toplam fosfor geldiği, havza içerisinde yer alan endüstrilerden ise yılda 64 ton toplam azot ve 12 ton toplam fosfor geldiği tahmin edilmiştir. Manyas Gölü Havzası'na arazi kullanımı nedeniyle yılda 457, 76 ton azot ve yılda 8,59 ton fosfor, hayvancılık faaliyetlerinden yılda 1118, 34 ton azot ve 82,83 ton fosfor ve foseptiklerden yılda 74 ton azot ve 14 ton fosfor geldiği hesaplanmıştır. Manyas Gölü Havzası'nda bulunan katı atık düzensiz depolama alanlarından ise yılda 17,69 ton toplam azot ve 0,44 ton toplam fosfor geldiği tahmin edilmiştir. Manyas Gölü Havzası'na yayılı kaynaklardan yılda 1667, 79 ton azot ve 128, 86 ton fosfor, noktasal kaynaklardan ise yılda 121, 99 ton azot ve 23 ton fosfor gelmektedir. Manyas Gölü Havzası'na gelen toplam azot yükünün %93,18'i yayılı kaynaklardan, %6,82'si ise noktasal kaynaklardan gelmektedir. Manyas Gölü Havzası'na gelen toplam fosfor yükünün ise %82,15'i yayılı kaynaklardan gelirken, %17,85'i noktasal kaynaklardan gelmektedir. Yayılı kaynaklar içerisinde en çok azot ve fosfor yükü hayvancılık faaliyetleri nedeniyle gelmektedir. Noktasal kaynaklar içerisinde ise en çok azot ve fosfor yükü endüstriyel atıksu arıtma tesisi deşarjlarından kaynaklanmaktadır. Manyas Gölü Havzası'na yapılan deşarjlar kontrol altına alınmaz ve azot ve fosfor yükü artmaya devam ederse gölde ötrofikasyon problemi ve buna bağlı olarak göl ekosisteminde bir takım değişmeler meydana gelebilir.