Sanat olarak oyun, oyun olarak sanat

'Gerçeklik', ilk çağlardan günümüze kadar insan aklını meşgul eden bir kavramdır ve tüm düşünce tarihi boyunca dış dünya-insan ilişkilerinde, değişik yorumlamalarla ele alınmıştır. Gerçeklik, insanlık tarihinde, önce dinsel ve mitolojik açılımlarla ifade edilmiş, ardından Antik Yunan'da bu açılımların bir eleştirisi yapılarak, gerçekliknesnel doğa anlayışına dönüşmüştür. Orta Çağ'da ise, yükselen manevi değerler ve çoktanrıcılıktan, tek tanrıcılığa geçişle, tek ve asıl gerçek 'Tanrı' olarak kabul edilmiş, hemen ardından Yeni Çağ'ın başlangıcıyla, rasyonalist düşünce ve bireysellik ön plana geçmişş ve bu bağlamda gerçeklik, akıl yoluyla ulaşılır olan olarak kabul edilmiştir. Modernizm'le doruk noktasına ulaşan, rasyonalist gerçeklik algılayışı, bilim ve teknoloji alanındaki tüm olumlu gelişmelere rağmen insanlığı içinde bulunduğusorunlardan kurtarmak yerine daha büyük bunalımlara sürüklemesiyle ağır bir eleştiriye maruz kalmış ve 20. yüzyılın ikinci yarısında Postmodernizm, Modernizm'inevrensellik atfettiği gerçekliği, artık tahtından indirmiş, ne kadar insan, ne kadar düşünce varsa o kadar gerçeklik vardır söylemiyle, düşünce tarihindeki gerçeklik anlayışına bugün için son şeklini vermiştir. Kökenleri en eski insanlık tarihine kadar uzanan sanat'ı ise, 'gerçeklik' düşüncesinintarihteki gelişimi paralelinde değerlendirmemiz gerekir. Biliyoruz ki sanat, ilk çağlarda insanın korkularını ve ibadetlerini yansıtmaya yönelik işlevsel bir içeriklebiçimlenirken, tarih boyunca değişen toplum yapısı ve 'gerçeklik' algısı, sanatı hemiçerik, hem de biçim olarak değişime uğratmıştır. Estetik tarihinde, Platon veristotales'in Mimesis Kuramıyla başlayan, sanatta nesnelliği ön plana çıkartanyaklaşım, zaman zaman yerini öznelliğe bırakmıştır. İşte kuramsal yaklaşımlardaki, bu değişimleri her zaman ortaya çıktığı çağın koşullarıyla birlikte değerlendirmek gerekir. İster nesnel, ister öznel bakış açısıyla sanata yaklaşıyor olalım, sanat özünde, her zaman insanın kendini ve doğayı anlama isteğinin karşılığı olarak ve Mondrian'ın dediği gibi bir 'evrene katılma' olayı içinde ortaya çıkar. Ancak buradaki evrene katılma, varolan düzene basit bir dahiloluştan çok, evreni değiştiren bir yaratıcılık sürecini içerir. Ve bu bağlamda sanatsal bir faaliyeti, arkaik insanın gerçeğin belli bir temsiline dayanan, tümfaaliyetleriyle ilişkilendirrnek mümkündür. Biliyoruz ki, ilkel, algıladığı 'gerçek'liğievrene katılma amacıyla ve temsiliyet biçiminde oynamaktadır. Çeşitli biçimler altındaki ifadelerine tanık olduğumuz oyunu, kendi ilkeselliği içinde ele aldığımız zaman ise; bize, hem ilkelin, hem çocuğun, hem de sanatçının hatta tamameniçgüdüsel sebeplerle oyun oynayan hayvanın bile faaliyetlerini içeren bir bütünselliksunduğunu görürüz. Şimdiye kadar 'oyunun özü nedir? sorusuna cevap arayan pek çok yaklaşım, doğruluk payı taşımlarına rağmen onu bütünselliği ile ele alamamışlardır. Oysa oyunu kendine ait bir anlam dünyası yaratan bir faaliyet olarak bütünsellik, haz, düzen, kuralların varlığı, özgürlük ve kendiliğindenlik ilkeleri ile açtığımız zaman, oyunda biçim ve içerik ilişkisini tam anlamıyla kurabilmiş ve bu bağlamda da oyunungörünüşe çıktığı her biçimi tanıma imkanına sahip olmuş oluruz. İşte bu çerçeve içinde, Huizinga'nın 'oyun' düşüncesinden temellendirdiği, kültür ve kültüre şeklini verenhayat biçimlerinin yanına sanatı da eklemek yanlış görünmüyor. Sanat, bütün boyutları ile insan dünyasını kendine nesne yaparak, insana ilişkin yaşantı olanaklarını, insanın bütünlük isteğinin temsili olarak tekrar tekrar arar ve kurar ve bu faaliyet, tarihin her döneminde özünü oyunsallıktan alır. Huizinga'nın da dile getirdiği gibi; oyunsal unsur, en yüksek faaliyetlerde de varlığını sürdürür. Bu çerçeve içinde sanatı, gerek ilkelin, gerek çocuğun oyunundan ayıran tek fark, kendine konu edindiği problemi bilinceçıkarmak farkı ile sezgisel alanda derinleşmesi ve bu anlamda da tam anlamıyla insanıözgürleştiren bir faaliyet olmasıdır. Yani sanat, akılla duygu arasında, bilinçle bilinçdışıarasında, kişiselle evrensel arasında, gelenekselle çağdaş arasında sınır tanımayan, özgür ve bütünsel bir dildir. Başka bir ifade ile oyun, kendine ait bir anlam dünyasıyaratan bir faaliyet olarak, hayvanın, çocuğun ve ilkelin hayatında içgüdüsel ve sezgiselalana ait kalmakta, oysa gelişkin biçimiyle, yetişkin insanın hem bilinçte ayrıştıran hemsezgide derinleştiren faaliyeti olarak sanat alanına kadar yükselmektedir. Şunu unutmamalıyız ki; insanlık en eski çağlarda bile, korkularını ve inançlarını dilegetirrneye dayalı olarak biçimlerle düzen oluşturma uğraşısında bulunmuştur ve bu uğraş aslında oyunsal bir tavırdan kaynaklanmaktadır ve en başından beri oyuna içkin olan tüm özellikleri de içinde taşır. İster ilkel insanın, kutsal nitelikteki ibadetlerini ve işleve yönelik sanatını ele alalım, ister günümüz sanatını, kavramsal alt yapısıylaoluştuğu biçimlerinde ele alalım, temsile yönelik ifade her zaman için oyunsaldırdiyebiliriz. Sanatta, oyununda, kurallarını kendinden çıkarıp, akla getiren birer faaliyet olarak işlevlerini anlamlarında bulurlar. Bu çerçeve içerisinde oyuna içkin olarakbulduğumuz bütünsellik, düzen, kuralların varlığı, özgürlük, kendiliğindenlik ve haz'ıbu sefer sanatın olmazsa olmaz koşulları olarak tekrar bulmaktayız. Sonuç olarak, sanatsal bir faaliyet, her zaman özünde oyunsal unsur taşır. Sanatçıyarattığı figürlerde bir kişileştirme oyunu oynar, mitlerden veya arketiplerdenyararlanarak ilk varoluş ifadesini tekrar tekrar canlandıran bir kurguya yönelir. Her sanatçı, yapıtları aracılığı ile kurduğu bu varoluş ifadesinde, evren içinde kendi evrenini bir kez daha kurmuş olur. Bu anlamda sanat, sanatçının her yapıtı aracılığı ile kendi yeniden doğuşunu simgesel olarak gerçekleştirebildiği arketipsel bir alana uzanır. Huizinga'nın dediği gibi, eğer oyun belirgin imgelerin kullanımına, gerçeğin belli bir temsiline dayanıyorsa, sanatta tam olarak, varoluşun imgeleştirildiği bir oyundur, oyunun görünüşe çıktığı bir biçimdif. Sanatçının kullandığı malzeme ne olursa olsun, veya başka bir ifade ile sanatçı hangi disiplin içinde hareket ederse etsin, oyun olarak sanat, insanın kozmos içindeki varoluşunu tekrar tekrar anlamlandıran bir ifadedir, bir dildir, bir kurgudur. Bu anlamda seramikte bir ifade olarak oyunsaldır. Seramiğin tarih içindeki 'serüvenine baktığımızda, ilk çağlardan 20. yüzyıla gelinceye kadar, seramik sanatçısı yöneldiği her üslup aracılığı ile oyunsal bir tavırlayaratmaktadır.