Cisimleşmiş mekan: Beden ile nesnel dünya arasında varoluşsal bir yer

Günlük hayatta eylemler gerçekleştirilirken, içinden geçip gidilen ya da durup dinlenilen pek çok mekan kullanılır. İnsan, eylemlerin sergilendiği bir sahne görevi gören bu mekanların içinde bedeni aracılığı ile var olur. Beden, insanın var olma biçimidir, dünyada-var-olma deneyiminin somutlaştığı yerdir. İnsan dünyayı, hareketlerinin kaynağı olan beden ile deneyimler ve beden, kendilik ile dünya arasında, karşılıklı olarak bilginin işlendiği ve üretildiği yerdir. Bu genelleşmiş nesnel akış içinde her insan, kendi bedeni ve öznel algılarıyla, mekanı birbirinden farklı deneyimler. Bu süreçte nesnel dünya beden yoluyla kendilik imgesine yansıtılır. İnsani varoluşun mekana geri yansıtılmasıyla cisimleşmiş mekan kurulur. Çalışmanın konusunu belirleyen temel kavram, insan ve nesnel dünyanın etkileşimi sonucu kurulan 'cisimleşmiş mekan' kavramıdır. Çalışmanın amacı, insanın varoluş deneyimi bağlamında nesnel dünyayı anlaşılır kılmasının bir yolu olan cisimleşmiş mekan ile içinde bulunulan fiziksel mekan arasındaki karşılıklı etkileşim dinamiklerinin açıklığa kavuşturulmasıdır. Bu bağlamda, 'cisimleşmiş mekanın, içinde bulunulan mekandaki varlık deneyimi arasındaki ilişki' sorunsalından yola çıkılarak, insani varoluş ile ilgili değerlendirme ölçütleri olan 'bedensel şema, hareket, kendilik' kavramlarına ulaşılmıştır. Bu kavramlar, ölçek olarak insanın nesnel dünyadaki varoluş biçimi olan beden dolayımında ele alınmış, yapılan literatür araştırmaları ile irdelenmiştir. Elde edilen veriler ışığında, insanın kamusal mekan ölçeğinde gerçekleşen etkileşimlerine odaklanılarak kavramlar arasındaki bağlantılar ortaya çıkarılmıştır. Öne çıkan kavramların ilişkili olduğu temel kavram 'deneyim' kavramıdır. Bu kavramla ilişkili olarak nitel araştırma deseni ile kurgulanan çalışmada yöntem olarak fenomenolojik yaklaşım öngörülmüştür. Bu amaçla, kentsel mekanda ve mimari mekanda gerçekleşen performans örnekleri ile gündelik hayatta, olay örgüsü ve deneyim bağlamında ortaya çıkan durumlar üzerinden incelemeler yapılmıştır. İnsanın bedensel varoluşu ile fiziksel mekan deneyimi sonucunda kurulan cisimleşmiş mekan ve bununla ilişkili kavramlar odağında oluşturulan teorik altyapı, müşterek kent mekanında ortaya çıkan olaylara ışık tutmak üzere, çalışma alanında gerçekleştirilen analizlerin temellendirilmesinde kullanılmıştır. Çalışma alanı olarak seçilen Kasımpaşa Kızılay Meydanı, 2017 ve 2019 yıllarında yapılan çalışmalar ışığında haritalama tekniğiyle analiz edilmiştir. Yıllar arasında meydana gelen değişimler diyagramlar aracılığı ile incelenmiştir. Çalışma alanında cisimleşmiş mekanın ortaya çıktığı durumları irdelemek üzere, Bernard Tschumi (1994) tarafından üretilen 'The Manhattan Transcripts' çalışmasında kullanılan haritalama tekniğinden yararlanılmıştır. İnsani varoluş ile ilgili değerlendirme ölçütleri bağlamında, sınır, anlam ve kimlik kavramlarının yorumlanması ile üretilen transkriptler, mekanda ortaya çıkan sosyal ve eylemsel ilişkileri incelemek üzere kullanılmıştır. Yapılan mekansal okumalar sonucunda, cisimleşmiş mekanın nitelikleri hakkında değerlendirmeler yapılmıştır. Gerçekleştirilen çalışmalarla, felsefe ve mimarlık alanında irdelenen ve tanımları yapılmış olan 'cisimleşmiş mekan' ve 'varoluşsal mekan' kavramları yeniden tanımlanmıştır. Cisimleşmiş mekanın kategorisi olarak tanımlanan varoluşsal mekan kavramı ile karşıtlık oluşturacak şekilde 'anosognozik mekan' kavramı üretilmiştir. Sonuç olarak, insanın dünyada varoluşunu belirleyen bedensel şema, hareket ve kendilik kavramlarına bağlı olarak ortaya çıkan cisimleşmiş mekanın, insan üzerinde yaratıcı edimin tetiklendiği ve mekanda yer edinebildiği bir süreçle varoluşsal mekan ya da kendiliğin baskılandığı anosognozik mekan olarak ortaya çıktığı, mekanın üretim sürecinde onu şekillendiren unsurlar ve mekan üzerinden üretilen anlamların, mekanda ikamet eden insan ile cisimleşmiş mekan bağlamında biribirini etkilediği bulgularına varılmıştır. İnsanın mekanla çarpışma süreci değişken ve akışkan, sabitliklerin olmadığı, çok anlamlı bir deneyim sürecidir. Çalışma kapsamında üretilen yeni tanımlar, kavramlar ve irdelemeler, mekanın yaratıcı edimi ve arzuyu açığa çıkaran dinamiklerinin, duyumsamayı artırarak nesnel dünya ile olan bağı güçlendirmesinin anlaşılması ve mekanı müşterek kılan kent hakkının korunması açısından önem taşımaktadır. Cisimleşmiş mekan, fiziksel mekanda ortaya çıkan zaman-mekan çeşitliliklerini kentsel deneyim bağlamında genişleterek mimarlığın sınırlarını yeniden düşünmeyi mümkün kılar. Mekanda açığa çıkan potansiyeller toplumsal öğeleri, ayrışmış mekanları bir araya getirir.