Adıyaman havzasının genel ve uygulamalı jeomorfolojisi

Doktora Tezi ADIYAMAN HAVZASININ GENEL VE UYGULAMALI JEOMORFOLOJİSİ Sabri KARADOĞAN Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Coğrafya Anabilim Dalı ELAZIĞ - 2005, Sayfa: XX+380 Adıyaman havzası, Suriye-Arabistan düzlüklerine bakan ve Türkiye'nin en güneyindeki tektonik-orojenik üniteyi oluşturan 'Kenar Kıvrımları Kuşağı' üzerinde yer almaktadır. Kuvaterner'de meydana gelen doğal ortam değişikliklerinin şiddetle yaşandığı bir coğrafi konuma sahip olan havza, bir geçiş ve bindirme zonu üzerinde bulunmasından dolayı çok çeşitli yer şekillerini barındırmaktadır. Sahada kıta-kıta çarpışmasının sonucu olarak kıvrımlı, kırıldı ve şaryajlı yapılar, havza tabanındaki istiflenmeye bağlı olarak yatay ve bu yapıların genç tektonizmanın etkisinde kalması sonucu monoklinal yapı şekilleri ortaya çıkmıştır. Eosen'den beri sürekli aşınım birikim ve aktif tektonizma denetiminde biçimlenen havzada sürekli değişen ve üst üste gelişen bir senklinal havza modeli ortaya çıkmıştır. Havza tabanıyla belirgin bir eğim kırıldığı ile ayrılan Güneydoğu Torosları Fırat Nehrine kavuşan akarsular tarafından yoğun olarak yarılmıştır. Aşındırılan malzemele havza tabanındaki senklinalleri doldurmuştur. Akarsu aşındırmasının havza tabanında da devam etmesi ve yoğun sedimantasyon, genç çökellerin deformasyona uğraması, havzada aktif tektonizmanın devam ettiğini göstermektedir. İnceleme sahasının konumu ve yeryüzü şekillerinin çeşitliği, tarih boyunca olduğu gibi günümüzde de insan yaşamım olumlu veya olumsuz etkilemiştir. Havzada Kuvaterner'de meydan gelen doğal ortam değişiklikleri şiddetle yaşanmıştır. Söz konusu ortam değişikliklerinin izlerim bugün baraj gölü tarafından örtülmemiş Kahta Çayı ve Göksu Çayı sekilerinde görmek mümkündür. Pleyistosen'in sonlarında soğuk dönemlerde insanlar kuzeydeki mağaralara çekilirken, sıcak dönemlerde Fuat sekilerinde yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Oldukça sarp ve dik yer şekilleri belirli dönemlerde savunma ihtiyacım karşılamış, Arsemeia gibi önemli yönetim merkezi ortaya çıkmıştır. -Verimli hilal olarak nitelendirilen Mezopotamya'nın kuzey sınırını oluşturan Adıyaman Havzası, Holosen başlangıcına karşılık gelen Neolitikte oldukça elverişli coğrafi koşullara sahip bulunmaktaydı. Tarımsal faaliyetlere izin veren geniş glasiler üzerindeki kaim toprak örtüsü, yoğun su kaynaklan ve akarsu şebekesi, Fırat nehrinin geniş yatağında menderesler yaparak akması, sahanın ilkbahar başlangıcında kuzeye göç eden av hayvanları sürülerinin göç yolu üzerinde olması, Adıyaman Havzasının Holosen başlangıcındaki elverişli ortam koşulları arasında sayılabilir. Örneğin, Samsat Yerleşmesi, Mezopotamya düzlükleri ile Anadolu yüksek ülkesi arasında en önemli engel olan Fuat nehrinin, havza içindeki geniş yatağından dolayı geçit veren tek yer olması balonundan önemini o günden yalan geçmişşe kadar korumuştur. Atatürk barajının yapılmasıyla Adıyaman havzası'nın doğal görünümü değişmiş adeta Pleyistosen koşullan yeniden restore olmuştur. Başta Samsat olmak üzere birçok yerleşim yeri ve tarım arazisi sular altında kalarak, havzada insanların yeni bir intibak değişikliğine ve yeni arayışlara sürükleyen doğal bir ortam oluşmuştur. Havzada Jeolojik-Jeomorfolojik özellikleri arazi kullanımı yerleşme gibi konularda bir takım avantajlar sunarken söz konusu özelliklerden kaynaklanan bir takım problemler de mevcuttur. Bunlar biri, özellikle havza tabanı üzerindeki gevşek unsurlu Şelmo formasyonun ayrışması ve aşındırılması ile meydana gelen yarıntı erozyonudur. Yarıntı erozyonu gözle görülebilecek şekilde havza topraklarını tehdit etmekte ve Atatürk Barajı rezervuarında yoğun siltasyona neden olmaktadır. Diğer bir problem deprem riskidir. Çünkü havza bünyesinde Güneydoğu Anadolu bindirmesi, Adıyaman Fayı ve Bozova Fayı gibi önemli tektonik yapılar bulunmaktadır. Adıyaman şehri DAF' m verevi niteliğindeki Adıyaman Fay Zonu üzerinde kurulmuştur. Yine Bozova fayı Atatürk Barajı aksının hemen önünden geçmektedir. İleriye dönük çalışmaların ve projelerin, sahanın Jeolojik-Jeomorfolojik özellikleri göz önünde bulundurularak yapılması gerekmektedir.