Kapıdağ Yarımadası'nda erozyon ve arazi kullanma ilişkisi

Kapıdağ Yarımadası, Türkiye'nin kuzeybatısında Marmara Bölgesi içerisinde Marmara Denizi'nin güneyinde yer almaktadır. Coğrafi konum olarak bakıldığında ise 28 03' ile 27 40' doğu boylamları ve 40 35' ile 40 50' kuzey enlemleri arasında yer almaktadır. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışmada, 1978- 2015 yılları arasında Kapıdağ Yarımadası genelinde arazi kullanımının değişmesine bağlı olarak arazi örtüsünde meydana gelen değişmeler toprak erozyonunu hangi oranda etkilediği analiz edilmiştir. Bu kapsamda çalışma sahasında daha önce yürütülen çalışmalar incelenmiş, konuyla ilgili analiz yöntemleri araştırılarak Kapıdağ Yarımadası'na uyarlanmaya çalışılmıştır. Çalışma sahasına ait 1/25. 000 ölçekli topografya haritaları ile 1/100. 000 ölçekli jeoloji ve büyük toprak grupları haritaları ArcGIS ortamına aktarılarak sayısallaştırma işlemine gidilmiştir. Ayrıca Landsat uydu bantlarından çalışma sahasına yönelik arazi örtüsü haritaları üretilmiştir. Üretilen arazi örtüsü haritaları yapılan saha çalışmalarıyla desteklenmiştir. Literatür taraması ve yerinde yapılan çalışmalar sonucu yarımadanın jeolojik yapı özellikleri olarak dört farklı birimden meydana geldiği tespit edilmiştir. Bu birimler % 66 oranında granit ; % 24 oranında metamorfik şistler ; % 8 oranında güncel sedimanlar ve geri kalan kısımların mercekler halinde kireçtaşlarından meydana geldiği belirlenmiştir. Tarihi kayıtlara göre önceleri ada konumunda olan çalışma sahası daha sonradan ana kara ile birleşerek yarımada halini almıştır. Geometrik olarak üçgen şeklindeki yarımadanın iki farklı magma intrüzyonu sonucunda oluştuğu ve doğuda yer alan plütonun batıya nazaran daha bazik karakterde olduğu söylenebilir. Yarımadanın en yüksek noktasını merkezi iç kesimde bulunan Ademkaya Tepesi (807 m) oluşturmaktadır. Tezin üçüncü kısmında yarımadada meydana gelen toprak erozyonunu ortaya çıkaran parametreler GIS ortamında ayrı ayrı hesaplanarak çakıştırma analizi ile sonuç haritaları üretilmiştir. Toprak erozyonu üzerinde etkili olan klimatik faktörler, jeomorfolojik faktörler, toprak faktörü, jeoloji, hidrografya ve arazi örtüsü faktörlerinin erozyona karşı duyarlılıkları birbirinden farklıdır. Ayrıca tezin ana amacı olan arazi kullanımındaki değişimler ormanlık, fundalık ve çalılıkların yarımada genelinde 37 yıllık süreçte alanlarını azaltmaya yönelik bir seyir izlediği bu kaybolan arazilerin yerleşim birilerine ve tarımsal arazilere dönüştürüldüğü söylenebilir. Sonuç olarak, Kapıdağ Yarımadası üzerinde 1978- 2015 yılları arasında meydana gelen arazi kullanımındaki değişimler arazi örtüsü üzerinde etkili olmakta ve bu durumda toprak erozyonunu etkilemektedir. Arazi kullanımında meydana gelen bu değişimler 1978 yılında yarımada genelinde yıllık ortalama 2, 3 ton/ ha/ yıl toprak erozyonuna maruz kalırken; 2015 yılında 2,5 ton/ ha/ yıl toprak kaybına yol açmaktadır. Yüksek lisans tezi olarak hazırlanan bu çalışma, farklı sahalar üzerinde uygulanarak binlerce yılda oluşum ve gelişimini tamamlayan toprakların yanlış arazi kullanımlarından bu kadar uzun bir sürede değerli bir varlığın kaybedilmesi nispeten de olsa engellenebilir. Çalışmada ortaya konulan istatiksel veriler ayrıca diğer uygulanacak erozyon çalışmalarıyla mukayese edilebilir olmasına imkan tanımaktadır.