Azerbaycan nüfusunun yapısal özellikleri ve eğitim açısından analizi

Çalışma alanı Kafkasya Bölgesinin güneydoğusunda 38 24'-41 54' N enlemleri ile 44 o46'-50 50' E boylanılan arasında yer alan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin tamamım kapsamaktadır. Azerbaycan'ın toplam yüzölçümü 86.600 km2'dir. Ülkenin doğusunda Hazar Denizi, kuzeyinde Rusya Federasyonu, kuzeybatısında Gürcistan, batısında Ermenistan, güneyinde İran ile güneybatısında Türkiye yer alır. Kuzeydoğu ve güneybatıda Kafkas sıradağları ile çevrili olan Azerbaycan arazisinin büyük bölümünü yüksek dağlık alanlar oluşturmakla birlikte, geniş ovalar da önemli yer tutar. Azerbaycan'ın sahip olduğu karmaşık yeryüzü şekilleri; iklim, toprak ve bitki örtüsünün, su kaynaklarının çeşitliliğine, bunlarla ilişkili olarak da nüfusun eşitsiz dağılmasına yol açmıştır. Azerbaycan iklimi esas itibariyle subtropikal makroklima kuşağında yer alır. Bununla birlikte ülkede dünya için belirlenen 11 iklim tipinden 9 iklim tipi hüküm sürmektedir. Örneğin; geniş Kura-Aras ovalan sıcak ve kurak, Lenkeran-Astara, Şeki-Zagatala bölgeleri nemli, yüksek dağ kuşaklan tundra iklimine sahiptir. Azerbaycan' m yeraltı ve yerüstü su rezervi ise, coğrafi konumuna, yeryüzü şekillerine ve iklim özelliklerine bağlı olarak, sınırlı ve eşitsiz dağılış gösterir. Dağlık bölgede akarsu drenaj ağı sık, ovalarda ise seyrektir. Azerbaycan'da tanm sektörünün temelini pamuk ve üzüm yetiştiriciliği, tahıl üretimi, bağcılık, sebzecilik, meyvecilik, ipekçilik ile tütün ve çay yetiştiriciliği oluşturur. Ancak, Azerbaycan'ın eski Sovyetler Birliği ile 70 yıl süren beraberliği sırasında tanmda pamuk üretimine ve bağcılığa daha fazla önem verilmiştir. Azerbaycan, zengin yeraltı kaynaklarına da sahiptir. Petrol, doğal gaz, alünit, demir, polimetal ve kimya sanayi hammaddesi mineralleri, inşaat malzemesi maddeleri, şifalı sular başlıca yeraltı zenginlik kaynaklandır. Petrol ve doğal gaz kaynaklan Apşeron'da petrol çıkarma, petrol antma, petro-kimya, petrol makineleri, elektro-enerji ve inşaat malzemesi imalatı gibi çeşitli sanayi kollannın gelişmesinde rol oynamıştır. Gelişmiş bir ulaşım ağma sahip olan Azerbaycan'da, 2122 km uzunluğunda demiryolu ve 25.021 km uzunluğunda karayolu ağı bulunmaktadır. Aynca ülkede deniz ve havayolu ulaşımı da oldukça gelişmiştir. Bahsedilen ulaşım sistemleri ile yılda yaklaşık 50 milyon ton/km'den çok yük taşınmaktadır. 1 Ocak 2004 verilerine göre 8 .266. 000'e ulaşan Azerbaycan nüfusunun % 51'i kentlerde, % 49'u kırsal yerleşmelerde yaşamaktadır. Ancak, ülkenin doğal koşullan ve doğal kaynaklarına göre nüfusun dağılışında önemli bölgesel farklılıklar görülmektedir. Ülke nüfusunun % 75'i Apşeron, Kura- Araş ve Gence iktisadi bölgelerinde yerleşmiştir. Bu durum, ülkenin çok sektörlü ekonomik yapısından kaynaklanmıştır. Sön verilere göre Azerbaycan nüfusunun; % 27 .4'nü 0-14 yaş grubu, % 66'sını 15-64 yaş grubu, % 6 .6'sını ise 65+ yaş grubu oluşturmaktadır. Azerbaycan nüfusu, cinsiyet yapısı içerisinde kadın nüfusun bütün sayım dönemlerinde erkek nüfustan yüksek olduğu görülmektedir. Bu durumun başlıca nedenleri Azerbaycan'dan dışa göç ve savaşlardır. Son olarak 1 Ocak 2003 yılı itibariyle de Azerbaycan'da 4.179. 500 kadm (% 51) ve 4.023. 000 erkek (% 49) yaşamaktadır. Erkeklerin ortalama yaşam sürelerinin kadınlara göre daha düşük olması nedeni ile 65+ yaşlarda kadm nüfus fazlalığı belirgin bir şekilde görülmektedir. Diğer taraftan, 1999 yılı nüfus sayımına göre Azerbaycan'da 30'a yakın etnik gruba ait insanın yaşadığı görülmektedir. Ancak ülke nüfusunun % 90 .6'nı Azeriler oluşturmaktadır. Diğer başlıca etnik topluluklar ise Lezgiler, Ruslar ve Ermenilerdir. Nüfusun eğitim durumuna bakıldığında, okuma-yazma bilenlerin % 98.2 gibi oldukça yüksek bir oran gösterdiği anlaşılmaktadır. 1999 yılı sayım sonuçlarına göre kadm nüfusun % 97 .78'nin, erkek nüfusunun ise % 98 .64'ünün okuma-yazma bildiği görülmektedir. Genel olarak kadm ve erkek nüfus arasındaki okuma-yazma oranında önemli bir farklılık bulunmamaktadır. Bu durum Sovyetler Birliği Döneminde uygulanan eğitim sistemi ile alakalıdır. Okuma-yazma bilen 6 yaş üstü nüfusun bitirilen son öğrenim kurumları içerisinde en büyük payı liseyi bitirenler oluşturmaktadır. 1999 yılında liseyi bitirenlerin % 39 .83'lük oranına karşın, ortaokulu bitirenler % 13 .01, ilkokulu bitirenler % 12 .76, yüksekokul ve üniversiteyi bitirenlerin toplam oranı ise % 17 .7'lik bir oran (Yüksekokul veya üniversite mezunu olan erkekler % 19 .52, kadınlar ise % 16 .01'dir.) oluşturur. Nitekim, son yıllarda liseyi bitirenlerin oram her geçen yıl az da olsa azalmaktadır. Buna karşın, yüksekokul ve üniversiteyi bitirenlerin oranlan artmaktadır. Bu da, sevinilecek bir olgudur. Çünkü eğitim seviyesi yükselen bir toplum, ülkenin büyüme ve gelişmesinde olumlu rol oynar.