İl özel idaresi: Yerel yönetim sistemi içindeki yeri ve geleceği

il özel idareleri Osmanlı İmparatorluğundan günümüze intikal eden batılı anlamdaki ilk yerel yönetim uygulamasıdır. İl sistemi içinde yer alan bu yönetimler herhangi bir il kurulduğu zaman, başka bir formaliteye gerek kalmadan kurulmuş olur. Anayasada, il özel idareleri, belediye ve köy yönetimleri ile birlikte zikredilen bir yerel yönetim uygulamasıdır. TBMM 3360 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu ile 1913 tarihli İdare-i Umumiye-i Vilayet Kanunu Muvakkat'ında değişiklik yapmış, bunun bazı hükümleri Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilmiş ve bu Kanun da esaslı çözümler getirememiştir. Bugün, il özel idareleri merkezi yönetimle iç içe girmiş, kendi varlığını gösterememiş ve merkezi yönetim adına işgören bir 'emanet komisyon'u haline gelmiştir. Gerçek olan şudur ki, kırsal yörelere hizmet götürmede hala büyük bir boşluğun var olmasıdır. Bugün taşrada hem özel idareler tararından, hem de merkezi yönetimler tarafından aynı hizmetin yürütülmesi söz konusudur. Hizmetlerin yürütülmesinde çatışmalar vardır. Bunların izole edilmesi ve herkesin görev alanının açıkça belirlenmesi gerekir. Diğer yandan, il özel idareleri ve yerel yönetimler arasında da dengeli ve işbirliğine dayanan bir görev dağılımı ve örgüt yapısı yoktur. Köy ve belediye yönetimlerinin, uygulamada halka mal olmalarına rağmen, halk özel idare isimli bir birimin varlığından habersizdir. Uygulamada il Özel idaresinin temsil organı vali, karar organı il genel meclisi ve karar ve yürütme organı il daimi encümenidir. Vali merkezi yönetimin atamasıyla gelen bir yönetici olduğu için seçimle gelen yönetim anlayışıyla bağdaşmadığı söylenmektedir. Valinin konumu ve tarihsel geçmişşi onu il özel idaresiyle özdeşleştirilmiştir. il genel meclisi kısmen yeterli olmakla birlikte, il daimi encümeni konusunda tereddütler vardır, il özel idareleri ile ilgili en önemli problemlerin başında kaynak yetersizliği gelmektedir. Diğer problemler sırasıyla; görevlerin belirsizliği, kendine has teşkilat ve personelinin olmaması ve koyu bir idari vesayetin varlığıdır. İl özel idareleri varlıklarını devam ettirmeli ve bunlara yeterli gelir kaynaklan sağlanmalıdır Ayrıca, kendine has personel ve teşkilat yapısına kavuşturulması gerekir. Aynı şekilde, idari vesayet anlayışının günün şartlarına uydurulması kaçınılmazdır. Bu sahada diğer bir eksiklik de ilçelerde mevcut yerel yönetim boşluğudur, ilçeler temel hizmet birimi olduğuna göre, buralarda 'ilçe özel idareleri' kurulmalıdır, il özel idareleri, esas itibariyle kırsal alana yönelik görev icra etmelidir. Klasik; sağlık, eğitim, bayındırlık, tarım, spor, turizm gibi görevlerin yanında; ekonomik, kültürel ve sosyal niteliği ağır basan görevlere yönelmesi gerekir. Bugün yerel yönetim birimleri arasında koordinasyon eksikliği bulunmakta ve birbirinden kopuk bir yapı mevcut olmaktadır. Bu da kaynak noksanlığına ve etkili ve verimli bir yönetimin gerçekleşmesinin güçleşmesine yol açmaktadır. Demokratik özelliğini ve onların özerkliklerini zedelemeyecek yeni bir yapı oluşturulmalıdır. Bütün yerel yönetimler 'Yerel Yönelimler Temel Kanunu' gibi bir çerçeve kanunu altında birleştirilmelidir. Küçük yerleşim birimleri köy olarak yeniden düzenlenmeli, 1000 nüfusu aşan köyler belediye yapılmalıdır, ilçe özel idaresine köyler ve kırsal belediyeler de dahil olmalıdır, il özel idareleri bunların üzerinde bir yerel yönetim birimi olacaktır. Bu yapıda ilçe hizmeti bizzat yürüten, il hizmeti projeleyen ve destekleyen, merkezi yönetim ise yol gösteren ve denetleyen konumda olacaktır. Böylece, merkezi yönetimin yetkileri büyük ölçüde taşraya devredilecek, taşrada da bu yetkileri yerel yönetimler kullanacaktır. Yerel yönetim kuruluşları bu yönleriyle tam demokratik olacak ve birbirleriyle bağlantılı olacaktır. Bu nedenle merkezi yönetimle yerel yönetimler arasında ve yerel yönetimlerin kendileri arasında işbirliği, denetim ve koordinasyon esasına dayanan bir bağın kurulması zaruridir. Son söz olarak Türk Yönetim Sistemi içinde yerel yönetimler ve il özel idareleri yetersizdir, il özel idarelerinin Demokratik vasıfları artırılarak geliştirilmeleri ve yeterli kaynağa kavuşturulmaları gerekir. II özel idareleri tarihi geçmişşi olan, bugün yetersiz durumda bulunan ve vazgeçilemeyecek kuruluşlardır. Onların kaldırılmaları yerine diğer yerel yönetimlerle birlikte düşünülerek geliştirilmeleri ve hizmet üreten demokratik bir yerel yönetim birimi haline getirilmeleri lazımdır. İl özel idareleri kaldırılmamak, geliştirilerek yaşatılmalıdır.