Türkiyede kentsel dönüşümün uygulama esasları

Kentsel dönüşüm uygulamaları, ülkemizdeki sosyal meselelerin etkisi altında, zaman içinde farklılık göstererek günümüze kadar gelmiştir. Özellikle 1980 ve 1990'lı yıllarında, kırsaldan büyük şehirlere doğru, daha iyi bir yaşam amacıyla yoğun bir göç hareketi başlamıştır. Bu göç dalgasını takiben, büyük şehirlerin etrafında gecekondu yapılanmaları baş göstermiştir. Tapulu ve maliklerince yönetilen alanların, harita bürolarınca fiili parselasyon esasına göre yer göstermeyle satılması, kentleşmenin ilk kuralsız görünümünü oluşturmuştur. Belediyelerin yapılaşma arazilerini üretmedeki yetersizliği ve deneyimsizliği de kontrolsüz yapıların çoğalmasına sebep olmuştur. Ülkemizdeki durumun geldiği noktayı gösterebilmek amacıyla özellikle İstanbul'u ele aldığımızda çok yoğun kaçak yapılaşma olduğu görülmekte ve imar planı olmaksızın yapılmış riskli yapı stokları karşımıza çıkmaktadır. Ruhsatlı yapılar dahi gerek korelasyon gerek bağıl malzeme sıkıntısı sebebiyle riskli yapı durumundadır. Bu kontrolsüz gelişime idarenin seçim dönemleri gibi belli zaman zarflarında göz yumması hatta gelir aracı olarak dahi görmesi bu kaçak ve kontrolsüz yapılaşmayı tetiklemiş, üstelik alışkanlık haline getirmiştir. Ülkemizin, tabii afetlere her an maruz kalınabilecek bir coğrafyada bulunduğu gerçeği unutulmamalıdır. Özellikle 1999 Marmara Depreminden sonra, plansız kentleşmenin sonuçları daha somutlaşmıştır. Çocukların barınma ihtiyacı fikriyle yükseltilen lakin hiçbir fen'i altyapısı olmayan bu yapılara karşı müdahale kaçınılmaz hale gelmiş, köklü çözümlere yönelinmiştir. Tüm bunlarla beraber halkımızın insan fıtratına uygun alanlarda yaşama isteğiyle de artık kentsel dönüşüm olgusunu ülkemizin en önemli gündemlerinden biri haline getirmiştir. Dünyada ise, fabrika alanlarının yaşam alanlarına dönüştürülmesi ve fabrika alanlarının yeniden inşası, kentsel dönüşüme örneklik teşkil etmiştir. Türkiye'de, mevcut yapı stokunun, insan ihtiyaçlarına cevap vermekten uzak olduğudur. Bu sebeple kanun koyucu tarafından, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun çıkarılarak kentsel dönüşüm uygulamasının önemli bir yasal altlığı düzenlenmiştir. Yapılan düzenlemenin temel amacı, kanunun 1. Maddesinde de açık bir şekilde belirtildiği üzere insan ve fen öğesidir. Ancak son dönem uygulamada mevcut yapı stokunun güçlendirildiği, hatta üst katlara imarlaşma sağlanmak suretiyle yapı stokunun daha da arttırıldığı görülmektedir. Bu da maalesef, kanunun gerekçesinden açıkça sapmaya sebep olmuştur. 6306 sayılı Kanunda fen açısından yapıların doğal afetlere karşı güçlendirilmesinin yanında park, cami, okul, yeşil alan gibi sosyal donatı alanlarıyla planlı şehirleşmenin sağlanması gerekmektedir. Bu hususlar ihmal edildiği takdirde hedeften sapılacağı kuşkusuzdur. Netice olarak, çıkarılan kanunlar ve mevzuat değişiklikleri ile başlatılan kentsel dönüşüm; ülkemiz açısından bir zorunluluktur. Büyükşehirlerdeki kaos, düzensizlik, kaotik yapı stokunun artması gibi sebepler göz önüne alındığında ülkemizin kentsel dönüşüm çalışmalarına çok ciddi ihtiyacı vardır. Bu sebeple kentsel dönüşüm olgusu iyi tahlil edilmeli; kentsel dönüşüm alanlarının, rezerv yapı alanlarının ve riskli yapı alanlarının bölge ve ada bazlı olacak şekilde kentsel dönüşüme tabi tutulması gerekmektedir. İmar planları yapım ilkeleri ve şehircilik ilkeleri çerçevesinde yapılaşma alanlarının belirlenmesi gerekmektedir. Hatta şehir planlama ilkeleri konusunda gerek üst ölçekli planlar gerekse alt ölçekli planların hazırlanması ve mevcutların revize edilmesinde toplumun farklı katmanlarındaki kişilerin dahil olacakları danışma kurulları oluşturularak idarelerce yapılacak planlama süreçlerine katılımının sağlanması gerekmektedir. Bilimsel çevrelerce getirilen eleştiriler doğrultusunda kentsel dönüşümün kanunun amacına uygun bir şekilde yapılması gerekmektedir.