Kızılırmak Deltası'nda ekolojik hassasiyet ve risk değerlendirmesi

Kızılırmak deltası, doğal fiziki ortam özellikleri ile insan yaşamı için cazip bir alandır. Öyle ki, insanlar yerleşik hayata geçip tarım ve hayvancılık ile uğraşmaya başladıkları ilk dönemlerde deltanın uygun koşullarını fark edip, alanda yerleşmeler kurmuşlardır. Günümüzde de deltanın tarım potansiyeli, bölge insanı açısından fazlasıyla önem arz etmektedir. Deniz, ırmak, göl, sazlık, çayır, mera, orman, kumul, tarım ve sulak alanlar gibi farklı ekolojik karakterdeki habitatların bir arada bulunması nedeniyle de delta farklı özel statüler ile korunmaktadır. Ancak son yıllarda artan nüfus ve şehirleşmeye bağlı olarak insanların delta üzerindeki baskısı hızla artmış ve ekolojik denge hızlı bir şekilde bozulmuş ve bozulmaya da devam etmektedir. Bu nedenle deltayı korumak için yapılması gereken faaliyetlerin ekolojik yönden entegrasyonu ve uygunluğu sağlanmalıdır. Bu çalışmanın amacı, Kızılırmak Deltası'nda antropojenik ve doğal etkenlere bağlı olarak ekolojik duyarlılığın yüksek olduğu ve risk altındaki ekosistemleri ortaya koyarak, bu alanların sürdürülebilir kullanımına yönelik önerilerde bulunmaktadır. Bu amaç doğrultusunda Kızılırmak Deltası'nda ekolojik hassasiyet ve riskin yüksek olduğu alanlar nerelerdir sorusuna cevap aranmıştır. Bu çalışmada Coğrafi Bilgi Sistemleri tabanlı çok parametreli bir model kullanılarak ekolojik risk ve hassasiyet ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu amaçla çalışmada, 1/25. 000 ölçekli topografya haritaları, toprak ve amenajman haritaları kullanılmıştır. Öncelikli olarak farklı literatür taraması ile delta sahasında ekolojik hassasiyet üzerinde etkili olan faktörler belirlenmiştir. Çalışmada dikkate alınan bu faktörler; yükseklik, arazi kullanımı, toprak, su sistemleri, nüfus yoğunluğu, yerleşmeler ve yollardır. Çok parametreli modeldeki bu faktörlerin ağırlıkları, Analitik Hiyerarşi Prosesi metodu kullanılarak belirlenmiştir. Elde edilen hassasiyet ve risk değerleri; aşırı seviye hassasiyet ve risk, yüksek seviye hassasiyet ve risk, orta seviye hassasiyet ve risk, hafif seviye hassasiyet ve risk, hassasiyet ve risk yok şeklinde sınıflandırılarak ekolojik hassasiyet ve risk bölgeleri ortaya konmuştur. Risk ve hassasiyetin yüksek olmasına neden olan unsurlar, saha çalışmaları dahilinde yapılan gözlemlerle irdelenmiştir. Çalışmadan elde edilen sonuçlar göstermektedir ki, özellikle deltanın doğusu, lagün göllerinin çevresi ve kıyı kumulların çevresindeki alçak sahalar, hassasiyet ve riskin yüksek olduğu alanlardır. Delta içerisindeki kıyı ve sulak alanları kapsayan hassasiyet ve risk bölgeleri farklı statüler ile korunmaya alınmıştır. Çalışma sonucunda ekolojik hassasiyet ve riskin yüksek olduğu alanlar ile delta sahasındaki mevcut koruma alanları sınırları değerlendirilmiştir. Yaban Hayatı Geliştirme Sahası sınırlarının hassasiyet ve risk alanlarını kapsamadığı belirlenmiştir. Diğer iki koruma statüsünün sınırlarının ise hassasiyet ve riskin yüksek olduğu alanları kapsadığı tespit edilmiştir. Çalışmada ortaya konulan Kızılırmak Deltası'ndaki ekolojik risk ve hassasiyet bölgeleri yerel yöneticiler ve karar vericiler tarafından bir altlık olma özelliğine sahiptir. Bölgede alınacak kararlarda dikkate alınarak deltanın sürdürülebilirliği artırılabilir. Diğer yandan burada ortaya konulan CBS tabanlı model Türkiye'deki benzer karakterdeki tüm deltalara uygulanarak ortak bir risk bölgesi belirleme yoluna gidilebilir.