Organize sanayi bölgelerinde çevre yönetim sistemleri

Organize sanayi bölgeleri, ekonomik ve toplumsal gelişmenin dengeli, düzenli, planlı bir biçimde gerçekleşmesi için kullanılan bir politika aracıdır. Bu araç, sanayiin planlı yerleşimini sağlamak ve sanayicilerin mekana dayalı sorunlarını gidermek; belli büyüklükte ve birbiri ile uyumlu üretim yapan kuruluşları ortak altyapı hizmetlerinden yararlanacak şekilde bir araya toplayarak hizmet ve maliyet etkiliği sağlamak; sanayii özendirmek; kent, bölge ve ülke gelişmesine katkıda bulunmak; çevre kirliliğini önlemek gibi amaçlarla, tüm dünyada yüzyılı aşkın bir süredir kullanılmaktadır. 19. yüzyılın sonlarında, sanayileşmenin başladığı İngiltere'de ilk uygulamaları başladığında OSB'nin amacı, özel sektörün karını arttırmaktı. İkinci Dünya Savaşı sonrasında ise OSB, kalkınma amacıyla oluşturulan politikaların gerçekleşmesi için ekonomik, siyasal bir araç olarak kullanılmaya başlamışlardır. Ancak, bu dönemde iç ve dış rekabetin etkisiyle büyüme tutkusuna dönüşen 'kalkınma çabaları', kaynakları etkin ve ekonomik olarak kullanarak arttırmayı temel almamaktadır. Bu nedenle başta gelişmiş ülkeler olmak üzere tüm dünya yerkürenin ısınması; ormanların, tarım alanlarının ve su kaynaklarının yok olması; biyolojik çeşitliliğin sürdürülebilirliğinin ortadan kalkması gibi çevre sorunları ile yüz yüze gelmiştir. Çevre sorunlarının insan yaşamını tehdit eden boyutlara ulaşması, yerel, bölgesel, küresel düzeyde önlem alınmasını gerektirmiştir. Öte yandan bu sorunların ekonomik gelişmeyi engelleyeceği hatta gerileteceğine yönelik kaygılar, gelişmiş ülkelerin bu konuda politikalar üretmesine neden olmuş ve çevresel parametreler üretim kalitesinin bir öğesi haline gelmiştir. 1980'li yıllardan itibaren, dünyada sanayileşmiş ülkeler arasındaki rekabetin niteliği değişmiştir. Sanayileşmiş ülkelerdeki işletmeler, çevre yönetimini kendilerine rekabet avantajı kazandıracak stratejik bir araç olarak görmeye başlamışlardır. Çevre politikalarına uygun üretim ölçünleri, bir yandan 386 yatırım ve sınai mallarının fiyatlarını arttırırken, öte yandan bu ürünlerin pazara girmesinde belirleyici kriter haline gelmiştir. Günümüzde bir sınai ürünün dünyada pazarlanabilmesi fiyat ve geleneksel kalite yanında, çevre boyutunun da sağlanmasına bağlıdır. Kentsel planlamada araç olarak kullanılan OSB'ne de bu beklentileri karşılamak üzere çevresel sorumluluklar yüklenilmiştir. Dünyadaki örneklerine benzer biçimde ülkemizdeki OSB de, sanayii geliştirmek, düzenli bir sanayi yapısı oluşturmak, kentlerin planlı gelişimini sağlamak ve bölgeler arası gelişmişlik farklılıklarını ortadan kaldırmak gibi amaçlarla kurulmuştur. Zamanla OSB'nin kuruluş amaçlarına, çevresel sorumluluklar da eklenmiştir. Bu çalışma ile: -OSB'nin kuruluş amaçları ve bunları ne ölçüde gerçekleştirebildiği, kalkınma planlarında yer alan hangi hedeflere ulaşabildiği; -OSB'nin amaçlarının gerçekleştirilmesinde karşılaşılan sorunlar ve var olan kısıtlamalar, -OSB'nde evrensel olarak kabul gören bir çevre yönetim sisteminin var olup olmadığı, -Varolan uygulamaların çevresel değerlerin korunmasında, bölgelerin kuruluş amaçlarına ulaşılmasında oynadığı rol incelenmiştir. Bu amaçla literatür taraması ve örnek olarak seçilen Ankara ve Gaziantep OSB'nde alan araştırması yapılmıştır. Yapılan araştırma sonucunda, Türkiye'de kırk yılı aşan bir süredir mevcut olan ve 1980 sonrasında sayılarında büyük oranda artış görülen OSB'nin kuruluş aşamasından faaliyete geçene kadar birçok sorunla karşılaştığı saptanmıştır. Bu sorunların da etkisiyle, çok sayıda OSB planlanmasına karşın çok azı faaliyete geçebilmiştir. Faaliyete geçebilenlerin büyük çoğunluğu da üretim ve istihdam açısından düşük kapasite ile çalışmaktadır ve doluluk oranları düşüktür. Çoğunlukla gelişmiş bölgelerde kurulmuş olan OSB amaçlarından birçoğunu gerçekleştirememiş ve iç ve dış göçü önleyecek 387 ölçüde ekonomik potansiyel oluşturamamıştır. Bu açıdan bölgesel gelişme amacını sağlayamayan OSB, kırdan kente göçe ve sermayenin geri kalmış yörelerden kaçmasına engel olamamışlardır. Sınai kuruluşların büyük bir kısmı, hala kent merkezlerinde dağınık olarak üretimlerini sürdürmektedir. Mevcut OSB'nde ise birbiri ile üretim ilişkileri bulunmayan her ölçekte ve her türde sınai faaliyete yer verilmesi de birçok sorunlara yol açmaktadır. Son zamanlarda çevre kirliliğini önlemek ve çevreyi koruyarak ekonomik gelişmeye katkıda bulunmak amaçları da yüklenen OSB'nde ne yazık ki bu kurumsallaşma da gerçekleştirilememiştir. Bunun da ötesinde, çevre yönetim sisteminin uygulanmaması nedeniyle OSB'nin bizzat kendileri çevre sorunları yaratmışlardır. Yer seçiminde siyasi rantın belirleyiciliği nedeniyle, tarımsal alanlara kurulan OSB bu alanların yok olmasına yol açmış ve üretim sürecinde yarattığı kirlilik yükü ve atıklarıyla da çevresel açıdan tehdit oluşturmuşlardır. Çevresel değerlerin ve doğal kaynaklarımızın korunması; yaşam kalitesinin yükseltilmesinin, gelişme ve refahın sağlanmasının ve çağdaş bir toplum olmanın vazgeçilmez koşullarındandır. 21. yy'da çevresel değerlerin korunmasındaki ölgünleri sağlamadan üretilen mal ve hizmetin dünya pazarlarına girebilme şansı, taraf olduğumuz uluslararası düzenlemeler ve kamuoyunun da baskısıyla giderek ortadan kalkmaktadır. Bu durum, hem çevre değerlerine duyarlı, hem de ekonomik gelişmeyi sağlayacak bütünleşik bir çevre yönetim sisteminin ülkemiz OSB'nde de uygulamaya sokulmasını 'olmazsa olmaz' bir gereklilik olarak ortaya koymaktadır. 388