Türk milliyetçiliği ve Fuat Köprülü

Bu çalışma kapsam olarak, 'ulus', 'ulus-devlet' ve 'ulusçuluk' olgularının tanımlanarak, içerdiği temel karakteristiklerin serimlenmesini ve tarihsel süreklilik bağlamına oturtularak çözümlenmesini içermektedir. Yine, Osmanlı İmparatorluğu'ndan başlayarak modern Türkiye Cumhuriyeti'nin ve Cumhuriyet ideolojisinin oluşumuna kadarki süreç içerisinde, Türk milliyetçiliği anlayışının köken, doğuş ve dönüşümü, çalışmanın ana eksenlerinden birini oluşturmaktadır. Bu çerçevede, Fuat Köprülü'nün tarih yazımı alanındaki çalışmaları, Türk milliyetçiliğinin biçimlenişi ve ulusçuluk ideolojisine temel oluşturacak bir 'tarih bilinci'nin oluşumunu anlamak bakımından sosyolojik anlamda büyük bir öneme sahiptir. 'Ulus', doğal ve değişmez bir gerçeklik değil; aksine, özgül tarihselleşimi içerisinde 'sanayileşme' ve 'inodernleşme' süreciyle birlikte ele alınması gereken bir olgudur. Diğer bir deyişle 'ulus', oldukça yakın döneme ait özgül bir tarihsel sürecin ürünüdür. Aynı zamanda 'ulus', 'ulus-devlet' ve 'ulusçuluk' olgularıyla koşutluk içerisinde ele alanması gereken bir olgudur. 'Ulusçuluk' ise, hem 'ulus' ve 'ulus-devlet'in ortaya çıkışında biçimlendirici bir etki yaratmakta, hem de söz konusu olgular 'ulusçuluk' üzerinde inşa edici ve biçimlendirici bir sonuç doğurmaktadır. Bu kavramların ortaya koyduğu gerçeklik düzlemleri arasında karşılıklı bir etkileşim ve diyalektik bir ilişki vardır. Batı toplumları ile Batı-dışı toplumlarda ulusçuluğun, ulusun ve ulus-devlet'in içerdiği nitelikler bakımından önemli farklılaşmalar söz konusudur. Batı Avrupa'da ortaya çıkan ulusçuluk, 'yurttaşlık' eksenindeki bir siyasal bağlılığı ifade eden ulus- devlet'in ideolojsi ve meşruiyet kuramıdır. Oysa, Batı-dışı toplumlarda ulusçuluk, öncelikle 'anti-emperyalist' ve 'kalkınmacı' karakteristikteki bir ideoloji ve hareket olarak görünüm kazanmaktadır. Bu bağlamda 'kültürel ulusçuluklar', bir 'etno-tarih' temelinde ' uluslaşma' nın gerektirdiği 'bilinçlendirmeyi yaratmak işlevi görmektedir. 'Siyasal ulusçuluklar' ise, 'anti-emperyalist', 'kalkınmacı' ve siyasal bağımsızlığın elde edilmesi/pekiştirilmesine dönük hedeflerin başarıya ulaştırılması amacında belirginleşmişlerdir. Bu çerçevede, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde ortaya çıkan vs süreç içerisinde Türk milliyetçiliğine dönüşen akım, 'devletçi', 'korumacı','dayanışmacı' ve 'korporatist' niteliklere sahiptir. 'Türdeş' bir kimlik de, bu çizgi içerisinde hep istenilen bir hedef olmuş; 'bürokratik' ve 'sivil' bir model arayışı uzun dönem bir senteze ulaşamamıştır. Yine, Osmanlı'da başlayan milliyetçilik hareketi, önemli ölçüde bir 'aydın hareketi' olarak 'tepeden' başlatılan ve buradan hiçim biçimlendirilerek yaygınlaştırılmaya çalışılan bir hareket olmuştur. Köprülü'nün bakış açısı ve çözümleme tarzı, kendi döneminin koşullan ve düçünsel düzeyi içerisinde ele alındığında oldukça ileri bir nitelik taşımaktadır. Onun yaklaşımı, bilimsel nedenselliği içeren, gerçekçi, objektif olma kaygısı taşıyan ve materyalist bir karakteristiğe sahiptir. Aynı zamanda Köprülü, bu yaklaşım tarzıyla : sosyolojik imgelemin gerektirdiği bir çerçeveyi de ortaya koymuş, Türkiye'de 'tarihsel sosyoloji'nin temellerini atmıştır. Köprülü, milliyetçilik boyutuyla ele alındığında, başlangıçta, 'Osmanlı milleti' tanımlanmasına bağlılık içerisinde, 'kültürel' ve 'tarihsel' temele oturtulabilecek bir etnik' milliyetçilik anlayışına sahiptir. Ancak o, kendi entellektüel evrimi ve değişen koşulların etkisiyle, bir kırılma yaşamış; sonuçta, asimilasyon karşıtı, demokratik ve yurttaşlık temeline dayalı Batılı bir milliyetçilik anlayışına ulaşmıştır. Dolayısıyla Köprülü, Cumhuriyet ideolojisini anlayabilmenin kilit entellektüel isimlerinden biridir.