The role of personality characteristics, psychomotor/cognitive abilities and driver behaviours and skills in predicting accident involument

ÖZTRAFİK KAZALARINI YORDAMADA KİŞİLİK FAKTÖRLERİNİN, PSİKOMOTOR/ BİLİŞSEL YETENEKLERİN, SÜRÜCÜ DAVRANIŞLARI VE BECERİLERİNİN ROLÜ Özkan, Türker Yüksek Lisans, Psikoloji Bölümü Tez Yöneticisi : Doç. Dr. Belgin Ayvaşık Ortak Tez Yöneticisi : Doç. Dr. Nebi Sümer Ocak 2002, 120 sayfa Bu çalışmanın amacı, kişilik özellikleri ve psikomotor ve bilişsel yetenekler, sürücü davranışları ve becerileri ile trafik kazaları arasındaki ilişkileri kapsamlı modeller temelinde incelemektir. Bu amaçla, kişilik özelliklerini ölçen bir grup ölçek ile birlikte sürücü davranışlarını ölçmeye yönelik ölçekler ve TÜBİTAK-ODTÜ-BİLTEN tararından sürücülerin psikoteknik değerlendirmesi amacıyla geliştirilen bir grup psikomotor/bilişsel yetenek testleri 128 sürücüye uygulanmıştır. Korelasyon analizlerine ve sürücü gruplarını sonuç değişkenler üzerinde karşılaştırmaya yönelik KOVARYANS analizlerine ek olarak, sürücü davranışları ve becerilerinin kişilik özellikleri, psikomotor/bilişsel beceriler ve kaza yapma sıklığı arasında aracılık görevi yaptığı bir model LISREL regresyon analizi kullanılarak sulanmıştır. Bulgular, bazı demografik değişkenlerin, belirli kişilik özellikleriyle, psikomotor/bilişsel yeteneklerle, sürücü davranışlarıyla ve kaza yapmayla ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu sonuçlar genç sürücülerin görece yaşlı sürücülere göre daha yüksek düzeylerde heyecan arama, trafik ihlaleri ve kaza yapma eğiliminde olduğunu göstermiştir. Ayrıca, koordinasyon testinin, sürücü olanlarla olmayanları ve kaza yapanlarla yapmayanları birbirinden ayırdığı bulunmuştur. Bulgular, kişilik faktörlerinin ve psikomotor/bilişsel yeteneklerin kaza yapmadan daha çok, ağırlıklı olarak sürücü davranışları ve becerileriyle ilişkili olduğunu ve kişilik özelliklerinin daha çok sürücü davranışları ve becerileri aracılığıyla kaza yapmayla ilişkili olduğunu göstermiştir. Örneğin, sürücü hataları, yenilik arayışı, tehlikeli alkol kullanımı, kızgınlık ve psikolojik belirtiler tarafından yordanırken; ihlaler, heyecan arama, duygu yoğunluğu, tehlikeli alkol kullanımı, kızgınlık, psikolojik belirtiler, ve bazı psikomotor/bilişsel testler tarafından anlamlı olarak yordanmıştır. Sonuçlar, güvenli sürücülük becerilerinin, yenilik arayışı, duygu yoğunluğu, tehlikeli alkol kullanımı, kızgınlık ve psikolojik belirtiler ile olumsuz yönde anlamlı olarak ilişkili olduğunu göstermiştir. Benzer şekilde, sürücülük becerileri, yenilik arayışı, kızgınlık ve psikolojik belirtiler ile olumsuz yönde ilişkilidir. Psikomotor/bilişsel testler ise hem güvenli sürücülük hem de sürücülük becerileri ile ilişkili gözükmektedir. Özetle bulgular, ihlaller ve sürücülük becerilerinin kaza yapma sıklığını anlamlı olarak yordadığını ancak, sürücü hataları ve güvenli sürücülük becerilerinin kazaları yordamada anlamlı olmadığını göstermiştir. Özetle sonuçlar, kaza yapma sıklığını, sürücü davranışları ve becerilerini yordamada heyecan arama ve tehlikeli alkol kullanma alışkanlığının en kritik kişilik özellikleri olduğunu ortaya koymuştur. Psikomotor/bilişsel yeteneklerin yordama gücü dikkate alındığında ise monoton ve seçici dikkat ile koordinasyon becerilerinin ihlalleri yordamada en önemli beceriler olduğu bulunmuştur. Bulgular, vuyüksek düzeyde dikkat seviyesine ve daha iyi koordinasyon becerisine sahip sürücülerin daha riskli araç kullanma ve daha sık kaza yapma eğiliminde olduğunu işaret etmektedir. Genel olarak bu bulgular yüksek düzeyde sürücülük becerisine sahip olan, daha sık ihlal yapan ve psikomotor/bilişsel testlerde daha iyi performans gösteren, ancak güvenli sürücülük becerisi düşük olan sürücülerin bunun tam tersi bir örüntü gösteren sürücülere oranla daha riskli araç kullandıklarını ve daha sık kaza yaptıklarını ortaya koymaktadır. Bu çalışmanın bulgularının yorumlanmasında örneklem sayısının sınırlı olması ve bazı yöntemsel sınırlılıklar dikkate alınmalıdır.