Ağrı ve Doğubayazıt havzalarında coğrafi faktörlerin sel ve taşkın oluşumundaki etkisi ve taşkın risk analizleri

Ağrı ve Doğubayazıt havzaları Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı Murat-Van Bölümünde yer almaktadır. Ağrı morfolojik açıdan ovada kurulmuş bir su kenarı şehriyken Doğubayazıt birikinti koni ve yelpazesi üzerinde kurulmuştur. Hidrografik havza niteliğinde olan bu iki alan 7 bin km2'den fazla alan kaplamaktadır. İnceleme alanının ana reliefini dağlık alanlar, plato, ova ve bu iki ana yer şekilleri arasında kalan vadiler oluşturmaktadır. İnceleme alanında sel ve taşkınların frekansı çok yüksektir. Büyük bölümü son 20 yılda olmak üzere, son 70 yıllık sürede sadece Ağrı ve Doğubayazıt'ta 374 sel ve taşkın yaşanmış; 10 bine yakın mesken, 65 binden fazla nüfus etkilenmiştir. Yaşanan taşkınlarda 1904 afetzede olduğu kayıtlara geçmişştir. Taşkının mekansal dağılımı, büyüklüğü, derinliği, hızı ve taşkın duyarlılık haritalarının oluşturulmasında doğru verinin kullanılması gerekmektedir. İstatistik ve hidrolojik modellerin Coğrafi Bilgi Sistemleri ile birlikte kullanılması, doğru taşkın haritalarının üretilmesine katkı sağlamaktadır. Bu çalışmada bir boyutlu hidrolojik taşkın modeli ve frekans oranı metodu ile taşkına maruz kalabilecek alanları belirlemek ve her iki modelin doğruluk analizinin yapılması amaçlanmıştır. Bu tez çalışması; 1) Hazırlık 2) Saha çalışması ve veri toplama 3) Sayısal analiz ve modelleme 4) Doğrulama, değerlendirme, 5) Raporlama ve metin yazımı olmak üzere 5 aşamada yapılmıştır. Hazırlık aşaması, literatür çalışması, yardımcı veri toplama ve saha çalışması hazırlığı yapılmıştır. Saha çalışması ve veri toplama aşaması, mekansal ve hidrolojik veri alımını içerir. Bunlar; sayısal yükselti modeli, topografik harita, taşkın kayıtları, yıllık maksimum debi, akarsu kesitleri ve meteorolojik verilerden oluşmaktadır. Modelleme aşaması, hidrolojik yazılım ile bir boyutlu taşkın mdeli ve CBS ortamı kullanılarak taşkın duyarlılık haritasının oluşturulmasından oluşur. Doğrulama, değerlendirme ve tehlike değerlendirme aşamasında ise modelin doğruluğu ve güvenilirliğini ortaya koymak için hazırlanan taşkın duyarlılık haritası ile yaşanan taşkınların etkilediği alanlar karşılaştırılmıştır. Bu amaçla taşkın duyarlılık haritası ile taşkın verileri karşılaştırılarak doğrulanmıştır. Ağrı için taşkın modelinin doğruluğu %75, 91 iken Doğubayazıt'ta %84,26'dır. Bir boyutlu taşkın modeli oluşturmak için öncelikle taşkın frekans analizleri ile tekerrür süreli debier hesaplanmıştır. Bu dağılımların her biri için Kolmogorov-Smirnov testi yapılarak en uygun frekans analizi kullanılmıştır. Raporlama ve sonuç aşamasında, tüm araştırma süreci bir sonuca ve tavsiyelere çevrilmiştir. Bölgenin jeomorfolojik ve hidroloji-hidrografik özellikleri taşkının meydana gelme olasılığının yüksek olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak bir boyutlu taşkın modellemesi ve frekans oranı metoduna göre, taşkının yayılış alanları dikkate alındığında gelecekte hazırlanan duyarlılık haritasındaki alanların etkileneceği düşünülmektedir. Bu alanlar Ağrı ve Doğubayazıt merkezi, akarsu yatakları ve ovadaki yerleşmelerdir. Ağrı'da taşkın oluşumunda en etkili faktör yağış iken Doğubayazıt'ta ise en etkili faktör arazi kullanımıdır. Bu nedenlerle Ağrı'da ekstrem yağışlar ani akışa geçerek taşkın oluştururken Doğubayazıt'ta yanlış arazi kullanımı taşkın hasarını artırmaktadır.