Zihin engelli çocukların duygusal yüz ifadelerini tanıma durumlarının değerlendirilmesi

ii DOKTORA TEZ OZU Zihin Engelli Çocukların Duygusal Yüz İfadelerini Tanıma Durumlarının Değerlendirilmesi S. Sunay Yıldırım DOĞRU Zihin Engellilerin Eğitimi Anabilim Dalı Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temmuz 1999 Danışman: Doç. Dr. Seyhun TOPBAŞ Zihin engelli bireylerin çevreleriyle etkili iletişim kurabilmeleri için öncelikle çevrelerindeki kişilerin duygularını anlamaları ve kendi duygularını da çevrelerindeki kişilere anlatmaları gerekmektedir. Duyguyu anlatmanın çeşitli yollan vardır. Yüz ifadeleri bunlardan biridir. Duygusal yüz ifadelerinin insanlar arası iletişimde önemli bir yeri bulunmaktadır. Bu araştırmada; zihin engelli çocukların duygusal yüz ifadelerini tanıma durumlarını değerlendirmek amaçlanmıştır. Bu genel amaç doğrultusunda, yaş, cinsiyet ve eğitim ortamları değişkenleri ile duygusal yüz ifadelerini tanıma durumu arasındaki bağıntı araştırılmıştır. Araştırma ilişkisel tarama modeline göre yapılmıştır. Araştırmanın ör- neklemini Adana ve Hatay bölgelerinde özel okul, özel eğitim sınıfı ve kaynaştırma programlarına devam eden 7-17 yaş arası 62 kız, 102 erkek olmak üzere toplam 164 zihin engelli çocuk oluşturmaktadır. Araştırmanın amaç bölümündeki sorulara cevap bulmak amacı ile araştırmacı tarafından informal 'Yüz İfadelerini Tanıma Ölçeği' geliştirilmiştir. Araç dört temel duyguyu içeren dört farklı tipte on altı el ile çizilmiş siyah beyaz resimden oluşmaktadır. Ayrıca her bir yüz ifadesi için 3'er tane olmak üzere 12 soru ifadesi yer almaktadır. Araç iki aşamada uygulanmıştır. Birinci aşamada resim-sözcük eşleştirme yöntemi kullanılmıştır. Öğrencilerden aynı tip dört resim arasından yüzdeki duyguyu tanımaları istenmiştir. Uygulamada uygulamacı resimleri masaya karışık olarak koymuş, sonra masanın üzerindeki resimleri işaret ederek öğrenciye 'Bütün resimlere bakmanı istiyorum' demiştir. Çocuğun resimlere baktığından emin olduktan sonra, resimlerden birini işaret ederek 'Bu resimdeki kızın... ut ismi Ayşe, Ayşe fotoğrafçıya gitmiş ve bir, iki, üç, dört tam dört tane resim çektirmiş. Şimdi dikkatlice bak ve mutlu olan resmi bana göster' şeklinde yönerge vermiş, hiç müdehale etmeden 30 sn bekleyerek sonucu değerlendirme formuna kaydetmiştir. İkinci aşamada bağlama uygun soru-yanıt ile boşluklu cümle verip uygun ifadeyi buldurma yöntemleri kullanılmıştır. Bu bölümde öğrencinin 12 resim arasından ifade edilen duyguya ait resimi adlandırma ve göstermesi - eşlemesi istenmektedir. Bu aşamada 'kadın, adam, erkek çocuğa ait mutlu, üzgün, kızgın ve şaşkın' resimlerden oluşan 12 kart masanın üzerine karışık olarak konulmuş ve öğrenciye 'masanın üzerindeki resimlere bakmanı istiyorum' denilmiştir. Öğrencinin baktığından emin olunduktan sonra 'Ahmet sen okulun camını kırsan öğretmenin sana ne yapar? diye sorulmuş, çocuktan 'kızar-sinirlenir' cevabı beklenmiştir. Cevap alındıktan sonra 'Bak bu resimlerdeki bazı kişiler de çok kızgın bana onları göster' diye yönerge verilerek 30 sn beklenmiştir. Süre sonunda doğru/yanlış cevaplar değerlendirme formuna kaydedilerek diğer ifadeye geçilmiştir. Araştırmanın sonunda zihin engelli çocukların duygusal yüz ifadelerini tanımada yaşlar arasında anlamlı bir ilişki bulunamazken, cinsiyetler arasında kızgın yüz ifadesini tanımada kızların erkeklere göre daha başarılı oldukları, şaşkın yüz ifadesini tanımada ise erkeklerin kızlardan daha başarılı oldukları bulunmuştur. Öğrencilerin eğitim ortamlarına göre duygusal yüz ifadelerini tanıma durumlarını dağılımlarına bakıldığında ise kaynaştırma eğitimine gidenlerin diğer gruplardan daha başarılı oldukları bulunmuştur. Genel olarak kaynaştırma eğitimine devam eden çocukların başarılı olması, bu programa devam eden çocukların zeka düzeyi ile ilişkili olabilir. Araştırma zeka düzeyleri değişkeni ele alınarak, daha farklı gruplarla tekrar yapılabilir.