Ombudsmanlık kurumu ve Türkiye'de uygulanabilirliği

Kökeni 18. yüzyıla dayanan ombudsmanlık kurumu ilk defa İsveç'te ortaya çıkmıştır. Bu kurumun dünyaya yayılmasında, devletin artan görevleri ile karmaşıklaşan yapısı ve mevcut denetim mekanizmalarının yetersizliği etkili olmuştur. Özellikle II. Dünya Savaşı'ndan sonra insan haklarına verilen önemin artmasıyla da ombudsmanlık kurumu, siyasal, sosyal, kültürel, ekonomik, demografik ve yüzölçümleri birbirinden farklı birçok ülkede, her ülkenin kendi idari, siyasi, hukuki ve sosyal yapılarına, özel gereksinimlerine göre, özelliklerinde bazı değişikliklerle farklı isimlerle uygulanmaya başlanmıştır. Ombudsmanlık kurumu, idari, siyasi, yargı, kamuoyu ve etik denetim türlerine bir ikame kurum olarak değil, tamamlayıcı bir kurum olarak işlev görmekte, kendine has özellikleri, esnek ve halka yakın yapısıyla diğer denetim kurumlarından ayrılmaktadır. Başvuru prosedürü basit, hızlı ve masrafsızdır. Yürütme ve yasama organı karşısında bağımsızdır. Yönetimi yasallık çerçevesinin yanında hakkaniyet ölçülerine göre de denetleyerek, yönetim içindeki aksaklıkları ve düzensizlikleri belirleyen ve idarenin daha iyi işlemesine yardımcı olan bir kurumdur. Yaptırım yetkisi bulunmamakla birlikte kamuoyunu bilgilendirme yolu ile idare üzerinde baskı unsuru oluşturur. Günümüzde dünya genelinde tercih edilen bir denetim mekanizması haline gelen idare ile vatandaş arasında bir tür arabulucu olan ombudsman, bağımsız kamu görevlisi olarak, şikayetçi olanların şikayetlerini dinlemekte, inceleme, araştırma ve soruşturma yapmakta ve bunun sonucunu da idare ve ilgililere olduğu kadar kamuoyuna duyurmaktadır. Ombudsmanlık kurumu vatandaşla yönetim arasına girerek, daha doğrusu vatandaşın hakkını daha çabuk ve etkili arayabilmesine yardımcı olabilecek bir kurum olduğundan, vatandaş ile yönetim arasında uyum sağlayacaktır. Ombudsman icrai kararlar alamaz fakat halkın yakınmalarını alır, araştırır; bulgularını yakınan kişilere ve araştırılan örgütlere bildirir. Halk açısından ombudsman geçerli bir araçtır. Bürokrasiler açısından ise yapılan işlemler üzerinde, işlemlerin yapılması sırasında saptanmamış yanlışlıkların sonunda yakalanması ve düzeltilmesini sağlayan bir yanlışlıktan arınma sistemidir. Ombudsman idareye karşı oluşturulmuş bir kurum değildir. Amaç idarenin haksız eylem ve işlemlerinden doğan mağduriyetleri gidermek ve idare üzerinde ek bir destekleyici denetim sağlamaktır. Ayrıca bu sayede yönetim eylem ve işlemlerini kısa dönemde göz önünden geçirilebilecek, hatalarını daha kısa sürede görebilecektir. Ombudsmanlık kurumu tüm dünyanın ilgisini çekmesine ve birçok ülkede uygulanmakta veya uygulanması yolunda çalışmalar yapılmasına rağmen Türk halkı için hala bilinmeyen, üzerinde fazla kafa yorulmamış yabancı bir kurumdur. Çalışmada asıl sorun, ombudsman dışındaki denetim mekanizmalarını gözden çıkarmak değildir. Ombudsmanın avantajları diğer denetim sistemlerine göre daha hızlı olması, bürokrasinin hantallığına takılmaması, ucuz olması, halkla daha çok el ele olmasıdır. Türkiye'de zaman zaman gündeme gelen ombudsmanlık kurumuna yönelik tasarılar uzun süredir yasalaşma imkanı bulamamış ve uygulamaya geçirilememiştir. Ancak, 12 Eylül 2010'da yapılan Referandum sonucunda ombudsmanlık kurumu anayasal bir konuma sahip olmuştur ve 14 Haziran 2012 tarihinde 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu kanunu ile yasallaşarak ilk kamu baş denetçi ve denetçileri seçilmiştir.