Ceza muhakemesi bağlamında yargı mercileri kararlarının birbirleri üzerindeki etkisi

Hukuk düzeninin birliği, bütün hukuk düzeninin bir ahenk içerisinde bulunması amacıyla, farklı hukuk disiplinlerinin birbirleri ile bir bağlantı içerisinde bulunmasını ifade eder. Hukuk düzeninin birliği yalnızca maddi hukukta değil, muhakeme hukuku sahasında da geçerli olan bir düşüncedir. Diğer mahkemeler tarafından verilen hükümlerin ceza mahkemesine etkisinin, hukuk düzeninin birliği ile uyumlu bir şekilde ele alınması gerekir. Bu sayede kişi hangi norma uyması gerektiğini bilecek ve dolayısıyla hukuki güvenlik ilkesi tesis edilebilecektir. Ancak hukuk düzeninin birliği düşüncesi, bir mahkeme tarafından verilen hükmün ceza mahkemesine nasıl etki etmesi gerektiği sorusuna değil, niçin etki etmesi gerektiği sorusuna bir yanıt içerir. Diğer mahkemeler tarafından verilen hükümlerin ceza mahkemesine nasıl etki etmesi gerektiği sorusuna kesin hüküm kurumu cevap verir. Kesin hüküm kurumu bu soruya cevap verirken hukuk düzeninin birliği düşüncesine dayanır. Kesin hükmün amaçlarından birisi de ortaya çıkan uyuşmazlıkların kesin bir şekilde son bulmasını sağlamaktır. Maddi anlamda kesin hükmün bir olumlu yönünün bir de olumsuz yönünün olduğu kabul edilmektedir. Kesin hükmün olumsuz etkisi, aynı meselenin bir daha dava konusu edilememesi anlamına gelirken; kesin hükmün olumlu etkisi, bir mahkeme hükmüne konu bir uyuşmazlığın sonraki bir davada ön sorun olarak ortaya çıkması halinde, sonraki yargılamayı yapan mahkemenin bu ön sorun hakkında karar verememesi, bu konuda verilmiş mahkeme hükmü ile bağlı olması anlamına gelir. Önceki mahkeme hükmüne konu uyuşmazlık, bu mahkemenin mensup olduğu muhakeme alanında, sonraki bir davada ön sorun olarak ortaya çıkabileceği gibi, söz konusu uyuşmazlık sonraki bir davada, fakat ilk hükmü veren mahkemenin muhakeme alanı dışındaki bir mahkeme önünde de çıkmış olabilir. Dolayısıyla kesin hükmün olumlu etkisi, sadece hükmü veren mahkemenin mensup olduğu muhakeme alanı ile sınırlı olamaz. Gerek bağlayıcılık etkisinde gerekse de maddi anlamda kesin hükmün olumlu etkisinde önemli olan husus, muhakemeyi yapan hakimin önceden kesin hükümle tespit edilmiş bir hukuki sonucu kendi kuracağı hükme dayanak teşkil ettirmesidir. Bu nedenle, maddi anlamda kesin hükmün olumlu etkisi ile konumuz olan bağlayıcılık etkisinin aynı şeyler olduğunu söylemek gerekir. Bir mahkeme hükmünün ceza mahkemesi için bağlayıcı etkiye sahip olabilmesi için ilk başta bu hükmün kesinleşmiş olması gerekir. Çünkü bir hüküm olağan kanun yollarına başvurulmak suretiyle değiştirilebilir olduğu müddetçe, bu hükmün diğer mahkemeler tarafından dikkate alınması söz konusu olamaz. Bir mahkeme hükmünün diğer bir mahkeme için bağlayıcı olabilmesi, ilk hükmün daha önce verilmiş olmasını gerektirir. Bu hükmün ceza davasının konusunu oluşturan fiilden önce mi kesinliğe kavuşması gerektiği; yoksa ceza mahkemesi hükmünden önce mi kesinliğe kavuşması gerektiği, verilen hükmün niteliğine göre farklılık gösterir. Bağlayıcı etkiye sahip olacak mahkeme hükmü ile maddi gerçeğin ortaya çıkarılmış olması gerekir. Muhakemelerde farklı ilkelerin benimsenmiş olmasının, bütün muhakeme alanlarının amacının maddi gerçeği ortaya çıkarmak olduğu gerçeğine bir zarar vermez. Bu nedenle bir yargılama sonucunda maddi gerçek ortaya çıkarılmış ise bunun ceza mahkemesi için bağlayıcı olması esastır. Bir mahkeme hükmüne konu uyuşmazlık daha sonraki ceza davasında bir ön sorun olarak ortaya çıkarsa ancak bu durumda ilk mahkeme hükmü ceza mahkemesi için bağlayıcı etkiye sahip olabilir. Mevzuatımızda diğer mahkeme hükümlerinin bir ceza mahkemesi için bağlayıcı etki doğuracağına veya doğurmayacağına ilişkin genel bir düzenleme yoktur. Yargıtay da vermiş olduğu bazı kararlarında bağlayıcılık etkisini kabul ederken, bazı kararlarında ise diğer bir mahkeme hükmünün ceza mahkemesi üzerinde etki edemeyeceğine hükmetmiştir. Bu nedenle mevzuatımızda bağlayıcılık etkisine yer veren örneğin CMK'nın 218'inci, HMK'nın 214'üncü ve TCK'nın 127'nci maddesi gibi düzenlemelerin tetkik edilmesine de çalışılmıştır.