Ruhsal bozukluğu olan kişilerin yaşam kaliteleri ve toplum içinde bakım ve tedavilerine örgütsel bir yaklaşım

Yaşam kalitesi, kişinin temel ihtiyaçlarının, sosyal beklentilerinin karşılanması ve kişinin içinde yaşadığı toplumun sunduğu fırsatlardan yararlanması şeklinde tanımlanmaktadır. Yaşam kalitesi, ağır ruhsal bozukluğu olan hastaların bakım kalitesinin izlenmesi ve uygun hizmetlerin geliştirilmesi açısından artan bir önem taşımaktadır. Bu kavram, gelir, mülk gibi 'nesnel göstergeler modeli' ile doyum ve iyilik duygusunu içeren 'öznel göstergeler modeli' kullanılarak açıklanmaktadır. Öznel yaşam kalitesi ise, kişinin yaşadığı koşullardan aldığı doyumu ve iyi olma duygusunu ifade etmektedir. Öznel göstergelerin müracaatçının görüşünü doğrudan yansıtması nedeniyle, hizmet sunumunda daha önemli olduğu vurgulanmaktadır. Çalışmada, öznel göstergeler modeli kapsamında, algılanan yaşam kalitesini etkileyen faktörleri geniş bir çerçevede ele alan olumlu ruh sağlığı yaklaşımı ile yaşam kalitesini yükselten toplum içinde bakım ve tedavi yaklaşımı temel alınmıştır. Çalışmanın amaçlan; 1) Veri toplama araçlarının hazırlanması aşamasında, Wisconsin Üniversitesi Sosyal Hizmet Okulu tarafından geliştirilen 'Yaşam Kalitesi' ölçeğinin ayaktan tedavi gören ağır ruhsal bozukluğu olan kişiler üzerinde geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılarak, ruhsal bozukluğu olan kişilerin yaşam kalitelerinin ve ihtiyaçlarının belirlenmesi, 2) Hasta yakınlarının ihtiyaçlarının belirlenmesi, 3) Hastaların yaşam kaliteleri ile hasta ve ailelerinin ihtiyaçları göz önüne alınarak ülkemiz için bir toplum içinde bakım ve tedavi modeli önerisinin geliştirilmesi, bu model kapsamında sosyal refah sisteminin rolünün tartışılması, 4) Toplum içinde bakım ve tedavide sosyal hizmet uzmanının rol ve işlevlerinin tanımlanmasıdır. Bu çalışmada; yaşam kalitesinin öznel boyutunu değerlendiren 'Yaşam Kalitesi Ölçeği', müracaatçının işlevsellik düzeyini belirlemek için 'İşlevselliğin Genel Değerlendirmesi Ölçeği', müracaatçıya yönelik 'Sosyo-Ekonomik ve Demografik Bilgi Formu' ile hasta yakınlarının duygularını, beklenti ve ihtiyaçlarını içeren 'Hasta Yakını Bilgi Formu' kullanılmıştır. Yaşam Kalitesi Ölçeği; 'yaşam koşullan', 'maddi durum', 'boş zamanı değerlendirme', 'aile ilişkileri', 'sosyal yaşam', 'sağlık durumu' ve 'sağlık hizmetlerine ulaşım' boyutlarını içeren, Ui müracaatçı tarafindan doldurulan 24 maddelik Likert tipi bir araçtır. Ölçeğin geçerlik ve güvenirliği, ağır ruhsal bozukluk tanısı almış ve ayaktan tedavi hizmeti alan 120 kişi üzerinde, 'faktör analizi', 'test-tekrar test güvenirliği' ve 'bilinen grupların karşılaştırılması' teknikleri ile test edilmiştir. Çalışmada, ölçeğin yeterli bir geçerlik ve güvenirlik düzeyine sahip olduğu belirlenmiştir. Müracaatçılardan elde edilen bulgulara göre; genel olarak müracaatçılar yaşam alanlarından memnun olmadıklarını bildirmişlerdir. İlaçlan düzenli olarak kullanma, kontrollere düzenli olarak devam etme, tedaviyi kendi isteği ile sürdürme, toplum içinde yaşanılan sürenin uzunluğu, aileyle birlikte yaşama, gelir getiren bir işin olması ve ekonomik durumun orta ya da iyi düzeyde olması genel yaşam kalitesini yükselten önemli faktörler olarak belirlenmiştir. Cinsiyet, yaş, medeni durum, çocuk sahibi olma durumu, eğitim durumu, hastalığın başlangıç yaşı, hastalığın süresi ve hastaneye yatış sayısı ile genel yaşam kalitesi arasında anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Müracaatçıların ailelerinden elde edilen bulgulara göre ise; ailelerin büyük çoğunluğu verilen hizmetlerin yeterli olmadığını, sosyal ve ekonomik desteklere ihtiyaç duyduklarım belirtmektedirler. Aileler hastalarına yönelik olarak korku, kaygı, yalnızlık gibi olumsuz duygular yaşadıklarını bildirmişlerdir. Ayrıca, toplumun hastaya ve kendilerine karşı genellikle olumsuz ya da ilgisiz tutum takındıklarına işaret etmişlerdir. Sonuç olarak, ağır ruhsal bozukluğu olan kişiler ve aileleri günlük yaşamlarında sürekli olarak sosyal ve ekonomik desteğe ihtiyaç duymaktadırlar. Bu nedenle toplum içinde bakım ve tedavide, sağlık ve sosyal hizmetler başta olmaküzere, sosyal refah sistemi içinde tüm kurum ve kuruluşların işbirliği içinde çalışmalarının hizmetin etkinliğini ve hastaların yaşam kalitesini arttıracağı düşünülmektedir. Ayrıca, yapılacak yasal düzenlemeler ile toplum içinde bakım ve tedaviye biyopsikososyal bütünlük içinde yaklaşılması ve tedavi ekiplerinin yapılandırılması gerekmektedir. Ekip içinde sosyal hizmet uzmanının, toplum eğitimcisi, danışman, diğer hizmetler arasında aracı ve savunuculuk rolleriyle yer almasının ağır ruhsal bozukluğu olan kişilerin bakım ve tedavi kalitesinin yükseltilmesine önemli katkısı olacağı beklenmektedir.