Cumhuriyet'ten sonra Bingöl

'Cumhuriyet'ten Sonra Bingöl' doktora tez konusu olarak ilk defa üzerinde çalışılan bir konudur. Bingöl, Cumhuriyet'e karşı gelen bir gerici ayaklanmanın merkezi olma talihsizliğini yaşamıştır. Yakın tarihin çok önemli olaylarının yaşandığı bu bölgenin coğrafi yapısı üzerinde durulmuştur. İnci bölümün konusunu teşkil eden bölge coğrafyası; yalın ansiklopedik bilgiden ziyade üzerinde yaşanmış tarihi hadiselerin neden ve niçin olduğu sorularına cevap teşkil edecek şekilde arazinin özellikleri açıklanmıştır. Bölgenin arazi yapısı iklim ve nüfus özellikleri üzerinde durulmuştur. Bölge halkının benimsediği 'Zaza' kimliğinin Kürt kimliğinden ayrı olduğu nüfus istatistikleri ile Türkmen ve Çerkez nüfusu, aşiretler ve aşiretlerin bölgeleri ile sayısal miktarları çizelgelerde gösterilmiştir. Türkiye ortalamasına göre doğurganlık oranının en yüksek olduğu bölgede yoğun bir şekilde göç yaşanmakta, istihdam imkanları az, işsizlik çok fazla olduğundan bu sosyal ve ekonomik özelliklerinden dolayı da terör önemli derecede etkin olmaktadır. Buna etki eden coğrafi özellikler ile birlikte tarih boyunca yapılmış hataların da gerçek sebepleri olarak bölge coğrafyası görülmüş ve kabul edilmiştir. İkinci bölümde: bölgenin tarihi üzerinde durulmuştur. Bu bölüm üç kısım halinde incelenmiş olup birinci kısımda eski çağlardan İnci Dünya Harbi'ne kadar Bingöl tarihi incelenmiştir. Bilinen kazı çalışmalarına da yer verilerek incelenen bu bölümde bilinen genel tarih bilgisi içinde kalınarak bir anlamda ansiklopedik bir bilgi sunulmuştur. Bu bölümde Türklerin İslam dinini kabul etmeden önce bölgeye geldikleri, Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun batıya genişleme siyaseti kapsamında İslam-Türk kavimleri kitleler halinde yerleştirerek Anadolu'yu Türkleştirdikleri, 171 bölgenin Moğol istilaları ile yeniden iç karışıklıklar ve istikrarsz bir dönem yaşadığı beylikler döneminde ise 'Mengüçler' yönetiminde kaldığı, sonra Akkoyunlu devleti hükümranlığına geçtiği, Osmanlılar döneminde de Erzurum, Diyarbakır, Elazığ, Bitlis eyalet, sonra da vilayet ve sancakları içerisinde kalarak İnci Dünya Harbi'ne kadar sükunet içerisinde yaşadığı tespit edilmiştir. Bingöl tarihinin ikinci kısmı. İnci Dünya Harbi'nde Bingöl olarak incelemeye alınmış ve aşiret yapılan ile Hamidiye Alayları ve İnci Dünya Harbi'nin en önemli bölümü olan Çapakcur muharebeleri, Masalla deresi ve Oğnut muharebeleri ile Bitlis ve Muş bölgesinde, 16ncı Kolordu Komutanı Mustafa Kemal'in 1915 - 1916 yıllarına ait hizmetleri üzerinde durulmuştur. Bölgenin Rus işgalinden kurtulması ve Ermeniler'in bölgeden göç ettirilmesine ait bilgi ve belgeler incelenmiştir. 3ncü kısımda. Kurtuluş Savaşı'nda Bingöl'ün durumu incelenmiştir. Kurtuluş Savaşı'nda Bingöl'ün daha ziyade Kiğılı Süleyman Necati Güneri'nin Erzurum Kongresi'nin hazırlık ve kongre çalışmalarındaki katkıları üzerinde durulmuştur. Ayrıca, İnci devre TBMM'nde hizmet veren milletvekilleri ile İstiklal Savaşı Gazilerinin isimlerine de yer verilmiştir. 3ncü bölümde Şeyh Sait isyanı incelenmiştir. Bilinen sebepler yanında isyanın siyasi ve askeri hedefleri farklı bir yaklaşımla ele alınmıştır. İsyanın sebepleri üzerinde ayrıntılı olarak durulmuştur. Ayrıca isyanın dış sebeplerinden ABD, İngiltere ve Rusya' mn etkileri üzerinde geniş bir şekilde durulmuştur. İsyanın başlaması ve genişlemesi ile isyanın bastırılmasına ait bölümde 16 adet yeni belge incelenerek metine dahil edilmiştir. Anılan belgelerin fotokopileri metin içinde ve metin sonunda ek olarak gösterilmiştir. İsyana ilk defa karşı koyan 172 halk Kiğı halkıdır. Bu özelliğiyle dikkat çekici olan isyanın Kiğı cephesi 7 adet yeni kroki tipi belge üzerinde çalışılarak ayrıntılı olarak açıklanmıştır. İncelenen belgelerden iki adedi isyanın başlamasına, bir adedi idarenin hatası ve Bitlis Divan-ı Harbi'nde yargılanan Azadi Örgütü'nün kurucusu ve başkanı durumunda olan ve Erzurum Kongresi'ne de katılan Hacı Musa'nın serbest bırakılmasına dair, bir adedi isyancıların çalışma yöntemlerine örnek teşkil etmek üzere Palu müftüsünün Dersim aşiretlerini tehdit ve isyana teşvik edişine ait, bir adedi de 2nd Ordu Müfettişliği'nin isyancıların kimlikleri hakkında bilgi isteği, bir adedi sıkıyönetim ilam ve seferberlik ilanını gerektirecek ciddiyette olan Elazığ'ın kuvvet ihtiyacı talebi, 7 adedi Kiğı cephesindeki muharabelerin incelenmesi, bir adedi 7 Mart 1925 tarihinde isyanın çok etkin ve yaygın olduğu bir zamanda Mustafa Kemal'in Türkiye Cumhurbaşkanı sıfatıyla milleti hizmete ve Cumhuriyet'i korumaya davet eden ve isyan hakkında milleti bilgilendiren mesajının 88 numaralı resmi gazetede yayınlanan tebliği, bir adedi isyanın etkisinin kırıldığı, Şeyh Sait'in yakalandığını bildiren resmi rapor ile isyandan sonra yapılan çalışmaların ve teşkil edilen komisyonların teşkiline ait Hükümet Kararnamesi ile isyanda kusur ve ihmali görülen ve mahkum olan Genç valisi İsmail Hakkı Bey'in, 29 Mayıs 1929 yılında çıkarılan 1474 sayılı özel af yasası ile affına dair yasa yeni belge olarak sunulmuştur. Ayrıca isyana katılan aşiretler ile katılmayanlar ve isyandan sonra bölgede yapılan ıslahat çalışmaları, mülki idare değişiklikleri ve 2nd dönemden itibaren milletvekilleri, valiler, kurucu meclis üyeleri ve senatörler ile Kore ve Kıbrıs gazilerinin isimlerine yer verilmiştir. 173 Araştırmanın son bölümü 4ncü bölüm olarak illegal 'Kurdistan İşçi Partisi ' olarak 1981 yılından beri Suriye'de kurulan 'Haybun' teşkilatı ile Ermeni - Kürt işbirliğinin sonucu olarak 15 yıldır bölge insanına zulmeden terör örgütü üzerinde durulmuştur. Anılan terör örgütünün dış ve iç desteği ile örgütün gerçek niyeti, iddia ve isnatları üzerinde durulmuştur. Bölge halkından şehit düşen asker ve korucuların isimlerine yer verilmiştir. Araştırmada, çok miktarda isimleri kapsayan liste ve çizelgeler kullanılmıştır. Metnin akıcılığını engelleyici nitelikte olmasına rağmen bunlar şehitler veya hizmeti geçenlerdir. Bu nedenle isimlerinin bilinmesine ihtiyaç vardır ve çizelgelerden vazgeçilememiştir. İncelemede bazı tamamlayıcı bilgi niteliğinde 11 adet ek kullanılmıştır. 174