Sermaye bütçelemesinde risk analiz yöntemleri ve değerlendirilmesi

Rekabetçi piyasa ekonomilerinde tüm işletmelerin esas amacı varlıklarını devam ettirmek ve piyasa değerlerini artırmaktır. Bu nedenle, her işletme piyasadaki değişmelere bağlı olarak yeni üretim kapasitelerinin kurulması, mevcut kapasitelerin genişletilmesi ve yenilenmesi ya da modernizasyonu amacıyla sabit sermaye yatırımlarında bulunmak zorundadır. Ancak bu yatırım faaliyetlerinin büyük miktarda kaynak harcaması gerektirmesi, işletmelerin piyasa değerini ve sürekliliğini doğrudan etkilemesi nedeniyle, dikkatlice planlanması ve değerlendirilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla, bu yatırımlarda yatırımın kendisi kadar planlaması da çok önemlidir. Getirileri bir yıldan fazla olması beklenen varlıklara yapılan harcamaları planlama süreci, sermaye bütçelemesi kavramı olarak tanımlanmaktadır. Burada 'sermaye' kelimesi üretimde bulunan sabit varlıkları ifade ederken, ' bütçe' kelimesi de gelecekte belirli bir süre için tahmin edilen nakit giriş ve çıkışlarını detaylı bir biçimde gösteren planı ifade etmektedir. Bu çalışmanın da temel amacı sabit sermaye yatırımlarının planlanmasında ve karara bağlanmasında yaygın olarak kullanılan sermaye bütçelemesi sürecini incelemek, bu amaçla kullanılan belli başlı yöntemleri değerlendirmek ve bir bütünlük içinde karşılaştırarak her yöntemin avantaj ve dezavantajlarını ortaya koymaktır. Böylece, uygulamada sermaye bütçelemesi kararlarının nasıl alındığı, şirketlerin hangi yöntemleri hangi 140 projeler için kullandığı ve ayrıca bu yöntemlerin uygulanmasında karşılaşılabilecek sorunların neler olabileceği açıklanmaya çalışılmıştır. Bu amaçla çalışmanın giriş bölümünde sermaye bütçelemesinin önemi ve gerekliliği vurgulandıktan sonra, ikinci bölümde sermaye bütçelemesi kavramının kapsamı, hedeflediği sabit sermaye yatırım projelerinin genel çerçevesi ve bu yatırım projelerinin şirketler için önemi sırası ile açıklanmıştır. Böylece, sistematik bir bütünlük içinde, şirketlerin esas amacı olan sürekliliği sağlama ve piyasa değerini artırma açısından vazgeçilmez bir öneme sahip olan yatırım faaliyetlerinin planlanmasında, sermaye bütçelemesinin yeri ve öneminin açıklıkla ortaya konulması hedeflenmiştir. Daha sonra, çalışmanın üçüncü bölümünde sermaye bütçelemesi amacıyla kullanılan belli başlı yöntemler açıklanmış ve karşılaştırmalı olarak kullanımdaki avantaj ve dezavantajları verilmiştir. Bu arada bu yöntemlerin Amerika Birleşik Devletleri'ndeki araştırmalara göre uygulamada ne kadar yaygın olarak kullanıldığı belirtilmeye çalışılmıştır. Gelecekte uzun bir döneme yönelik olan sermaye bütçelemesi kararlarının vazgeçilmez bir parçası olan risk ve riski analizi yömtemleri konusunda, çalışmanın dördüncü bölümünde, analizlerde kullanılan olasılıkların elde ediliş biçimine bağlı olarak, objektif ve sübjektif yöntemler adı altında iki ayrı alt bölümde açıklanmıştır. Karar ağacı, duyarlılık analizi, olasılık analizi ve Monte Carlo simülasyon tekniğini kapsayan objektif yöntemlerde, olasılıklar geçmişş verilere dayalı olarak belirlenir ya da özellikleri 141 bilinen standart istatistiksel dağılımlardan ve/veya ampirik dağılımlardan türetilir. Buna karşılık sübjektif yöntemler olarak bilinen ve senaryo analizi, riske göre indirgenmiş iskonto oranı ve kesinlik eşdeğeri yöntemlerini kapsayan yöntemlerde olasılıklar yöneticilerin sübjektif değer yargılarına göre saptanmaktadır. Hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, risk analizinin temel amacı sonucun beklenenden sapma olasılığını belirlemek ve bu olasılığın alınacak karar üzerindeki etkisini ortaya koymaktır. Bu bakımdan geleceğe uzanan sermaye bütçelemesi kararlarında risk, bilimsel yaklaşımlara dayalı olarak mutlaka göz önünde bulundurulması gereken önemli bir faktördür. Son zamanlarda sermaye bütçelemesi kararlarında en yağın kullanım alanı bulan yöntemler duyarlılık analizi ve Monte Carlo simülasyonu tekniğidir. Karar vericilere gerçeklere ve varsayımlara dayalı olarak çeşitli aleternatifleri deneme imkanı sağlayan bu yöntemlerin mevcut bilisayar yazılım programları ile uygulaması oldukça kolaylaşmıştır. Bu amaçla bir örnek uygulama sunmak için, bu çalışmada TÜPRAŞ Kırıkkale Rafinerisinin yatırım projesine dayalı olarak Excel paket programı ile duyarlılık ve simülasyon denemeleri yapılmaya çalışılmıştır. Elde edilen veriler ışığında projenin riskliliği ve duyarlı olduğu faktörler belirlenerek projenin tutarlılığı belirlenmeye çalışılmıştır. 142