Sanayi işletmelerinde maliyet yerleri ayırımı ve maliyetlerin mamullere yüklenmesi

Maliyet muhasebesinin temel amacı, üretim birimlerinin maliyetini sağlıklı bir şekilde hesaplamaktır. Bute- mel amacın yanında, ekonomik gelişmeler, işletmelerin hızla büyümesi ve yoğun bir rekabet ortamının doğmasına bağlı olarak, maliyet muhasebesinin maliyet kontrolünü sağlanması, faaliyet planlamasına yardımcı olması ve işletme yönetiminin alacağı kararlarda yardımcı olma fonksiyonları gittikçe önem kazanmaktadır. üretilen mamulün maliyetinin hesaplanması bakımından, maliyetlerin 'direkt' ve 'endirekt' olmak üzere iki ana grupta toplandığı malumdur. Direkt maliyetlerin ilgili olduğu mamul maliyetine y üklenmes inisbeten kolay olmasına karşılık, endirekt maliyetlerin mamullere yüklenmesi çoğu zaman zorluklar yaratmaktadır. Özellikleri itibariyle birbirinden çok farklı maliyet unsurlarından oluşan ve üretimle doğrudan doğruya i- lişkisi olmayan, ancak üretimin sürdürülmesi için gerekli olan endirekt maliyetlerin mamul maliyetine yüklenmesi ile ilgili olarak birçok yöntem geliştirilmiştir. Bu yöntem-lerin ortak amacı dolaylı olarak mamul maliyetlerine yüklenen endirekt maliyetleri mümkün olduğu kadar haklı bir şekilde yükleyip sağlıklı bir birim maliyetleme ve etkin bir maliyet kontrolü sağlamaktır. Bu amaçlar doğrultusunda kurulacak sistemin ilk gayesi, toplanan genel imalat maliyetlerini 'maliyet yerleri' itibariyle toplayıp, seçilecek maliyet yükleme hadlerine göre o maliyet yerlerindeki mamul maliyetine yüklemektir. Bu itibarla, yapılacak hesapların gerçeğe yakınlık derecesi büyük ölçüde 'maliyet yerleri ayırımı' ve 'faaliyet ölçüsü seçimi' sırasında gösterilen önem ve titizliğe bağlı olacağı malumdur. Dört bölümden oluşan bu çalışmada sanayi işletmelerinde maliyet yerleri ayırımı ve maliyet yerleri itibariyle toplanan genel imalat maliyetlerinin maliyet yerlerine ve mamullere yüklenmesi konuları ele alınmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde maliyetlerin oluşu mu ve önemi, maliyet yerleri kavramının tanımı ve özellikleri, maliyet yerleri ayırımının temel amacı ve sağladığı yararlar, maliyet yerleri ayırımının kriterleri ve maliyet sistemleri ile olan ilişkisi, maliyet yerleri ayırımının IIderinleştirilmesi ve maliyet yerleri ayırımında dikkat e- dilecek hususlar ele alınmıştır. İkinci bölümde ise, genel imalat maliyetlerinin tanımı ve özellikleri, saptanması ve hesaplanması, genel imalat maliyetlerinin mamuller ve maliyet yerleri açısından gösterdikler farklılıklara ve genel imalat maliyetlerini o- luşturan çeşitli maliyet unsurlarının tanımı ve özelliklerine yer verilmiştir. Çalışmanın üçüncü bölümünde genel imalat maliyetlerinin maliyet yerlerine dağıtımı ve kullanılacak maliyet dağıtım anahtarları, ikinci dağıtım olarak adlandırılan yardımcı maliyet yerlerinde toplanmış bulunan genel imalat maliyetlerinin esas maliyet yerlerine dağıtımı ve kullanılabilecek maliyet dağıtım yöntemleri, esas maliyet yerlerin de toplanmış genel imalat maliyetlerinin mamul maliyetleri ne yüklenmesi ile ilgili olarak faaliyet ölçüsü seçimi ve faaliyet ölçüsü olabilecek çeşitli maliyet yükleme hadleri, üzerinde durulmuştur. Bu bölümde ayrıca fiili genel imalat maliyetlerinin mamul maliyetlerine yüklenmesi sırasında karşılaşılan güçlükler, tahmini genel imalat maliyetleri yükleme hadlerinin hesabı, dağıtım ve yüklemede kullanılmasına ve esas maliyet yerlerinde toplanan genel imalat maliyetlerini üretilen mamul maliyetine yüklemede bir veya bir- IIIden fazla faaliyet ölçüsü seçimi ile ilgili konulara yer verilmiştir. Çalışmanın son bolümü konu ile ilgili olarak, metal sanayiinde faaliyet gösteren bir işletmede yapılan incelemeye ayrılmıştır. Yapılan incelemede, işletmenin tanıtılması, üretilen mamullerin ayırımı ve üretim süreçleri, işletmeda oluşan genel imalat maliyetlerinin saptanması, mamul maliyetlerine yüklenmesi ve işletmede yapılan maliyet yerleri ayırımına yer verilirken, işletmede uygulanan sistem belli bir çerçeve içinde değerlendirilip eleştirilmiştir. Aynı çerçeve içinde sistemde görünen eksik ve yanlış uygulamalara düzeltici tedbirler niteliğinde öneriler getirilmiştir. IV