Türkiye'de yerel yönetimler ve Belediye İktisadi Teşebbüsleri

Toplumların en geniş ve en gelişmiş örgütsel yapısı olan devlet kendisini oluşturan toplumun kollektif ihtiyaçlarını karşılamak durumundadır. Birtakım finansman tekniklerini uygulayarak gelir elde eden, bu geliri de kamusal ihtiyaçlarm harcamasında kullanan devlet, üretici birimleri olarak merkezi yönetim ve yerinden yönetim birimlerini esas almaktadır. Merkezi yönetim; kamu hizmetlerinin belirli bir merkezden, 'hiyerarşik' bir yapı içerisinde ve 'yetki genişliği ilkesi' altında sunulmasını ifade etmektedir. Yerinden yönetim ise bir takım siyasal ya da idari kararların merkez hiyerarşisine dahil olmayan organlar tarafından alınmasını öngörmektedir. Yerinden yönetim, 1- Siyasal yerinden yönetim, 2- İdari yerinden yönetim olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. İdari yerinden yönetim de uygulama alanı itibariyle ikiye ayrılmaktadır. Bunlar hizmet bakımından yerinden yönetim ve Ma halh yerinden yönetimdir. Yerel yönetimler, yerinden yönetim esasının 'mahalli yerinden yönetim ilkesi'nin uygulama alam olarak görülmektedirler. Yerel yönetimler, yerel halkın kollektif yaşam gereklerinden ortaya çıkan birimlerdir. Yerel yönetimler iktisaden kaynak dağılımında etkinliğin sağlanmasına yardımcı olabilirler. Yerel yönetimler kamu ekonomisinin bölgesel düzeydeki üretici birimleri olduklarından, iktisadi refahın maksi- mizasyonu için merkezi yönetimle uyumlu bir kaynak tahsisine girmektedirler. Burada önemli olan, söz konusu hizmet hangi idare tarafından en etkin biçimde üretiliyorsa hizmeti o idarenin sunmasıdır. Bunun saptanabilmesi için de hizmetin faydasının yayıldığı alan, negatif dışsallıklar, hizmete ilişkin talep ve üretim ünitesinin optimum ölçekte kurulabilmesi gibi unsurlar göz önünde tutulmalıdır. 11 Yerel yönetimler kamu hizmeti üretim birimi olarak merkezi yönetimle bir takım mali ilişkilerde bulunur. Bu mali ilişkilerde biri gelirle diğeri de giderle ilgili olmak üzere iki yönlü fonksiyonel bir ilişki söz konusudur. Bu ilişki literatürde 'Mali Tevzin' olarak karşımıza çıkmaktadır. Merkezi yönetimle yerel yönetimler arasındaki hizmet bölüşümünde bir takım kriterler vardır. Bunlar ekonomik kriter ile etkinlik kriteridir. Merkezi yönetimin yerel yönetimlerle olan finansal ilişkilerinde gelir bölüşümü söz konusu olmaktadır. Gelir bölüşümü, idarelerarası hizmetlerin gerektirdiği gelirlerin belirli kurallara göre dağıtılmasıdır. Türkiye'de yerel yönetimler 1- İller, 2- İlçeler ve Bucaklar gibi mülki taksimatlandırmanın yanı sıra 1- İl Özel İdareleri, 2- Belediyeler, 3- Köyler, olmak üzere 3'e ayrılmaktadırlar. İl Özel İdareleri 1913 tarihli kanunla kurulmuş tüzel kişiliğe sahip birimlerdir. İl halkının su, yol, eğitim, kültür, sağlık, tarım, ekonomi gibi ortak ve yerel ihtiyaçlarını karşılama gayesinde olan Ü Özel İdarelerinin organları 1- Vali, 2- İl Genel Meclisi, 3- İl Daimi Encümeninden oluşmaktadır. Bu idareler finansmanım 1- Kendi öz gelirlerinden; 2- Merkezi yönetimden aldıkları paylardan, 3- Bağış ve yardımlardan, 4- Borçlanma yoluyla sağlamaktadırlar. Ill Yerel yönetim birimlerimizden birisi de köylerdir. Köyler doğal bir toplumsal varlık durumundadırlar. 18 Mart 1924 tarihli Köy Kanunu ile hukuki bir düzene bağlanan köylerde köy yönetimleri kurulur. Anayasamız 127. maddesine göre 'Köyler Kamu tüzel kişiliğine sahip yerel yönetim birimidirler.' Köy yönetimleri 1- Muhtar, 2- Köy Derneği, 3- İhtiyar Meclisinden oluşmaktadır. Köylerin imece, salma gibi gelirleri vardır. Türkiye'de yerel yönetimler içinde belediyelerin önemli bir yeri vardır. Komün idarelerinin tipik bir örneğini oluşturan belediyeler Anayasal bir yerel yönetim birimidir (A. Y. 127). Belde halkının müşterek ihtiyaçlarını karşılayan kamu tüzel kişiliğine sahip kurum olan belediyelerin organları: 1- Belediye Meclisi, 2- Belediye Encümeni, 3- Belediye Başkanı'ndan oluşmaktadır. Belediyelerin yerel hizmet görevleri 1580 sayılı kanunla belirtilmiştir. Sağlık, imar, ulaşım, yol, su, kanalizasyon, itfaiye, çöp toplama, gibi hizmetler örnek olarak gösterilebilir. Belediyeler finansmanlarını, 1- Merkezi yönetimden aldıkları paylarla, 2- Kendi özgelirleriyle, 3- Yardımlar ve 4- Borçlanma ile sağlanmaktadırlar. Büyükşehir belediyeleri 3030 sayılı kanunla kurulmuşlardır. İlke olarak belediyelerle aynı idari ve mali yapıya sahiptirler. Belediyelerin sundukları hizmetler genellikle yan kamusal ve piyasa malı niteliğindedir. İtfaiye, sokak aydınlatması gibi tam kamusal mallar da üreten belediyelerin hizmetleri içerisinde bu hizmetler büyük bir yer tutmamaktadır. Kanalizasyon, çöp toplama gibi yan kamusal mallar ile gaz dağıtımı ulaşım, su, fınnlar gibi piyasa malı nitelikli mal ve hizmetler belediyelerin hizmet ağı içinde önemli paya sahip belediyeler yan kamusal ve özel mal ve hizmetleri Belediye iktisadi Teşebbüsleri diye adlandınlan işletmeleri aracılığıyla üretmektedirler. Bu teşebbüsler piyasayı düzenlemek, hizmetin ortaklaşa ve geniş sunulmasından maliyet tasarrufuIV sağlamak, piyasa bozukluklarını gidermek, doğal tekel niteliğinde olanların bu özelliklerinden yararlanmak, dışsal zararları ortadan kaldırmak gibi nedenlerle kurulmuşlardır. Bu hizmetlerden yararlananlar bir bedel ödemek durumundadırlar. Çünkü bu hizmetlerde özel fayda/sosyal faydadan üstündür. Belediye hizmetlerini üreten iktisadi teşebbüsleri iki ayrı açıdan ele alınabilir. 1- Kamu hizmeti olarak sayılan, belde halkının ortak ihtiyacını karşılayan içme ve kullanma suyu, şehir içi taşıma, gibi hizmet üreten işletmeler, 2- İktisadi ve ticari nitelikli teşebbüsler. Belediye iktisadi teşebbüslerinde bir takım fiyatlama politikaları uygulanmaktadır. Bunlar marjinal maliyete göre, ortalama maliyete göre, çoklu tarifelendirme esasına göre, maliyet-artı kar esasma göre fiyat farklılaştırmasına göre ve yoğun talep bileşik maliyetler esasma göre saptanan fiyat politikalarıdır. Belediye İktisadi Teşebbüsleri genelde zarar eden kuru- luşlardır. Bunlann zarar ediş nedenleri olarak kötü yönetim, poütik çıkarlar, denetimsizlik, kaynak-altyapı yetersizliği ve bazı iktisadi ve mali politikalar izlemek vb. gibi sebepler söylenebilir. Belediye İktisadi teşebbüsleri bu açıklarını, fiyatlama politikalarında değişiklik yaparak, tasfiye-tadilat ederek borçlanarak ya da özelleştirmeye giderek kapatma yollarına başvurmaktadırlar. Teorik olarak sınıflandırdığımız Belediye İktisadi Teşebbüslerini uygulamada da sınıflandırmak mümkündür. Bu sınıflandırma; 1- İktisadi ve Ticari faaliyet gösteren Belediye İktisadi Teşebbüsleri (Hizmetlerde etkinliği ve verimliliği sağlamak, kamu hukukunun katı kurallarından, bürokrasinin ağır işlemesinden merkezi yönetimin 'vesayet' denetiminden, mevcut personel rejiminin belediyelerde nitelikli eleman çalıştırmasını en-gellemesinden ve ihale yoluyla özel girişimlere giden kamu fonları aktarımından kurtulmak için tamamen ticaret kanunu hükümlerine tabi anonim şirket olarak kurulmuşlardır. Bunlara TANS AŞ, BELTAŞ, İSTON, BELBİM, BELKO, İstanbul Halk Ekmek, Ankara Halk Ekmek, İZBELKO, İZULAŞ gibi şirketleri örnek olarak göstermek mümkündür. Şirketleşme yöntemi daha çok büyükşehir belediyeleri tarafından uygulanmaktadır. İstanbul Büyükşehir Belediyesinin 22, Ankara Büyükşehir Belediyesinin 9, İzmir Büyükşehir Belediyesinin 14 teşebbüste iştiraki vardır. 2- Kamu Hizmeti Üreten Belediye İktisadi Teşebbüsleri su, ulaşım gibi kollektif ihtiyaçların giderilmesi için özel kanunlarla kurulmuş, müstakil bütçesi olan ve kamu tüzel kişiliğine sahip teşebbüsler olarak kurulmuştur. Bunlara örnek olarak İSKİ ve İETT gösterilebilir. İSKİ 20.11. 1981 tarih ve 2560 Sayılı kanunla İstanbul Belediyesinin su kanalizasyon hizmetlerini yürütmek, bu amaçla her türlü tesisi kurmak, kurulu alanları devralmak ve işletmek üzere kurulmuştur. Bağımsız bir bütçeye sahiptir. Tüze kişiliği vardır. Gelir kaynakları; su satışları, kanalizasyon tesislerinden yararlananlardan alınacak katılma paylan, yardımlar; işletme gelirleri, bağışlar, özel hizmetlerden sağlanan gelirlerden ibarettir. İ. E. T. T. 16.6. 1939 tarih 3645 sayılı kanunla kurulmuş İstanbul belediye sınırları içinde otobüs ve tramvay toplu taşıma hizmetlerini yürüten özel bütçesi olan, tüzel kişiliğe sahip bir teşebbüstür. 1982 yılında elektriğin TEK'e devredilmesinden sonra teşebbüs zarar etmeye başlamış ve bu zarar etme durumundan bugüne kadar hala kurtulamamıştır.