Developing a new institutional economics framework in urban transport systems: An institutional analysis of Istanbul's urban transport

Yeni Kurumsal İktisat, kurumların sosyo-ekonomik sistemlerin performansı üzerindeki rolünü açıklamaya çalışan ve giderek yaygınlaşmakta olan disiplinler arası bir ekonomik yaklaşımdır. YKİ; işlem maliyeti ekonomisi, vekalet teorisi, sözleşmeler teorisi ve mülkiyet hakları ekonomisi gibi farklı ekonomik teorileri içermektedir. YKİ temelli yaklaşımlar farklı sektörlerde ve kamu politikaları araştırmalarında kullanılsa da, kent içi ulaşım sistemlerinin yönetim ve organizasyonunda YKİ temelli ekonomik teori ve yaklaşımların sonuçları araştırma konusu olmamıştır. Bu doktora tezi, YKİ literatürünün geniş çaplı araştırma ve yorumlanması üzerine bina edilmiş olup, kent içi ulaşım sistemlerinin yönetimi için yeni bir bakış açısı ve çerçeve sağlamaktadır. Kent içi ulaşım sistemleri karmaşık sistemler olup ulaşım otoriteleri, yerel yönetimler, işletmeciler ve yolcular gibi ulaşım aktörlerini içermektedir. Bu aktörler birbiriyle kurumsal bir çevre içerisinde etkileşime geçmektedir. Bu kurumsal çevre; kuralları yapılandırırken, aynı zamanda aktörlerin rollerini, yükümlülüklerini ve teşvik yapılarını da belirlemektedir. Literatürde kent içi ulaşım sistemleri ile ilgili önceki çalışmalarda bu kurumsal çevre verili kabul edilip sorunsallaştırılmamıştır. Bu tezin amacı, YKİ perspektifinden kent içi ulaşım sistemlerinin yönetilmesindeki kurumsal konuları tespit ve analiz etmektir. YKİ literatüründe çokça kullanılan işlem maliyeti, vekalet teorisi, sözleşmeler ve mülkiyet hakları gibi teori ve kavramlar, aktörlerin ve organizasyonların kendi kurumsal düzlemleri içerisindeki karşılıklı etkileşimlerinin kavramsallaştırılmasında yardımcı olmaktadır. Aktörlerin çıkarları, teşvik yapıları, güçleri, yükümlülükleri ve eylemleri kurumsal çevreyi şekillendirmektedir. Ulaşım aktörleri arasında gücün, bilginin ve kaynakların asimetrik dağılımı, kurumsal çevrenin kavramsallaştırılmasında ve irdelenmesinde özellikle dikkate alınmalıdır. Etkin işleyen bir kent içi ulaşım sistemi için, kurumsal mimarinin aktörler arasındaki ilişkilerin sonucunda ortaya çıkan dışsallıkları önleyecek şekilde düzenlenmesi gerekmekte bu da kurumsal analizi gerekli kılmaktadır. Bu amaçla, tezde YKİ'de sıklıkla kullanılan ve Nobel Ekonomi Ödüllü iki iktisatçı olan Oliver Williamson ve Douglass North tarafından geliştirilen teorilerden yararlanılmıştır. Williamson tarafından geliştirilen işlem maliyeti ekonomisi, yönetişim ve organizasyonel yapıların düzenlenmesine odaklanırken, North tarafından geliştirilen kurumsal analiz yaklaşımı, kurumsal değişim ve kurumsal çevreyi açıklamakta kullanılmaktadır. Gelişmekte olan kentlerdeki hızlı kentsel büyüme ve sonucunda ortaya çıkan kent içi ulaşım sorunları büyük çaplı reform girişimlerini gerektirmektedir. Fakat bu reform çabaları genellikle kurumsal çevrenin rolü göz ardı edildiğinden başarısız olabilmektedir. Kent içi ulaşımın yönetişim yapısını ulaşım otoritesi oluşturmak üzere düzenlemek, kurumsal çevreyi de hesaba katması gereken kurumsal değişime bir örnektir. Bu tezde YKİ'den yararlanarak, bu şekilde ortaya konacak kurumsal girişimlere kılavuzluk etmek üzere bir kurumsal değişim çerçevesi önerilmektedir. Yerel yönetimlere bağlı ulaşım otoriteleri ve işletmecileri, yolcularla birlikte kent içi ulaşım sisteminin ana aktörlerini oluşturmaktadır. İşletmeciler tarafından sağlanan hizmet kalitesi, aktörler arasındaki pozitif ilişkilerin derecesine bağlıdır. Yolcular güvenilir, öngörülebilir, ekonomik ve konforlu bir ulaşım hizmeti talep ederken, otobüs işletmecileri yolculuk gelirlerini artırarak karlılıklarını eniyilemeye çalışmaktadır. Bununla birlikte, belediyelerin sahipliğindeki otobüs işletmeleri karlılık temelli olmayan ulaşım hizmeti sağlamaktadır. Diğer taraftan, yerel ulaşım otoritelerinin de yolcuların ve işletmecilerin karşılıklı beklentilerini tatmin edici bir düzeyde karşılayacak kurumsal bir çevreyi oluşturması beklenmektedir. Son yıllarda, kent içi ulaşımda ulaşım otoritesi ve işletmeciler arasındaki ilişkilerin düzenlenmesine dair endişeler artmıştır. Dünyada ulaşım otoriteleri tarafından yapılan sözleşmelerle belirli periyotlarda ulaşım hizmeti vermek üzere seçilen işletmeciler sayesinde maliyet etkinliği ve hizmet kalitesi artırılmaya çalışılsa da bu yöntemin iyi yapılandırılmamış kurumsal çevrelerde uygulanabilirliği bazı belirsizlikleri beraberinde getirmektedir. Bu tezde YKİ içerisinde yer alan teorilerden biri olan işlem maliyeti ekonomisinden faydalanarak, kurumsal faktörlerin otorite işletmeci ilişkileri üzerine etkisi kavramsallaştırılmakta ve sözleşme yönteminin etkinliğini tartışılmaktadır. Tez beş ana bölümden ve bölümlere dair yayınlanan makalelerden oluşmakta olup, her bölüm diğer bölüme altlık oluşturacak şekilde yapılandırılmıştır. Birinci makalenin yer aldığı ikinci bölümde, YKİ yaklaşımlarının kent içi ulaşım sistemlerinin yönetimi için sunduğu yaklaşımlar, teoriler ve bakış açıları incelenmektedir. İkinci makalenin yer aldığı üçüncü bölümde, kurumsal değişim yaklaşımları kullanılarak İstanbul'da kurulması planlanan ulaşım otoritesi ile ilgili değerlendirmelere yer verilmiştir. YKİ'nin sağladığı işlem maliyeti ekonomisi ve vekalet teorisi gibi yaklaşımlar dördüncü ve beşinci bölümde yer alan İstanbul'un kent içi ulaşım sistemindeki kurumsal sorunların çözülmesinde kullanılmaktadır. Son olarak altıncı bölümde doğrusal olmayan programlama yöntemiyle İstanbul için otorite ve işetmeci arasında en optimum ödeme şekli seçilmiştir. Böylelikle bu tezle gerek teorik gerekse de uygulamalı yönüyle YKİ ve ulaşım literatürüne önemli katkı sağlamak hedeflenmiştir. Tezin ikinci bölümünde, YKİ perspektifinden kent içi ulaşım sistemlerinin yönetimi ile ilgili kapsamlı bir literatür taraması sağlanmaktadır. Böylelikle kent içi ulaşım sistemlerinin kurumsal konfigürasyonu ortaya konulmaktadır. Bu amaçla, kent içi ulaşım sistemlerine dair mevcut literatürü yapılandırmak üzere YKİ temelli kurumsal bir çerçeve önerilmektedir. Kent içi ulaşım sistemlerinin yönetimi ile ilgili konuları kavramsallaştırmak ve sorunsallaştırmak amacıyla YKİ'nin uygulanabilirliği araştırılmakta ve sonucunda kent içi ulaşımın kurumsal resmi ortaya konulmaktadır. Kent içi ulaşımdaki enformel ve formel kurumlar, yönetişim yapıları ve sözleşme ilişkileri gibi kurumsal katmanlar YKİ'nin sunduğu perspektifle incelenmektedir. Bu kurumsal katmanlar kent içi ulaşım sistemlerinin kurumsal mimarisinin yapı taşlarını oluşturmakta ve önerilen kurumsal çerçeve bu katmanların kendi içindeki ve aralarındaki ilişkileri sistematik bir şekilde analiz etmektedir. YKİ'nin potansiyel katma değeri araştırılmakta, literatürde konuyla ilgili araştırılmamış alanlar tespit edilmekte ve gelecekte ortaya konacak YKİ-temelli çalışmalar için yol gösterilmektedir. Tezin üçüncü bölümünde, önerilen kurumsal çerçevede içerilen teorik yaklaşımları somutlaştırmak amacıyla, İstanbul'un kent içi ulaşım sistemi vaka çalışması olarak ele alınmaktadır. İstanbul'da metropoliten ulaşım otoritesi kurma çalışmaları İstanbul'un yaşadığı kurumsal sorunları gündeme getirmiştir. Giderek etkisi artan kent içi ulaşım sorunlarıyla yaklaşık 15 milyon nüfusa sahip İstanbul, kent içi ulaşım yönetişimi ve kurumsal çevreyle ilgili sorunlara dair kullanışlı bir örnek sunmaktadır. Geliştirilen kurumsal çerçeve ve İstanbul vakasından elde edilen sonuçlar, kent içi ulaşım sistemleriyle ilgili kurumsal değişim girişimlerinde kurumsal çevreyi analiz etmenin ve kurumsal katmanları tespit etmenin ne kadar önemli olduğunun altını çizmektedir. Tezin dördüncü, beşinci ve altıncı bölümlerinde, otorite ve işletmeci arasındaki işlem yapılarının ve arayüzlerinin kurumsal çevre içesinde ne kadar iyi yapılandırıldığının kent içi ulaşımdaki sözleşmelerin uzun dönemli performansı üzerinde ciddi bir etkisinin olduğu savunulmaktadır. Ortaya konan teorik argümanları desteklemek üzere; formal ve paratransit ulaşım modlarını içeren hibrit bir ulaşım sistemine sahip olan İstanbul'un toplu ulaşım sistemini ele alan kalitatif vaka analizi çalışması önerilmektedir. Çalışmanın sonuçları; daha geniş kurumsal çevreyi içermeyen sözleşmesel çözümlerin başarılı sonuçlar vermeyebileceğini ortaya koymakta ve özellikle gelişmekte olan kurumsal yapılara sahip kentler için daha hibrit çözümler önermektedir. İstanbul'un kent içi ulaşımında yer alan işletme ve kurumlarla yapılan görüşmeler ve diğer analizler göstermektedir ki ulaşım otoritesi ve işletmeciler arasındaki vekalet maliyetleri güvenlik, konfor, güvenilirlik ve ekonomiklik gibi başlıklarda daha düşük hizmet kalitesine sebep olmaktadır. Net maliyete dayalı mevcut işletmeci ilişkilerinin sebep olduğu vekalet maliyetleri bu hizmet kalitesi sorunlarının sebebi olarak ortaya konmakta ve bunun yerine performans bazlı brüt maliyete dayalı bir sözleşme modeli önerilmektedir. Bu model, düzenleyici ve finansal mekanizmaların net maliyete dayalı sözleşmenin yarattığı problemleri ortadan kaldırmada yeterli olmadığı yerlerde, işletmecilerin çıkarlarını değiştirerek vekalet maliyetlerini azaltmayı hedefler. İstanbul için önerilen bu model, özellikle gelişmekte olan şehirler için transfer edilebilir dersler ve sonuçlar içermektedir.