Gelişimsel Düzenleme Modeli çerçevesinde genç yetişkin, orta yaş ve yaşlılıkta kontrol stratejilerinin incelenmesi

Araştırmanın temel amacı, yetişkin gelişimini açıklayan modellerden biri olan 'gelişimsel düzenleme modelini', genç yetişkinlik, orta yaşlılık ve yaşlılık olmak üzere üç ayrı dönemde ayrıntılı olarak irdemelektir. Bu amaç doğrultusunda, modelin önemli bileşenleri olan optimizasyon ve kontrol stratejileri ile yetişkinlikteki gelişimsel hedeflerde ortaya çıkan değişmeler, gelişimsel olarak incelenmiştir. Modeldeki stratejilerin işlerliği ile yakından ilişkili olabileceği düşünülerek bireylerin yaşama bakış açıları da bir değişken olarak ele alınmıştır. Araştırmanın örneklemini 20-75 yaşları arasında orta dereceli okul ve yüksekokul mezunu kadın ve erkek denekler oluşturmuştur. Her yaş grubunda yaklaşık 120 denek olmak üzere toplam 361 denek araştırmaya dahil edilmiştir. Araştırmada veri toplama aracı olarak gelişimsel düzenleme modeli çerçevesinde geliştirilen 'Optimizasyon ve Kontrol Stratejileri Ölçeği', 'Yaşam Yönelimi Testi' kullanılmış ve deneklerin temel yaşam alanlarına ilişkin gelişimsel hedeflerini belirlemek üzere açık uçlu bir soru sorulmuştur. Araştırmanın amacı doğrultusunda ilk olarak, Optimizasyon ve Kontrol Stratejileri Ölçeği psikometrik açıdan sınanmış, sözü edilen ölçme aracının genel olarak ilgili değişkenleri güvenilir düzeyde ölçtüğü görülmüştür. Daha sonraki aşamada, OPS Ölçeğini oluşturan ölçeklere ait alt boyutların her bir kontrol stratejisini ne derece iyi temsil ettiğini belirlemek üzere doğrulayıcı faktör analizi uygulanmıştır. Bulgular, genel olarak optimizasyon ve kontrol stratejilerinin iyi tanımlandığını ve birbirinden güvenilir bir biçimde ayrılabilen yapılar olduğunu göstermiştir. Ancak, model ilk kez araştırmamızda Türk örneklemi üzerinde sınandığı için, 'başlangıç model' olarak tanımlanmış ve her bir stratejiyi en iyi açıklayan alt boyutlara ulaşıncaya kadar çok sayıda model denenmiştir. Sonuçta daha az sayıda alt boyutla temsil edilen bu son modelin, yetişkinlik ve yaşlılığı kapsayan örneklemden elde edilen veriyi başlangıç modele göre daha iyi açıkladığı görülmüştür. II Araştırmanın amacı doğrultusunda, başarılı bir yetişkinlik için önemli işlevi olduğu öne sürülen kontrol stratejilerini yordamada, daha üst düzeyde bir süreç olarak tanımlanan optimizasyonun ve bir kişilik özelliği olan yaşama bakış açısının anlamlı katkıları olup olmadığını incelemek amacıyla, elde edilen verilere hiyerarşik regresyon analizi uygulanmıştır. Bulgular; optimizasyon ve yaşama bakış açısının, ödünleyici birincil kontrol stratejisi dışında diğer stratejileri anlamlı düzeyde yordadığmı göstermiştir. Optimizasyon ve kontrol stratejilerinin yaşa, cinsiyete ve eğitim düzeyine göre değişip değişmediğine ilişkin elde edilen bulgular ise ödünleyici birincil kontrol stratejisi dışında tüm stratejilerde yaşa göre farklılık olduğunu ortaya koymuş, bunun yanı sıra tüm stratejilerin ileri yaşlarda daha fazla kullanıldığı görülmüştür. Seçici ikincil kontrol stratejisinde yaş grubu ve eğitim düzeyi ortak etkisi anlamlı bulunmuş; eğitim düzeyi yüksek genç bireyler, bu stratejiyi daha fazla kullanırken, ileri yaşlarda eğitim düzeyi daha düşük bireyler seçici ikincil kontrolü daha fazla kullanmışlardır. Ödünleyici ikincil kontrol stratejisi açısından da kadınların erkeklere göre bu stratejiyi daha fazla kullandıkları görülmüştür. Kontrol stratejilerini karşılaştıran özetleyici analiz sonucuna göre ise, yaşlı grup dışında birincil kontrolün ikincil kontrol stratejilerine tercih edildiği, cinsiyet açısından da erkeklerin kadınlara göre birincil kontrolü daha fazla tercih ettikleri görülmüştür. Gelişimsel hedefler açısından elde edilen bulgular; bireylerin içinde bulundukları gelişim dönemine paralel biçimde hedefler belirttiklerini ortaya koymaktadır. Buna göre genç yetişkinler iş, aile ve ekonomik hedefleri daha sıklıkla ifade ederken, orta yaşlı ve yaşlılar sağlık, toplumsal, sosyal faaliyetler ve kişisel ilgilere yönelik hedeflere daha fazla yer vermişlerdir. Bunun yanı sıra, genç yetişkinlikten yaşlılığa doğru deneklerin belirttikleri hedeflerde gelişimsel kazançlar yönünde bir gerileme gözlenirken, kayıplardan kaçınmada artış olduğu görülmüştür. Araştırmamızdan elde edilen bulgular, temel alınan gelişimsel düzenleme modeli, diğer araştırma bulguları ve kültüre özgü farklılıklar çerçevesinde tartışılmıştır.