Cizre ilçesinin fiziki coğrafyası

'Cizre İlçesi'nin Fiziki Coğrafyası' isimli bu çalışmada, sahanın jeolojisi, jeomorfolojisi, iklimi, hidrografyası, toprak, bitki ve zeocoğrafya özellikleri ayrıntılı olarak ele alınmaya çalışıldı. İnceleme sahası jeolojik özellikler bakımından Prealpin, Alpin ve Postalpin Arazi olarak gruplandırılıp incelenmiştir. Jeolojik mazide eski Tetis Denizi'nin bir bakiyesi durumunda olan bölgede, Güneydoğu Anadolu otoktonuna ait Mesozoik - Kuaterner yaşlı sedimanter kayalar yüzeylenir. Bu kaya birimleri üzerinde Plio-Kuaterner yaşlı kırıntılardan oluşan Lahta Formasyonu, bu formasyon üzerinde de Kuaterner yaşlı bazaltlar, alüvyonlar, alüvyon yelpazeleri ve eski akarsu çökelleri yer alır. Cizre İlçesi Dicle havzasında yer almaktadır. Rölyefin ana unsurunu Dicle Nehri ve kolları üzerindeki vadiler oluşturmaktadır. Topoğrafya Cizre düzlüğünün kuzeyinde alçak tepeler sonra güneye doğru gittikçe azalan kuestalar şeklindedir. Bu yüzden ilçedeki suların büyük çoğunluğunun drenajı Dicle ve kolları tarafından yapılmaktadır. Cizre ilçesinin güney ve batı kesimleri nispeten sade bir topografyaya sahipken doğu ve kuzeyi oldukça engebelidir. Cizre ilçesi merkezinde, nehir kıyısının doğusunda ve güneyde Yakacık çevresinde killi, kumlu malzemeden teşekkül eden alanlar yer almaktadır. Cizre ilçesi ve çevresinde yaz ayları sıcak ve kurak, kış ayları ılık ve yağışlı geçer. En sıcak ay temmuz (34. 4 OC) en soğuk ay ocak (6.5 OC)'tır. Yaz aylarındaki extrem sıcaklık 20 temmuz 1998'de 48.5 OC e ölçülmüştür. İnceleme sahası Güneydoğu Anadolu Step iklim bölgesi içinde yer almakla beraber aynı zamanda gecikmiş Akdeniz ikliminin görüldüğü sahaların son sınırını oluşturmaktadır. Gecikmiş Akdeniz Yağış Rejimi'nin görüldüğü alanlar batıda Adana civarından başlamakta, Güneydoğu Torosların güney yamaçları boyunca doğuda Cizre'ye kadar devam etmektedir. Yazlar çok sıcak ve kurak, mutlak nem az ve şiddetli buharlaşma söz konusudur. Yıllık ortalam yağış 670, 2 mm. dir. Yıllık yağışın büyük bölümü kış aylarında (% 53.7) düşer. İlkbahar (% 30.4) ve sonbahar (%14.2) ayları da nispeten yağışlı geçer. Yaz döneminde kuraklık çok belirgindir, yaz yağışlarının oranı çok azdır (% 0 .8). Cizre şehrinin bulunduğu kesimde yükselti 400 m. civarında olduğundan gerçek ve indirgenmiş sıcaklık arasında az bir fark vardır. Thornthwaitte ve Erinç Formülüne göre yapılan iklim sınıflandırma ve yağış etkinlik indisine göre Cizre İlçesi ikliminin yarı nemli, kurak ve yarı kurak olduğu görülmektedir. Bu durum güneyindeki sıcak kütlelerin etkisinde kalmasından ve karasal bir alan olmasından ötürüdür. Yüksek kesimlerde yer alan ormanlık sahaların meşe ağaçlarından teşekkül etmesi, bu formüllerin doğruluğunu kanıtlar niteliktedir. İnceleme sahasının tamamı Dicle havzası içerisinde kalmaktadır. Şehir merkezi Dicle Nehri'nin ana kolu kenarında geniş bir alüvyon yelpazesi üzerine kurulmuştur. Bununla birlikte Dicle Nehri'ni Habur, Hezil, Kızılsu ve Nerdüş gibi kollar da besler. Dicle Nehri ve kollarının debileri mevsimlere bağlı olarak değişiklik göstermektedir. DSİ'nin Dicle nehri üzerindeki Cizre ölçüm istasyonunda kışın (15 Ocak 2002'de) debi 512 m3/sn. iken Nisan sonu Mayıs başlarında (30 Nisan 2002'de) 1516 m3/sn olarak kaydedilmiştir. En fazla yağışın kış aylarında düşmesine rağmen, debinin azami seviyesinin Mayıs ayı başlarına rastlaması Dicle Nehrinin yıllık ortalama akımında kar erimelerinin etkisini göstermektedir. İlçe ve çevresinde Dicle Nehrinin suları büyük ölçüde sulamada kullanılmaktadır. Yörede Akdeniz Yağış rejimine bağlı olarak yaz kuraklığının etkili olması ve tarihi süreçteki orman tahribatı gibi sebeplerle mevcut vejetasyon örtüsü antropojen bozkır formasyonları ile meşe türlerinden oluşmaktadır. Dağlık alanda yer alan bozuk ormanlar seyrek niteliktedir. Orman altı bitki örtüsünü kurakçıl bitkilerin oluşturduğu bu bölgedeki başlıca ağaç türü meşelerdir. Yerleşim alanlarının çevresinde doğal bitki örtüsünün aşırı tahribatı neticesi olarak, ormanlık sahalar ilçe yüzölçümünün çok az bir kısmında ancak Cudi Dağının etekleri, Çağlayan, Saraf ve Dirsekli köy ve çevrelerinde görülmektedir. İklimin bu kesimlerde karasal olması doğal bitki örtüsü üzerinde etkili olmuştur. Araştırma sahamızda doğal unsurlar beşeri faktörler üzerinde önemli bir etkiye sahiptir. Topografya'nın düz veya engebeli olması, su kaynakları ve iklim özellikleri, nüfus, yerleşme ve tarım faaliyetlerini önemli ölçüde etkimektedir. Kuzey bölgelerin Cudi ve Gabar gibi iki dağlık alandan oluşması buralarda nüfus ve yerleşmenin seyrekleşmesine aynı zamanda tarım faaliyetlerin de azalmasına neden olmuştur. Böylece çalışma alanında vadi tabanları ile nispeten alçak düzlüklerde tarım faaliyetleri ve nüfus yoğunluğu fazla olmaktadır. Bu faaliyetlerin yoğunlaştığı alanlar güneydeki ovalık alanlar ve Dicle Nehri Vadisinin kenarlarındaki alüvyonlu sahalardır. Cizre ilçesi tarihi bir yerleşim merkezi olup, aynı zamanda Türkiye'nin Ortadoğu'ya en yakın konumda bulunan yerleşmeleri arasındadır. Cizre ilçesi zengin yeraltı kaynaklarına sahiptir, özellikle asfaltit ve petrol bakımından zengin rezervlerin olduğu bilinmektedir. İnceleme sahasında çimento hammaddesi olarak kullanılmaya elverişli kil ve kireçtaşı potansiyelleri de yer almaktadır. Ayrıca yörede yapılan önceki çalışmalarda, fosfat yataklarına ait önemli emareler bulunmaktadır.