Yukarı kızılırmak havzası jips karstının morfometrik ve morfojenetik özellikleri

Jipsler, karbonatlı kayaçlardan sonra Türkiye'nin en yaygın karstik kayacını oluştururlar. Yukarı Kızılırmak Havzası, ülkemizde jips karstının en yaygın ve karakteristik şekillerin bulunduğu alanların başında yer alır. Bu havzadaki jips karstının en yaygın ve ilginç şeklini dolinler oluşturur. Bu dolinler, önceki birçok çalışmada incelenmiştir. Ancak bu çalışmalar küçük alanlarda yapıldığı için; Yukarı Kızılırmak Havzası'ndaki dolinlerin genelinin morfometrik özellikleri ve alansal dağılış özellikleri tam olarak ortaya konulamamıştır. Tespit edilen bu eksiklikten yola çıkılarak, çalışmada söz konusu alanda gelişmiş olan dolinlerin morfometrik ve alansal dağılış özellikleri arazi çalışmaları ve Coğrafi Bilgi Sistemleri tabanlı çalışmalarla ortaya konulmuştur. Dolinlerin morfometrik özelliklerini ve dağılışlarını belirlemek için 1/25. 000 ölçekli topoğrafya haritaları ve 1/3.000-1/5. 000 ölçekli uydu görüntüleri kullanılmıştır. Haritalama çalışmalarıyla topoğrafya haritalarından 10.651 dolin ve uydu görüntülerinden 42.127 dolin tespit edilmiştir. Yoğunluk hesaplamaları jips sınırı dikkate alınarak ve Kernel Yöntemi'ne göre yapılmıştır. Topoğrafya haritalarına göre maksimum dolin yoğunluğu 127 dolin/km2'ye ulaşırken, uydu görüntülerine göre ise maksimum yoğunluk 237 dolin/km2'ye kadar çıkmaktadır. Elde edilen yoğunluk dağılışlarında; topoğrafya haritalarına göre jipsin %47.6'sında, uydu görüntülerinde ise jipsin %26.2'sinde dolin gelişimi görülmemektedir. Dolin yoğunluk sınıflamasına göre düşük ve çok düşük yoğunluktaki alanlar her iki veride de yaklaşık %46'lık orana sahiptir. Yüksek ve çok yüksek yoğunluktaki alanlar, topoğrafya haritalarında %0.7'lik bir alan kaplarken, uydu görüntülerinde %15.3'lük bir alan kaplamaktadır. Yoğunluğun alansal dağılışlarına göre maksimum yoğunluklar, jipsi kuzeyde sınırlayan bindirme hattına paralel olarak doğu-batı doğrultusunda uzanan, yüksek plato karakterindeki alan üzerinde görülür. Yükselti basamaklarına göre dolin yoğunluğu, topoğrafya haritalarına göre 1255- 2300 metreler arasında, uydu görüntülerine göre 1293- 2330 metreleri arasında dağılış göstermektedir. Dolinlerin %90'dan fazlası topoğrafya haritalarına göre 1390- 1776 metreler arasında, uydu görüntülerine göre 1514- 1658 metreler arasında yer alırlar. Yoğunluğun en fazla olduğu yükselti basamağı topoğrafya haritalarında 1600- 1650 metreler arasında (%19.94), uydu görüntülerinde 1500- 1550 metreler (%19.2) arasında yer alır. Dolinlerin uzama oranında ortalama değer 1 .43'tür. Uzama oranı sınıflamasına göre dolinlerin %48'i eliptik, %22'si uzamış, %21'i dairesel-yarı dairesel ve %9'u yarı eliptik şekillere sahiptirler. Ortalama alanı 1111 m2, çevre uzunlukları 127 metre olan dolinlerin %50'sinin alanı 513- 2911 m2'ler arasında, çevre uzunlukları 86-210 metreler arasındadır. Bu iki veriden elde edilen dairesellik değerinin ortalaması 1 .15'tir. Dolinlerin uzun eksenlerine göre belirlenen yönelimlerinde hakim yön KD-GB, ikinci baskın yön ise KB-GD istikametlidir. Bu durum sahanın farklı tektonik kuşaklar arasında yer alması, tabaka doğrultuları ve çatlak sistemleriyle ilişkilidir.