Kadın öğretmenlerin yönetici olmaları önündeki engellerin cam tavan sendromu bağlamında incelenmesi

Bu çalışmada kadın öğretmenlerin yaşadıkları cam tavan sendromunun derinlemesine araştırılması amaçlanmıştır. Kadınların istihdam edildikleri sektörlerin başında gelen eğitim sektöründe, kadın çalışanların tepe noktalara çıkıldıkça sayıca oldukça azaldığı istatistiklerle ortaya koyulmuştur. Milli Eğitim Bakanlığının verilerine göre, bakanlık içerisinde kadın öğretmenlerin oranı yüzde elli dörttür. 62333 okul yöneticisinin sadece 6701 kadın yöneticidir. Seksen bir il milli eğitim müdürü içinde sadece bir kadın bulunmaktadır. Ayrıca, merkez teşkilatında da durum farklılık göstermemektedir. 16 genel müdürden sadece biri, 91 daire başkanından sadece yedisi kadındır. Bu istatistikler nedeniyle, kadın öğretmenlerin kariyerlerine engel olan bu yaşantıları araştırmaya karar verilmiştir. Yapılan literatür incelenmesinde ise bu konuda yürütülen tez çalışmasının oldukça az sayıda olduğu görülmüştür. Çoğunluğu Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere farklı ülkelerde yapılan çalışmalar incelenmiştir. Bu çalışmalar genellikle nicel yöntem kullanılarak yapılmıştır. Yerli araştırmalar incelendiğinde de yine nicel yöntemli çalışmalara ağırlık verildiği dikkat çekmektedir. Bu sebeple bu araştırma, alanda oldukça az sayıda çalışmada olan ve konuyu derinlemesine inceleme olanağına sağlamada etkili olacağı düşünülen karma yöntem araştırma desenlerinden sıralı keşfedici desende gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın nitel verileri, kartopu yönetimiyle seçilmiş özel ve devlet okullarında görev yapmakta olan 41 kadın öğretmenle yarı yapılandırılmış görüşmeler ile toplanmıştır. Nicel kısmının örneklemi ise, 2017- 2018 eğitim-öğretim yılı içerisinde Türkiye'nin farklı bölgelerinden ve farklı kurum tiplerinden çevrimiçi olarak katılan 549 kadın öğretmenden oluşmaktadır. Araştırmanın nicel verileri, araştırmacı tarafından geliştirilen 'Kadın Öğretmenlere Yönelik Cam Tavan Sendromu Ölçeği' ile toplanmıştır. Nitel verilerin analizinde içerik analizi yöntemi, nicel verilerin analizinde ise nonparametrik istatistiksel analiz teknikleri kullanılmıştır. Nitel araştırma sonucunda başlıca şu sonuçlara ulaşılmıştır: Kadın öğretmenlerin cam tavanını oluşturan engelleri bireysel, örgütsel ve toplumsal olarak sıralandırmak mümkündür. Bireysel engeller arasında, kadın öğretmenlerin kendi isteksizlikleri dikkat çekmektedir. Ancak bu isteksizlik keyfi bir durum olmaktan çok, öğrenilmiş çaresizliklerden ve omuzlarında taşıdıkları 'anne olma' ve 'eş olma' gibi çoklu sorumluluklarından kaynaklanmaktadır. Örgütsel engeller arasında ise, en çok vurgulanan; öğretmenliğe göre çalışma saatlerinin oldukça artacak fakat aynı oranda maaş ve statülerinin artmayacağını düşünmeleridir. Kadın öğretmenlerin değindikleri toplumsal engeli ise 'baskı'dır. Kadın öğretmenlerin aileleri, sosyal ve okul çevreleri, kadınların yönetici olmaları konusunda herhangi bir beklentiye sahip değillerdir. Aksine, yönetici olmanın bir kadın öğretmenin hayatını olumsuz etkileyeceğine inanmakta ve kadın öğretmenlere bu yönde söylemlerde bulunmaktadırlar. Bunlara ek olarak, kadın öğretmenler, yönetimde kadınsı ve erkeksi tavır farklılıklarının olduklarını düşünseler de genel olarak adalet, özgüven, deneyim gibi özelliklerin kadın ya da erkek bütün yöneticilerde olması gerektiğine inanmaktadırlar. Ancak kadın öğretmenler, kadınların bu gibi temel özellikleri taşımasına rağmen yönetici olma yolunda ayrımcılıkla karsılaştıklarını düşünmektedirler. Bu ayrımcılıkları aşmak ve cam tavanı kırabilmek için de toplumsal bilinçlenmenin çok önemli olduğunu ve bakanlığın kadın yönetici sayısını arttırmak için birçok adım atması gerektiğine inanmaktadırlar. Yapılan nicel analizle, belirtilen görüşlerin kadın öğretmenlerin demografik bilgilerine göre anlamlı farklılıklar gösterdiği ortaya konulmuştur. Okullarında kadın bir yönetici ile birlikte çalışan kadın öğretmenler, örgüt içerisinde kendilerini baskı altında hissetmemektedirler ve gelecekteki kariyerleri ile ilgili olumlu fikirlere sahiptirler. Erkek bir idareci ile birlikte çalışan kadın öğretmenler ise yönetici olmak istediklerinde, bu yolda engellerle karşılacaklarına emindirler. Genel olarak çoklu rol üstlenen kadın öğretmenlerin kariyerlerini ilerletmekte zorlandıklarından bahsedilirken; yaş grubu olarak 35 yaş üstü öğretmenler eş ve çocuk gibi sorumlulukların kadın öğretmenlerin kariyerlerini etkilemeyeceğini ifade etmişlerdir. Aynı şekilde bekar öğretmenler aile-iş dengesini kolay kurabileceklerini düşünürken, evil ve çocuklu kadın öğretmenler dengeleri kurmanın zorluklarından bahsetmişlerdir. Bunların dışında verilen cevaplar, devlet okulu ve özel okullarda çalışan kadın öğretmenlere göre oldukça farklılık göstermektedir. Özel okuldaki öğretmenlerin kariyerlerine yönetici olarak devam etme motivasyonları devlet okullarında çalışan kadın öğretmenlere oranla oldukça yüksektir. Çalışma saaatlerinin uzaması, tatillerin kısalması gibi devlet okulunda çalışan birçok kadın öğretmenin gözünü korkutan bireysel engeller, özel okullarda çalışan kadın öğretmenlerce önemsenmemektedir. Bu durumun olası nedenleri araştırma içerisinde ayrıntılı bir şekilde ortaya konmuştur. Özel okullarda yönetici olarak görev yapan çalışanların statü ve maddi gelirleri, öğretmen olarak çalışanlara gore çok daha yüksektir; devlet okullarında görev yapan yöneticilerin ise sorumlulukları artarken aynı oranda maddi koşulları iyileşmemektedir. Bu durum, devlette çalışan kadın öğretmenlerin motivasyonlarını etkilemektedir.