Uluslararası ve ulusal hukuk kaynaklarında kültür ve tabiat varlıkları ile arkeolojik sit alanlarının korunması

Kültür varlıkları; tarih öncesi ve tarihi devirlere ait bilim, kültür, din ve güzel sanatlarla ilgili bulunan veya tarih öncesi ya da tarihi devirlerde sosyal yaşama konu olmuş bilimsel ve kültürel açıdan özgün değer taşıyan yer üstünde, yer altında veya su altındaki bütün taşınır ve taşınmaz varlıklardır. Tabiat varlıkları; jeolojik devirlerle, tarih öncesi ve tarihi devirlere ait olup ender bulunmaları veya özellikleri ve güzellikleri bakımından korunması gerekli, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan değerlerdir. Sit; tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup, yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlardır Bu üç tanımı bir konu başlığı altında toplayan kavram ise koruma kavramıdır. Koruma kavramının ortaya çıkışı tarih boyunca olduğu gibi anıtsal ve dini yapıların çeşitli uygulamalarla korunmaya çalışılmasıyla başlamıştır. Koruma, doğa veya kültür varlıklarını gelecek nesillere aktarabilmek için gerekli her türlü ekonomik, fiziksel, sosyal ve bilimsel çabayı gösterme işlemidir. Tarih boyunca insanlar sahip oldukları şeyleri koruma ve ömrünü uzatmak için en fazla verimi elde etme çabası içinde olmuşlardır. Bu sebeple de insanların sahip olduklarını koruma çabaları, koruma faaliyetlerinin temelini oluşturmuştur. Konumu veya niteliği ne olursa olsun, taşınmaz kültür varlıklarının her bir parçası, içinde yaşadığımız yapılı çevrenin korunarak yaşatılması ve değerlendirilmesi gereken önemli elemanlarıdır. Ancak, son 30 yıldır ülkemizde yaşanan hızlı ekonomik büyüme ve küreselleşme süreçlerine paralel olarak, hızlı bir değişim sürecinden geçmekte olan şehirlerimizde imar olgusu ön plana çıkarken, koruma olgusu da arka plana itilmekte; kıyıların yapılaşması, metropolleşme, dünyaya açılma gibi süreçler ekonomik büyümeyi canlandırırken, oluşan ranttan pay alma çabaları taşınmaz kültür varlıklarının korunması konusunda sıkıntılar yaratmaktadır. Şehirlerimizdeki bu dönüşüme ek olarak bilgisizlik, bilinçsizlik, ekonomik kaygılar, kaynak yetersizliği gibi diğer birçok neden de taşınmaz kültür varlıklarının zarar görmesine ya da geri dönüşü olmayacak biçimde tahrip edilmesine hatta yok olmasına yol açmaktadır. Öte yandan koruma politikalarının eksikliği kültürel mirasımızın dikkatsiz ve denetimsiz bir biçimde kullanılmasına, eğer kullanılmıyorsa terk edilip yıpranmasına, çoğu zaman da imar uygulamaları ile bilinçsiz veya bilinçli bir şekilde yok edilmesine neden olmaktadırYapmış olduğum çalışma üç ana bölüm ve çeşitli alt başlıklarından oluşmaktadır. Buna göre; çalışmamın birinci bölümünde kavramlar detaylı olarak açıklanmış; koruma bilinci ve mevzuatında tarihsel süreç, hem batıda hem de ülkemizde hukuki kaynaklar kanun ve yönetmelikler çerçevesinde alt başlıkları ile birlikte incelenmiştir. Buna ek olarak kültür ve tabiat varlıklarının korumada hem uluslararası hem de iç hukuk kaynakları ele alınmıştır. İkinci bölümde sit alanları ve tarihsel çevrenin korunması merkezi ve yerel yönetimler çerçevesinde değerlendirilmiş, korumada yetkili idari birimler, sivil toplum kuruluşlarının işlevleri kapsamlı bir şekilde açıklanmıştır. Üçüncü bölümde ise arkeolojik sit alanlarının korunması yanında belirlenmesi usullerine de ayrıntılı olarak değinilmiş ve arkeolojik sit alanlarında kamulaştırma mülkiyet hakkı ile birlikte ele alınmıştır. Bu çalışmayı hazırlarken, benzer konularda yapılan yüksek lisans ve doktora tezleri incelenmiş ve sit, arkeolojik sit, kültür ve tabiat varlıkları, koruma alanında yazılmış olan birçok yazılı kaynaktan yararlanılmıştır. Yararlanılan bu kaynakların dışında, arkeolojik sit alanlarının koruma, kullanma esaslarını belirleyen mevzuat kanun, yönetmelik, ilke kararları ve uluslararası sözleşmelerin önemi üzerinde de durulmuştur.