İzmir anakente bağlı kır yerleşmelerinin kır-kent bütünleşmesindeki konumu ve yapısal analizi

Çalışma alam, Ege Bölgesi'nde, İzmir Körfezi çevresinde uzanan İzmir anakent bütünüdür. Bu alanın, kuzeyinde Yamanlar Dağı'nın güney uzantıları ve Menemen Dellası'nın güneyi yer alır. Güneyde ise Cumaovası Depresyonu ve Kemalpaşa Dağlık Kütlesi bulunur. Doğuda, Bornova Ovası'nın Manisa Dağı ile birleştiği tepelik alan, batıda ise Seferihisar Depresyonu' nun kuzey ucu ve Ege Denizi, araştırma alanının sınırlarını oluşturmaktadır. Bugün büyük bir metropole dönüşmüş olan İzmir kenti, günümüzden yaklaşık 5000 yıl kadar önce Bayraklı Tepekule mevkiinde, korunaklı bir liman çevresinde kurulmuştur. Tarih boyunca birçok milletin egemenliğine girmiş olan İzmir, grabenlerin varlığı ve fazla yüksek olmayan eşiklerle hinterlandının geniş olmasının sağladığı avantajlar nedeniyle varlığını günümüze kadar sürdürebilmiştir. Kentin mekan organizasyonunu günümüze kadar sürdürmesini sağlayan bu doğal ortam koşulları; Körfez, Balçova-Narlıdere etek ovaları ve Bornova, Karşıyaka alüvyal düzlüklerinden oluşmaktadır. Söz konusu sahada en yüksek kesimler, kuzeyde Yamanlar Dağlık Kütlesi (1076 m.) ile güneyde Balçova Adatepe sırtlarıdır. Üç farklı tektonik kuşağa rastlamakta olan İzmir kent alanı, I. derecede etkin deprem sahalarındandır. Ayrıca kütle hareketleri ve göçmeye karşı zayıf zeminlere sahiptir. Bu nedenle, konut yapımında deprem unsurunun göz ardı edilmesi, olası bir depremde can ve mal kaybını arttırıcı bir etken olarak karşımıza çıkacaktır. Nitekim tarihsel süreç içerisinde binlerce can ve mal kaybına neden olan depremler yaşanmıştır. Bu nedenle sağlıklı bir kent görüntüsünün ortaya çıkması bakımından, kurulacak yeni konut sahalarının tektonik özelliklerinin bilinmesi büyük önem taşımaktadır. İzmir ve yakın çevresindeki iklim üzerinde Batı rüzgarları kuşağında oluşan cephe sistemleri rol oynamaktadır. İzmir'de yıl içinde görülen en düşük ortalama sıcaklıklar, 8.7 C iken, en yüksek ortalama sıcaklıklar da 27.7 C'dir. Yıllık ortalama yağış miktarı ise, 690. 4 mm'dir. İzmir kenti çevresinde orman olması beklenen sahalar, yıllardır süren yoğun tahribatlar nedeniyle maki ve garig toplulukları ile kaplanmıştır. Ancak, kent yerleşim sınırlarının dışında kalan, Belkahve eşiğinde, Kemalpaşa Dağı ile Çatalkaya'nınVI kuzey ve Yamanlar Dağı'nm yüksek yamaçlarında kızılcam; sırtlarda ve alt yamaçlarda ise maki ve garig türlerinin stabil olduğu söylenebilir. İzmir kenti ve çevresindeki drenaj ağını çok sayıda akarsu ve dereler oluşturmaktadır. Buradaki akarsular, olgun bir profile ulaşmamıştır. Mevsimlik akıma sahip, tümü basit rejimli olan bu akarsular, Bornova Ovası'ndaki alüvyal düzlükler üzerinde verimli tarım topraklarını oluşturmuştur. Ancak, tarıma elverişli bu topraklar, kontrolsüz ve hızlı kentleşme nedeniyle tarım dışı amaçlar için kullanılmaktadır. Ticaret, sanayi ve kamu kuruluşları yanında konutlarla da işgal edilen kent içi tarımsal alanlar, bugün artık yok denilebilecek kadar azdır. Bugün kentleşme hızının etkisiyle yoğun nüfus baskısı altında bulunan kentte, 2.117. 811 nüfus barınmaktadır. Bu nüfusun % 98 .3'ü kentsel, % 1 .7'si ise kırsal nüfusu oluşturmaktadır. Gittikçe büyüyen İzmir kentinde, ekonomik faaliyetler de oldukça çeşitlilik göstermektedir. Kentin bazı bölgeleri sanayi ve ticaret fonksiyonları ile ön plana çıkarken; bazılarında, idari ve kültürel açıdan farklılık göstermektedir. Dışa açılabilme olanağı bulunan doğal bir körfez çevresinde kurulan İzmir, çevre koşullarının elverişliliği nedeniyle hızla nüfuslanarak yatay yönde genişleme göstermiştir. Yatay yönlü olan bu alansal genişleme ile kent, daha da büyümekte ve çevrede bulunan yerleşimleri de etki alanına almaktadır. Öte yandan, kent çevresindeki kırsal yerleşmeler de büyüyerek zamanla kentle bütünleşmektedir. Bu kırsal yerleşmelerin, kentleşme süreci içerisindeki anakent ile nasıl bir etkileşim içerisine girdiği ve kente uyum sürecinde hangi konumda olduğu, yapılan anket çalışmaları ve arazi gözlemlerine bağlı olarak değerlendirilmiş ve köye ilişkin mekansal dokuda köy toplumunun sosyo-ekonomik yapısında değişiklik olup olmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu yerleşimlerde meydana gelen değişimler, 'nüfus', 'fonksiyonel yapı', 'sosyal yapı', 'II. Konutlar ve alansal genişleme', 'ulaşım düzeni', 'konut tipleri' şeklinde ölçütler kullanılarak ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bahsedilen değişimler, VII kullanılan ölçütlere göre her yerleşimde farklı özelliklerle ortaya çıkarak kırsal yerleşimler arasında gelişmişlik ve geri kalmışlık tasnifinin yapılmasında belirleyici olmuştur. Çünkü, ele alman bu kriterler, hem değişimin niteliğini ortaya koymakta, hem de meydana gelen değişimlerin hızlı-yavaş, olumlu-olumsuz oluşunda rol oynayan etkenlerin ortaya çıkarılmasını sağlamaktadır. Bu nedenle, 1970'li yıllardan günümüze ele alınan değişim sürecinde, kırsal yerleşmelerin merkez ile ilişkisi çerçevesinde konut değişimi saptanarak, anakentin bu değişimdeki etkisi incelenmiştir. Buna göre, İzmir anakente bağlı kırsal yerleşmelerin sanayi ve II. Konut baskısı altında olduğu görülmüştür. Bu etkilerin yoğun olduğu kırsal yerleşimler, kısa sürede nüfuslanarak büyümüş ve belde konumuna gelmiştir. Öte yandan, kırsal alanlardaki bu değişim, tarım topraklarının rant sahası haline gelmesine neden olarak, tarım topraklarının hızla kaybedilmesi sonucunu doğurmuştur. Ancak, tarım topraklarının rant haline gelmesi, alternatif bir gelir getireceği düşüncesi ile köy halkı tarafından memnuniyetle karşılanmaktadır. Bu nedenle kırsal alanlarda kısa sürede imar planlarının oluşturulması gerektiği sonucuna varılmıştır. Diğer taraftan kentle etkileşim sonucunda kırsal yerleşmelerin fonksiyonel yapısında sanayi, ticaret gibi tarım dışı ekonomik faaliyetlerin de yaygınlaşmaya başladığı görülmüştür. Sonuç olarak, İzmir kentinde alansal genişlemenin kent merkezinde ve çevre yerleşimlerde etkisi sınanmaya çalışılmıştır.