Karşılaştırmalı perspektiften uluslararası mülteci rejimi bağlamında mülteci eğitimi ve Türkiye örneği

Sığınmacı ve mülteciler gerek ilk sığındıkları komşu ülkelerde gerekse de yeniden yerleştirildikleri üçüncü ülkelerde; hak rejimlerinin gri bölgelerinde, en temel insan haklarından mahrum olarak yaşamlarını sürdürmeye çalışmaktadırlar. Arafta kalmış bu insanların en hassas, kırılgan ve risk altında bulunan grubu olan çocuk ve gençlerin eğitimi ise bir gelecek hakkı olarak bu süreçte yaşamsal önemdedir. Ortalama mültecilik süresinin yirmi yılı bulduğu günümüzde en temel insan haklarından biri olarak, sığınmacı ve mültecilerin eğitim hakkı, devletler ve uluslararası hukuk tarafından koruma altına alınmasına rağmen uygulamada gerek ilk sığınılan ülkelerde gerek yeniden yerleştirilme ülkelerinde ciddi sorunlar içermektedir. Bu doğrultuda çalışmanın amacı düşük okullaşma oranları ile eğitime erişimin yanı sıra mülteci ve sığınmacılara yönelik eğitim politikalarının içeriği ile verilen eğitimin kalitesinin uygunluğunu çok disiplinli bir perspektiften tartışmaya açmak, eğitim gibi ulus devlet özelinde sadece vatandaş olanlara göre inşa edilen politikaları aşarak, uzun vadeli ve kapsayıcı bir politika yapım sürecine katkı sağlamak ve az çalışılan bir konu olarak da literatürdeki eksikliği gidermektir. Bu hedefler doğrultusunda, çalışmada uluslararası mülteci rejimi bağlamında gelişen mülteci eğitimi, farklı ülke uygulamaları ve örnekleri ile alan yazını doğrultusunda Türkiye'nin sığınmacı ve mültecilere yönelik eğitim politikalarının bir analizi sunularak, gelişimi, temel sorunları ve çözüm önerileri tartışılmaktadır. Bu amaç ile çalışmada mülteci hukukunun felsefi temelleri ve mülteciliğin değişen bağlam ve koşulları bir analizine tabi tutularak uluslararası mülteci rejiminin eğitim özelinde yetersizliğinin nedenleri ortaya konmaktadır. Tarihsel ve karşılaştırmalı perspektif ile geçici insanlara yönelik kalıcı eğitim politikaları inşasında kozmopolit hak rejiminin farklılığı yönetmek konusundaki yetersizliklerinden yola çıkarak egemen devlet ve evrensel insan hakları fikrinin çelişkileri irdelenmektedir. Farklılığın yönetimi konusunda yetersiz kalan sığınmacı ve mülteci eğitiminde birbirinden çok farklı bağlamları ve politikaları ile ilk sığınılan ülke ve yeniden yerleştirilme ülkeleri olarak şekillenen ikili alan yazınının ortak noktaları ve farklılıkları üzerinden geliştirilen analiz çerçevesinin Türkiye örneğine uygulanması ile çalışma sonlandırılmaktadır. Türkiye'nin sığınmacı ve mültecilere yönelik eğitimi politika ve uygulamalarının değerlendirilmesinde belge ve doküman analizinin yanı sıra haber taraması, ilgili karar vericilerin açıklamaları ile desteklenen bulgular, ilgili kurum yetkilileri ile gerçekleştirilmiş yarı yapılandırılmış görüşmeler ile tamamlanmıştır. Farklılığı müzakereye açmak, yönetmektense, ayrıştıran veya yok sayan uluslararası mülteci rejimi ve egemen ulus devlet politikaları sığınmacı ve mültecilerin eğitimi konusunda yetersiz kalmaktadır. Türkiye ise uzun yıllar yok saydığı sığınmacı ve mültecilere yönelik kurumsallaşma sürecindeki rejimi ile bir taraftan çok benzer bir taraftan da farklı bir örnek sunmaktadır. Suriye krizi ile tarihinde ilk defa karşılaştığı bu kitlesel akın ile en çok mülteci barındıran ülke konumuna yükselen ülkenin bu yeni meydan okuma karşısında verdiği cevaplar aslında sisteme dair çok daha fazla şey anlatmakta iken onu değiştirmek ve yeniden yaratmak için de pek çok fırsat sunmaktadır. Ulusal kimliğin inşa edildiği en önemli kamusal mekanlardan olan okul aynı zamanda küreselleşmenin artırdığı farklı kimliklerin karşılaştıkları ve birlikte var oldukları yerler olmaktadır. Okullardaki farklı kökenlerden gelen öğrencilerin artırdığı çeşitlilik, diğeri ile kültürel, bilişsel karşılaşmalar, kozmopolitan değerleri ve pratiklerin üretilmesine ve bu değerlerin tartışmaya açılmasına imkan sağlayacaktır.