Hastanelerde verimlilik izleme yöntemleri ve üç büyük hastanenin verimlilik verilerinin ve oranlarının karşılaştırmalı analizi

Diğer ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de sağlık harcamalarının yaklaşık yarısı yataklı tedavi kurumları tarafından yapılmaktadır. Böylece çok kaynak kullanan hastanelerin kaynaklarını verimli ve etkin kullanıp kullanmadıkları büyük önem taşımaktadır. Çok kısıtlı kaynaklarla hizmet sağlamak durumunda olan sağlık sektörünün sağlık göstergelerinde anlamlı bir gelişme sağlayabilmesi için önündeki tek seçenek elinde mevcut kaynaklardan en iyi biçimde yararlanarak yani, mevcut sağlık sektörü kaynaklarıyla mümkün olan en iyi ve en fazla sağlık hizmetini sağlamaktır. Oysa ülkemizde sağlık sektöründe verimlilik ölçme, izleme ve geliştirme ile ilgili çalışmalar hem sayı hem de nitelik açısından çok yetersizdir. Gelişmiş ülkelerle karşılaştırıldığında Türkiye'deki hastane hizmetlerinin verimli ve etkin olmadıkları görülmektedir. Örneğin, hastanelerimizde yatak işgal oranı düşük, ortalama yatış süresi uzun, poliklinik sayısındaki artış oranına göre yatırılan hasta sayısındaki artış oranı düşüktür. Verilen tedavi hizmetleri pek çok hastanede istenilen nitelikte değildir. Hastaneye başvuran hastaların birçoğu yeterli tedaviyi alamamaktadır. Bu durumun başlıca nedenlerinden biri yönetim ve organizasyon sorunlarıdır. Bununla beraber bölgesel hastane planlarının olmayışı, uzun vadeli insan- gücü planlarının hazırlanmayışı, hastane hizmetlerinde çalışan personelin temel ve hizmet içi eğitimlerindeki problemler, yine bu personele verilen ücretlerin yetersiz ve kendi içinde dengesiz oluşu, çoğunluğu oluşturan kamu kesimine ait hastanelerin mülkiyetlerinin dolayısıyla yönetimlerinin farklı kurum ve kuruluşlarda olması hastanelerin verimli ve etkin çalışmalarını engellemektedir. Hastaneler, içerdikleri teknoloji ve profesyonelleşme, karmaşık ve çok yönlü fonksiyonlar ve çok hızlı gelişme ve değişmeye ayak uydurma zorunluluğu nedeniyle yirmi dört saat hizmet verme durumunda olan çağımızın en karmaşık ve dinamik kurumları olma özelliğindedirler. Sürekli artan talebin karşılanabilmesi ve maliyeti çok yüksek olan bu hizmetlerden azami ölçüde yararlanılabilmesi için hastanelerin verimli ve etkin faaliyet göstermeleri gerekmektedir. Bu nedenle hastanelerde verimlilik ölçme ve izleme sistemlerinin geliştirilmesi, uygulanması ve sorunlarının gösterdiği yönde verimlilik arttırma çabalarına girişilmesi zorunludur. Hastanelerde üretilen hizmet fiziksel boyutları olmayan, belirli standartlar ile ölçülmesi çok güç olan bir ürün olduğu için hastanelerde verimliliğin ölçülmesinin güç olduğu bilinmektedir. Hastanelerin ortaya koydukları asıl çıktının ne olduğu konusunda araştırmacılar ve bilim adamları arasında görüş birliği bulunmamaktadır. Kimileri asıl ürünü 'sağlık' veya 'tıbbi bakım' olarak kabul ederken, kimileri de onların ortaya koydukları hizmetleri, asıl çıktı olan sağlığın üretilmesinde kullanılan 'ara mallar' biçiminde tanımlarlar. Öte yandan, asıl çıktının 'sağlık' olarak kabul edilmesi de, konuya objektif bir yaklaşımı daha da zorlaştırmaktadır, çünkü sağlığın somut ölçüler ve belirli standartlar ile ölçülmesi imkansızdır. Tüm bu güçlüklere rağmen hastane kayıtlarından elde edilecek verilerle hastaneler de verimlilik ölçümü yapılabilir. Burada temel alınan veri 'hastagünü' olduğunda, hastanelerin yalnızca yataklı tedavi hizmetleri göz önüne alınmakta, poliklinik ve acil servis hizmetleri de sunan hastanelerde bu hizmetler göz ardı edilmiş olmaktadır. Poliklinik ve acil servis hizmetleri için uygun bir performans göstergesi olan 'hasta sayısı' verisi ise radyoloji, laboratuvar ve eczane gibi her hastaya farklı bir hizmet üretmek durumunda bulunan hastane bölümleri için anlamsızdır. O tip bölümlerinde kendi hizmetleri için uygun verimlilik ölçüleri geliştirmeleri ve kullanmaları gerekmektedir. Hastanelerin bir bütün olarak verimlilik düzeyini belirleyen faktörler, i) işgücünün verimliliği, ii) sermayenin verimliliği, iii) teknolojinin verimliliği ve iv) malzemenin verimliliği olmak üzere belli başlı dört üretim faktörü çerçevesinde toplanmaktadır. Bu faktörler arasında insan gücü verimliliği özel bir önem taşımaktadır, çünkü hastaneler emek-yoğun hizmet birimleridir ve hastane verimliliğini iyileştirmeyi hedef alan bir program kaçınılmaz olarak insan gücüne ağırlık vermek zorunda kalmaktadır. İnsangücü verimliliğinin diğer faktör verimliliklerini de dolaylı olarak etkilediğini iddia etmek pek de yanlış olmayacaktır. Diğer taraftan hastanedeki en önemli verimsizlik kaynaklarından birinin de çok önemli harcama kalemi oluşturan tıbbi teknolojinin gereğince kullanılmaması olduğu bilinmektedir. Bu nedenle ülkemizde henüz yetersiz düzeyde olan sağlık sistemimiz içinde önemli bir yer işgal eden yataklı tedavi kurumlarında kısa süre de durum değerlendirilmesi yapmaya imkan tanıyacak verimlilik ölçme ve izleme sistemlerinin geliştirilmesi, uygulanması ve verimlilik arttırma çabalarına girişilmesi zorunludur. Bu amaçla çalışmamızda hastanelerde verimlilik konusu teorik olarak ele alındıktan sonra aynı bölgeye hitap eden ve büyük hastane sınıfına giren İstanbul Tıp Fakültesi Hastanesi, SB. Haseki Devlet Hastanesi ve SSK İstanbul Hastanesi'nin 1993 yılı resmi kayıtları incelenerek üç hastanenin hastane ve servis boyutunda verimlilik oranlan hesaplanmış ve sonuçlar karşılaştırılarak yorumlanmıştır.