Türkiye'de deniz ulaşımı

Araştırma konumuzu oluşturan 'Türkiye'de Deniz Ulaşımı'; bilindiği üzere Asya ile Avrupa arasında yer alan ve ulaşım yolları bakımından bir geçiş yolu konumunda ve aynı zamanda üç tarafı denizlerle çevrili 8,330 km civarındaki kıyı uzunluğuna sahip bulunan Türkiye'nin, deniz ulaşımına konu olan limanlarını (53 tane yükleme-boşaltma yapan yük ve yolcu limanı, 170 tane balıkçı limanı ve barınma yeri ile 30 tane marina ve yat yanaşma yeri olmak üzere toplam 250 civarında kıyı tesisi bulunmaktadır), tersanelerini, fenerlerini, gemilerini ve gemi adamlarını geçmişşten günümüze kadar geçirdiği süreci ve gelecekte deniz ulaşımımızın hangi konumda olması ve bu konuma gelmesi için ne yapılması gerektiğini incelemeye ve sonuçlarını belirlemeye çalıştık. Antik çağda Anadolu'da yaşayan bazı uygarlıkların özellikle kıyı kesimindeki devletlerin varlıklarını sürdürebilmek için kentlerini genelde akarsuların denize döküldüğü yere kurmuşlar, limandaki ticari faaliyetlerle çok zenginleşmişler, fakat bu liman kentleri, zamanla akarsuların getirdiği alüvyonlarla dolarak liman fonksiyonlarını yitirmişler ve zenginliklerini kaybetmişlerdir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde, kuruluşunun ilk zamanlarında ele geçirdiği kıyılarda bulunan liman kentlerinden ve tersanelerinden kendileri faydalanmaya başlamışlar, buralarda ise daha çok donanma gemilerini inşa ederek, denizlerde seyretmeye başlamışlardır, istanbul'un fethinden sonra, Haliç'te tersaneler yapılmış ve buralarda ticaret ve donanma gemileri inşa edilmiştir. Böylece Osmanlılar Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz'de üstünlük kurmaya başlamışlar ve Kanuni Sultan Süleyman döneminde bu sayılan yerler bir 'Türk Gölü' haline gelmişti. Bu dönemde Fransızlara verilen 'ticari haklar', özellikle Osmanlıların deniz ticaretini olumsuz yönde etkilemiş ve sahillerimizde yabancı devletlere ait gemiler dolaşmış, ticareti ellerine almışlardır. Bu durum cumhuriyetin ilanına kadar devam etmiş ve bu tarihe kadar tüm deniz ticaretimiz ve bunlarla ilgili şirketler hep yabancılara ait olmuştu. 347 29 Ekim 1923 tarihinde Türkiye Cumhuriyetinin kurulmasıyla, denizcilik alanında ilk olarak 1 Temmuz 1926 tarihinde 'Kabotaj Kanunu'nun çıkarılmasıyla, kendi karasularımızda, kendi gemilerimizle ve limanlarımız arasında ticaret yapma hakkımızı elde ettik. 1950 yılından sonra her alanda olduğu gibi deniz ulaşımımızda da bir atılım devresine girilmiştir. Hatta Haydarpaşa, İzmir, Mersin, iskenderun ve Bandırma limanları bu dönemin eserleridir. Bu atılım hareketlerinin nasıl olması gerektiği 1962'den sonra hazırlanan beşer yıllık kalkınma planlarında ele alınmış ve bugüne kadar gelişmesi sağlanmıştır. Limanlar ülkemizin sosyo-ekonomik gelişmesini sağlamak üzere hazırlanan ulusal plan ve programlara öncülük ederek çok önemli bir görevi yerine getirdikleri saptanmış ve limanlarımızdan yüklenen-boşaltılan yükleri cinslerine göre ayırarak limanlarımıza oransal dağılımı sonucunda, ürünlerin en fazla hangi limanlarımızdan gönderildiği belirlenmiştir. Yolcu taşımacılığında ise son yıllarda turizmin ülkemizde gelişmeye başlaması ile Kuşadası, Çeşme, Marmaris, Antalya, istanbul ve Taşucu limanlarına denizyolu ile gelen turist sayısında patlama olmuştur. Ayrıca limanlarımızın yönetim yapıları belirlenmiş, kapasitelerinin, depolarının yeterli olup olmadığı saptanmıştır. Yine turizm açısından önemli olan yatçılığın önemi vurgulanmıştır. Daha sonra balıkçılık faaliyetlerinin ne yönde gelişmesi hakkında bilgiler verilmiştir. Tersanelerimizin durumuna baktığımızda ise, özellikle özel sektör tersanelerinde, gemi inşasında sipariş alınamamasından dolayı, bu sektör yara almakta, fakat bu açığını en azından gemilerin bakımı ve onarımıyla gidermeye çalışmaktadır. Ülkemiz kıyılarında 370 adet fener olduğu belirlenmiş, bu fenerlerinde çoğunun önemli bir geçiş yolu olan Marmara denizinde bulunduğu saptanmıştır. 348 Deniz ticaret filomuzun bel kemiğini oluşturan gemilerimizin de son yıllarda sayı ve tonaj bakımından artış olduğu ve kapasite bakımından 6,300, 000 registered ton ile dünya deniz ticaret filosu içerisinde 18. sıraya yükseldiği belirlenmiştir. Ülkemizdeki yaklaşık 6 bin geminin (18 ve yukarı grostonluk) büyük bir çoğunluğu küçük tonajlı gemileri oluştururken, tonaj itibariyle de 20 bin ve üzerindeki grostonluk gemiler büyük bir paya sahiptir. Gemilerimizin yaklaşık %90'nı özel sektöre ait iken, %10'nu kamu sektörüne ait olduğu tespit edilmiştir. Gemi adamları konusunda da son yıllarda özellikle kalifiyeli teknik eleman ve personel yetiştirilmesi konusunda büyük ilerlemeler kaydedilmiş, yine de bu yetişmiş, eğitimli eleman sayısı ülke ihtiyacını karşılayamadığı saptanmıştır.