Azerbaycan'ın sosyo-ekonomik coğrafi özellikleri, gelişim süreci

Çalışma alanı Kafkasya Bölgesinin güneydoğusunda 38 24- 41 54' N enlemleri ile 44 o46'-50 50' E boylamları arasında yer alan Azerbaycan Cumhuriyeti'nin tamamını kapsamaktadır. Jeolojik ve jeomorfolojik açıdan Azerbaycan kuzeyde Rusya, güneyde Arabistan-Afrika sert kütleleri arasında yer alan Alp Dağ KuşağYnda bulunmaktadır. Diğer taraftan, jeolojik devirler boyunca meydana gelen orojenik ve tektonik hareketler ülkenin şekillenmesinde etkili olmuştur. Bu nedenle Azerbaycan, jeolojik açıdan her jeolojik zamana ve hatta her jeolojik zamanın tüm devirlerine ait araziye ve her türlü kaya grubuna sahiptir. Bu nedenle Azerbaycan, doğal koşullar yönünden olduğu kadar zengin doğal kaynaklara da sahiptir. Kuzeydoğu ve güneybatı' da Alp Kuşağı'na ait olan Kafkas sıradağları ile çevrili olan Azerbaycan arazisinin büyük bölümünü yüksek dağlık alanlar oluşturmakla birlikte, geniş ovalar da önemli yer tutar. Azerbaycan'ın sahip olduğu karmaşık yeryüzü şekilleri; iklim, toprak ve bitki örtüsünün, su kaynaklarının çeşitliliğine, bunlarla ilişkili olarak da nüfusun eşitsiz dağılmasına yol açmıştır. Azerbaycan arazisinin % 18'i okyanus seviyesinin altında, % 8 Fi okyanus seviyesi ile 3000 m arasında ve yalnızca % Fini 3000 m'den daha yüksekte kalan alanlardan oluşmaktadır. İklim şartlarına bakıldığında, ülke esas itibariyle subtropikal makroklima kuşağında yer alır. Bununla birlikte, Azerbaycan'da dünya için belirlenen 11 iklim tipinden 9 iklim tipi hüküm sürmektedir. Örneğin; geniş Kura-Aras ovalan sıcak ve kurak, Lenkeran-Astara, Şeki-Zagatala bölgeleri nemli, yüksek dağ kuşaklan tundra iklimine sahiptir. Azerbaycan'ın yeraltı ve yerüstü su rezervi ise, coğrafi konumuna, yeryüzü şekillerine ve iklim özelliklerine bağlı olarak, sınırlı ve eşitsiz dağılış gösterir. Dağlık bölgede akarsu drenaj ağı sık, ovalarda ise seyrektir. Kafkasya'nın en uzun akarsuyu olan Kura, Azerbaycan arazisinde kuzeybatıdan güneydoğuya doğru akar ve Neftçala ilçesinde Hazar Denizi'ne dökülür. Kura'nın en büyük kolu olan Araş nehri, ülkenin güney sının boyunca akar ve Sabirabad ilçesinde Kura ile birleşir. vn 4200' den fazla bitki türünü bünyesinde barındıran Azerbaycan, dünyadaki tropikal ve tundra bitkilerinin dışındaki tüm bitkileri ihtiva etmektedir. Kura vadisi boyunca ve Hazar kıyı bölgesinde sıcaklık şartlarının uygun olmasından dolayı bütün yıl yeşil kalan geniş yapraklı, Büyük ve Küçük Kafkaslar bölgesinde kışın yaprağını döken nemli-ılıman, yüksek kesimlerde ise Alplerin, Sibirya' nm ve Kuzey Avrupa'nın nemli-soğuk iğne yapraklı ormanları yetişmektedir. Azerbaycan, toprak tipleri açısından da son derece zengindir. Kura-Aras ovasmda esmer bataklık çayır topraklarına, serozyom, solonçak ve alüvyal topraklara rastlanmaktadır. Büyük ve Küçük Kafkas Dağlan'nın az eğimli yamaçlarında boz- kahverengi topraklar, kestane renkli topraklar ve çernozyomlar yayılış gösterir. Orta ve yüksek dağlık kuşakta daha çok dağ-çayır ve orman topraklarına rastlanır. Son sayıma göre (27 Ocak 1999) 8 milyona ulaşan Azerbaycan nüfusunun % 52'si kentlerde, % 48'i kırsal yerleşmelerde yaşamaktadır. Ancak, ülkenin doğal koşullan ve doğal kaynaklarına göre nüfusun dağılışında önemli bölgesel farklılıklar görülmektedir. Ülke nüfusunun % 75'i Apşeron, Kura-Aras ve Gence iktisadi bölgelerinde yerleşmiştir. Bu durum, ülkenin çok sektörlü ekonomik yapısından kaynaklanmıştır. Azerbaycan'da tarım sektörünün temelini pamuk ve üzüm yetiştiriciliği, tahıl üretimi, bağcılık, sebzecilik, meyvecilik, ipekçilik ile tütün ve çay yetiştiriciliği oluşturur. Ancak, Azerbaycan'ın eski Sovyetler Birliği ile 70 yıl süren beraberliği sırasında tarımda pamuk üretimine ve bağcılığa daha fazla önem verilmiştir. Bunun olumlu ve olumsuz sonuçlan olmuştur. Bu bitkilerin üretimi, çiftçilere büyük gelir sağlamakla birlikte, tarımın tek yanlı uzmanlaşması diğer sektörlerin gelişmesine engel olmuştur. Azerbaycan, zengin yeraltı kaynaklanna da sahiptir. Petrol, doğal gaz, alünit, demir, polimetal ve kimya sanayii hammaddesi mineraller, inşaat malzemesi maddeler, tedavi önemi olan mineral sular başlıca yeraltı zenginlik kaynaklandır. Petrol ve doğalgaz kaynaklan Apşeron' da petrol çıkarma, petrol antma, petro-kimya, petrol makineleri, elektro-enerji ve inşaat malzemesi imalatı gibi çeşitli sanayi kollarının gelişmesinde büyük rol oynamıştır. vm Diğer taraftan, Azerbaycan'ın çok sektörlü sanayi faaliyetleri, iktisadi bölgelere oldukça eşitsiz bir şekilde dağılmıştır. Sanayi faaliyetlerinde Apşeron bölgesi başta gelir ve toplam sanayi üretiminin % 60' mı verir. Ülkedeki başlıca sanayi merkezleri; Baku, Gence, Sumgayıt, Mingeçevir ve Eli Bayramlı kentleridir. Gelişmiş bir ulaşım ağma sahip olan Azerbaycan'da, 2.200 km. uzunluğunda demiryolu, 25.020 km. uzunluğunda da karayolu ağı bulunmaktadır. Ayrıca ülkede deniz ve havayolu ulaşımı da oldukça gelişmiştir. Bahsedilen ulaşım sistemleri ile yılda yaklaşık 50 milyon ton/km' den çok yük taşınması gerçekleştirilmektedir. 1990'lı yılların başında bağımsızlığını kazandıktan sonra dünyaya kapılarını açan Azerbaycan iç ve dış ticaret ilişkilerini de yoğunlaştırmıştır. Şöyle ki, 1998 yılında Azerbaycan dünyanın 103 ülkesi ile ticaret ilişkilerinde bulunmuştur. En fazla ticari ilişkide bulunduğu ülkeler ise, Türkiye, Rusya, Gürcistan, Ukrayna, Birleşik Krallık ve Almanya'dır.