Türkiye'de il özel idareleri ve toplum kalkınması

İl özel idaresi, 'il' denilen idari coğrafyada faaliyet gösteren bir yerel yönetim birimidir. Belediye ve köylerin faaliyetleri, belirli bir yerleşim alam ile sınırlı olduğu halde, il özel idaresinin hizmetleri, il sınırlan içindeki tüm bölgeyi kapsamaktadır. Ülkemiz, diğer demokratik ülkelerde olduğu gibi iki farklı yönetim modelim benimsemiştir: 'Merkezden yönetim' ve 'yerinden yönetim Yerinden yönetimin bir kolu olan yerel yönetimler, ülkedeki mahalli-müşterek ihtiyaçların tespiti ile bu ihtiyaçların giderilmesinde önemli roller üstlenmektedirler. Bu itibarla yerel yönetimler arasındaki il özel idareleri, 1913 yılındaki 'İdare-i Umumiye-i Vilayat Kanunu Muvakkati' ile kurulmuş ve 1987 yılında yapılan bir düzenleme ile de söz konusu Kanunu Muvakkat 'İl Özel İdaresi Kanunu' olarak değiştirilmiş ve il özel idarelerine işlerlik kazandırılmak istenmiştir. İl özel idarelerinin yukarıda belirtildiği üzere, il sınırları içindeki tüm bölgeyi kapsaması, bu yönetime ayn bir önem kazandırmaktadır. İl özel idareleri, kanunla kendilerine verilen, yetki, görev ve gelirleriyle, yerel-ortak ihtiyaçların tespiti ve giderilmesinde aktif bir rol oynarken, aynı zamanda toplum kalkınması gibi bir rolü de üstlenebilirle özelliğine sahip olabilmektedir. Günümüzde demokratik rejimle yönetilen ülkelerin, yerel yönetimlere daha çok önem verdikleri gözlenmektedir. Kamu hizmetlerinin merkezden planlanması ve yürütülmesi, hizmetlerin üretimi ve sunumunda çeşitli aksaklıklara sebebiyet verdiği için, gelişmiş ülkeler, merkezi yönetimi küçültme ve yerel yönetimlere daha fazla görev ve yetki aktarımına gitmektedirler. Demokratik-çoğulcu siyasal sistem, coğrafi alan ve nüfus bakımından büyüklük, yerel yönetimlerin güçlenmesini sağlamakta; hatta demokrasinin performansı bir bakıma yerel yönetimlerin gücü ile ölçülmektedir. İl özel idarelerinin yukarıda belirtilen çerçevede toplum kalkınmasına katkıda bulunabilmesinin, yerinden yönetim sürecinin hızlanmasına ve yerel yönetimlere daha çok görev ve yetki aktarımına bağlı olduğu söylenebilir. Çalışmamızda ele aldığımız konu, il özel idarelerinin konumu itibariyle toplum kalkınmasına yapabileceği katkılardır. Her şeyden önce şunu belirtmek gerekir ki, il özelin idarelerinin bu görevi, kapsamlı ve ciddi bir biçimde yürütebilmesi, daha geniş görev, yetki ve kaynağı gerektirmektedir. Toplum kalkınması, geleneksel toplumdan modern topluma geçişi sağlayan, örgütlü, planlı bir süreçtir. Toplum kalkınması için, işbirliği, karşılıklı yardım ve örgütlenmeye ihtiyaç vardır. Gönüllülük esastır. Sürecin doğru işleyebilmesi, güçlü ve oturmuş bir demokrasi anlayışım gerektirmektedir. Toplum kalkınması ayrıca bir toplumsal değişme sürecini de ifade eder. Toplum kalkınması, bir ulusun kalkınmasında, faydalanılabilecek en etkili araçlardan biridir. Toplum kalkınması küçük topluluklarının içinde bulunduğu toplumsal, ekonomik ve kültürel şartlan, kendi öz kaynaklarım iyileştirmek amacım güden bir kalkınma yöntemi ve hareketidir. Yerel toplulukların ve hükümetlerin ortak çabasına dayanan toplum kalkınması süreci vasıtasıyla yerel halk ulusal kalkınma çabalarında kendine düşeni yapar. Bu süreç, aynı zamanda yerel toplulukların ulusal yapı ile kaynaşmalarım sağlar. Bu kalkınma hareketine il özel idarelerince valiler ve kaymakamlar aracılığıyla nasıl bir ivme kazandınlabileceği üzerinde durulması gereken bir başka konudur. Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde kavramsal düzeyde yerel yönetimler ele alınmıştır, ikinci bölümde merkezi yönetimle yerel yönetimlerin ilişkileri incelenmiş; il özel idarelerinin tarihsel gelişimi, kuruluşu, organları, görev, yetki ve gelirleri ile denetimi üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise toplum kalkınması incelenmiştir. Bu bölümde kavramsal düzeyde toplum kalkınması, toplum kalkınmasını doğuran sebepler, kapsamı, dayandığı ilkeler, örgütlenme, eğitim, program-planlama, araştırma ve değerlendirme konulan ele alınmıştır. Dördüncü bölümde ülkemizde toplum kalkınması konusunda yapılan çalışmalar irdelenmiştir. Beşinci bölümde ise toplum kalkınmasının gerçekleşmesinde il özel idarelerinin yeri ele alınmış; Bitlis ili genelinde halk katkısı ile yapılan çalışmalar da değerlendirilmiştir. Sonuç bölümünde yaptığım değerlendirmede, toplum kalkınmasının ancak halkla beraber olunduğunda uygulanabileceği, il özel iadelerinin teşviki ile halkın toplum kalkınmasına gerek mali katkı, gerek işgücü desteği sağlayarak, gerekse araç-gereç yardımı yaparak önemli katkılarda bulunabileceği; kapsam, ilkeler, örgütlenme, eğitim, program planlama ve finansman gibi konularda toplum kalkınması için uygun bir kurum olan il özel idareleri eliyle mülki idare amirlerinin önderliğinde yürütülebileceği sonucuna varılmıştır.