Türkiye'de yerel yönetim hizmetlerinin finansmanında alternatif bir model yaklaşımı

Üniter ya da federal nitelikli, gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerin hepsinde yönetim yapılan içerisinde yerel yönetim kurumlan bulunmaktadır. Bu kurumların ülkedeki ekonomik, mali, yönetsel, siyasal ve sosyal faaliyetlerde, değişen yoğunluklarda işlevlere sahip bulunduğu bir gerçektir. Kurumlann yüklendikleri işlevleri istenen bir etkinlik düzeyinde yerine getirebilmeleri, finansman yapılanımı güçlülüğü ile doğrudan ilişkilidir. Yerel yönetimlerin görev ve sorumluluklanyla orantılı ve yeterli bir mali kapasiteye sahip kılınması, kaynaklann verimli kullanımı ve iyi bir yönetim oluşumu yönünden olduğu kadar; demokratikleşme, katılımın artınlması, şeffaflık, hesap sorulabilirlik ve sorumluluklann geliştirilmesinin doğuracağı olumlu sonuçlar bakımından da bir gerekliliktir. Bu değerlendirmelerin ışığında bu çalışmanın konusu ' Türkiye'de yerel yönetim hizmetlerinin finansmanında alternatif bir model yaklaşımı' olarak belirlenmiştir. Türkiye'de yerel yönetimlerin finansman kaynaklarının artınlmasına yönelik bu çalışma, aynı zamanda var olan finansman kaynaklarının yeniden değerlendirilmesi üzerinde de durmaktadır. Mevcut kaynaklann idarelerarası bölüşümünde rasyonellik arayışı temel alman noktalardan birisidir. Yine konunun özünde yer alan model arayışı ülkeye özgü ekonomik, mali, sosyal ve kültürel değerler dikkate alınarak yapılmıştır. Finansman kaynaklan seçiminde, dikkate alınan bir diğer husus, kaynağın yerele uygunluğudur. Bu bakımdan, kaynağın yapısı ile birlikte, aynı kaynağın diğer ülkelerde hangi yönetimler tarafından kullanılmakta olduğu da incelenmiştir. Modelin oluşturulmasmda yerelleşme olgusunun türleri üzerinde durulmuş; teorik anlamda yerelleşme kavramı ile uygulamadaki yansımalanmn bunlarla ne kadar örtüştüğü saptanmıştır. İdarelerarası ilişkilerin teorik açıklamalannın yanı sıra uygulamada yerelleşmeye etki eden kuruluş ve organizasyonlann çalışmalan değerlendirilmiş ve değerlendirme yapılırken bu konuların idarelerarası mali ilişkilere katkısı ve aldıklan kararların bağlayıcılığı irdelenmiştir. Diğer ülkelerin yerel yönetim yapılan ile birlikte idarelerarası ilişkilerin boyutu, finansman kaynaklarının çeşitliliği araştırılmıştır. Bu konuda yapılan araştırmada bir yandan ülkenin yönetim yapısı dikkate alınmış; bu yandan da gelişmişlik düzeyi değerlendirilmiştir. Ülkelerin finansman kaynaklan- kaynağın kullanılabilir olması ile oluşturduğu katma değerin oram ve yerel yönetim gelirleri içindeki payı bağlamında değerlendirilmiştir. Türkiye'de idarelerarası mali ilişkiler ve yerel mzmetlerin finansman kaynaklan, bütçe ilkeleri - çerçevesinde, kalem kalem incelenmiştir. Bu arada Cumhuriyet öncesi kullanılan finansman kaynaklan da araştınlarak günümüze kadar etkili olanlar tespit edilmeye çalışılmıştır. Finansman kaynaklan, bütçe kalemleri ölçeğinde ana başlıklar halinde ve yine kendi içersinde sorgulanmış; her bir kalemin yerel yönetim gelirleri içindeki payı ile konsolide bütçeye ve Gayri Safi Milli Hasılaya oram tespit edilmiştir. Modelin amacı ve çerçevesi, mali yerelleşmenin teoride ve uygulamadaki sonuçlarının değerlendirilmesi ile yerel yönetimlerin finansman kaynaklarım belirlemektir. Bu bağlamda ekonomik veya piyasa yerelleşmesinin yerel yönetimler açısından hem özelleştirme hem de yasal prosedürlerin azaltılmasındaki önemine dikkat çekilmiştir. Aynca yerelleştirmenin anayasal, yasal ve düzenleyici çerçevesi, uluslararası anlaşmalar dikkate alınarak incelenmiş; ulusal düzeyde yasal düzenlemeler ile uyumu değerlendirilmiştir. Modelin finansman seçenekleri vergiler, idarelerarası transferler, yardımlar, borçlanma yetkisinin yerelleştirilmesi, maliyetlerin kullanıcı bedelleri yoluyla karşılanması başlıklan altında toplanmıştır. Vergi gelirleri ve yöntemleri, ilkeleri, ülke ekonomik yapısı, yönetsel maliyetlerdeki düzeyi ile bölgeler arası eşitlik üzerine etkilerinden oluşmakta ve konu bu temelde değerlendirilmektedir. Finansman modelinde önerilen kaynaklar içinde öz gelirlere ağırlık verilmekte, yerel vergilerin, yerel otoritece değerlendirilmesinde mali özerklik üzerinde durulmaktadır. Yerel yönetimlerin sorumluluklarımn artmlmasının, finansman kaynaklarının kullammmda hesap verilebilirliği sağlayacağı; böylece yerindelik ilkesine göre yapılacak kaynak kullanımını getireceği düşünülmektedir. vıBu arada, yerel yönetimlerin finansman kaynaklarına önemli katkılar sağlayabileceği düşünülen bazı fonlar da öngörülmektedir. Bunlar Yerel Yönetim Geliştirme Fonu, Yatırım proje Fonu ve Hemşehri Finansman Fonu'dur. Söz konusu fonlar yerel yönetimlerin finansman kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve güçlendirilmesi yönünden önemli olup bunlar içinde en önemlisi Hemşehri Finansman Fonu olarak görülmektedir. Böyle bir fonun, yerel yönetimlere kaynak sağlaması yanında, halkın yaşam kalitesine, yoksulluğun kaldırılmasına, şeffaflık ve sorumluluğun geliştirilmesine de katkı sağlayabileceği düşünülmektedir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre, Türkiye'de yerel yönetim hizmetlerinin finansman kaynakları diğer ülkelerden farklı değildir. Evrensel anlamda yerel yönetimlerin finansman kaynaklan, ülkelerin ekonomik ve mali yapılarım etkileyen uluslararası finans kuruluşları ile bunlarla bağlantılı olduğu düşünülen uluslararası organizasyonlar tarafından, faktör kullanımı gözetilerek tespit edilenlerdir. Türkiye'deki yerel yönetimler de bu çerçeve içersinde yer almak durumundadır. Ülkenin yararına olan anlaşmaların onaylanması, bir yandan özerk yerel yönetimlerin oluşmasını diğer yandan da onların finansman bakımından da güçlenmelerini sağlayacaktır.