Karl Marx'ın insan hakları düşüncesi

Marx, insan haklan konusunu insanın özgürleşmesi probleminin bir unsuru olarak ele alır. İnsan haklan, tarihin belli bir döneminde ortaya çıkan, tarihin diğer dönemlerindeki bireylerle farklı özellikler taşıyan bireyin sınırlı, kısmi özgürleşmesine tekabül eder. Onu karakterize eden özellik eski egemenlik, kulluk ve siyasal bağımlılık ilişkilerinden kurtulması ve içerisinde bulunduğu sivil toplumun da politik niteliğini kaybetmesidir. Bu aynı zamanda devletin de kendisini, mülkiyetten, dinden kurtanp salt politik olarak soyutlaması anlamına gelir ve dolayısıyla insan haklannı ilan eden devlet kendi temelini de ilan etmiş sayılır. Buna uygun olarak kamu yaşamında, kendisini dinden ve mülkiyetten anndırarak her bireyin ortak pay sahibi olduğu bir alan olarak farklılaşır. Bu farklılık yurttaşa tanınan haklarla garanti alıntına alınır. Yurttaşlık kategorisinin eleştirisi onun araçsal niteliği ile dile getirilir. Bundan dolayı Marx, insan haklanm yurttaş haklanna kopmaz biçimde bağlar. Bu söylediklerimizden şu sonuçlan çıkarabiliriz. İnsan haklan konusunun aydınlatılması için Marx, modern devleti, sivil toplumu, yurttaşı, bireyi, politik özgürleşmeyi ve buna karşıt olarak insani özgürleşmeyi, bunlann ortaya konması için de ekonomik altyapının incelenmesini gerekli görür. Marx'in, insan haklan konusundaki düşünceleri daha çok eşitlik, özgürlük, din ve vicdan özgürlüğü, özel mülkiyet hakkı üzerine yoğunlaşmıştır. Bunlann temel özellikleri de metalanm birbiriyle mübadele eden özgür üreticilerin ilişkilerinden çıkanlır. Hukuki ve politik idealler olarak eşitlik ve özgürlüğün genelleşmiş biçimleri de esas olarak bu temele dayanır. Her ne kadar mübadelecilerin eşit ve özgür görüntüsü bir yanılsama olsa da, bu, burjuva anlamıyla eşit ve özgür bireyler olarak ilişkiye girmeleri olgusunun dışında değerlendirilebilecek bir şeydir ve kapitalist ekonominin gelişmemiş biçimlerinde bu ilişkilerin ağırlıkta olduğu bir dönem gerçekten vardır. Bu anlamıyla eşitlik ve özgürlük asıl olarak burjuvazinin talepleri olarak görünmesine karşın kendisini ekonomik ve politik olarak örgütleyememiş işçi sınıfının da talepleriyle örtüşür ve o dönem için devrimci talepler olarak kaydedilir. Ancak ekonominin gelişmesi ve sınıflann birbiri karşısındaki konumunun kesin 143 çizgileriyle belli olup politik alanın iki sınıf arasındaki iktidar mücadelesiyle yapılanması insan haklarının içeriğini de belirler. Artık insan haklan daha çok bir sınıfın taleplerini dile getirir. İnsan haklan, modern devletin kendi temelini ilan etmesi olarak görüldüğünden iktidann sınırlanması açısından değeri, Marx tarafından pek incelenmez. Bu özellik aynı zamanda bireyin devlet aracılığıyla özgürleşmesi anlamına da geldiğinden insan haklan politik niteliğiyle de eleştirilir. İnsan haklan da içerisinde vücut bulduğu politik ve ekonomik yapı gibi tarihin bir sürecine tekabül edip, yine onlar gibi bir sona sahiptir. Dolayısıyla Marx için, insan haklanna atfedilen evrensellik niteliği ancak içerisinde bulunulan toplumsal yapının değiştirilemez gösterilmesiyle mümkündür. Peki bu insan haklan olgusu miras olarak alınabilecek unsurlar içerir mi? Bu sorunun yamtı, ancak Manc'ın komünizmin ilk ve son aşamalan olarak gördüğü toplumsal yapılann ekonomik ve politik tahliliyle verilebilir. 144