Türk modernleşmesindeki batılılaşma olgusuna farklı bir yaklaşım: İdris Küçükömer

Tarihsel olarak 17. yüzyılda Batı'da başlayan ve giderek bütün yerküreyi etkisi altına alan 'modernlik' ve onun sonuçlarına Batı dışı toplumlar da ilgisiz kakmamışlar, iç ve dış dinamiklerin de etkisiyle, tarihi-kültürel birikimleri, jeopolitik ve ekonomik durumlarına bağlı olarak, modernliği ve sonuçlarını kendi toplumlarına aktarmaya çalışmışlardır. Batı uygarlık alanı dışında kalan özellikle de üçüncü dünya ülkeleri tarafından gerçekleştirilmeye çalışılan bu Batılılaşma çabalan 'modernleşme' olarak tanımlanmaktadır. Osmanlı Devleti de tıpkı diğer Batı dışı toplumlar gibi bu gelişme karşısında ilgisiz kalmamış/kalamamış, hatta bu gelişmelerden çok fazla etkilenen/etkilenecek yapısından dolayı bu modern durumla oldukça yafandan ilgilenmiştir. Devleti, içinde bulunduğu kötü durumdan kurtarma amacıyla, önceleri askeri ve idari alanın iyileştirilmesine yönelik olarak gerçekleştirilen girişimler, zamanla padişahın konumunu da içine alacak şekilde genişleyerek Modern Türkiye'nin kuruluşuna kadar sürmüştür. Atatürk'ün önderliğinde kurulan Modern Türkiye'nin oluşumunda ise çok daha radikal ve Türk toplumunun yönünün tamamen Batı Medeniyetine dönmesini hedefleyen bir yenileştirme politikası belirleyici olmuştur. Hem Osmanlı modernleşmesi, hem de Modern Türkiye'nin oluşumundaki yenileşme hareketleri aynı boyutta olmasa da oldukça sancılı bir şekilde seyretmiş, her iki dönemin modernleşme/modernleştirme politikaları toplumsal yapı üzerinde önemli sosyo-ekonomik, sosyo-kültürel vs. sonuçların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Kuşkusuz böyle önemli sonuçlara yol açan bir pratik, çeşitli değerlendirmelere konu olacaktı; dünden bugüne Türk modernleşmesine yönelik olarak da epeyce geniş yelpazede düşünceler ortaya konulmuş, çözümlemeler yapılmıştır. İşte İdris Küçükömer de Batılılaşma serüvenimize ilişkin farklı değerlendirmeleri ve ekonomi merkezli analizleriyle, döneme önemli projeksiyonlarda bulunmuş, bir düşünce adamıdır. Biz, dört bölümden oluşan bu çalışmamızda Türk Modernleşmesine yönelik 196 değerlendirmelerinin yanında, Türkiye'nin ve Türk insanının demokratikleşmesinde olmazsa olmaz bir unsur olarak gördüğü 'sivil topluma' ilişkin olarak da oldukça özgün düşünceler ortaya koyan İdris Küçükömer'in yaklaşımlarını irdelemeye çalıştık. Birinci bölümde, bir kavram olarak modernlik, modernleşme ve modernleşme-Batılılaşma ilişkisini inceledikten sonra, Türk modernleşmesinin tarihi-sosyolojik serüvenini ortaya koymaya çalıştık. İkinci bölümde, İdris Küçükömer'in yaşam öyküsü ve düşüncesinin şekillendiği dönemde Türk entelektüelleri arasındaki AÜT tartışmalarını ele aldıktan sonra, Küçükömer'in AÜT'e ilişkin görüşlerini ve yayınlandığı dönemde oldukça tartışmalara yol açan 'T)üzenin Yabancılaşması' adlı yapıtında dile getirdiği düşünceleri önceleyen argümanlarının izini sürdük. Üçüncü bölümde, ilk önce, dünden bugüne Türk Modernleşmesi karşısında ortaya konulan bazı temel yaklaşımlara örnek olacağını düşündüğümüz Said Halim Paşa, Ahmet Ağaoğlu, Kemal Tahir ve Niyazi Berkes gibi isimlerin konuya ilişkin görüşlerini özetledik. Daha sonra Küçükömer'in, adeta bir 'kült kitap' haline gelen ve Batılılaşma serüvenimize çok farklı bir perspektiften yaklaşarak sürecin ekonomi merkezli bir fotoğrafinı ortaya koyan 'Düzenin Yabancılaşması' adlı yapıtında dile getirdiği düşünceleri ele aldık ve bölümü genel bir değerlendirme ile bitirdik. Dördüncü bölüme ise, Küçükömer'in Türk Demokrasisinin anlaşılması ve gerçekleşmesinde anahtar kavram olarak ele aldığı 'sivil toplum' kavramının izini sürmekle başladık. Sivil toplum kavramı ve Batı'daki serüvenini özetledikten sonra, kavramın anlaşılmasına katkı sağlayacağını düşündüğümüz, Hegel, Marx, Gramsci gibi düşünürlerin kavramla ilgili yaklaşımlarını ele aldık. Kavramın bizdeki serüvenini ele aldıktan sonra, Küçükömer düşüncesindeki önemini ve nasıl dile getirildiğini ortaya koymaya çalıştık. Genel bir değerlendirme ile bitirilen bu bölümle sona eren çalışmamızın sonuç bölümünde ise, İdris Küçükömer'in Batılılaşma ve sivil topluma ilişkin yaklaşımlannın irdelenmesinin, Türk Modernleşmesinin 197 anlaşılması ve Türkiye'nin demokratikleşmesine yapacağı katkıya vurguda bulunulmakta; küresel ölçekli iktisat politikalarının eşitsizlik ve adaletsizliği daha da artırıcı işlevlerini görmezden gelerek; sömürüyü, küreselleşme, globalizm gibi kavramlarla manipüle etmeye çalışan bir anlayışın giderek etkili olduğu günümüzde, onun, ekonomi merkezli analizlerinin daha da önem kazandığına dikkat çekilmektedir.