Bir toplam kalite yönetimi değerlendirme modeli: Türkiye uygulaması

Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye'de Toplam Kalite Yönetimi'nin uygulanma durumunun ve Türkiye'deki firmaları bu yönetim tarzına yönelten nedenlerin ortaya çıkarılmasıdır. Bu amaçla öncelikle Toplam Kalite Yönetimi irdelenmiş, TKY'nin motivasyon faktörleri belirlenmiş ve TKY uygulamalarım değerlendirmede kullanılacak kapsamlı bir değerlendirme modeli ortaya koyulmuştur. Daha sonra ise bu model ve motivasyon faktörleri temel alınarak, Türkiye'de TKY'ni uyguladığını ifade eden firmaları TKY'ne yönelten nedenler ve TKY'nin uygulanma durumu ortaya çıkarılmıştır. Kalite anlayışı ilk çağlardan başlayarak günümüze kadar geçen süre içinde gelişmiş ve kalite, çağımızın en önemli rekabet unsuru haline gelmiştir. Deming, Juran ve Crosby, kalite konusundaki düşünceleri ve çalışmaları nedeniyle TKY'nin ortaya çıkışında önemli rol oynamışlardır. Ayrıca tüm dünyada ortaya koyulan kalite ödülleri, TKY'nin yaygınlaşmasında etkili olmuşlardır. Kalitenin değişik yönlerini içeren çok sayıda tanımı mevcuttur. Bunların iyi kavranması ve kalitenin boyutlarının rekabet gücünü arttırmak amacıyla kullanılması gerekmektedir. Kalite iyileştirildiğinde, maliyet ve fiyat düşüşü, verimlilik, kar, pazar payı ve rekabet gücü artışı sağlanmaktadır. TKY'nin literatürde farklı şekilde tanımları yapılmıştır. TKY'nin tam olarak anlaşılabilmesi için, altında yatan felsefenin ve prensiplerin kavranması gerekmektedir. TKY'nin prensipleri, herkesin katılımı, sürekli iyileştirme ve müşteri tatminidir. TKY'nin başarılı olabilmesi için klasik yönetimden uzaklaşılarak TKY'nin tam anlamıyla uygulanması gereklidir. Firmaları TKY'ne yönelten çok sayıda neden vardır. Bunları gruplandırdığımızda altı tane motivasyon faktörü ortaya çıkmaktadır. Bunlar, rekabet, müşteriler, vizyonların yarattığı değişim isteği, firma içinde yaşanan sorunlar, TKY'nin bir reklam unsuru olması ve kalite güvence sistemlerinin etkisidir. TKY'nden beklenen faydaların elde edilebilmesi için, TKY'nin tam anlamıyla uygulanması şarttır. Bu nedenle TKY uygulamalarını değerlendirme ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Literatürde TKY uygulamalarının değerlendirilmesi için geliştirilmiş çok sayıda model mevcuttur. Ancak bu modeller, içerik olarak TKY'nin farklı bileşenlerine odaklanmakta ve TKY'nin bütün bileşenlerini içeren tek bir modele rastlanmamaktadır. Yeni ve kapsamlı bir model geliştirme ihtiyacı buradan kaynaklanmıştır. Bu nedenle, bu modeller analiz edilmiş ve geniş kapsamlı bir sentez model ortaya koyulmuştur. Bu yeni modelin bileşenleri şöyle sıralanmaktadır : 1. Kurumsal kalite kültürü 2. Üst yönetimin vizyonu, kalite liderliği, kaliteye bağlılık ve desteği3. Stratejik kalite yönetimi 4. Kalite bilgi sistemi 5. Süreç yönetimi 6. Tasarım kalitesinin yönetimi 7. İnsan kaynakları yönetimi 8. Tedarikçi kalitesinin yönetimi 9. Müşteri odaklı kalite yönetimi 10. Toplumsal sorumluluk ve etki 11. Kalite iyileştirme ölçme ve değerlendirme sistemleri TKY'nin motivasyon faktörleri ve ortaya koyulan değerlendirme modeli doğrultusunda, Türkiye'de TKY'ni uyguladığını ifade eden firmaları TKY'ne yönelten nedenler ve bu firmalarda TKY'nin uygulanması konusunda özgün bir araştırma gerçekleştirilmiştir. TKY'nin motivasyon faktörlerinin ve uygulanmasının, farklı yapılara sahip firmalarda farklılık göstereceği yönünde hipotezler ortaya atılmıştır. Araştırmada yöntem olarak aşağıdaki adımlar takip edilmiştir : l. TKYni uyguladığım ifade eden firmaların TKY'ne geçiş nedenleri ve uygulamalarıyla ilgili bilgilerin, firmaların kalite konusundaki en üst düzey yetkililerinden elde edilmesi öngörülmüştür. 2. TKY nin motivasyon faktörlerine ve geliştirilen TKY uygulamalarını değerlendirme modeline bağlı olarak, kapsamlı bir anket formu hazırlanmıştır. 3. Hazırlanan anket formu öncelikle üç firmada test edilerek, anket formuna son şekli verilmiştir. 4. Ana kütle TKY'ni uyguladığını öne süren firmalar olduğu için, çeşitli kaynaklardan yararlanılarak TKY'ni uyguladığını ifade eden firmalar belirlenmiştir. 5. Örnek kütle olarak ana kütlenin tamamı alınmış ve bu firmalara, konuyla ilgili olarak hazırlanan anket formları yollanarak veriler toplanmıştır. 6. Toplanan veriler SPSS-X7. 5 paket programı kullanılarak, istatistiksel olarak analiz edilmiştir. Uygulanan istatistiksel yöntemler şöyle sıralanmaktadır: a) Verilerin genel olarak değerlendirilmesinde, aritmetik ortalama, standart sapma ve nispi frekans dağılımları kullanılmıştır. b) TKY'nin motivasyon faktörlerine ve firma içinde uygulanmasına ilişkin değişkenlere güvenilirlik analizi uygulanmıştır. c) TKY'nin uygulanmasına ilişkin değişkenlere faktör analizi uygulanmış ve ortaya çıkan faktörler de güvenilirlik analizine tabi tutulmuşlardır. d) Hipotezlerin test edilmesi amacıyla t testleri ve Tek Yönlü Varyans Analizleri uygulanmıştır. e) Firma yapılarına ilişkin nominal değişkenlerin aralarındaki ilişkilerin sınanması amacıyla ki-kare testleri uygulanmıştır. Araştırmanın sonucunda, TKY'ni uygulayan firmaların özelliklerine, TKY'nin motivasyon faktörlerine ve TKY'nin uygulanmasına ilişkin olarak elde edilen bulgular ortaya koyulmuş ve değerlendirilmiştir. Araştırmanın özet sonuçları şöyle sıralanmaktadır : 1. TKY'ni uyguladığını ifade eden firmalar içinde imalat firmaları, kalite güvence sistemi olan firmalar, Tüsiad-KalDer Kalite Ödülü'ne adaylığını koyan firmalar, yerli sermayeli firmalar, ihracat yapan firmalar ve 1993 yılı sonrasında TKY'ne geçen firmalar çoğunluktadır. XII2. İmalat firmalarının ve büyük ölçekli firmaların kaliteyle ilgili bazı faaliyetlerde diğer firmalardan daha etkin oldukları ortaya çıkmıştır. 3. Türkiye'deki firmaları TKY'ne yönelten başlıca nedenlerin, vizyonların yarattığı değişim isteği, rekabet, müşteri, TKY'nin bir reklam unsuru olması ve kalite güvence sistemlerinin etkisine ilişkin nedenlerden bazıları olduğu saptanmıştır. 4. Türkiye'deki firmaların TKY'ne geçiş nedenlerinde, dahil oldukları sektöre, firma ölçeğine, TKY'ne geçiş tarihlerine, kalite ödülüne adaylık durumlarına, yabancı ortaklı olma durumlarına, ihracat yapma durumlarına, kuruluş yıllarına göre bazı farklılıklar ortaya çıkmıştır. 5. Türkiye'de TKY'ni uygulayan firmalarda, üst yönetimin vizyonu, kalite liderliği, kaliteye bağlılık ve desteği; kalite bilgi sistemi; süreç yönetimi; tasarım kalitesinin yönetimi; tedarikçi kalitesinin yönetimi; toplumsal sorumluluk ve etki; kalite iyileştirme ölçme ve değerlendirme sistemleri ile ilgili uygulamalarında önemli eksiklikler olduğu tespit edilmiştir. 6. Türkiye'de TKY'ni uygulayan firmaların uygulamalarında, dahil oldukları sektöre, firma ölçeğine, kalite güvence sistemine sahip olma durumuna, TKYne geçiş tarihlerine, kalite ödülüne adaylık durumlarına, yabancı ortak paylarına, ihracat yapma durumlarına, ihracat paylarına, faaliyetlerinin çevre standartlarına uygunluk durumlarına, kuruluş yıllarına göre bazı farklılıklar ortaya çıkmıştır. Türkiye'de TKY'ni uyguladığını ifade eden firmalar üzerinde yapılan bu araştırma, ülkemizde TKY'nin henüz tam anlamıyla uygulanamadığını, bazı konularda önemli eksiklikler olduğunu ortaya çıkarmıştır. TKY'ni uygulamaya çalışan firmaların, bu konulardaki eksikliklerini kısa süre içinde kapatmaları ve çalışmalarını derinleştirmeleri önerilmektedir. Bu eksiklikler kapatılmadığı takdirde, TKY nin başarısının ve firma içindeki devamlılığının tehlikeye gireceği düşünülmektedir. xın