Vekalet teorisi bağlamında kontrol sistemlerinin yönetim riskine etkisi: Küçük ve orta boy işletmelerde bir uygulama

Vekalet teorisi, işi yapan bir taraf ile iş yapma konusunda yetki veren diğer taraf arasındaki ilişkileri inceleyen bir teori olup, günümüz büyük ölçekli şirketleri göz önüne alındığında; getirileri ve götürüleri konusunda ciddi bir araştırmayı gerektiren ve önem arz eden bir husustur. İşletmelerin yönetimi sürecinde; işletmelerin amaçlarına ulaşmasını sağlamak amacıyla uyguladıkları politika ve prosedürler kontroller olarak ifade edilir. Risk, bir şirketin veya kurumun, belirlemiş oldukları amaçları gerçekleştirmesini ve hedeflere ulaşmasını olumsuz etkileme ihtimalini ortaya çıkaran olayın veya olaylar dizisinin neden olduğu muhtemel kayıplardır. Kontrol sistemlerinin temel amacının işletmelerin hedeflerini ulaşmasını sağlamak olduğu göz önüne alındığında; hedeflere ulaşılmasını engelleyebilecek olasılıklar olan risklere etkilerinin incelenmesi gereklilik oluşturmuştur. Vekaleten yönetilen işletmelerde, kontrol sistemlerinin hissedarlar ile yönetici arasındaki güven ilişkisini sağlamlaştırdığı da göz önüne alındığında; bu incelemeyi vekaleten yönetilen şirketlere uygulamak uygun görülmüştür. Çalışmada; vekaleten yönetilen şirketlerde yönetimsel risklerin azaltılması hususunda kontrol sistemlerinin ne ölçüde yararlı bulunduğunun ölçülmesi amaçlanmıştır. Bu amaç çerçevesinde; vekaleten yönetilen küçük ve orta boy işletmelere; anket çalışması uygulanarak, iç kontrol sistemleri ve yönetimsel risklerle ilgili sorular sorulmuş olup, ilişkileri incelenmiştir. Bu ilişkileri inceleyebilmek için 6 adet hipotez oluşturulmuştur. Kontrol sistemlerinin iç kontrol ve dış denetim olmak üzere ikiye ayırıp, riskleri ise operasyonel, finansal ve yönetimsel olmak üzere üçe ayırıp, kontrol sistemlerinin riskleri azaltıp azaltmadığı araştırılmıştır. Sonuç olarak; dış denetimin yönetimsel riski azalttığı hipotezi reddedilmiş olup, diğer tüm hipotezler kabul edilmiştir. İç kontrol sistemleri, hedefe ulaştıran politikalar olarak özetlenecek olursa, doğru uygulandığı takdirde riskleri azaltması doğası gereği beklenen bir sonuçtur. Etkin ve verimli iç kontrol ve iç denetim uygulamalarının riskleri azaltacağı vekaleten yönetilen şirketlerde de kabul görmüştür. Dış denetim uygulamaları, işletmenin bağımsız denetçiler tarafından, üçüncü şahıslara güvenilir bilgi sağlaması ve yöneticilere düzenlenen finansal tabloların ve mali durumun doğruluğunu bildirmesi açısından çok yararlı olduğu bilinmektedir. Vekalet teorisi kapsamında; asilin bilgi eksikliğini ortadan kaldırmak için vekalet maliyeti olarak kabul edilen bağımsız denetleme bilgilerine ihtiyacı vardır. Vekillerin, yönetimsel risklerin azalmasına dış denetimin etki etmediği yönünde görüş bildirmelerinin temelinde bu durum rol oynamaktadır. Ayrıca, dış denetimin daha ziyade finansal tablolarla ve mali durumla ilgili olduğunun düşünülmesi de, bu yönde fikir beyan edilmesine yol açmış olabilir. Dış denetimin, finansal ve operasyonel riskleri azaltması konusundaki hipotezler ise vekiller tarafından kabul edilmiştir. Bağımsız bir denetçinin uygulamalarının özellikle finansal riskleri azaltacağı bilinmektedir. Ancak dış denetimin riskleri azaltacağı düşünülse de, vekiller tarafından en az tercih edilen denetim uygulaması olarak tercih edilmektedir. Bu bağlamda, dış denetim uygulamalarının riskleri azaltacağı görüşü hakim iken pratikte uygulanmaması bir eksiklik olarak görülmüş olup, daha çok uygulanmasının yararlı olacağı düşünülmektedir.