Cumhuriyet Dönemi kentleşme sürecinde planlama deneyimi: 1930-1980 İzmit planları

Kentleşme sürecinin önemli bir ögesi olan imar planları kentlerin mekansal düzenlenmesi işlevini üstlenmektedir. Değişik dönemlerde hazırlanan kent planları, hazırlandıkları süreçteki politik, ekonomik ve sosyal değişim ve eğilimlerin yansımalarını içeren yapıları ile kente farklı kimlikler kazandırmayı amaçlayabilmektedir. Bu çalışmada Cumhuriyet Döneminde 1930- 1980 yılları arasında İzmit kenti için yapılan imar planları incelenmiştir. 1970'li yıllarda hazırlanan imar planları 2000'li yıllara kadar geçerliliğini korumuş, 2006 yılında Kocaeli ölçeğinde yeni imar planları hazırlanmıştır. Dolayısıyla İzmit kentinin bugünkü kimliğinin oluşumunda 1930- 1980 yılları arasında yapılan planlar belirleyici olmuştur. İzmit için anılan dönemde, 1930'larda Hermann Jansen'in Planı, 1950'lerde Kemal Ahmet Aru'nun Planı, 1970'lerde Polat Sökmen'in Planı olmak üzere üç kent planı hazırlanmıştır. Bu tez çalışması ile, İzmit kentinin kent planlaması açısından yaşadığı süreçlerin, kent hakkında verilen planlama kararlarının, bu kararların kent kimliği üzerindeki etkinliğinin düzeyinin araştırılması ve bugün sanayi kenti kimliğine sahip olmasındaki etkenlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla imar planları ve raporları incelendiğinde, özellikle 1970'lerdeki plan çalışmalarında etkili olduğu görülen Marmara Bölge'sinde yapılan bölge planlama çalışmalarından Doğu Marmara Bölgesi Ön Planı ele alınmıştır. Bu bölgede yapılan diğer bir bölge planlama çalışması olan Marmara Bölgesi Bölgesel Gelişme, Şehirleşme ve Yerleşme Düzeni Raporu da irdelenmiştir. Her iki çalışmanın da ülke kalkınma planlarına dayandırılarak oluşturulduğu, ancak Doğu Marmara Bölgesi Ön Planının bölge hakkında veriler içeren teknik bir rapor olması ötesinde İstanbul'un gelişimine yön vermek üzere İzmit hakkında belirlenen yerleşme politikaları içerdiği görülmüştür. Bu nedenle bu politikaların belirlendiği kalkınma planları, geliştirdikleri kentleşme politikaları açısından incelenmiştir. 1960'lı yıllardan itibaren hazırlanan kalkınma planları dışında, 1930'lı yıllarda ülke kalkınma anlayışını yansıtan ve ülke düzeyinde sanayi yerleşimi ile ilgili kararlar içeren sanayi planları irdelenmiştir. Kent planlama çalışmalarına koşut olarak Türkiye'de kent planlamasının gelişiminden bir kesit sunmak amaçlanan diğer bir husus olmuştur. 1930'lı yıllarda ilk imar planlarının Avrupalı mimar ve şehircilik uzmanları, özellikle Almanlar tarafından hazırlanmış olması nedeniyle bu uzmanların Türkiye'de şehircilik mesleğinin gelişimindeki rolleri, kent planlaması yaklaşımları ve Türkiye'deki planlama çalışmaları hakkında görüşleri ortaya konmuştur. 1960'lı yıllarda hızlanan kentleşme süreci ile birlikte kent planlaması ötesinde gereksinim duyulan bölge planlaması ve ülke fiziki plan kavramları 1968 yılındaki bir bilimsel tartışma, 1. Milli Fiziki Plan Semineri, çerçevesinde aktarılmıştır. Bu kavramlar, kalkınma planlarının mekana yansıtılmasını sağlayacak planlama araçları olarak da önem taşımıştır. Bir kentte hazırlanan imar planlarının tarihsel süreçte irdelenmesi, kentin mekansal sorunsallarının gelecekte çözümü için aydınlatıcı ve yön verici olacaktır. Ülke düzeyinde ise geçmişşteki kalkınma ve kentleşme politikaları ile fiziki planlama arasındaki ilişkinin analizi ülke düzeyinde strateji belirlemekte katkı sağlayacaktır.