Bulanık girdi çıktı analizi ile doğrusal ve hedef programlama: Türkiye örneği

Girdi çıktı tabloları bir ekonomide bulunan sektörlerin arz talep ilişkisi içerisinde birbirleriyle olan ekonomik etkileşimlerini gösterir. Girdi çıktı tabloları incelendiğinde konu olan bölgenin sektörel ilişkileri açık bir şekilde görülebilir. Sektörlerin herhangi birinde meydana gelen değişimin diğer sektörlere olan etkisi girdi-çıktı tabloları ile görülebilir. Türkiye ekonomisi için Türkiye İstatistik Kurumu tarafından en son hazırlanan girdi-çıktı tablosu 64 sektörlü ve 2012 yılına aittir. Girdi çıktı tablosuyla yapılan analiz sonuçlarının daha anlamlı ve yorumlanabilir olması adına NACE Rev- 2 ekonomik sınıflaması kullanılarak tablo toplulaştırma işlemiyle 27 sektöre indirgenmiştir. 2012 yılı girdi-çıktı tablosu RAS yöntemi kullanılarak önce 2014 yılına, 2014 yılı tablosu kullanılarak da 2016 yılına güncellenmiştir. Elde edilen üç tablo sayesinde süreç içeresinde meydana gelen değişimler gözlenebilir hale gelmiştir. Ayrıca bulanık girdi-çıktı tablolarında kullanılacak olan üçgensel bulanık sayılar için gerekli veriler elde edilmiştir. Analizlerde öncelikle ekonominin canlanması ve yatırımların yönlendirilmesi adına karar vericilere yol gösteren Hircshman kategorileri ile kilit sektörler bulunmuş ve çoğaltan analizleri yapılmıştır. Bulanık girdi-çıktı tablosunda kilit sektör ve çoğaltan analizleri durulaştırılmış tablo üzerinden yapılmıştır. Durulama işleminde en fazla kullanılan merkezi ağırlık yöntemi uygulanmıştır. İşlemler sonucunda durulaştırılmış girdi-çıktı tablosu sonuçlarının diğer yıllardakilerin birer kesişimi olarak ortaya çıktığı görülmüştür. Çalışmada girdi-çıktı tabloları yardımıyla Türkiye ekonomisinin var olan durumu ve hedeflerinin yorumlanması adına doğrusal ve hedef programlama modelleri kurulmuştur. Hedefler için Kalkınma Bakanlığı tarafından hazırlanan orta ve uzun vadeli programlarda bulunan cari değer ekonomik hedefler dikkate alınarak değerlendirmelerde bulunulmuştur. Doğrusal programlama çerçevesinde gayri safi katma değeri maksimum yapan üretimler değerleri aranmıştır. Buna göre 2012 yılı %45,01, 2014 yılı %43,73, 2016 yılında %63 ve bulanık girdi-çıktı tablosu içinde %39, 13 artış olabileceği görülmüştür. Maksimum gari safi katma değer için yıllar itibariyle üretimler sektörel bazda incelendiğinde en fazla artışın Sektör-1:Tarım, orman, balıkçılık olduğu gözlemlenmiştir. Hedef programlama için Onuncu Kalkınma Planı 2023 hedefleri ve Yeni Ekonomi Programı içerisindeki hedefler değerlendirilmiştir. Programlarda belirlenen Gayri Safi Yurtiçi Hasıla ve istihdam hedefleri eşit öncelikli tutularak gereken sektörel üretim değerleri aranmıştır. 2023 hedefleri gerçekleşmesi için bulanık girdi-çıktı duru sonuçları incelendiğinde geriye dönük 2012- 2023 yılları arasında yıllık olarak Gayri Safi Yurtiçi Hasıla'da %24, 64 ve istihdamda %12, 13 artış olması gerekmektedir. Yeni Ekonomi Programı için duru sonuçlarında ileriye dönük 2016 yılı baz alınırsa 2019, 2020 ve 2021 yılları için Gayri Safi Yurtiçi Hasıla'da %31, 74 ve istihdamda %14, 46 artış olması gerektiği belirlenmiştir. Bulanık girdi tablosu ile yapılan kilit sektör, çoğaltan analizleri ve doğrusal, hedef programlama sonuçlarının ilgili yıllar için klasik tabloya göre daha etkin çözümler sunduğu görülmüştür.