Türkiye'nin çevre politikalarında sürdürülebilir gelişme kavramı

Çevre sorunlarının küresel düzeylere ulaşması ve doğal sermaye stoğunun hızla yok olmasıyla birlikte, özellikle uluslararası örgütler, çevrenin korunmasına ve geliştirilmesine yönelik ortak politikalar üretmek amacıyla çalışmalara başlamışlardır. Küresel düzeydeki bu çalışmaların öncülerinden biri olan Birleşmiş Milletler'in 1987 yılında yayımladığı Ortak Geleceğimiz adlı raporda, bu tez çalışmasında da Türkiye'nin çevre politikaları boyutunda ele alınıp incelenen, 'sürdürülebilir gelişme' kavramının ilk resmi tanımı yapılmıştır. Bu anlamda, kavram, daha sonraki Birleşmiş Milletler çevre konferanslarının da temel konusunu oluşturmuştur. Dünyada çevre konusunda yaşanan gelişmelere paralel olarak, Türkiye'de de birincisi Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı olmak üzere, 1973- 2005 yıllarını kapsayan tüm beş yıllık kalkınma planlarında ve 1974 yılı I. Ecevit Hükümeti döneminden itibaren de hemen hemen tüm hükümet programlarında çevre kavramı, ayrı bir başlık altında ele alınmış; çevrenin korunması ve geliştirilmesi ile çevre sorunlarının çözümüne yönelik politikalar üretilerek uygulanmaya çalışılmıştır. 255 Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı ile Türkiye gündemine giren sürdürülebilir gelişme kavramı, ortaya çıkışı, tanımı ve anlamı açılarından halen tartışılan bir kavramdır. İki bölümden oluşan bu tez çalışmasının, birinci bölümünün ilk kısmında, sürdürülebilir gelişme kavramının ortaya çıkış süreci, tanımı ve anlamı üzerindeki farklı yorumlar ile özellikleri, amacı, hedefleri, göstergeleri incelenmeye çalışılmış ve kavrama yönelik eleştiriler ele alınmıştır. Buna göre, gelişmenin herkesin temel ihtiyaçlarını karşılama fırsatı yaratması, yoksulluğun azaltılması, çevre politikaları ile gelişme stratejilerinin bütünlüğü, gelecek kuşakların da en az bugünkü kuşaklar kadar ihtiyaçlarını karşılama hakkının olduğu ve insanlığın ortak çıkarlar için kaynakları akıllıca kullanması gerektiği kavramın tanımlamalarında kullanılmış olan ortak ifadelerdir. Tezin birinci bölümünün ikinci kısmında ise, sürdürülebilir gelişme kavramı Birleşmiş Milletler çevre konferansları çerçevesinde değerlendirilmeye çalışılmıştır. Sürdürülebilir gelişme kavramının, küresel düzeyde bir ilke halini almasını sağlayan Rio Konferansı merkez alınarak; kavramın, Rio Konferansı öncesi, Rio Konferansı sırası ve Rio Konferansı sonrasındaki çalışmalarda ele alınış biçimleri incelenmiştir. Buna göre, Rio Konferansı sonrasında düzenlenen konferansların tümünde, sürdürülebilir gelişmenin ancak ekonomi ve çevre arasındaki karşılıklı ilişkilerin kurulması ile sağlanabileceği ve bu iki kavramın birbirini desteklediği düşüncesi egemen olmuştur. 256 Büyük umutlarla düzenlenen Rio Konferansı'nda ve bundan tam 10 yıl sonra 2002 yılında gerçekleştirilen Johannesburg Zirvesi'nde kavrama yönelik hedeflenilen başarı sağlanamamıştır. Tezin ikinci bölümünde ise, Türkiye'nin çevre politikalarında sürdürülebilir gelişme kavramının yeri; özellikle, beş yıllık kalkınma planları ile hükümet programları çerçevesinde, kavram üzerine yapılan tanımlamaların en önemli ortak noktasını oluşturan, ekonomik ve sosyal gelişme politikaları ile çevre politikalarının bütünlüğünün sağlanıp sağlanmadığı konusu üzerinde durularak incelenmeye çalışılmıştır. Yapılan bu incelemelerde, beş yıllık kalkınma planları ve hükümet programlarında zaman içinde çevre konusunun öncelik sırasının, özellikle dış politika gereği olumlu yönde değiştiği; ancak, sürdürülebilir gelişmenin temel ilkesi doğrultusunda, çevre politikaları ile ekonomik ve sosyal gelişme politikalarının olması gereken düzeyde bütünleştirilemediği sonucuna ulaşılmıştır.