Üçüncü parti tersine lojistik sağlayıcı firma seçimi ve değerlendirilmesine yönelik bütünleşik model tasarımı

Son yıllarda işletmelerde gözlemlenen en önemli lojistik uygulamalardan biri tersine lojistik faaliyetleridir. Tersine lojistik, işletmelerin ekonomik faaliyetleri, çevresel endişeler, sosyal sorumluluk ve yasaların getirdiği düzenlemeler ile her geçen gün önemi artan bir faaliyet olmaktadır. Tersine lojistik faaliyetlerinin önemini artıran diğer bir konu ise, işletmelerin tersine lojistik uygulamaları ile müşterilerine, ürün iadesi fırsatı sağlamasıdır. Verimli bir tersine lojistik ağı ile işletmeler, artan rekabet ortamında yeşil tedarik zinciri elde etmeleri ile de avantaj sağlamaktadır. Bu amaçla işletmeler, genel lojistik ağından daha kapsamlı olan tersine lojistik ağı kurulumu üzerinde çalışmalar yapmaktadır ve işletmelerin bir kısmı kendi tersine lojistik faaliyetlerini uygulamaktadır. Ancak, işletmelerin diğer bir kısmı ise, tersine lojistik faaliyetlerinin standart bir prosesinin olmaması, gerçek talep seviyesinin kesin olarak elde edilememesi, tersine lojistik faaliyetlerinin maliyet unsuru olarak görülmesi gibi nedenlerle dış kaynak kullanımına yönelmektedir. Böylece, tersine lojistik alanında üçüncü parti lojistik şirketlerinin faaliyetleri artmaktadır. Bu noktada, işletmelerin uygun bir tersine lojistik sağlayıcı firma ile çalışmaları kararını vermeleri ve bu kararın değerlendirilmesinin yapılması büyük önem taşımaktadır. Böylece, işletmelerin üçüncü parti tersine lojistik firma seçimi ve değerlendirmesine yönelik hangi yöntemin izleneceğine dair bir problem alanı oluşmaktadır. Bu çalışma kapsamında, üçüncü parti tersine lojistik sağlayıcı firmaların seçimi ve değerlendirilmesine yönelik bütünleşik model tasarımı amaçlanmıştır. Öncelikle, tersine lojistik ve üçüncü parti lojistik konularında literatür araştırması yapılmıştır. Daha sonra, üçüncü parti tersine lojistik firmalarının önemi ve görevine değinilmiş ve faaliyetlerinde karşılaşılan problem alanlarına dair literatür incelenmiştir. Problem alanı olarak, üçüncü parti tersine lojistik sağlayıcı firma seçimi ve değerlendirmesi belirlenmiş ve bu konuda yapılan akademik çalışmalar ele alınmıştır. Bu çalışmaların seçme ve değerlendirmede hangi modellerden yararlandığı ve hangi kriterleri belirlediği incelenmiştir. İncelenen çalışmalardan yola çıkılarak, üçüncü parti tersine lojistik sağlayıcı firma seçimi ve değerlendirmesine yönelik AHP-TOPSIS bütünleşik modeli tasarımı yapılmıştır. Tasarım öncesinde, bir sistemin çeşitli öğelerinin tüm sistem üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi ve göreli önemlerinin hesaplanması temeline dayanan Analitik Hiyerarşi Yöntemi literatür araştırması yapılmıştır. Daha sonra, aynı anda ideal çözüme en yakın ve negatif ideal çözümden en uzak alternatifin en uygun alternatif olduğu temeline dayanan TOPSIS yönteminin literatür incelemesi tamamlanmıştır. AHP-TOPSIS bütünleşik yöntemi için, literatürde farklı alanlarda kullanılan çalışmalar incelenmiş ve bu çalışmalardan yola çıkarak üçüncü parti tersine lojistik sağlayıcı firma seçimine yönelik AHP-TOPSIS bütünleşik modeli oluşturulmuştur. Oluşturulan AHP-TOPSIS bütünleşik modelinin, bir ambalaj üreticisi işletme tarafından üçüncü parti tersine lojistik sağlayıcı firma alternatiflerini değerlendirmesine yönelik uygulamasına yer verilmiştir. Uygulamada üç adet üçüncü parti tersine lojistik firma, sekiz adet kriter bazında ambalaj üretici işletme tarafından değerlendirilmiş ve AHP-TOPSIS bütünleşik modelinin sonucuna göre alternatif firmaların tercih sırası belirlenmiştir. Belirlenen tercih sırasından yola çıkılarak, ambalaj üretici firmanın, alternatif üçüncü parti tersine lojistik firmaların seçimi ve değerlendirmesine yönelik sonuçları yorumlanmıştır.