Türk dış politikası karar alma mekanizmasının işleyişi: II. Körfez Krizi (2003)

Danışman: Yard. Doç. Dr. Erol KURUBAŞ Bu tezin amacı, Türk dış politikası karar alma mekanizmasında yer alan dış politika karar alma birimlerinin neler olduğu ve bunların anayasal yetkilerini, tarihsel gelişim içinde anayasal yetkilerindeki artışları ve azalmaları incelemek, tarihsel süreç içinde belirli dış politika olayları ve krizleri karşısında hangi karar alma birimlerinin etkili olduğunu ve 2003'teki Körfez Krizi'nde de karar alma birimlerinden hangisinin etkili olduğunu ortaya koymaktır. Çalışmanın temel çıkış noktası, parlamenter demokrasilerde dış politikayı yürüten, kararların alınmasında inisiyatif sahibi olan hükümet olmasına karşın, Türkiye perspektifinde hükümetin dış politika karar alma sürecinde daha doğrusu kararların alınmasında etkili olduğu kadar diğer karar birimlerinin de özellikle Türk Silahlı Kuvvetleri'nin etkili olduğu görülmektedir. Dolayısıyla bu konuyu analiz edebilmek için Türk dış politika karar alma birimlerinin anayasal yetkileri ve tarihsel gelişim içinde karar alma sürecindeki etkinliği ve etkinliğinin kaynaklan yeterince anlaşılması ve açıklanması gerekmektedir. Çalışmada kuramsal çerçeve olarak 'karar alma yaklaşımı' kullanılmıştır. Bu teorik çerçeve ışığında karar alma yaklaşımının ne olduğu, karar almaya etki eden öğeler, karar alma sürecinin aşamaları incelenmiştir. Türk karar alma mekanizmasının nasıl işlediği, dış politikada yetkili birimler ve bunların dış politika kararlarına etkileri incelenmekle beraber 2003'teki Körfez Krizi'nde dış politika karar alma sürecinde etkili olan birimler ortaya konarak sürece damgasını vuran birim ortaya konmuştur. Bu çalışmanın bulguları aşağıdaki gibidir. Türk dış politikası karar alma sürecinde bazı karar birimlerinin diğerlerinden daha etkili olması sağlayan faktörler, güçlü liderlik, dış politika karar yapımına kişisel aktif katılım isteği, karar bmminin birçok etken nedeniyle ülke içi saygınlığının fazla olması, dış politika konusunun önem derecesi ve birimler hakkında anayasal ve yasal düzenlemeler nedeniyle olmaktadır. Bu faktörlere bağlı olarak tarihsel gelişim içinde kimi zaman hükümet, kimi zaman dışişleri bürokrasisi, kimi dönem cumhurbaşkanlığı ama çok kez TSK dış politika karar alma sürecinde öne çıkmaktadır. Bununla birlikte 2003'te yaşanan Körfez Krizi'nde dış politikayı yürüten ve nihai kararları alan doğal olarak hükümet olmasına karşılık, hükümetin yürüteceği dış politikayı daha doğrusu dış politika davranışını ve aldığı kararların çerçevesini belirleyen TSK olmuştur. Ayrıca süreçte dışişleri bürokrasisi de etkili olmakla birlikte cumhurbaşkanhğımn etkinliği önceki dönemlerde görev alan cumhurbaşkanları ile kıyaslanırsa, onlar kadar etkili olduğu söylenemez. Cumhurbaşkanlığnnn aktif katılımı gözlemlenmemiştir. Süreçte hükümetin yürüteceği dış politikaların çerçevesini çizerek etkili olan TSK kadar TBMM'de etkili olmuştur. Nitekim TBMM, hükümetin TSK'nın tavsiyesi üzerine sunduğu 1 Mart tezkeresini reddederek dış politika sürecini tamamen değiştirmiştir. Cumhuriyetin ilanından beri sürekli olarak hükümetlerin dış politikalarım onaylayan ve dış politika denetimini bile yeterince yerine getiremeyen TBMM bu dönemde etkili karar birimlerinden biri olmuştur.