تخريب الآثار التأريخية والبيئية في شمال العراق بين سنة1921-1991

Bu çalışma 1921- 1991 yılları arasında Irak devletinin Kuzey Irak bölgesindeki gerçekleştirdiği peş peşe yıkımlar ve işlediği suçların etkisini ele alıyor. Bu dönemde kurulan Irak Devletinin kuruluşundan itibaren Kuzey Irak bölgesi Irak devleti tarafından gerçekleştirilen birçok saldırıya maruz kalmıştır. Bunun sonucu olarak da bölgedeki iktisadi altyapı tamamen bozulmuş ve doğal çevre tahrip olmuştur. Köy ve şehirlerin çoğunu kapsayan yıkım ve barbar askeri saldırılar sebebiyle tarihi mekanlar da bu büyük yıkımlardan nasibi almıştır. Boşaltıp yıkılan bu köylerin halkından büyük bir kesimi tehdit, öldürme ve işkenceye maruz kalmanın yanı sıra toplama kamplarına taşındılar. Irak Devletinin kuruluşundan itibaren ve iktidarı süresince söz konusu bölgede ne ekonomi, ne çevre ne de tarihi yerler huzur ve istikrara kavuşmadı. Başlangıçta arazilerin gaspı sonra askeri saldırılar, talan ve yağmalar, kimyasal bombardıman, köylerin, toprakların, evlerin, bağ ve bahçelerin yakıp yıkılması ve nihayetinde de toprak sahibi yerli halkı kendi vatan ve topraklarından sürmek ve uzaklaştırmak şeklinde süregitti. Kuzey Irak bölgesi gerek coğrafi konumu ve gerekse tarih boyunca var olan siyasi ve ekonomi öneminden dolayı sürekli siyasi ve askeri olaylara sahne olmuştur. Bundan dolayı bu bölge tarihin farklı dönemleri boyunca beraberinde yakım ve yağma getiren saldırı ve çatışmalarla yüz yüze kalmıştır. Yine bu sebepten dolayı merkezi hükümet bölgenin doğasını, ekonomik alt yapısını yok etmek ve bölgedeki halkı ortadan kaldırmak maksadıyla halkı aç bırakma politikasını benimsemiştir. Bunun için bölgenin halkı kendi rızası olmaksızın hayatları sürekli değiştirilerek bir ekonomik soykırımından geçmişştir. Bunun arka palanına bakılınca, birçok faktör yatmakta olduğu görülecektir. Şehirlerin gelişmesinde bu faktörlerin büyük etkisi bulunmaktadır. Özellikle bölgedeki siyasi gerilim ve köylerin yakıp yıkılması ve halkının zorla şehir merkezlerine ve kamplara toplatılması esnasında bu faktörlerden siyasi faktörün geçen yüzyılda büyük etkisi olmuştur. Bu çalışma tarih boyunca Irak Hükümetinin Kuzey Irak'a karşı uygulamış olduğu yanlış politikanın sonucu olarak meydana gelen füze saldırıları, savaşlar, yıkım ve sosyal, siyasal ve ekonomi alanları yanı sıra doğa, çevre ve tarihi eserlere de büyük hasarlar veren gerçekleşmiş trajik olayları ortaya koymaktadır. Irak Hükümetlerinin izlemiş oldukları bu yanlış politika sadece tarihin belli dönemlerinde gerçekleşip daha sonra unutulan olaylardan ibaret kalmamıştır. Hala günümüzde bu yanlış siyasetin kötü sonuçlarının etkisi - özellikle yer ve yurtlarından olan Kuzey Irak halkı üzerinde - devam etmektedir. Bu etki gelecekte de sağlık, psikolojik, sosyal, siyasal, çevre ve ekonomi gibi bütün alanlarda devam edeceği görülmektedir. Dünya ve bölge ülkelerinin Irak merkez hükümetinin Kuzey Irak Bölgesinde işlediği bu suçlara karşı suskunluğu bu hükümeti bölgede barbar planlarını uygulamaya teşvik etmiştir. Aynı şekilde gerek Arap milliyetçiliği birliğinin temel prensiplerini sağlamlaştırmak gerekse de bu devletlerin Irak hükümetiyle ticari ve ekonomi bakımından bulunan ortak menfaatlarından dolayı bu devletlerin çoğu ekonomi, siyasi ve askeri olarak Irak hükümetine yardım ve destekte bulunmuşlardır. Bu durumun iki amacı olduğu görülmektedir. Birincisi Irak'taki Arap olmayan azınlıkların oranını azaltmak yoluyla Arap milliyetçiliğini sağlamlaştırmak ikincisi ise köy ve şehirlerin yakıp yıkma yoluyla Merkezi yönetimin bölgedeki hakimiyetini genişletmektir. Bundan dolayı Irak ordusu Kuzey Irak'ta bulunan oluşum ve varlıklara saldırmaktaydı. Irak hükümeti saldırıları sırasında ganimet anlamındaki 'Enfal' gibi dini kavram ve terimleri kullanarak kendi planlarını din kisvesi altında uygulamaya çalışıyordu. Bunu da Kuzey Iraktaki halkı dini ideoloji ve din kisvesi altında yok etmek için yapıyordu. Bunun yanında Irak ordusu saldırı ve savaşlarında öldürücü hastalıklara yol açan uçak ve top gibi birçok öldürücü silah kullanmaktaydı. Aynı şekilde bu durumun ekonomi, sosyal ve psikolojik açısından birçok olumsuz etkisi oluşmaktaydı. Bölgedeki doğa ve arsaların tahrip olması, kuş ve diğer canlı varlıkların yok olmasındaki temel sebep saldırılarda kullanılan bu silahlardı. Bas rejimi ordu ve savaş yoluyla Kuzey Irak'ı yakıp yıkmak, servetlerini yağmalamak, yerleşik halkını sürmek ve bölgedeki medeniyeti tarumar etmek için var gücüyle çaba gösteriyordu. Ancak Kuzey Irak bölgesi dağlık bir bölgedir. Herhangi bir tehlike oluştuğunda bölgedeki halk mağara ve dağların üzerinde kurdukları kalelere sığınıyorlardı. Böylece mağara ve kaleler onlar için sığınaktı. Savaşlarda tarihi eser ve çevrenin korunmasını gerekliliğini vurgulayan çok sayıda yerel ve uluslararası kanunun bulunmasına rağmen Krallık hükümetleri savaş ve çatışmalar esnasında ne bölgenin doğasını ne de çevreyi önemsememiştir. Bilakis Iraktaki hükümetler Kuzey Iraka yaptıkları askeri operasyonlar sırasında kutsal mekanlar, kaleler ve mağaralar dahil bölgedeki bütün tarihi yerleri yağmalayıp yakıp yıkmışlardır. Oysaki bütün bunlar dünyadaki birçok devletin ekonomilerini canlandırmak ve turistleri kendi ülkelerine çekmek için bu tür tarihi mekanları bir turizm bölgesi olarak değerlendirip önem verdikleri bir dönemde gerçekleşiyordu. Örneğin Türkiye turizm ve tarihi eserleri önemsediğinden ekonomisini geliştirmiştir. Bu tarihi eser ve yerleri görmek için her yıl milyonlarca turist bu ülkeye gitmektedir. Fakat Iraktaki hükümetler kuruluşlarından itibaren siyasi, sosyal ve ekonomik birçok problemler ve girift şartlar altında Kuzey ırak bölgesindeki doğa ve turistik yerleri yakıp yıkmayı kendine hedef belirlemiştir. Bunun yanında aynı anda halkı toplama kamplarına göç ettirilerek köylerin yıkılması ve bu halkın bir kısmının da şehirlere sürülmesi hem bölgenin demografik yapısının bozulmasına sebebiyet verdi hem de bölgede sosyal ve ekonomik bakımından gerek şimdi gerekse gelecekte tehlike arz eden düzensiz şehirlerin gelişmesine neden oldu. Kuzey Irakta art arda işlenen büyük suçların ortaya çıkmasında Arap ırkçılığı ve nasyonalizm fikrinin büyük rolü bulunmaktadır. Arap milliyetçiliği ve ırkçılığı esas alan bas partisinin 1963 yılında iktidara gelmesiyle birlikte bölgede işlenen suçların oranı gittikçe artmıştır. Zaten bu partinin bölgedeki halka karşı nefreti bütün slogan ve fikirlerinde bariz bir şekilde görülmektedir. Bu çalışma daha önce herhangi araştırmacı tarafından müstakil olarak ele alınmayan bir konu üzerindeki perdeyi aralamaktadır. Öyle bir konu ki Irak hükümetlerinin bölgedeki tarihi yerleri ve doğal çevreyi etkileyen siyasetleriyle ilgilidir. 'enfal' adı verilen kirli operasyonlar, toplu soykırım, bölgenin demografik yapısının değiştirilerek tarumar edilmesi, halkın zorla yerinden edilip tehcire tabi tutulması ve Kuzey Irakta binlerce mayın ekilerek her yerin mayın tarlasına dönüştürülmesi gibi faktörler işte bütün bunların bölgedeki çevreye büyük etkisi olmuştur. Aynı şekilde köylerin yıkılması ve nehir ve kuyu gibi su kaynaklarının da tahrip edilmesi de bu bölgeye gerek çevre gerekse bölgedeki yaşam bakımından büyük zararlar vermiştir. Bu araştırma Irak hükümetlerinin çevre ve doğayı etkileyen siyasetleriyle ilgili yapılan ilk akademi çalışma niteliğindedir. Çalışmamız bir giriş ve iki bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında Irak ve Kuzey Irak'ın tarih ve coğrafyası hakkındaki bilgiler konu edinmektedir. Birinci bölümde İngilizlerin desteğiyle Irak hükümetlerinin Kuzey Irak'a karşı yürütülen savaş ve çatışmaların doğurduğu zara ve etkiler işlenmektedir. Ki bu savaşların Süleymaniye, Erbil ve Duhok şehirlerinin doğa ve çevresi üzerine olumsuz sonuçlar olmuştur. Zira bu savaşlar nedeniyle yüzlerce köy yıkılmış, çok sayıda geniş zirai arazi ve vatandaşların tarla ve bahçeleri yakılmış ve yüz binlerce hayvan talan edilmiş ve öldürülmüştür. Ayrıca bu bölümde mağara, kale ve ibadet yerleri gibi havaya uçurma, yıkma ve yağmalamaya maruz kalan tarihi yerler de ele alınmaktadır. Bu yerler 1921- 1979 yılları arasındaki savaş ve çatışmalardan dolayı neredeyse tamamen yok olmuştur. Tarihi eser niteliğindeki bütün bu yerler Kuzey Irakta eskiden beri yaşayan birçok kabilenin oluşturup bize bıraktıkları çok kadim ve değerli yapılardı. İkinci bölümde ise bas partisinin kuruluşu, iktidara gelişi, Saddam Huseyin'in yönetimde kalma süresi, bu dönemde meydana gelen olaylar ve bu olayların çevre ve tarihi yerlere olan olumsuz etkileri gibi konular üzerinde durulacaktır. Bu olaylardan bir tanesi sekiz yıl süren Irak-İran savaşıdır. Bu dönem Kuzey Irak'ın içinden geçtiği en kötü dönemdir. Çünkü bu savaş yüzlerce köy, kasaba ve ilçenin yok olmasına sebep olmuştur. Yine bu dönemde yıkıcı etkisi günümüze kadar devam eden Halepçe'nin de içinde bulunduğu birçok yere yapılan kimyasal saldırılar yanı sıra bölgedeki çok sayıda zirai arazilere mayın ekilmesi ve benzeri durumların da olumsuz etkisi olmuştur. İkinci bölümde üzerinde durulan konulardan bir diğeri de 'Enfal' operasyonları ve bu operasyonların sonucunda yok edilen tarihi ve stratejik yerler ve köylerdir. Bunuyaparken söz konusu operasyonların bölgedeki çevre, doğa ve ekonomi üzerindeki etkilerine de değindik. Bu bölümün sonunda ise Saddam Huseyin'in Kuzey Irak bölgesindeki hükmünün dönemi ve 1991 yılında Kuzey Irak halkının bas rejimine karşı ayaklanması sonucunda bas rejiminin kovulmasından sonra bu halk tarafından kurulan yeni yönetim ele alınmıştır. Son olarak, Irak hükümetlerince bölgedeki çevre ve doğaya yönelik gerçekleştirilen yıkım ve yok edilişi araştırırken birçok engel ve zorluklarla karşılaştım. Zira konu hakkındaki kaynakların çoğu özellikle krallık dönemindeki delillerle ilgili kaynaklar, ayaklanma ve inkılaplar nedeniyle yok edildiği için çok azdır. Bundan dolayı kullanılan kaynakların büyük bölümü klasik tarih kaynaklarıdır. Hiçbir bilimsel çalışma belli bazı yöntemler takip edilmeksizin yapılamaz. Bu nedenle biz de çalışmamızda tarihsel ve analitik metodu kullandık. Böylece resmi ve yarı resmi kaynaklar yanı sıra devlet daireleri ve ilgili yerlerden temin ettiğimiz güvenilir kaynaklardan hareketle Irak hükümetlerinin iktidarı boyunca Kuzey Irak'ta meydana gelen trajik olay ve felaketleri analiz etme imkanına sahip olduk. Ayrıca daha fazla bilgiye ulaşmak amacıyla konu hakkında uzman kişilerden istifade etmeye çalıştık.