Olumsuz beklenti ve bilişsel tarzın zihinsel performansa etkisi

Bu araştırmada alandan bağımsız ve alana bağımlı ilkokul 5. sınıf öğrencilerine olumsuz beklenti yaratan yönerge verilmesinin zihinsel beceri ile ilgili bir görevdeki (Cattell Zeka Ölçeği-II: Kısım 2, CZÖ-II: 2) performanslarında fark yaratıp yaratmadığının incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmaya katılan denekler Ankara Büyükşehir Belediye sınırları içinde bulunan, orta sosyoekonomik düzeyde kabul edilebilecek semtlerdeki ilkokullardan seç- kisiz olarak seçilen üç tanesinde, 5. sınıfa devam eden 495 öğrenci arasından kendilerine standart olarak uygulanan Gizlenmiş Şekiller Grup Testinden aldıkları puanlara göre seçilmiştir. Bu testten aldıkları puan, grup ortalamasının en az 1 standart kayma üstünde ve en az 1 standart kayma altında olan öğrencilerden 80'ler tanesi, sırasıyla, alandan bağımsız ve alana bağımlı denek gruplarını oluşturmuştur. Alandan bağımsız ve alana bağımlı deneklerin seçkisiz yolla belirlenen yarısı deney, yarısı da kontrol grubuna atanmıştır. Denekler seçilirken gruplardaki kız ve erkek denek sayısının olabildiğince denk olmasına çalışılmıştır. Bu yolla seçilen toplam 160 deneğin yaş ortalaması 10 yıl- 8 aydır. Deney ve kontrol gruplarındaki alandan bağımsız ve alana bağımlı deneklere CZÖ-II: 2 standart olarak uygulanmıştır. Bu uygulamadan önce, deney grubundaki deneklere, kendilerine birinci aşamada uygulanan testte başarısız oldukları, dolayısıyla ona benzeyen bu testte de başarısız olmalarının beklendiği araştırmacı tarafından belirtilmiştir. Kontrol grubundaki deneklere verilen sözel yönergede ise, bu testteki başarılarına ilişkin beklenti ile ilgili herhangi bir ifade yer almamıştır. Beklenti ile ilgili ifade dışında iki gruba verilen yönergeler aynıdır. Ill Deney ve kontrol gruplarındaki alandan bağımsız ve alana bağımlı deneklerin CZÖ-II: 2 puanı ortalamaları a- rasında manidar farklar bulunup bulunmadığını belirlemek amacıyla ilgili verilere 2x2 faktörlü seçkisiz grup desenine uygun varyans analizi uygulanmıştır. Grup ortalamaları arasındaki manidar farklılıkların mahiyetini incelemek için de Tukey-testi 'nden yararlanılmıştır. Analizler sonucunda gözlenen bulgular şunlardır: 1. Alandan bağımsız denekler CZÖ-II: 2'de alana bağımlı deneklerden daha başarılı olmuşlardır. 2. Alandan bağımsız ve alana bağımlı denekler birlikte ele alındığında, olumsuz beklenti yönergesinin verilip verilmemesi CZÖ-II: 2 puanlarında manidar düzeyde farklılık yaratmamıştır. 3. Öte yandan, olumsuz beklenti ve bilişsel tarz değişkenlerinin CZÖ-II: 2 puanları üzerindeki ortak etkisi manidardır. Yani olumsuz beklenti yönergesinin verilip verilmemesinin CZÖ-II: 2'den alman puanlar üzerindeki etkisi deneklerin bilişsel tarzlarına bağlı olarak değişmektedir. Deney ve kontrol gruplarındaki alandan bağımsız deneklerin CZÖ-II: 2'den aldıkları puanların ortalamaları arasında manidar bir fark gözlenmezken, olumsuz beklenti yönergesi verilen alana bağımlı denekler, böyle bir beklenti verilmeyen alana bağımlı deneklere oranla ortalama olarak daha düşük başarı göstermişlerdir. Araştırmadan elde edilen bulgular tartışılırken, olumsuz beklenti ve bilişsel tarz değişkenleri arasındaki ilişkiler ve bu ilişkilerin sosyal davranış boyutunda ortaya çıkardığı farklılıklar üzerinde durulmuş; ileride yapılabilecek benzeri çalışmalar için bazı önerilerde bulunulmuştur.