Türkiye'de ideoloji-eğitim ilişkisi: Erken Cumhuriyet dönemi tarih ve yurt bilgisi ders kitapları üzerine bir inceleme

Bu çalışma esas olarak, eğitim-ideoloji ilişkisinden hareketle, erken cumhuriyet dönemi (1928-1946) boyunca sosyalleşme sürecinde bulunan okul çağı çocuk ve gençlerin, ne tür bir ideolojik söylemle donatıldığım araştırmaktır. Bu çerçevede çalışma, erken cumhuriyet döneminde, ilk ve ortaöğretimde okutulan tarih ve yurt bilgisi ders kitaptan üzerinden, söz konusu dönemde kurgulanan sosyal ve siyasal düzeni incelemekte ve bu düzenin yeniden üretimi konusu üzerine odaklaşmaktadır. Çalışma kapsamında eğitim, resmi ideolojinin yeniden üretimi ve onun genç nesillere aktarılmasından sorumlu bir üst yapı kurumu olarak ele alınmıştır. Diğer bir deyişle eğitim, özneleştirme sürecinde, devletin güçlü bir ideolojik aygıtı olarak tanımlanmıştır. Bu nedenle çalışmada, eğitim kurumunun, herhangi bir güç kullanılmaksızın rıza üretimini nasıl gerçekleştirdiği üzerinde durulmuş; otuz tarih ve yirmi yurt bilgisi ders kitabı, içerik analizi tekniği kullanılarak incelenmiştir. Bu analizlerle, cumhuriyetin kuruluşu ile birlikte yeniden üretilen söylemsel anlamın değişimleri ortaya konulmaya ve bu doğrultuda ideolojinin, toplumsal bütünlüğü yeniden üretme işlevini nasıl gerçekleştirdiği saptanılmaya çalışılmıştır. İdeoloji kavramı çalışma kapsamında, toplumsal yaşamın bütün alanlarına örtük bir biçimde işlemiş olan fikirler bütün olarak düşünülmüş ve ele alınmıştır. Bu düşünceler aynı zamanda, yönetici seçkinlerin egemen söylemini dile getiren, onu meşrulaştırarak devamlılığım sağlayan ve kendi söylemsel alanı doğrultusunda bireyleri özneler olarak kuran bir bütünlük teşkil etmektedir. Diğer taraftan Kemalizm ise, erken cumhuriyet döneminde okutulan ders kitaplarının analizleriyle somutlaştırılmaya çalışılan ideolojik söylem olarak ele alınmıştır. Çalışma dört ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde, çalışmanın kuramsal ve kavramsal çerçevesi ortaya konulmuş, Marxist ve Post-Marxist teori çerçevesinde ideoloji kavramına yüklenilen farklı anlamların tarihsel süreç içerisindeki gelişimi izlenerek özetlenmiştir. Ayrıca, ideolojinin yeniden üretimi ile yeniden üretim sürecinin toplumsal ve siyasal yapıda nasıl işlediği konusu da ele alınmıştır. Son olarak bu bölümde, ideoloji-eğitim ilişkisi, pratikteki uygulamalarıyla birlikte değerlendirilmiştir. İkinci bölümde, kurgulanan yeni sosyal ve siyasal düzenin meşrulaştırılmasında bir ideolojik söylem olarak ele alınan Kemalizm konusuna odaklanılmıştır. Söz konusu bu yeni düzen ise, cumhuriyetin kuruluşuyla birlikte yaratılmış olup, bireyleri Türk ve yurttaş olarak inşa eden bir niteliğe sahiptir. Çalışmanın üçüncü bölümü, erken cumhuriyet dönemi boyunca okutulan ders kitaplarının içerik analizlerine ayrılmış olup, içerik analizi tekniği uygulanarak, elde edilen sonuçlar bu bölümde değerlendirilmiştir. Dördüncü ve son bölümde ise, cumhuriyetçi ideolojik söylemin ders kitaplarında kurgulanışı ve bu söylemin yeniden üretimi, önceki bölümde ortaya konulan araştırma sonuçlan ile daha önce benzer konular üzerine yapılmış araştırma sonuçlarına referansla, karşılaştırmalı bir perspektiften hareketle değerlendirilmiştir.