Roscoe Pound'un sisteminde sosyal mühendislik aracı olarak hukuk

Pound, XX. yüzyıl başlarında hukuk alanında üzerinde en çok durulmuş olan konuların, öncekilerden farklı olarak, hukukun ne olduğu sorunuyla değil, hukukun neyi nasıl yaptığı sorunuyla, daha iyi bir deyişle hukukun işlevselliğiyle ilgili olduğunu belirtmektedir. Pound'a göre, bu döneme egemen olan Sosyolojik Hukuk Okulu, hukuk kuralları ve kurumlan değerlendirilirken bunların salt içeriklerinin değil, sosyal alandaki gerçek etkilerinin de hesaba katılmasından, yasama sürecine yön vermek üzere yapılacak sosyolojik çalışmaların yam sıra, kuralların etkinliğini sağlamak üzere alınacak önlemlere ilişkin çalışmaların da yürütülmesinden yana olmuştur. Sosyolojik yaklaşımın yandaşları, hukuk kurallarının ve kurumlarının tarih sürecindeki gelişimi incelenirken, içinde bulunulan zamanın ekonomik ve sosyal koşullarının dikkate alınması gereğinden söz ederek hukuk tarihi çalışmalarına sosyolojik boyut kazandırılmasını savunmuşlar; somut uyuşmazlıklarda kalıplaşmış bir takım kuralların uygulanması kaygısıyla o uyuşmazlığın özgün koşullarının göz ardı edilmemesi gerektiğini vurgulamışlardır. Pound, hukukun üstlendiği işlevler bakımından çağdaş anlayışa ulaşılana kadar yaşanmış olan gelişim sürecinde belli dönemlerin söz konusu olduğunu, bu gelişimin hukukun sosyalleşmesi doğrultusunda gerçekleştiğini belirtmektedir. Pound'a göre, hukukun gelişim sürecinde beş dönem yaşanmış bulunmaktadır: İlkel hukuk dönemi, katı hukuk dönemi, nasafet ve doğal hukuk dönemi, olgunluk dönemi ve sosyalleşme dönemi. İlkel hukuk döneminde, hukuk aracılığıyla her durumda ve her ne pahasına olursa olsun barışın korunması sağlanmaya çalışılmış, haksızlıklar karşısında modern anlamda tazmin yöntemlerine değil, haksızlığa uğrayan kişide oluşan öc alma isteklerinin yatıştırılmasına yönelik yaptırımlara başvurulmuştur. Katı hukuk dönemine, hukuk uygulamasında kesinlik ve yeknesaklık sağlanması çabalan doğrultusunda ortaya çıkan şekilci bir anlayış egemen olmuştur. Nasafet ve doğal hukuk döneminde, ahlaksal görevler hukuksal görevler haline getirilmeye çalışılmış; olgunluk döneminde ise hukuk düşüncesinin odak noktasına bireysel haklar kavramı yerleştirilmiştir. Hukukun sosyal nitelikli amaçlara hizmet etmekte olduğu ve hukuk aracılığıyla toplumsal yaşamda ortaya 102 çıkan çıkarların karşılanmasına çalışıldığı gerçeğinin anlaşıldığı dönemi, Pound sosyalleşme dönemi olarak adlandırmıştır. Pound, sosyalleşme sürecinde yaşanmış dönemlerle bağlantılı olarak, hukuk aracılığıyla hangi amaçlara yönelinmiş olduğu konusunu da sorgulamış; hukukun amacına ilişkin değerlendirmelerin sırasıyla barışın korunması, sosyal statükonun korunması, iradelerin özgürce gerçekleştirilebilmesi ve çıkarların dengelenmesi biçiminde ortaya konabileceğini belirtmiştir. XX. yüzyıl başlarında egemen olan anlayış, hukukun, uygar toplumsal yaşamda ortaya çıkan gereksinim, istem, dilek ya da beklentilerin, kısaca çıkarların karşılanması ve dengelenmesi amacına hizmet ettiği düşüncesini benimsemiştir. Pound, uygar toplumsal yaşamda ortaya çıkan ve karşılanmayı bekleyen çıkarların, bireysel, kamusal ve sosyal çıkarlar ayrımı çerçevesinde incelenebileceği kanısındadır. Bireysel çıkarlar, bireyin kişiliğiyle, yani fiziksel varlığıyla, onur ve itibarıyla, inanç ve düşünce özgürlüğüyle, ayrıca aile ilişkileriyle ve maddi varlığıyla ilgili bulunmaktadır. Kamusal çıkarlar, Pound'un sisteminde, bir yandan devletin hukuksal bir varlık olması bakımından, diğer yandan devletin sosyal çıkarlarm koruyucusu olması bakımından ortaya çıkmaktadır. Sosyal çıkarlar ise, genel güvenceye, sosyal kurumların güvencesine, genel ahlaka, sosyal kaynakların korunmasına, genel gelişime ve bireysel yaşamın güvence altında olmasına ilişkin çıkarlardır. Genel güvenceye ilişkin sosyal çıkar, güvenliğin, genel sağlığın, toplumsal barışın ve kamu düzeninin sağlanmasını, iktisapların ve hukuksal işlemlerin güvence altında olmasını, sosyal kurumların güvencesine ilişkin sosyal çıkar, ailenin, dinsel, politik ve ekonomik kurumların korunmasını, genel ahlaka ilişkin sosyal çıkar, toplumun ahlaksal duyarlılık alanlarının gözetilmesini, sosyal kaynakların korunmasına ilişkin sosyal çıkar, doğal kaynaklatın ve insan unsurunun korunmasını, genel gelişime ilişkin sosyal çıkar, toplumun ekonomik, politik ve kültürel gelişiminin sağlanmasını, bireysel yaşamın güvence altında olmasına ilişkin sosyal çıkar, bireylere fırsat eşitliği altında kendilerini özgürce gerçekleştirebilme olanağı tanınmasını, ayrıca bireylerin insana yaraşır bir yaşam düzeyi sürdürebilmelerini sağlayacak koşulların oluşturulmasını gerektirmektedir. 103 Pound, aynı tür çıkarlara değişik açılardan bakabilmenin mümkün olduğunu, bir çıkarın diğeriyle karşılaştırılarak değerlendirilmesi durumunda bunların aynı düzeyde ele alınmaları konusunda dikkatli olmak gerektiğini belirtmekte, çıkarların güvence altına alınmasını sağlamak üzere hukuk tarafından kişilere çeşitli haklar, yetkiler, ayrıcalıklar ya da özgürlükler tanınmakta olduğuna işaret etmektedir. Uygulamada çıkarların tanınması ve güvence altına alınması sürecini yönlendiren temel ölçüt, çıkarların olabildiğince azının feda edilerek olabildiğince çoğunun karşılanması doğrultusunda kendisini göstermiştir. Sürtünme ve kaybı en aza indirmeye yönelik bu uğraş, Pound'a göre, sosyal nitelikli bir mühendislik uğraşıdır. Hukuk tarihi, giderek gelişmekte olan bir sosyal mühendisliğin tarihini ortaya koymaktadır. Pound'a göre, toplumun içinde bulunulan yer ve zamana göre değişkenlik gösteren bir takım ön varsayımları bulunmaktadır. Bunlar, toplumsal yaşamda ortaya çıkan çıkarların hukuk tarafindan tanınması ve güvence aluna alınması sürecinde toplumun hukuksal postu laları olarak dikkate alınmak durumundadırlar. Örneğin, uygar toplumda insanlar diğerlerinin bilerek ve isteyerek kendilerine zarar vermeyeceklerini, aynı şekilde, keşfettikleri, kendi emekleriyle oluşturdukları ya da var olan sosyal ve ekonomik düzenin kurallarına uygun olarak edindikleri şeyleri kendi yararlarına kullanmalanrun engellenmeyeceğini varsaymak zorundadırlar. Hukuksal postülalar sınırlı ve mutlak biçimde ortaya konamazlar, bunlar uygarlık düzeyindeki gelişmelere göre gelişir ve yenilenirler. Pound'un görüşlerinde hukuk düzeninin devlet düzeniyle özdeş görüldüğünün anlaşıldığı belirtilmiş ve bu durum eleştirilmiştir. Ayrıca çıkarların saptanmasında, değerlendirilmesinde ve karşılaştırılmasında gerekli nesnelliğin yeterince sağlanacağı bir yöntemin belirlenememiş olması eleştiri konusu olmuştur. Toplumun de facto çıkarlarının saptanmasında gözlerin gerek yargılama sürecine gerek doğrudan toplumsal yaşama çevrilmesi durumunda belli güçlüklerle karşılaşılabilecektir. Kitle iletişim araçlarının ikna edici, yönlendirici, yanıltıcı etkinliği bu güçlüklerin en önemli boyutunu oluşturmaktadır. Tüm eleştirilere rağmen, Pound'un kuramının çağdaş hukuk sosyolojisi anlayışına ulaşılmasında çok önemli yapıtaşlanndan birini oluşturduğu kabul edilmektedir.