Madde bağımlılarının rehabilitasyonunda eylem araştırma temelli aile yaşam becerileri programının etkililiği

Bu araştırmanın amacı madde bağımlılığının tedavisinde yararlanılacak aile yaşam becerileri programını geliştirip uygulamaktır. Aile yaşam becerileri programını geliştirmek için bağımlı birey ve ailelerinin ihtiyaçlarını analiz etmek, süreç içerisinde bu programı dinamik olarak iyileştirmek gerektiği için eylem araştırma modeli tercih edilmiştir. Eylem planı oluşturma ve veri toplama aşamasında bağımlılık danışmanları, madde bağımlıları ve aileleri ile görüşmeler yapılmıştır. Görüşmelerin amaçları Mils'in Eylem modeli kapsamında eylem odağını belirlemek, bağımlılık nedenlerini incelemek, eylem planını oluşturmak ve eylem uygulamaya yönelik ihtiyaç analizi yapmaktır. Görüşmeler yarı yapılandırılmış bir şekilde toplam 36 kişi ile gerçekleştirilmiştir. Bu katılımcılardan madde bağımlıları çeşitli sağlık kuruluşlarında yatarak ya da ayakta tedavi gören bağımlı birey ve onlara refakat eden ailelerinden oluşmuştur. Ayrıca sahada bağımlılık tedavisine yönelik çalışan bağımlılık danışmanları ile de görüşülmüştür. Eylem planı oluşturulduktan sonra eylem uygulama aşaması gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın eylem uygulama aşamasında katılımcılar amaçlı örnekleme yöntemlerinden olan kartopu örnekleme ile 16'sı bağımlı birey 16'sı bağımlı ebeveyni olmak üzere toplam 32 kişiden oluşturulmuştur. Bu katılımcılar içerisinden random atama ile eylem uygulama ve kontrol grubu oluşturulmuştur. Geliştirilen Aile Yaşam Becerileri Programı Bilişsel Davranışçı Grupla Psikolojik Danışma ile 16 kişiden oluşan eylem uygulama grubuna uygulanmıştır. Her grup çalışmasından sonra katılımcı değerlendirmeleri, araştırmacı gözlem ve notları ile eylem planı yeniden düzenlenerek uygulamaya devam edilmiştir. Eylem planı çerçevesinde geliştirilen aile yaşam becerileri programında bağımlı bireylerin bağımlılık düzeylerini düşürmek, grup üyelerinin baş etme becerilerini, aile yılmazlık düzeylerini ve problem çözme becerilerini arttırmak amaçlanmıştır. Eylem planının etkililiğini tespit etmek için eylem uygulama grubu ve kontrol grubuna sosyal problem çözme ölçeği, bağımlılık ölçeği, baş etme ölçeği, aile yılmazlığı ölçekleri uygulanmıştır. Yapılan görüşmelerde bağımlı birey ve ailelerine yönelik geliştirilen aile yaşam becerileri programında olması gereken ihtiyaçlar da tespit edilmiş ve programın içerisine yerleştirilmiştir. Geliştirilen aile yaşam becerileri programı eylem uygulama aşamasında Bilişsel Davranışçı Grupla Psikolojik Danışma ile bağımlı birey ve ailelerine uygulanmıştır. Program her oturumdan sonra alınan geri bildirimlerle yeniden düzenlenmiş ve nihai şeklini almıştır. Eylem araştırmasının birinci aşamasında, yapılan görüşme sonuçlarına göre madde bağımlılığına başlama nedenleri ortaöğretim çağından önce daha çok çevresel faktörlerle açıklanmaktadır. Araştırma sonuçlarına göre ortaöğretim öncesi çağda bulunan bireyler ilgisiz, kontrol eksikliği olan, disiplinsiz ve ihtiyaçların karşılanmadığı aile ortamlarında madde bağımlılığı için yüksek risk taşımaktadırlar. Araştırma bulgularına göre madde bağımlılığına ortaöğretim ve sonrasında yakalanan bireylerin madde kullanma gerekçeleri daha çok kişisel faktörlerle açıklanmaktadır. Buna göre merak ve keyif arama, yanlış arkadaş ortamı, varoluşsal anlam arayışı, maddeyi bir baş etme kaynağı olarak görme, sosyal problem çözme beceri eksikliği ve ilişki sorunları ortaöğretim ve sonrasında madde bağımlılığı için risk faktörleri olarak öne çıkmaktadır. Arınmış bireylerin tedaviye ilişkin önerilerinin başında bağımlının tedaviye ikna edilmesi gelirken, bağımlı ya saygı duyulması, tedavi sürecinde aile desteği bağlamında özellikle baba desteği, tedavi sürecinin sürekliliği, yeni bir çevre oluşturulması, bağımlının sorumlulukları ile yüzleştirilmesi, tedavi merkezlerine kolay ulaşım için merkezlerin çoğaltılması diğer tavsiyelerdir. Araştırmanın eylem uygulama aşamasında ulaşılan sonuçlar şöyledir: Aile Yaşam Becerileri Programı bağımlılık düzeyini düşürmektedir. Aile Yaşam Becerileri Programı bağımlı birey ve ebeveynlerinin aile yılmazlık düzeylerini, baş etme beceri düzeylerini ve sosyal problem çözme beceri düzeylerini arttırmaktadır. Madde bağımlılığında her bağımlının maddeyi bıraktığı bir dönem olmaktadır bağımlılık tedavisinde odak noktası nüksetmeyi önleme ve tedavi programının sürekliliği olmalıdır. Bağımlılık tedavisinde tıbbi müdahalenin yanında babanın tedavi sürecine dahil olması başta olmak üzere aile desteği ve sosyal çevreyi kapsayan psikolojik destek çalışmaları nüksetmeyi önlemektedir.