Lise öğrencileri arasında gözlenen riskli davranışların psikolojik danışma ve rehberlik lisans program içerikleri ve psikolojik danışman yeterlikleri bağlamında incelenmesi

Madde kullanma, obezite, akran istismarı, okul terki ve benzeri davranışlar insan sağlığı ve hayatı için önlenebilir zararlı sonuçlara yol açtıklarından riskli davranışlar kategorisinde değerlendirilir. Bu tür davranışların türleri giderek artmakta ve genç nüfusun önemli bir kesimini oluşturan lise öğrencileri arasında yaygın olarak gözlenmektedir. Bu tür davranışların önlenmesi, azaltılması, kontrol edilmesi ya da ortadan kaldırılması çok yönlü yaklaşımları ve işbirliklerini gerektirmektedir. Rehberlik hizmetleri bu yaklaşımların temel alanlarından birini teşkil ederken, psikolojik danışman da işbirliğinin önemli taraflarından birini temsil etmektedir. Bu bağlamda psikolojik danışmanın riskli davranışlar konusundaki bilgi ve becerileri ile bunların kazandırıldığı Psikolojik Danışma ve Rehberlik lisans programları önemli bir inceleme konusu haline gelmektedir. Psikolojik danışmanlarının riskli davranışlar konusundaki bilgi ve becerileri; bilişsel, duyuşsal ve devinimsel alanlar kapsamında değerlendirilir. PDR lisans programlarının riskli davranışlarla ilişkili ders türleri ve konu içerikleri yanında derslerdeki kazanım ve yeterlikler dikkate alınır. Bu çalışmanın temel amacı lise öğrencileri arasında gözlenen riskli davranışların psikolojik danışma ve rehberlik lisans program içerikleri ile psikolojik danışman yeterlikleri bağlamında incelenmesidir. Bu çalışma, nitel ve nicel araştırma modellerinin birlikte kullanıldığı karma bir araştırma desenine uygun olarak düzenlenmiştir. Araştırmanın anket ve mülakat işlemleri için iki farklı araştırma grubu oluşturulmuştur. Araştırma grubundaki psikolojik danışmanlar 12 ilde farklı lise türünde görev yapan psikolojik danışmandan (N1=566, N2=21) seçilmiştir. Çalışmada psikolojik danışman formu, doküman analiz formu ve yarı yapılandırılmış mülakat formu kullanılmıştır. Formlar araştırmacı deneyimi, uzman görüşü ve ilgili literatür bilgileri doğrultusunda hazırlanmıştır. Araştırmanın nicel verileri için tanımlayıcı istatistiksel işlemlere yer verilirken, nitel veriler için içerik ve doküman analizi teknikleri kullanılmıştır. Araştırmadan ortaya çıkan bulgular PDR lisans programındaki ders türü, sayısı ve içeriklerinin riskli davranışlarla ilgili bilgi ve beceri kazandırma konusunda yeterli olmadığını göstermektedir. Sınırlı düzeyde olsa da yer verilen riskli davranışlarla ilgili konuların PDR lisans programları arasında da farklılaştığı tespit edilmiştir. Bir PDR lisans programından mezun olup halen Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda görev yapan psikolojik danışmanların riskli davranışlar konusundaki bilgi ve becerilerinin de yetersiz olduğu gözlenmiştir. PDR programlarında riskli davranışlar konusunda kazandırılması hedeflenen bilgi ve beceriler ile uygulamada karşılaşılan sorunların çözümü için gereken bilgi ve beceriler arasında belirgin farklılıklar bulunduğu saptanmıştır. Psikolojik danışmanlarının mecburi olmadıkları sürece riskli davranışlar konusuyla alakalı faaliyetlere katılmada istekli olmadıkları görülmüştür. Psikolojik danışmanları tarafından riskli davranışlar konusunda yapılan faaliyetlerin tür, nitelik, öncelik ve yaygınlık bakımından okul türlerine bağlı olarak farklılık arz ettiği tespit edilmiştir. Güçlü bir literatür birikimi olmamakla birlikte araştırmadan ortaya çıkan bulguların önceki çalışmaların bulgularıyla önemli düzeyde örtüştüğü görülmüştür. Çalışmadan çıkan sonuç, riskli davranışlara etkili düzeyde müdahale etmek bakımından mevcut PDR lisans programlarının içerik ve kazanımlar bakımından sınırlı kaldığını, bu hizmeti sunan psikolojik danışmanların da bilgi ve beceriler bakımından yetersiz kaldığını göstermektedir. Bu bağlamda lisans programlarının ders türü, sayısı ve içerikleri bakımından gözden geçirilmesi ve psikolojik danışmanlara bilgi ve beceri kazandırmaya dönük uygulamalara yer verilmesi önerilmektedir. Araştırmacılar için de disiplinler arası, daha çok sayıda değişkeni içeren boylamsal çalışmaların yapılması önerilmektedir.