Bursa'da ipekböcekçiliğinin ekonomik coğrafya açısından etkileri (1840-1920)

İpek, eski dönemlerden beri devletlerin ekonomik faaliyetlerinde önemli bir sektör olmuştur. Dünyada ipekböcekçiliğinin geçmişşi 2600- 3000 yıl öncesi kadar eskiye dayanmaktadır. İpekböceğinin yetiştirilmesi, kozadan kumaşa dönüşme süreci ipekböcekçiliğiyle uğraşan insanların yaşamlarında olduğu gibi, yerleşme ve devletler açısından da önemli bir yere sahip olmuştur. Bursa Anadolu'da ipek denilince ilk akla gelen yerlerdendir. Bursa'nın Anadolu'da önemli ticaret yollarının kesiştiği yerde bulunması ipekböcekçiliğinin gelişmesinde etkili olmuştur. İpekböceğinin büyüyüp gelişimini tamamlaması için önemi büyük olan besin maddesi dut yaprağıdır. Bursa ili dut yetiştiriciliği için elverişli iklim, toprak, ulaşım, işgücü gibi faktörlere sahiptir. Bu özelliği de ipekböcekçiliğinin Bursa'da yaygın olarak yapılmasını etkilemiştir. 19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Bursa'da makinelere kozalardan ipek, iplik çekimi yapan filatür fabrikaları kurulmaya başlamıştır. Buhar gücüyle çalışan ilk filatür fabrikası 1838 yılında kurulmuştur. Bursa'da 1840 yılı itibariyle fabrika sayısının artmasıyla birlikte ipekböcekçiliğinde öne çıkan bir yerleşim haline gelmiştir. Osmanlı devleti döneminde Bursa'da ipekçilik, dönemin padişahları tarafından da desteklenmiştir. Ancak, 1855 yılında Bursa'da yaşanan deprem, 1860 yılından sonra ipekböcekçiliğini etkileyen pebrine hastalığının ortaya çıkması Bursa'da fabrika sayısının azalmasına neden olmuştur. Dolayısıyla ipekböcekçiliği Bursa'da 1855- 1862 yılları arasında durgunluk dönemi geçirmiştir. 1896 yılı itibariyle ipekböceği hastalığının iyileşmesiyle ipek üretim miktarları tekrar artmaya başlamıştır. Birinci Dünya Savaşı'nın yaşandığı yıllarda da ipekböcekçiliğinde azalma olmuştur. Bu araştırmada retrospektif yöntem kullanılmıştır. Retrospektif yöntemle Bursa'nın 1840- 1920 arasındaki nüfusu, yerleşme tarihi, tarım, sanayi, ticaret ve sosyal hayatı incelenmiştir. Çalışma sahasının daha iyi incelenmesi için vertical yani dikey tema yaklaşımı kullanılmıştır. Dikey tema yaklaşımıyla Bursa'da ipekböcekçiliğinin 1840- 1920 yılları arasında nasıl değişim gösterdiği incelenmiştir. Çalışmanın amacına uygun olabilmesi amacıyla tarihi coğrafyanın temel özellikleri göz önüne alınarak elde edilen verilerin yorumlanmasıyla neticelenmiştir.19. yüzyılın ilk yarısından itibaren Bursa'da ipekböcekçiliği artan fabrika sayısıyla beraber altın çağını yaşamıştır. Fabrikaların kuruluşunda geleneksel yöntemlerle imal edilen ipeğin ince ve düzgün olmamasından dolayı yabancı tüccarların ham ipek yerine koza alımını tercih etmeleri, Bursa'nın konumu, ipekböcekçiliği için dut ağaçlarının elverişli olması etkili olmuştur. Hatta o dönemlerde ipekböcekçiliği o kadar ilerlemiş ki; bu faaliyetin ön planda yapıldığı hanlar bile yaptırılmıştı. Bursa'nın ekonomik coğrafya özelliklerine göz önüne alındığında tarımsal alan bakımından dutluk arazilerin fazla olması ipekböcekçiliğini beraberinde getirmiştir. 1840- 1920 yılları arasında ithalat ve ihracat değerlerinin değişmesi, ipekböcekçiliğinin Bursa'daki ticaret üzerindeki etkisini ortaya koymaktadır. Sosyal hayat üzerinde etkilerini de; işgücü olarak kadın ve çocukların fabrikalarda çalışması, çalışanların zaman zaman greve gitmesi, sergiler açılması ve ipekböcekçiliğinin folklorik olarak yaşamları etkilemesi gibi başlıklarda görmek mümkündür. Bursa Osmanlı Devletinin son döneminden, Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar ipekböcekçiliği ile ekonomik coğrafyaya önemli katkılar sağlamış bir yer olma özelliğini uzun süre korumuştur. Bursa'nın ipekböcekçiliğinde Osmanlı iç pazarı için ürettiği ipek ve daha sonra zaman içinde üretilen ipeğin kalitesi Bursa ipeğini uluslararası arenada sahneye çıkarmıştır. Bu durumda Bursa ekonomisinin canlanmasını, ipek üretimi konusunda daha fazla yatırım ve teşvik yapılmasını etkilemiştir.