Faaliyet esaslı maliyetlendirme yaklaşımı

Faaliyet esaslı maliyetlendirme yaklaşımı özellikle 1980'li yılların sonunda ortaya çıkan ve global rekabetin belirlediği bir rekabet biçiminin ürünü olarak geleneksel maliyetlendirme sistemlerinin ürün maliyetlendirmelerinde yetersiz kaldığı görüşünden hareketle A. B. D.'de ortaya atılmış yeni bir yaklaşımdır. Organizasyonlar, rekabet, kar marjlarının giderek daralması, teknolojik gelişmeler, ürün yaşam devrelerinin hızla kısalması gibi sebeblerden ötürü hızla değişime zorlanmaktadır. Bu değişimin temelinde müşteri ihtiyaçlarına hızla yanıt verme, ürün kalitesini sürekli iyileştirme, maliyetleri düşürme örgüt kültürünü değiştirme ve yenilikçi yaklaşımları hızlandırmak gibi faaliyetler yer almaktadır. Geleneksel yaklaşımlarla bu faaliyetleri gerçekleştirmek giderek imkansız hale gelmektedir ve anılan yaklaşımlar sürekli gelişmeye destek verecek nitelik ve nicelikte veri üretememektedirler. Özellikle yönetim muhasebesinin geçirdiği evrim dikkate alındığında geleneksel maliyetlendirme sistemleri birden fazla sayıda ürün üreten, yüksek teknoloji ve lojistik destek gerektiren karmaşık ürün ve hizmetlerde yalnış maliyet bilgisi vermektedir. Bunun en önemli sebebi klasik sistemlerde kullanılan maliyet saptama tekniklerinin çoğunun emek yoğun üretim biçimlerini dikkate alarak direkt işçilik saatleri ya da makine saatleri gibi dağıtım ölçülerinin kullanılmasıdır. Halbuki yapılan araştırmalar ürün maliyetleri içersinde direkt işçilik maliyetlerinin giderek azaldığını bunun yerine lojistik, bilgi işlem v. b. genel gider türlerinin maliyetler içinde ağırlık kazandığını göstermektedir. Dolayısıyla işletmelerin rekabet yarışında başarılı olabilmeleri için kaynakları değil kaynakları tüketen faaliyetleri yönetmeleri ve faaliyetler üzerine yoğunlaşmaları gerekmektedir. Başka bir deyişle faaliyetlerin müşteri ihtiyaçlarına paralel bir biçimde yeniden değerlendirilerek, işletme süreçleri içinde 'faaliyetlerin optimizasyonu', değer yaratmayan faaliyetlerin eliminasyonu ve sürekli olarak faaliyetlerin daha iyi bir biçimde yapılması amacıyla sürekli gelişmenin sağlanması F. E. Y. sisteminin temel amacı olmaktadır. Bu bağlamda F. E. M. sistemi geleneksel maliyetlendirme sistemlerinin ürün çeşitliliği, karmaşıklığı, artan idari ve yönetsel destek fonksiyon maliyetleri gibi etkenler sebebiyle ürün maliyetlerini yeterince doğru bir biçimde saptayamadığını ve yeni yönetsel bilgi ihtiyaçlarını ortaya koymaktadır. F. E. M. sistemiyle ürün maliyetlendirmesi daha doğru bir biçimde gerçekleştirilebildiği gibi, gizli kalan önemli maliyet unsurlarını da net bir biçimde gözler önüne serilebilmektedir. Öte yandan F. E. M. sistemi sadece bir maliyetlendirme sistemi olarak değil yeni bir yönetim felsefesi olarak da dikkat çekici bir yaklaşımdır. Çünkü F. E. M. sistemi faaliyetlerin maliyetini doğru bir biçimde saptamanın yanı sıra değer yaratan ve yaratmayan faaliyetleri tarif ederek 'sürekli iyileştirme' çalışmaları yoluyla değer yaratmayan faaliyetlerin minimize edilmesi ve faaliyetlerin daha iyi yönetilmesiyle organizasyonel etkinliği, karlılığı ve verimliliği artırmayı amaçlamaktadır. F. E. M. sistemi geleneksel sistemden farklı olarak genel giderlerin ürünlere yüklenmesi için ikinci aşama maliyet yönlendiricileri kullanır ve bu yönlendiriciler ürünler ile ilgili bir özelliğin saptanmasını gerektirir. Dolayısıyla F. E. M. sisteminin tasarlanmasında ikinci aşama maliyet yönlendiricilerinin belirlenmesi hayati önem arz etmektedir. Maliyet yönlendiricisi sayısı ve nitelikleri ulaşılmak istenen maliyet doğruluk hedefiyle ilişkilidir. Doğruluk derecesi arttıkça maliyet yönlendiricisi sayısı ve niteliği değişecek bu da ekstra ölçüm maliyetlerini beraberinde getirecektir. F. E. M. sistemi anılan yararlarının yanı sıra uygulamada bazı sınırlılıkları olan bir sistemdir. Bu sınırlılıklar F. E. M. sistemi kurmanın göreceli maliyetinin geleneksel sisteme göre daha fazla olması, F. E. M. sisteminin daha karmaşık sayılabilecek başlangıç çalışmaları gerektirmesi, ürün çeşitliliği ve karmaşıklığı fazla olmayan şirketlerde geleneksel sistemle benzer sonuçlar vermesi olarak özetlenebilir. Robin Cooper ve Robert S. Kaplan tarafından geliştirilen faaliyet esaslı maliyetlendirme ve yönetim sistemi önümüzdeki yıllarda yönetim ve maliyet muhasebesinde önemli bir uygulama alanı bulacak bir sistem olarak görülmekte ve 2000'li yıllarda muhasebe mesleğinin yeni rolünü sorgulayan farklı bir bakış açısı olarak mesleğin hak ettiği yeri almasında önemli bir işlevi olacaktır. II