Dönem net karının belirlenmesi ve ertelenen vergi etkilerinin finansal tablolara yansıtılması

Kar rakamı, işletmelerin temel başarı ve performans göstergesi kabul edildiğinden, işletme hakkında bilgi edinmek isteyenler için bu kalemin önemi büyüktür. İlgilerin işletme hakkında gerçekçi bilgi edinebilmeleri için kar, muhasebenin kavram ve esaslan çerçevesinde belirlenmiş olmalıdır. Muhasebe kuramı dışındaki kurallara göre belirlenen kar tutarı temel finansal tablolar dışındaki bilgi kaynaklarında raporlanmalıdır. Kara etki eden iki akım mevcuttur; olumlu akım - gelirler ve olumsuz akım - giderler. Muhasebenin dönemsellik kavramına uygun olarak belirlenen dönem gelirleri, yine aynı ilkeye göre oluşan dönem giderleriyle eşleştirilmelidir. Bu gelir tablosunun temel ilkelerinden biridir. Bu eşleştirme neticesinde dönemin faaliyetleri sonucundaki kar rakamı meydana gelmektedir. Anacak dönemin net kar/zararı vergi giderlerinin düşülmesi ile oluşmaktadır. Dolayısıyla döneme ait vergi gideri tutarının nasıl belirleneceği, yani vergi borçları ile vergi alacakları eşleştirilmen mi, sorusu gündeme gelmektedir. Dönemin vergi gideri karşılığı, işletmenin dağıtılabilir karından devletin aldığı pay olarak düşünülürse, vergi yasalarına göre tespit edilen bu tutarın tamamen cari dönemle ilişkili olduğunu anlamına gelmektedir. Ülkemizdeki yaklaşım bu yöndedir. Dönemin vergi gideri karşılığı, işletme faaliyetlerinin devamı için katlanılması zorunlu bir gider olarak düşünülürse, bu tutar vergi yasalarına göre belirlendikten sonra, muhasebe ilkeleri ışığında tekrar düzeltilmelidir. 'Kurumlar Vergisinin Muhasebesi' adındaki uluslararası muhasebe standardında (UMS-12) bu yaklaşım benimsenmiştir. UMS-12'de vergi tutarı bir dönem gideri olarak değerlendirilmekte ve diğer faaliyet giderlerinde olduğu gibi, bu giderin de ait olduğu dönemle ilişkisi kurulmaktadır. Bu uygulamaya 'dönemlerarası vergi dağıtımı' denilmektedir. Bu uygulamada ticari kar ile mali kar arasındaki farklar iki grupta toplanır; Sürekli Farklar ve Geçici Farklar. Sürekli farklar ve bunları yaratan gelir ve gider kalemleri, her ne kadar muhasebe açısından kara etki eden olumlu veya olumsuz akım olarak kabul edilseler de, vergi yasaları açısından kesinlikle kabul edilmezler. Dolayısıyla, ticari kar ile mali kar arasındaki bu farklar herhangi bir dönemde ortadan kalkmazlar ve bunları dönemin mali karına ilave etmekten veya indirmekten başka yapılacak bir işlem yoktur. Geçici farklar ve bunları yaratan gelir ve gider unsurları, gerek muhasebe açısından gerekse vergi yasaları açısından kara etki eden olumlu veya olumsuz akım olarak kabul edilirler. Ancak muhasebe kayıtlarına alındıkları dönemden bir başka dönem/dönemlerde vergi matrahına dahil edilirler. Dolayısıyla, ticari kar ile mali kar arasındaki bu farklar, bir veya birkaç dönem sonra ortadan kalkarlar. Bu durumda geçici fark yaratan unsurlara ait vergi gideri ya peşin ödenmekte ya da ödenmesi gelecek dönemlere devredilmekte. Başka bir ifade ile, bir işletmenin ticari karı ile mali karı arasında geçici fark yaratan olayların olması nedeniyle, ertelenen bir vergi alacağı veya ertelenen bir vergi borcu doğmaktadır. Geçici farklara ait ertelenen vergi etkisi dikkate alınarak dönemin vergi gideri karşılığı tutarı düzeltildiğinde, dönemin net kar/zararı da değişir ve dönemin gerçek net kar/zararına ulaşılır. 12 No'Iu 'Kurumlar Vergisinin Muhasebesi' adlı uluslararası muhasebe standardında bu düzeltmede Yükümlük Yöntemi kullanılır ve yapılan uygulamaya Vergi Etkili Muhasebe denilir. Kıdem tazminatı karşılıkları, geçmişş yıl mali zararları, yararlanılmamış vergi indirimleri gibi olaylar genelde çok yüksek tutarlarda ertelenmiş vergi etkisi yaratmaktadır. Bunların dikkate alınmaması durumunda finansal tablolardaki kar rakamı ilgilenenlerin yanılmasına ve yanlış kararlar almasına neden olabilir. Bunun önlenmesi ve işletmenin geçek karlılığının ortaya konması için uygulanan muhasebe politikaları ve değerleme esasları kadar, dönemler arası vergi dağıtımın yapılması da önem arz etmektedir.