Kapalı yerleşmelerde insan ve yer ilişkileri: Mavişehir örneği

Bu araştırmada, ikametgah hareketliliği bağlamında, kapalı yerleşmeler örneğinde, insan-yer ilişkileri irdelenmiştir. Araştırmada, insanların neden bir yerleşim alanını terk edip ikametgah hareketliliğine katıldıklarını, kapalı yerleşme sakinlerinin konut tercihlerini, sosyo-ekonomik ve demografik özelliklerini, ikamet çevreleriyle ilişkilerini ve buradan duydukları memnuniyet düzeyini, ayrıca 'yeni yerleştikleri' yer ile 'geride bıraktıkları' büyükşehirle olan bağlarını, yer kimliği ve yere bağlılık kavramları çerçevesinde anlamak amaçlanmıştır. İzmir'in Karşıyaka ilçesinde yer alan Mavişehir araştırma alanı olarak seçilmiştir. Araştırma, Mavişehir'de ikamet eden katılımcılarla gerçekleştirilen iki ayrı alan araştırmasına dayanmaktadır. Alan araştırması sırasında hem niceliksel hem de niteliksel yöntemler bir arada kullanılmıştır. İlk olarak 225 katılımcıya; Sosyo-demografik ve ekonomik özeliklerini, hareket deneyimlerini, Kentsel deneyimlerini, Memnuniyet düzeylerini anlamaya yönelik soruların yer aldığı soru formu uygulanmıştır. Soru formunda, katılımcıların Mahalleye ve İzmir kentine bağlılık düzeylerini ölçmek için Yere-Mahalleye Bağlılık (Lewicka,2010) ve Kent Kimliği Ölçeği (Lalli,1992) de kullanılmıştır. İkinci olarak 23 katılımcıyla derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. İki uygulamada katılımcılarla yüz yüze görüşme yoluyla gerçekleştirilmiştir. Anketler SPSS İstatistik Paket Programı aracılığıyla çözümlenmiştir. Sonuçlar Excel tablolar ve şekillerle deskriptif olarak sunulmuştur. Daha sonra çeşitli değişkenlere göre farklılaşmaları saptamak amacıyla örtük sınıf analizi, 2 testi, t-testi ve tek yönlü varyans analizi yapılmıştır. Görüşmeler ise içerik analizine tabi tutulmuştur. Verilen yanıtlara göre çeşitli kategoriler oluşturulmuş ve bunlar tablolar halinde sunulmuştur. Araştırma sonuçları, ikamet hareketliliği sürecinde etkili olan itici faktörlerin; 'Yetersiz mekansal organizasyon özellikleri', 'Şehirsel yaşamın olumsuzlukları + Yetersiz mekansal organizasyon özellikleri' ve 'Şehirsel yaşamın olumsuzlukları + Yetersiz mekansal organizasyon özellikleri + Sosyal rahatsızlıklar', çekici faktörlerin; 'Güvenlik, Ayrıcalık ve Mekansal organizasyon', 'Güvenlik, Sükunet ve Mekansal organizasyon', 'Sükunet ve Mekansal organizasyon' ve 'Mekansal organizasyon ve Ayrıcalık' olduğunu göstermiştir. Her bir itici ve çekici faktör ayrı ayrı değerlendirildiğinde ise, bazı faktörlere atfedilen önemin, cinsiyet, yaş, emeklilik, medeni durum, hanehalkı büyüklü, mülkiyet durumu gibi değişkenler açısından anlamlı farklılıklar gösterdiği bulunmuştur. Bir kapalı yerleşim bölgesi olan Mavişehir yaşam biçimi topluluklarını yansıtmaktadır. Mavişehir sakinleri, demografik özellikler ve sosyo-ekonomik statü açısından homojen bir görüntü sergilemektedir. Mavişehir sakinlerinin mekansal doyumları çok yüksek düzeydedir. Ev sahipliği durumu ve hanehalkı büyüklüğü bu doyumu etkileyen belirleyicilerdir. Mavişehirlilerin Mavişehir'e atfettikleri anlamlar çoğunlukla sakinlik, yeşillik, parklar, düzen, temizlik gibi 'düzenli sakin ortam'la ilişkilidir. Mavişehir sakinleri Mavişehir'e yüksek düzeyde bağlıdır. Mahalleye bağlılığın gelişmesinde mahallede yaşama süresi, ev sahipliği durumu ve mekansal doyum etkili olan değişkenlerdir. Yere bağlılık ve mekansal doyum ile ikametgah hareketliliği arasında anlamlı bir ilişki vardır. Nitekim mekansal doyum ve mahalleye bağlılık düzeyi taşınma niyeti ve davranışı üzerinde etkili olan belirleyicilerdendir. Diğer taraftan, Mavişehir sakinleri geri de bıraktıkları kentle de ilişkilerini hala sürdürmektedirler. Diğer bir ifadeyle, Mavişehirlilerin İzmir kent kimliği yüksek düzeydedir. Bu kimlik bağlılık boyutunda daha yüksek düzeyde gelişirken, diğer boyutlarda, özellikle aşinalık ve geçmişş boyutunda daha az gelişmiştir. İzmir kent kimliğinin oluşmasında ve gelişmesinde, doğum yeri, ev sahipliği durumu ve mahallede yaşama süresi etkili olan faktörlerdir. Son olarak, araştırmamızdan elde edilen bulgular, kapalı yerleşmelerin artık İzmir kentinde de hem mekansal hem de sosyal bir ayrışmayı beraberinde getirme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Mavişehir'in tercih edilmesinde etkili olan en önemli faktörler bu duruma işaret etmektedir. Sessizlik ve sakinliğin ötesinde, özellikle bu yerleşim alanlarının sunmuş olduğu profesyonel hizmetler, güvenlik ve benzer sosyo-ekonomik özelliklere sahip homojen bir grupla bir arada yaşama istediği İzmir'de kapalı yerleşmelerin tercih edilmesinde etkili olan önemli motivasyonlar haline gelmiştir.