İşletmelerde strateji-yapı ilişkisi ve buna ilişkin bir uygulama

Sosyal Bilimciler tarafından 'Bilgi Çağı' olarak adlandırılan 21. yüzyıl'a girmek üzere olduğumuz bu günlerde (1991) dünyamızda teknolojik ve ekonomik gelişmeler çok büyük boyutlara ulaşmıştır. Bu gelişmelere bağlı olarak öncelikle başta işletmeler olmak üzere her tür kuruluşların ortalama ölçekleri büyümekte olup daha karmaşık yapı ve faaliyet sistemlerine doğru yönelinmektedir. Bu gelişmelerin sonucu olarak da işletmelerin yaşama ve gelişme güçlerini sağlayan önlemlerin alınması zorlaşmakta olduğundan bu yeni tür işletmelerin yönetimleri güçleşmektedir. Bu nedenlerden günümüz yöneticileri etkin bir performansa. ulaşabilmek için faaliyette bulundukları çevrenin koşullarını göz önüne almak ve bu koşulların organizasyonlar üzerindeki etkisini araştırmak zorunluluğunu hissederler. İleriye dönük araştırma zorunluluğu; işletmeleri kendileriyle ilgili kararların alımında ve gelecekle ilgili öngörülerle bağlantısı nedeniyle sistemli olarak stratejik planlar yapmaya yöneltmektedir. Stratejik planlamada, bir işletmenin ana amaçları belirlenerek- amaçlarını etkileyen faktörler analiz edilmekte ve bu faktörler de de olumlu değişikliklere gidilerek işletmeyi amaçlarına- ulaştıracak planlara yönelinmektedir. Böylece işletme, daha etkin ve verimli çalışmakla birlikte kıt kaynakların rasyonel kullanımını da sağlayabilmektedir. Stratejik planlama süreci sonucunda seçilen stratejilerin uygulanabilmesi için, stratejiye uygun yapının kurulması, kaynakların tahsisi, politikaların saptanması gibi faaliyetlerin yapılması gerekmektedir. Ancak etkin bir stratejik uygulamanın gerçekleştirilebilmesi ve yüksek performansa ulaşabilmesi, önemli ölçüde seçilen stratejiye uygun yapının geliştirilmesine ve nitelikli personel kullanımına bağlıdır. 2 - Bugünü ve geleceği bir kişi tarafından belirlenebilecek kadar küçük olan bir işletmede seçilen stratejilere uygun organizasyon yapılarının geliştirilmesi ve gereken değişikliklerin yapılması çok fazla önem taşımıyorsa da, büyük ölçekli işletmelerde stratejik uygulamanın zorluğu nedeniyle strateji ve yapı arasında uyumun sağlanması karmaşık sorunlar yaratmaktadır. İşletme yöneticilerinin strateji ile yapı arasında bir uyum sağlayabilmeleri için, öncelikle stratejiler ve orgarizasyon yapıları arasında ne tür ilişkilerin var olduğunu ve bu ilişkilerin işletme performansı üzerindeki etkilerinin neler olduğunun bilinmesi gerekmektedir. Bu konuda yapılan bazı araştırma sonuçlarına göre gerçekte yapı ve strateji arasındaki ilişkinin göründüğü kadar basit olmadığı ortaya çıkmıştır. Gerek teorik araştırma, gerekse uygulama çalışmasında elde edilen verilerin sonuçlarına göre işletmeler dört büyüme aşamasından geçmektedirler. İşletmeler bu gelişme aşamalarına bağlı olarak basit yapıdan karmaşığa doğru bir gelişme gösterirlerken bu dört tip yapısall özellikleri benimsedikleri gözlemlenmiş-, tir. Bilindiği gibi işletmeler, başlangıçta tek bir yerde faaliyet gösteren küçük organizasyonlar olarak kurulmakta ve basit yapı tipinin özelliklerini taşıdıklarından genellikle herhangi bir strateji belirlememektedirler. Ancak işletme stratejileri tek bir üründen çeşitlendirmeye doğru geliştikçe etkin bir performansa ulaşabilmesi için işletmeler, organizasyon yapılarında da değişmeye gitmeyi gerekli görürler. İşletmeler büyüdüğünde işletmeye çok sayıda yeni personel ekleneceğinden basit yapıdan fonksiyonel yapıya doğru bir yönelme olacaktır. Fonksiyonel yapılı işletmeler faaliyette bulundukları ortamın niteliklerine göre denge, çeşitlendirme, uzmanlaşma, genişleme veya eş-anlı olarak genişleme ve ürün toplama stratejilerini uygulayabilirler. Ürün ve pazar çeşitlendirme stratejileri-_ 3 - nin izlenmesine bağlı olarak işletmelerin büyümesi durumunda 'fonksiyonel yapı' yetersiz kalacağından bölümsel yapının uygulanmasına geçilecektir. Bölümsel yapı tarzının benimsenmesi durumunda işletmenin dinamik çevre koşullarına adaptasyonunun sağlanması için; çeşitlendirme, bütünleşme, ürün toplama ve nakit arttırımına gitme stratejileri ile satın alma, birleşme veya birlikte iş görme stratejileri uygulanabilir. Büyümeye yönelik tamlaşma stratejisini izleyen 'holding stratejisi'nin benimsenmesi durumunda ise arzulanan performansa ulaşabilmek ancak holding yapı tipinin' uygulanması ile olasıdır. Holding tipi işletmeler yaşamlarını sürdürebilmek için kendi yapıları içinde genellikle denge stratejisi ile birlikte sınırlı büyüme stratejilerini de izlemek durumundadırlar. Diğer işletmeler gibi örneğimiz olan 'Özköseoğlu Isı Sanayii' de, kuruluş aşamasında 'basit yapı' tipini benimsemiş ve uygulamıştır. Daha sonraları gelişme süreci içinde ise iç ve dış çevre koşullarına bağlı olarak uyguladığı yapı ve stratejilerde değişikliklere yönelmiştir. Ancak, 'Özköseoğlu' şirketler grubunu oluşturan şirketlerin, kuruluşlarından günümüze kadar geçen süredeki bazı dönemlerde; çevre koşullarını, ürün hayat eğrilerini iyi analiz edemediği ve şirket stratejilerini destekleyici özelliklere sahip olmayan stratejileri benimsemeleri sonucu bu uygulamlar performanslarında düşüşlere neden olmuştur. Yapılan araştırma ve incelemeler sonucunda elde edilen veriler strateji ve yapı arasında karşılıklı bir etkileşimin olduğunu göstermektedir. Bu nedenle yapı stratejiyi izlediği gibi strateji de bir düzeye kadar var olan yapıyı izlemek zorundadır. Öte yandan yapının stratejiyi izlemesi veya yapı ile stratejinin karşılıklı etkileşim içerisinde olması aynı zamanda üst düzey yöneticiler arasındaki politik proseslerin bir sonucudur. Bu durumda günümüz modern yöneticilerin yüksek performansa ulaşılabilmesi iyin yapılması gereken faaliyetler arasında önemli bir öge olarak gördükleri şey, izledikleri stratejinin niteliklerine bağlı olarak var olan yapıda değişikliklere gitmek veya bu niteliklere uygun yapı geliştirmek olmalıdır diyebiliriz.