Türkiye'de kadın-erken eşitliği ve resmi kurumsallaşma süreci

Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de kadın-erkek eşitliğinin devlet çatısı altında kurumsallaşma sürecini incelemek ve bu sürecin eşitlik politikaları oluşturma çabalarında ne derecede etkili olabileceği konusuna bir yorum getirebilmektir. Bu çerçevede, birinci bölümde, ulusal mekanizmaların başvurduğu Kalkınmada Kadın, Toplumsal Cinsiyet ve Kalkınma ile Kadın-Erkek Eşitliğini Ana Politikalara Yerleştirme Stratejisi gibi uluslararası yaklaşımları incelenmeye çalışılmıştır. Bu yaklaşımlar, tezde 'bütünleştirmeci' ve 'dönüştürmeci' yaklaşımlar başlıklarında sınıflandırılmış ve hükümet politikaları oluşturma sürecinde ne anlam ifade edebilecekleri görülmeye çalışılmıştır. Liberal feminizmden etkilendiği söylenebilecek Kalkınmada Kadın Yaklaşımının, var olan kurumları fazlaca sorgulamadan kadın odaklı politikalar aracılığıyla bütünleştirici çözümler sunduğu görülmektedir. Kökünü sosyalist feminizmden alan Toplumsal Cinsiyet ve Kalkınma yaklaşımı ise, devlet, aile, piyasa gibi kurumsal alanların ataerkil yapısını sorgulama niteliği ile dönüştürmeci bir anlayışı sunmaktadır. Ancak her iki yaklaşımın da analiz yöntemi olarak cinsiyete göre ayrımlaştırılmış iş gücünü analiz yöntemi olarak kullanıyor olmaları, esas olarak piyasanın verimliliğini sağlamak için devlet ile kadınların talepleri arasında bir uzlaşmayı sergilemelerine neden olmaktadır. İkinci bölümde incelenen fırsat eşitliği ve fırsat önceliği politikalarının da benzeri bir şekilde esas olarak kadınlara piyasanın talepleri doğrultusunda önlemler sunduğu anlaşılmaktadır. Kadın-erkek eşitliği politikaları oluşturmak için kurulan ulusal mekanizmalar ise hem uluslararası 389 yaklaşımları hem de geleneksel eşitlik politikalarını kullanarak hükümetlere plan, program ve politika hazırlayıcı aracı kuruluşlar niteliği taşımaktadırlar. Bu doğrultuda, üçüncü bölümde, ulusal mekanizma kavramı ele alınmıştır. Dördüncü bölümde Cumhuriyet Türkiye'sinde genel anlamıyla kadın-erkek eşitliği süreci özetle ortaya koydulduktan sonra, beşinci bölümde, Türkiye'de kurulmuş ilk ulusal mekanizma olan Başbakanlık Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğünün kuruluş aşamaları, örgüt kuramları çerçevesinde incelenilmiştir. Sembolik bir şekilde kurulan söz konusu Genel Müdürlüğün, kuruluşundan itibaren son derece kısıtlı kaynak ve personel ile varlık göstermeye çalıştığı ve teşkilat yasasının olmaması nedeniyle 'yasal boşluk' içinde faaliyet gösterdiği anlaşılmaktadır. Bütün bu zorlu koşullara rağmen, kurumun Türkiye'de kadın politikaları açısından azımsanmayacak kadar önemli kazanımlara yol açtığı görülmektedir. Ancak yapılan incelemelerin ortaya koyduğu en belirgin saptama, bir tek kurumla kadın-erkek eşitliği sürecinin kurumsallaşamayacağının açık bir şekilde ortaya çıkmasıdır. Özet olarak, Türkiye'de kurumların ataerkil yapılarını eşitlikçi bir biçimde dönüştürecek politikaların gerçekleştirilmesi için çok çeşitlilik arz eden bir ulusal yapılanmanın gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü kurulacak bu ulusal ağın önemli ancak sadece bir parçasını oluşturmaktadır. Bu çerçevede söz konusu kurum güçlendirilirken özellikle yerelleşme politikalarına ağırlık verilerek yerel yönetimlerde kadın birimlerinin kurulması önemli bir çözüm olarak görülmektedir. Ayrıca, Kadın-Erkek Eşitliğini Ana Politikalara Yerleştirme gibi stratejilerin ulusal mekanizmaların yanı sıra ilgili tüm kamu kurumlarınca kullanılması da kadın politikalarının kamu yönetiminin temel alanlarından biri olarak görülmesini sağlamak açısından yararlı olabileceği anlaşılmaktadır. Hepsinden de önemlisi, kadın-erkek eşitliği politikalarını hükümetlerin ve siyasal partilerin retorik bir anlayış çerçevesinden çıkararak, somut eylemlere dönüştürmesi için bu konuya devlet bütçesinden ayrılacak 390 kaynakların 'sus payı' düzeyinden gerçekçi bir düzeye çıkarılmasının olmazsa olmaz koşul olduğu söylenebilir. Sonuçta, hem ulusal mekanizmaların etkin olabilmesi, hem de işlevsel bir kurumsallaşma sürecinin gerçekleştirilebilmesi için gerekli temel koşulun kadın örgütleri ile kurulacak organik bağ olduğu görülmektedir. Ancak, konformist yaklaşımları olan kadın kuruluşları ve sivil toplum örgütlerinin kurumsal alanları eşitlikçi bir biçimde dönüştürmeyi hedefleyen türden politikaları gerçekleştirme konusunda pek etkili olamayacağı da anlaşılmaktadır. Bu nedenle, taleplerini politikalar dönüştürme yönünde etkin çalışmalar yapan, çözümler üreten ve bu doğrultuda gündem oluşturarak hükümetler üzerinde baskı yaratabilen kadın örgütlerinin varlığı önemle ortaya çıkmaktadır. Kurumsal alanların ataerkil yapısını sorgulayarak yeniden-düzenleyici politikaları gerçekleştirmek ise ulusal mekanizmalar ile gündem-oluşturucu kadın örgütlerinin sıkı işbirliği ile yakından ilişkili olduğu görülmektedir.