Türkiye dış ticaretinin gelişimi ve yapısı

Türkiye dış ticaretinin Tanzimat'tan günümüze gelişimi ve yapısını inceleyen bu araştırma, üç bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, Osmanlı imparatorluğu'nun 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde uyguladığı dış ticaret politikalarının yol açtığı sonuçlar, bunun dış ticaret hacmi ve gelişimine yansımaları, ihracat ve ithalatın mal bazında yapısı ve ülkelere göre yapılan dış ticaretin dağılışını incelenmektedir. Genel olarak Osmanlı İmparatorluğu'nun Tanzimat sonrasında liberal bir dış ticaret politikası izlemesi, dış ticaret hacmini daha önceye nazaran çok hızlı artırırken, ticaret dengesinin sürekli açık vermesine neden olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu dışarıya daha çok tarım ve madencilik ürünleri satarken, dışarıdan sanayi ürünleri satın alan bir ekonomik yapısı söz konusu idi. Osmanlılar dış ticaretinin hemen tamamını beş büyük sanayileşmiş Batı Avrupa ülkesi ile yapmaktaydı. İkinci bölüm, cumhuriyetin kuruluşundan (1923) 1980'e kadar geçen süreç içerisinde Türkiye dış ticaretinin gelişimi ve yapısı ile ülke ve bölgesel teşkilatlara göre dağılışını konu almaktadır. Dönemler halinde incelenen bu bölümde, Türkiye'nin ithal ikamesine dayanan sanayileşme stratejisine bağlı olarak koruyucu ve içe dönük bir dış ticaret politikası izlediği görülmektedir. Ancak 1923- 1929 ile 1950- 1953 devrinde kısmen daha liberal bir anlayışın gündeme geldiği görülmektedir. Türkiye dış ticareti 1923- 1979 döneminde gerek hacim gerekse yapısall ve ülkeler bakımından büyük bir değişim yaşamamıştır. Ülke ihracatı tarımsal hammaddelerden oluşurken, ithalatın büyük oranda yatırım mallan ve ara mallarından meydana geldiği görülmektedir. Bu dönemde Almanya, ABD, İngiltere, İtalya ve Fransa dış ticaretimizin yansından fazlasını yaptığımız en önemli ticaret partnerlerimiz durumundadır. Aynca OECD ülkeleri ve AB dış ticaretimizin büyük kısmını yaptığımız en önemli teşkilatlar olma özelliğini 1960 sonrası kazanmışlardır. 1980- 2000 döneminde dış ticarette meydana gelen değişiklikler ise, üçüncü bölümde ele alınmıştır. Bu bölümde dış ticaretin gelişimi ve yapısı ile ülke ve bölgesel teşkilatlara göre dağılışı incelenirken, aynı zamanda 1980 sonrası dış ticarette yaşanan büyük dönüşümün nedenleri üzerinde durulmaktadır. Serbest bölgeler, gümrük birliği, dış ticaret-ulaşım ilişkisi ile kıtalar bazmda dış ticaretin 404 dağılışı üçüncü bölümün incelenen diğer konulan arasındadır. 24 Ocak Kararlan ile ihracata dayalı büyüme stratejisini seçen Türkiye, 1980 sonrası izlediği liberal dış ticaret politikalan sayesinde ihracat ve ithalat hacmini görülmedik şekilde artırmıştır. Özellikle 1980- 1989 döneminde ihracatın gösterdiği performans kayda değerdir. Ancak ihracat aym performansını 1990'larda yakalayamamıştır. 1980 sonrasında yaşanan en büyük değişim Türkiye ihracatının tanmsal görünümünden tamamen kurtulup, sanayi ürünleri ihraç eden bir yapıya kavuşması ile ilgilidir. Öyle ki, bugün ihraç mallanmızın yaklaşık %90'ını endüstri ürünleri oluşturmaktadır. İthalatımız ise daha çok ara mallan ya da hammaddeler üzerinde yoğunlaşmaktadır. OECD ve AB gibi en büyük ticari partnerlerimiz yanında İslam ülkeleri de ticarimizde önemli paya sahiptirler. 1987'den itibaren kurulan serbest bölgeler sayesinde Türkiye'nin dış ticaret hacmi önemli ölçüde gelişme göstermiştir. Günümüz Türkiye ihracatında karayolu ulaşımı ön plandayken, ithalatında denizyollanmn egemenliği söz konusudur. Son olarak bu araştırma, Tanzimat'tan günümüze Türkiye dış ticaretini, sanayileşme-kalkmma süreciyle bağlantısını kurarak, bir fotoğrafını çekmektedir.