Meşrutiyetten cumhuriyete geçiş döneminde kullanılan coğrafya ders kitaplarının incelenmesi

çalışmayla; Osmanlının son dönemlerinde birçok siyasi olaylara sahne olan toplum hayatında ve eğitim hayatında çok köklü değişiklik ve yeniliklerin yaşandığı ll. Meşrutiyet döneminden Cumhuriyet dönemine kadar geçen süre içerisinde Osmanlıda coğrafya eğitimi ve İbn Nüzhet Cevat Bey tarafından rüştiyelerde okutulmak üzere kaleme alınan 'Haritalı Musavver Coğrafya-İ Umumi' kitabı özelinde o dönemin coğrafya ders kitapları ve içerikleri hakkında bilgi vermek amaçlanmıştır. Bu doğrultuda öncelikle ll. Meşrutiyet döneminde basılmış coğrafya kitaplarına yönelik literatür taraması yapılmış, veriler doküman incelemesi yoluyla toplanmış elde edilen veriler nitel analize tabi tutulup araştırmada kullanılabilir duruma getirilmiştir. Bu çalışmalar sonucunda elde edilen coğrafya kitaplarından örneklem olarak İbn Nüzhet Cevat Bey tarafından kaleme alınan 'Haritalı Musavver Coğrafya-i Umumi' kitabı belirlenmiş, bu kitap çeşitli yönleriyle incelenerek belirlenen problem ve alt problem sorularına cevaplar aranmıştır. Ayrıca kitabın günümüz ders kitabı inceleme kriterlerine göre kısa bir değerlendirmesi yapılıp günümüz ders kitaplarıyla çeşitli yönlerden siz değerli okuyuculara karşılaştırma imkanı verilmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen veriler neticesinde şu sonuçlara ulaşılmıştır;Meşrutiyet döneminin ön yargılarımızda olduğu gibi bilimsel çalışmalar açısından durgun bir dönem olmayıp basılan eserlere bakıldığında hareketli bir dönem olduğu görülmüştür. Coğraya eğitimi açısından bu dönemde; İbn Nüzhet Cevat bey tarafından yazılan, 'Haritalı Musavver Coğrafya-i Umumi (1. ve 2. sene)', 'Haritalı Musavver Memalik-i Osmaniye Coğrafyası (1. ve 2. sene)'; Behram Münir bey tarafından yazılan 'Vatan-ı Mukaddes Yahud Memalik-i Osmaniye Coğrafyası', 'Nevasül Resimli ve Haritalı Rehnümay-ı Coğrafya (1. ve 2. sene), 'Yeni Tarzda Coğrafya'; Ali Tevfik bey tarafından kaleme alınan 'Nevasül Coğrafya-i Umumi' gibi yayınlar dikkat çekicidir. O dönemde okutulan coğrafya kitaplarını her ne kadar içeriğin sunuşu yönünden günümüz ders kitaplarına benzemese de içeriğin muhtevası yönünden günümüzde aynı eğitim kademelerinde okutulan coğrafya konuları ile benzerlik gösterdiği tespit edilmiştir. Kitabın ölçülerine bakıldığında taşınalabilirlik açısından gayet kibar ve hafif olduğu, kitapta kullanılan cümlelerin rüştiye seviyesindeki bir öğrencinin anlayabileceği şekilde açık ve anlaşılır olduğu, kitabın kapak resminin, kullanılan görsellerin, harita ve şekillerin, kitaptaki konuları kapsamasının yanında konunun anlaşılmasına da gayet iyi hizmet etiği, birim sayfaya düşen görsel sayısının yeterli düzeyde olduğu kanısına varılmıştır. Ders kitabında kullanılan örneklerin yakından uzağa ilkesine uygun olarak verildiği Dönemin sosyal ve siyasi şartları hakkında bilgi sakladığı anlaşılmıştır. Günümüz kitapları daha çok öğrenci merkezli olup yapılandırmacı eğitim yaklaşımına uygun yazılırken o dönemin kitapları daha çok öğretmeni eğitimin merkezine koyan davranışçı yaklaşım ve derslerde daha çok anlatım yönteminin kullanılabileceği bir yönteme göre hazırlanmıştır. Kitapta öğrencinin kendisini değerlendirmesine fırsat verecek değerlendirme sorularına yer verilmemesinden değerlendirmede de öz değerlendirme yerine öğretmen merkezli bir değerlendirmeyi benimsediği anlaşılmaktadır. Kitapta her ne kadar doğrudan dönemin siyasi ve toplumsal olaylarına yer verilmemiş olsa da özellikle siyasi coğrafya ülkeler coğrafyası konuları bu döneme birçok boyuttan ışık tutmaktadır.