Bir fenomen olarak zihniyet

Sosyal olayların gerisindeki anlam dünyası genelde 'zihniyet' olarak adlandırılmakta ve her kayda değer sosyo-ekonomik vakıanın gerisinde bir zihniyet faktörünün var olduğu kabul edilmektedir. Bu bağlamda Werner Sombart ve Max Weber, günümüzün önemli bir olgusu endüstriyel-kapitalist gelişimi böylesi bir zihniyet unsuru ile açıklamaktadırlar. Weber'in modern kapitalizmin ortaya çıkışında asıl belirleyici unsurun püriten ahlak olduğunu ileri sürdüğü 'Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu' adlı çalışmasında ortaya attığı tez, lehte ve aleyhte geniş yankılar uyandırmıştır. Weberyen yaklaşıma göre, püritanizm, Tanrı ile kul arasında aracı kurumlan devreden çıkartarak, kişiyi sadece Tanrı ile baş başa bırakmıştır. Dolayısıyla gelişmenin önündeki gelenekten kaynaklanabilecek engellerin tasfiyesi için uygun bir ortam doğurarak, hazcı yaşam biçimini ve gösteriş tüketimine karşı çıkmıştır. Weberyen yaklaşıma göre önemli olan, toplumda zaten bir veri olarak bulunan rasyonel tavır ve bununla örtüşen bir püriten ahlaktır. Bir başka deyişle toplumda var olan bir rasyonalite ve bunu içselleştirmeye yarayan bir ahlak, yani din öğesi vardır. Dolayısıyla zihniyet, din ile toplumda var olan bir zihniyet eğilimi arasındaki etkileşimde ortaya çıkmaktadır. Daha önemlisi de diğer toplumsal şartların ve çağın belirgin eğilimlerinin kayda değer bir katkısı bulunmamaktadır. İki değişken ekonomi üzerinde etkileşerek yeni bir zihniyetin oluşmasını sağlamaktadır. Sombart ve Weberci görüşlerin kilit temsilcisi Ülgener, püritanizm tezini esas alan benzer bir yaklaşımı İslam dini sistemi içinde aramaya çalışarak Weberyen bir müslüman püritanizminin oluşamamasmın nedenleri üzerinde durur. Ülgener başta Weber ve Sombart olmak üzere Batılı bilim adamlarının kendilerine en yakın medeniyet evresinde denedikleri çalışma planını, henüz el atılmamış bir sahaya yaymak ve genişletmek amacındadır. Ortaçağ sonlarından bu yana, kültür tarihimiz boyunca iktisat ahlakı ve zihniyeti nasıl bir çehre göstermiştir? Zihniyeti yüzyıllar süresince doyuran, akis ve yayılışına hız katan çeşitli etkenler neler olmuştur sorusuna cevaplar aranmaya çalışılır. Ülgener, dinin ekonomik yapı üzerindeki etkisini araştırırken, dinin daha 'yumuşak' bir yansıması olan zihniyetin, ekonomi, yani kapitalist gelişme tarzı üzerindeki etkisinin ne olduğunu ve islam dininden kaynağını alan Osmanlı iktisadi zihniyetinin neden Batılı toplumlarda olduğu gibi kalkınmaya imkan sağlayan bir zihniyet üretemediği problematiği çerçevesinde durur. Bu noktada İslam dininin Hristiyanlığa göre başlangıçta daha fazla ferdiyetçi görünen telakkilerinin sonradan tasavvufi itikatların geniş ölçüde tesir ve etkisiyle esnaf teşkilatlarının karşılıklı yardımlaşma ve diğerkamlığa doğru içe kapanış yönünde dönüşüme maruz kalındığını ileri sürmektedir. Hıristiyanlık, Weber' e göre, başlangıçta gezginci bir zenaatkar ve esnaf dini olarak vücut bulmuş, aradan epey zaman geçtikten sonra küçük burjuvaziden şehirlerin hali vakti yerinde orta sınıf halkına doğru yol ve yön değiştirmişken, Ülgener'e göre İslamda gelişme tersinedir. Şehrin hali vakti yerinde orta smıf halkından başlayıp tasavvuf ve tarikatlarla beraber esnaf ve zenaatkar çevrelerine, bugünkü deyimi ile küçük burjuvaziye doğru yol alan bir gelişme çizgisi ile karşı karşıyayız. Merkezi otorite yerleşip kuvvetlendikçe esnaf teşkilatlan siyasi fonksiyonlarını yitirerek daha çok sanat ve meslek faaliyetine yönelik birer iktisadi teşkilat halinde varlıklarını koruyabilmişlerdir. Bununla tarih akışının seyri de kesin ve değişmez olarak belirlenmiş olmaktadır: iç ve muhteva tarafı ile fütüvvet havasını ve desteğini gerilerde bırakıp sadece dış yani lonca kalıbından ibaret kalan gövdenin de son saati yaklaşmış sayılır. Diğer taraftan Weber'in, İslam'ı püritanizmin karşıt kutbu olarak ele alması ve İslam'ın püritanist bir gelişmeye yol açamayacağını ileri sürmesine, Ülgener, bazı noktalardan tenkitler getirir.