Zihinsel engelli çocuğa sahip babaların stres düzeyleri ve stresle başa çıkma yöntemlerinin incelenmesi: Karma desenli bir çalışma

Zihinsel engelli çocuğa sahip olmanın getirdiği psikolojik, sosyal, ekonomik ve ailesel güçlükler karşısında aileler yoğun stres yaşamaktadırlar. Annenin yaşadığı stres dışında ailenin diğer önemli üyesi olan babaların da yaşadıkları stres yadsınamaz bir gerçektir. Bu araştırmanın amacı zihinsel engelli çocuğsa sahip babaların stres düzeylerini belirlemek ve stresle baş etme stratejilerine ilişkin görüşlerini incelemektir. Bu amaçla çalışmada kullanılan metot, nicel öncelikli nitel desen şeklinde ilerleyen karma bir desendir. Çalışma 2018- 2019 Eğitim Öğretim yılı ikinci döneminde Denizli İli İsmail Tosunoğlu Özel Eğitim İş Uygulama Merkezi ve Denizli Polis Amca Özel Eğitim İş Uygulama Merkezinde bulunan 107 kayıtlı öğrencilerin babalarıyla yapılmıştır. Çalışmanın nicel kısmını oluşturan ilk bölümde; 107 tane orta ve ağır düzeyde zihinsel engelli çocuğa sahip babalara Aile Stresini Değerlendirme Ölçeği uygulanmıştır. Çalışmanın nitel kısmını oluşturan ikinci bölümde ise; 8 tane baba ile Yarı Yapılandırılmış Görüşme Formu ve Kişisel Bilgi Formu kullanılarak yüz yüze görüşme tekniği ile veriler toplanmıştır. Verilerin analizinde nicel kısımda; korelaston, t-testi ve ANOVA gibi betimsel analiz yöntemleri kullanılmış, nitel kısımda ise Nvivo bilgisayar destekli nitel araştırma analiz programı kullanılarak içerik analizi ile veriler analiz edilmiştir. Çalışmanın nicel kısmında; zihinsel engelli çocuğa sahip babaların aile stres puanları ile çocuğun engel düzeyi, ailede başka engelli çocuğun olup olmaması durumu, babanın babalık deneyimi süresi ve engelin fark ediliş zamanı değişkenlerinin ilişkisine bakılmıştır. Analizler sonucunda çocuğun zihinsel engel düzeyi ve babanın aile stres puanları arasında anlamı ilişki mevcuttur. Ağır düzeyde zihinsel yetersizliğe sahip çocukların babalarının aile stres puanları orta düzeyde zihinsel yetersizliğe sahip çocuk babalarına göre daha yüksektir. Ailede başka engelli çocuk olup olmaması, babalık deneyiminde geçirilen süre ve engelin ortaya çıkış zamanı değişkenleri açısından baba stres puanları arasında anlamlı bir fark yoktur. Ancak ağır düzeyde zihinsel yetersizliğe sahip çocuğu bulunan babaların, babalık deneyimi süreleri arttıkça stres düzeylerinin azaldığı bulgusu mevcuttur. Çalışmanın nitel kısmında ise; babaların çocuklarının engelinden kaynaklı olarak yaşadıkları güçlükler ve stresle baş etme stratejilerine ilişkin görüşleri araştırılmıştır. Babaların karşılaştıkları güçlükler yoğunluk sıralamasına göre; çocuğun davranış problemi göstermesi, toplumun bakış açısından kaynaklı güçlükler, sosyal güçlükler, sağlıkla ilgili güçlükler, bakım güçlüğü, eğitim güçlüğü ve son olarak maddi güçlükler olarak yer almıştır. Babaların en fazla kullandıkları stresle baş etme stratejileri sıralamasında ilk üçte problem odaklı baş etme stratejileri yer almıştır. Bunlar; uzman ve kurum desteği, ikinci olarak kabullenme stratejisi ve üçüncü olarak problem çözme baş etme stratejisidir. Babaların dördüncü olarak kullandıkları baş etme stratejisi duygu odaklı baş etme stratejileri kategorisinde yer alan kaçma soyutlama alanı içerisindeki yadsıma stratejisidir. Zihinsel engelli çocuğa sahip babaların da stres yaşadıkları, özellikle engel düzeyi daha ağır olan çocukların babalarında stresin daha fazla olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ancak babaların yaşadıkları stres, babanın yaşının artmasıyla azalmaktadır. Babaların karşılaştıkları en büyük güçlük çocuğun davranış problemleridir. Babaların stresle baş etmede en fazla kullandıkları baş etme stratejisi dış yardım arama teması içerisindeki formal destek alanında yer alan uzman ve kurum desteğidir. Genel olarak babalar problem odaklı baş etme stratejilerini daha yoğun kullanmaktadırlar.