Günlük yardım etme davranışlarına ilişkin algılar

Bu çalışmada günlük yaşamda gerçekleştirilen yardım etme davranışlarının nasıl algılandığı sorusu ele alınmıştır. Yardım etmeye neden olan güdünün, yardım eden ve edilen kişilerin tanıdıklık derecesinin, yardım edilen kişinin bu ihtiyacının oluşmasında kendi kontrolünün olup olmamasının, bu davranışı değerlendiren kişilerin cinsiyetlerinin ve benlik kurgularının, yardım davranışı, yardım eden kişinin özellikleri ve bu yardıma bağlı olarak hissedeceği duyguların algılanması üzerindeki etkileri incelenmiştir. Yardım etme, diğer kişinin refahını geliştiren veya diğerine yarar sağlayıcı sonuçlan olan eylemleri içerir. İnsanların neden diğerlerine yarar sağlayan davranışlar gösterdikleri uzun zamandan beri araştırılan bir konudur. Ancak yardım etmeye neden olan güdülerin, bu yardım davranışlarının ve yardım eden kişilerin özelliklerinin algılanmasında nasıl bir etkiye sahip olduğu nisbeten daha az çalışılmış bir konudur. İnsanların genel olarak yabancılardan çok yakınlarına yardım etme eğilimleri olduğunu doğrulayan pek çok çalışma mevcuttur (Burnstein, Crandall ve Kitayama 1994; Clark, Powell, Ouellette ve Milberg 1987; Cunningham 1985, 1986; Webster 2003). Tanıdıklık derecesinin, yardım davranışlarına, bu davranışı gerçekleştiren kişinin kişilik özelliklerine ve yardıma bağlı olarak hissedeceği duyguların derecesine ilişkin algılan etkileyebileceği düşünülmüş ve araştırmaya bir değişken olarak katılmıştır. Betancourt (1990) ile Weiner'a (1980) göre problemlerinden sorumlu olan kişilere kıyasla masum kurbanlara yardım edilme olasılığı daha yüksektir. Nedensel kontrol edilebilirlik, sorumluluğa ilişkin algının en temel belirleyicisi olup kişinin, olayın nedeni üzerindeki istemli kontrolüyle ilgilidir. Nedensel kontrol edilebilirlik değişkeni önceki birçok çalışmada, kişilerin yardım etme olasılıklar ve algılanan nedenselliğin yol açtığı duygular bağlamında incelenmiş; ancak yapılan yardım davranışına ilişkin algılan ne yönde etkilediği araştırılmamıştır. Bu çalışmada mevcut araştırmalardan farklı olarak, nedensel kontrol edilebilirlik değişkeninin, yardım eden kişi, bu kişinin davranışları ve duygularıyla ilgili değerlendirmeler üzerinde farklılığa yol açıp açmayacağı araştırılmıştır. Bu çalışmanın bir diğer amacı da, bir yardım davranışım değerlendiren kişilerin cinsiyetlerinin, bu davranışa ilişkin algılarında farklılığa yol açıp açmayacağını incelemektir. Benlik yapısı, bireyin, kendisini, başkalarını ve dünyayı nasıl görüp algıladığım belirlemektedir. Dolayısıyla katılanların kültürel değerler çerçevesinde kurguladıkları benlik yapılan, yardım etmeye ilişkin algılamalar üzerinde bir farklılık yaratabileceği düşünüldüğü için araştırmaya dahil edilmiştir. Araştırma Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi, Gazi Üniversitesi ve Başkent Üniversitesi'nin çeşitli fakültelerinde okuyan, 160'ı kız ve 160'ı erkek olmak üzere toplam 320 öğrenci ile yürütülmüştür. Denekler, yardım eden kişinin güdüsü, yardım eden ve yardımdan yararlananların tanıdıklık derecesi ve yardım gerektiren durumun kontrol edilebilirliği değişkenlerinin değişimlenmesiyle oluşturulan 8 farklı öykü metninden birini okumuş ve gerekli değerlendirmeleri yapmışlardır. Ayrıca deneklerin benlik kurgularını belirlemek amacıyla Dengeli Ayrışma-Bütünleşme Ölçeği (İmamoğlu 1998) kullanılmıştır. Bu şekilde elde edilen veriler uygun istatistiksel teknikler kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın bulguları yardım davranışının, yardım eden kişinin özelliklerinin ve bu yardıma bağlı olarak hissedeceği duyguların algılanmasında, en belirgin biçimde yardım etme güdüsünün etkili olduğunu göstermektedir. Buna göre, yarar sağlanacak kişiyi düşünerek yapılan yardım davranışları, yardım edenin kendisini düşünerek yaptığı davranışlara göre daha övülmeye değer bulunmaktadır. Yarar sağlanacak kişinin iyiliğini düşündüğü için yardım eden kişi, kendi yararını düşünerek yardım edene göre daha yardımsever bulunmuştur. Diğerinin iyiliğini düşündüğü için yardım eden kişi, kendi yararını düşünerek yardım edene göre daha olumlu algılanmıştır. Benzer biçimde, diğerinin iyiliğini düşündüğü için yardım eden kişi, kendi yararını düşünerek yardım edene göre daha az olumsuz algılanmıştır. Denekler benzer bir durumda yardım etmelerine neden olacak güdünün, diğerini düşünerek yardım edenin Mne, kendisini düşünerek yardım edenin güdüsünden daha fazla benzeyeceğini belirtmişlerdir. Yarar sağlanacak kişinin iyiliğini düşündüğü için yardım eden kişinin, yardım ettiği kişiye yönelik duygulan ve kendisine yönelik olumlu-olumsuz duygulan, kendisini düşünerek yardım edenden daha fazla hissedeceği şeklinde bir algılama söz konusudur. IV Araştırmanın diğer değişkenlerinin, yardım davranışı, yardım eden kişinin özellikleri ve hissedeceği duyguların derecesine ilişkin algılar üzerinde daha zayıf etkileri olduğu gözlenmiştir. Günlük yardım davranışında, yardım eden ve bu yardımdan yararlanan kişilerin tanıdıklık derecesi yalnızca, yardım davranışında bulunan kişinin ne kadar yardımsever algılanacağını farklılaştırmıştır. Yardım ihtiyacını doğuran nedenin kontrol edilebilirliği ise yalnızca, günlük yardım davranışında bulunan kişinin, bu yardım durumuyla ilgili olarak hissedeceği duyguların derecesiyle ilgili farklılıklara yol açmıştır. Bir yardım davranışını değerlendiren kişilerin cinsiyeti, yardım eden kişinin ne derece yardımsever algılanacağı konusunda farklılığa yol açmaktadır. Cinsiyet ayrıca, yardım sağlayanın bu yardımla ilgili duygulan ne derece hissedeceğine ilişkin algılar üzerinde de bir etkiye sahiptir. Son olarak yardım etme davranışlarını değerlendiren kişilerin benlik kurgulan, günlük yardım davranışında bulunan kişinin, bu yardım durumuyla ilgili hissedeceği duygulara ilişkin algıların derecesini değiştirmektedir. Yukarıda aktarılan bulgular, ilgili kuramsal açıklamalar ve görgül bulgular çerçevesinde tartışılmıştır.