The impacts of state transformation processes on border regions: A reading through cross border co-operation

Küreselleşme süreci yirmi yılı aşkın bir süredir insan topluluklarının hayatını etkilemektedir. Ekonomik, sosyal ve politik hayatta hissedilebilir bir dönüşümün yaşandığı bu süreçte, mal, hizmet ve insanların hareketliliği en önemli unsuru teşkil etmekte ve bu hareketlerin önünde birer engel olarak görülen sınırların, geçirgenliğini arttırarak aşılmasını da beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda yeni sosyal ve politik gelişmeler ve yenilikler sürekli olarak zuhur etmekte, kimilerinin etkileri neredeyse günlük olarak izlenebilirken, kimileri de uzun vadede kendilerini göstermektedir. Süregiden destekleyici ve karşı çıkan tartışmaları ile birlikte, bu gelişmeler politik yapıların mekansal örgütlenmelerini de etkilemektedir. Bir taraftan, küresel düzeyde, genellikle hareketliliği arttırmak ve ulus ötesi sermayeyi çekmek için, devletler birlikler oluştururken, diğer taraftan da ulus altı düzeyde, bölgeler, yönetişimi ulus devletlerden daha etkin olarak yürütme iddiası ile yeni politik aktörler olarak ortaya çıkmakta ve küresel sermayeyi çekmek için ulus devletler ile rekabet etmektedir. Bu bölgeler arasında sınır bölgelerinde bulunanlar, değişen politik koşullar ve taşıdıkları tarihsel anlamlar nedeni ile özel bir ilgiyi hak etmektedir. Sınır bölgeleri, akademik yazında, küreselleşme süreci ile birlikte uluslararası ve kültürler arası ilişkiler, ekonomik gelişme, mekansal planlama ve sınır ötesi ilişkiler konularında yeni fırsatlar sunan olgular olarak ortaya çıkmaktadır. Sınır bölgelerine atfedilen bu önem, sadece akımlara bağlı, fonksiyonel bir değişimle ilgili değildir. Bu süreçlerin getirdiği, yönetsel alanda yaşanan yapısall dönüşüm de burada belirgin önem taşımakta ve üzerinde araştırma yapılması gereken bir konuyu teşkil etmektedir. Genel hatları ile devletin dönüşüm süreci olarak kavramsallaştırılan bu süreçte, Avrupa Birliği, NAFTA, ASEAN ya da MERCOSUR gibi ulus üstü yapılar yeni ortaya çıkan yönetim biçimlerinin küresel halkasını oluştururken, yerelde örgütlenmiş sivil toplum kuruluşları, yerel yönetimler, merkezi idarenin taşra teşkilatları ve yerel sermaye de yönetişim kavramı etrafında yerel halkayı oluşturmaktadır. Ulus devlet ise bu iki katman arasında bir ara birim oluşturmakta ve küreselleşme sürecinde geçirdiği değişim tartışmalara konu olmaktadır. Bir tarafta ulus devlette bu iki halkaya doğru güç devri ile birlikte bir tasfiye süreci yaşandığı iddia edilirken, diğer tarafta da yeni kurumsal araçlar geliştirerek devletin küreselleşme sürecine adapte olduğu ve şekil değiştirdiği, fakat öznitelik olarak aynı kaldığı karşı argümanı durmaktadır. Genel olarak sınır bölgeleri, söz konusu küresel dönüşüm süreci içinde uluslararası ve kültürler arası etkileşimin üst düzeyde var olduğu alanlar olarak kabul görmektedir. Bariyerden köprüye geçiş metaforu ile simgeleştirilen bu süreçte süregiden kavramsal tartışmalar yukarıda tarif edilen çerçeveye dayandırılmakta ve pratikteki karşılığını sınır ötesi işbirliği programlarında bulmaktadır. Oluşturulmaları ve uygulanmalarında liderliğini AB'nin yaptığı, fakat dünyanın farklı yerlerinde de kabul gören ve Türkiye'de de hızla artan bir uygulama alanı bulan bu programlara farklı kademelerdeki aktörler dahil olmakta, etkileşime geçmekte ve yeniden şekillenen bir güç dengesini sınır bölgeleri özelinde oluşturmaktadır. Bu nedenle SÖİ programlarının incelenmesi, yerel ekonomik kalkınma, AB bütünleşme süreci gibi başka pek çok konunun yanında yönetim aktörlerinin küreselleşme sürecinde kendini yeniden konumlandırması ve bu alanda yerel yönetişim unsurlarının artan öneminin tespit edilmesi açısından önem taşımaktadır. İşbu çalışma konunun bu son kısmına dikkat çekerek, Türkiye'nin AB ile komşulukta olduğu sınır bölgelerinde küreselleşme süreçlerine bağlı olarak ortaya çıkan yerel, ulusal ve küresel aktörleri belirlemeyi, tarihsel süreç içinde konumlandırmayı ve AB üyelik sürecinin özellikle sınır bölgelerinde, kurumsal yapıya ve yönetim süreçlerine getirmekte olduğu dönüşümü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, üç temel kuramsal yaklaşımı, kavramsal arka planı açıklamak için kullanmaktadır: devletin yeniden ölçeklendirilmesi, yeni kurumsalcılık ve bölgelerin kurumsallaşması. Devletin yeniden ölçeklendirilmesi kuramı, ulus devletin, küreselleşmenin de etkisi ile dönüşüme uğraması ve ulus üstü ve ulus altı ölçeklerde yeni yönetişim araçları ile kendini yeniden üretmesini konu edinmektedir. Söz konusu dönüşüm dikey ve yatay üç aktarımı mekanizmaları ile ve yapısallcı bir bakış açısı ile açıklandığı gibi, toplumsal yapımcılık perspektifi ile ölçek siyaseti olarak da kavramsallaştırılabilmektedir. Bu sonuncusu, farklı ölçeklerdeki çıkarları ve güç ilişkilerini temsil eden aktörlerin, belirli politika alanlarında etkileşime girerek, toplumsal yapının bu ölçeklerde hem yeniden üretilmesini hem de dönüştürülmesini sağladığını iddia etmektedir. Çalışma bu savdan hareketle sınır ötesi işbirliğini bir ölçek siyaseti alanı olarak tanımlamaya ve ulus üstü, ulusal ve ulus altı ölçeklerin bu alandaki dönüşümünü irdelemeyi hedeflemektedir. Farklı ölçekleri temsil eden aktörler belirli bir güce sahip kişiler olabilecekleri gibi, ağırlıklı olarak bu ölçeklerdeki güç ilişkilerinin cisimleşmiş hali olarak ifade edilen kurumlardan oluşmaktadır. Kurumlar ise sadece belirli kuruluşları değil, yasa ve kanunlar, gelenekler, toplumsal ilişki biçimleri ve söylemleri de içerecek şekilde tanımlanmaktadır. Yeni kurumsalcılık kuramı kabaca kurumların toplumsal yapının oluşmasında, yeniden üretilmesinde ve dönüşmesinde belirleyici olduğunu iddia etmektedir. Kurumlar toplumsal ilişkilerin birer ürünü olarak, toplumsal dinamikler tarafından kısıtlanmaktadırlar, fakat aynı zamanda girişimci bir rol üstlenerek toplumsal yapının dönüşmesinde de rol oynamaktadırlar. Yeni kurumsalcılık kuramı üç farklı perspektiften bakarak yasa ve kanunlar, toplumsal pratikler ve anlatılar aracılığı ile kurumların dönüştürücü rolünü ve kısıtlanmışlığını açıklamaya çalışmaktadır. Ölçek siyaseti yürüten aktörlerin etkileşim türlerinin içinde bulundukları toplumsal koşulların bağlamı içinde ele alınması önem taşımaktadır. Bu bakımdan sınır ötesi işbirliğini, bir ölçek siyaseti alanı olarak tanımlamak açısından yeni kurumsalcı öğretinin kurum tanımı açıklayıcı özelliktedir. Son olarak Ansi Paasi tarafından geliştirilen bölgelerin kurumsallaşması kuramı, eş zamanlı olarak yürüyen 4 farklı sürecin ulus altı bölgelerin kurumsallaşması açısından önem taşıdığını iddia etmektedir. Bunlar bölgenin mekansal olarak tanımlanması, bölgesel kurumların oluşturulması, bölgenin sembolik çerçevesinin tanımlanması ve bölgenin toplumsal bilinçte oluşturulması olarak tarif edilmektedir. Bu dört süreç ya da katman, farklı ölçeklerde gelişen toplumsal, ekonomik ve politik dinamiklerin yerel dinamikler ile karşılaşmasını ve etkileşime geçerek bölgelerin oluşma sürecini belirlemesini açıklamak amacı ile kullanılmaktadır. Bölgelerin kurumsallaşması kuramı farklı ölçeklerin yerel üzerindeki etkilerini ortaya koyması, dolayısı ile ölçek siyaseti ve yeni kurumsalcılık kuramlarında bulunan toplumsal yapımcı bakış açısı ile örtüşmekte ve sorunsalı bölgesel ölçeğe indirerek mekansal etkilerini de incelemeye olanak tanımaktadır. Sınır ötesi işbirliğinin özünde sınır bölgeleri için geliştirilmiş, mekansal boyutu tanımlı ve baskın olan bir politika aracı olması sebebi ile kurumsallaşma süreci, kimi noktaları ile bölgelerin kurumsallaşması aşamaları ile örtüşmektedir. Bu bakımdan, son kuramsal bakış açısı ölçek siyaseti yaklaşımını tamamlayıcı ve destekleyici bir rol üstlenmektedir. Sınır ötesi işbirliklerini bir ölçek siyaseti alanı olarak tanımlayıp, bunun dönüştürücü etkilerini kurumlar üzerinden okumaya çalışmak iki faklı tür yorumlamayı mümkün kılacak bir yönetimi gerektirmektedir. İlkin farklı kurumların birbirileri ile ilişkilerini ve oluşturdukları kurumsal yapıyı tanımlamak gerekmektedir. Bu amaçla kurumsal etnografya olarak adlandırılan yöntem kullanılmıştır. İkinci olarak ise kurumsal aktörlerin içlerinde bulundukları toplumsal ve kurumsal yapıyı nasıl yorumladıklarının, dolayısı ile onun dönüştürülmesi ya da yeniden üretilmesi konularında kendilerini nasıl konumlandırdıklarının ortaya konulması gerekmektedir. Bu amaç için ise yorumlayıcı coğrafya yöntemi kullanılmıştır. Çalışmanın amacı doğrultusunda Türkiye'nin AB ile komşuluk ilişkisinde bulunduğu Edirne ve Kırklareli illerinde sınır ötesi işbirliği süreçlerine dahil olan yönetişim aktörlerinin ve tarihsel süreç içinde gelişimlerinin belirlenmesi ve etkinliklerinin ölçülerek küreselleşmeye bağlı olarak ortaya çıkan yeni yönetişim sisteminde konumlandırılmaları hedeflenmektedir. Bu doğrultuda, bu iki ilden oluşan sınır bölgesinde ve Ankara'da bakanlıklar düzeyinde sınır ötesi işbirliğine katılan ya da sınır ötesi işbirliği politikalarının belirlenmesinde söz sahibi olan kurumlar ile yarı yapılandırılmış mülakatlar yapılması yoluna gidilmiştir. Valilikler, kaymakamlıklar, belediyeler, sivil toplum kuruluşları, kalkınma bakanlığı ve AB bakanlığı temsilcilerinden oluşan görüşmeciler ile sınır ötesi işbirliğine olan yaklaşımları ve genel olarak sınır ötesi işbirliği konusundaki algılarını anlamak üzere gerçekleştirilen mülakatlar 30dk- 2 saat aralığında değişen farklı sürelerde yapılmıştır. Ayrıca sınır ötesi işbirliğini tanımlayan AB ve ulusal mevzuatlar da taranarak çalışmaya dahil edilmiştir. Saha çalışmasının bulguları ışığında, üç temel sonuç ortaya çıkmıştır. İlkin merkezi hükümet kaymakamlıklar nezdinde Edirne ve Kırklareli'nde sınır ötesi işbirliğinin gelişmesi ve yayılması konusunda tayin edici bir rol üstlenmektedir. Bu rol bir taraftan sınır ötesi işbirliğinin bir devlet politikası olarak benimsendiğini gösterirken, diğer taraftan devletin AB ile sınır bölgeleri arasında kurulan bir ilişki biçimi olan sınır ötesi işbirliğine doğrudan müdahale ettiğine de işaret etmektedir. İkinci olarak bölgede sınır ötesi işbirliğinin gelişiminin kişilere bağımlı bir seyir izlediği ortaya konulmuştur. Literatürde kurumsal girişimci olarak tanımlanan bu kişiler kendi çıkarlarından bağımsız olarak, sınır ötesi işbirliğini bölgesel kalkınmayı ve toplumsal refahı arttıracak bir 'proje' olarak değerlendirmekte ve bölgede yaygınlaşması için çaba sarf etmektedir. Son olarak kullanımı gittikçe yaygınlaşan bölgesel kalkınma ajansı ve diğer kurumların bölgesel kalkınma fonları ile birlikte değerlendirildiğinde, sınır ötesi işbirliği ve beraberinde gelen proje bazlı kalkınma anlayışının bölgede gittikçe yaygınlaştığı ve benimsendiği ortaya çıkmaktadır. Bu anlayışın yerleşmesinin ise geleneksel Keynesçi refah devleti modelinin, yeni bölgeci, neoliberal bir yaklaşım ile ikame edilmesine yönelik bir dönüşüme işaret ettiği iddia edilmektedir.