İşverenlerin engelli bireylerin işe alınması ve birlikte çalışmasına yönelik tutumlarının çeşitli değişkenler açısından karşılaştırılması

Bu araştırmada, işverenlerin engelli bireylerin işe alınmasına ve birlikte çalışılmasına yönelik tutumlarının belirlenmesi ve bu tutumlarında etkili olan çeşitli değişkenlerin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu genel amaç doğrultusunda, bu araştırmada, (1) işe almada tercih edilen engel türü, (2) işverenlerin engelli bireylerle olan kişisel deneyimleri, (3) iş deneyimleri, (4) engelli bireylerle çalışma konusunda daha önceden eğitim almaları, (5) firmada bulunan personel sayısı ve (6) işverenin eğitim düzeyi ile engelli bireylerin işe alınmasına yönelik işveren tutumları arasında bir ilişkinin olup olmadığı araştırılmıştır. Engelli bireylerin yaşamının niteliği, sosyal etkileşimleri ve ekonomik güvencelerini sağlaması iş sahibi olmalarına bağlıdır. Bunun yanında, engelli bireylerin toplumla bütünleşmelerinde ve başkalarına bağımlılıklarını azaltmada bir iş sahibi olmaları önemli olmaktadır. Ancak, işverenlerin engelli bireyler hakkındaki yanlış bilgileri, önyargıları ve tutumları iş olanağını sınırlandırmaktadır. Engelli 79 bireylerin istihdamı ile ilgili araştırmalar, işverenlerin engelli bireylere yönelik olumsuz tutumlarının bu bireylerin işe alınmalarında etkili olduğunu ortaya koymaktadır (Johnson ve Heal, 1976 ; Bolton ve Roessler, 1985). İşverenlerin bu olumsuz tutumları engelli bireylerin işgücüne katılımlarını etkilemektedir. Bununla birlikte araştırmalar, işverenlerin engelli bireylerin işe alınmasına yönelik tutumlarında birçok değişkenin etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Bu konudaki araştırmalar, engelin türü ve derecesi, işverenlerin engelli bireylerle olan etkileşimleri, engelli işçilerle olan iş deneyimleri, işyerindeki çalışan sayısı, işverenin cinsiyeti ve eğitim düzeyi gibi değişkenlerin engelli bireylerin işe alınmasına ve birlikte çalışmasına yönelik işveren tutumlarında etkili olduğunu göstermesine karşın, bu değişkenlerin tutumlar üzerinde etkili olmadığım gösteren bulgular da bulunmaktadır. Engelli bireylerin istihdamının başarıya ulaşması öncelikle, işverenlerin bu bireyler hakkında bilgi sahibi olmalarına ve etkileşimlerinin uygun bir ortam içinde sağlanmasına bağlıdır. Çünkü, önyargı, kalıp yargılar ve olumsuz tutumların etkileşimle azalacağım gösteren çok sayıda araştırmalar mevcuttur. Bu nedenle, engelli bireylerin işe alınmasına yönelik işveren tutumlarının ve bu tutumlarında etkili olan değişkenlerin belirlenip ortaya çıkarılmasına gereksinim vardır. Ülkemizde bu konuda yapılmış araştırmalara rastlanmamıştır. Bunun yanında, ülkemizde engelli bireylerin istihdam edilmeleriyle ilgili yasal düzenlemeler bulunmasına rağmen, engelli bireylerin çok az bir yüzdesinin işe yerleştirilebildiği gözlenmektedir. Bu açıdan, engelli bireylerin işe alınmasına ve birlikte çalışılmasına yönelik işveren tutumlarının belirlenmesine, ve bu tutumlarında etkili olan değişkenlerin ortaya çıkarılmasına gereksinim vardır. Böylelikle daha sonra yapılacak rehberlik çalışmalarının temelini oluşturacak veriler elde edilebilir. Bu araştırma genel olarak, engelli bireyler için azalan istihdam fırsatlarının algılamasına rehberlik edebilir. Ayrıca, elde edilen bilgilerin uygulanması engelli bireylerin istihdamını kolaylaştıracak stratejilerin geliştirilmesini ve bu konuda alan uzmanlarının gerçekçi ve uygun eğitsel programlan geliştirip uygulamalarını sağlayabilir. Araştırma betimsel bir araştırmadır. Araştırmanın evrenini Ankara ili sınırları içinde bulunan imalat firmalarındaki işverenler oluşturmaktadır. Araştırmanın evreninin bütününe ulaşılamayacağından örneklem seçme yoluna gidilmiştir. İş ve işçi Bulma Kurumu'na kayıtlı olan imalat firmalarından evreni yansıtacak şekilde tesadüfi örnekleme yöntemiyle bir örneklem alınmıştır. Bu araştırmanın örneklemini imalat firma/şirketlerinde işe eleman alma sorumluluğu olan ve/veya denetleme yetkisi almış 80 gönüllü işveren oluşturmaktadır. İşverenlerin engelli bireylerin işe alınmasına yönelik tutumlarını belirlemek için Çalışanların Görüşlerini Belirleme Ölçeği ve ayrıca işverenlere ilişkin kişisel bilgilerin toplanması için Bilgi Formu uygulanmıştır. Veriler araştırma modeline uygun olarak, işverenlerin engelli bireylerin işe alınmasına yönelik tutumları ile belirtilen değişkenler arasında anlamlı bir ilişki olup olmadığını belirlemek amacıyla Pearson Momentler Çarpımı Korelasyon Katsayısı ve Nokta Çift Serili Korelasyon Katsayısı kullanılmıştır. Ayrıca, kişisel değişkenler betimsel analizlerle incelenmiş, yüzdeliklerle belirlenmiştir. 81 Araştırmaya katılan işverenlere ilişkin kişisel değişkenler incelendiğinde, engelli bireyleri çalıştırmaya istekli olan işverenler engelli bireylerin iş verimliliklerinin yeterli olduğunu ve işe düzenli olarak devam ettiklerini neden olarak göstermişlerdir. Buna karşın, engelli bireyleri çalıştırmaya istekli olmayan işverenler engelli bireylerin işlerinde düşük verimlilik ve kalite gösterdiklerini, işin ağır ve tehlikeli olmasını ve işverenlere ve engellilere destek sağlayan istihdam programlarının olmamasını neden olarak göstermişlerdir. Bunanla birlikte, işverenlerin çalıştırmaya istekli olduğu engel türlerine bakıldığında, işverenler ortopedik ve işitme engelli bireyleri, görme, zihinsel ve ağır engelli bireylerden daha çok tercih ettikleri görülmüştür. Araştırmanın amacına uygun olarak toplanan veriler belirtilen istatistiksel yöntemlerle analiz edildiğinde, işverenlerin engelli bireylerin işe alınmasına yönelik tutumları ile işverenin eğitim düzeyi, engelli bireylerle olan kişisel deneyimleri, iş deneyimleri arasında anlamlı bir ilişki olduğu saptanmıştır. Bununla birlikte, engelin türü ve firmadaki personel sayısı ile işverenlerin engelli bireylerin işe alınmasına yönelik tutumları arasında anlamlı bir ilişki bulunamamıştır. Ayrıca, işverenler engelli bireylerle çalışma konusunda daha önceden eğitim almaları ile engelli bireylerin işe alınmasına yönelik tutumları arasında anlamlı bir ilişki olup olmadığının analizinin yapılabilmesi için gerekli olan verileri sağlamamıştır. 82