Türkiye Cumhuriyeti'nin 'kuruluş' sürecinde (1923-1950) kentsel politikalar

Bu araştırmanın konusu, Türkiye Cumhuriyeti'nin 'Kuruluş' Sürecinde (1923-1950) Kentsel Politikalar olarak belirlenmiştir. Türkiye'de, 'Kuruluş' süreci (1923-1950), fiili olarak Tek Parti iktidarlığında siyasal, yönetsel, ekonomik ve sosyal anlamda jakoben bir yaklaşımla çok yönlü bir dönüşümün söz konusu olduğu yıllar olarak tanımlanır. Bu yıllarda siyasal egemenliğin, ulus-devlet modeli bağlamında yasal ve örgütsel anlamda yeniden kurumsallaştırılmasına ilişkin girişimler, toplumsal dönüşüm üzerinde belirleyici olan başlıca unsur olarak öne çıkmıştır. Siyasal egemenliği pekiştirmek adına, ulusal anlamda ekonomik kalkınma, gerçekleştirilmesi gereken zorunlu bir eylem olarak kabul görmüş ve üretim tarzına bağlı yeniden yapılanmanın zorunluluğu vurgulanmıştır. Bu bağlamda tarım ağırlıklı ekonomik yapıdan, sanayi ağırlıklı ekonomik yapıya geçiş çabaları kaçınılmaz olmuştur. Dolayısıyla 'Kuruluş' yıllarına ilişkin toplumsal dönüşüm üzerinde belirleyici olan ulus-devlet modeli bağlamında ekonomik kalkınmaya dönük çabalar, dönemin kent dokusunu da belirgin bir şekilde etkilemiştir. Üretim tarzı değişikliği bağlamında kırsal ağırlıklı geleneksel kent dokusunun yavaş da olsa değişmeye başladığı bu yıllarda, kentsel gelişmenin yönü ve kentsel politikaların niteliği araştırılmaya değer görülmüştür. Dört Kesim Tekniğine göre hazırlanan bu araştırmada, esas olarak Türkiye Cumhuriyeti'nin 'Kuruluş' sürecine (1923-1950) ilişkin kentsel gelişme bileşenlerinin çözümlenmesi üzerinden dönemsel olarak kentsel politikalar değerlendirilmiştir. Birinci Kesimde, Araştırmanının konusu, denencesi, amacı ve yöntemi üzerinde durulmuştur. İkinci Kesimde, Araştırmanın kuramsal çerçevesine yer verilmiştir. Bu bağlamda Kentsel Gelişme, Kentsel Politika ve Yarı-Sömürgeleşme ve Çevreleşme Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu ve Kent başlıklı konular, araştırmanın kuramsal boyutunu oluşturan başlıklar olarak belirlenip incelenmiştir. Araştırmanın ana bölümünü oluşturan Üçüncü Kesimde, Türkiye Cumhuriyeti'nin 'Kuruluş' sürecini (1923-1950) oluşturan tanımlı zaman dilimi, iç ve dış konjonktür bağlamında üç döneme ayrılmıştır. Bu dönemler; Liberal Dönemde (1923-1929) Kentsel Gelişme Bileşenleri ve Kentsel Politika, Devletçilik Döneminde (1930-1939) Kentsel Gelişme Bileşenleri ve Kentsel Politika, İkinci Dünya Savaşı ve Dünya Ekonomisine Amerikan Emperyalizmi Altında Eklemlenme Döneminde (1940-1950) Kentsel Gelişme Bileşenleri ve Kentsel Politikaolarak başlıklandırılmıştır. Her bir dönem, kendi içinde; sınıfsal yapı, kent ve kır ekonomisi, altyapı yatırımları, kente ilişkin yasal ve kurumsal yapılanma, nüfus ve yapılı çevre gibi toplumsal yapıyı nitelendiren ve kentsel gelişme bileşenleri olarak tanımlanan alt başlıklar altında incelenmiştir. Ayrıca her bir döneme ilişkin kentsel gelişme bileşenleri üzerinden, yine her bir dönemin kentsel politikasına ilişkin genel bir değerlendirmeye yer verilmiştir. Üçüncü Kesimin özlü bir değerlendirmesi niteliğinde olan Dördüncü Kesimde ise okuyucuyu genel anlamda bilgilendirmeye dönük Genel Değerlendirme ve Sonuç alt başlığına yer verilmiştir. Kısacası Araştırmada, her bir döneme ilişkin kentsel gelişme bileşenlerin çözümlenmesi üzerinden Araştırma Denencesinin doğruluğu, yanlışlığı ya da eksikliğinin sınanması amaçlanmıştır.'Kuruluş' sürecinde (1923-1950), kentsel gelişme olgusu, oldukça yavaş bir gelişme seyri izlemiştir. Dönemsel olarak kentsel politika, her bir döneme ilişkin ekonomi politikası çerçevesinde varlık kazanmıştır. Diğer bir ifadeyle feodal üretim tarzından kapitalist üretim tarzına geçiş çabaları, kentsel politikanın karakteristik nitelikleri üzerinde belirleyici olmuştur. Buna göre, Liberal Dönemde, yasal ve örgütsel anlamda kurumsallaşma ağırlıkta olmuştur. Dolayısıyla kent hizmetlerini düzenleme ve yerel anlamda örgütlenmeye ilişkin mevzuat oluşturma girişimleri önceliğini korumuştur. Devletçilik Döneminde ise verimli ekonomik yatırımlar bağlamında sosyal ve mekansal anlamda nitelikli bir gelişmeden söz edilebilir. Ancak İkinci Dünya Savaşı yıllarında, ekonomik yatırımlar durma noktasına gelmiş ve sosyal yaşamda belirgin bir duraklama görülmüştür. Dolayısıyla kentsel gelişme olgusu da belirgin bir şekilde bu olumsuz durumdan etkilenmiştir. Türkiye'de, kırsal alanda çözülme ve nüfusun genel olarak kentlere yönelme süreci, değişen ekonomi politikası çerçevesinde 1940'lı yılların ikinci yarısında başlamıştır.