Kanun-i Esasi'nin insan hakları yönünden analizi

Batıda anayasalar, insan haklarının ihlali neticesinde ortaya çıkmıştır. Bilindiği üzere; Kanun-i Esasi ilk yazılı Türk anayasasıdır. Tezimizin amacı, Kanun-i Esasi'nin de batıda olduğu gibi insan haklarım kazanmayı amaçlayan mücadeleler neticesinde kabul edilip edilmediğinin; Kanun-i Esasi'de yer alan insan haklan hütomlerinin; Osmanlı hukuk sisteminde ve bu bağlamda İslam hukukunda insan haklarının nasıl düzenlediğinin araştırılmasıdır. Çalışmamızın kapsamı şu şekilde teşekkül etmiştir: Öncelikle insan haklan kavramından ne anlamamız gerektiğini, bu hakların özelliklerini, anayasalarda yer almalarım, sınırlandırılmalarının ve korunmalarım genel olarak tespit ettik. Daha sonra gerek örfi hukukta gerekse İslam hukukunda insan haklarının nasıl düzenlendiğini yapılan tartışmalar da nazar-ı dikkate alarak inceledik. Son olarak Kanun-i Esasi'de yer alan insan haklan hükümlerini ve devletin temel organlarının yetkilerini ve işleyişini, insan haklarına etkisi açısından değerlendirdik. İlk yazılı anayasamızda çok mühim değişiklikler yapması sebebiyle 1909 değişikliklerini de araştırma kapsamımızın içine aldık. Bir hukuk tezi olan çalışmamızda gerek İslam hukukunda gerekse Osmanlı hukukunda insan haklarını araştırırken, anılan hukuk sistemlerinin hukuki kaynaklarından yola çıktık. Fakat her hukuk sisteminin kendine has özelliklere sahip olmasından dolayı, öncelikle İslam hukukun temel niteliklerine daha sonra örfi hukukun kendine has özelliklerine değindik. Bu bağlamda insan hakların İslam hukukunda araştırırken, Kitap, Sünnet, İcma ve Kıyastaki hükümleri esas alınmıştır. Örfi hukuk sisteminin temelini fermanlar ve kanunnameler oluşturduğu için, çalışmamızda bu kaynaklardan da olabildiğince yararlanılmaya çalışılmıştır. Çalışma esasen bir hukuk tarihi çalışmasıdır; bu itibarla çalışmanın verileri tarihten alınacak, bu verilen incelenip yorumlanması hukuki düşünme ve yorumlama yöntemiyle yapılmıştır. Yapılan araştırmalar neticesinde şu sonuçlara varılmıştır: Siyasal iktidarın keyfi davranması muhakkak engellenmelidir. İnsan haklarına ilişkin bütün normlar, insanlarınoluşturdukları topluluklarda geçerli olan en üst düzey hukuk kaynaklarında yer almalıdır. Osmanlı hukukunun insan haklarına bakışı ile İslam hukukunun insan haklarına bakışı tamamen uyuşmamaktadır. İnsan hakları kavramı günümüzdeki biçimiyle İslam hukuk ve felsefe literatüründe yer almamıştır. Fakat, günümüzde üzerinde durulan bir kısım haklar, içerik olarak İslam hukuk sisteminde farklı terim ve ifadelerle yer almaktadırlar. Osmanlı Devleti'nin hak ve hürriyetler karşısındaki konumu, orta çağın mutlakıyetçi devletlerine oranla daha yumuşaktır. Fakat; bu hakların korunması garantisini verecek günümüz anlamında bir mekanizmadan söz edemeyiz. Şeyhülislamlık müessesesi, adaletnameler, İhtisah ağası ve taşraya gönderilen iki yönetici insan haklarının korunması amacıyla o devirde uygulanan koruma yöntemleridir. Kanun-i Esasi'de yer alan İnsan haklan hükümleri ne tam olarak İslam hukukunun insan haklarına bakışım ne de örfi hukukun insan haklarına bakışını yalıtmaktadır. Kanun-i Esasi tamamen kendine has bir insan haklan hükümleri ortaya koymuştur. Kanun-i Esasi'de yer alan insan haklan hükümleri özellikle 1909 değişikliğinin ardından mükemmel denilebilecek seviyededir. Kanun-i Esasi'de sosyal haklarının olmaması ve 1 13'ncü maddede olduğu gibi iktidara çok fazla yetki verilmesi ve bu bağlamda insan haklarının korunmamış olması şeklinde yapılan eleştiriler bu dönemin şartlan nazar-ı dikkate alınacak olursa yerinde iken, o dönemin şartlan dikkate alınacak olursa normal karşılanmalıdır.