İdari yargı davalarında ön inceleme aşaması, kapsamı ve koşulları

İnsanlık tarihi boyunca hukuk, adalet, özgürlük ve ahlak gibi kavramlar toplumlar için önemli olgular olmuştur. Belirtilen kavramların geçerliliğini sürdürmesi için adalet sistemi, adil yargılama ve hak arama özgürlüğünü mevcut şartlar altında sağlamalıdır. Ayrıca yargılamanın makul bir sürede ve doğru bir şekilde tamamlanması sistemin işleyişi için gereklilik arz etmektedir. Dünya genelinde adli ve idari yargılama sistemleri ve yargılama birliği çeşitlilik göstermektedir. Ülkemizde yargı birliğinin bulunmaması sebebiyle adalet sistemi yargı düzeni bakımından; adli ve idari yargı ayırımına gitmiştir. Hukuk ve adalet sisteminin kurulmasındaki temel sebeplerden biri uyuşmazlıkların bulunmasıdır. İdari uyuşmazlıkların çözümünde, idari yargı mercileri görevlidir. İdari yargı sistemi; yürütme makamlarının kamu hukuku alanında karşılaştığı uyuşmazlıkların ve davaların çözümü ile ilgilenmektedir. Yargılama faaliyeti üstün ve önemli bir kamu hizmetidir. Yargılama yapılırken sadece idari yargı sisteminde uygulanmakta olan ön inceleme işlemi kamu yararının sağlanması amacıyla faaliyet gösterir. Bu uygulama ile öncelikle davanın ilk açılış aşamasındaki yargılama usulünün koşulları ele alınmaktadır. İdari yargı sisteminde diğer yargı türlerinden farklı olarak, davalarda ön inceleme aşaması bulunmaktadır. İdari davalarda yapılmakta olan ön inceleme aşaması, açılan davalarda ön şart olarak belirlenen koşullara uygunluğu kontrol etmektedir. İdari yargı davalarında ön inceleme koşulları ihmal edilmemesi gereken unsurlardır. Ancak, yapılan araştırmalara göre ön inceleme aşaması kimi durumlarda kısmen yapılmakta ve davanın usulü konusundaki ilk eksiklikler göz ardı edilerek esastan karara geçilebilmektedir. Dolayısı ile ileri bir tarihte dava dosyasının temyiz aşamasına gönderilmesi durumunda T. C. Danıştay Başkanlığı tarafından ön inceleme aşamasında yapılan eksiklik sebebiyle bozma kararı verilmektedir. Hakkında bozma kararı verilen bu dava dosyası sonuç olarak ilk karar veren idari yargı merciine, dolayısıyla ilk hakimine geri gönderilmektedir. Meydana gelen bu durum dava dosyası hakkında hiçbir işlem yapılmamış gibi bir görüntü oluşturmaktadır. Belirtilen gerekçelerle adalet ve hukuk sistemi zamanında işlevini yerine getirememektedir. İdari yargıda usul ve ön inceleme konusunda yaşanan bu gibi durumların sistemde olumsuzluk yarattığı çıkarımı yapılmaktadır. Yaşanılan problemlerin farkına varılması ve bu tarz sıkıntıların bir an önce önüne geçilmesi adına bu çalışma hazırlanmıştır. Bu kapsamda çalışmadaki asıl amacımız; adaletin geç tecelli etmemesi için idari yargı davalarında ön inceleme usul ve koşullarına dikkat edilerek idari yargılamaların yapılmasıdır. Çalışmamızın kapsamını; Türk idari yargı sisteminde bulunan idari yargı davalarındaki ön inceleme koşulları, bu koşulların isteğe bağlı ve kanuni zorunluluk olan unsurları oluşturmaktadır. Çalışma hazırlanırken kullanılan yöntem nitel araştırma metodudur. Çalışmanın en önemli sonucu; idari yargı davalarında ön inceleme koşullarının doğru bir şekilde yerine getirilmesi ile adalet sisteminin uygun bir şekilde işlemesi ve hukukun işlevselliğinin aksamamasıdır. İdari yargıda meydana gelen bu süreçlerin hem usul ekonomisi yönünden olumsuz olmaması hem de adaletin geç tecelli etmemesi adına önem arz etmektedir. Adalet bilinci ve hukuk vizyonu doğrultusunda hazırlanan çalışma ile kamu kesiminde ve özel sektörde farkındalık yaratılmak istenmiştir.