Türk yönetim geleneğinde siyasetnameler: Nizamü'l-Mülk'ün Siyasetname eserinin yöneten-yönetilen ilişkileri çerçevesinde incelenmesi

Türk devlet geleneğinin uzun yıllardır varlığını koruyabilmesi, Türklerin töreye olan bağlılıkları ve devlet teşkilatında göstermiş oldukları başarılarıyla yakından ilgilidir. Türklerin sahip olduğu bağımsızlık duygusu, askeri kabiliyetleri ve töreye verdikleri önem, Türk devlet geleneğinin temelini oluşturan en önemli ögelerdir. Türk devlet geleneğinin uzun yıllar boyunca varlığını muhafaza edip gelişmesinde, bağlı olduğu ilkelerin yeri çok önemlidir. Devlet adamları ve ilim adamları aracılığıyla kaleme alınan 'siyasetname' metinlerinin de Türk devlet geleneğinin oluşumunda önemli katkıları olmuştur. Siyasetnameler, devlet yönetimi ile ilgili bilgiler içermesi, devlette var olan sorunların tespit edilip çözülmesinde yol göstermeleri açısından Türk devlet geleneği içinde önemli bir yer işgal etmektedir. Siyasetnameler, içerikleri ve ele aldıkları konulardan dolayı sadece kamu yönetimi alanı için değil, siyaset bilimi, sosyoloji, tarih gibi diğer sosyal bilimlerin uğraşı alanına girmektedir. Bu çalışmanın üzerinde durduğu temel husus Türk devlet geleneğindeki siyasetnamelerdir. Çalışmanın temel amacı Türk devlet geleneğinde siyasetnameler özelinde Nizamül Mülk'ün eseri olan Siyasetname'nin yöneten-yönetilen ilişkileri çerçevesinde irdelenmesidir. Bu amaç doğrultusunda hazırlanan çalışma kapsamında, öncelikle Türk devlet geleneğinin şekillenmesinde etkili olan ilke ve unsurlar açıklanmaya çalışılmaktadır. Daha sonra, Türk devlet geleneğinde siyasetnamelerin yüklendikleri fonksiyonlar ve siyasetnamelerin genel özellikleri üzerinde durulmakta, Türk-İslam devlet geleneğinde önemli görülen siyasetnameler tarihsel bir şekilde kısaca açıklanmaya çalışılmaktadır. Çalışmanın son kısmında ise Nizamül Mülk'ün Siyasetname eseri, yöneten-yönetilen ilişkisi perspektifinden hareketle değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Bu kapsamda hazırlanan çalışmada elde edilen temel bulguların ilki, incelenen 'Siyasetname' eserinden hareketle yöneten-yönetilen ilişkisinin karşılıklı hak ve ödevler üzerine kurulu olmasıdır. Nizamül Mülk'e göre yönetenlerin egemenlikleri altında bulunan yönetilen kesime karşı en önemli görevi, devleti ayakta tutan temel kurum olan ordunun ihtiyaçlarının karşılanması içi yönetilenler üzerinde adaletli bir yönetim sergilemeleridir. Bu nedenledir ki Siyasetname eserinin üzerinde durduğu ve yönetenlerin yönetilenlere karşı en önemli görevi, halkın huzur ve refahını temin etmek, kamusal alanda ve özel alanda adaleti sağlamak ve hukuk devletini işler kılmaktır. Diğer taraftan yönetilenlerin yöneten kesime karşı görevleri ise, devlet başkanı şahsında devlete itaat etmek, devletin koymuş olduğu kurallara uymak, vergisini ödemek ve devletin ihtiyacı olduğunda askeri ihtiyaçların karşılanması olarak sıralanabilmektedir. Nizamül Mülk'ün Siyasetname eserinde yöneten-yönetilen ilişkilerinin ele alındığı çalışmada, kıyaslama ya da tarihsel bir olay açıklaması yapmaktan ziyade, eserde zikredilen yöneten kesim olan devlet başkanı ve saray bürokrasisi ile yönetilen kesim olan reayanın ilişkileri incelenmektedir. Bu bağlamda, çalışmanın ilk iki bölümünde tanımlayıcı bilgilere yer verilmiş, literatür taraması gerçekleştirilerek birincil ve ikincil kaynaklardan yararlanılmıştır. Çalışmada betimleyici analiz yönteminden, tarihsel yöntemden faydalanılmış ve eser içerik yönünden analiz edilmiştir.