Türkiye'de 6360 sayılı yasa kapsamında mahalle ve köy yönetiminde yaşanan değişim ve dönüşüm

Türkiye geçmişşten bugüne her ne kadar katı merkeziyetçi bir teşkilatlanma yapısına sahip olsa da bu yapılanma içerisinde yerel yönetimlere de yer verilmiş ve yerel yönetimlerin günümüzde gerek demokratik hayatta üstlendikleri roller gerekse de halka hizmet sunumundaki faaliyetleri dolayısıyla önemleri her geçen gün artarak devam etmiştir. Özellikle de AB'ye uyum çerçevesinde yapılan değerlendirmeler ve son dönem yerel yönetimlerin yapısındaki değişim sonucunda Türkiye özelinde yerel yönetimler alanında kapsamlı çalışmalar yapıldığı gözlenmektedir. Bu düzenlemelerin başında ise 6360 Sayılı 'On Dört İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Yedi İlçe Kurulması İle Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun' gelmektedir. Bu yasa büyükşehir olan illerde büyükşehir belediyelerinin hizmet alanlarını ilin mülki sınırları olarak genişletirken köyleri de tüzel kişiliği olmayan mahalleye dönüştürmüştür. Köyler genel anlamda nüfusu itibariyle en küçük yerel yönetim birimi olarak Türkiye'de 1924 yılında 442 sayılı Köy Kanunuyla yasal dayanağa kavuşturulmuş olup, tüzel kişilik sahibi ve yönetsel bir birim olarak günümüze kadar varlığını korumuştur. Bu tüzel kişiliğin temsilcisi olan muhtar bir yerel yönetim biriminin organı olarak merkezi yönetime karşı haklara sahip ve kırsal alanın yöneticisi durumundadır. Ancak bu yeni düzenlemeyle birlikte büyükşehir olan illerde köyler tüzel kişiliğini kaybetmiş ve mahalle statüsüne dönüşmüştür. Türk idari teşkilatı içerisinde mahalle yönetimine tüzel kişilik tanınmamıştır. Türkiye'de mahalle yönetimine dair düzenleme ise 1944 yılında 'Şehir ve Kasabalarda Mahalle Muhtar ve İhtiyar Heyetleri Teşkiline Dair Kanun' adı altında oluşturulmuş ve halen yürürlüktedir. Mahalle muhtarının konumu merkezi yönetim ve yerel yönetimler ile mahalle arasında temsilci/aracı durumunda kalmaktadır. Bu durum çerçevesinde yeni düzenlemeyle birlikte tüzel kişiliğini kaybeden, sosyo-ekonomik ve kültürel anlamda bir değişim geçiren köylerin durumunun ne olacağı, muhtarlıkların kimle nasıl muhatap olacağı, çok eski olan ve zaten bir revizyona ihtiyaç duyan mahalle yönetimine dair kanunun bu noktada mevcut sorunlara çözüm üretememesi tartışılan konuların önemlileri arasındadır. Özellikle de belediyelerin il mülki sınırlarından sorumlu tutulması, köylerin kırsal alanlara yönelik sorumluluklarını belediyelere devretmeleri, köylerin mahalleye dönüşmesi bağlamında yükümlülük yüklenmeleri ve muhtarların bu süreçteki pozisyonu sorgulanmaya başlamıştır. Bununla beraber ön çalışma kapsamında irtibata geçilerek mülakat uygulanan muhtarlardan elde edilen cevaplar doğrultusunda Türkiye'nin yerel yönetimlere yönelik 6360 sayılı Yasa çerçevesindeki reform çalışmalarına muhtarların farklı yaklaşımları/bakış açıları/beklentileri olduğu görülmüştür. Kırsal alan yönetiminde önemli bir noktada yer alan muhtarların bu konuya bakışı çalışma için önem teşkil etmektedir. Bu kapsamda çalışma genelinde 6360 sayılı yasayla eski köy/yeni mahallelerin durumu ve mahalle yönetimine dair kanun irdelenmiş, çalışma özelinde ise tüzel kişiliğe sahip köy muhtarıyken 6360 sayılı yasayla tüzel kişiliği olmayan mahalle muhtarı olarak yeni haklar ve yükümlülükler elde eden muhtarların durumu teorik çerçevede belirlenmiştir. Sonrasında 6360 sayılı yasayla Büyükşehir Belediyesi statüsü kazanan illerde köy durumunda olan yerleşim yerlerinin mahalle yönetimine dönüşmesi sürecine nasıl baktıklarını ve bu süreci nasıl karşıladıklarını ortaya koymak amacıyla buradaki muhtarlara nicel araştırma tekniklerinden biri olan anket yöntemi uygulanmıştır. Aynı yöntem, çalışma açısından önem arz eden ve yasanın uygulayıcıları olarak il mülki idare amirleri olan vali ve kaymakamlarla birlikte büyükşehir ve büyükşehir ilçe belediye başkanlarının da bu durumu nasıl karşıladıklarını belirlemek amacıyla kullanılmıştır. Sonuçlar SPSS Paket Programında analiz edilerek yorumlanmıştır. Çalışmanın sonunda vali, kaymakam ve belediye başkanlarının farklı yaklaşımları/bakış açıları/beklentileri olduğu tespit edilmiş ve elde edilen bulguların yorumlanmasından hareketle eski köy/yeni mahalle muhtarlarının sorunları belirlenmiş ve bu sorunların aşılması için eski köy/yeni mahallelere yeni duruma ayak uydurmalarına imkan verecek derecede belli bir ölçüde serbestiyet, temsiliyet gücünün artırılması ve mali imkanların kazandırılması gibi öneriler sunularak literatüre katkı sağlanmıştır. Ayrıca 6360 sayılı Yasa sonrası oluşan bu eski köy/yeni mahallelerin mevcut durumla entegre olması için Mahalle Kanununun bazı maddelerinin değiştirilmesi ve Mahalle Kanununa yeni maddelerin eklenmesi önerilerek sorunlara çözüm üretilmeye çalışılmıştır.