Sorumluluk merkezleri ve transfer fiyatlaması: Bir işletmede uygulama

Bu çalışmada, sorumluluk merkezleri ile birlikte ortaya çıkan transfer fiyatlaması açıklanarak bir işletmede uygulama çalışması ortaya konulmuştur. Çalışmanın amacı, sorumluluk merkezlerine ayrılan işletmelerin merkezler arasındaki mal veya hizmet transferinin nasıl gerçekleştiği hakkında teorik olarak bilgi vermek ve bu bilgiler ışığında transfer fiyatlamasının bir işletmedeuygulamasını gerçekleştirerek sorumluluk merkezlerinin ve işletmenin performansını nasıl etkilediğini göstermektir. Günümüzde işletmeler amaçlarını gerçekleştirmek ve bu amaçlar doğrultusunda faaliyetlerini düzenli bir şekilde yürütebilmek için zamanla yapılarını değiştirmek durumunda kalmaktadır. İşletmelerin hızla büyümesi merkezi yönetimizorlaştırmış ve çeşitli yönetim anlayışlarının ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bunlardan bir tanesi de merkezkaç yönetim anlayışıdır. Merkezkaç yönetim anlayışında işletmeler sorumluluk merkezlerine ayrılmaktadırlar. Sorumluluk merkezleri arasındaki mal veya hizmet transferinde kullanılan transfer fiyatı merkezlerin ve işletmenin performansını doğrudan etkilediği için büyük önem taşımaktadır. Performans değerlemesinin işletmelerin rekabet avantajı sağlamalarında ve belirlenen hedeflere ulaşmada çok büyük katkısının olduğu bilinmektedir. Doğru transfer fiyatlamasının kullanılması, sorumluluk merkezleri ve işletme için etkin performans değerlemesi yapılmasını sağlamaktadır. Dünya ticaretinin yaklaşık olarak % 60'ını gerçekleştiren çok uluslu şirketlerin kolları arasında transfer fiyatlamasının kullanılması ile transfer fiyatlamasına olan ilgi artmış ve hala tartışılan konular arasında yer almaktadır. Bu çalışmada öncelikle merkezi ve merkezkaç yönetim biçimleri üzerinde durulmuş ve merkezkaç yönetim biçimi ile ortaya çıkan sorumluluk merkezleri ve sorumluluk muhasebesi teorik bilgiler ışığında incelenmiştir. Daha sonra transfer fiyatlaması hakkında literatür taraması yapılarak transfer fiyatlamasının gelişimi, ölçütleri, yöntemleri, yöntemlerin karşılaştırılması, transfer fiyatlaması saptama yöntemleri konusunda genel kurallar, başarı koşulları, çok uluslu şirketlerde transfer fiyatlaması ve bazı ülkelerde bu konuya ilişkin yapılan düzenlemelerin üzerinde durulmuştur. Son olarak transfer fiyatlamasını bir işletmede uygulaması gösterilmeye çalışılmıştır. Uygulama çalışmasında işletmede kullanılan alternatif bir transfer fiyatlamasının işletme bünyesinde oluşturulan merkezlerin ve işletmenin performansını etkileyip etkilemediği gözlenmek istenmiştir. Çalışmanın uygulama kısmının oluşturulmasında olay çalışması yöntemi kullanılmıştır. Bu yöntem ile, işletmenin belirli bir zaman dilimindeki faaliyetleri detaylı bir şekilde incelenmiştir. Transfer fiyatlamasında bütün şartlarda kullanılabilecek bir yöntem bulmak mümkün değildir. Doğru bir transfer fiyatlaması yöntemi seçebilmek için işletme içi ve işletme dışı faktörler göz önünde bulundurulmalıdır. Transfer edilecekaramamülün dış piyasada fiyatının oluşması durumunda kullanılabilecek en uygun yöntem piyasa fiyatı yöntemidir. Piyasa fiyatının belli olmadığı ve yöneticinin bu yöntemi kullanmak istemediği durumlarda pazarlığa dayalı yöntem daha çok tercih edilen yöntemlerdendir. İşletmelerin büyük çoğunluğu ise maliyete dayalı transfer fiyatlaması yöntemini seçmektedir. Çalışmanın uygulama kısmında, işletmedeki aramamül transferi maliyet +kar payı yöntemine göre gerçekleştirilmiş ve bu uygulama sonucunda ortaya çıkan kar rakamı ile mevcut uygulamada ulaşılan kar rakamı karşılaştırılarak bölüm ve işletme performansları arasındaki fark ortaya konulmuştur. Maliyet + kar payıyöntemi ile gerçekleştirilen olay çalışmasında işletmenin mevcut durumundan daha fazla kazanç sağladığı ortaya çıkmıştır. Ayrıca bu yöntem bölüm performansları hakkında bilgi sahibi olunabilmesine de imkan vermektedir..