Değişme sürecinde Türkiye'de planlama ve planlama örgütü

Devlet öncülüğünde sanayileşme, ithal ikamesine ve korumacılığa dayalı büyüme, Türkiye'nin Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren izlediği geleneksel kalkınma politikası olmuştur. Planlama ise bu kalkınma politikasının bir aracı olarak 1960'dan itibaren uygulanmıştır. 1980 yılında bu kalkınma politikası terk edilmiş, ihracata dayalı, dışa açık, liberal bir kalkınma politikası benimsenmiştir. İzleyen yıllarda da, IMF'nin istikrar programıyla başlatılan ve Dünya Bankası'nın yapısall uyum programlarıyla sürdürülen bir yeniden yapılanma dönemine girilmiştir. Bu yeni dönemin temel kavramı 'değişme'dir. Değişmenin ana nesnesi devlet; kaynağı ise yeni sağ politikalardır. Bu dönemde, devletin işlevleri, sosyo-ekonomik sürece müdahale araçları ve örgütlenmesi, yeni sağ politikalar doğrultusunda yeniden biçimlendirilmeye başlanmıştır. Çalışma, bu değişme sürecinin bir boyutuna odaklaşmaktadır. Bu boyut, devletin planlama işlevidir. Çalışmada şu soru yanıtlanmaya çalışılmıştır: Terk edilen büyüme modelinin bir uygulama aracı olan planlama ve planlamanın örgütü bu süreçten nasıl etkilenmişler ve varlıklarını nasıl koruyabilmişlerdir? Elde edilen sonuç şudur: Devletteki değişme bir devlet işlevi olarak planlamayı da değiştirmiştir. 1) 1980 öncesinin planlan ile 1980 sonrasının planları arasındaki temel farklılık, nesnelerinin değişmiş olmasıdır. 1980 öncesinin planlan, verili bir devlet örgütlenmesi içinde toplumu dönüştürmeyi hedeflemişlerdir. 1980 sonrasının planlan ise, yapısall uyum programlarını veri almakta ve bu çerçevede devleti dönüştürmeyi hedeflemektedir. 2) İkinci farklılık, planların kimlik değişimine uğraması, 'ulusal olma' niteliğinin zayıflamasıdır. 1980 sonrasında planlama sürecinde Devlet Planlama Teşkilatı'nın rolü edilginleşirken, IMF ve Dünya Bankası'nın rolü belirginleşmektedir. 3) Üçüncü farklılık, planların niteliğinin değişmesidir. Gelişmelere yön veren bir planlama anlayışı, yerini gelişmelerin yön verdiği bir planlama anlayışına bırakmaktadır. Yedinci planla (1996-2000) birlikte, makro düzeyde bütünleyici planlamanın yerine proje planlaması almıştır. 275 Planlama anlayışındaki değişine, planlama örgütüne de yansımıştır. Örgütteki değişme iki aşamalıdır: 1) Yeni politikaların uygulanmasında bir engel olabilecek, DPT'nin devletçi ve uluslararası kuruluşlara mesafeli yapısına müdahale edilmiştir. Bu, örgütte geniş çaplı bir personel tasfiyesi ve örgütün kendisini güçlü hissetmesini sağlayan hukuksal düzenlemelerin kaldırılması ile sağlanmıştır. 2) İkinci aşama bir arayışı niteler. Bu, terk edilen büyüme modelinin kurumu DPT'yi yeni modele yerleştirme arayışıdır. Arayışın ürünü, siyasal iktidarların direktifiyle hareket eden, yaratıcı, araştırıcı, politika üretici olması beklenmeyen, uzmanlığın yerini hiyerarşinin aldığı hantal bir bürokratik örgütlenmedir. Çalışmanın tezi, 1980 sonrasında uygulanan sosyo-ekonomik politikalara Türkiye'nin toplumsal gereksinmelerinin kaynaklık etmediğidir. O halde bu politikalar, ulusal sorunların çözümüne değil, kendilerini üreten dış kaynakların gereksinmelerine yanıt verecektir. Aynı yaklaşımla, bu politikalar doğrultusunda planlamanın geçirdiği değişim de Türkiye'nin gereksinmelerine uygun düşmemektedir. Çalışmada önerilen, ulusal bir bakış açısıyla, Türkiye'nin gerçeklerine ve önceliklerine dayalı olarak belirlenen, sanayileşme, bilim ve teknoloji, eğitim, yabancı sermaye gibi politikaları içeren yeni bir kalkınma stratejisinin uygulamaya konulmasıdır. Ve planlamanın da yeni bir yaklaşımla bu stratejinin etkili bir aracı olarak kullanılmasıdır. Bu bağlamda, nihai hedefi toplumu dönüştürmek olan üç aşamalı bir planlama modeli önerilmektedir: 1) Hedeflerini 'olan'dan çok 'olması gereken'e dayandıran, uzun dönemli, soyut içerikli perspektif planlama, 2) Var olan koşulları perspektif planda belirlenen ana hedef doğrultusunda dönüştürmeyi amaçlayan beşer yıllık planlar, 3) Ve beş yıllık planlarda saptanan politikaların uygulama adımlarını içeren yıllık planlar. Çalışmada, Devlet Planlama Teşkilatı'nın Başbakanlığa bağlı, bakanlıklar üstü konumunun korunması, ama bürokratik yapılanmasının tasfiye edilerek, araştırmacı, politika üretici işlevlerinin etkinleştirildiği yeni bir yapılanma önerilmektedir.