Diyarbakır kenti ve çevresinde arazi kullanımı/arazi örtüsü değişimi ve kentsel büyümenin modellenmesi

Kentleşme ile birlikte meydana gelen arazi kullanımı değişimi fiziki, beşeri ve sosyo-ekonomik coğrafi koşullar altında gerçekleşmektedir. Farklı yöntem ve teknikler ile coğrafi değişkenler kullanılarak arazi kullanımının mekansal değişimi belirlenmektedir. Bu çalışmada, kentin mekansal gelişim süreci izlenmiş ve kentsel yayılmayla birlikte çevresinde oluşturduğu etki değişim analizleriyle değerlendirilmiştir. Arazi kullanımı değişimi ve coğrafi değişkenlerin birlikte değerlendirilmesiyle literatürde en sık kullanılan kentsel büyüme modelleri kıyaslamalı olarak ele alınmıştır. Oluşturulan simülasyon modelleri farklı senaryolar halinde sunulmuştur. Diyarbakır kentsel yayılmanın hızlı yaşandığı kentlerin başında gelmektedir. 1930'lu yıllara kadar sadece Suriçi ile sınırlı olan Diyarbakır şehri alansal olarak yaklaşık 50 kat büyüyerek hızlı bir kentleşme sürecine girmiştir. 1960'lara kadar Sur ile Gar arasında gelişen kent, tren istasyonunu aşmış ve 1990'lara kadar Bağlar bölgesi ile ana yolların yakın çevresinde gelişim göstermiştir. Ana yollar üzerinde gelişimini sürdüren kent, günümüze kadar bu yolların arasının dolması şeklinde gelişimini sürdürmüştür. Tarihsel gelişim sürecinde şehrin kuruluşu ve gelişimi farklı parametreler altında gerçekleşmiştir. Bu açıdan kentin gelişimine neden olan dinamikler ve bu dinamiklerin kentsel yayılma üzerinde ne oranda etki yaptığı belirlenmiştir. Diyarbakır'da arazi kullanımı değişimi farklı dönemler halinde incelenmiştir. Arazi kullanımı sınıfları içerisinde yerleşme, oransal olarak en fazla büyüyen arazi örtüsü sınıfına karşılık gelmektedir. Arazi kullanımında meydana gelen değişimler ise buna bağlı olarak kentsel yayılmanın kontrolü ve etkisi altında ortaya çıkmıştır. Kentsel alanlar yıllar itibariyle büyürken başta tarım ve mera olmak üzere çevresinde bulunan arazi kullanımı sınıflarını dönüştürmüştür. Bu çalışmada, arazi kullanımı etkisi altında kentsel gelişim coğrafi faktörler ile ilişkili olarak ele alınmıştır. Kentin coğrafi faktörlerin kontrolü ve etkisi altında büyüdüğü anlaşılmaktadır. Farklı dönemlerde elde edilen analiz sonuçlarına göre mevcut konut alanları, ulaşım durumu, resmi kurumlar ve merkezi iş ve ticaret alanlarının kullanım durumu kentsel büyümede en önemli faktörlerdir. Bunun yanında sur duvarları, topografya, askeri alanlar ve havalimanı kentin gelişimini etkileyerek günümüz örüntüsünü oluşturmuştur. Kentin kurulduğu Suriçi'nden günümüze kadar olan gelişimi farklı dönemler halinde haritalanmıştır. Özellikle Cumhuriyet başlarından günümüze kentsel gelişim konut bazlı olarak yüksek çözünürlüklü ortofoto görüntüleri ile tespit edilmiştir. Böylece kentin zamansal ve mekansal gelişimiyle birlikte gelişim yönleri de belirlenmiştir. Kentin gelişim özelliklerinden yola çıkarak kentsel gelişim tipleri analiz edilmiştir. Genel olarak periferik büyüme özelliği gösteren Diyarbakır'da son zamanlarda sıçramalı büyüme özelliği de artma eğilimindedir. Bunun yanında kentsel mekanın yoğunluğuna göre kentsel ayak izi belirlenmiştir. Diyarbakır bütün dönemlerde kentsel bir küme olarak yoğunlaşmakla birlikte kenar kentleşmesi de son zamanlarda artmıştır. Bu çalışmanın bir diğer yönünü ise kentsel modellemeler oluşturmaktadır. Bu kapsamda farklı yöntem ve teknikler kullanılarak karşılaştırmalı bir şekilde kentsel modellemeler yapılmıştır. Kentsel gelişim ile birlikte kentsel gelişime neden olan değişkenlerin girdi olarak kullanıldığı bu çalışmada, değişkenlerin etki oranları belirlenerek kentsel büyüme olasılığı tespit edilmiştir. Kentsel büyüme simülasyonları ile kontrol model olan günümüz kıyaslanmış ve geleceğe yönelik olarak farklı senaryolar geliştirilmiştir. Simülasyon sonuçlarına göre batı-kuzeybatı yönlü olarak gelişim gösteren kent, sınırlarını genişleterek Elazığ Bulvarı ve Şanlıurfa Bulvarı arasında ve çevresinde büyüyeceği anlaşılmaktadır.