Eğitimde fırsat eşitliği, toplumsal genel başarı ve adalet ilişkisi: PISA Projesi kapsamında Finlandiya ve Türkiye deneyimlerinin karşılaştırması

Tezin amacı; sosyal ve ekonomik kalkınmaya katkısı olan eğitimde fırsat eşitliği olgusunun Türkiye'de mevcut olup olmadığını, bireylerin ve toplumun sosyal ve ekonomik kalkınmasına katkı sağlayıp sağlamadığını tespit edebilmektir. Bu bağlamda varsa eşitsizliklere dikkat çekebilmek ve bu eşitsizlikleri azaltıcı politika önerilerinde bulunabilmeyi sağlamaktır. Giriş bölümünde; eşitlik ve eşitlikçilik perspektifinden eğitimde fırsat eşitliği olgusuna yaklaşımlara odaklanılmıştır. Fırsat eşitliği ile eğitsel başarı, Beşeri Sermaye Yatırımı ile ekonomi arasındaki etkileşimler PISA projesi bağlamında irdelenmiştir. Ayrıca neo-liberal politikaların eğitsel alana yansımalarına yer verilmiştir. Çalışmanın amacı ve metodolojisi de giriş bölümünde ortaya konulmuştur. Çalışmanın birinci ve ikinci bölümleri; tez sorusunun temelini oluşturan eşitlik ve adalet teorileri ile eğitimde sistemik eşitsizliğin tartışılmaya açıldığı bölümlerdir. Bu bağlamda çatışma teorisi ve işlevci teori üzerinden meritokratik söylemle Türkiye'de eğitsel eşitsizliklerin resmi eğitim sistemi tarafından üretildiği savunulmuştur. Eğitimin toplumsal değişim gücü üzerinde durulmuş ve Türkiye'de eğitimin sosyal hareketlilik üzerindeki zayıf etkilerine dair bulgulara yer verilmiştir. Üçüncü bölümde; eğitim sistemi etkinlik/edilgenliğini ölçeklendirmede yetkin bir araç olduğu düşünülen PISA projesi irdelenmiştir. Eğitim kavramına semantik açılım getirilmiş, eğitim kavramında toplumsal algı analiz edilmeye çalışılmıştır. PISA'nın katılımcılar üzerindeki etkileşimi, akademik çevreden aldığı eleştiriler ayrıca tartışılmıştır. Dördüncü bölümde ise PISA kapsamında en iyiler sıralamasında yer alan Finlandiya'nın insan hakları, eşitlik ve özgürlük ilkelerini temel alan eğitim sistemi ile Türk Eğitim Sistemi, Karşılaştırmalı Eğitim Bilimi (Science of Comparative Education baz alınarak karşılaştırılmıştır. PISA 2012 projesinde başarım çıktıları gerileyen Finlandiya'nın yaşadığı sorunlar üzerinde de durulmakta ve eğitim sistemlerini etkileyen küresel aktörlerin varlığına dikkat çekilmektedir. Sonuç olarak; Finlandiya örneğinden çıkarılan sonuç itibarıyla Türkiye'de zorunlu eğitim sisteminde yapılan nitel ve nicel düzenlemelerin, fırsat eşitliğini sağlamakta yetersiz kaldığı vurgulanmalıdır. Özellikle sosyo-ekonomik koşulların yanı sıra bireysel anlak yetilerinin göz ardı edilmesinin, eğitimde adalet ve içerme boyutunda sorunlara yol açtığı görülmektedir. Türkiye'de eğitimde eşitlik ve adalet algıları sadece erişimin sağlanması boyutunda ele alınmaktadır. Fakat söylemler ve eylemler, sonuçlarla örtüşmemektedir. Çözüm önerileri olarak; okullulaşma ve devamlılık oranlarının yükseltilmesi, okul öncesi eğitime verilen önemin artırılması, fırsat eşitliği bağlamında kaliteli eğitime erişimin sosyo-ekonomik durumdan bağımsız kılınması vurgulanmaktadır. Bu bağlamda eğitim finanse edilirken bölgesel farklılıklar göz ardı edilmemelidir. Ayrıca nitelikli öğretmen yetiştirme programlarına ağırlık verilmeli, öğretmenlik mesleğine verilen toplumsal değer artırılmalıdır. Toplumun eğitmenlere bakışlarının değişimi sağlanmalıdır. PISA'nın temel kriteri olan Yaşam Boyu Öğrenim (Lifelong Learning erişiminde dezavantajlılara yönelik eşitsizlikler azaltılmalıdır. Eğitim sisteminde gizli müfredatla meritokratik aktarımın önüne geçilmesi gerekmektedir. Ayrıca velilerin de Halk Eğitim Merkezi bünyesinde 'çocuk eğitiminde ailenin rolü' konusunda eğitilmesi sağlanmalıdır. Eğitim imkanları açısından bölgeler arasındaki farklılıklar azaltılmalıdır. Bireysel anlak niteliklerinin öğretim ve öğrenim sürecinde dikkate alınarak, herkesin öğrenme hakkı olduğunun gözetilmesi gerektiği düşünülmektedir. Sonuç olarak; eğitimde adaletin sağlanması konusunda daha ciddi ve kararlı bir siyasi irade gerekmektedir.