İdari denetim ve ombudsman

Hukuk devletinin gerçekleştirilmesi amacıyla idarenin tüm eylem ve işlemlerinin denetlenmesinin en etkili ve en güvenceli yolu dün olduğu gibi bugün de yargısal denetimdir. Bununla birlikte yargısal denetim, bir yandan doğasından bu yandan da bugüne kadarki uygulamasından kaynaklanan bazı ciddi sorunları bünyesinde taşımaktadır. Yargısal denetim her zaman için biçimseldir, yavaştır, ve pahalıdır. İşte bu sorunların varlığı, idarenin daha iyi denetlenebilmesi için, yargısal denetimin yanında başka olanaklara da gereksinim duyulmasını gündeme getirmiştir. İdarenin yargı dışı denetim yollan, kuşkusuz ki hukuk devletinde idarenin daha fazla denetlenmesi arayışının ürünü değildir. Tarihçesine bakıldığı zaman, idarenin yargı dışı denetim yollarının yargısal denetim yollarından çok daha eski olduğu görülecektir. Bununla birlikte, hukuk devletinin yukarıda sözü edilen gerelcsiniminin ortaya çıkmasıyla birlikte, yargı dışı denetim yolları bir kez daha idare hukukunun gündemine gelmiştir. Bu süreç, birçok ülkede olduğu gibi Türkiye'de de yaşanmaktadır. Türkiye açısından bakıldığında da, günümüzde idarenin daha fazla denetlenmesine gereksinim duyulduğu son derece açıktır. İdarenin yargısal denetimi alanında görevli olan mahkemeler ciddi bir dava yükü altında ezilmekte ve idarenin denetimi tam olarak gerçekleşememektedir. İşte bu noktada, idarenin yargı dışı denetim yollan ve bunlar arasında da özellikle idari denetim ve ombudsman gündeme gelmektedir. Tarihçesi Osmanlı İmparatorluğu dönemine kadar geri götürülebilecek olan idari denetim yollarının etkinleştirilmesi ve ombudsman benzeri bir kurumun kurulması, bugün Türk İdare Hukuku'nun gündeminde yer alması gereken önemli konulardır. İşte bu tez, öncelikle, idari denetim yollarını ve ombudsmanı, tarihçe, tanımlayıcı unsurlar ve işlev açısından ele almak suretiyle, bu iki denetim yolunun sunduğu olanakları ortaya koymayı amaçlamıştır. Tezin bunun yanındaki ikinci hedefi ise, idari denetimin ve ombudsman denetiminin hukuk devletinin gerçekleştirilmesi amacıyla idarenin daha fazla denetlenmesine hizmet edip etmeyeceğini tespit etmektir. Bu amaçla, bu yolların ortaya çıktıkları dönemde üstlendikleri işlev belirlenmiş ve bu işlevin, bugün üstlenmeleri beklenen idarenin denetlenmesi ve yurttaşların idarenin denetlenmesine daha fazla katılmasının sağlanması işlevinin önüne geçebileceği vurgulanmıştır. Tezin son bölümünde ele alman 'Türkiye İçin Nasıl Bir Ombudsman Formülü' sorusu bu açıdan son derece önemlidir. Bu soruya bulunacak olan doğru yanıt, her şeyden önce, Türkiye'nin sağlıklı bir ombudsman yapışma kavuşmasını sağlayacaktır. Ama bu yanıtın sağlayacağı yarar bununla da sınırlı değildir. Yurttaşların doğrudan doğruya başvurabilecekleri ve çalışma sürecinin her aşamasında kamuoyuna açık olan bir ombudsman, idari denetim yollarına da örnek teşkil edebilecektir. Bu yöndeki bir düzenlemenin, yurttaşların yargı yoluna başvurmadan önce idari denetim yollarına ve ombudsmana başvurmalarım teşvik edeceği ve bu yolla mahkemelerin dava yükünün de azalacağı açıktır. 'Türkiye İçin Nasıl Bir Ombudsman Formülü' sorusuna doğru yanıtın bulunamaması, ya da bu soru yeterince tartışılmadan bir ombudsman kurulması durumunda ise, kurulacak olan yapının gereksinimlere yanıt vermeyeceği açıktır. Bu durumda ombudsman, idarenin denetlenmesine değil, kararlarının meşrulaştırılmasına hizmet edecektir. Böyle bir kurumun kurulmasının ise Türkiye'ye para, zaman ve umut kaybettireceği açıktır. İşte tezin son hedefi bu noktadan hareketle tespit edilmiştir. Bu hedef, Türkiye'nin gereksinim duyduğu ombudsman formülünün bulunması amacıyla yapılacak tartışmalara baz oluşturabilecek bir kaynağı ortaya çıkarmaktır.