Türkiye'de belediyelerde mali özerklik

Türkiye'de yerel yönetimler belediyeler, il özel idareleri ve köylerden oluşmaktadır. Dünyada bütün ülkelerde olduğu gibi Türkiye'de de en önemli yerel yönetim birimi belediyelerdir. Halkın doğumundan ölümüne pek çok günlük ihtiyaçlarıyla ilgili hizmet veren belediyeler, halka en yakın kamu yönetim birimlerden biri olarak önem kazanmaktadır. Belediyelerin halkı büyük ölçüde tatmin edebilecek şekilde etkin ve kaliteli hizmet verebilmesi, bu idarelerin yerel özerkliğe sahip olması ile yakından ilgilidir. Yerel yönetimlerin ve belediyelerin gerçek anlamda özerkliğe kavuşturulması, bu kurumlara mali özerkliğin tanınmasıyla mümkündür. Bu tespit ve değerlendirmeye bağlı olarak bu çalışmanın konusu, 'Türkiye'de Belediyelerde Mali Özerklik' olarak belirlenmiştir. Türkiye'de yerel yönetimlerin ve belediyelerin yeterli gelir kaynaklarına sahip bulunamaması, bu idareleri merkeze aşın bağımlı hale getirmekte; bu durum yerel yönetimlerin idari ve mali özerkliğini önemli ölçüde zedelemektedir. Bu yaklaşım çerçevesinde, özellikle belediyelere faaliyet ve görevleriyle mütenasip mali kaynaklar sağlanması, bunlara yeni hizmet veya görevler verildiğinde de kaynağının gösterilmesi prensip olarak kabul edilmelidir. Zira, esas itibariyle belediyelerde mali özerklik, bu kurumların hizmet ve faaliyetleriyle mütenasip yeterli mali kaynaklara sahip ve bunları serbestçe harcayabilme yetkisine haiz olmasını ifade eder. Yerel yönetimlerde özerkliğin bir boyutu da idari özerkliktir. Bir yerel yönetim birimi olarak belediyede özerklikten söz edebilmek için; idari özerklik yanında, yerel özerkliğin diğer bir boyutu olan mali özerkliğin de bulunması gereklidir. Mali özerkliği ve yeterli mali imkanı olmayan bir belediyenin idari özerkliğe sahip olması fazla bir şey ifade etmeyecektir. Görüldüğü gibi, yerel yönetimlerde ve belediyelerde hizmetin kalitesi ve etkinliği, bu hizmeti bütünüyle karşılayacak gelir kaynaklarının varlığına bağlıdır. Bu ise, merkezi idare ile yerel yönetimler arasındaki hizmet ve gelir paylaşımı ile ilgilidir. Merkezi idarenin idari ve mali açıdan adem-i merkeziyetçi bir anlayış içinde bazı yetkilerini yerel yönetimlere ve özellikle belediyelere devrettiği; yani, vesayetten büyük ölçüde vazgeçtiği bir ortamda bu yönetimler beklenen gelişmeyi gösterebilirler. Bu özerkliğin en önemli kısmı, yukarıda da işaret edildiği gibi, mali özerklik olarak ifade edilmektedir. Belediyelerin mali özerkliği ile vergilendirme yetkisine sahip olması arasında sıkı bir ilişki vardır. Gerçekten, belediyelerin mali özerkliği, bu idarelerin gelirlerinin büyük bir kısmının özgelirlerinden oluşmasına önemli ölçüde bağlıdır. Belediye özgelirlerinin içinde ise, ana unsur olarak belediye vergilerinin bulunması son derece önemlidir. Yani belediyeler, öz-gelirlerini oluşturan vergi, harç, harcamalara katılma paylan ve ücretlerin oran ve miktarları üzerinde belli yasal sınırlar içinde hareket serbestisine sahip olmalıdırlar. Yerel yönetimlere ve belediyelere vergilendirme alanında tanınacak yetki, yerel yönetim ve belediyelerde demokratikleşme süreci ile de yakından ilgilidir. Bir yerel yönetim birimini oluşturan topluluğun kamusal mal ve hizmetlere olan talebinin yerinde ve halkın katılımı ile belirlenmesi, yerel yönetim-demokrasi ilişkisinin açık bir göstergesidir. Bunun aksine, bütün yetkilerin merkezde toplanması; yani, her türlüihtiyaç ve hizmetin merkezden karşılanması, hizmet ve gelir paylaşımını ifade eden mali tevzin açısından son derece sakıncalıdır. Zira, yerel düzeyde halkın ihtiyaçtan daha kolay ve gerçekçi tespit edileceğinden, hem dengeli bir vergi yükü dağılımının gerçekleşmesi, hem de yerel düzeydeki hizmetlerin etkin bir şekilde yerine getirilmesi sağlanabilir. Bu çalışmanın sonuçlarına göre, belediyelerin mali özerkliğini etkileyen diğer önemli bir faktör de merkezin denetimidir. Türkiye'deki belediyeler üzerindeki ağır idari vesayetin, hukukilik denetimi olarak sürdürülmesi zorunlu görülmektedir. İdari vesayet, yasada belirtilen durumlarda ve sadece hukuka uygunluğun sağlanması amacıyla yapılabilir. Yerindelik denetimi ise, halk tarafından gerçekleştirilmelidir. Demokratik sistemlerde en etkili denetimin halk denetimi olduğu söylenebilir. Belediyelerin denetiminde ve tüm kamu yönetimin yeniden yapılandırılmasında, idarecilerin halka hesap vermesine ve halkın da idarecilerinden hesap sorabilmesine olanak sağlayan accountability olgusu, sistem içinde etkin hale getirilmelidir. Halkın etkin olarak yönetime ve denetime katıldığı bir sistemde, kamusal hizmetler daha etkin olarak sunulabilir. X