Kenan Evren ve Türkiye'de 1980'li yıllar

Türk siyasi yaşamı açısından önemli bir dönem olan 1980'li yıllar kadar, o yıllara yön veren ve biçimlendiren kişi olarak Kenan Evren de Türk siyasi yaşamı içinde önemli bir yere sahiptir. İşte bu çalışma ile, Evren'in 80'li yıllardaki toplumsal ve siyasal değişimler üzerindeki etkisini ve bu etkinin ideolojik boyutunu ortaya koymak amaçlanmıştır. Toplumsal ve siyasal gelişmeleri ve değişimleri yaratan temel etken toplumsal koşullardır. Ancak, bu gelişim ve/veya değişim süreci içinde yer alan kişilerin etkisini de değerlendirmek gerekir. Girişte, 12 Eylül müdahalesi öncesi var olan toplumsal koşullar çerçevesinde ordu-siyasetilişkisini kavrayabilmek amacıyla, Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren Türkiye ve Dünyakonjonktürel değişimine bağlı olarak değişen ordu-siyaset ilişkisi irdelenmiştir. Cumhuriyetin kuruluşundan 12 Eylül'e kadar geçen süreçteki ordu-siyaset ilişkisinin değişim süreci bir anlamda Ordu bağlamında Evren'in ideolojik çizgisindeki değişimi de açıklamaktadır. Bu bağlamda, Cumhuriyetin ilanı sonrası Atatürkçülüğün temel dayanağı olan aydınlanma düşüncesine bağlı ve bu düşüncenin topluma benimsetilmesinde etkin rol oynayan Ordunun 12 Eylül müdahalesiyle kendini tam olarak açığa vuran sağa kayışı Evren'in de ideolojikkayışının öyküsüdür. Bu kayışı kolaylaştıran iki etken, Evren'in aileden aldığı geleneksel din eğitimi ve Cumhuriyetin mantığıyla çelişen, buna karşılık Orduyu siyasetten uzak tutmakmantığıyla uyumlu olan Ordu içindeki aydınlanma düşüncesinden uzak eğitim dizgesidir. Evren'in sağa kayışı 12 Eylül öncesi çok açık ve belirgin değildir. Birinci bölümde ayrıntılı olarak anlatıldığı gibi özellikle, Evren'in Genelkurmay Başkanı olduğu Mart 1978'deiktidarda olan CHP ile, ekonomik sorunlar ve terörün önlenememesi konusunda eleştirilerine rağmen yürütülen uyumlu ilişki biçimi, 1979'daki hükümet değişiminden bir ay sonra AP'yeOrdu tarafından verilen uyarı mektubu ve Evren'in terör ve ekonomik sorunlar konusundakitavrının eleştiri boyutundan şikayet boyutuna varması Evren'i CHP'ye yakın bir çizgidealgılamaya neden olmaktadır. Ancak, AP döneminde ekonomik sorunların çözümü için benimsenen ve Batı'nın, özellikle de ABD'nin küreselleşme çerçevesinde sunduğu neoliberal ekonomik politikayla uyumlu 24 Ocak kararlarının Evren tarafından benimsenmesi Evren'insağ düşünce dizgesine yakın bir çizgide değerlendirilmesine neden olmuştur. Bu değerlendirmenin doğruluğu, ikinci bölümün konusu olan 12 Eylül müdahalesi sonrası uygulamalar ile ortaya çıkmıştır. Yeni Sağ politikalarla uyumlu bir siyasal dizge için ortam hazırlayan Türk-İslam Sentezi ve bu senteze uygun olarak yorumlanan 12 EylülAtatürkçülüğü Evren'in ideolojik duruşunun belirleyicisi olmuştur. Buna rağmen, Evren'in bu dönemde de ideolojik olarak tutarlı bir çizgi izlediği söylenemez. Evren'in özellikle, ekonomi politika konusunda liberalizm ve devletçilik arasında gidiş gelişler yaşaması bu tutarsızlığıntemelini oluşturmuştur. Evren ve çevresinin 12 Eylül sonrası en tutarlı olduğu alan soldüşünceyi ve bu düşünceyi benimseyenleri siyasal ve toplumsal dizgenin dışına itmekolmuştur. Anayasanın kabulüyle Cumhurbaşkanı olan Evren, üçüncü ve dördüncü bölümdeanlatıldığı gibi bu dönem süresince de 12 Eylül'ü ve felsefesini savunmuş; 1983 seçimlerinden sonra iktidara gelen ANAP hükümetinden de bu felsefeye uygun davranmasınıbeklemiştir. 1987'ye kadar bu uyumlu ilişki devam etmiş; ANAP'ın iktidarınıgüçlendirdiğinden emin olduğu 1987 yılı ile birlikte uyum dönemi sona ermiştir. Evren'in bu dönemde ANAP'a yönelttiği eleştiri ekonomi politika ve siyasal islam'a yaklaşan dinpolitikası alanında olmuştur. Sonuçta Evren, Özal kadar liberal ve dinin devletleiçselleşmesinden yana olmamakla birlikte, 12 Eylül uygulamaları ile Özal dönemine zemin hazırlayan kişi olarak tarihe geçmişştir.