Sağlık psikolojisinde tedavi motivasyonu açısından diyet davranışları: Diyet Özyeterlik İnançları Ölçeğinin geliştirilmesi ve psikometrik özellikleri

Sağlık psikolojisi alanının konu aldığı temel değişkenlerden biri sağlık davranışlarıdır. Sağlık davranışları, en geniş hali ile sağlığın sürdürülmesi, korunması ve geliştirilmesi ile ilişkili olan inanç/beklenti/değerler gibi tutumlar ve davranış örüntüleri ile alışkanlıkları da kapsayan gözlenebilir ve örtük eylemsel süreçlerin tümü olarak tanımlanmaktadır. Riskli ve koruyucu olmak üzere iki ana başlık altında ele alınan bu davranışlardan biri de diyet davranışlarıdır. Özellikle obezite, kalp hastalıkları, diyabet, hipertansiyon gibi sağlık sorunlarının kontrolünde diyet programlarına başlayabilmek ve bu programları sürdürmek çok önemli olmaktadır. Ancak araştırma bulguları risk gruplarının diyet ile ilişkili davranışlara uyum göstermede zorluklar yaşadığını ortaya koymaktadır; bu durumun olası nedenleri çeşitli sağlık davranış modelleri perspektifinden ele alınmaktadır. Bu modellerin başlıcası Prochaska ve DiClemente (1983) tarafından önerilen Transteorik Modeldir. TTM'de diyet davranışı, diyete hazır oluş şeklinde kavramsallaştırılmaktadır. TTM'ye göre diyete hazır oluşu etkileyen faktörlerden biri de tedavi motivasyonu bağlamında değerlendirilen diyet özyeterlik inançları olup, bireyin diyete başlama ve sürdürmeyi başarıp başaramayacağına dair inançları olarak tanımlanmaktadır. Dünyada diyet davranışlarını TTM yapıları arasındaki ilişkiler bağlamında inceleyen çalışmalar olmakla birlikte (örn., Huon ve Strong,1999), Türkiye'de bu konu çok az çalışmada ele alınmıştır (Deveci ve ark., 2012). Üstelik diyete ilişkin özyeterlik inançlarını ölçen herhangi bir ölçüm aracı da bulunmamaktadır. Ülkemizde risk gruplarında diyete hazır oluşu etkileyen tutumsal faktörlerin ileride araştırılabilmesi ihtiyacından yola çıkarak bu araştırmada diyet davranışına yönelik özyeterlik inançlarını ölçen bir ölçek geliştirmek amaçlanmıştır. Bu amaçla özyeterlik kavramının tanımı ve boyutlarına, vaka değerlendirmelerine ve öz yeterliği ölçen çeşitli araçların maddelerine de dayanarak toplam 47 maddeden oluşan bir madde havuzu oluşturulmuştur. Ölçeğin psikometrik özellikleri toplam 18-65 yaş aralığında, halihazırda diyet yapan veya geçmişşte diyet yapmış olan 272 kişilik bir örneklemde sınanmıştır. Yaş ortalaması 29,95 olup örneklemin % 64 ,3'ü (n= 175) kadın, %35,7'si (n=97) ise erkek katılımcıdan oluştuğu görülmektedir. Katılımcıların % 0 ,7'si (n=12) okur-yazar, % 1 ,5'i (n=14) ilkokul mezunu, % 2 ,6'sı (n=7) ortaokul mezunu, % 15 ,4'ü (n= 42) lise mezunu, % 57 ,4'ü (n=156) lisans mezunu, %20,2'si (n=55) yüksek lisans mezunu ve % 0 ,7'si (n=12) doktora mezunudur. Ölçeğin güvenirliği için madde analizi ve iç-tutarlılık katsayıları hesaplanmıştır. Geçerlik çalışması kapsamında ise faktör analizi, ölçeğin alt testlerinin birbirleri ile ve Kontrol Odağı Ölçeği, Öz Etkinlik Ölçeği, Kısa Semptom Envanteri ve Eysenck Kişilik Ölçeği ile olan korelasyonları incelenmiştir. Faktör analizi sonucunda toplam 37 maddeden oluşan ve toplam varyansın %50'sini açıklayan 'Sosyal-Dışsal İnançlar', 'Tıbbi İnançlar' ve 'Bireysel Kontrol İnançları' olarak isimlendirilen 3 faktörlü bir yapı gözlenmiştir. Cronbach alfa katsayıları faktörler için sırasıyla.95, .86 ve.75; ölçeğin tamamı için ise.95'tir. Ölçeğin faktörlerinin ve toplam puanlarının birbirleri ile olan korelasyonları anlamlı olup yapı geçerliği kapsamında en yüksek korelasyon değerlerinin Öz Etkinlik Ölçeği ile olan ilişkilerden elde edildiği görülmektedir. Ayırt edici geçerlik sınaması kapsamında ise Beden Kitle İndeksi'ne göre obez kategorisindeki katılımcıların (n=22) Sosyal-Dışsal İnançlar alt testinden almış oldukları puan ortalamalarının anorektik kategorisinde yer alan katılımcılardan (n=10) anlamlı derecede düşük olduğu bulunmuştur. Analizler ölçeğin geçerlik ve güvenirlik bulgularının kabul edilebilir düzeyde olduğunu göstermiştir. Bu ölçek sayesinde hem Türkiye'de hem de dünyada sağlık psikolojisi alanında önemli sağlık davranışlarından olan diyet davranışlarının önemli yordayıcılarının sağlık psikolojisi kuramları çerçevesinde araştırılmasının mümkün olacağı umulmaktadır.