Motivasyon ve motivasyon ile bağlantılı faktörler: Beyaz yaka çalışanlara yönelik yapısal eşitlik modeli uygulaması

Çalışmanın odağında yer alan motivasyon kavramı günümüz iş yaşamında sürekli olarak konu edilen bir kavram haline gelmiştir. Biraz geçmişşine gidilecek olursa, motivasyon ile ilgili olarak yıllar içerisinde çok çeşitli teoriler geliştirildiği, motivasyon üzerinde çok çeşitli araştırmalar yapıldığı ve günümüzde de yapılmaya devam edildiği görülmektedir. Bu çalışmalar çerçevesinde, motivasyon kavramının kendisine ek olarak pek çok kavram ile ilgili olduğuna dair literatürde çeşitli araştırmalar yer almaktadır. Bu kavramların bir kısmı motivasyona etkisi olan kavramlar, bir kısmı ise motivasyondan etkilenmesi beklenen kavramlar olarak ayrılabilir. Bu çalışmanın asıl amacı çalışma hayatındaki motivasyon kavramının çalışma hayatında yer alan diğer kavramlar ile ilişkilerini değerlendirebilmektir. Özellikle beyaz yaka çalışan olarak tanımlanan, genellikle belirli bir seviyenin üzerinde eğitim almış kişilerin iş yaşamı ile ilgili olarak, eğitim aldıkları yıllardan itibaren belirledikleri hedefler bulunmaktadır. Dolayısıyla henüz eğitim hayatlarından mezun olurken motivasyon olarak yüksek seviyede olan bu kişilerin, çalışma hayatı ile karşılaştıklarında motivasyon derecelerinin olumlu veya olumsuz etkilendikleri söylenebilir. Bu olumlu veya olumsuz değişiklikler kişilerin çalıştıkları şirkette veya bulundukları pozisyonda, en basit olarak devam edip etmeme kararlarına etki etmektedir. Bunun yanı sıra gösterecekleri çaba veya duygusal durumları yine motivasyon düzeylerinden etkilenebilmektedir. Ayrıca yine iş yaşamında geçirilen uzun saatler yeni bir sosyal çevrenin oluşması anlamına gelmektedir. Bu sosyal çevre yönetim seviyesi ve farklı seviyede kıdeme sahip çalışma arkadaşlarından oluşmakta ve her seviye için farklı iletişim yolları bulunmaktadır. Yani kişiler hem çalışma arkadaşları ile hem de farklı seviyedeki yöneticileri ile iletişim metotları geliştirmektedir. Bu sosyal çevredeki olumlu veya olumsuz durumlar ve ilişkiler kişilerin motivasyon seviyelerine etki edebilmektedir. En temelde de işin yapısı, niteliği, yapış biçimi, önemi gibi işin tamamen kendisini oluşturan, ancak kişilerin işi ele alıp yapmaya başlamadan önce tam olarak emin olamayacakları işe olan uygunluk seviyeleri, yine motivasyonlarının değişmesine sebep olabilecek faktörlerdendir. Tüm bu çıkarımların yapılabildiği literatür araştırması neticesinde, çalışmanın kapsamı ve ölçümlenecek model yapısı belirlenmiştir. Bahsedildiği gibi temel olarak üç kademede yani motivasyonu etkileyen, motivasyon ve motivasyondan etkilenen faktörler şeklinde bir kurgu uygun görülmüştür. Motivasyon kavramı Özerk Benlik Yönetimi Teorisi baz alınarak irdelenmiştir, dolayısıyla motivasyon otonom ve kontrollü olarak iki grup ve toplamda beş alt faktörden oluşacak şekilde ele alınmıştır. Hem Özerk Benlik Yönetimi Teorisi, hem de motivasyonu anlatan pek çok kuram ilgili bölümde detayları ile bulunmaktadır. Çalışan motivasyonunu etkileyen iki faktöre yer verilmiştir. Bunlardan ilki, literatürde kabul görmüş bir kavram olan iş tasarımının, yani İş Özellikleri Modeli'nin ana yapısı olan iş anlamlılığı faktörüdür. Diğeri ise sosyal destek kavramıdır. Kişilerin motivasyon düzeylerinin sonucunda oluşabilecek ve çalışmada yer alan kavramlar ise çalışma eforu, işten ayrılma niyeti ve duygusal tükenmişlik kavramları olarak belirlenmiştir. Yapılan literatür araştırmalarında motivasyon kavramının pek çok sektörde farklı çalışan grupları üzerinden ölçülmeye çalışıldığı görülmektedir. Sonuçta, temel olarak beyaz yaka çalışanların yaşantılarında yapılan gözlemler, literatür araştırmaları çerçevesinde belirlenen kavramlar ve seçilen motivasyon teorisinin harmanlanması ile bir Yapısal Eşitlik Modeli ortaya konulmuştur. Bu model üzerindeki bağlantıların yani kurulan hipotezlerin hedef kitlesi bazında doğrulanıp doğrulanmadığının test edilmesi amaçlanmıştır. Literatürde, hem motivasyonu hem de ilgili faktörleri ölçecek standart bir ölçüm metodolojisinin bulunmadığı görülmektedir. Seçilen Özerk Benlik Yönetimi Teorisi baz alınarak ve literatürde kabul görmüş yöntemlerden yararlanılarak uygun ölçüm metodu yani anket soruları derlenmiştir. Ayrıca etkileyen ve etkilenen faktörlerin de yine literatür araştırmalarında elde edilen uygun ölçüm metotları bu çalışmanın amacına uygun olarak derlenmiştir. Bunların neticesinde, kapsamlı bir anket formu oluşturulmuş ve pilot uygulamalar sonrasında anket uygulamaya geçilmiştir. Anket sorularının tutarlılığı, uygunluğu başta IBM SPSS programından yararlanılarak çeşitli testler ile analiz edilmiştir. Sonrasında, Yapısal Eşitlik Modeli kurgusunun çözümü için yararlanılan AMOS programında Doğrulayıcı Faktör Analizi ve gerekli uyumluluk testleri yapılmıştır. En son olarak, kurulan hipotezleri temsil eden okları test eden ve yine AMOS programında gerçekleştirilen Yol Analizi yöntemleri uygulanmıştır. Gerekli uyum iyiliği testlerinden geçen model üzerinden hipotezlerin değerlendirilmesi çalışmanın son aşamasını oluşturmaktadır. Kurulan on bir hipotezden biri dışında tümü seçilen örneklem için anlamlı bulunmuş ve reddedilmesine sebep olacak yeterli kanıt bulunamamıştır. Sonuçta, otonom ve kontrollü motivasyonun teoride belirtildiği gibi, belirlenen faktörler üzerinde farklı ve hatta zıt yönlü sonuçlar doğurabileceği ve motivasyonu etkileyen faktörler olarak belirtilen kavramlardan farklı ve bazı durumlarda zıt şekilde etkilenebileceği seçili örneklem üzerinde görülmektedir. Bu farklılıklar altında yatan sebepler ile birlikte yorumlanarak ve gelecek araştırmalar için öneriler yapılarak çalışma tamamlanmıştır.