Hastanelerde yüksek tıbbi teknolojinin verimlilik yönetimi ve özel hastaneler ile üniversite hastanelerinde bilgisayarlı tomografi cihazlarının verimlilik düzeylerinin değerlendirilmesine ilişkin bir araştırma

Tüm dünya ülkelerinde kaynakların kıt olması gerçeğinin görülmesi nedeniyle işletmelerde verimlilik kavramı ön plana çıkmış, sermaye ve insan kaynaklarını daha etkili kullanma yolları aranmaya başlanmıştır. Böylece verimlilik, etkinlik, kapasite ve verimlilik ölçme, izleme ve kontrolü gibi kavramlar işletmelerde önem kazanmıştır. Hastaneler toplumda önemli bir yere sahiptir. Bu önemin ilk nedeni, verilen hizmetin doğrudan sağlık ile ilgili olması; ikinci nedeni ise verilen hizmetin maliyetinin yüksek olmasıdır. Bu nedenlerden dolayı hastaneler ekonomik ilkelere bağlı olarak çalışmaları gereken kurumlar olma durumundadır. Hastanelerde verimlilik kavramı ile, sağlık hizmetinin en doğru, en hızlı biçimde verilmesi ve üretim faktörlerinin en ekonomik ve en optimal şekilde kullanılması ifade edilir. Bu tez çalışmasında büyük bir kaynak harcaması gerektiren yüksek tıbbi teknolojik cihazların en verimli biçimde kullanılması için gerekli faktörler açıklanmaktadır. Yüksek tıbbi teknoloji terimi ile, yoğun teknoloji kullanılarak üretilen ve hastanede sunulan hizmetleri nitelik ve nicelik bakımından ileri düzeye getiren cihaz, alet ve yöntemler ifade edilmektedir. Söz konusu cihazların yoğun teknoloji ile yüklü olması, beraberinde yüksek maliyeti ve pahalılığı da getirmektedir. Bu nedenle mevcut cihazlar- 61 dan en verimli ve en etkin şekilde yararlanılmalıdır. Bunun için verimlilik ve verimliliği etkileyen faktörler konuları hastane yöneticileri tarafından bilinmeli ve mevcut teknoloji kullanımında en çok çıktıyı sağlamak yani teknolojik verimlilik konuları incelenmelidir. Yüksek tıbbi teknolojinin verimliliğine etki eden faktörler: i) - Girdiler ile ilgili faktörler, ii) Koruyucu bakım, servis ve onarım hizmetleri, iii) Eğitim faktörleri ve iv) Teknolojik değişim ve yeniliğe karşı oluşan direnç olarak sıralanmaktadır. Yoğun teknolojik tıbbi cihazlar, daha basit cihazlara göre kullanılan enerji ve malzeme açısından farklılık gösterir. Cihazın bağlanacağı enerji kaynaklarının da gelişmiş teknolojik sistemlerle donatılması gerekir. Tıbbi teknolojik cihazlarda kullanılan malzemenin kalitesi, genel olarak cihazın hassasiyetini, güvenirliğini ve çalışma ömrünü etkilemektedir. Cihazın verimliliğine etki eden bir başka faktör olan koruyucu bakım-onarım ve servis imkanlarının geliştirilmesi için, cihazların hastaneye ilk kuruluşlarında bakım-onarım ile ilgili yetkili, önerilen bir servisle anlaşılmalı ve bir problem karşısında işgören nereye danışılacağı ve cihazın kime gösterileceği konusunda bilgi sahibi olmalıdır. Söz konusu cihazların kullanımında insan faktörü ve insandan kaynaklanan hatalar olabildiğince azaltılmaya çalışılmalıdır. İnsandan kaynaklanan hataları en aza indirmenin yolu yeterli ve iyi eğitimdir. Gelişmiş ülkelerde bu cihazların kullanıcıları ya bu konuda formal eğitim görmüş konunun uzmanları ya da bu konuda yeterli hizmet-içi eğitim görmüş ikinci derecede ilgili kişilerdir. Yüksek tıbbi teknolojinin verimliliğine etki eden bir başka faktör ise teknolojik değişim ve yeniliğe karşı mevcut işgörende oluşan tepkidir. İşgören açısından yeni ve daha karmaşık bir cihaz ile mevcut yöntem ve düşüncelerin değişimi söz konusu olduğundan olumsuz bir tepki gözlenebilir. Çalışan personelin bu tepkisi kayıtsızlık, pasif direnme veya aktif direnme olarak kendini gösterebilir. Hastane yönetimi, bu teknolojik değişim ve yeniliklerin personele daha verimli ve sağlıklı bir iş ortamı sağlayacağını işgörenlere aktarmalıdır. Hastane yönetimi yeni cihaz alımında, faaliyete sokulması ve 62 çalıştırılması evrelerinde etkinlik ve verimlilik kavramlarına önem vermelidir. Yeni cihaz alımında alım öncesi değerlendirme yapılmalıdır. Bu değerlendirme ile söz konusu cihazın performansının ölçüsü, diğer mevcut sistemlerle rekabet edebilirliği, cihazın güvenirliği, orijinal üreticisinden gelen teknik destek ölçüsü, kolaylığı ve güvenlik konuları açıklanmalıdır. Yüksek tıbbi teknolojik cihazların kullanıcıları için hizmet içi eğitim programları düzenlenmeli, gelişen teknoloji ile ilgili yeniliklerin öğrenilmesi hedeflenmelidir. Hastane yönetimi, organizasyonlarında biyo- medikal mühendislik birimleri oluşturmalı, yetki, görev ve sorumlulukları belirlemelidir. Cihazların kullanım sırasında meydana gelebilecek arıza hallerin de işgören nereye danışacağını bilmeli, en kısa sürede müdahale edilmelidir. Hastane yönetimi cihazların rutin koruyucu bakımı ve arıza halinde onarımın sağlanması için en kolay, ulaşılır ve en ekonomik bir servis-onarım seçeneği bulmalı ve bir bakım programı kabul edilmelidir. Ekonomik ilkelere bağlı olarak çalışmak durumunda olan hastaneler mevcut tıbbi cihaz donanımlarının verimliliği ile ilgili çalışmalar yapılmalıdır. Bu şekilde yapılacak kaynak tasarrufu ile yeni cihazların alımına gidilebilir veya verimli sonuçlar alınamıyorsa bunun sebepleri araştırılarak önleyici tedbirler alınabilir. Hastanelerde mevcut tıbbi cihaz donanımın verimliliğini belirlemek için cihazların kullanım standartları bilinmelidir. Cihazların, üretici firma tarafından belirlenen teorik kapasiteleri ulaşılması ideal olan dereceyi ifade eder. Hastanelerde olması beklenen standart kullanım kapasitesi ise, yönetimin ulaşmayı umduğu kapasite derecesini gösterir. Cihazların standart kapasiteleri ile karşılaştırma yapabilmek için mevcut durum saptanmalıdır. Bunun için cihazlarda hizmet birimi ürün olarak kabul edilir. Örneğin, bilgisayarlı tomografi cihazları için cihaz başına düşen çekim sayısı, laboratuvardaki cihazlar için cihaz başına düşen test sayısı gibi. Saptanan bu çıktılar cihazın standart kapasiteleri ile karşılaştırılarak verimliliği konusunda veri sağlanmış olur. 63 Tıbbi cihaz donanımının verimliliğini belirlemede standart kapasite ile mevcut kapasitelerin karşılaştırılması tek başına yeterli olmayacaktır. Cihazların koruyucu bakım-onarım masrafları, harcanan enerji kaynağı, kullanılan malzeme ve işgücü masraflarının her biri hesaplanmalı ve maliyet kontrolü yapılmalıdır. Yaptığımız araştırma ile araştırma kapsamına alınan hastaneler de mevcut durum saptanmaya çalışılmıştır. Araştırma kapsamına, İstanbul ilindeki 3 üniversite hastanesi ile Avrupa yakasında BT cihazı bulunan 9 özel hastane (toplam 12 hastane) alınmıştır. Veri sağlamak amacı ile hazırlanan soru formu, bu 12 hastanede BT cihazından sorumlu 1'er kişiye yöneltilmiştir. Soru formunda, BT cihazı sorumluları ile ilgili 9, çalıştıkları kurum ile ilgili 6 ve BT cihazları ile ilgili 12 olmak üzere toplam 27 soru sorulmuştur. Araştırmanın bulguları BT cihazlarının özel hastanelerde standart kapasitelerinin altında çalıştığını göstermiştir. Üniversite hastanelerinde ise BT cihazlarının tam kapasite ile çalıştığı ve buna rağmen talebi karşılayamadıkları, mevcut talebe göre cihaz-personel sayısı eksikliği olduğu saptanmıştır. Tıbbi cihazların kullanıcıları incelendiğinde, araştırma kapsamın da olan hastanelerde biomedikal mühendis ve biomedikal mühendislik birimi saptanamamıştır. Hastanelerde cihazların kullanımının doktor ve/veya teknisyenler tarafından yapıldığı görülmüştür. Hastanelerde, cihazların bakım-onarımlarının anlaşmalı dış servisler tarafından yapıldığı, arıza durumlarında müdahalenin gecikebildiği görülmüştür. Özel hastanelerde bakım-onarım faaliyetlerinin üniversite hastanelerine göre daha etkin ve hızlı yapıldığı saptanmıştır. Hastanelerde, mevcut enerji kaynaklarının teknolojik cihazların ihtiyacını karşılayacak düzeyde olmadığı, meydana gelen elektrik kesintileri ile cihazlarda arıza durumlarının görüldüğü araştırma sonucu saptanmıştır.