Bir Kamu Hukuku problemi olarak devlet iktidarı ve özerklik

Arapça kökenli 'muhtariyet' ve Yunanca kökenli 'otonomi' sözcüklerinin Türkçesi olan özerklik, kendi kendine davranabilme, kendi kendini idare etme ve i- radesi ile idaresini kendi elinde tutma durumunu anlatır. Kavramın felsefi boyutu, bireysel özgürlüklerle ilgili olarak, kendini kendi kuralları ile bağımlı tutma anlamında, özgürlüklere yönelik dış müdahalelerin olumsuzlanması bağlanımda tartışılmaktadır. Siyasi ve hukuki bir kavram olarak özerklik ise, siyaset bilimi ve kamu hukuku doktrininde, yerinden yönetim ilkesi ve yerel yönetim kurumu bağlanımda düşünülmektedir. Yerinden yönetim ilkesi ve yerel yönetim kurumu, devletlerin siyasi ve idari örgütlenmeleri açısından temel veriler olan merkezileşme olgusuna ve merkeziyetçilik esasma bağlı olarak tanımlanırlar. Bu nedenle, yerel yönetim kuramları kapsamında yapılan açıklamalar, her ne kadar tarihsel verilere dayandırılmakta ve son yıllara özgü yerelleşme hareketlerinin kökü, tarihin arka sayfalarında aranmakta ise de siyasi ve hukuki bir kavram ve sosyal ve idari bir kurum olarak yerel yönetim, moderniteye özgü bir kurumsallaşma olarak belirlenmelidir. Siyasi merkeziyetçilik esasının benimsenmesi üniter devlet yapışma vücut verir. Üniter devletler, tek ülke ve tek ulus ilkesi bağlanımda tek devlet anlayışına dayanırlar. Devletin yani, siyasi merkezin tekliği ilkesi, idari yapılanmada bütünlük ve idare örgütünün de tek bir hukuk düzenine tabi olması sonucunu doğurur. Üniter devletlerde ulus - altı hiçbir topluluğa siyasi örgütlenme hakkı ve siyasi yetkiler tanınmamıştır. Federasyonlar ise, ulus - devlet olarak adlandırılan siyasi yapılanma biçimi içerisinde yer alan bir düşünce sistemine dayanmakla beraber, gerçekte siyasi merkezin çokluğu esasma dayanırlar. Federasyonların, ademimerkeziyet ilkesi ve özerklik kavramı bağlamında açıklanması federalizm kuramının mantığına aykırı olacaktır. Ulus - devlet kurgusu bir siyasi iktidar yapılanması olarak, devletin öncül ve nesnel unsurları olan ülke ve insan topluluğu unsurlarının tekliği ve birliği ilkesine dayarın. Merkezileşme olgusunun tarihi de bu unsurların, yeniden tanımlanarak ulus - devlet kurgusuna dahil edilmeleri süreci ile kesişir. Bu anlamda modern devletlerin idari örgütleri içerisinde yer alan yerel yönetimler, yine modern bir kavram olan idari özerklik ilkesine dayanır. Günümüzde yerel özgürlükler temelinde tanımlanan yerel özerklik ilkesi, yerel yönetim kuramlarına, özgürlükler hukuku boyutunu da katmış ve yerel topluluğun haklan kapsamında, yeni bir kavramsallaştırmamn temellerini atılmıştır. Yerel özerklik kavramının siyasi boyutu bölgecilik/bölgeselleşme olgusu ile bağlantılıdır. Bu bağlamda geliştirilen siyasi özerklik ilkesi ve siyasi yerinden yönetim kurumu, üniter devletlerde ulus - altı topluluklara siyasi örgütlenme hakkının tanınması ile kesişen sürecin temel kavramlarıdır. Bu süreç, Batı Avrupa coğrafyasında gelişen ve ulusfal) - üstü bütünleşme amacına yönelik, yeni siyasi eğilimlerle koşut bir kurumsallaşma içerisindedir. Nitekim bu sürecin kurumsal temelleri de gerek Avrupa Konseyi'nin gerekse Avrupa Birliği'nin kurumsal çatısı altında karşımıza çıkmaktadır. Bölgecilik ve bölgeselleşme hareketlerinin, ulus - devlet yapısının temellerini hazırlayan kavramlar gibi kuramsal bir temele sahip olmadığı açıktır. Yine de bölgesel kimliklerin de en az ulusal kimlikler kadar kurgusal oldukları söylenebilir. Dolayısıyla, gerek siyasi gerekse idari özerklik ilkeleri ile demokratik çoğulculuk arasında kurulmaya çalışılan mutlak bağlantı da bir yanılsamadan ibarettir. 158