Elmacık dağı ve yakın çevresinin dendroklimatolojik ve dendrojeomorfolojik yöntemlerle analizi

Araştırmanın konu kapsamını Elmacık Dağı ve yakın çevresi için yapılan dendroklimatolojik ve dendrojeomorfolojik analizler oluşturmaktadır. Alan kapsamı olarak çalışmanın sınırını belirleyen Elmacık Dağı ve yakın çevresi, Marmara Bölgesi'nin doğusu ile Karadeniz Bölgesi'nin batısında; Sakarya, Düzce ve Bolu illerinin sınırları içerisinde yer almaktadır. Tez kapsamında, araştırma sahasında iklime duyarlı kronolojiler oluşturmak, oluşturulan kronolojilerden yararlanarak sıcaklık ve yağış değerlerinin geriye dönük tahminlerini yapmak ve bu değerlerin ortalamaya göre az ve çok olduğu yılları belirlemek, araştırma sahası ve yakın çevresinde meydana gelmiş büyük deprem ve heyelanlarla ağaç halkaları arasındaki ilişkileri sorgulamak amaçlanmıştır. Türkiye'de meteoroloji istasyonlarının iklim kayıtları çok eskiye gitmemektedir. Dolayısıyla yıllık halka kronolojileri kullanılarak yapılacak rekonstrüksiyonlar paleoiklim analizleri açısından yararlı olacaktır. Çok sayıda aktif ve paleo heyelan sahalarına rastlanan Elmacık Dağı'nın güney ve kuzeyinde Kuzey Anadolu Fayı'nın kolları bulunur. Deprem ve heyelanlar ülkemizde çok ciddi can ve mal kayıplarına neden olmaktadır. Bu bakımdan söz konusu doğa olaylarının farklı araştırma yöntemleriyle araştırılıp ortaya konması önemlidir. araştırma sahasının haritaları ilgili kurumlardan alınan verilerin arazi çalışmalarıyla yeniden değerlendirilmesi sonucu ArcGIS 10.1 programında üretilmiştir. İklim analizleri için Elmacık Dağı ve yakın çevresinde yer alan istasyonların verileri MGM'den alınmış ve düzenlenmiştir. Dendrokoronolojik analizlerde Bolu, Sakarya ve Düzce meteoroloji istasyonlarının verileri kullanılmıştır. Tez kapsamında Elmacık Dağı'ndan 3 sarıçam yöre kronolojisi (214, 233 ve 248 yıllık) oluşturulmuştur. Örnekler artım burgusu ile canlı ağaçlardan alınmıştır. Yıllık halka genişlikleri LINTAB-TSAP sisteminde ölçülmüş, eşleştirmeler ise COFECHA programı ile gerçekleştirilmiştir. Her bir yöre için yıllık halka genişlikleriyle Bolu, Sakarya ve Düzce meteoroloji istasyonlarının aylık toplam yağış, aylık ortalama, maksimum ve minimum sıcaklık verileri arasındaki ilişkiler DENDROCLIM 2002 programında tepki fonksiyonları hesaplanarak ortaya konmuş, söz konusu iklim verilerinden istatistik açıdan uygun olanların geriye dönük tahminleri yapılmıştır. Tepki fonksiyonu sonuçlarına göre çalışılan tüm istasyonlar için mayıs yağışları tüm yörelerde halka genişliğini 0.95 güven düzeyinde anlamlı ve pozitif yönde; önceki yılın ekim-kasım yağışları ise negatif yönde etkilemektedir. Ocak-nisan dönemi ortalama ve maksimum sıcaklıklarının halka genişliklerine etkisi pozitif yönde; temmuz-ekim dönemi ortalama sıcaklıkları ve eylül-ekim ayları maksimum sıcaklıklarının etkisi ise negatif yöndedir. Aylık ortalama minimum sıcaklıklardaki artış ile yıllık halka gelişimi arasında önceki yılın kasım-aralık ayları ile halka oluşum yılının ocak, mart, nisan ve ekim aylarında pozitif yönde, önceki yılın ekim ayı ile halka gelişim yılının temmuz-eylül döneminde negatif yönde ilişki söz konusudur. Araştırmada Bolu meteoroloji istasyonunun mayıs-ağustos dönemi, şubat-ağustos dönemi ve yıllık toplam yağışlarının 160, Sakarya ve Düzce meteoroloji istasyonlarının ocak-nisan dönemi ortalama sıcaklıklarının 170, Düzce meteoroloji istasyonunun ocak-nisan dönemi maksimum sıcaklıklarının 145 ve şubat-ağustos dönemi toplam yağışlarının 160 yıllık geriye dönük tahmini yapılmış, az yağışlı ve yağışlı yıllarla birlikte sıcak ve serin yıllar belirlenmiştir. Bolu ve Düzce için 1861, 1875, 1893, 1904, 1905, 1909, 1927, 1935, 1942, 1944 -45, 1947 ve 1949 yılları az yağışlı; 1865, 1877, 1900, 1910, 1913, 1919, 1922 ve 1939- 40 yılları yağışlı;1901, 1917 ve 1936 yılları çok yağışlı yıllardır. Sakarya ve Düzce için 1861 ve 1893 yılları çok serin; 1854, 1860, 1867 -68, 1878, 1883, 1887, 1904, 1907, 1909, 1921, 1923, 1932, 1943, 1945 ve 1949 yılları serin; 1853, 1858, 1873, 1877, 1890, 1910, 1913, 1915, 1919 ve 1940 yılları sıcak; 1885, 1901, 1917 ve 1936 yılları çok sıcak yıllardır. Deprem analizlerine göre 1943, 1957 ve 1967 depremlerinden sonraki yıllardaki yıllık halka daralmalarını iklim unsurlarından ayırıp depremlere bağlamak oldukça güçtür. 1999 depremlerinin ise halka gelişimini olumsuz etkilediği söylenebilir. Çünkü iklim unsurları halka gelişimini artıracak yöndeyken, yöre kronolojilerindeki örneklerin büyük çoğunluğunda yıllık halkalarda daralmalar söz konusudur. Heyelan analizleri için seçilen Akyazı-Dokurcun heyelan alanındaki kızılçamlardan 30 ağaçtan 58 kalem örnek alınmıştır. Örneklerde 1966, 1975, 1985 ve 2001 yıllarındaki daralmalar heyelan hareketleriyle ilişkilendirilmiştir. Bu yıllarda heyelandan etkilenmeyen alandan oluşturulan kontrol kronolojisinde halka genişlikleri artış gösterirken iklim unsurları da büyük ölçüde halka gelişimini olumlu etkileyecek yönde seyretmiştir.