Yerel yönetimler üzerindeki denetim ve sayıştay denetimi

Genel kabul gören tanımı ile yerel yönetimler, belirli bir coğrafi alanda yaşayan yerel topluluğun bireylerine, bir arada yaşamak nedeniyle kendilerini en çok ilgilendiren konularda hizmet üretmek amacı ile kurulan, karar organları yerel toplulukça seçilerek göreve getirilen, yasalarla belirlenmiş görevlere, yetkilere, özel gelirlere, bütçeye ve personele sahip, üstlendiği hizmetler için kendi örgütsel yapışım kurabilen, merkez yönetimi ile ilişkilerinde yönetsel özerklikten yararlanan kamu tüzel kişileridir. Yerel yönetimlerin tüzel kişiliklerine dayanarak elde ettikleri yönetsel ve mali alanlardaki hareket serbestisine özerklik denilmektedir. Ancak hiçbir yerel yönetim birimi tamamıyla kendi başına buyruk ve egemen değildir. Bu nedenle çatısı altında yaşadıkları devletlerin amaçlarına uygun hareket etme yükümlülüğü altındadırlar. Yerel yönetimlerde denetim, ya bu kuruluşların kendi örgütleri, birimleri ve hesaplan üzerinde yürütülen 'iç denetim' biçiminde ya da bu örgütsel yapının dışındaki bir takım kuruluşlarca yürütülen 'dış denetim' biçiminde olmaktadır. Ülkemizde yerel yönetimler kurum içi denetim birimlerinin yanı sıra, kurum dışındaki bir takım merkezi yönetim birimleri tarafından da denetlenmektedir. Bu denetimlerin ağırlık noktasını mali denetimler oluşturmaktadır. Yerel yönetimler üzerindeki dış denetimi; -yönetsel vesayet denetimi -yönetsel yargı organlarının denetimi -Sayıştay denetimi olarak alt başlıklara ayırmak olanaklıdır. Yerel yönetimlerin, kendileri dışındaki bir yönetsel kuruluş tarafından yasaların öngördüğü sınırlar içinde denetlenmesine vesayet denetimi denir. Merkezi yönetim bu yetkisini; mülki idare amirleri, il ve ilçe idare kurulları, Bakanlar Kurulu, İçişleri Bakanlığı ve diğer bazı Bakanlıklar, DPT ve İller Bankası gibi organ ve kuruluşları aracılığıyla kullanmaktadır. Ayrıca yerel birimler üzerinde, çeşitli Bakanlık Teftiş Kurullarının denetim ve teftiş yetkisi de bulunmaktadır. Vesayet denetimi, yerel kuruluşların kararlan, eylem ve işlemleri organ ve personeli üzerinde uygulanmaktadır. Bu uygulamalar onaylamadan yerine geçerek karar vermeye kadar çok geniş bir alanda merkezi yönetimi söz sahibi yapmaktadır.. Çağdaş olmayan bu ağır vesayet uygulamalarının, Anayasa ve yasalarımızdan bir an önce ayıklanması ve denetimin eğitici ve yol gösterici karakterinin ön plana çıkartılması gerekmektedir. Yönetsel gözetim ve denetimden ayrı olarak yerel yönetimlerin mali açıdan denetimi ülkemizde özel bir dış denetim ve yargı kuruluşu olan Sayıştay tarafından yapılmaktadır. Anayasanın 160'ıncı maddesi Sayıştayı; genel ve katma bütçeli yönetimlerin bütün gelir gider ve mallarım TBMM adına denetlemek, sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamakla görevlendirmiştir. Günümüzde Sayıştayın yerel yönetimler üzerindeki mali denetimi, 832 sayılı Sayıştay Kanununun geçici 8'inci maddesine dayanarak yapılmaktadır. Bu maddede yerel yönetimlerin denetimi geçici olarak verildiğinden uygulamada bu yönetimlerin denetimi uzun yıllar ikinci plana itilmiştir. Ancak son yıllarda bu yönetimlerin denetlenmesine ağırlık verilmiştir. Sayıştay bugün için yerel yönetimlerin hesaplarım yalnızca hukuka uygunluk açısından denetlemektedir. Ancak uygulanan denetim yöntemi tüm evrakların incelenmesi biçiminde olduğundan eskimiştir, etkinlik ve verimlilikten uzaktır. 1996 yılı içerisinde yapılan Kanun değişikliği ile hesapların kısmi denetimine imkan verilmiş olması ve etkinlik ve verimlilik denetiminin mevzuatımızda açıkça yer alması bu olumsuzlukları en aza indirecek düzenlemelerdir. Sayıştay bu görevleri yerine getirmek için bir an önce denetim standartları oluşturmalı ve hizmet içi eğitim çalışmalarına hız vermelidir. özellikle son zamanlarda yerel yönetimlerin mali denetimi konusunda bir Yerel Yönetimler Sayıştayı kurulması fikri değişik çevrelerce tartışılmaya başlanmıştır. Bugünkü Sayıştay yerel yönetimlerin denetimiyle ilgili konulan bütünüyle kapsayacak yetki, görev ve fonksiyona sahiptir. Ayrı bir yerel yönetimler Sayıştayı kurmak yerine, var olan denetim tekniklerini geliştirici, uygulamada ortaya çıkan sorun ve tereddütleri giderecek yeni yasal düzenlemelerle Sayıştay denetimini pekiştirecek bir düzenlemenin yapılması daha uygun olacaktır. Bütün bunlar yapılırken yerel yönetimler de dahil tüm mali mevzuat ele alınıp değiştirilmeli çağdaş bir yapıya kavuşturulmalıdır. Unutulmamalıdır ki, bilinçli kitlelerden oluşan bir halk denetiminin yollan açılarak yerel yönetimler üzerindeki halk denetimi etkin kılınmadığı sürece yapılacak her türlü denetim eksik kalacaktır.