Frisch talep fonksiyonlarının hanehalkı üretim fonksiyonu yaklaşımına entegrasyonu ve Türkiye için ampirik bir uygulaması

Geleneksel yaklaşımdan farklı olarak, 1960'lann ikinci yansından sonra tüketici davranışını, üretici veya firma davranışına ait araçları kullanarak analiz eden ve tüketiciyi aynı zamanda bir üretici/firma gibi ele alan teoriler geliştirilmeye başlanmıştır. Söz konusu teoriler iki gruba ayrılabilir. İlk grup, tüketicinin fayda sağlayacağı ürünlerin bir üretim fonksiyonu aracılığı ile üretildiğini varsayan Yeni Ev Ekonomileridir. Yeni Ev Ekonomileri, birbirinden bağımsız olarak geliştirilen iki ayrı tüketici davranışı teorisi içermektedir: Doğrusal Karakteristikler Modeli ve Hanehalkı Üretim Fonksiyonu Yaklaşımı. İkinci grup ise tüketicinin bir firma gibi kar maksimizasyonu amacı taşıdığını kabul eden Frisch Talep Fonksiyonlarıdır. Adı geçen üç tüketici davranışı teorisi günümüz literatüründe farklı alanlarda yoğun biçimde kullanılmaktadırlar. Bu çalışma her ikisi de Frisch talep fonksiyonlarının kullanımına dayanan, ancak birbirinden bağımsız iki ayrı amaca sahiptir. Amaçlardan ilki, Hanehalkı Üretim Fonksiyonu Yaklaşımı'na 1970'li yılların sonlarında yöneltilen eleştiriler ile ilgilidir ve söz konusu eleştirilerin kaynağı, hanehalkının çok çıktılı bir firma gibi tanımlanmış olması nedeniyle, sahip olduğu teknolojisinin bir bileşik üretim problemi içermesi olasılığıdır. Bileşik üretimin varlığı halinde çok çıktılı firma analizlerinde karşılaşılan problemler, literatürde 1990'lann ortalarına doğru yapılan çalışmalar ile bir çözüme kavuşturulmuştur. Söz konusu literatür, bileşik üretim içeren çok çıktılı firma için, firma teknolojisinden hareketle bir kar fonksiyonu tanımlayabilmeyi olanaklı hale getirmektedir. Hanehalkı Üretim Fonksiyonu Yaklaşımı'na yöneltilen söz konusu eleştirilerin bileşik üretimin varlığında geçerliliklerini sürdürüp sürdürmediklerinin araştırılması amacıyla bu çalışmada bir teorik model geliştirilmeye çalışılmıştır. Model, çok çıktılı firma analizlerinde kullanılan tanımlardan hareketle hanehalkı teknolojisini bileşik üretimi açık olarak içerecek biçimde tanımlamakta ve hanehalkı için türetilen kar fonksiyonundan 11 hareketle Frisch talep fonksiyonlarının Hanehalkı Üretim Fonksiyonu Yaklaşımına entegre edilmesini sağlamaktadır. Geliştirilen model, hanehalkı teknolojisi bileşik üretim içerdiğinde Hanehalkı Üretim Fonksiyonu Yaklaşımı'na yöneltilen eleştirilerin geçerli olmadıklarına dair önemli bulgular ortaya koymuştur. Çalışmanın ikinci amacı, Türkiye'de TÜFE rakamlarının hesaplanmasında sabit ağırlıklı Laspayres indeksi kullanılmasının doğruluğunu araştırmaktır. Belirtilen amaç için, mal grubu taleplerini mal grubu fiyatlarına ve nominal faiz oranına bağlayan Frisch talep fonksiyonları kullanılarak mal grubu taleplerinin cari dönemde mi yoksa uzun dönemde mi kendi fiyatlarındaki ve nominal faiz oranındaki değişmelere daha duyarlı oldukları tahmin edilmiştir. Çalışma, 1988:1-1999: 11 dönemi için, gıda-içki, yan dayanıklı ve dayanıksız tüketim malları, enerji- ulaştırma-haberleşme, hizmetler ve konut sahipliği olarak belirlenen dayanıksız beş alt mal grubu ve üç aylık vadeli mevduata uygulanan nominal faiz oranlan ile yapılmıştır. Üç temel bulguya ulaşılmıştır: Mal grubu talepleri, kendi fıyatlanndaki bir değişmeye, nominal faiz oranlarındaki bir değişmeye göre daha duyarlıdır, dolayısıyla Türkiye'de mal grubu taleplerinin asıl belirleyicisinin mal gruplanmn kendi fıyatlanndaki değişmeler olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Buna ilave olarak, mal grubu talepleri, kendi fiyatlan ve nominal faiz oranındaki cari dönemdeki değişmelere, dönem boyu değişmelerden çok daha fazla duyarlıdır, dolayısıyla incelenen dönemde Türk tüketicisinin satın alımlannı uzun dönemli bir planlama ile belirlemediği bulgusuna ulaşılmaktadır. Son olarak, mal grubu taleplerinin cari dönem kendi fıyatlanndaki değişmelere duyarlılıktan da farklıdır, dolayısıyla mal grubu fıyatlanndaki değişmeler mal gruplanmn toplam harcamalar içindeki ağırlıklannın değişmesine neden olmaktadır. Bu bağlamda seçilmiş temel yıla ait sabit ağırhklan kullanan Laspayres indeksi ile hesaplananan TÜFE rakamlanmn güvenilirliği şüpheli görünmektedir.