Yargı muafiyeti ve istinabe

Devletin kendi ülkesi üzerinde egemenlik hakkına dayanarak sahip olduğu üç erkten biri yargı hakkıdır. Bu hak, Türkiye'nin coğrafi sınırlan içinde Devlet tarafından kullanılmaktadır. Anayasaya göre, devlet bu yetkiyi bağımsız mahkemeler aracılığı ile yerine getirir. Devletin yargı hakkı sınırsız değildir; ülke ve kişi yönünden sınırlandırılmıştır. Yargı hakkının kişi yönünden sınırlı olması; Türkiye Cumhuriyeti sınırlan içinde yaşayan yerli ve yabancı herkesin, kural olarak, Türk yargısına tabi olması demektir. Bu kuralın istisnasını, Türkiye Cumhuriyeti sınırlan içinde yaşıyor olmasına rağmen, Türk yargısına tabi olmayan gerçek ve tüzel kişiler oluşturur. Bu kişiler, yargı muafiyetine sahip olduklan için, Türkiye'de yaşıyor olmalanna karşın, Türk mahkemelerinde yargılanamazlar. İşte bu konu çalışmamızın birinci bölümünü oluşturmaktadır. 'Yargı Muafiyeti' başlığını taşıyan bu bölümde; devletin yargı muafiyeti ile devlet temsilcileri ve konsoloslann yargı muafiyetleri anlatılmıştır. Devletin yargı muafiyeti açıklanırken, konunun tarihsel gelişimi ile birlikte ortaya çıkan görüşlere de yer verilmiştir. Aynca, diplomasi temsilcilerinin yargı muafiyeti, 1961 tarihli 'Diplomasi İlişkileri ve Bağışıkhklan Sözleşmesi' hükümlerine göre; konsoloslann yargı muafiyetleri ise, 1963 tarihli 'Konsolosluk İlişkileri Hakkında Viyana Sözleşmesi' hükümleri çerçevesinde incelenmiştir. Yargı hakkının ülke yönünden sınırlı olması; devletin yargı hakkını sadece Türkiye 'Cumhuriyeti'nin coğrafi sınırlan içinde kullanabilmesi demektir. Başka bir deyişle, devlet, bağımsız mahkemeler aracılığı ile kullandığı yargı hakkım ancak kendi ülke sınırlan içinde kullanabilir. Bir Türk mahkemesi, yabancı ülkede faaliyet gösteremeyeceği gibi, yabancı ülke mahkemesi de, Türkiye'de yargısal faaliyette 157 bulunamaz. Bu kural gereğince, davaya bakan mahkemenin, yabancı bir ülkede, davanın aydınlatılması için gerekli yargısal faaliyetleri bizzat yapması mümkün değildir. Ancak bu kurala rağmen, bazı pratik ve maddi nedenlerle, milletlerarası hukuki yardım müessesesine başvurma zorunluluğu ortaya çıkabilir. Yargı hakkının ülke yönünden sınırlı olması kuralının, istisnasını oluşturan, milletlerarası hukuki yardım konusu; milletlerarası tebligat, milletlerarası istinabe, milletlerarası adli müzaheret gibi konulan da kapsayan, geniş bir kavramdır. Bu bölümde, milletlerarası hukuki yardım kapsamına giren 'milletlerarası istinabe' incelenmeye çalışılmıştır. 'Türk ve Milletlerarası Usul Hukukunda İstinabe' başlığım taşıyan ikinci bölüm daha kapsamlıdır. Çünkü istinabe konusu hem iç hukuktaki düzenleme çerçevesinde, hem de milletlerarası sözleşmeler ışığında anlatılmıştır. Bu bağlamda, öncelikle, Türk hukukunda istinabenin mümkün olduğu haller, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu ve İcra İflas Kanunu hükümlerine göre incelenmiştir. Milletlerarası istinabe konusunda ise, iç hukukta ayrıntılı bir düzenleme bulunmamaktadır. Bu konu, Türkiye'nin taraf olduğu ikili ve çok taraflı milletlerarası hukuki yardım sözleşmelerinde düzenlenmiştir. Bu nedenle, milletlerarası istinabe konusunu, Türkiye'nin taraf olduğu ikili ve çok taraflı milletlerarası sözleşmeler ışığında inceleme gereği doğmuştur. Türkiye, milletlerarası istinabe konusunu düzenleyen pek çok ikili sözleşmeye taraftır. Bu sözleşmeler, genellikle, birbirlerine paralel düzenlemeler içerdikleri için, her bir sözleşmenin ilgili maddeleri tek tek ele alınmamış, bunu yerine ikili sözleşmeler bir bütün olarak değerlendirilmiştir. Milletlerarası istinabe konusunun düzenlendiği ve Türkiye'nin taraf olduğu çok taraflı milletlerarası sözleşmeler ise; 1954 tarihli 'Hukuk Usulüne Dair La Haye 158 Sözleşmesi' ile 'Nafaka Alacaklarının Yabancı Memleketlerde Tahsili İle İlgili Sözleşme'dir. Bu sözleşmelerin, istinabeye ilişkin hükümleri ise, tek tek incelenmiştir. Bu bölümün sonunda, Türkiye ile istinabe olunan devlet arasında birden fazla milletlerarası sözleşme bulunması halinde, uygulanacak sözleşmenin seçimi ile, herhangi bir sözleşme bulunmaması halinde izlenecek yol anlatılmıştır.