Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların anne-babalarında psikolojik dayanıklılık ve kardeşlerinde duygu düzenleme becerilerinin incelenmesi

Bu araştırmanın amacı, Türkiye'deki çocuğu OSB ile tanılanmış ebeveynlerin deneyimlerini psikolojik dayanıklılık kavramı çerçevesinde ve sağlıklı gelişim gösteren kardeşlerin deneyimlerini duygu düzenleme becerileri çerçevesinde incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, toplamda 398 anne ve babanın verilerine dayanan nicel çalışma ve psikolojik dayanıklılığı yüksek bulunan ebeveynlerden seçilen 9 anne-baba çiftinin deneyimlerini derinlemesine inceleyen nitel çalışma yürütülmüştür. Nicel çalışmada, OSB tanılanmış çocukların anne (N=251) ve babalarının (N=147) psikolojik dayanıklılıkları ile duygu durumu, bilişsel duygu düzenleme yöntemleri ve sosyo-ekonomik düzeyleriyle ilişkisi korelasyon ve hiyerarşik çoklu regresyon analizleriyle incelenmiştir. Bulgular, anne ve babaların psikolojik dayanıklılığı arttıkça daha az depresyon, kaygı ve stres deneyimlediklerini göstermektedir. Ebeveynlerin kullandığı bilişsel duygu düzenleme yöntemlerinden durumu yeniden planlama ve olumlu gözden geçirme eğilimleri artıkça psikolojik dayanıklılıklarının da arttığı; durumu felaketleştirme ve diğerlerini suçlama eğilimleri arttıkça psikolojik dayanıklılık düzeyinin azaldığı görülmüştür. Ayrıca, anne-babaların eğitim düzeyleri ve aile gelir düzeyleri artıkça psikolojik dayanaklıklarının da arttığı bulunmuştur. Ek olarak mevcut çalışmada, çocukların OSB'yle ilişkili davranış sorunları ile ebeveynlerin psikolojik dayanıklılık düzeyi arasındaki ilişki incelenmiş ve çocukların davranış sorunları arttıkça ebeveynlerin psikolojik dayanıklılıklarının azaldığı bulunmuştur. Çalışmaya anne-baba çifti olarak katılan katılımcıların (N=139) psikolojik dayanıklılıklarının, bilişsel duygu düzenleme becerilerinin ve duygu durumlarının ilişkisi Aktör-Partner Karşılıklı Bağımlı Modelle incelenmiştir. Analiz bulguları, annelerin durumu kabul etmelerinin babaların depresif durumlarıyla ilişkisi olmadığını, ancak babaların durumu kabul etmesinin annelerin depresif duygulanımlarını azalttığını göstermiştir. Ayrıca, anne bildirimlerine dayalı olarak, OSB tanılı çocukların sağlıklı gelişim gösteren kardeşlerinin (N=108) duygu düzenleme becerilerinin davranış sorunları ve sosyal etkileşimleriyle ve annelerin psikolojik dayanıklılık, bilişsel duygu düzenleme ve duygu durum düzeyleriyle etkileşimi hiyerarşik çoklu regresyon analizleriyle incelenmiştir. Çalışmanın hipotezlerinde öngörüldüğü gibi OSB tanılanmış çocuğun kardeşinin duygu düzenleme becerilerinin, çocuğun sosyal uyumu ile aynı doğrultuda, duygusal ve davranışsal problemleriyle ters yönde ilişkili olduğu bulunmuştur. Çocukların duygu düzenlemesini, annelerin durumu olumlu tekrar gözden geçirme stratejisini kullanma eğiliminin olumlu yönde, bakış açısına yerleştirme eğiliminin ters yönde yordadığı bulunmuştur. Annelerin kaygı düzeyleri ile çocukların duygu düzenleme becerileri arasında ters yönde anlamlı ilişki olduğu görülmüştür. Araştırmanın nitel çalışmasında, psikolojik dayanıklılıkları yüksek olan ailelerle (N=9 anne, 9 baba) psikolojik dayanıklılığı sağlayan etmenleri daha detaylı inceleyebilmek amacıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılmış ve bu görüşme içerikleri yorumlayıcı fenomenolojik analiz yöntemiyle analiz edilmiştir. Bunun sonucunda, OSB tanılanmış çocuğu olan ebeveyn olmak, bu süreçteki dayanıklılık kaynakları ve ebeveynlerin sağlıklı gelişim gösteren çocuklarıyla deneyimleri üzerine örneklemden çıkan temalar belirlenmiştir. Regresyon analizlerinden elde edilen bulgular ve nitel çalışma bulgularında ortaya çıkan temalar ilgili alanyazın ışığında tartışılmıştır. Ayrıca nicel ve nitel çalışmaların bulguları karşılaştırılarak yorumlanmış ve gelecek araştırmalara ve uygulamalara yönelik öneriler geliştirilmiştir.