Bingöl şehir merkezinin doğal ortam analizi ve fiziksel planlaması

İnceleme alanı olarak seçilen Bingöl şehri, Doğu Anadolu Bölgesinin Yukarı Fırat Bölümünde, Çapakçur ve Gayt Derelerinin Bingöl Ovasına ulaştığı alanda kurulmuştur. Eski Bingöl şehri olarak bilinen Çapakçur, akarsuların ovaya açıldığı yerde, yanal aşınımlarla genişlemiş vadi tabanında kurulmuş, zamanla çeşitli nedenlerden dolayı bu alanın kuzeyinde, doğusunda ve güneyinde yer alan yüksek düzlüklere taşınmıştır. Çalışma sahasının büyük bir kısmı ova tabanı, geri kalanlar ise dağlık - tepelik alanlar, vadi tabanı ve yüksek düzlüklerden meydana gelmektedir. Saha, batısında Karaömer Dağı, doğusunda Nazik Tepe, güneyinde Gayt Köyü ve kuzeyinde Karir Dağı ile sınırlandırılmıştır. Çalışma sahası olarak belirlenen toplam alan yaklaşık olarak 154 km2 dir. Sahanın en alçak yeri 1050 m. ile Bingöl Ovası, en yüksek yeri ise 1706 m. yüksekliği ile sahanın batısında bulunan Kılyane Tepedir. Yükselti farkının yaklaşık 700 m olduğu araştırma sahasında eğim şartlarının fazlalığından dolayı toprak oluşumu güçtür. Erozyon için bütün koşullar uygundur. Şehir merkezinin kurulu olduğu alanda ana kaya, akarsular ve faylarla kesilmiş, sahada basamaklı bir yapı ortaya çıkmıştır. İnceleme alanda gözlenen en yaşlı birim Orta ? üst Miyosen yaşlı Solhan Volkanitleri ve bu zamana ait piroklastik çökel üyeleridir. Bingöl İlini ikiye ayıran Bingöl çayı ve yakın çevresinde Bingöl formasyonu gözlenmekte, ova ve vadi tabanlarında ise en üst birim olarak Holosen yaşlı güncel alüvyonlar görülmektedir. Her üç birim de birbirlerini açısal uyumsuzlukla örtmektedir. Günümüzde tektonik olarak hala aktif durumda olan inceleme alanının bu durumuna bağlı olarak morfolojik şekillenmesi devam etmektedir. Ova çevresinde veya üzerinde bulunan akarsular, ovayı parçalamakta ve vadileri derinleştirmektedirler. Araştırma sahasında ana jeomorfolojik şekillerin oluşumunda etkili olan süreç, öncelikle orojenik, epirojenik hareketler ve volkanik olaylar gibi iç ve dış etkenlerdir. Araştırma sahası Doğu Anadolu Bölgesinin Yukarı Fırat Bölümü içerisinde yer almaktadır. Bu coğrafi konum nedeniyle genel anlamda karasal iklim özelliklerinin hüküm sürdüğü bir konumdadır. İnceleme alanında yıllık ortalama sıcaklık 11.9 oC, yıllık yağış toplamı ortalama 867. 2 mm. olarak hesaplanmıştır. Yakın geçmişşe kadar büyük oranda orman varlığının bulunduğu araştırma sahasında yanlış arazi kullanımı ve yeni yerleşim alanları ihtiyacı gibi nedenlerden ötürü büyük tahribatlar yaşanmıştır. Yaklaşık 100 yıl öncesine kadar orta ölçekli bir köy yerleşmesi olan Bingöl şehri, Cumhuriyetin kurulmasından sonra önce ilçe sonra da il statüsünü kazanmıştır. 1935 yılında vilayet vasfını kazanan şehir, o tarihten günümüze kadar hızlı ve plansız gelişmenin olumsuz sonuçları ile birlikte orta ölçekli bir şehir merkezi konumuna ulaşmış ve 86.511 kişilik bir nüfusa kavuşmuştur. Bingöl, doğal ortam şartlarının kentsel tasarım ve planlama üzerindeki etkisini önemli ölçüde gösterdiği yerleşim alanlarından birisidir. Zemin özellikleri, jeolojik yapı, morfoloji, topografya, arazi kullanım durumu gibi doğal ortamdan kaynaklanan nedenler ve yasal bazı kısıtlamaların etkisiyle şehir merkezi her yönden gelişim sınırlamasına uğramakta, yatay veya düşey gelişim aksını gerektiği ölçüde belirleyememektedir. Kentsel mücavir sahanın yetersiz oluşu, özellikle son yıllarda kırsal alandan kentsel alana doğru yaşanan göç dalgası ve modern yaşam tarzının yörede gelişim göstermesiyle birlikte yönetmesi-yönetilmesi ve yaşanılması zor bir şehir halini alan Bingöl, alternatif yerleşim alanlarına ihtiyaç duymaktadır. Bu çalışma ile doğal ortam özelliklerinin ışığında, ülkemizin gelişmekte olan bir yerleşim merkezi konumundaki Bingöl şehrinin kısa-orta ve uzun vadede karşı karşıya gelebileceği riskler analiz edilmiş ve kentsel alanda fiziksel planlama altyapısına bağlı olarak uygulama-düzenleme örnekleri hazırlanmıştır.