Barajlar ve sürdürülebilir kalkınma: Atatürk Barajı örneği

Bu çalışmanın ana amacı, Atatürk Barajı'ndan etkilenenlerden kazanan-kaybeden tarafların ortaya konulması ve kazanan-kaybeden taraflar arasında dengenin sürdürülebilir kalkınma yaklaşımıyla sağlanıp sağlanamayacağının araştırılmasıdır. Bu amaçla, barajdan farklı kesimlerin farklı şekilde etkilendiği noktasından hareketle çalışmanın kapsamına, devlet eliyle bölge içine kentsel iskan edilen aileler ile kamulaştırma bedelini alıp Samsat'a yerleşenler, devlet eliyle bölge dışına kırsal iskan edilen aileler ve sulamadan yararlanan aileler dahil edilmiştir. Bu nedenle de her bir alt gruptan 100'er kişi olmak üzere toplam 400 hane halkı reisine anket uygulanmıştır. Böylelikle de, bölge içine kentsel iskan edilme, bölge dışına kırsal iskan edilme, kamulaştırma bedeli alma ve sulamadan yer alanma şeklinde Atatürk Barajı'ndan farklı şekillerde etkilenen kesimlerin, barajdan sosyo-ekonomik kazanç ve kayıpları karşılaştırmalı olarak ortaya konulmuştur. Bu yapılırken de, aynı zamanda, kazanan kaybeden arasındaki dengenin sürdürülebilir kalkınma yaklaşımından hareketle kurulup kurulamayacağı da sorgulanmıştır. Veriler, anket ve derinlemesine mülakat teknikleri kullanılarak derlenmiştir, özellikle, her üç yerleşim yerinde ilgili kurum yetkilileri ile kadınlarla, gençlerle, belediye başkam ve kaymakamlarla, Eski Samsat'ta uzun süre yaşamış olan yaşlılarla, muhtarlarla vb. ses kayıt cihazı kullanılarak derinlemesine mülakat yapılmış ve zorunlu yer değiştirmeden etkilenen bir gencin 'hayat öyküsü' de, örnek olay olarak çalışmaya eklenmiştir. Hane halkı reislerine ise anket tekniği uygulanmıştır. Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında planlanan barajlardan biri olan Atatürk Barajı, Fırat Nehri üzerinde ve Adıyaman-Şanlıurfa il sınırlarında yer almaktadır. Aşağı Fırat Projesi içinde yer alan sulama, enerji üretimi ve içme suyu amaçlı Atatürk Barajı ve Hidroelektrik santrali, gerek bu projenin ve gerekse GAP'ın en önemli ve en büyük projesidir. Büyüklüğü hem teknik donanımından, hem de kapsadığı alan ve etkilediği nüfus kitlesinden ileri gelmektedir. Göl alanı 817 km2 olan Atatürk Barajı nedeniyle, 43.400 ha şahıs arazisi kamulaştırılmış ve 06.12. 2000 tarihi itibariyle 1 ilçe, 28 köy, 64 mezra tamamen su altında kalmıştır. Bu rakamlar, Barajdan etkilenen toplam yerleşim yerleri olarak ifade edildiğinde, 1 ilçe ve 145 köyün etkilendiği söylenebilir. Nüfus olarak ifade edilecek olunursa Atatürk Barajı'ndan 18121 aileden 113476 kişi etkilenmiştir. Böylelikle Cumhuriyet tarihinde ilk kez bir ilçe, 1988 yılında, bütün varlığıyla sular altında kalmıştır. Dolayısıyla, araştırmanın konusunu oluşturan Samsat, YeniIV kurulan Samsat'tır. Eski Samsat sular allında kalınca, devlet tarafından Eski Samsat'ta yaşayan ve 'devlet eliyle iskan' talebinde bulunanlar ile, Baraj yapımı nedeniyle yerleşim yerleri su altında kalıp, 'kentsel iskan isteyen' çevre köylerden ailelerin bir kısmı, bugünkü yeni Samsat'a yerleştirilmişlerdir. Samsat'a kentsel iskan edilen aileler dışında, Atatürk Barajı'ndan etkilenen diğer ailelerden bölge dışına kırsal iskan edilen aileler, ağırlıklı olarak Aydın/ Didim-Yalıköy, Hatay/Reyhanlı-Tayfursökmen, Izmir/Torbalı-Ayrancılar köylerine yerleştirilmiştir. Bölge dışına kırsal iskan edilen ailelerden sadece Didim/Yalıköy'e yerleştirilen aileler çalışmanın kapsamına dahil edilmiştir. Ayrıca kamulaştırma bedeli almış olanlar da istedikleri yerleşim yerlerine yerleşmişlerdir. Atatürk Barajı'ndan dolayı yerleşim yerleri, arazileri su altında kalan ve bu nedenle yer değiştirmek zorunda kalan, başka bir deyişle 'zorunlu göç' yaşayan ailelerin yam sıra, sulamadan yararlanan aileler de bulunmaktadır. Atatürk Barajı'ndan sulanması planlanan alanlar ise Şanlıurfa, Harran, Mardin, Ceylanpınar, Bozova, Suruç, Hilvan ovalandır. Bunlardan Harran Ovası'nda sulama başlamış olmakla birlikte diğer ovalarda sulama alt yapı inşaatları devam etmektedir. Baraj gibi kapsamlı kalkınma projelerinde, planlamadan uygulama aşamasına kadar, etkilenecek olan tarafların da projeye katılımlarının sağlanması ve her aşamada bilgi verilmesi projenin benimsenmesi açısından oldukça önemlidir. Ayrıca etkilenen kesimlerin eski yaşam standartlarım, en azından baraj sonrası da devam ettirmelerinin sağlanması, söz konusu projelerin kalıcılığında ve sürekliliğinde de etkili olmaktadır.