Araç çayı havzasının uygulamalı hidrografyası

Araştırma sahasını oluşturan Araç Çayı Havzası, Türkiye'nin kuzeyinde Karadeniz Bölgesi'nin Batı Karadeniz Bölümü'nde, Küre Dağları'nın güney yamaçları ile Ilgaz Dağları'nın kuzey yamaçları arasındaki depresyona karşılık gelmektedir. İdari birimler bakımından Karabük, Kastamonu ve Çankırı illerinin sınırları dahilinde kalan çalışma sahası; Karabük Merkez ilçesi, Eflani ve Safranbolu ilçeleri, Kastamonu Merkez ilçesi, İhsangazi, Araç ve Daday ilçeleri ile Çankırı'nın Ilgaz ilçesi sınırları içerisinde kalmaktadır. Hidrografik havza niteliği taşıyan çalışma sahası, Filyos Çayı'nın önemli alt havzalarından birisi olan Araç Çayı ve kollarından meydana gelmektedir. Yüzeysel akışa geçen suların, su bölümü çizgisiyle sınırlanan Araç Çayı Havzası'nın yağış alanı 2823 km yüzölçümündedir.''Araç Çayı Havzası'nın Uygulamalı Hidrografyası'' adlı çalışmada, hidrografya üzerinde etkili olan faktörler, hidrografik ve hidrometrik özelliklerinin yanı sıra; morfometrik analizlerin havza morfometrisi açısından değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Özellikle flüvyal kökenli meydana gelecek doğal afetlerin doğru bir şekilde değerlendirilmesi, yorumlanması ve çıkarımlarda bulunulması açısından araştırmayı önemli kılmaktadır. Ayrıca çalışmada yer alan konulara göre literatür taraması, gezi, gözlem, uygulama, görüşme, veri temini, grafik veya tablo üretilmesinde ya da yapılan analizlerdeki hesaplamalar, haritaların oluşturulması, çalışmada bir değil birden fazla yöntemin birbiri ile bağlantılı şekilde uygulandığı karma araştırma yöntemi izlenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde Araç Çayı Havzası'nın hidrografik özelliklerinin şekillenmesinde rol oynayan genel coğrafi faktörler incelenmiştir. Litolojik, jeomorfolojik, iklim, toprak, bitki örtüsü ve beşeri faaliyetler gibi faktörlerin hidrografik özellikler arasında nasıl bir ilişki olduğu ortaya konulmuştur. Ayrıca belirtilen coğrafi etmenler açıklanmaya çalışılırken geleceğe yönelik havza planlama çalışmalarına da katkı sağlayabilecek potansiyelde olması için de çaba gösterilmiştir. Bunun yanında tablolar, grafikler ve haritalar oluşturularak anlatım görselleştirilmiş, gerekli değerlendirilmeler ve yorumlamalar yapılarak anlatım güçlendirilmiştir. Havzanın hidrografik özeliklerinin ve hidrometrik analizlerinin değerlendirildiği ikinci bölümde, vadoz su potansiyeli belirlenmiş ve yüzeysel akışa katılan miktarı hesaplanmıştır. Havzanın Araç Çayı ve kaynağını teşkil eden Ilgaz Çayı başta olmak üzere belli başlı alt kolların ve havzadaki göletlerin özellikleri üzerinde durulmuştur. Hidrometrik analizlerden akarsuların akımı ve rejim özellikleri incelenmiş gerekli grafik ve tablolar oluşturularak yorumlanmıştır. Ayrıca akarsuların düzensizlik katsayıları hesaplanmış ve çıkan sonuçlara göre kendi aralarında mukayeseler yapılmış, neden sonuç ilişkileri kurularak çıkarımlarda bulunulmuştur. Havzayı oluşturan ana akarsuyun farklı yerlerinde yapılan su analizi sonucu elde edilen veriler tablolaştırılmıştır. Havzadaki akarsu ağının kuruluşu, gelişimi ve drenaj tiplerinin açıklandığı üçüncü bölümde; Araç Çayı Havzası'nın günümüzdeki biçimini esas olarak Üst Eosen sonunda kazanmıştır. Havzanın Karabük-Araç arasında daha önce göl alanı olup Filyos Çayı'nın geriye aşındırmasıyla gölün kapıldığı ve bugünkü ana drenaj şebekesinin denge profiline ulaşmaya çalıştığı anlaşılmaktadır. Akarsu ağının gelişimi, yoğunluğu ve drenaj tipinin, havzanın muhtelif yerlerinde farklılık göstermesi üzerinde tektonik yapının, iklimin, vejetasyonun, topografik ve jeolojik özelliklerinin etkisi olmuştur. Dendritik, paralel, kafesli ve kancalı sahada belirlenen başlıca drenaj tipleridir. Araç Çayı Havzası'na ait morfometrik özellikler çalışmanın dördüncü bölümünde ele alınmıştır. Morfometrik analizler, çizgisel, alansal ve yüzeysel parametreler olarak üç grupta incelenmiştir. Havzanın rölyefine ait şekil ve boyut özellikleri ölçülmüş ve farklı formüller yardımı ile hesaplanıp nicel değerlerle ortaya konulmuştur. Ulaşılan sonuçlara göre genel havza ve alt havzalar arasında mukayeseler yapılmış ve havza morfometrisi açısından yorumlanıp değerlendirilmiştir. Ayrıca elde edilen sayısal değerler grafik, tablo ve haritalara işlenerek anlatım görselleştirilmiş, gerekli yorumlamalarla desteklenerek ifadeler zenginleştirilmiştir. Tezin son kısmında ise analizlerin sonuçları ortaya konularak değerlendirilmesi yapılmış ve önerilerde bulunulmuştur. Ayrıca Araç Çayı Havzası'nın belli başlı güçlü ve zayıf yanları ile fırsat ve tehditleri tespit edilmiştir.