Dikkat ve ketlemenin davranış, beyin elektrofizyolojisi ve kişilik ölçümleriyle ilişkisi: Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtileri gösteren ve göstermeyen gruplar üzerinde bir çalışma

Bu tez çalışmasında herhangi bir psikiyatrik tanı almamış genç yetişkinlerle çalışılmıştır. Araştırmanın ilk amacı dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtileri gösteren ve göstermeyen grupları davranış, elektrofizyoloji, psikopatoloji ve çocukluklarındaki dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtileri açısından karşılaştırabilmektir. İkinci amacı ise DEHB belirtilerini hangi davranışsal ve Olay İlişkili Potansiyel bileşenlerinin yordayacağının ortaya konmasıdır. Bu amaçlar doğrultusunda araştırmanın birinci aşamasına Hacettepe Üniversitesi'nin çeşitli bölümlerinde okuyan 232 genç yetişkin katılmıştır. Bu aşamada katılımcılara erişkinlerde dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtilerini ölçmek için geliştirilmiş Erişkin Dikkat Eksikliği Bozukluğu / Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Ölçeği, çocukluktaki dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtilerinin yetişkin tarafından geriye yönelik değerlendirilmesini içeren Wender-Utah Derecelendirme Ölçeği, bireyin kişisel ve toplumsal uyumunu değerlendirmek amacıyla geliştirilmiş olan Minnesota Çok Yönlü Kişilik Envanteri- 2 (MMPI-2) ve el tercihini belirlemek amacıyla geliştirilmiş olan El Tercihi Anketi uygulanmıştır. Erişkin DEB/DEHB Ölçeği'nin bu örneklem grubundaki faktör yapısını görmek amacıyla Temel Bileşenler Analizi uygulanmıştır. Analiz sonuçlarına göre bu ölçeğin Dikkat Eksikliği Bölümü ve Aşırı Hareketlilik/Dürtüsellik Bölümü toplam puanı kullanılarak katılımcılar dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtileri gösteren ve göstermeyen olarak iki uç gruba ayrılmıştır. Bu uç grupların içinden seçilen, sağ elini kullanan 16 DEHB- ve 17 DEHB+ grubunda olan katılımcı elektrofizyolojik dikkat ve ketleme görevleri için laboratuvar çalışmasına dahil edilmiştir. Dikkatin ve ketlemenin değişik türlerini ölçmek üzere geliştirilmiş, literatürde sıklıkla kullanılan ve DEHB'de bozulan bilişsel süreçler hakkında bilgi elde etmeyi sağlayan bu görevler Stroop Görevi, Yap-Yapma Görevi, Bileşik Uyarıcı Görevi, Durdurma Görevi ve Seçici Dikkat Görevi'dir. Elektrofizyolojik kayıtlar altında elde edilen davranışsal analizlerin sonuçlarına bakıldığında karmaşık görevlerde DEHB+ grubunun daha çok hata yaptığı görülmüştür. Fakat tepki süreleri açısından bakıldığında DEHB- grubu ile DEHB+ grubu arasında hiçbir görevde anlamlı fark ortaya çıkmamıştır. Olay-ilişkili potansiyellere ilişkin grafikler incelendiğinde DEHB- grubu ile DEHB+ grubu arasında farklılıklar göze çarpmaktadır. Genel olarak bakıldığında DEHB+ grubunun ilk başta daha çok çaba harcadığı fakat sonradan daha üstbilişsel işlemlere sıra geldiğinde dikkatle ilişkili kaynaklarını göreve yönlendirmekte zorluk çektiği görülmüştür. Fakat her iki grubun genlik ve latans değerlerine ilişkin ortalamalar istatistiksel olarak karşılaştırıldığında farklılığın sadece bazı zirve değerleri için ortaya çıktığı görülmüştür. Burada en önemli bileşenin P200 zirvesinin genliği olduğu bulunmuştur. Olay-ilişkili osilasyon bileşenleri açısından değerlendirildiğinde iki grup arasında sadece Seçici Dikkat görevinde teta bandında farklılık ortaya çıkmıştır. DEHB+ grubunda teta aktivitesi daha yüksek bulunmuştur. DEHB+ grubunda teta aktivitesinin yüksek bulunması düşük genel uyarılmışlık düzeyi denencesini desteklemektedir. Kişisel ve toplumsal uyumu ölçen MMPI-2'den elde edilen analiz sonuçları DEHB+ grubunun psikopatolojiye daha yakın puanlar aldığını ortaya koymuştur. Ayrıca DEHB+ grubundaki katılımcılar çocukluktaki dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu belirtilerine yönelik daha çok belirti bildirmişlerdir. Araştırmanın ikinci amacına yönelik olarak, ketlemede önemli olan P200 zirvesinin genlik değerleri ile P300 zirvesinin latans değerleri kullanılarak aşamalı regresyon analizleri yapılmıştır. Regresyon analizine dahil edilen değişkenler seçilirken varyans analizi bulguları esas alınmıştır. Aynı zamanda alanyazında önemli olduğuna işaret edilen değişkenler analize dahil edilmiştir. Bu analiz sonucunda en önemli OİP bileşeninin Seçici Dikkat görevindeki mavi üçgene verilen P200 zirvesine ait genlik değerleri olduğu bulunmuştur. Aynı analiz en önemli davranışsal değişkenler için tekrar edilmiştir. Burada anlamlı bir fark ortaya çıkmamıştır. Regresyon analizlerinde cinsiyet ve fakülte etkisi kontrol edilmiştir. Bu bulgular seçici dikkat görevindeki P200 zirvesinin genliğinin DEHB- ve DEHB+ gruplarını ayırmak amacıyla kullanılabileceğini göstermektedir. Bu araştırma sonuçlarının uygulamalı alanlarda çalışanlar için yararlı olacağı düşünülmektedir.