1919-1923 yılları arasında muhalif kimliğiyle Trabzon

Trabzon şehri, yüzyıllar boyunca, jeo-politik konumu ve ticaret merkezi olması itibariyle birçok medeniyete ev sahipliği yapmış, üzerinde sürekli planların ve siyasi pazarlıkların yapıldığı bir kent olmuştur. Pers seferleri, Arap akınları, Moğol istilası, Selçuklu seferleri Bizans egemenliği derken Trabzon 1461 yılında Osmanlı yönetimi altına girmiştir. Trabzon Osmanlı egemenliğine girince eyalet ve sancak merkezi olarak şehzade ve mutasarrıflar tarafından idare edilmiştir. Birçok medeniyete ev sahipliği yapan kent, doğal olarak birçok etnik grubun 20. yüzyıla kadar bir arada yaşamasına da imkan tanımıştır. Ancak 20. yüzyıldaki milliyetçilik dalgası bölgedeki etnik grupları harekete geçirmiş ve Birinci Dünya Savaşıyla birlikte bağımsızlık hareketleri ortaya çıkmıştır. 1919 yılında başlayan Milli Mücadele hareketinde siyasal iktidar odağı olan Mustafa Kemal Paşa ya da Ankara Hükümeti, gerek Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi sırasında gerekse Büyük Millet Meclisi kurulduktan sonra hem Meclis içinde hem de Meclis dışında siyasal muhalefetle karşılaşmıştır. Bu muhalefet hareketinin ilk olarak başladığı yer Trabzon olmuştur ve buradaki muhalefet hareketleri 1 924 yılına kadar devam etmiştir. Milli Mücadele döneminde Doğu Karadeniz Bölgesi'nin tek eyalet merkezi olan Trabzon'un Milli Mücadelede oynadığı rolü, yaptığı katkıları, ilk milli cemiyetlerin kurulduğu yer olması gibi öncelikleri inkar edilemez bir gerçektir. Ancak Mustafa Kemal Paşa, Milli Mücadele hareketini Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu'da başlatırken yörenin en büyük ve en önemli liman şehri olan Trabzon vilayetine 1924 yılına kadar hiç uğramamıştır. Çünkü o, 1924 yılına kadar bu muhalefetin özneleri, eylemleri ve tutumları tarafından Trabzon'dan uzak tutulmuştur. Muhalefet hareketlerinin temaları ilk zamanlar askerlerin siyasete müdahalesi, İttihatçılık suçlaması, Saltanat ve Hilafet düşmanlığı gibi Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın söylemlerini ihtiva ederken, zamanla bu temalar ortadan kalkmış yerini Bolşeviklik, diktatörlük, cumhuriyetçilik gibi suçlamalar almıştır. Muhalefetin temalarındaki bu dönüşüm, iktidar mücadelesindeki güç dengelerinin değişimiyle ilişkilidir. Nitekim, Sivas Kongresi sonrası Trabzon'daki iktidar odakları değişmiş, Damat Ferit'in iktidardan düşürülmesiyle HİF yanlıları da mevkilerini kaybetmiş, İttihatçılar iktidara hakim olmuştu. Ancak HİF yanlılarının mücadeleden çekilmesiyle iktidar savaşı sona erme miş, İTC içinde 1912'den beri devam eden iktidar mücadelesi Trabzon'da farklı oyuncularla kendini göstermiştir. Trabzon'daki İttihatçılar, Milli Mücadelenin liderliği için Enver Paşa tarafını tutmuşlar, onun Anadolu'daki Milli Mücadele hareketinin başına geçebilmesi için çalışmışlardır. Bunun için Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin görevlendirdiği mülki ve idari amirlere baş kaldırmışlar, İttihatçı önderleri Ankara'nın sınır dışı etme kararına rağmen Trabzon'da barındırmışlar, siyasi cinayetler işlemişler, Meclisteki İttihatçı mebuslarla işbirliği yaparak Enver Paşa'yı Trabzon'a getirmeye çalışmışlardır. Trabzon'daki siyasi gücünü Sakarya zaferinden sonra sağlamlaştıran Mustafa Kemal Paşa, buradaki Enver Paşa taraftarlarını da etkisiz hale getirmek için harekete geçmişştir. Trabzon'daki muhalefetin öncülerinden bir kısmı tutuklanmış, bir kısmı da siyasi alanın dışına itilmiştir. Uzun uğraşlar sonucunda bir süreliğine de olsa Trabzon'daki muhalefet susturulmuştur. Fakat bir süre sonra, Yahya Kahya'nın suikast sonucu öldürülmesi ve bu suikasttan Mustafa Kemal Paşanın sorumlu görülmesi muhalefeti tekrar harekete geçirmiştir. Bu arada Büyük Zafer'in kazanılması bu havayı biraz yumuşatmış olsa da 27 Mart 1923'de Ali Şükrü Bey'in Topal Osman Ağa tarafından öldürülmesi eski anlaşmazlıkların yeniden alevlenmesine neden olmuş ve Trabzon-Ankara ile ilişkilerinin kesilmesine neden olmuştur. Sonuç olarak bu çalışma, Erzurum Kongresi'nden, Ali Şükrü Bey'in Ankara'da öldürülmesine ve bu cinayetin Trabzon'da etkilerini gösterdiği 1923 yılı Nisan ayının sonuna kadar olan dönemde yaşanan tarihi olguların yeniden yorumlanması amacıyla yapılan siyasi tarih çalışmasıdır.