Türkiye'de Meclis Başkanlığı Başkanlık Divanı

İba, Şeref, Türkiye'de Meclis Başkanlığı ve Başkanlık Divanı. Doktora Tezi, Danışman: Doç. Dr. Erdal Onar, 30 <ğs. Çalışmanın ana konusu, Türkiye'de Meclis Başkanlığı ve Başkanlık Divanı'nın, hukuki ve siyasi konumunun hem kurumsal hem de işlevsel açıdan incelenmesidir. İlk bölümde, Osmanlı meclislerinden bu yana gerçekleştirilen Anayasa ve İçtüzük değişiklikleri ele alınarak kurumsal gelişimin tarihçesi gözden geçirilmiştir. Bu bağlamda, 1909 Anayasa Değişikliği, Meclis Başkanlığı açısından bir dönüm noktasıdır. Bu tarihten sonra, Meclis-i Mebusan Başkanının, Meclisçe gösterilen üç aday arasından Padişah tarafından atanması yöntemi kaldırılmış; Meclis, kendi başkanını seçme hakkını elde etmiştir. Meclis Başkanlığı makamının asıl önem kazanması, Milli Mücadele döneminde olmuştur. Gerçekten de Meclis üstünlüğü ilkesinin geçerli olduğu, 1921 Anayasası döneminde TBMM Başkanlığı de facto Devlet Başkanlığı konumuna yerleşirken; Meclis İkinci Başkanı, Cumhuriyet Dönemi TBMM Başkanlığı konumuna denk düşmektedir. 'Başkanlık Divanı' kavramı ise, Türk parlamento tarihinde ilk kez, İkinci Meşrutiyet Döneminde gerçekleştirilen İçtüzük değişiklikleriyle yerini almıştır. Bu çerçevede,, Meclis-i Ayan'da 1911 tarihinde geçici olarak uygulanmak üzere kabul edilen 'Encümen-i Riyaset Nizamnamesi ', Başkanlık Divanının ayrı bir içtüzükle düzenlendiği ilk ve son örnek olarak da önem taşımaktadır. İkinci bölümde; Meclis Başkanlığının ve Başkanlık Divanının kuruluşu, parlamento hukukunun tüm kaynakları ve ilgili Anayasa Mahkemesi kararları da göz önünde bulundurularak, 1982 Anayasası ışığında ele alınmıştır. Bu bölümde; geçici başkan, geçici başkanlık divanı, Meclis Başkanı, başkanvekilleri, idare amirleri ve katip üyelerin adaylıklarından, seçim ve görev sürelerine kadar kuruluşa ilişkin tüm yönleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu arada, Meclis Başkanının ve Başkanlık Divanının yasama organı içindeki konumu ve sorumlulukları belirlenmeye çalışılmıştır. Bu amaçla, Başkanın tutumu hakkında açılan usul görüşmeleri değerlendirilmiştir. Ayrıca, gerek üyelikler temelinde gerekse heyet olarak Başkanlık Divanı'nın kuruluşu incelenirken, ilgili Anayasa Mahkemesi kararları ve güncel tartışmalar ışığında, çeşitli hukuki sorunlara değinilmiş ve öneriler geliştirilmiştir. 1982 Anayasası çerçevesinde Meclis Başkanlığının ve Başkanlık Divanının görev ve yetkileri incelenirken, güncel tartışmalar ve uygulamalar da gözden geçirilmiştir. Bu bağlamda, günümüzde Meclis Başkanının sahip olduğu görev ve yetkiler açısından simgesel veya törensel olmaktan öteye etken işlevler üstlenmesine karşın, belirgin bir denetim açığı bulunduğu saptanmıştır. Çalışmada ele alınan bazı noktalarda, Dünya parlamentoları ve özellikle de bazı Avrupa ülkelerinin ulusal yasama organlarındaki yönetim otoriteleriyle karşılaştırmalara yer verilmiştir. Cumhuriyet dönemi parlamento tarihimizde Meclis Başkanlığı ve Başkanlık Divanının konumu, İngiliz Westminster ve ABD Kongre modellerinden çok, Fransız Divan Modeliyle benzerlik taşımaktadır. Meclis Başkanının tarafsız konumunu zayıflatabilecek biçimde görevi sırasında kolayca düşıırülebilmesine yol açacak bir yöntemin savunulabilir yanı yoktur. Bununla birlikte, Meclis Başkanı ve Başkanlık Divanı üyelerinin görevleriyle ilgili suçlarda Yüce Divanda yargılanmasına olanak verecek Meclis soruşturması yolunun açılması, sözü edilen denetim eksikliğinin giderilmesi yönünden bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu arada, bazı Avrupa ülkelerinde olduğu gibi, Meclis Başkanının gelecek seçimlerde yeniden milletvekili seçilebilmesini sağlayacak bir Anayasal garantinin, siyasi partiler karşısındaki tarafsız konumunu güçlendireceği açıktır. 302