Bölgesel çevre yönetiminde model arayışları: Akdeniz

Küresel düzeyde sürdürülebilir kalkınma amacına ulaşılabilmesi için, çevre ve ekonomi politikalarının bütünleştirilmesi ve uluslar arasında dayanışma temeli üzerinde geliştirilecek bir işbirliğinin sağlanması gerekmektedir. Gelişmişlik düzeyleri, siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel yapıları açısından aralarında çeşitli farklılıklar bulunmasına rağmen, dünya ulusları arasında bu amaç konusunda bir uzlaşma mevcuttur. Küresel sürdürülebilir kalkınmanın gerçekleştirilmesi, sadece ulusal düzeyde değil, uluslararası ilişkilerde de bazı yapısall değişikliklerin gerçekleştirilmesi ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Bu da, ulusal ve küresel amaçların birbirleriyle uyumlu bir hale getirilerek, çevrenin yeni bir anlayışla yönetilmesi konusunu gündeme getirmiştir. Bu bağlamda, küresel ve ulusal hedefleri birbirleriyle bütünleştirmede bölgesel yaklaşımdan yararlanılmaktadır. Bu yaklaşım ulusal, bölgesel ve küresel düzeyde sürdürülecek faaliyetlerin birbirleriyle bütünleştirilmesine olduğu gibi, sadece o bölgeye özgü gereksinimlere yanıt verilmesine de önemli katkılar sağlamaktadır. Bu tez çalışmasının temel konusu olarak seçilen bölgesel düzeyde çevre yönetiminde model arayışları ve bu modellerden en gelişkin ve kapsamlısı olan Akdeniz modelinin irdelenmesi, çevre gerçeğinin algılanışında kaydedilen gelişmeler, bu konuda uluslararası işbirliğini gerektiren nedenler ve bölgesel yaklaşımın araştırılmasını da gerekli kılmıştır. Tez çalışmasının birinci bölümünde bu hususlar ele alınmış ve çevresel döngülerin su havzaları ile onları çevreleyen karaalanlarında ortaya çıkardığı yönetim sorunlarının öneminden hareketle, bölgesel denizler için sürdürülmekte olan çevre yönetim modelleri irdelenmiştir. Tez çalışmasının ikinci bölümünde ise, kalkınma ile çevre arasındaki karşılıklı bağımlılıktan hareketle, bütüncül, bütünsel ve sürekli olarak kendisini yenileyen bir süreç olarak planlanmış olması nedeniyle, bir örnek oluşturma niteliğine sahip olan Akdeniz modeli incelenmektedir. Bu bölümde, Akdeniz Eylem Planı çerçevesinde yürütülmekte olan çalışmaların çevre yönetiminde model oluşturma özellikleri, Eylem Planı'nın sosyo-ekonomik bütüncül planlama boyutunun kullandığı bilimsel yöntem bağlamında ayrıntılı bir şekilde irdelenmiştir. Akdeniz modelinin sosyo-ekonomik bütüncül planlamaya dayanan bir anlayışa sahip olması, bu Planı bölgesel düzeyde sürdürülen diğer çevre yönetim modellerinden ayıran en önemli özelliklerden birisini oluşturmaktadır. Yine diğer modellerden farklı olarak nitelendirilebilecek bir diğer özelliği de, bu planlama anlayışının bilimsel boyutlarının sistemik analiz yöntemine ve geleceğe yönelik araştırmalara dayanmasıdır. Bu bağlamda, tez çalışmasının ikinci bölümünde sistemik analiz yöntemi ve geleceğe yönelik araştırma teknikleri incelenmiş ve bu yöntemin disiplinler-ötesi niteliğinin çevrebilim araştırmalarında sahip olduğu kolaylıklar saptanmaya çalışılmıştır. Sistemik analiz yönteminin bölgesel düzeyde kullanıldığı bir örnek olarak Akdeniz Eylem Planı Çevre/Kalkınma Senaryoları, yerel ııdüzeyde bu yöntemi kullanan ilk örnek olarak ise İskenderun Körfezi Çevre Yönetimi Projesi'nin değerlendirildiği bu bölümde, kullanılan bilimsel yöntem ve araştırma tekniklerinin, çevre yönetiminin ilkelerinin belirlenmesi ve modelin oluşturulması açısından sağladığı katkılar araştırılmıştır. Bu bölümde daha sonra, Akdeniz örneğinin bölgesel ve yerel düzeyde çevre yönetiminde bir model oluşturma özellikleri araştırılmaktadır. Çevre yönetiminin kullanacağı bilimsel araştırma yöntemleri ve planlama tekniklerinin, çevrenin karmaşık, sınırlar ve disiplinler ötesi niteliklerinden kaynaklanan özelliklerine uygun yeni bir anlayışa göre belirlenmesini gerektirmektedir. Çevre yönetiminin uygulanacağı bölgenin kendine özgü yapısı ne olursa olsun, bütüncül ve bütünsel yaklaşıma sahip, esnek ve eyleme yönelik olmak gibi ortak Özellikler taşıması gereken bu yeni anlayış, sürdürülebilir kalkınma amacına yönelik çevre yönetim modellerinin bölgesel düzeyde uygulanma ve başarılı olma şansını artıracaktır. Bu bağlamda, tez çalışmasının ikinci bölümünün son kısmında, Akdeniz örneğine bölgesel ve yerel düzeyde model oluşturma niteliklerini veren özellikler değerlendirilmektedir. ııı