Alevi toplumu ve devlet ilişkisi

Bu çalışma, Alevi toplumu ve devlet ilişkisini belirlemek amacıyla yapılmıştır. Çalışmada toplumsal, siyasal ve dini açıdan Aleviliğin ortaya çıkış süreci, toplumsal kurumlar ve Alevilerin Selçuklu, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerindeki, toplumsal ve siyasal ilişkileri incelenmiştir. Çalışmada veriler kitap, dergi, gazete, köşe yazılan, yayımlanmış ya da yayımlanmamış yüksek lisans ve doktora tezlerinden, literatür toplama yoluyla elde edilmiştir. Alevilik, Türklerin Orta Asya'dan Anadolu'ya gelmeleriyle, bu bölgede oluşan toplumsal, siyasi ve ekonomik çalkantılar sonucu oluşmuştur. Buna karşın Alevilik terimi ilk defa XlX. yy da kullanılmıştır. Bundan önce XV. yy da ortaya çıkarak kullanılan kavram Kızılbaşlıktır. Alevilik terimi, grubu adlandırmak üzere kullanılıyorsa da, bu kavramın altında iki yol bulunmaktadır: Kızılbaşlık ve Bektaşilik. Bu iki Alevi toplulukları da birbirlerinden farklı bir siyasi ve sosyal geçmişşe sahiptir. Kızılbaş olarak adlandırılan Alevi grubu lorda yaşayan, göçebe topluluklardır. Bektaşiler ise Osmanlı Devleti içerisinde önemli bir konuma sahip olan, Kızılbaşları ve heteredoks diğer zümreleri bir araya getirmek için desteklenen, kentli insanları içerisinde barındıran Alevi tarikatıdır. Aleviler Selçukludan, Osmanlı'ya kadar iktidarlarla kimi zaman sorun yaşamadan, kimi zaman da çatışmacı bir ilişki içerisinde bulunmuşlardır. Bu iki devletin kuruluş süreçlerinde önemli katkılara sahip olan bu Aleviler, devlet sistemi yerine oturduktan sonra sorun olarak değerlendirilmiştir. Yerleşik hayata geçirilmek istenmeleri ve özellikle Osmanlı'dan itibaren dini anlamda kabul görmeyişleri gerilimi doruk noktasına taşımıştır. Safavi Devleti'nin kuruluşuyla Kızılbaşlarla, Yeniçeri Ocağı'nın kaldınlışıyla da Bektaşilerle savaşlar ve isyanlarla dolu ilişkiler yaşanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşu ile Aleviler devletle yeniden barışmış ve Kurtuluş Savaşı süresince Ankara hükümeti yanında yer almışlardır. Ancak devlet sisteminin ortaya çıkmasıyla, siyasette etkisizleşmeleri ve tarikatların sorun olarak algılanarak Sünni perspektifte toplumun yeniden inşa edilmesi, Alevilerle devlet ilişkilerini gerginleştirmiştir. Mustafa Kemal'in 'mehdi' olarak değerlendirilmesi ve modern devletin getirdiği olanaklardan yer alanmaları, Alevileri devlet ile ilişkilerde yeniden yakınlaştırmaya iterken, çok partili sisteme geçişle birlikte sağ hegemonyanın uzun yıllar devam eden iktidarından dolayı devlet olanaklarından tam anlamıyla yararlanamayan ve zaman zaman yaşanan çok ciddi sorunlar yüzünden Aleviler, kendilerini sol partilere ve sosyalist bakış açısma daha yakın hissetmişlerdir. Kentleşme ve modernleşme süreci nedeniyle Aleviler, toplumsal kurumların etkisizleştiği bir süreç içerisine girmişler ve bu nedenle laiklik gibi modern kavramlarla kendilerini tanımlamışlardır. Sonuç olarak bir taraftan kentleşme ve modernleşme, diğer yandan heteredoks yapıları ve Sünni hegemonya, Aleviliğin toplumsal kurumlar bağlamında etkisizleşmesine ve devletle ilişkilerin sorunlu hale gelmesine yol açmıştır. Ancak Aleviler 1990'h yıllardan sonra, toplumsal kurumlan yeniden canlandırmaya ve kentlileşen ortamda Aleviliği dernekler aracılığıyla yeniden örgütlemeye çalışmışlardır. Böylece Aleviler, kendi kültürlerini yaşamak ve topluma kabul ettirmek istemekte, bunun içinde devletle, Alevi kurumlan ile ilişki içerisinde bulunmak istemektedirler. Eğer bu gerçekleşirse, hem Aleviler hem de Türkiye'nin demokratik yaşamı açısından, olumlu sonuçlar doğuracağı açıktır.