Bingöl şehrinin depremselliği ve yerleşme ilişkisi

İnceleme alanı olarak seçilen Bingöl şehri Doğu Anadolu Bölgesinin Yukarı Fırat Bölümünde, ülkemizde oldukça etkili olan Doğu Anadolu Fayı ile Kuzey Anadolu Fayının etki alanı ve kesişim sahasında bulunmaktadır. Şehir ve çevresi her an meydana gelebilecek yıkıcı bir deprem riski ile karşı karşıyadır. Araştırma, ülkemizin büyük bir bölümü için de geçerli olan deprem riskinin Bingöl şehri açısından değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Araştırmada literatür taraması yapılmış, saha ve yakın çevresindeki deprem üreten diri faylar belirlenmiştir. Bingöl şehir merkezi etrafındaki 100 km yarıçaplı alanda aletsel dönemde (1900-2017) meydana gelmiş olan depremler incelenerek sahanın depremselliği araştırılmış ve meydana gelen depremlerin dağılış alanları haritalandırılmıştır. Daha sonra şehrin gelişim özellikleri ve depremsellik ilişkisini ortaya koyacak haritalar temelinde Arc. GIS10 yazılımı kullanılarak üretilmiştir. Maden Tetkik Arama Enstitüsünden alınan veriler doğrultusunda inceleme alanının jeolojik, zemin durumu, diri fay ve toprak haritası oluşturulmuştur. Ayrıca Türkiye İstatistik Kurumu ve Bingöl Belediyesinden şehrin nüfus ve konut yapısını içeren sayısal veriler elde edilmiştir. Bu veriler oluşturulan mahalle haritalarıyla ilişkilendirilmiş nüfus, konut ve yoğunluk haritaları oluşturulmuştur. Oluşturulan haritalar tablo ve grafiklerle desteklenmiştir. İnceleme alanında tarihsel süreç içerisinde can ve mal kayıplarına neden olan çok sayıda deprem meydana gelmiştir. Bunlar içerisinde en fazla yıkım ve can kaybına neden olan depremler 1946 yılında meydana gelen 5.7 büyüklüğündeki Varto depremi, 1949 yılında meydana gelen 6.9 büyüklüğündeki Karlıova depremi ile 1971 ve 2003 yıllarında meydana gelen Bingöl depremleridir. Bu depremlerde 2344 kişi yaşamını yitirmiş ve yaklaşık olarak 17000 yapıda çeşitli derecelerde hasarlar meydana gelmiştir. Bingöl Şehri Çapakçur vadisi, vadinin çevresinde bulunan taraçalar ve Bingöl Ovasının kenar kesimlerinde yayılış göstermektedir. Genel anlamda Kuvaterner ve Pliyosen-Kuvaterner yaşlı bir jeolojik yapı özelliği gösteren saha Gayt, Çapkçur ve Göynük sularının taşıyıp biriktirdiği genç alüvyon çökellerle kaplıdır. Dolgu zemin özelliği gösteren, skalalara göre son derece zayıf ve zayıf zeminler inceleme alanının büyük bir kısmını oluşturmakta ve alanlar yoğun bir yapılaşma faaliyetine sahne olmaktadır. Buraların yerleşim alanı olarak seçilmesi olası bir depremin daha büyük şiddetlerde hissedilmesine neden olacaktır. Yerleşim alanları olarak seçilen arazilerin gevşek, dolgu ve taban su seviyesinin yüksek olduğu araziler yerine, aktif faylardan uzak daha sağlam zemin özelliği gösteren sert, masif ve sağlam zeminler olmasına dikkat edilmelidir. Hızlı bir yapılaşma ve gelişme evresi içerisinde bulunan inceleme alanında yapılan yapılan deprem yönetmeliğine uygun bir şekilde yapılması ve gerekli denetimlerin uygulanması olası bir deprem yönetmeliğine uygun bir şekilde yapılması ve gerekli denetimlerin uygulanması olası bir depremin oluşturacağı olumsuz etkilerin zararlarını azaltmada önemli bir unsurdur. Ayrıca çalışma alanında olası bir depremden sonra oluşacak olan hasarların azaltılması ve afet sonrası yapılması gerekenler kapsamında; çadır depolama alanları, çadır kent alanları, sağlık alanları, erzak depolama ve dağıtım alanları ve alternatif yollar belirlenmiştir. Gerekli kurum ve kuruluşlara önerilerde bulunulmuştur.