Fransa, İngiltere ve Türkiye'de yerel yönetimler

Fransa, İngiltere ve Türkiye'de Yerel Yönetimler Bu çalışmada Fransa, İngiltere ve Türkiye'de yerel yönetimlerin anayasal ve yasal dayanakları, tüzel yapıları, görev ve yetki paylaşımları, akçal yapılan, merkezi yönetimle akçal ilişkileri, yerel yönetimler üzerinde uygulanan denetim, bu bağlamda merkezi yönetimlerle olan ilişkileri karşılaştırmalı bir biçimde incelenmiştir. Çalışmanın en önemli amaçlarından birisi, Avrupa Birliği üyesi, demokratik ve tekçi devlet düzenine sahip devletlerinden ikisinin, Fransa ve İngiltere'nin yerel yönetim sistem ve uygulamaları incelenerek, ülkemiz açısından alınabilecek derslerin ve çıkarsanabilecek yararlı sonuçların belirlenmesidir. Çalışmanın giriş bölümünde araştırmanın amaç ve kapsamı belirlenerek, kavramsal çerçeve açıklanmakta ve çalışmanın varsayımları ortaya konmaktadır. Çalışmanın ilk bölümünde öncelikle çalışma kapsamındaki ülkelerin yerel yönetimlerinin anayasal ve yasal konumlan değerlendirilmektedir. Bunun yanında araştırma kapsamındaki ülkelerin yerel yönetimlerinde son yıllarda gerçekleştirilen reformlar ele alınmaktadır. Ayrıca ilk bölümde ülke yerel yönetimlerinin yapı ve organları açıklığa kavuşturulmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde araştırma kapsamındaki ülke yerel yönetimlerinin yetki ve sorumluluk paylaşımları incelenmektedir. Bu bölümde ülkelerin tümünde yönetimler arasında yetki ve sorumluluk paylaşımında etkili olan anlayışlar, izlenen ilke ve yöntemler ele alınmaktadır. İkinci olarak, hizmet alanları temel alınarak her ülkede söz konusu hizmetlerin yerine getirilmesine ilişkin yönetimler arasında görev ve yetki paylaşımı incelenmektedir. Üçüncü olarak görev ve yetki paylaşımına ilişkin olarak yaşanan sorunlar ve bu konuda son yıllardaki değişimler ele alınmaktadır. Son olarak ise yerel yönetimler üzerinde merkezi yönetimin ve yargı kuruluşlarının uyguladığı denetim incelenerek, karşılaştırılmaktadır. 356 Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde araştırma kapsamındaki ülke yerel yönetimlerinin akçal yapılan, bu bağlamda merkezi yönetimle yerel yönetimler arasındaki akçal ilişkiler incelenmektedir. Yerel yönetimlerin gelirleri içinde özgelirlerin ve devletten aldıkları yardımların payı karşılaştırılarak, değerlendirilmektedir. Son olarak merkezi yönetimin ve yargı organlarının yerel yönetimler üzerinde uyguladıkları denetim ve gözetim uygulamaları ele alınarak karşılaştırılmaktadır. Üç ülke yerel yönetimlerinin incelenmesi sonrasında ülke yerel yönetimleri arasındaki farklılık ve benzerlikler belirlenmiş, çalışmanın başında öngörülen varsayımlar da göz önünde bulundurularak, sonuç bölümünde değerlendirilmiştir. Fransız ve İngiliz yerel yönetimleri farklı iki yerel yönetim sistem ve geleneğini temsil etmektedir. Bu nedenle iki ülke arasındaki karşılaştırmalar sonucunda farklılıkların, benzerliklerden daha fazla olduğu görülmektedir. 1980 sonrasında her iki ülkede yerel yönetimlere ilişkin izlenen politikalarda da zıtlıklar söz konusudur. Aynı dönemde Fransa yerelleşmeye ağırlık verirken, İngiltere ise merkezileşmeye doğru yol almış, yetkiler yerel otoritelerden merkeze ve özel kesime kaydırılmaya çalışılmıştır. Özelleştirme uygulamalarında, hükümetin izlediği yeni sağ politikalar etkili olmuş, hükümet ülkenin içine girmiş olduğu ekonomik krizi, kamu harcamalarını dolaysıyla yerel yönetim harcamalarının kısarak aşmak istemiştir. Araştırma sonucunda Türk yerel yönetimleri ile Fransız yerel yönetimlerinin, her iki ülkenin de merkeziyetçi ve tekçi yapısı nedeniyle, bunun yanı sıra benzer anayasal ve yasal temellere dayanmalarından dolayı benzer yönlerin ağırlık kazanmakta olduğu görülmektedir. Bu nedenle son yirmi yılda Fransa'da yerelleştirme konusunda yaşanan gelişmeler, ülkemiz açısından yararlı olabilecek, ders alınabilecek deneyimlerdir. İngiliz yerel yönetimleri ile Türk yerel yönetimleri arasında birçok yönlerden farklılıklar ağır basmasına karşın, izlenen politikalarda benzerlikler de yok değildir. 1980 sonrasında İngiltere'de ve Türkiye'de özelleştirmeyi özendiren politikalar izlenmiş olması, bu benzerliklerden bir tanesidir. 357 Çalışmanın sonuç bölümünde, araştırma kapsamında incelenen ülke deneyimleri ve son yıllarda dünyada yaşanan gelişmeleri de göz önünde bulundurarak, ülkemiz yerel yönetimleri için getirilen öneriler şöyle özetlenebilir : a) Yerel yönetimlere ilişkin düzenleme yapılırken, merkezi yönetimin taşra örgütlenmeleri de göz önünde bulundurularak, yerel yönetimlerinin tüm düzeylerine ve sorunlarına bütüncül bir biçimde yaklaşılarak çözümler aranmalıdır. b) Yerel yönetimlere ilişkin düzenleme yapılırken, üyesi olduğumuz ya da gelecekte üyesi olmayı planladığımız uluslararası örgütlenmelerin ve sözleşmelerin dayattığı üst hukuk kuralları da dikkate alınmalıdır. c) Bölgesel kalkınmayı ve planlamayı sağlamak amacıyla Bölge Yerel Yönetimlerinin kurulması yararlı olacaktır. d) İl özel yönetimleri varlıklarını sürdüreceklerse, il özel yönetimlerinin yürütme organının vali olmasına son verilerek, yürütme organının doğrudan yerel seçmenlerce seçilmelidir. e) Yerel yönetimler, ülkemizde de Fransa'da olduğu gibi 'genel yetkili' kuruluşlar olarak kabul edilmeli, hizmette yerellik ilkesi gereğince halka en yakın birimler olarak yerel ortak gereksinimlerin karşılanmasından sorumlu olmalıdırlar. f) Yönetimler arasında yetki ve sorumluluk paylaşımının netleştirilmesine sağlamak üzere yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Yönetimler arasında görev ve yetki çatışmaları ve çakışmaları önlenmelidir. Böylece yerel yönetimlerin sorumluluğunda olan kimi görev ve sorumlulukların hem merkeze kayması engellenmiş olacaktır, hem de aynı sorumluluk alanında birden çok yönetim biriminin yetki sahibi olması önlenmiş olacaktır. g) Anakent ilçe belediyelerinin mekansal ayrımları, hizmet etkinliğini ve demokratik katılımı sağlamak üzere yeniden gözden geçirilmelidir. 358h) Anakent ve ilçe belediyeleri arasındaki görev ve kaynak paylaşımı, anakent yönetimlerinin kurulmasının en önemli nedenlerinden birisi olan planlama ve eşgüdümleme işlevlerini yerine getirmelerine olanak verecek ve hizmetlerin gereklerine uygun bir biçimde yeniden düzenlemelidir. i) Anakent belediyelerinin ilçe belediyeleri üzerindeki vesayete varan yetkilerine son verilerek, kent hizmetlerinin planlaması ve eşgüdümlenmesi ile sınırlanmalıdır. j) Yerel yönetimlere akçal özerkliğin gereği olarak yerel yönetimlerin özgelirleri artırılarak, özgürce harcayabilecekleri gelir kaynaklan sağlanmalıdır. Böylece Anayasa'nın yerel yönetimlere 'görevleri ile orantılı gelir kaynaklan sağlanır.' hükmü de hayata geçirilmiş olacaktır. k) Merkezi yönetimin yerel yönetimler üzerinde uygulanan vesayet denetiminin kapsamı, Fransa'da olduğu gibi yasallık denetimi ile sınırlı tutulmalı, yerindelik denetimine son verilmelidir. 1) Yerel Sayıştaylar kurulması durumunda, yerel yönetimlerin akçal yönden yargısal denetimleri daha etkin bir biçimde gerçekleştirilebilecektir. Sonuç olarak, Türkiye'nin dünyada son yıllarda yaşanan küreselleşme ve yerelleşme gibi olguları, ülke gerek ve gerçeklerini uzak tutmadan özümsemesi, araştırma kapsamında incelenen ülke deneyimlerini ve yukarıda sıralanan önerileri de göz önünde bulundurarak, konuyla ilgili farklı kesimlerin görüş ve düşüncelerin kamuoyunda tartışılması sonrasında daha çağdaş, özerk, etkin ve verimli hizmet sunan yerel yönetimlere kavuşmak amacıyla merkezi yönetimin taşra kuruluşlarını da içine alacak biçimde ivedilikle bütünsel ve köklü düzenlemelere gitmesi gerekmektedir. 359