19. Yüzyılda Darende Kazası'nın fiziki, idari ve sosyo-ekonomik yapısı

Toplumsal yaşamın insan etkinliklerinden müteşekkil olduğunu biliyoruz. İnsan etkinliklerinin bütün alanlarına bakıldığında, toplumun yapısall çözümlemelerinin, tarihsel süreç içerisindeki değişim grafiğinin bilinmesine bağlı olduğu görülecektir. Bu noktadan hareketle temel amacımızı; Osmanlı Devleti'nin yıkılma sürecinde toplum bünyesinde temelde meydana gelen sapmaların düzeltilmesi ve kültürel bütünlüğün sağlanması çabasına katkıda bulunmak olarak ifade edebiliriz. Akademik bir çalışma olarak ele aldığımız 'XTX. Yüzyılda Darende Kazası'nın Fiziki, İdari ve Sosyo-Ekonomik Yapısı' adlı tezin seçilmesinde, Osmanlı Tarihi ile ilgili araştırmalar içerisinde kaza statüsünde monografık bir çalışmanın yapılmamış olması, küçük şehir ya da yerleşim yerlerinin ikinci plana atılması etkili olmuştur. Aynı zamanda doğu, güney ve orta Anadolu kavşağında yer alan Darende'nin idari, fiziki ve sosyo-ekonomik yapısının incelenmeye değer bir yer olduğuna inancımızdır. Konu ele alınırken, tarih araştırmalarında önemli olan Osmanlı arşiv vesikaları kaynak alınmıştır. Tapu Tahrir Defterleri, Temettüat Defterleri, Cizye Defterleri, Nüfus Yoklama Defterleri, Ahkam Defterleri, Şeriyye Sicilleri, Salnameler ve diğer arşiv kaynakları kullanılmıştır. Kaynaklar ele alındıktan sonra birinci bölümde Darende Kazası'nın siyasi tarihine genel bir bakışla tarihi süreçteki yeri anlatılmıştır. İkinci bölümde Darende Kazası'nın yerleşimi ele alınarak fıziki görüntüsü verilmiştir. Kazanın konumu, çevresindeki kaleler, Mahalleler, nahiye, köy ve mezralar ayrı ayrı ele alınarak ayrıntılı bilgiler verilmiş, plan ve haritalarla desteklenmiştir. Aynı zamanda ikinci bölüm içerisinde, dini ve sosyal yapılar incelenmiştir. Cami ve mescitler, tekke ve zaviyeler, eğitim kurumlan, hamamlar, zanaat ve ticaret yerleri ve geleneksel evler ve bölgesel mimari özellikleri ele alınmıştır. Üçüncü bölümde; Kazanın idari yapısı ve nüfusu ele alınmıştır. Kazanın idari statüsü ve idare tarihine ilişkin tespitler verildikten sonra idari coğrafyası ele alınarak merkezi yönetim nezdinde önemi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Tanzimat öncesi ve Tanzimat sonrası kaza yönetimi ele alınarak Darende Kazası'ndaki yönetim değişimi süreci ortaya konulmuştur. Darende Kazası'nda Tanzimat'ın uygulanmasının daha anlaşılır olması için ayrı bir başlıkta ele alınmıştır. Nahiye yönetimi ve Kazaya bağlı nahiyelerdeki değişim ele alındıktan sonra muhtarlıkların kuruluşu ve yönetim fonksiyonu ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, Kazanın toplam nüfusu incelenerek, elde edilen veriler ışığında XVI. yüzyıldan günümüze kadar, nüfus değişimi verilmeye çalışılmıştır. Canlı bir ticari yol üzerinde bulunan Darende kazasında nüfus hareketleri ayrı bir başlıkta ele alınmıştır. Dördüncü bölümde ise; Darende'de ticaret hayatı ve Darendeli tüccarların ticaret yaptıkları merkezler ele alınmıştır. Özellikle bu bölümde verilen bilgiler, Darendelilerin ticaret konusundaki şöhretlerinin günümüze kadar söylenegelmesinin haklılığını destekler mahiyettedir. Son olarak sosyal tabakalaşma ve iktisadi hayat ele alınmıştır. Hane reislerince temsil edilen meslekler ele alındıktan sonra, kaza merkezinde sosyal tabakalaşma ve hane reislerinin mesleklerine göre dağılımı ele alınmıştır. Köylerde sosyal tabakalaşma ve hane reislerinin mesleklerine göre dağılımı, Gayr-i müslümlerde sosyal tabakalaşma ve hane reislerinin mesleklerine göre dağılımı ayrı başlıklarda ele alınarak müslüm ve gayr-i müslümlerin, meslekleri ve kazançları açısından kıyaslama imkanı elde edilmeye çalışılmıştır. Çeşitli meslek gruplarınca elde edilen gelirlerin kaynaklan itibariyle dağılımı ve haneler arası gelir dağılımı incelendikten sonra vergileme ve vergi yükü ele alınmıştır. İlk çağlardan bu yana yerleşim yeri olan Darende'nin Osmanlı sınırlan içerisinde küçük bir yer olmasına nazaran Osmanlı idari mekanizması, şehir yapısı, sosyal ve iktisadi hayatıyla ilgili önemli bilgiler vermektedir. Bu bağlamda çalışmamızın faydalı neticeler vermesini umuyoruz.