Harput platosunda doğal ortam-insan ilişkileri ve doğal çevre planlaması

İnceleme alanını oluşturan Harput Platosu; Doğu Anadolu Bölgesi'nin Yukarı FıratBölümü'nde, Elazığ Ovası ve Uluova'nın kuzeyinde yer almaktadır, Üzerinde tarihi Harputşehrinin de bulunduğu Harput Platosu, 30-40 km. uzunluğunda, 15-20 km. genişliğindedir. Plato, bölgenin morfolojik uzanışına uygun olarak D-B doğrultusunda uzanmaktadır. Ortalama yükseltisi 1450- 1500 m. olan Harput Platosu; güneyden Elazığ Ovası ve Uluova, batıdan Kuzova, kuzeyden bugün büyük ölçüde Keban Baraj Gölü tarafından kaplanmış olanKeban -Pertek Oluğu, doğudan ise Murat Vadisi ile sınırlanmıştır. Harput Platosu, Neotektonik dönem öncesi Alt - Orta Miyosen sonlarında Doğu Anadolu'da yaygın bir şekilde gelişmiş olan dalgalı yüksek bir aşınım düzlüğüne karşılık gelmektedir. Plato, Üst Miyosen ve Pliyosen'de meydana gelen D-B doğrultulu faylanmalarile yer yer yükselmiş ve aşındırılarak alçaltılmıştır. Fay hatları boyunca yükselmiş olan platogüneye doğru çarpılmıştır. Bu nedenle plato tek bir aşınım düzlüğünden meydana gelmeyip, değişik dönemlere ait aşınım düzlüklerinden oluşmaktadır. Platoyu oluşturan aşınım düzlüğünün yapısını temelde Senoniyen yaşlı YüksekovaKarmaşığı'na ait volkanik kayaçlar meydana getirir. Bu karmaşık üzerinde sahaya taşınarakgelmiş, paraallokton bir konum kazanmış bulunan Harami formasyonuna ait kayaçlar yer alır. Platonun orta kesimlerini ise, bazı yerlerde kristalize kireçtaşları, bazı yerlerdeyse doğrudanvolkanik kayaçlar üzerine uyumsuz bir şekilde gelen Orta-Üst Eosen yaşlı KırkgeçitFormasyonuna ait birimler doldurmuştur. nceleme alanı ve çevresinde görülen iklim, karakter açısından Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş özelliği gösterir. Harput Platosu eski bir yerleşim alanı olması dolayısıyla çevresinin asli vejetasyonu olan meşe - ardıç ormanları büyük ölçüde tahrip edilmiştir. Harput Platosu ve çevresi toprak kaynakları açısından oldukça fakirdir. Platonunyaygın topraklarını kalkersiz kahverengi topraklar oluşturmasına karşılık, bu topraklar da özellikle erozyon nedeniyle büyük ölçüde degredasyona uğramıştır. Harput Platosu ve çevresimorfolojik özelliği ve litolojik yapısının daha çok geçirimli ve eriyebilen kayaçlardan meydana gelmiş bulunması nedeniyle su kaynakları bakımından da fakirdir. Plato hemen hemen sürekli akarsulardan yoksun olduğu gibi, mevcut mevsimlik akarsular da genelde plato yüzeyi içine derin bir şekilde gömülmüşlerdir. Harput Platosunda yerleşmenin tarihi günümüzden yaklaşık olarak 4000 yıl eskiye dayanmaktadır. Harput Platosu ve yakın çevresindeki yerleşmeler genellikle köy ve mahalle yerleşmeleri şeklinde olup, su kaynakları etrafında toplanmışlardır. nceleme alanındajeomorfoloji, iklim ve toprak özellikleri yerleşmelerin dağılışına, sahadaki nüfusa ve ekonomik faaliyetlere dolayısıyla insana yön vermekte bazı alanlarda ekonomik faaliyetlerikısıtlamaktadır. Başka bir ifadeyle, Harput Platosu ve çevresinde beşeri faaliyetler doğal ortam özelliklerinin denetiminde gerçekleşmektedir. nceleme alanında yaşayan ve değişik ekonomik faaliyetlerde bulunan insanlar ile doğal ortam arasındaki sıkı bir ilişki vardır. nceleme alanını oluşturan Harput Platosu ve çevresinde, tarım ve hayvancılık ekonomik faaliyetlerin başında gelmektedir. Ancak; su ve toprak kaynaklarının yetersizliği Harput Platosu'nun üzerinde tarımı kısıtlamaktadır. Ayrıca, inceleme sahasında volkanik çıkış merkezlerinden çıkan bazalt lavları, taşlılık nedeniyle araştırma sahasında tarımı kısıtlayan unsurlardır. Bütün bunlarla birlikte, sulanabilen bağ vebahçelik alanlarda sebzecilik ve meyvecilik yoğun olarak yapılmaktadır. Harput Platosu ve çevresinde doğal ortam özelliklerinden kaynaklanan çeşitli derecedeerozyon, taşlılık, tuzluluk, alkalilik, çoraklık, siltasyon, taşkın, yüksek taban suyu, drenaj, heyelan ve kütle hareketleri gibi bazı problemler vardır. Tarihi, kültürel, dini ve doğal potansiyeli ile Harput Platosu turizm açısından Elazığ ve bölgenin en önemli alanlarından birisidir. Elazığ şehrine 5 km uzaklıkta bulunan tarihi Harputşehri de plato üzerinde yer almaktadır. Harput, çevresine göre 500- 700 m.' lik yükseltifarkıyla görüş mesafesi oldukça geniş, çevreye hakim bir özelliktedir. Bir açık hava müzesigörünümünde olan tarihi Harput şehri ve çevresi hemen hemen her dönemden kalma tarihi eserlerin bulunması nedeniyle önemli ve ilginç bir özellik sunmaktadır. Ancak; günümüzde bu özelliklerini yeterince değerlendirememektedir. Ayrıca inceleme alanı ve çevresindeki yer şekilleri ekoturizm açısından da önemli aktivitelerin yapılabileceği bir yapıya sahiptir. Harput Platosu ve çevresi doğal ortam özellikleri açısından genel olarak zengin bir potansiyele sahip olmakla birlikte, bu potansiyelin daha verimli kullanılması için, yer şekilleri, toprak ve su kaynakları, bitki örtüsü ve turizm kaynakları bakımından çeşitli planlamalaratabii tutulmalıdır. nceleme alanında bu çerçevede öncelikli olarak; tarıma açması içinvolkanik arazilerdeki taşların toplanması, oyuntu ıslahı ve yamaç stabilizasyonu yapılması, şiddetli erozyon alanlarında mücadeleye gidilmesi, mevcut ağaçlandırma ve orman alanlarında iyileştirme ve koruma tedbirlerinin alınmasının yanı sıra yeni ağaçlandırmaalanlarının oluşturulması, turizme yönelik olarak da çeşitli rekreasyon alanlarınındüzenlenmesi, sahada mevcut doğal ve tarihi yapıların korunma altına alınması, bazı alanlarınmilli park ve tabiat anıtı olarak düzenlenmesi, Keban Barajı'ndan ise özellikle ulaşım, su sporları ve su ürünlerinden faydalanmaya yönelik projelerin geliştirilmesi yoluna gidilmelidir. Bu doğal ortam potansiyelleri yeterince değerlendirilip planlandığı takdirde Harput Platosu çok daha güzel yaşanılabilir bir alan olacaktır. Bu çalışmada, Harput Platosu'nun doğal ortam özellikleri ile platodaki doğal ortam-insan ilişkilerinin ortaya konmasının yanı sıra; yine bu plato çerçevesinde, ülkemizde bugüne kadar coğrafyacılar tarafından pek fazla üzerinde durulmamış, doğal çevre planlaması çalışmalarına yönelik olarak bir model ortaya konulmaya çalışılmıştır.