İlkeli davranma eğilimi üzerine bir çalışma: Ölçek geliştirilmesi ve ilkeli davranışın benlik kurguları, özgünlük ve psikolojik ihtiyaçlar açısından incelenmesi

Amaç: Bu araştırmada ilkeli davranma kavramı yetişkinler açısından incelenmiştir. İlkeli olmanın hem bir eğilim hem de bir davranış biçimi olabileceği düşünülmüştür. Bu bağlamda, araştırmanın iki temel amacı bulunmaktadır. Birincisi ilkeli olma ile ilişkili bazı bilişsel, duygusal ve davranışsal ögeleri ve kişilik özelliklerini incelemek ve yetişkin bireylerin ilkeli davranma eğilimlerini ölçmede geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmektir. İkincisi ise bu tezin özelinde kavramsal tanımı yapılan ve alt boyutları oluşturulan ilkeli davranma olgusunun benlik kurguları, özgünlük ve psikolojik ihtiyaçlar ile ilişkilerini incelemektir. Bu çerçevede, araştırmanın değişkenleri arasındaki ilişkileri test etmek üzere bir hipotetik model oluşturulmuş ve modele ilişkin hipotezler incelenmiştir. Yöntem: İlişkisel tarama modelinde yürütülen bu araştırmada öncelikle araştırmanın birinci amacına uygun şekilde ilkeli olmaya ilişkin bazı bilişsel, duygusal ve davranışsal ögeler ve kişilik özellikleri incelenmiş ve İlkeli Davranma Eğilimi Ölçeği geliştirilmiştir. Ölçeğin geliştirilmesinde ilk olarak ilkeli davranma eğilimine ilişkin yarı yapılandırılmış görüşme soruları aracılığıyla ilkeli davranışın bireyler tarafından nasıl açıklandığı incelenmiştir. Ardından, madde havuzu oluşturulan ölçek yaşları 18 ile 59 arasında değişen 327 yetişkin bireye uygulanmış ve elde edilen veriler açımlayıcı faktör analizine tabi tutulmuştur. İlk uygulamadan dört hafta sonra, 227 kişinin görüşlerine yeniden başvurulmuş ve ölçeğin test-tekrar test geçerliliği incelenmiştir. Daha sonra, yaşları 18 ile 64 arasında değişen 537 kişiden oluşan başka bir yetişkin gruba yeniden uygulama yapılmış ve ölçeğin faktör yapısı doğrulayıcı faktör analizi ile test edilmiştir. Ayrıca, ölçeğin ölçüt-bağımlı geçerliğinin sınanması amacıyla Sosyotropi-Otonomi Ölçeği ve Portre Değerler Anketi'nden yararlanılmıştır. Araştırmanın ikinci amacı doğrultusunda, ilkeli davranma kavramı ile benlik kurguları, özgünlük ve psikolojik ihtiyaçlar arasındaki ilişkiler betimlenmeye çalışılmıştır. Bu amaçla, İlkeli Davranma Eğilimi Ölçeği, İlişkisel-Bireyci-Toplulukçu Benlik Ölçeği, Özgünlük Ölçeği ve İhtiyaç Doyumu Ölçeği veri toplama araçları olarak kullanılmıştır. Yaşları 18 ile 80 arasında değişen 628 kişiden oluşan yeni bir yetişkin örneklem grubuna uygulama yapılmış ve araştırmanın hipotezlerinin desteklenip desteklenmediği Yapısal Eşitlik Modellemesi ile belirlenmeye çalışılmıştır. Bulgular: Araştırmanın birinci amacı doğrultusunda elde edilen nitel verilere dayalı bulgular kavram haritalarıyla sunulmuş ve kavramların oluşturulmasına katkıda bulunan katılımcı görüşlerine yer verilmiştir. Ardından, geliştirilen ölçeğin faktör yapısının belirlenmesi amacıyla açımlayıcı faktör analizleri gerçekleştirilmiş ve dört alt boyutlu 44 maddeden oluşan beşli likert tipi bir ölçek elde edilmiştir. Ortaya çıkan faktörler sırasıyla 'İlkeli Davranışa İlişkin Kişisel Özellikler ve İlkeli Davranma Motivasyonları', 'İlkeleri Koruma Gayreti', 'Kişisel İlkeler Oluşturma' ve 'İlkeli Davranışın Bilişsel Temeli' olarak adlandırılmıştır. Daha sonra, birinci ve ikinci düzey doğrulayıcı faktör analizlerine başvurulmuş, elde edilen uyum iyiliği indekslerinin kabul edilebilir düzeyde olduğu belirlenmiş ve ölçeğin faktör yapısı doğrulanmıştır. Ölçüt geçerliğine yönelik analizler sonucunda ise Sosyotropi-Otonomi Ölçeği' ve Portre Değerler Anketi'nin İDEÖ'nün alt boyutlarıyla pozitif yönde anlamlı ilişkiler gösterdiği belirlenmiştir. İDEÖ'nün Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı hesaplamalarında ve test-tekrar test analizlerinde ise ölçeğin güvenilir sonuçlar verdiği belirlenmiştir. Tüm bu analizlere ek olarak, araştırmanın ikinci amacına ilişkin hipotezleri test etmek amacıyla 628 kişiden toplanan nicel veriler üzerinde ölçeğin faktör yapısının doğrulanıp doğrulanmadığı yeniden test edilmiş ve uyum iyiliği indekslerinin kabul edilebilir sınırlar dahilinde olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak, nitel ve nicel verilerin analizlerinden elde edilen bulgulardan hareketle, İDEÖ'nün yetişkinlerin ilkeli davranma eğilimlerini belirlemek için kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Araştırmanın ikinci amacına ilişkin hipotezlerin test edilmesi sonucu araştırmanın tüm hipotezlerinin doğrulandığı sonucuna ulaşılmıştır. İlk hipoteze yönelik analiz sonuçlarına göre, İDEÖ'nün tüm alt boyutlarının bireyci, ilişkisel ve toplulukçu benlik kurguları tarafından anlamlı düzeyde açıklandığı belirlenmiştir. Araştırmanın ikinci hipotezi sınandığında, Özgünlük Ölçeği'nin Yansızlık dışındaki tüm alt boyutlarının bireylerin ilkeli davranma eğilimlerinin anlamlı birer yordayıcısı oldukları bulunmuştur. Özgünlüğün Yansızlık alt boyutu İDEÖ'nün yalnızca 'Kişisel İlkeler Oluşturma' alt boyutunu anlamlı düzeyde açıklamıştır. Araştırmanın son hipotezi test edildiğinde ise psikolojik ihtiyaçların İDEÖ'nün 'İlkeli Davranışa İlişkin Kişisel Özellikler ve İlkeli Davranma Motivasyonları' ve 'İlkeli Davranışın Bilişsel Temeli' alt boyutlarının anlamlı birer açıklayıcısı olmadıkları belirlenmiştir. Buna karşın, özerklik ihtiyacının doyurulması 'İlkeleri Koruma Gayreti' alt boyutunu anlamlı düzeyde açıklarken, yeterlik ve ilişkisellik ihtiyaçlarının doyurulması İDEÖ'nün 'Kişisel İlkeler Oluşturma' alt boyutunu anlamlı düzeyde açıklamıştır. Sonuç ve Öneriler: Araştırma kapsamında ilkeli olmaya ilişkin bazı bilişsel, duygusal ve davranışsal ögelerin ve kişilik özelliklerinin olduğu belirlenmiş ve yetişkinlerin ilkeli davranma eğilimlerini ölçebilmek amacıyla bir ölçek geliştirilmiştir. Ölçeğin elde edilmesi ve gerçekleştirilen model testleri sonucunda ilkeli davranma eğiliminin benlik kurguları, özgünlük ve psikolojik ihtiyaçlar tarafından anlamlı bir şekilde açıklandığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu araştırmada, nitel ve nicel verilere dayalı tüm bulgular bir arada değerlendirildiğinde, ilkeli davranma olgusunun hem bir eğilim hem de bir davranış biçimi olarak ele alınabileceğine ilişkin düşüncelerin desteklendiği söylenebilir. Elde edilen bulgular çerçevesinde hem uygulayıcılara hem de araştırmacılara yönelik öneriler sunulmuştur.