Türkiye'de kooperatifçiliğin finansal sorunları ve çözüm önerileri-Pankobirlik örnek çalışması

'Kişilerin ortak ekonomik, sosyal ve kültürel gereksinim ve özlemlerini müştereken sahip olunan ve demokratik kurallarla yönetilen bir işletme vasıtası ile karşılamak için gönüllü olarak oluşturdukları özerk bir örgüt' olarak tanımlanabilen kooperatifler kar amacından çok sosyal amacı gerçekleştirmeye yönelik faaliyette bulunurlar. Ortaklarına ucuz mal ve hizmet temin etmenin yanı sıra ürünlerin piyasada en iyi koşullarda değerlendirilmesini ve en uygun fiyatlarla satılmasını sağlayan kooperatifler ilk defa 1863 yılında Memleket Sandıkları adıyla kurulmuştur. Ancak Mithat Paşa'nın öncülüğünde başlayan kooperatifçilik hareketinin bugünkü şekliyle ülkemizdeki tarihçesini Cumhuriyet dönemi itibariyle başlatmak mümkündür. Tarihteki gelişim sürecine bakıldığında Türkiye'de kooperatifçiliğin pek fazla gelişme kaydedemediği görülmektedir. Bunun asıl nedeni ise ülkemizde kooperatifçilikle ilgili temel sorunların dahi hala çözülmemiş olmasıdır. Finansman, üst örgütlenme, mevzuat, denetim ve eğitim sorunları olmak üzere beş bölüme ayrılan bu temel sorunlar çözülmedikçe dünyadaki kooperatifçilik alanında kaydedilen gelişmelere ulaşılamayacaktır. Finansmanın bir kısmını özkaynaklardan, büyük bir bölümünü de yabancı kaynaklardan sağlayan kooperatifler kaynak yetersizliği içindedir. Ortaklarının düşük gelir sahibi kişiler olması, yasayla ortaklık payı tavanına sınır getirilmesi, sınır getirilmemiş olsa dahi ortakların bu miktarı ödeyecek güçte olmaması nedeniyle özkaynakları sınırlı olan kooperatifler aynı zamanda yetersiz özkaynakları nedeniyle bankalardan ya da diğer 176 kuruluşlardan kolaylıkla kredi temin edememektedir. Finansman sorununun temelini oluşturan bu unsurların yeterli düzeye getirilmesi için en iyi yol kooperatiflerin kendi finansal kuruluşlarını oluşturmalarıdır. Diğer bir deyişle finansmanına ve yönetimine kooperatif ve üst kuruluşların egemen olacağı bir Kooperatifler Bankası kurulmalıdır. Gerek uluslararası ilişkilerde gerekse yurtiçi piyasalarda etkinliği arttırmak için kooperatifler üst örgütlerini kurmalı ve birim olarak gerçekleştiremedikleri tüm faaliyetleri karşılıklı yardım ve destekle yerine getirmelidirler. Bunun dışında kooperatif ortaklarına, yöneticilere ya da kooperatiflerle ilgili görevlilere gerekli eğitim verilmeli, teoriden çok uygulamaya yönelik eğitim programları hazırlanmalıdır. Kooperatifçilikle ilgili kamu kuruluşları arasındaki koordinasyon eksikliği nedeniyle ortaya çıkan çelişkilerin giderilmesi için Kooperatifler Bakanlığı kurulmalı, kooperatiflerle ilgili düzenlenen dört ayrı yasa yerine günün koşullarına uygun, kooperatifçilik hareketinin demokratikleşmesini sağlayan tek bir çerçeve yasa çıkarılmalıdır. Devlet tüm bu sorunların çözümünde kooperatiflere gerekli yardımı yapmalı, özellikle kuruluş dönemlerinde finansal destek vermeli ancak gelişme aşamasında bu desteği çekmelidir. Özellikle kooperatiflerin yönetimine karışmamalı, demokratik yapılarına zarar vermemelidir. Ayrıca bir KİT olan Türkiye Şeker Fabrikaları A. Ş özelleştirilmeli ve 27 pancar kooperatifinin üst kuruluşu ve 3 özel şeker fabrikasının sahibi olan Pankobirlik'e devredilmelidir. 177