Hububat borsalarının gelişimi için umumi mağazacılık sistemi ve makbuz senetlerinin incelenmesi

Türkiye'de ilk kez 1891 yılında İzmir Ticaret Borsasının kurulmasıyla başlayan tarımsal ürünlere dayalı borsacılık hareketi aradan geçen yüzyılı aşkın süre içerisinde sayılan 97'ya çıkmasına rağmen fonksiyonel ve işlevsel açıdan beklenen gelişmeyi gösterememiştir. Gelişmiş ülkelerde, borsalardan gerek tarım, ticaret ve sanayi sektörleri arasında belirli bir uyumun sağlanmasında ve gerekse tarımsal ürünlerin fiyatlarının gerçekçi bir şekilde oluşmasında etkin bir şekilde yararlanılmakta ise de Türkiye'de Ticaret Borsalarının ekonomide işlevinin yetersiz olduğu gerek fiyatların oluşmasında ve gerekse tarımsal ürünlerin ticaretinde önemli bir paya sahip olmadıkları görülmektedir. Bu kapsamda, ürün borsacılığının serbest piyasa ekonomisi içinde tüm fonksiyonları ile uygulama alanı bulabilmesi için ürün borsacılığının önemli bir gereğini oluşturan tarımsal ürünlerin fiili teslim yerine kıymetli kağıtlarla alım - satımının yapılabilmesine imkan sağlayan makbuz senetleri sistemi ve üretici adına ürünü muhafaza etmek için kurulan lisanslı depoculuk sistemi incelenmiştir. Üretici adına ürün depolayarak, talep halinde aynı kalite ve miktardaki ürünü, depolama masraflarını kestikten sonra ürün sahibine teslim eden tarımsal ürünler umumi mağazalarında aranan şartları; Umumi Mağazanın yeterli mali güce sahip olması, temizleme, kurutma, analiz etme ve tahılı sınıflandırma gibi depolanacak ürünün vasfına uygun teknik donanım ve niteliklere haiz olması, ürünü zamanla bozulmayacak ve daha farklı kalitedeki ürünle karışmayacak şekilde muhafaza etmesi, şeklinde sıralayabiliriz. Umumi Mağazaların kuruluş aşamasında ve faaliyetleri sürdürürken mali yeterliliği, teknik donanımı Devletin ilgili kurumları aracılığıyla sürekli denetlenmelidir. Ayrıca, teminat zorunluluğu, sigorta, Umumi Mağaza fonu gibi yaptırımlar Umumi Mağazanın bir banka gibi görülüp, işlemesi ve kullanıcılarda güven oluşturabilmesi için temel gerekliliklerdir. 160 Ürünü temsilen düzenlenen ve ürünün depodan çıkmadan ticaretine olanak sağlayan makbuz senetleri gelişmiş ülkelerde menkul kıymet borsalarında işlem görmekte, bu kağıtlar ürünün nihai teslim aşamasına kadar yatırım ve spekülatif amaçlarla el değiştirerek piyasaya likidite ve derinlik kazandırmaktadır. Ayrıca, ürünün mülkiyet ve rehin hakkını temsil eden bu senetler aracılığıyla yurt içi ve yurt dışı piyasalardan kredi temin etme olanağına sahip olan üretici, ürününü fiyatlar yükseldiği dönemde satabilmektedir. Ülkemizde de spot ve vadeli işlem piyasalarının gelişmesi, hububat fiyatlarının serbest piyasada oluşması için bu tür finansal enstrümanlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu bağlamda, 03/04/ 1997 tarihinde çıkarılan kanun ile borsalar ve diğer kuruluşlarca düzenlenen makbuz senedi, varant veya malı temsil eden diğer senetlerin cirosu suretiyle borsalarda alım - satımına imkan verilmiştir.. Ancak bu sistemin kurulabilmesi için öncelikle, yasal alt yapının tamamlanması, genel ekonomik çerçevenin uygun olması, güvenilir umumi mağazaların varlığı, destekleme politikalarının doğrudan fiyat belirleme yerine farklı biçimlere kaydırılarak serbest piyasada fiyat oluşumuna olanak tanıması, makbuz senetlerinin sadece temsil ettikleri ürünün nihai teslimi aşamasında vergiye tabi olmaları, ticarete konu ürün vasıflarının Dünya standartlarına uygun olarak tek bir kurumca belirlenmesi ve üretimin bu yönde desteklenmesi gerekmektedir. Umumi Mağaza kurmak maliyeti yüksek olan bir yatırımdır. Serbest girişimcilerin bu piyasayı mevcut koşullarda cazip görmeyecekleri açıktır. 1938 yılından bu yana hububat destekleme alımı ile ticareti yapan Toprak Mahsulleri Ofisi, 4.5 milyon ton'luk depolama kapasitesi, deneyimli personeli ve teknik donanımı ile Umumi Mağazacılık ve Makbuz Senetleri sisteminin Türkiye'de kurulup genişletilmesi aşamalarında anahtar kurum niteliğindedir. Sonuç olarak, Makbuz Senetlerinin ticarete konu olarak ürün borsaların gelişmesini sağlamaları için sistemi destekleyen hukuksal düzenlemelere ihtiyaç olduğu kadar destekleme alımlarının yapısının değiştirilmesine ve ticarete konu ürün vasıflarının belirlenmesine öncelikle ihtiyaç duyulmaktadır.