Küçük ve orta ölçek imalat firmalarında olgunluk modeli: beyaz eşya sektöründe bir uygulama

İletişim, etkileşim ve bağlantılılık Dünya'nın her geçen gün küreselleşme oranının artması ile birlikte insanlar, kurumlar ve ülkeler için en önemli yetkinlik olmaya başlamıştır. Günümüzde teknolojide gerçekleşen değişimlerle tüketim alışkanlıklarında ve gereksinimlerinde ciddi değişimler oluşmuştur. Endüstri Devrimi olarak tanımlanan bu geçiş dönemleri insanlık ve ekonomi tarihinde büyük önem arz etmektedir. Dünya sanayi tarihi dört ana devrim noktası ile açıklanmaktadır. 18'inci yüzyılda sanayide buhar makinalarının kullanılmaya başlanması ile ilk mekanik dokuma tezgahı icat edilmiş böylece sanayide mekanikleşme ilk sanayi devrimini başlatmıştır. İkinci sanayi devrimi seri üretim gerçekleştiren montaj hatlarının 19'uncu yüzyıl sonlarında kullanılmaya başlaması ile gerçekleşmiştir. Bilgisayarların hayatımıza girmesi ile elektronik ve otomasyon uygulamaları sanayideki yerini almıştır. 1960 sonrasında başlayan üçüncü sanayi devrimi ile robot ve otomasyon sistemleri sanayide kullanılmaya başlanmıştır. Endüstri 4.0 olarak da adlandırılan dördüncü sanayi devrimi; hayatımıza nesnelerin interneti sokarak nesnelerin ve insanların hem kendi içinde hem de birbirleri arasında ağ yapılarının kurmasını sağlamıştır. Bu bağ ile bağlantılılık, iletişim ve karar destek sistemleri büyük önem kazanmıştır. Yayınlanan çalışmalarda Endüstri 4 .0'ın gerçekleşmesini sağlayan dokuz ana tetikleyici teknoloji olduğu belirtilmektedir. Otomasyon ve robot, simülasyon, yatay ve dikey bütünleşme, nesnelerin interneti, siber güvenlik, bulut, eklemeli üretim, zenginleştirilmiş gerçeklik ve büyük veri analizi hayatımıza her geçen gün daha çok girmektedir. Sanayide yaşanan bu gelişmeler ile firmaların sistemlerini hem yatay hem de dikey boyutunda bütünleştirmesi gereksinimi hissedilmektedir. Dikey bütünleşme satış, ürün geliştirme, satın alma, üretim, lojistik, bilişim teknolojileri gibi firmanın iç birimlerinin kendi içinde siber fiziksel sistemlerle bütünleşmesi olarak tanımlanmaktadır. Yatay bütünleşme ise firmanın tedarikçileri ve müşterileri ile bilişim teknolojileri alt yapılarını ortak bir ağda toplamasını ve birbiri ile anlık olarak iletişim kurabilmesini sağlamaktadır. Yatay ve Dikey Bütünleşme firmalarda Endüstri 4 .0'ın uygulanabilir olması için en önemli yapı taşlarından biridir. Firmaların Endüstri 4.0 çalışmalarına başlamadan önce birçok bölümün ve paydaşın etkilenmesi sebebiyle bir değerlendirmeye ve göstergeye gereksinim duyulmaktadır. Olgunluk Modelleri firmaların bu gereksinimlerine karşılık vermektedir. Olgunluk modeli kuruluşların içinde veya çevresinde oluşan talepleri ve gereklilikleri göz önünde bulundurarak iyileştirmelerin gerçekleştirilmesi için özellikle kurumun değerlendirilmesini de içeren süreçler, araçlar ve tekniklerin bütünü olarak tanımlanmaktadır. Olgunluk modelleri ilk olarak bilişim teknolojisi sektöründe kullanılmıştır. Günümüzde olgunluk modelleri; risk değerlendirmede, ürün yaşam döngüsü yönetiminde, süreç ve performans yönetiminde, sürdürülebilirlikte, satın alma ve tedarik yönetiminde ve üretim alanlarında kullanılmaktadır. Yapılan literatür çalışmasında yaygın olarak üç ana olgunluk modeli kullanıldığı gözlemlenmiştir. İş Yapabilme Yeteneği Olgunluk Modeli, Yazılım Mühendisliği Enstitüsü tarafından 1986 ile 1991 yılları arasında geliştirilmiştir. CMM yazılım süreçlerinin optimizasyonuna odaklanmakla birlikte ilk geliştirilen ve en yaygın olarak kullanılan olgunluk modellerinden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Avrupa Kalite Yönetim Vakfı Mükemmellik Modeli, Avrupa Kalite Yönetim Vakfı tarafından 1993 yılında geliştirilmiştir. EFQM Mükemmellik Modeli kuruluşların tüm süreçlerine odaklanarak kurumdaki tüm organizasyonların yüksek kalite beklentisi ile inceleyen ve gelişimleri için aksiyonlar oluşturan yapı olarak tanımlanabilir. İş Yapabilme Yeteneği Olgunluk Modeli Bütünleşmesi ise CMM modelinin gerçekleştirmiş olduğu yüksek başarı sonrasında 2001 yılında diğer iş süreçlerine uygulanması amacı geliştirilmiştir. CMMI firmaların örgüt içi tüm iş süreçlerine odaklanarak tanımlanması, ölçülmesi ve geliştirilmesi için CMM altyapısını kullanarak bir model oluşturmaktadır. Olgunluk modelleri düzey ve boyut olmak üzere iki açıda değerlendirilmektedir. Yapılan literatür taramasında üç, dört, beş ve altı düzeyden oluşan çalışmalar bulunmaktadır. Oluşturulmuş olan olgunluk modeli Düzey 1; Başlangıç, Düzey 2; Tekrarlanabilen, Düzey 3; Tanımlı, Düzey 4; Nicel Olarak Yönetilebilen ve Düzey 5; Optimize olmak üzere beş düzeyden oluşmaktadır. Düzeylerin yanında litertürde birçok farklı boyut vardır. İlgili boyutların çeşitliliği ihtiyaca ve sektöre göre değişiklik göstermektedir. Çalışmada Strateji ve Politika, İnsan ve Kültür, Organizasyon ve Süreçler, Bilişim Teknolojileri, Ürünler ve Müşteriler olmak üzere beş boyut kullanılmıştır. 2018 Küresel Rekabet Raporu'na göre genel sıralamada Türkiye 140 ülke arasında 61'inci sıradadır. Makroekonomik istikrar göstergesinde Türkiye 140 ülke arasıdan 116'ıncı sırada bulunmaktadır. Bununla beraber işgücü piyasası verimliliğinde aynı ülkeler arasında Türkiye 111'inci sırada kendine yer bulmuştur. İnovasyon göstergesine baktığımızda Türkiye 47'inci sırada bulunmaktadır (WEF, 2018). Devlet Planlama Örgütü'nün verilerine göre Türkiye'nin 2017 yılı Gayri Safi Yurt İçi Hasılası 3,1 Trilyon Türk Lirası olarak belirtilmiştir, bu gelirin içindeki sanayiinin payı ise 640 Milyar Türk Lirasıdır (Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 2019). TÜİK verilerine göre ise 2018 yılı 15-64 yaş arası toplam çalışan sayısı 27.8 Milyon'dur ve bu çalışanların %18'ine karşılık gelen 5,8 Milyon'u imalat sektöründe çalışmaktadır (TUİK, 2019). Türkiye'nin küresel rekabet piyasasında konumunu yukarıya çıkarmak için yapılacak en önemli hamle imalat sektöründeki firmaların Endüstri 4 .0'a olabildiğince hızlı ayak uydurmasıdır. Küçük ve orta büyüklükte işletme, yıllık ortalama en az 250 kişi istihdam eden ve net satış hasılatı veya mali bilançosundan herhangi biri 125 Milyon Türk Lirasını aşmayan kurumlar olarak tanımlanabilir (KOSGEB, 2019). Avrupa Komisyonu KOBİ'yi tanımlarken 250 kişiden az çalışanı olan ve yıllık cirosu 50 Milyon Euro'nun altında olan veya toplam mali bilançosunun 43 Milyon Euro'yu aşmayan işletmeler olarak tanımlamaktadır (European Commission, 2019). KOBİ'ler Türkiye'deki tüm işletmelerin %99,83'ünü oluşturmaktadır. İmalat sektörü ise tüm işletmelerin %9'unu oluşturmakta ve sektördeki KOBİ oranı %99, 89 ile nerdeyse aynı değerdedir (KOSGEB, 2019). Bu değerler göstermektedir ki KOBİ'ler Türkiye Ekonomisinin en önemli parçalarından biridir. İmalat Sanayii firma sayısına göre Türkiye'nin en önemli 5 sektöründen bir tanesidir. Bir sonraki bölümde bahsedilecek olan önerilen olgunluk modeli Türkiye ekonomisine katkı sağlaması amacı ile KOBİ'ler için hazırlanmıştır. Olgunluk Modeli Küçük ve Ortak Ölçek İşletmeler baz alınarak hazırlanmıştır. KOBİ Olgunluk Modeli olarak adlandırdığımız model beş düzey ve beş boyuttan oluşmaktadır. Değerlendirmeyi gerçekleştirmek için hazırlanan soru listesi 84 sorudan oluşmaktadır. KOBİ Olgunluk Modeli beyaz eşya sektöründe üretim yapan 23 plastik proses firmasına uygulanmıştır. Uygulama yapılan 23 firma 4 farklı lokasyonda beyaz eşya ana sanayilerine üretim yapmaktadır. Çalışma KOSGEB'in standartlarına göre küçük, orta ve büyük ölçek firmaları kapsayacak şekilde gerçekleştirilmiştir. Analiz sonuçlarına göre değerlendirilen firmaların genel olgunluk düzeyleri, bölgesel olgunluk düzeyleri ve firmanın ölçeğine göre olgunluk düzeyleri karşılaştırılmıştır. Firmaların ölçek düzeyi ile olgunluk düzeyi doğru orantılıdır. Bununla birlikte bölgesel olarak beyaz eşya sektöründeki olgunluk düzeyleri arasında küçük farklar vardır. Çalışmada beyaz eşya sektöründeki KOBİ statüsündeki tedarikçilerin olgunluk düzeyinin belirlenmesi ve firmaların Endüstri 4 .0'a uygun büyük işletme düzeyine gelebilmesi için bir yol belirlenmesi hedeflenmektedir.