Aile şirketlerinde yönetim kurullarının profesyonelleşmesi: Bir inceleme

Kurumsal yönetim; bir şirketin, vizyon, misyon hedefleri doğrultusunda, kişilere bağlı olmadan varlığını sürdürebilmesi amacıyla oluşturulan bir sistem olarak tanımlanmakta ve günümüz rekabet koşullarında şirketlerin belli bir büyüklüğe ulaşması neticesinde kaçınılmaz olarak görülmektedir. Şirketler belirli bir bürokratik düzen, tanımlanmış roller, hedefler ve stratejiler, kısacası detaylı bir şirket yapısı oluşturarak kurumsallaşmakta; kurumsallaşmanın başarıyla uygulanması amacıyla da profesyonel yönetimin gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Profesyonel yönetim, bilimsel yönetim ilkelerinin uygulanması ve etkin bir yönetim kurulunun varlığı ile sağlanmaktadır. Aile şirketlerinin dünyadaki en büyük ve başarılı şirketlerin yüzde kırkını oluşturması (Ateş, 2005) ve Türkiye'deki şirketlerin büyük kısmını aile şirketlerinin oluşturmasıçalışmamıza aile şirketlerinin eke alınması konusunda yön vermiş olup, kurumsallaşma ve profesyonel yönetime geçiş, günümüzde aile şirketleri için incelenmeye değer bir konu olarak görülmektedir. Bu doğrultuda, aile şirketlerinde yönetimin ve yönetim kurulunun profesyonelleşme sürecinde incelenmesi hedeflenmiş ve konumuz 'Aile Şirketlerinde Yönetim Kurullarının Profesyonelleşmesi: Bir İnceleme' olarak şekillenmiştir. Yönetim kurullarının şirketleri aktif biçimde yönetmesi ve temsil merci olarak yönlendirmesi; uzun vadede hissedarlarına sürekli kazanç sağlamak amacıyla üst düzey karar alma ve yürütme konusunda fayda sağlaması (TÜSİAD, 2002), profesyonelleşme sürecinde yönetim kuruluna verilmesi gereken önemi göstermekte ve şirketlerin yönetim organı olan yönetim kurulunun detaylı olarak incelenmesi hedeflenmektedir. Bu doğrultuda yönetim kurulunun ve kurulu oluşturan yöneticilerin vasıfları önem kazanmaktadır. Çalışmamızda, aile şirketlerinde yönetim kurullarının profesyonelleşmesininincelenmesi amacıyla yönetim kurulu yapısall özelliklerinin ve şirketlerin bazı özelliklerinin incelenmesi hedeflenmiştir. Çalışmamız, Türkiye'de kurumsallaşma düzeyi en fazla olduğu düşünülen İMKB'de yer alan aile şirketlerini kapsamakta, bu şirketlerin en kurumsal şirketler olarak bilinmesi nedeniyle yönetim kurullarının profesyonelleştiği düşünülmektedir. Aile şirketlerinde yönetim kurulu yapısının değişmesi ile profesyonel yöneticilerin incelenmesi gerektiği düşünülmektedir. Aile şirketlerinin yönetim kurullarında aileye mensup yöneticilerin ağırlıklı olarak yer aldığı bilinmekte, bu sayede yönetimde süreklilik ve kararlılık olduğu ve motivasyonun güçlü tutulduğu sonucuna ulaşılarak, şirkete fayda sağladığı düşünülmektedir. Ancak duygular yerine mantık ile hareket etme, tarafsız davranabilme, performans değerlendirme gibi konularda yönetimsel sıkıntıların olması veya olması ihtimali nedeniyle aileden olmayan profesyonel yöneticilerin incelenmesi hedeflenmiştir. Temel hedefin, aile şirketlerinde yönetim kurullarının profesyonelleşme düzeyinin belirlenmesi olan çalışmamızda, profesyonelleşme düzeyinin belirlenmesinde aile üyesi olmayan yöneticilerin sayısı ve oranından yer alanılmıştır. Profesyonelleşme düzeyi ile ilişkili olarak şirketlerin yaşı, ölçeği ve performansı, yönetim kurulu büyüklüğü, yönetim kurulunu oluşturan aile üyesi olmayan yöneticiler ve çift görevliliğin incelenmesi hedeflenmiş olup, bu doğrultuda varsayımlar geliştirilmiştir. Çalışmamızda İMKB'ye kote aile şirketleri, bağımsız aile şirketi ve gruba bağlı aile şirketi olmak üzere iki türde ele alınmıştır. Söz konusu şirketlerde kurumsal yönetim uygulamalarının olması neticesinde, profesyonelleşme düzeyinin yüksek olması; ölçek, yaş ve performansın profesyonelleşme düzeyi ile doğru orantılı olması, yönetim kurulu büyüklüğünün beklenen düzeyde çıkması, çift görevliliğin kurulda olmaması beklenmekte ve kurulda yer alan aile üyesi olmayan yöneticilerin profesyonelleşme düzeyine etkisinin incelenmesi hedeflenmektedir. Aile şirketlerinin ölçek ve yaşlarının artması sayesinde profesyonelleşme düzeylerinin artacağı beklenmektedir. Özellikle borsaya kote şirketlerin belirli bir büyüklükten ve yaştan sonra borsaya girdikleri kanaatine varılmış, bu doğrultuda profesyonel yöneticiler ile çalışmayı tercih ettikleri düşüncesinden yola çıkılarak ölçek ve yaş, profesyonelleşme düzeyi ile ilişkilendirilmiştir. Borsaya kote aile şirketlerinde yüksek performans ile profesyonel yöneticiler arasında olumlu bir ilişki olduğu düşünülmektedir. Performansın yüksek olması sonucunda yönetimsel risk almamak adına profesyonel yöneticilerin yönetim kurullarında ağırlıklı olarak yer alması ve bu sayede performans düzeyinin korunması veya yükseltilmesi beklenmektedir. Söz konusu şirketlerde profesyonelleşme düzeyinin yüksek olacağı beklenmekte ve dolayısıyla performans ile profesyonelleşme düzeyi arasında olumlu yönde bir ilişkinin olması beklenmektedir. Profesyonelleşme düzeyinin, bağımsız aile şirketleri ve gruba bağlı aile şirketleri için farklılık göstermesi beklenmekte, Türkiye'nin en kurumsal kesimi olduğu düşünülen aile holdinglerinin çok çeşitli sektörlerde faaliyet göstermesi ve yüksek iş hacmine sahip olması (Üsdiken ve Yıldırım-Öktem, 2008) nedeniyle yüksek profesyonelleşme düzeyine sahip olması beklenmektedir. Bu doğrultuda gruba bağlı şirketlerin yönetim kurullarında aile üyesi olmayan yöneticilerin yüksek düzeye sahip olacağı düşünülmektedir. Yönetim kurulu büyüklüğünün de profesyonelleşme düzeyi ile ilişkili olduğu düşünülmekte; az sayıda kişiden oluşan yönetim kurullarında karar alma ve uygulamada hızlı davranıldığı, çok sayıda kişiden oluşan yönetim kurullarında ise bilgi ve deneyim önem verildiği düşünüldüğünde, aile şirketi olmayan şirketlere oranla bağımsız yöneticiler bulundurma konusunda daha çekingen davranıldığı, bağımsız yönetici yerine güvenilir aile üyelerine ağırlık verildiği düşünülmektedir. Araştırmamıza dahil olan İMKB şirketlerinin sayıca fazla olması nedeniyle (2009 yılında 325 adet şirket bulunmaktadır), istatistiksel analiz yapılmış, regresyon ve korelasyon analizlerinin sonuçları ele alınmıştır. Hedefler ve beklentiler, analiz sonuçlarına göre değerlendirilmiştir. Yapılan analiz sonucunda, aile şirketlerinde profesyonel yöneticilerin oranından yola çıkılarak belirlenen profesyonelleşme düzeyi, yukarıda bahsedilen faktörlerle ilişkilendirilmiş ve bir takım anlamlı sonuçlara ulaşılmıştır. Özellikle aile şirketlerinde performans, yönetim kurulunda genel müdürün varlığı ve çift görevlilik, yönetim kurulunda merkez-grup şirket yöneticileri ve bağımsız yöneticilerin varlığı ile profesyonelleşme düzeyi arasında anlamlı ilişkilerin olduğuna kanaat getirilmiştir. Yönetim kurulu profesyonelleşme düzeyine; şirket performansının olumlu, yönetim kurullarında genel müdür bulunmasının olumlu, kurulda çift görevlilik olmasının olumsuz, kurulda merkez-grup şirket yöneticileri ve bağımsız yöneticilerin bulunmasının olumlu etkisi olduğu sonucuna varılmıştır. Analiz sonuçlara bakıldığında tüm varsayımlar anlamlı görünmemektedir. Şirketlerin ölçeği, yaşı, yönetim kurulu büyüklüğü ile profesyonelleşme düzeyi arasındaki ilişki anlamsız görünmektedir. Bir başka ifade ile aile şirketlerinde profesyonel yönetici istihdamı büyük ölçekli ve fazla yaşa sahip şirketler için çok önemli bir adım olarak görülmemekte, şirketlerin ölçeği ve yaşı artsa bile profesyonel yönetici bulundurma fikrine uzak durulabilmektedir. Yönetim kurulu büyüklüğü ise, analiz sonucunda profesyonelleşme sürecinin bir ürünü olarak ifade edilememekte, yönetim kurulu sayısının arttırılması için profesyonel yöneticiler dışındaki yöneticilerden yararlanıldığı ihtimali düşünülmektedir. Çalışmamızda, araştırma sonuçlarına göre dikkat çeken bazı hususlar görülmektedir. Bunlar; bağımsız yönetim kurulu üyelerinin aile şirketlerinde diğer şirketlere oranla yüksek düzeyde olması, çift görevli genel müdür düzeyinin düşük olması, aile mensubu çift görevli genel müdür düzeyinin de düşük olması, genel müdürlerin çoğunlukla yönetim kurulunda yer alması, gruba bağlı şirketlerde merkez ve grup şirket yöneticilerinin yüksek düzeyde olması olarak görülmektedir ve bu gelişmeler yönetim kurullarında olumlu yönde bir değişim sürecinin olduğuna işaret etmektedir. Türkiye'de yer alan şirketlerin neredeyse tamamının aile şirketi olması ve profesyonel yönetimin günümüz şirketleri için performans ve rekabet açısından önem kazanması nedeniyle, aile şirketlerinin profesyonelce yönetilmesi hem şirketlerin kendisi için hem de ülkemizdeki ekonomik yapılanma için önemli bir noktada durmaktadır. Aile şirketlerinin mevcut koşullar dahilinde başarılı olarak faaliyet gösterebilmesi ve şirketlerin iyi planlanmış yönetim devri sayesinde gelecekteki bekası adına profesyonel yöneticilerden yararlanılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu doğrultuda aile şirketlerinin yönetim kurullarında bağımsız üye bulunmasının, çift görevlilik olmamasının, genel müdürün bulunmasının, gruba bağlı şirketlerde merkez-grup yöneticisi varlığının şirkete olumlu getiriler kazandıracağı ve hatta profesyonel yöneticilerin arttırılması sayesinde şirket performansının artacağı düşünülmektedir. Çalışmamızda, aile şirketlerinde yönetim kurullarının profesyonelleşme düzeyleri ile anlamlı ve anlamsız ilişkili olan faktörler detaylı olarak ele alınacaktır. Çalışmamızın ilk bölümünü aile şirketlerin yönetim kurullarında profesyonel yönetim süreci ve özellikleri, profesyonel yöneticiler ve özellikleri oluşturacak, ikinci bölümünü konuyla ilgili yazın taramasında elde edilen bulgular oluşturacak, üçüncü bölümünü ise konuyla ilgili yapılan araştırma doğrultusunda varsayımların analizi oluşturacaktır. Çalışmamızın son bölümünde aile şirketlerinin yönetim kurullarında profesyonelleşmeye dair umulan ve bulunan sonuçlar ele alınacaktır ve tartışılacaktır.