ISO 9000 kalite güvence sistemine yönelik olarak yapılan iç denetimin gerçekleştirilmesinde ve başarı ölçümlenmesinde bir uzman sistem yaklaşımı

Bu çalışmada ISO 9000 Kalite Güvence Sistemi'ne yönelik olarak yapılan iç denetimlerin gerçekleştirilmesi ve basan ölçümlenmesine yönelik bir uzman sistem yaklaşımı önerilmiştir. Bu uzman sistem yaklaşımının amacı, ISO 9000 KGS'nin denetlenmesi konusunda uzman olan kişilerin bilgi ve tecrübesini, uzman olmayan kişilerin kullanımına sunmak, uzman olan kişilere karar desteği sağlamak ve kuruluşlarda hayata geçirilmiş olan ISO 9000 KGS'nin farklı bir yöntemle başarısını ölçmek olarak belirlenmiştir. Çalışma kapsamında, yapay zeka ve uzman sistemler, önerilen uzman sistem yaklaşımının kurulması ve uygulama süreçleri ele alınmıştır. Çalışma 7 ana bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde, ISO 9000 KGS'lerinin önemi vurgulanmış ve bu alanda bir uzman sistem yaklaşımına gereksinim duyulmasının nedenleri açıklanmıştır. Genel olarak yapay zeka ve bilgi mühendisliğinin incelendiği ikinci bölümde, yapay zeka ve bilgi mühendisliği tanımlamaları yapılmış, yapay zekanın tarihsel gelişimi ve geleceği incelenmiş, bilgi edinimi ve temsili ile bilgi mühendisliği konulan ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, uzman sistem kavramı tanımlanmış, tarihçesi, yararlan ve zayıf yönleri incelenmiştir. Uzman sistem yapısmda bulunan bilgi tabanı, çalışma belleği, çıkanm mekanizması, açıklama düzeneği, bilgi toplama bileşeni ve kullanıcı arabirimi konulanımı incelendiği bu bölümde, uzman sistem geliştirme süreci de ele alınmıştır. ISO 9000 KGS'leri ve iç denetimler hakkında detaylı bilgilerin verildiği dördüncü bölümde ISO 9000 KGS'i ve uzman sistemler ile ilgili yazın taramasına da yer verilmiştir. Beşinci bölümde, ISO 9000 KGS'ne yönelik olarak yapılan iç denetimlerin gerçekleştirilmesi ve basan ölçümlenmesine yönelik bir uzman sistem yaklaşımı önerilmiştir. Önerilen uzman sistem yaklaşımının ana elemanlan ve geliştirme süreci bu bölümde incelenmiştir. Aitmcı bölümde, önerilen uzman sistem yaklaşımının iki işletmede uygulanma süreci ve elde edilen sonuçlar sunulmuştur. Çalışmanın yedinci ve son bölümünde ise sonuçlar sunulmuş ve önerilen uzman sistem yaklaşımı ile ilgili öneriler ve gelecekte yapılabilecek çalışmalar dile getirilmiştir. İnsanın düşünme yapısını anlamak ve bunun benzerini ortaya çıkaracak bilgisayar işlemlerim geliştirmeye çalışmak olarak tanımlanan yapay zeka konusundaki ilk çalışmalar 1950'lerde Shannon ve Turing'in bilgisayarlar için satranç programlan yazmalarına kadar dayanmaktadır. Zaman içerisinde insan zekasını taklit etmede karşılaşılan zorluklar, her sorunu çözecek genel amaçlı programların geliştirilmesi yerine belirli bir uzmanlık alanındaki bilgiyle donatılmış programların geliştirilmesi fikrini doğurmuş ve kısa sürede uzman sistemler adı verilen programlar geliştirilmiştir. Uzman sistemler, karmaşık problemleri çözmek için uzman bilgisini ve tecrübesini kullanan, insan uzmanlar gibi başarım gösterebilen, yazılım ve donanımdan oluşan bilgi tabanlı sistemlerdir. Uzman sistemler ile ilgili ilk çalışmalar 1950'li yılların sonlarında başlamış olup, bu alandaki öncü proje DENDRAL'dir. Bu proje 1965'de E. Feigenbaum ve meslektaşları tarafından Amerika Birleşik Devletleri'nde Standford Üniversitesi'nde bir kimyagere, organik bir bileşiğin yapısını, kitle spektrogramının ve ham kimyasal formülünün verileriyle bulması için, yardımcı olmak üzere başlatılmıştır. Bu tarihlerden günümüze kadar tıptan, imalat sistemlerine, kimyadan, jeolojiye kadar çeşitli alanlarda uzman sistem teknolojilerine başvurulmuştur. Uzman sistemlerin maliyet düşürmesi, verimlilik artışı sağlaması, hata oranlarım azaltması, tehlikeli ortamlarda çalışma imkanı vermesi, zamandan tasarruf sağlaması, yapılan işin kalitesinin artırılması gibi yararlan yanında; bilgiye ulaşma ve problem alanının seçiminde güçlüklerle karşılaşılması, bakım ihtiyacı duyması, ve işletmelerde kullamcılann sistemi kabulü esnasında engellerle karşılaşılması gibi zayıf yönleri de mevcuttur. Bu çalışma esnasında problem alam olarak ISO 9000 KGS'ine yönelik yapılan iç denetimlerin gerçekleştirilmesi ve KGS'nin başansının ölçümlenmesi seçilmiştir. Bu problem alanının tespit edilmesinde, uzman sistemler, ISO 9000 KGS'leri, ve iç denetimler ile ilgili yapılan yazın araştırmalan ve bu konulardaki uzman kişilerin görüşleri önemli rol oynamıştır. Problem alanının tespitinden sonra bu çalışma esnasında bilgilerinden, tecrübe ve uzmanlıklanndan yararlanılacak uzmanlar belirlenmiş ve bu çalışmaya hangi konularda katkıda bulunacaklan tespit edilerek bir proje ekibi oluşturulmuştur. Bu uzmanlar deneyim ve bilgi düzeylerine göre '1. Derece Uzmanlar' ve '2. Derece Uzmanlar' olmak üzere iki gruba aynlmaktadırlar. 1. derece uzmanlar, uzun yıllar boyunca ISO 9000 KGS'leri konusunda çalışmalarda bulunmuş olan ve bu çalışmanın onaylanması aşamasında önemli rol oynayan kişilerden, 2. derece uzmanlar ise bu çalışmanın saha uygulamalannın gerçekleştirilmesinde ve bu çalışmanın doğrulanması aşamasında önemli rol oynayan kişilerden oluşmaktadır. xProje ekibinin oluşturulmasından sonra iki işletmede saha incelemelerinin yapılması çalışmaları başlatılmış ve elde edilen bilgilerin paylaşımı ve uzman görüşlerinin alınması ile bilgi edinimi gerçekleştirilmiştir. Bu aşamada araştırmacı iki işletmenin iç denetimlerine ve belgelendirme denetimlerine katılmıştır. Çalışmanın bilgi edinim aşamasından sonra uygun yazılım ve donanım ortamı seçilmesi işlemi gerçekleştirilmiştir. Bu aşamada, genel amaçlı programlama dillerinden birisi olan LISP yapay zeka programlama dilinin kullanılması ve geliştirilen programın CLIPS uzman sistem kabuğu altında çalıştırılması kararlaştırılmıştır. Bu çalışmada CLIPS uzman sistem kabuğunun seçilmesinin başlıca nedenleri arasında; kolay temin edilebilmesi, kullanım kılavuzlarının olması, kullanım kolaylığı, kolay taşınabilirliği ve başka programlar tarafından çağrılabilir olması gelmektedir. Bu çalışmada donanım sistemi olarak kişisel bilgisayarlar kullanılmıştır. CLIPS'in çeşitli ortamlarda çalışmak üzere tasarlanmış yorumlan olmakla birlikte bu çalışmada, IBM uyumlu PC'lerde çalışmak üzere Windows işletim sistemi için tasarlanmış olan yorumu (CLIPS 6.1 - 1998 yorumu) kullanılmıştır. Uygun yazılım ve donanım ortamının seçilmesinin ardından, bilgi edinimi sürecinde elde edilen tüm bilgiler ışığında, iç denetim ve basan ölçümlemesine ilişkin bilgi tabanlarının modellerinin kurulmasına odaklanılmıştır. Program hazırlanırken, ilk olarak gereksinim duyulan değişkenler tespit edilmiş, ardından programın işleyişi esnasında kullandığı fonksiyonlar tanımlanmış, kurallar ve olgular belirlenmiş ve son olarak da denetim sonucunda sistemin başansmın ölçülmesine yönelik puan hesaplamalarının yapıldığı bölüm hazırlanmıştır. Çıkanm mekanizmalannın tasarlanması ve açıklama düzenekleri de bu aşamada hazırlanmış ve uzman sistem geliştirilmiştir. Önerilen uzman sistem yaklaşımı, 1. derece ve 2. derece uzmanlar tarafından birçok kez denenmiş ve kullanıcının vermiş olduğu cevaplar doğrultusunda kullanıcıya uygun sorulan sorması, basan puanlannı doğru olarak hesaplaması ve basan grafiklerini doğru olarak çizmesi neticesinde önerilen uzman sistem uzmanlar tarafından doğrulanmıştır. Önerilen uzman sistem yaklaşımının doğrulanmasından sonra, sistemden elde edilen sonuçlann ne kadar gerçekçi ve amaca yönelik olduğu 1. derece uzmanlar tarafından değerlendirilmiş ve geliştirilen uzman sistemin bulduğu sonuçlann gerçekçi ve amaca yönelik olduğuna karar verilmesi neticesinde onaylanmıştır. Fakat uzmanlar, sistemin denetim sürecinde sistemde bulduğu uygunsuzluklar için kullanıcıya önerilerde bulunmasının faydalı bir çalışma olabileceğini belirtmişlerdir. Önerilen uzman sistem yaklaşımı aynca gerçek alan kullanımı ölçütüne göre de değerlendirilmiştir. Bu bağlamda belgelendirme denetimleri öncesinde, önerilen uzman sistem yaklaşımı ile gerçekleştirilen iç denetim sonuçlan ile belgelendirme denetimlerinin sonuçlan karşılaştınlmış ve uzman sistem yaklaşımının bulmuş olduğu sonuçlann, belgelendirme denetçisinin tespitleri ile paralellik taşıdığı görülmüştür. Bu çalışmada önerilmiş olan uzman sistem yaklaşımı, zaman içerisinde meydana gelebilecek teknik (ISO 9000 konusunda ve teknolojik gelişmeler ışığında gereksinim duyuldukça geliştirilmek durumundadır. Özellikle ISO 9000 KGS'nin 2000 yorumunun tüm dünyada yayımlanmasına yönelik çalışmalar sürmekle birlikte, bu yorumun hayata geçmesi halinde, geliştirilmiş olan uzman sistem, ISO 9000: 2000 yorumuna göre güncelleştirilmelidir. Ayrıca yazılım sistemlerinde meydana gelebilecek yeni gelişmeler ışığında, CLIPS'den daha etkin çalışan ve yapılmış olan çalışma ile uyumlu çalışabilecek yeni yazılımların geliştirilmesi halinde, bu yazılımların kullanılması da söz konusudur. Ayrıca bu çalışmada sisteme ilişkin dosyalar ve kullanıcılar için bir el kitabı henüz hazırlanmamış olmakla birlikte, gelecekte bu tür bir çalışmanın yapılması da faydalı olacaktır.