Beşeri sermaye teorisi açısından, sosyal bilimler alanında eğitim veren bir fakültede öğrenci birim maliyetlerinin hesaplanmasına ilişkin bir model denemesi

Büyüme oranlarını hesaplama çalışmaları yapan ekonomistler, yirminci yüzyılın ikinci yarısının hemen başlarında, ekonomik çıktıların, girdi değerlerine göre daha fazla olduğunu ve bu farkın da insana yapılan yatırımın işgücü verimliliğini artırmasından kaynaklandığını saptamışlardır. Bunun üzerine insanın verimliliğini artıran bir faktör olan eğitim alanındaki araştırmalara önem verilmeye başlanmış ve bir insanın yaşamının da karlılığının hesaplanması gerektiği konusunda görüşler. ortaya atılmıştır. Bu konuda yapılan araştırmalar sonucunda, girdi ve çıktılar arasında ortaya çıkan farkların bilimsel açıklaması ilk olarak T. W. Schultz tarafından yapılmış ve elde edilen bulgular 'Beşeri Sermaye Teorisi' olarak isimlendirilmiştir. Teoriye göre; belirli bir alanda, ülkenin gereksinim duyduğu sayının üzerinde işgücünün yetiştirilmesi, gelir dağılımının bozulması ve işsizlik gibi sonuçları da beraberinde getirecektir. Bu durum, kalkınma planları hazırlanırken işgücü gereksiniminin miktar ve kalite olarak saptanması, planda belirtilen sayıda işgücünü yetiştirebilmek için de bütçede ne kadar ödenek ayrılması gerektiği konularının önemini ortaya çıkarmıştır. Teoride kişilerin yetenekleri ve ekonomik durumları, eğitim talebini etkileyen faktörler olarak ortaya konulmakta ve yaşamsal kazançların artmasında şans faktörü de bir gerçek olarak kabul edilmektedir. Teorinin temelini oluşturan 'kişilerin yaşamsal karlarının hesaplanması' konusu ise, kişilerin yaşamsal maliyetlerinin ve yaşamsal kazançlarının hesaplanmış olmasına bağlıdır. Yaşamsal maliyetlerle yaşamsal kazançlar da, kişilerin eğitim ve yetenekleri ile ailelerin ekonomik İÜdurumlarına göre farklılıklar gösterir. Bu nedenle, kişiler için standart bir kar oranı hesaplamak mümkün değildir. Ancak bir ülkede belirli kurumlar ve bu kurumlarda kişilere verilen meslekler itibariyle karlılık oranlarının hesaplanması gerçekleştirilebilir. Ayrıca, teorinin ortaya koyduğu düşünceden hareket ederek, eğitim yatırımlarında rasyonelliği sağlamak ve buna bağlı olarak da eğitim talebini yönlendirmek mümkündür. Bu durumu gerçekleştirebilmek için, öncelikle eğitim yatırımlarının planlanması, söz konusu yatırımlar için katlanılması gereken fedakarlıkların ve beklenen harcamaların farklı eğitim kurumlarına düşen paylarının hesaplanması gerekir. Bu tutarlar kullanılmak suretiyle de farklı eğitim kurumlarına ait toplam kurum eğitim maliyetleri, hesaplanan tutarlar öğrenci sayılarına bölünmek suretiyle de birim eğitim maliyetleri bulunabilir. Böyle bir uygulamada, gerçekleşmiş harcama ya da fedakarlık tutarları ile maliyet hesaplamaları yapılabileceği gibi, bütçe verilerini de kullanmak mümkündür. Toplam eğitim kurumu maliyeti hesaplanırken, ortaya çıkan birbirinden farklı harcama ve fedakarlıkların sistemli ve anlamlı bir şekilde ana gruplara dönüştürülerek, eğitim maliyeti kapsamına alınması gereken giderlere de açıklık kazandırılması gerekir. Toplam kurumsal ve birim eğitim maliyetleri hesaplanan araştırma konusu eğitim kurumu, bağımsız nitelikte olmayıp, ayrıca iki üst kuruma daha bağlıdır. Bu nedenle, toplam kurumsal eğitim maliyetleri ve birim eğitim maliyetlerinin hesaplanmasında, söz konusu üst kurumlara ait harcamalar da bütçe rakamları esas alınmak suretiyle ve kuruma düşen paylar, kademeli gider dağıtım yöntemi uygulanarak maliyetlere dahil edilmiştir. IV