Malzeme ihtiyaç planlama sistemi ve bir imalat işletmesinde uygulanması

Malzeme yönetimi üretimin temel fonksiyonlarından birisidir. Malzeme yönetimi, malzeme planlaması ve kontrolü, satın alma, taşıma, teslimat, giriş kalite kontrolü, depolama ve envanter yönetimi, hurda uzaklaştırma gibi görev ve sorumlulukları kapsamaktadır. Üretim yapan işletmeler hammaddeye bağımlı olarak çalışmaktadırlar. Ürünün ortaya çıkması ürünü meydana getirecek olan bileşenlerin yeterli miktarda ve gerekli zamanlarda elde mevcut bulunmasına bağlıdır. Yani bir basamak gerisini ele alırsak, malzeme, parça ve yan mamüle olan talep son ürüne olan talebe bağlıdır. Burada bağımlı talep kavramı ortaya çıkmaktadır. Son ürün için talep bir defa belirlendiği zaman, üretim sırasında gerekecek hammadde ve alt bileşenler ile bunların miktarları hesaplanabilir. Buradaki hammaddeler ve bileşenlere olan talep bağımlı taleptir. Üretim yapan işletmelerde hammadde ihtiyaçlarının en uygun biçimde sağlanması başlıca şu iki yöntemle yapılagelmiştir. Bunlardan ilki 'İstatistiksel Envanter Kontrolü' dür. Bu yöntemde talep tahminleri sonrasında kararlaştırılan minimum stok düzeyi, sipariş sayısı, sipariş miktarı gibi değerler yer almaktadır ve değişimlere göre davranılmaya çalışılarak hammadde gerekisinimleri karşılanır. Diğer yöntem ise daha çağdaş olan 'Malzeme İhtiyaç Planlaması, MİP ' dır. Önceki yönteme kıyasla daha düşük stok düzeyleri ile daha etkin stok ve malzeme yönetimi sağlar. Bu yöntemde stok maliyetleri daha düşük düzeylerde gerçekleşmekte ve üretim kapasitesi de daha yüksek oranlarda kullanılabilmektedir. Özellikle 1960'lı yıllardan sonra işletmelerde bilgisayar kullanımının giderek yaygınlaşması, yönetim bilişim sistemlerinin gelişmesinde büyük rol oynadığı gibi MİP'nda da hesaplama zorluğu olan büyük çaplı sistemlerin planlanmasında da bilgisayarların hızlarından ve doğruluklarından yararlanılmıştır. Önceleri basit mamuller için uygulanan ve kar sistemine dayanan ihtiyaç planlama yöntemleri, çok sayıda parçadan oluşan karmaşık yapılı mamüller içinde kolayca kullanılabilir hale gelmiştir. Çünkü on binlerce parça ihtiva eden bir montaj ürününün imal edildiği bir fabrikada günlerce sürecek bir ihtiyaç planlamasının hesap yükünü, bilgisayar destekli bir sistemle kısa bir süreye indirmek mümkün hale gelmiştir. MİP ile ilgili ilk yazılımlar sadece hesap yükünü hafifleten yazılımlar şeklinde idi. Mamulün imalat sürecini oluşturan malzemenin satın alınması, parçaların yapılması, alt montaj, son montaj gibi imalat aşamalarına ait tüm ihtiyaçlar, periyot ihtiyacı kadar veya tespit edilen parti hacmi kadar olmak üzere topluca sipariş edilmektedir. Oysa tüm elemanların aynı anda hazır olması gerekli değildir. Dolayısıyla sipariş partileri, bu durum göz önüne alınarak bir öncelik sırasına konulmalı, tam anlamıyla gerektiği zaman sipariş edilmelidir. Önceliklerin zaman boyutunda planlanması fikrine dayanarak toplu ihtiyaç planlama yazılımlarının geliştirilmesi ile MİP devri başlamıştır. Öncelik planlaması, işlerin bir sıraya koyulması anlamına gelmektedir. Hangi malzemeye ne zaman ihtiyaç duyulacaktır sorusuna cevap vererek siparişlerin zamanlaması yapılır. Böylece zamanından önce teslimi veya zamanından önce imalatı önleyerek üretim içindeki beklemelerin ve dolayısıyla stok seviyelerinin azaltılması mümkün olmuştur. Sonuç olarak MİP, ana üretim programı sonucu, planlama döneminde üretilecek ürün tipleri, üretim miktarları ve üretim zamanlarının belirlenmesinden sonra, üretimin gerçekleştirilmesi için yeterli miktarda ve doğru zamanda üretim kaynaklarının bulunmasını bilgisayar destekli olarak yapan üretim planlama ve kontrol sistemi elemanıdır. MİP Sistemi ise, ana üretim programını veri alarak, nihai ürünün ortaya çıkması için, planlanan dönem için gerekli hammadde miktarlarım hesaplayıp, her biri için ayrı ayrı stok mevcutlarıyla karşılaştırarak genel hammadde sipariş programını geliştiren bir bilgisayar yazılım sistemidir. Etkin ve düşük maliyetli bir stok ve malzeme yönetimi için malzeme ihtiyaç planlamasının ne kadar yararlı olacağı aşikardır. Bu planlamada bilgisayarların da kullanılması ile, işletmeler, bilgiye erişimde hız ve doğruluk, ürün ve üretim maliyetlerinin düşürülmesi gibi rekabet avantajları elde etmektedir. Rekabetinküreselleşen koşullan içerisinde üretime dönük çalışan firmaların varlıklarını devam ettirebilmeleri yenilikleri, yeni yöntem ve uygulamaları kabul edip onları kendi işletmelerinde hızla hayata geçirmeleri ile doğru orantılıdır. Zira, çağımız hız, iletişim ve bilgisayarlaşma çağıdır. Dolayısıyla, bilgisayarları, işletmenin bütün birim ve unsurlann da devreye sokmak fırmanın daha aydınlık ve sağlam bir geleceğe yönelmesi demektir. Fakat bütün bunların gerçekleştikten sonra da konumunu koruyabilmesi, yine yenilik ve teknolojideki son değişklikleri yakından takip edip onları kendisine adapte edebilmesi ile yakından ilgilidir. Bu tezde MİP sistemi ile ilgili aşağıdaki konulan incelemeye çalıştım. Üretime yönelik işletmelerdeki envanter kontrolü eskiden nasıl yapılıyordu, şimdi nasıl yapılıyor sorulannı yanıtladım. Klasik envanter kontrolüne göre daha modern bir yöntem olan MİP sisteminin girdileri nelerdir açıkladım. Bir işletmede MİP sisteminin uygulanabilmesi için gerekli önşartlar ve varsayımların neler olduğunu açıkladım. Siparişlerin MİP sistemine girilmesinden net ihtiyaç planlamasına kadar MİP sisteminin çalışmasını ve yapısını detaylı bir şekilde inceledim. Daha sonra MİP sisteminde uygulanabilecek sipariş modellerini kısaca anlattım. MİP sistemini baz alan ve daha geniş kapsamlı olan diğer planlama sistemlerini ve MİP'e alternatif olan diğer planlama sistemlerine kısaca değindim. Daha sonraki bölümde, şu anda Türkiye yazılım piyasasında mevcut olan MİP yazılımları kısaca incelendi. Uygulama bölümde ise bir makarna fabrikasında ekonomik sipariş modelinin bulunmasına çalışıldı. Son bölümde ise MİP sisteminin genel olarak değerlendirilmesi ve öneriler yer almaktadır.