Opsiyon sözleşmelerinin risk yönetim aracı olarak bankalarda kullanılması

Bu çalışmada, banka risklerinin yönetiminde opsiyon sözleşmelerinin kullanılması incelenmekte ve risk yönetim aracı olarak opsiyonların kullanılabilirliğini ortaya koymak amaçlanmaktadır. Altı bölümden oluşan bu çalışmanın ilk bölümünü giriş bölümü, ikinci bölümünü ise çalışmanın önemli bir kısmını oluşturan opsiyon sözleşmeleri oluşturmaktadır. Bu bölümde, opsiyon sözleşmelerinin özellikleri, çeşitleri, fiyatlaması, gelişimi ve opsiyonlar kullanılarak oluşturulan stratejiler açıklanmaktadır. Üçüncü bölümde risk kavramı açıklanmakta ve bankaların karşılaştığı riskler sınıflandırılmaktadır. Dördüncü, beşinci ve altıncı bölümlerde ise sırasıyla bankaların karşılaştığı döviz kuru riski, faiz oranı riski ve hisse senedi fiyat değişim riski incelenmekte ve bu risklerin kaynağı, oluşumu ve korunma yöntemleri incelenmektedir. Bu yöntemlerden biri olarak opsiyon sözleşmelerinin kullanılması örneklerle incelenmiştir. Ülkemizde 1980'li yıllarda yaşanan finansa liberalleşme süreci şirketleri ve bankaları çeşitli risklerle karşı karşıya bırakmıştır. Bu risklerin yönetiminde alternatif piyasalar araştırılmış ve bunun sonucunda vadeli işlem piyasaları ortaya çıkmıştır. Vadeli işlem piyasalarının bir ürünü olan opsiyon sözleşmeleri, opsiyon hakkını alan yatırımcıya, gelecekte kararlaştırılmış bir tarihte, önceden belirlenmiş bir fiyata bir yatırım aracını satın alma veya satma hakkı veren sözleşmelerdir. Bu hak karşılığında opsiyon satın alan yatırımcı, opsiyon satıcına 'prim' adı verilen bir bedel öder. Opsiyon sözleşmeleri sahibine sağladığı alım veya satım hakkına göre ikiye ayrılmaktadır: alım veya satım opsiyonları. Opsiyon yatırımcısının, sözleşmeyi satın alırken ödediği prim, kullanım fiyatı, spot fiyat, vade, risksiz faiz oranı, volatilite vb. çok çeşitli değişkenlere bağlı olup Black-Seholes ve 178 Binomial Model olmak üzere iki farklı modele göre hesapianabilmektedir. Yatırımcının piyasadaki beklentilerine göre, alım ve satım opsiyonlan kullanılarak çok çeşitli stratejiler oluşturulmaktadır. Oluşturulan bu stratejiler bankalarda ticari amaçlı olarak ve korunma amaçlı olarak kullanılabilmektedirler. Ticari amaçlı olarak, bankalar opsiyon sözleşmesi alıp satarak kar etmeyi amaçlamakta ve prim gelirlerinden faydalanmaktadırlar. Korunma amaçlı kullanımlarda ise bankanın pozisyonundan ötürü karşılaştığı riskler, opsiyonlarda ters pozisyon alınarak ortadan kaldırılmaya çalışılmaktadır. Bir ticari banka için risk, belirli bir dönemde gerçekleşen kar miktarının, beklediği kar miktarından düşük olma olasılığıdır. Bu durum genel olarak piyasadaki finansal araçların fiyatlarındaki değişimlerden kaynaklanmaktadır. Bir ticari bankanın faaliyetlerini etkileyen riskler temel olarak üç bölümde incelenmektedir : döviz kuru riski, faiz oranı riski ve hisse senedi fiyat değişim riski. Döviz kuru riski, bankaların yaptığı yabancı para işlemlerden dolayı ortaya çıkmakta ve bankanın pozisyonundan ötürü bankayı zarara uğratmaktadır. Döviz kuru riskinin belirlenmesi için öncelikle bankanın pozisyonunun belirlenmesi gerekmektedir. Bir bankanın bilançosundaki belirli bir yabancı para cinsinden varlık ve alacakların toplamı, o para cinsinden borç ve yükümlülükleri toplamından az ise banka 'açık' pozisyondadır ve döviz kurlarındaki değişimler bankayı zarara uğratır. Bu zarardan korunmak için banka pozisyonunu kapatacak opsiyon sözleşmesi satın alabilir. Faiz oranlarındaki, değişimler de banka bilançosundaki faize duyarlı aktif ve pasif kalemleri arasındaki farktan dolayı bankaları zarara uğratmaktadır. Bu zararın tespit edilmesi için banka vade boşluğu veya duration analizlerinden birini kullanarak pozisyonunu belirlemelidir. 179 Opsiyon sözleşmeleriyle de ters pozisyon alarak karşı karşıya olduğu riskten korunabilir. Bankalar, sahip oldukları hisse senetlerinin fiyatlarında meydana gelen değişimlerden dolayı da çeşitli risklerle karşılaşmaktadırlar. Hisse senedi fiyat değişim riski adı verilen bu riskten korunmak için bankalar hisse senetleri üzerine yazılmış opsiyon sözleşmesi satın alabilir. Çok çeşitli kullanım amacına hizmet eden opsiyon piyasaları ülkemizde yeterli seviyeye ulaşamamıştır. Bunun en büyük nedenini ise, vadeli işlem piyasalarının gelişimini destekleyecek teknik ve hukuki altyapının olmaması oluşturmaktadır. Opsiyon piyasalarının uygulama farklılıklarına sahip olması, eğitimli ve konuya hakim personel istihdamını gerektirmesi de bu piyasaların gelişimine engel oluşturmaktadır. Gerekli hukuki ve teknik düzenlemelerin yapılması ülkemizde vadeli işlem piyasalarının gelişimini hızlandırabilir ve uygulama alanlarını artırabilir.