Sıra bekleme sistemlerinde simülasyon tekniğinin kullanılması ve Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları Mersin Fabrikası uygulaması

Bekleme, Hizmet üretiminde bulunan işletmelerin faaliyetlerinde devamlı olarak karşılaştıkları önemli bir sorundur. Sistemlerdeki bu sorun iki şekilde karşımıza çıkmaktadır; ya işletme kapasitesinin yetersiz olması durumunda kuyruklar oluşmakta, ya da işletme kapasitesinin fazla olması durumunda işletme boş beklemektedir. Her iki durumda işletmeye zarar verici, maliyet getirici durumlardır. Dolayısıyla, işletmeler için servis kapasitesinin optimum bir şekilde düzenlenebilmesi ve bekleme sorunlarıyla karşılaşılmaması, önemli bir işletmecilik sorunu olabilmektedir. Kuyruk veya sıra bekleme, servis sisteminin servis için sisteme gelenlerin ihtiyaçlarını karşılayamadığı durumlarda oluşur. Bu sorunun, servis hizmeti sunan bütün işletmelerde maliyet getirici bir duruma gelmemesi için, servis kapasitelerinin optimum bir şekilde düzenlenmesi gerekir. Sıra bekleme sorunu gerçek hayatta, bankalardaki kuyruklardan, fabrikalardaki üretim hatlarındaki beklemelerden, köprü gişelerindeki beklemelere kadar pek çok alanda karşılaşılan önemli bir sorundur. Sıra bekleme sistemleri üç bileşenden oluşmaktadır; sistemin girdileri, kuyruk ve servis sistemi. Sıra bekleme sistemleri, üstel servis zamanlı, sabit servis zamanlı, gamma servis zamanlı, genel servis zamanlı, ve yığınsal kuyruk modelleri olarak sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırma, sistemin girdilerinin, miktarlarına, dağılımları ve biçimlerine, kuyruk sisteminin uzunluğu, sayısı ve disiplinine, ve servis sisteminin süresine, kanal sayısına ve disiplin özelliklerine göre yapılır. 78 Sıra bekleme sorunlarının incelenmesi için geliştirilen analitik formüller kuyruk teorisi adı altında toplanmaktadır. Ayrıca, teknolojinin de gelişmesiyle, günümüzde sıra bekleme sistemlerinin incelenmesinde simülasyon tekniklerinin kullanımı büyük kolaylıklar sağlamaktadır. Simülasyon, 1960'lı yılların başından beri çok geniş alanlarda kullanılan, sistemlerin benzetimlerini kurarak işletilmesini ve sonuçlarının farklı koşullar altında değerlendirilmesini sağlayan bir tekniktir. Simülasyon çalışmasının ana fikri, sistem değişiklik maliyetlerini minimumda tutmak için kavram geliştirme ve dizayn aşamasında mümkün olan bütün iyileştirmeleri yapmaktır. Simülasyonun, kulanım rahatlığı, esnekliği, sonuçların kısa sürede ve değişik koşullarda gözlenebilmesi kolaylığı gibi birçok yararı vardır. Ayrıca, pek çok faktörün etkileri gözlenebilmekte ve uygulayıcının görüşleri sisteme yansıtılabilmektedir. Kullanılacak simülasyon programının kurulmasının zor veya pahalı olabilmesi, kesin sonuçlar verememesi ve probleme özel olması gibi dezavantajları da vardır. Bir simülasyon modelinin geliştirilmesi, problemin tanımlanması, bütçenin hesaplanması, modelin kurulması, modelin gerçekliliğinin ölçülmesi, modelin simülasyonu, sonuçların değerlendirilmesi ve simülasyonun sonuçlandırılması aşamalarından oluşmaktadır. Modelin beklenen bütçenin üstünde çıkması veya gerçeğe yakınlılığının yeterli olmaması durumunda model bir önceki aşamaya geri dönülerek tekrar gözden geçirilmelidir. 79 İşletmecilik alanında önemli bir yeri ve tez çalışmasının konusu olan sıra bekleme sistemlerinin simülasyon yardımıyla incelenmesinde, sıra bekleme sistemleri için özel olarak geliştirilen QTSplus programı kullanılmış, uygulama örneği olarak, Türkiye Şişe ve Cam Fabrikaları Mersin Fabrikası verilerinden yararlanılmıştır. Türkiye Şişe ve Cam Fabrikalarının Mersin Fabrikasının, 50 günlük fabrika verileri incelenmiş, QTSplus programı için gerekli olan ortalama gelişler arası süre, ortalama servis süresi ve dağılım verileri hesaplanmıştır. Buna göre, sistemin geliş ve servis dağılımları üstel, ortalama gelişler arası süre 0.42 saat ve ortalama servis süresi 3.14 saat olarak belirlenmiştir. QTSplus programı yardımıyla, 8-9 servis kapasiteli Mersin fabrikasının kapasitesinin yeterli olup olmadığı ve sistemde bekleme sorununun oluşup oluşmadığı incelenmiştir. Sistem 7 servis kapasitesinden 12 servis kapasitesine kadar her kapasite için ayrı ayrı işletilmiş ve elde edilen sonuçlar değerlendirilmiştir. Simülasyon sonuçlan doğrultusunda, 7 servis kapasitesinin yetersiz, 1 1 ve 12 servis kapasitelerinin de gereğinden fazla olduğu, dolayısıyla, sistemin 8-9 servis kapasitesinin yeterli olduğu ve önemli boyutlarda bekleme sorununun oluşmadığı görülmüştür. Ancak yine de gerekli olduğu durumlarda, sistemin servis kapasitesinin 10 servis kanal sayısına çıkarılması, maliyetler katlanılabilir ölçülerde ise, sistemi rahatlatacak bir seçenek olabileceği sonucuna varılmıştır. 80