Fikri mülkiyet haklarının vergilendirilmesine yönelik düzenlemelerin analizi

Buluş ve eser sahiplerinin fikri hakları, Türkiye'de genel hukuk tanımı içinde ve özellikle de vergi mevzuatında öteden beri 'gayri maddi haklar' içinde ele alınmıştır. Gayri maddi mallar olan fikri emek ürünleri kapsamına, fikir ve sanat eserleri kadar patentler, markalar, sınai resim ve modeller, ticaret unvanları ile menşe ve mahreç işaretleri de girmektedir. Fikir ürünleri üzerindeki haklar kısaca 'fikri haklar' olarak ifade edilebilir, ancak uluslararası ve ulusal mevzuat açısından 'fikri mülkiyet hakları' kavramı daha kapsamlı ve doğru bir tanımlamadır. Fikri mülkiyet hakları, telif hakları ve sınai mülkiyet hakları olarak iki ana koldan oluşur. Fikri mülkiyet hakları alanında, İngiltere'deki gelişmelerin önemli bir yeri olmuştur. Daha sonra diğer ülkelere de yayılan fikri mülkiyet koruması, Türkiye'de Osmanlı döneminde çıkarılan telif haklarına ilişkin 1850 tarihli Nizamname, marka haklarına ilişkin 1871 tarihli Alameti Farika Nizamnamesi ve patent haklarına ilişkin 1879 tarihli İhtira Beratı Kanunu ile yasal düzenlemelere konu olmuştur. Dünya ölçeğinde birçok uluslararası anlaşmanın ilgi alanı olan fikri mülkiyet hakları, ulusal ölçekte de çeşitli yasal ve kurumsal düzenlemelerin konusu olmuştur. ABD, Japonya ve Avrupa bu alanda önemli güç merkezleridir. Dünya Fikri Mülkiyet Teşkilatı ve Dünya Ticaret Örgütü, bu alanda uluslararası işbirliği ve uygulama kolaylığı sağlayan önemli kuruluşlardır. Türkiye'de telif haklarına ilişkin mevzuat 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, sınai mülkiyet haklarına ilişkin mevzuat ise 1995 yılında çıkarılan Kanun Hükmünde Kararnameler ve en son 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu temelinde oluşmuştur. Uygulamacı kuruluşlar, telif hakları için Kültür ve Turizm Bakanlığı, sınai mülkiyet hakları için Türk Patent ve Marka Kurumu ile yeni bitki çeşitleri açısından Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı'dır. Biyoteknolojik buluşlar ve ilaçlar, bilgisayar yazılımları ve internet alan adları, ihtisas mahkemeleri ve haksız rekabet, ticari adlar gibi başka kuruluşların görev alanına giren konular ve tartışma alanları da vardır. Türkiye'de fikri mülkiyet haklarının vergilendirilmesinde, gerçek kişiler için Gelir Vergisi Kanunu, tüzel kişiler ve diğer kurumlar için ise Kurumlar Vergisi Kanunu hükümleri esastır. Diğer vergiler ve işlemlerde, Vergi Usul Kanunu, KDV Kanunu ile damga-harç ve veraset/intikal konularına ilişkin diğer kanunlar esas alınır. Fikri mülkiyet haklarının bedelinin ve dolayısıyla vergiye matrah olacak tutarının belirlenmesinde, Vergi Usul Kanunu yanında Türk Ticaret Kanunu ve uluslararası muhasebe standartları kapsamında yapılan düzenlemeler de önemlidir. Genel olarak, fikri mülkiyet haklarının değerlemesinde nakit akımlarının indirgenmesi, isim haklarından kurtulma gibi yöntemler kullanılsa da, muhasebe standartları ve vergi mevzuatı açısından maliyet bedeli temel esası oluşturmaktadır. Ancak, özellikle halka açık şirketlerin yatırımcıları için, bu hakların gerçeğe uygun değeri daha önemlidir. Söz konusu hakların muhasebe kayıtlarında açık ve doğru bir şekilde izlenmesinde, yatırımcılar yanında yöneticiler için de bilgi kaynağıdır. Fikri mülkiyet haklarının vergi sistemi ile ilişkisi genellikle üç aşamada söz konusudur. Bunlar; hakkın elde edilmesi, hakkın elde tutularak gelir getirici işlemlere konu edilmesi ve hakkın elden çıkarılmasıdır. Vergilendirme bu aşamalar esas alınarak yapılandırılmalı, uygulamacı kurumların işlem ücretleri buna göre gözden geçirilmelidir. Dünya ticaretinde küreselleşme ve rekabetin etkisiyle, özellikle fikri mülkiyet haklarına ilişkin vergileme eğilimleri değişmekte, kontrol edilen yabancı kurumları vergilendirme ve transfer fiyatlandırması gibi yöntemlerle ülke lehine ortam oluşumu hedeflenmektedir. Yeni fikirlerin teşviki ve ekonomik kalkınma açısından, fikri mülkiyet haklarından elde edilen gelirlerin genel olarak % 10 oranı düzeyinde vergilenmesi gerekmektedir.