Business ethics in Turkey

1960'lardan beri Amerika ve Avrupa'da iş dünyasındaki gelişmelere paralel olarak sürekli değişim içinde olan iş ahlakı konusu, kurumun topluma karşı sosyal sorumluluğunun da giderek artmasıyla derinlik kazanmıştır. Birçok yabancı şirketin 1980'lerin sonuna kadar benimsedikleri, hissedarlara değer sağlama hedefi, 'tüm fayda sağlayanlara' değer katmak olarak genişletilmiş ve ahlak konusundaki uygulamalar kurumun ilişki içinde bulunduğu her sosyal birim için ayrı ele alınmaya başlamıştır. İnsanlığın tarihi kadar eski olan ahlak olgusu, ticari faaliyetin yapıldığı çok eski dönemlerde de var olmasına rağmen, iş ahlakının bugünkü anlamıyla modern bir organizasyonda nasıl işleyeceği, ve uzun vadede kuruma hangi avantajları sağlayacağı üzerine planlı çalışmalar yapılmakta, buna bağlı olarak kurumların misyon ve hedeflerinde değişiklikler yapılmaktadır. Uluslararası teriminin yerini giderek 'küresel''e bırakması, ülkeler arası sosyo-ekonomik ilişkilerin, modern iletişim sistemleri ve esnekleşen hukuki ve ticari düzenlemelerin desteğiyle yürütülmesi, günümüzde politik sınırların bağlayıcılığını azaltmıştır. Küresel rekabet ise kurumun tüm dünyada kabul görecek farklılıklarla öne çıkmasını gerektirmektedir. Bu kapsamda rekabet avantajının yaratılması, farklılık yaratacak arayışlara girilmesini ve pazar boşluklarının yakalanmasını gerektirmiştir. Üründe, pazarda, kalitede, teknolojide sağlanan üstünlüğün avantajı artık uzun ömürlü olmamaktadır. İş ahlakına ve toplumsal sorumluluğa olan yönelişin sebebi, bu alandaki süregelen zafiyettir. Örneğin, dürüstlük, hakça davranış, saygı ve güven tüm toplumların her kesiminde önemsenen ancak sıkça ihlal edilen temellerdir. Şirketler bu alanlardaki örnek uygulamalarını vurgulayarak, ve kurumun özünde de benimseyerek küresel rekabette uzun vadeli avantaj elde etmeyi hedeflemektedir. Türkiye'de iş ahlakının kurumsallaşma süreci, genelde yabancı firmaların Türkiye'deki uygulamalarıyla gündeme gelmektedir. Ancak, kurumsal anlamda bu konuya gösterilen ilgi gerekli alt yapının oluşturulması, kurum stratejisine yansıması, ve kurumun her bireyinin kararlarını etkilemesi açısından yetersizdir. Bireylere göre farklılık gösterebilecek ahlaki davranışların kurumun bütününe getireceği fayda ise sınırlıdır. Ahlak ve sosyal sorumluluğun Türkiye'de devlet ve özel sektörde işlerlik kazanması için sistematik düzeyde ele alınması, kavramların ötesine gidilmesi, pratiğe geçilmesi gerekmektedir. Kapsamlı bir yazın taramasını içeren bu çalışmanın, ilk bölümünde ahlak ve iş ahlakı ile ilgili temel kavramlara yer verilmiştir. Ahlak felsefesindeki farklı düşünce ekolleri sınıflandırılmıştır. İkinci bölümde kurumda ahlak ve sosyal sorumluluğun işleyişiyle ilgili önemli konu başlıklarına yer verilmiş ve iş ahlakına ilişkin en fazla tartışılan ikilemler başlıklar halinde işlenmiştir. Bu bölümün amacı, iş ahlakına ilişkin birçok kaynakta yer alan tartışmalı konulan bir araya getirerek çelişen farklı yönetim anlayışlarının ahlaki uygulamalara yansımasını incelemek ve çözüme yönelik yaklaşımları sunmaktır. Üçüncü bölümde, Türkiye'de kurumsal düzeydeki ahlaki sorumluluk anlayışının yabancı standartları örnek alarak adapte edilmesinden esinlenerek, Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili özel bir çalışma ile geçmişşle bugün arasında bir paralellik kurulmaya çalışılmıştır. Dördüncü bölüm Türkiye'de iş ahlakını kurumsallaştırmaya yönelik izlenmesi gereken uygulamaların çerçevesini çizmekte, bu konudaki yeni uygulamalar ve tanınmış örneklerle, yöneticilere ileriye yönelik ışık tutmaktadır. Beşinci bölümde bir Türk şirketine uygulanan iş ahlakı anketi ile ilgili analize yer verilmiştir. Çalışmanın bütünü Türkiye'de iş ahlakı ve sosyal sorumlulukla ilgili bugünkü anlayışının ötesinde varılması gereken noktaya ışık tutmaktadır.