Türkiye'de aktif işgücü politikaları ve özel istihdam büroları

Ekonomik gelişmenin ülkelerdeki işsizlik sorununun çözümü konusundaki rolü tartışma götürmemekle birlikte, işsizliğin gelişmiş ülkelerde de ciddi bir sorun olarak yaşanıyor olması, gelişmiş ülkelerin büyük çoğunluğu ve Avrupa Birliği ülkelerinde yeni bir takım politika arayışlarını gündeme getirmiştir. Bu konuda son zamanlarda sıkça duyduğumuz kavramlardan biri de aktif işgücü piyasası politikalarıdır. Modern refah devletinin gelişimiyle yakından bağlantılı olarak, aktif işgücü piyasası politikalarının yarım yüzyıldan daha fazla bir tarihi vardır. Ancak, zaman içerisinde bu kavram büyük ölçüde değişime uğramıştır. İlk kez 1940 yılında İsveç'te uygulanan bu politikalar, tam istihdamla birlikte gelen enflasyon sorununa karşı bir önlem olarak geliştirilmiştir. Daha sonra, sanayileşmiş ülkelerde işsizliğin yoğun olarak görüldüğü dönemlerde işgücü arzını yeniden yönlendirmenin bir aracı olarak kullanılmıştır. AB Komisyonu tarafından yüksek işsizlik oranının düşürülmesi için politikalar geliştirmek üzere hazırlanan planda da işsizlik sigortası ve yardımı gibi pasif politikalar yerine mesleki eğitim, yeniden eğitim, istihdam danışmanlığı hizmetlerinin geliştirilmesi gibi aktif işgücü piyasası politikalarının izlenmesi gerektiği belirtilmektedir. Bu doğrultuda, Avrupa Konseyi, Avrupa Birliği ülkelerinin istihdam stratejileri içerisine aktif işgücü piyasası politikalarını temel bir araç olarak dahil etmiştir. Türkiye'de planlı kalkınma döneminin ilk yıllarında devletin, istihdam sorununun çözümünü sanayi sektörünün gelişmesine bağlaması, bu dönemde aktif bir politika izlenmesini engellemiştir. 1970'li yıllarda ise uluslararası alanda yaşanan enerji krizlerinin ve ekonomik krizlerin Türkiye ekonomisi üzerinde de durgunluk ve dış borçların artması gibi olumsuz sonuçlara neden olması ve bu konjonktürün 1960'lı yıllarda ülkemizden yabancı ülkelere gerçekleşen göç olanaklarını kısıtlaması, işgücü piyasalarında yaşanan sorunları derinleştirmiştir. Ekonominin dışa kapalı olması nedeniyle, yurt içi pazarın, üretim 200 kapasitesini karşılayabilme özelliği azalmış ve bu durum maliyetler üzerinde baskı yaratmıştır, ithal ikame döneminin ikinci aşamasında oluşturulan üretim yapısının ara ve yatırım malı girdilerinde ithalat ihtiyacını artırması sonucunda, döviz ihtiyacının artması, borçlanma ve 1973 yılından itibaren dünya ekonomilerinin karşılaştığı ciddi ve çok boyutlu dış şoklar, ülkemizi de büyük bir darboğaza sokmuş, 24 Ocak Kararları olarak adlandırılan makroekonomik politikalarla dışa açılma sürecini başlatmıştır. 1980 sonrasında ülkemizde işgücü piyasası verileri incelendiğinde, işsizlik ve onun kadar önemli olan eksik istihdamın ciddi bir sorun olarak öne çıktığını görmekteyiz. İşsizlik oranlarındaki artışla beraber, istihdam edilenlerin niteliklerinin işgücü piyasasının taleplerinin çok gerisinde olması ve istihdam edilebilirlik açısından mesleki eğitim ve yaşam boyu eğitimin öne çıkması, aktif işgücü piyasası politika ve programlarını ülkemiz açısından da son derece önemli bir hale getirmiştir. Ülkemizde aktif işgücü piyasası politikaları içerisinde iş ve işçi bulmaya aracılık konusunda 1946'dan beri faaliyet sürdüren İş ve işçi Bulma Kurumu, yaşanan gelişmeler karşısında işgücü piyasasının ihtiyaçlarına tam olarak cevap verememiş ve fonksiyonlarını etkin olarak yerine getirememiştir. Aktif işgücü piyasası programlarını uygulayarak, aracılık faaliyeti dışındaki istihdam hizmetlerini de etkin olarak yerine getirebilmesi için Kurumun yeniden yapılandırılması gerekli hale gelmiştir. Bu gelişmeler sonucunda çıkarılan 4904 sayılı Türkiye iş Kurumu Kanunu'nun getirdiği en önemli yeniliklerden biri de özel istihdam bürolarına, belirli şartları yerine getirmeleri halinde ve Kurum müfettişlerinin denetiminde işgücü piyasalarında faaliyet gösterme izninin verilmesi olmuştur.