Ortaöğretim kurumlarının diğer örgütlerle ortakyaşar ilişkileri

Bu çalışma ile biyoloji disiplininde farklı türler arasında kurulan birlikte yaşam birlikleri olarak açıklanan simbiyoz, diğer bir deyişle ortak yaşam kavramının; toplumsal alt sistemler olan formal örgütlerin birbirleri ile olan ilişkilerinin anlaşılmasında bir araç olarak kullanılabileceği savunulmuştur. Örgütlere biyolojik açıdan bakıldığında bu formal insan toplulukları, karmaşık ve organik girdileri işleyen kompleks sistemlerdir. Örgütler bu gibi canlılık özellikleri gösterdiklerinden, bu tez çalışmasında örgütlerarası ortak yaşam; örgüt yapısı, örgütsel zeka, örgütlerin birlikte evrimi ve karşılıklı uyarlanmaları hususları çerçevesinde tartışılmıştır. Bu doktora tezinin odağı, formal örgütler içerisinde eşsiz toplumsal önemi açısından okullardır. Okulların ve etkileşim içerisinde olduğu kurumların bu ortak yaşamdan nasıl etkilendikleri dinamiklik, karmaşıklık içerir ve tüm yönleriyle oldukça önemlidir. Okulların ve ortakyaşar ilişkiler sürdürdüğü diğer dış paydaşların birbirlerinden yararlanma ve zarar görme durumları tespit edildiğinde özellikle yasal zorunluluk kaynaklı bağlantılara eleştiri getirilebilir. Bir kurumla kurulan ortakyaşarlık, okulun bazı açılardan yarar başka açılardan zarar görmesine de neden olabilir ki bu durum karşı kurum açısından da geçerlidir. Bu karmaşık ortak yaşam ilişkisini çözümlemek ve yorumlamak amacıyla bu tez çalışması ile lise düzeyi okullara özgü bir Ortakyaşar İlişkiler Ölçeği geliştirilmiştir. Araştırma yapılan okulların kapsamı örgün ortaöğretim kurumları yani gündüzlü liseler ile sınırlandırılmış, ardından lise düzeyi okul müdürleri ile görüşmeler yapılarak bu düzey okulların hangi kurumlarla ortak yaşam içinde olduğu tespit edilmiştir. Lise düzeyi okulların ortakyaşar ilişki içinde olduğu belirlenen on üç kurum; kamu kurum ve kuruluşları, ticari ortaklar ve sosyal ortaklar olmak üzere üç grupta toplanmıştır. Okulların ortakyaşar ilişki sürdürdüğü Kamu Kuruluşları; İlçe Belediyesi, Milli Eğitim Bakanlığı, İl ve ilçe Milli Eğitim Müdürlükleri olarak belirlenmiştir. Okulların ortakyaşar ilişki sürdürdüğü ticari işletmeler; maaş anlaşmalı banka, kantin, çevredeki marketler, çevredeki tekel büfeleri, çevredeki internet kafeler olarak belirlenmiştir. Okulların ortakyaşar ilişki sürdürdüğü sosyal ortaklar; Okul-Aile Birliği, 3308 numaralı Mesleki Eğitim Kanunu gereğince beceri eğitimi için öğrenci gönderilen işletmeler, çevredeki okullar, çevredeki mahalle sakinleri ve öğretmen sendikaları olarak belirlenmiştir. Pilot okul yöneticileri ile yapılan görüşmelerle envanter şekillendirilmiş, tez danışmanı ile Okullar için Ortakyaşar İlişkiler Ölçeği'ne son hali verilmiştir. Eskişehir ili merkez ilçeleri çalışma evrenini oluşturmuştur. 2016 yılı Ocak ayı itibariyle 7 türden 56 lise bu grup içindedir. Ortak yaşam ifadesine tüm okullardaki yöneticilerin bakış açılarının homojen olduğu düşünülerek Basit Seçkisiz Örnekleme Yöntemi ile evrendeki toplam yönetici sayısı üzerinden örneklem alınmıştır. Her türdeki okulun düzeyleri özdeş olarak kabul edildiğinden, bu gerekli örneklem hacmi %95 güven ile ve 0.10 hata payı ile hesaplama yapılmış, buna göre en az 63 yöneticiye ulaşılması gerektiği oraya çıkmıştır. Pilot okulda envanter şekillendirme çalışmaları 2016 yılı Mart ayı itibariyle başlanmış, 2015- 2016 Eğitim öğretim yılı sonuna denk gelen Haziran 2016'da Ortakyaşar İlişkiler Ölçeği'ne son hali verilmiştir. Evrende yer alan okullara Haziran 2016 sonunda gidilmeye başlanmıştır. Bu dönemde Türkiye'de yaşanan ve sınırlılıklar kısmında belirtilen olağanüstü haller; okullarda pratikte olması gerekenden çok daha az sayıda yönetici bulunmasına yol açmıştır. Bu nedenden, araştırmada lise türlerinden birinden; Anadolu İmam Hatip Lisesinden bilgi alınamamış, diğer 6 lise türünden de ancak 52 yöneticiye ulaşılmıştır. Teorik evrende var olması gereken okul yöneticisi sayısına göre belirlenen örneklem alt sınırını sağlayabilmek amacıyla aynı okulda 20 yıl ve üzeri zaman zarfında görev yapmakta olan deneyimli öğretmenlerin de okul işleyişine hakim, aktif iç paydaşlar oldukları sayıltısından hareketle görüşlerine başvurulmuş, neticede toplam 67 kişiye ulaşılmış ve ölçümlerin güvenilirliği ve geçerliğinin yapılan analizler ile sağlandığı belirlenmiştir. Veriler, SPSS programında parametrik olmayan örneklemlere uygun çözümlemeler kullanılarak işlenmiş ve değerlendirilmiştir. Hem seçenekli maddelerden hem de açık uçlu sorulardan elde edilen verilerin işlemesiyle elde edilen bulgular ve bunlara dayalı yorumlar bir araya getirildiğinde ortaya çıkan sonuç, liselerin ortakyaşarlık ilişkiler sürdürdükleri kurumlarla etkileşimlerinde hem fayda hem zarar gördükleri ve verdikleridir. Bu ilişkiler çoğunlukla tek yönlü olmadığı gibi neden sonuç ilişkisi içinde de tartışılmaya uygun bir basitlikte değildir. Çünkü bazı ortakyaşarlık ilişkilerinin; okulun doğrudan yönetim faaliyetlerini yönlendirdiği ve okulun yararına olabilecek hamleleri yapmasını engellediği sonucu ortaya çıkmıştır. Okulun kaotik çağın gerektirdiği fonksiyonelliği göstermekte karşılaştıkları engellerin, karşı kurumların oluşturduğu veya etki altına kaldığı farklı toplumsal etmenler kaynaklı da olabildiği sonucu ortaya çıkmıştır. Diğer bir deyişle okulların, ortakyaşar ilişki sürdürdükleri kurumları da etki altına alan bir takım etmenler olduğu; karşılıklı yararlanmayı sağlayacak olsa da bu etmenlerin ortakyaşar ilişki kurulmasını engelleyebildiği sonucu ortaya çıkmıştır. Katılımcılar tarafından bu etmenlerden en çok vurgulananı toplumsal kimliklerdeki farklılıklardır. Okul kendi içi veya dışındaki paydaş ve kurumların etkilendiği farklı toplumsal kimliklerin yansımalarından etkilenmektedir ve yine toplumsal önemi ve pozisyonu nedeniyle bunlardan soyutlanması mümkün değildir. Okullar, ortak yaşamlarından bu etmen nedeniyle olumsuz etkilenebilmektedir. Örneğin öğretmen sendikaları ile ortakyaşarlık ilişkilerinde bu sonuç ortaya çıkmıştır. Yine aynı gerekçe ile okullar, yararına olacak ortak yaşamlara da katılamayabilmektedir. İlçe belediyeleri ile de bu doğrultuda sonuç çıkmıştır. Okul yöneticilerinin gözüyle, okulların ortakyaşar ilişkilerinden elde edebileceği faydalar maddi veya ayni katkılar ile personelin verimini arttırabilecek katkılar olarak genellenebilir.