Türkiye'de engelli istihdamı ve bir araştırma

Toplumun tüm bireyleri için önemli olan çalışma hakkı, özürlüler için, yaşadıkları topluma katılmada kilit rol oynamaktadır. Bir şey üretmek için bedensel ve zihinsel olarak çaba harcama anlamına gelen çalışma, birey ve içinde yaşadığı toplum açısından çok önemli anlamlar içermektedir. Özürlülerin istihdamı önündeki engeller bir bütün olarak değerlendirildiğinde bu engellerin birbirlerine bağlı etmenler olduğu görülmektedir. Özürlülerin istihdamı konusundaki politikaların yetersizliği, özürlülerin istihdamdan önce yeterince eğitilememeleri, özürlülerin eğitim ve vasıf düzeylerinin düşük olması, genel olarak toplumun özürlülere yönelik önyargıları, işverenlerin özürlülere yönelik olumsuz tutumları vb. nedenler özürlülerin istihdamı önündeki başlıca engellerdir. Bütün bu engellerin yanı sıra özürlülerin çalışma yaşamında karşılaştıkları sorunlar nedeniyle istenen başarıyı elde edememeleri de işsiz özürlülerin istihdamını güçleştiren yeni bir etkene dönüşmektedir. Ülkemizde genel olarak özürlü iş gücünün, mesleki eğitim yönünden yetersiz ve vasıfsız bir yapıya sahip olduğu görülmektedir. Bunun temel sebebi de mesleki eğitimlerin istihdam odaklı olmayışıdır. Bu çalışmada temel amacımız; işveren açısından özürlülerin istihdamı sırasında karşılaşılan sorunları belirlemek, özürlülerin, eğitimlerini aldıkları mesleklerde etkin olabilecekleri alanlarda istihdam edilmeleri, özürlüler için ihtiyaç duyulan düzenlemelerin yapılmasının özürlülerin istihdamını ve iş verimliliğini artıracağı, işverenlerin uygun teşviklerle özendirilmesi gerektiği vb. öneriler geliştirilecektir. Araştırmanın çalışma evrenini, İstanbul Avrupa Yakası, İş Kanunu (4857) kapsamında özürlü çalıştırma yükümlülüğü bulunan özel işletmelerin insan kaynakları departmanında çalışan yöneticiler ile özürlü istihdamına katkı sağlayan vakıfların genel müdürleri oluşturmaktadır. Toplam 13 işyeri insan kaynakları yöneticisi, 2 vakıf genel müdürü, 1 İŞ-KUR şube müdürü ve 1 milletvekili, 17 kişi ile yüz yüze görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, çalışan özürlülerin düşük ücretli, az vasıf gerektiren basit işlerde çalıştırıldıkları, ayrıca ileri özür derecesi olan, cihaz ve yardımcı araç kullanan özürlülerin çalışma hayatında çok az yer aldıkları görülmüştür. Araştırmada özürlülerin çalışma yaşamlarına yönelik politikaların ve düzenlemelerin olmadığı, diğer taraftan çalışan özürlülerin çalışma yaşamına ilişkin gereksinimleri konusunda bilinçli olmadıkları ortaya çıkmıştır. Bu çalışmanın, özürlü istihdamı konusundaki bakış açılarının ve uygulamalarının akademik açıdan güncelliği hakkında fikir sağlaması bakımından yararlı olacağı düşünülmektedir. Ayrıca, mülakat yapılan sektör/işletmelerde engelli istihdamının, yasalarla belirtilen şekilde ne kadar gerçekleştirildiğine ilişkin bilgi edinilmesi ve mevcut uygulamalara/durumlara akademik bir yorum getirmesi mümkün olabilecektir. Bu bağlamda birinci bölümde özürlülük kavramı, ülkenin genel özürlülük profili, yasal çerçeve, engellilerin gereksinimleri, ikinci bölümde özürlülerin istihdamı açısından rehabilitasyon kavramı, özürlülere yönelik istihdam politikaları, özürlülerin iş yaşamında karşılaştıkları sorunlar, hukuki sonuçlar, özürlülere yönelik ayrımcılık hakkında açıklama yapılmıştır. Üçüncü bölümde özürlülerin istihdam sorununun betimlenmesine çalışıldığı bu araştırmada; niteliksel araştırma yöntemi kullanılmıştır.