Türk bankacılık sektöründe risk analizi ve mali bünye bozulmalarına karşı erken uyarı modeli geliştirilmesi

Gelişmekte olan ülkelerde son yıllarda yaşanan mali krizler, mali sistemlerin temel yapılarından olan bankaları ve bankacılık sektörünü derinden etkilemiştir. Bankalar, mali sistem içinde aracılık işlevi gören ve faaliyet konuları ve işlemleri gereği sorun yaşamaya ve kayıpla karşılaşmaya açık olan kurumlardır. Finansal tablolar yardımıyla işletmelerin gelecekteki durumları ile ilgili değerlendirme ve tahminler yaklaşık yüzyıldır yapılmaktadır. Son yıllarda yaşanan krizler nedeniyle tüm Dünya'da bankaların mali durumları ve geleceklerinin nasıl tahmin edilebileceği, başarısızlıkların nasıl önlenebileceği yeniden tartışılmaya başlanmıştır. Bu çalışma, istatistiksel teknikler kullanılarak banka başarısızlıklarının, finansal göstergeler/rasyolar yardımıyla önceden tahmin edilmesine ve başarısızlığın sinyali olabilecek göstergelerin tespitine yöneliktir. Çalışmanın birinci bölümünde, bankacılığın gelişimi, fon kaynak ve kullanımı ve bankalarda riskin kaynakları incelenmektedir. İkinci bölümde, banka kayıplarının makro ve mikro nedenleri ile banka kayıplarının etkileri incelenerek, erken uyarı niteliğindeki göstergeler irdelenmektedir. Üçüncü bölümde, literatür taraması yapılarak bazı denetim otoritelerinin bankaları izlemede kullandıkları erken uyarı sistemleri incelenmektedir. Uygulamada kullanılacak metodolojinin açıklanması tezin dördüncü bölümünde yapıldıktan sonra, analiz, iki ve üç gruplu ayırma için yapılmakta ve elde edilen sonuçlara göre banka sıralamaları verildikten sonra bölüm analizin sonuçları ve elde edilen modellerin kullanılabilirliğinin değerlendirilmesi ve sonuç ve öneriler kısmı ile bitirilmektedir. Çalışmada, 1998-1999-2000- 2001 yılları arasında Türkiye mali kesiminde yer alan ticaret bankaları kullanılmış, bankalar Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na devredilip devredilmemesine göre gruplandırılmıştır. Çalışmada, iki gruplu ayırma analizinde TMSF'una devredilen bankalar fona devredildiği yıl ve fonda kaldığı sürece başarısız(1), aksi durumda başarılı (0) olarak kabul edilmiştir. Üç gruplu ayırma analizinde ise TMSF'una devredilen bankalar fona devredildiği yıl ve fonda kaldığı sürece başarısız (2), analizin yapıldığı yıldan fona devredildiği yıla kadar olan zaman diliminde başarısız olacak (1) gruba dahil edilmiş, fona devredilmeyen bankalar ise başarılı (0) olarak kabul edilmiştir. Çalışmada, TBB'nin yayınlamış olduğu finansal oranların yanı sıra, bankaların finansal tablolarından hesaplanan mali oranlar kullanılmış, kullanılan istatistiksel yöntemin gerektirdiği uygunluğu sağlayamayan oranlar daha sonra analiz kapsamından çıkartılmıştır. Finansal oranlar için uygunluk analizi her yıl için ayrı ayrı yapılmış, analizde, 13 adet sermaye, 9 adet likidite, 6 adet aktif kalitesi, 10 adet karlılık, 11 adet gelir-gider, 6 adet faaliyet, 8 adet bilanço kalemleri artışını içeren rasyo ile yabancı para net pozisyonu ve ihracat kredisi oranı olmak üzere toplam 65 adet finansal oran kullanılmıştır. Tezde bankalar, doğrudan ait oldukları grupların tahmin edilmesi amacıyla ilk olarak üç gruba ayrılmıştır. Sübjektif olarak üç gruba ayrılan bankaların elde edilen modellerle; tüm değişkenlerin kullanıldığı üçlü analizde, tüm gruplar için ortalama % 96 oranında tahmin gücü elde edilmiştir. Üç gruplu analizin ikinci kısmında değişken azaltımı yapılabileceği ancak grup sayısının ikiden fazla olması nedeniyle doğru tahmin gücünün düştüğü görülmüştür. İkili analizde bankalar mali başarılı ve mali başarısız olarak ikiye ayrılmış ve analize uygun tüm değişkenlerin kullanıldığı ve değişken azaltımı ile elde edilen modellerle bankaların ortalama % 98 oranında doğru sınıflandırdığı tespit edilmiştir. İkili analiz için adım adım seçme analizi sonucunda, üç gruplu ayırmaya göre daha iyi sonuçlar elde edilmiş olup analize uygun turp değişkenlerin kullanıldığı ikili analiz ile hemen hemen aynı ayırma güçleri elde edilmiştir. Analiz sonucunda genelde tüm gruplar için yüksek oranda ayırma gücü elde edilmiş, elde edilen modellerin güvenilirlik test istatistikleri uygun ve yüksek çıkmıştır. Uygulamada öne çıkan sermaye rasyoları, tüm modellerde ağırlıkla yer almakta ve önemli açıklayıcı bağımsız değişkenleri oluşturmaktadır. Özellikle / Toplam Aktifler(S2), / (S5), Serbest Sermaye/özkaynak (S11) ve Bilanço Dışı Riskler/özkaynak(S13) rasyoları bankaların mali durumlarının ya da risklerinin belirlenmesinde açıklama gücü yüksek ve izlenmesi gereken bağımsız değişkenler olarak ortaya çıkmıştır. Elde edilen tüm modellerde S13 değişkeninin yer alması, bilanço dışı risklerin bankaların başarısızlığında önemli ve belirleyici bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, geliştirilen modellerin banka başarısızlıklarının önceden tahmininde başarılı olduğu ve pratik kullanım imkanının olduğu görülmüştür.