Finansal performans değerlendirme yöntemleri ve EVA

FINANSAL PERFORMANS DEĞERLENDİRME YÖNTEMLERİ VE EVA Bu çalışma, bir finansal performans ölçütü olarak 'Ekonomik Katma Değer' kavramını incelemeyi amaçlamaktadır. Öncelikle EVA kavramının arkasındaki teori ve özellikleri açıklanmıştır. Böylece, şirketlerin EVA'yı güçlü ve zayıf yönlerini tanıyarak nasıl kullanabilecekleri incelenebilecektir. EVA ve diğer performans değerlendirme ölçütlerinin karşılaştırması yapılarak EVA'nın güçlü ve zayıf yönleri ortaya konmuştur. Ayrıca, bu kavramın bir yönetim aracı olarak kullanılması konusu da çalışmanın kapsamındadır. Uygulama kapsamında EVA kavramının bir işletmede performans değerlendirme ve teşvik sistemlerinde kullanılmasına ilişkin bir örnek çalışmaya yer verilmiştir. X işletmesinin 1998 ve 1999 yılı verilerinden yola çıkarak işletmenin iki ayrı bölümüne ait EVA değerleri hesaplanmış, bu değerlerdeki gelişim incelenmiş ve bu kavramın teşvik sistemlerinde kullanımı ile ilgili bir örnek verilmiştir. Çalışmadaki rakamlar lineer olarak değiştirildiğinden, rakamlar arasındaki ilişkiler aynı kalmasına rağmen bunlar gerçek değerler değildir. Finansal teoriye göre her şirketin ana amaçlarından birincisi hissedarlarının varlığını artırmaktır. Hissedarlar şirketin sahibi olduklarından ve rasyonel bir yatırımcı da uzun vadede iyi bir getiri bekleyeceğinden, bu son derece doğal bir yaklaşımdır. Geçmişte bu amaç, sık sık ihmal edilmiş ya da en azından yanlış anlaşılmıştır. Bu değerlendirme sistemlerinden anlaşılabilir. ROI ve EPS gibi ölçütler en önemli performans ölçme yöntemleri olarak kullanılmış ve birçok şirket prim sistemlerini de bu kriterlere dayandırmıştır. Ancak, bu ölçütler teorik olarak, işletme değeri yaratmak amacı ile çok iyi uyuşmamaktadır. Bunlar göz önüne alındığında, son yıllarda değer odaklı ölçütlerin neden bu kadar yoğun ilgi gördüğünü anlamak kolaylaşır. Değer bazlı yaklaşımlar, organizasyon ve yönetimlerin hissedarların beklentileri doğrultusunda hareket etmeleri gerektiğini temel alır. Hissedarların varlığını artırmaya yani hissedar değeri oluşturmaya odaklanmak ana amaçtır. Değer bazlı ölçütler de hissedar değeri oluşturma yaklaşımından kaynaklanmış yeni performans ölçütleridir. Bu yeni performans ölçütleri, değerdeki değişime bağlı olarak dönemsel performansı ölçmeye çalışır. Değerin maksimize edilmesi uzun dönemde hissedarların getirişinin de maksimize edilmesi demektir. Son zamanlarda en yaygın kabul gören değer bazlı ölçüt EVA 'dir. Ekonomik katma değer, bir artık gelir göstergesidir. Vergi sonrası net faaliyet karından faaliyette kullanılan- sermayenin maliyetinin çıkarılması ile elde edilir. EVA'nın arkasındaki ana düşünce, işletmenin gerçekleştirdiği faaliyetlerden elde ettiği gelirin bu faaliyetlere yatırılan sermayenin maliyetini karşılaması gerektiğidir. Yani, bir işletme ancak elde ettiği getiri oranı sermaye maliyetini aşarsa katma değer yaratır. Bu ne yeni, ne de ilginç bir düşüncedir. Bu yaklaşım artık gelir kavramından türetilmiştir. Artık gelir kavramının geçmişşte neden bu kadar popülarite kazanmadığının olası açıklamalarından biri günümüzde EVA'nın piyasa değeri ile ilgili teorik bilgiler sunan MVA kavramı ile birlikte pazarlanması olabilir. Yatırımcıların, işletme değeri üzerine giderek daha fazla yoğunlaştığı zamanımızda bu çok ilgi çekicidir. Ayrıca, bu kavramın yerinde, uygun pazarlama stratejileri ile tanıtılmasının da bu popülarite de yeri vardır. MVA, şirketin toplam değerinden toplam sermayenin çıkartılması sonucu elde edilir. MVA yatırımcıların yöneticilere emanet ettiği sermayenin değerinin ne kadar artırılabildiğinin bir ölçüsünü verir. Bir şirketin MVA yaratmadaki başarısı, yani, işletme değeri yaratıp yaratmaması onun getiri oranına bağlıdır. Eğer şirketin getiri oranı sermaye maliyetini aşarsa, bu şirketin hisseleri sermaye piyasalarında orijinal sermayesine göre primli olarak satılacaktır. Bu, şirketin pozitif MVA'ya sahip olması demektir Diğer taraftan, sermaye maliyetinden daha düşük getiri oranına sahip şirketlerin hisseleri, şirkete yatırılan orijinal sermaye ile kıyaslandığında indirimli bir değerden işlem görecektir. Bir şirketin pozitif veya negatif MVA'ya sahip olması o şirketin sermaye maliyeti ile kıyaslandığında getiri oranının seviyesine bağlıdır. Tüm bunlar EVA için de geçerlidir. Yani. pozitif EVA aynı zamanda pozitif MVA demek olup tersi de doğrudur. EVA ile MVA arasındaki ilişkiyi aşağıdaki gibi gösterebiliriz. MVA = Gelecekteki tüm EVA'lerin Bugünkü Değeri MVA, gelecekteki tüm EVA'ların bugünkü değerine eşittir. Bir firma, EVA'yı artırarak piyasa katma değerini artırır; diğer bir deyişle, firma değeri ile firmaya yatırılan sermaye arasındaki farkı artırır. Faaliyet karından faaliyetlerde kullanılan sermaye maliyetinin çıkarılması ile bulunan EVA, geçmişşteki ve gelecekteki tüm sermaye projelerinin net bugünkü değerini gösterir. Bu nedenle, EVA bir işletmenin piyasa değerinin artmasını veya azalmasını yani dışsal sonucu yönlendiren bir iç performans ölçüsüdür. EVA, toplam performansın şirket içi ölçümü için kullanılırken MVA dış ölçümü için kullanılır. EVA'nın günümüzde yaygın olarak kabul görmesinin diğer nedenleri sermaye bütçeleme, performans değerlendirme ve teşvik sistemleri gibi çok önemli üç yönetim fonksiyonunu bütünleştirmesidir. Bu üç fonksiyonun yönetim davranışını pozitif yönde etkilemesi planlanırsa da genellikle bunlar zıt amaçlar için çalışırlar. Genelde yöneticilere en iyi kararın ne olacağı konusunda kafa karıştırıcı ve birbirleriyle çatışan, zıt sinyaller verirler. Bu nedenle, EVA'nın kullanılmadığı durumlarda, yöneticiler birbiriyle ilgisi olmayan ve bazen çelişen performans göstergelerini ile boğuşmak durumunda kalırlar. Bu arada yöneticilerin prim planlan da sık sık değişir. Bu sonuçlan EVA'yı temel alan yönetimle kıyaslayalım:. Yönetimin amacı ekonomik katma değer yaratmak yani şirketin faaliyetleri sonucu ek değer oluşturmaktır.. Sermaye bütçeleme kararlan, uygun bir sermaye maliyeti ile iskonto edilmiş EVA kriterine dayandırılır.. Bölümlerin EVA'sı ve/veya EVA'daki değişimler iş alanlarının performansını ölçer.. Primler, açık, basit ve doğru olarak belirlenmiş hedeflere göre bölümün yarattığı EVA değeri üzerinden hesaplanır. Bu yaklaşımı pratikte uygulamak, işletmenin faaliyetlerini daha yakından incelemeyi sağlar. EVA finansal performansı yeni bir yaklaşımla görmeyi sağlar. Özellikle, özsermayenin bedava bir kaynak gibi algılandığı ve performansın bazı gelir rakamlarına göre değerlendirildiği şirketler için yeni bir yaklaşım getirir. En önemlisi de, EVA şirkette bir düşünce değişimi meydana getirerek yöneticiler ve çalışanların hissedarlar gibi düşünüp hareket etmelerini özendirir. Bu yeni yaklaşım, operasyonel seviyede artan sermaye devir hızı nedeniyle artan işletme değeri sağlar. Birçok şirket maliyetleri kısmak için her türlü önlemi alır, fakat sermaye etkinliğini ihmal eder. EVA ise kullanılan sermayeye ve özellikle gereğinden fazla işletme sermayesine dikkat çekerek işletmelere daha etkin çalışmaları konusunda yardımcı olur. Sermaye maliyetlerini kaynaklarına göre dağıtmak bu etkiyi artırabilir. Dönemsel performans ölçümünde EVA, bazı yanlış bilgilere sebep olabilir. Bunun nedeni, ROI gibi muhasebesel getiri oranları ile aynı zayıf noktalar sahip olmasıdır. Örneğin, enflasyon EVA değerlerini çarpıtabilir. Ayrıca, EVA değerleri hatalı dönemselleştirmeden de etkilenir. Birçok durumda, bu eksikliklerin etkileri çok küçüktür. Ayrıca, bu zayıf noktaların büyük kısmı çeşitli düzeltmelerle yok edilebilir. Eksikliklerine rağmen, EVA bir performans ölçme ve kontrol aracı olarak şirketler için önemlidir. Öncelikle, oldukça basit bir ölçüt olmasına rağmen firmanın ana amacı olan işletme değerindeki artış veya azalışı ölçmede iyidir. Geleneksel performans ölçütlerini maksimize etmek, teorik olarak hissedarların varlığını maksimize etmekle aynı değildir. Oysa, EVA'nm maksimizasyonu işletme değerinin maksimizasyonu demektir. Bu nedenle, EVA geleneksel performans ölçütlerinden üstündür. Standart EVA, matematiksel olarak standart DCF formülüne uyar; çünkü DCF'nin değiştirilmiş bir versiyonudur. DCF ve NPV nakit akışına, EVA ise tarihi muhasebe kalemlerine dayanmasına rağmen, EVA'nın DCF'ye eşitliği değerlemede gerçekleşir. EVA'nm bu ilginç özelliğinin nedeni, işletme değerlenirken defter değerindeki artışın dönemsel EVA değerlerini azaltması ya da defter değerindeki bir azalmamn EVA değerlerini arttırması ve sonuçta bu değişimlerin birbirinin etkisini yok etmesidir. Defter değeri etkisiz olması nedeniyle değerleme formülünde ihmal edilebilir. EVA'nın en güçlü özelliklerinden biri de yönetim teşvik sistemlerine uygunluğudur. İşletme değerini artırmada bunun iyi bir yöntem olduğu sayısal olarak kanıtlanmıştır. EVA'nın teşvik sistemi için uygun olmasını nedeni hissedarların varlığına eklenen ek getiriyi ölçmesidir. EVA maksimize edildiğinde, hissedarların varlığı yani işletme değeri de maksimize edilir. Bu basan da yöneticilere prim olarak geri döner. Bu tür bir prim sistemi hem yönetim hem da hissedarlar için yararlıdır; çünkü performans seviyesinin EVA prim sistemi uygulanmaya başladıktan sonra artması muhtemeldir. Bu konuda başarılı olmak için, EVA bazlı prim sistemleri uzun dönemli olmalı, EVA'daki değişimleri temel almalı ve hissedar değerindeki önemli gelişmeler için önemli miktarda prim vaat ediyor olmalıdır EVA kavramını ortaya atan Stern&Stewart Danışmanlık şirketi, yöneticilere primlerini birkaç dönemde dağıtan bir yöntem geliştirmiştir. Bu, orta kademe yöneticilerin şirketin ortağı gibi davranmaları beklendiğinden onların daha fazla risk almalarını sağlarken aynı zamanda kısa dönemli, miyop kararlar almaktan sakınmalarına neden olur. EVA diğer periyodik performans ölçütleri gibi bir kısa dönem ölçütüdür. Bundan dolayı, firmalar diğer performans ölçütlerine de önem vermelidir. Bu özellikle büyüme aşamasında olan firmalar için önemlidir. Yine de, bir firmanın basan veya başarısızlığının en sonunda yaratılan işletme değeri ile ölçüldüğünü aklımızdan çıkarmamalıyız. Bundan dolayı, EVA, stratejik amaçlarına ulaşımı değerlendirmede öncelikli olarak başka araçları kullanan firmalar için de önemli bir kriterdir. EVA, hissedarların varlığını artırmaz. Sadece hissedar varlığındaki değişimi ölçer. İşletmenin değeri çok iyi planlanmış stratejilerle, değişimlere hızlı uyum sağlamakla, yeni fikirler ve geleceği iyi tahmin etmekle artırılabilir. EVA farklı stratejileri sayısal olarak değerlemeye yarar. EVA kavramı kendi içinde bazı problemler barındırır ve bazı özellikleri gerçek olmaktan çok göz boyamadır. Fakat, bu kavram, şirketler için finansal düşüncenin, finansal sistemin nasıl olması gerektiğini göstermesi bakımından çok önemlidir. Fortune dergisinde ifade edildiği şekliyle: 'EVA, değer yaratma kavramım sadece bir slogan olmaktan çıkarıp, modern finansı sınıflardan çıkarıp yöneticilerin odalarına, şirketin içine kadar taşımıştır. '.