Bankaların mali başarısızlığını tahminine yönelik çok boyutlu model

Çalışmada ülkemizde bankalar için erken uyarı görevi yapabilecek mali başarısızlık tahmin modeli geliştirilmeye çalışılmıştır. Öncelikle bankaların taşıdıkları riskler, çalışmanın kullanıcıları ve sağlayabileceği yararlar açıklanmıştır. Mali oranlar yardımı ile mali başarısızlık çalışmalarının geniş kullanıcı kitlesinin ihtiyaçlarını karşılaması açısından önemli olduğu görülmüştür. Yapılan yazın taramasında mali başarısızlık tahmininde kullanılan istatistiksel modeller incelenmiştir. Tek boyutlu modellerin çok boyutlu modellere göre tahmin performanslarının düşük olduğu saptanmıştır. Bu konuda yapılan çalışmalar özetlendikten sonra, sektörel bazda yapılan çalışmaların daha başarılı sonuçlar verdiği saptanmıştır. Bankaların mali başarısızlığını tahmine yönelik yapılan analizde örnek olarak 1,2, 3 yıl öncesi için 33, 4 yıl öncesi için 31 ve 5 yıl öncesi için 29 bankanın kamuya açıklanan mali tablolarından elde edilen 33 mali oran analizde kullanılmıştır. Modellerin oluşturulmasında Çoklu Regresyon Analizi, Logit ve Probit yöntemleri kullanılmıştır. Yıllar itibarı ile oluşturulan modellerden Çoklu Regresyon Modelleri mali başarısızlıktan 1, 2, 3, 4 ve 5 yıl öncesi için %100, %81,81, %100, %80 ve %77, 77 basan göstermiştir. Yıllar itibarı ile oluşturulan Logit Modellerinin mali başarısızlığı tahmin başarısı 1, 2, 3, 4 ve 5 yıl öncesi için %100, %81,81, %100, %90 ve %100 olarak gerçekleşmiştir. Probit tahmin modelleri başarısızlıktan 1, 2, 3, 4 ve 5 yıl öncesi için %100, %81,81, %100, %70 ve %77, 7 doğrulukla tasnif etmiştir. Mali başarısızlığın 5 yıllık bir dönemde tahmininde; Çoklu Regresyon Modeli %87,92, Logit Modeli %94, 36 ve Probit Modeli %85, 92 ortalama basan göstermiştir. Bu durumda, Logit Modellerinin başarısızlıktan 5 yıl öncesine kadar bankalar için yapılacak mali başarısızlık tahmin çalışmalarında kullanılabileceğini göstermektedir. Oluşturulan modellerde yer alan değişkenlerin tutarlılık göstermemesi ve örnek hacminin darlığından kaynaklanan istatistiksel kaygılan aşmak için; her yıldaki birIll banka için yapılan gözlemi ayrı bir ömek kabul ederek 159 örnek üzerinde bankalarımız için mali başarısızlığı önceden tahmin edebilecek Çoklu Regresyon, Logit ve Probit Modeli oluşturulmuştur. Bu modellerde değişken olarak yer alan altı mali oran; Xn 'Özkaynaklar/Aktif Toplamı', Xı5'İşletme Sermayesi/Yabancı Kaynaklar', X32'İştirak ve Kuruluşlar/Aktif Toplamı', X56'Taiz Gelirleri/Aktif Toplamı' X63'Personel Giderleri/Toplam Giderler', X67'Faiz Dışı Giderler/Toplam Giderler' dir. Modellerin mali başarısızlığı tahmin başarısı yıllar itibarı ile küçük farklılıklar göstermesine rağmen ortalama olarak Çoklu Regresyon Modelinde %86,54, Logit Modelinde %88,46, Probit Modelinde %86, 54 olarak gerçekleşmiştir. Modellerin örnekleme uygulanmasında yanlış tasnif edilen örnekler incelendiğinde, ortak olarak 4 yıl süre ile aynı bankanın yanlış tasnif edildiği saptanmıştır. Bu bankanın faaliyetlerinin Merkez Bankasınca durdurulmuş olması dikkat çekicidir. Kanımızca Merkez Bankası tarafından faaliyetlerinin durdurulma sebebi mali başarısızlık dışındaki nedenlerden meydana gelmiştir. Bu örneğin doğru sınırlandırıldığı kabul edilirse, modellerin mali başarısızlığı tahmin başarısı; Çoklu Regresyon ve Probit Modellerinde %93,75'e, Logit Modelinde de %95,83'e ulaşmaktadır. Modellerin genel başarısı da Çoklu Regresyon ve Probit Modelinde %97,48, Logit Modelinde %98, 1 1 olarak gerçekleşmiştir. Oluşturulan modeller yardımı ile analize alınmamış bir veri setine kullanılarak bankalar mali başarı skorlarına göre derecelendirilmiştir. En iyi performansı gösteren Logit Modelinde mali performansı en kötü 14 (tüm bankaların %20'si) bankanın 3 'ünü kamu bankalarının, 7'sini de kalkınma ve yatırım bankalarının oluşturması modelin geçerliliği açısından dikkat çekicidir. Sonuç olarak modellerde yer alan altı değişken yardımı ile bankaların mali performanslarının tahminin yanında derecelendirilmesi de mümkün olabilmektedir. Modellerin kullanıcıları; bu modeller sayesinde incelemekte oldukları bankaların ülkemizde 1977 - 1994 döneminde mali başarısız olmuş bankalar ile benzer mali karakteristikler taşıyıp taşımadıkları hakkında bilgi sahibi olabildikleri gibi, erken uyan sistemi olarak da kullanabileceklerdir.