Öğretmenlere göre kamu ve özel liselerde iş yaşamı kalitesi ve örgütsel bağlılıkla ilişkisi

İş yaşamı kalitesinin tarihsel gelişimi 1950'lere dayanmaktadır. İş yaşamıkalitesiyle ilgili gelişmeler öncelikle İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri'ndebaşlamış, sonraları Norveç, Hollanda, Hindistan ve Japonya'ya yayılmıştır. İş yaşamı kalitesi, kavram olarak, ilk kez 1972 yılında Uluslararası İş Yaşamı Kalitesi Derneği tarafından Newyork'ta Arden Haus'da iş yaşamı kalitesi üzerineuluslar arası bir konferansta kullanılmıştır. Bu konferansta iş yaşamı kalitesidemokratikleşme kavramıyla birlikte ele alınmıştır. İş yaşamı kalitesinin tanımı üzerinde tam bir anlaşmanın olduğu söylenemez. Bununla birlikte, kavramın orijinal kullanımında, işgören ile iş çevresi arasındaki ilişkinin kalitesini gösterdiği ve işin genelde unutulan insan boyutunu vurgulamayı amaçladığı söylenebilir. Bu araştırma ile kamu ve özel liselerde görev yapan öğretmenlerin genelde iş yaşamı kalitesi; toplam yaşam alanı, güvenli ve sağlıklı çalışma koşulları, işgören kapasitesinin geliştirilmesi, sosyal sorumluluk, sosyal bütünleşme, demokratik ortam ile uygun ve adil karşılık boyutlarında algılama düzeyleri belirlenmeye çalışılmıştır. Araştırmada ayrıca öğretmenlerin okullarına ilişkin bağlılığı; uyum, özdeşleşme ve içselleştirme boyutlarında ele alınmış, iş yaşamı kalitesinin örgütsel bağlılığı yordama derecesi belirlenmeye çalışılmıştır. Betimsel tarama modelindeki araştırmanın hedef evrenini, Türkiye'de kamuliselerinde görev yapan 84321 öğretmen ve özel liselerde görev yapan 8888 öğretmen oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemini ise; Adana, Antalya, Malatya, Elazığ, Van, Gaziantep, Diyarbakır, Şanlıurfa, Ankara, Kayseri, İzmir, Manisa, Samsun, Trabzon, Amasya, Bursa, Kocaeli illerinde görev yapan 410 kamu genel lise ve 391 özel genel lisede görev yapan öğretmenler oluşturmaktadır. Araştırmada çok aşamalı örnekleme tekniği uygulanmıştır. Kamu ve özel liselerde görev yapan öğretmenlerin iş yaşam kalitesini belirlemek amacıyla araştırmacı tarafından geliştirilen İş Yaşamı Kalitesi Ölçeği, örgüte bağlılıklarını ölçmek amacıyla da Balay'ın (2000) geliştirdiği Örgütsel Bağlılık Ölçeği uygulanmıştır. Araştırma verilerinin toplanması sürecinde, Milli Eğitim Bakanlığı Eğitim Araştırma ve Geliştirme Dairesi Başkanlığı'nın Eğitim AraştırmalarıDestek Programı'ndan yararlanılmıştır. Ölçeklerin çoğaltılması, okullaraulaştırılması ve dönüşlerinin sağlanması EARGED tarafından yapılmıştır. Veri analizinde, SPSS istatistik paket programı kullanılarak yüzde, frekans, aritmetik ortalama, standart sapma gibi betimsel istatistik teknikleri, kamu-özel, cinsiyet, ikinci işe gereksinim duyup duymama açısından grupların görüşleri arasında anlamlı fark olup olmadığını belirlemek için t-testi, bölge, kıdem, branş değişkenleri açısından grupların görüşleri arasında anlamlı fark olup olmadığını belirlemek için varyans ve iş yaşamı kalitesinin örgütsel bağlılığı yordama düzeyini belirlemek için regresyon analiz gibi anlam çıkarıcı istatistik teknikleri uygulanmıştır. Anlamlılık testlerinde a=.05 anlamlılık düzeyi esas alınmıştır. Araştırmanın temel sonuçları şöyledir: Kamu liselerinde görev yapan öğretmenler toplam yaşam alanı, güvenli ve sağlıklı çalışma koşulları, işgörenkapasitesinin geliştirilmesi, okulların sosyal sorumluluğu, sosyal bütünleşme, demokratik ortam, uygun ve adil karşılık, boyutlarında iş yaşamı kalitelerini özel liselerde görev yapan öğretmenlere göre daha düşük bulmuşlardır. Kamu lise öğretmenleri, özel lise öğretmenlerine göre, daha fazla uyumbağlılığı gösterirken, daha az özdeşleşme ve içselleştirme bağlılığı göstermiştir. İş yaşamı kalitesinin alt boyutlarıyla örgütsel bağlılığın uyum boyutu arasında negatif ilişki görülürken, özdeşleşme ve içselleştirme boyutları arasında pozitif bir ilişki görülmüştür. İlişkilerin düzeyine bakıldığı zaman İYK'in boyutlarıyla ile uyum boyutu arasında orta ve düşük düzeyde bir ilişki görülürken, özdeşleşme ve içselleştirme boyutları arasında orta ve yüksek düzeyde bir ilişki görülmüştür. İYK, örgütsel bağlılığın uyum boyutunun %28'ini yordarken, özdeşleşme boyutunun %63'ünü, içselleştirme boyutunun da %34'ünü yordamaktadır.