Bankalarda faiz riski yönetimi

Faiz oranlarında meydana gelen değişmeler bankaların kazançlarını etkilemektedir. Bu nedenle faiz oranı riski tanımlanmalı, ölçülmeli ve kontrol edilmelidir. Faiz değişimlerinin bankalar üzerindeki etkisi, gelir etkisi ve fiyat etkisi olmak üzere iki şekilde gerçekleşmektedir. Gelir etkisinde, bankaların faiz gelirleri ve faiz giderleri değişerek Net Faiz Gelirlerinde dalgalanmalara neden olur. Fiyat etkisinde ise bankaların bilanço kalemlerinin değerleri değişerek Net Sermayede dalgalanmalara neden olur. Faiz riskinin göstergesi olarak bir hedef hesap seçilebilir. Bu hedef hesap gelir etkisinin ölçümünde Net Faiz Marjı, fiyat etkisinin ölçümünde Net Sermaye olabilir. Geliştirilen çeşitli modellerle bu hedef hesaplardaki dalgalanmalar belirli sınırlarda tutulabilir ve hatta faizler doğru tahmin edilirse kazanç da sağlanabilir. Fakat, hedef hesapların aynı anda kontrol edilmesi mümkün değildir. Hedef hesap riskinin ölçülmesi ve kontrolü için çeşitli modeller geliştirilmiştir. Bu modeller bilanço-içi ve bilanço-dışı modeller olarak sınıflandırılabilirler. Bilanço-içi modeller bilanço kalemlerindeki değişikliklerle ilgili kararlan alırken, bilanço-dışı modeller spekülatif piyasalarda pozisyon alınmasıyla ilgili kararlan içerirler. Vade boşluğu modelleri, simülasyon ve süre modeli bilanço-içi modeller; futures, opsiyonlar ve swaplar gibi spekülatif piyasalarla ilgili olanlar bilanço-dışı modellerdir. Matematiksel programlama modelleri de her iki sınıfa girmektedir. Banka yönetimi, faiz değişmelerinin Net Faiz Marjı üzerindeki etkisini, Net Faiz Marjını hedef hesap olarak seçerek kontrol edebilir. Pasif ya da aktif strateji uygulayarak hedef hesabı kontrol eder. Pasif strateji, Net Faiz Marjındaki değişmeleri en az da tutarken, aktif strateji faiz oranlann hareketine bağlı olarak Net Faiz Marjını artırmayı hedefler. Net Faiz Marjının dönemler itibarıyla dağılımı standart sapma ile ölçülebilir. Standart sapma, faiz riskinin göstergesi olarak alınabilir. Eğer Net Faiz Marjı dağılımını bankalar arasında karşılaştırmaya tabi tutarsak Değişim Katsayısını kullanmalıyız. Değişim katsayısının görece küçük olması daha düşük faiz riski olduğunu göstermektedir. Bu çalışmada iki farklı uygulama yapılmıştır. Birinci uygulamada, Türkiye'de faaliyet gösteren kamu, özel ve yabancı ticaret bankalann faiz riski ölçülmeye çalışılmıştır. Faiz riskinin büyüklüğü Net Faiz Marjı Değişim Katsayısının büyüklüğü ile tanımlanmıştır. İkinci uygulama ise banka büyüklüğü ile Değişim IXKatsayısı arasında ilişki olup olmadığının araştırılmasına yöneliktir. Uygulamalarda Varyans Analizi ve Barlett Testinden faydalanılmıştır. Eylül- 1991 ve Mart- 1996 tarihleri arasındaki üçer aylık bilançolardan kamu, özel ve yabancı bankaların Net Faiz Marjları, standart sapmaları ve değişim katsayıları hesaplanmıştır. Sonuçlar aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 1 Kamu, özel ve yabancı bankaların Eylül- 1991 ve Mart- 1996 tarihleri arasındaki üçer aylık Net Faiz Marjı ile ilgili bilgiler ANOVA ve Barlett testine göre bu değerler %95 güvende anlamlı gözükmektedirler. Kamu bankalarının değişim katsayısı diğer gruplara göre yüksektir. Başka deyişle, faiz riski daha büyüktür. Bütün grupların Net Faiz Marjları 1994 yılında faiz ve dövizde meydana gelen büyük dalgalanmalardan dolayı büyük değişmeler göstermiştir. Bu yılın çıkarılmasıyla aşağıdaki tablo değerlerine ulaşılmıştır. Tablo 2 1994 yılının çıkarılmasıyla bulunan Net Faiz Marjı ile ilgili değerler Kamu ve yabancı bankaların değişim katsayısı özel bankalara nazaran daha fazla düşüş göstermiştir. Yıllık bazda yapılan çalışmada ise üç grubun değişim katsayıları birbirine çok yaklaşmıştır. Faiz riski açısından üç grup arasında pek fark olmadığını söyleyebiliriz. Sonuçlar Tablo 3 'de verilmiştir. Tablo 3 Kamu, özel ve yabancı bankaların 1988- 96 yılları arasındaki Net Faiz Marjı ile ilgili değerleri Bu değerler %90 güvende anlamlı gözükmektedirler. İkinci uygulama banka büyüklüğü ile faiz riski boyutunun araştırılmasıyla ilgilidir. Bankaların büyüklüğü aktiflerin boyutu ile belirlenmiştir. Bankalar aktiflerin büyüklüğüne göre sınıflandırılırken iki farklı yol izlenmiştir. Birinci olarak 9 yıllık aktiflerin aritmetik ortalaması alınarak gruplandırma yapılmış, ikinci olarak da 1996 yılı aktiflerine göre gruplandırma yapılmıştır. Gruplar arasında fark olup olmadığı ANOVA ile sınanmıştır. Tablo 4 Aktiflerin ortalamasına göre gruplandırma Tablo 4'e göre oluşturulan gruplar arasında faiz riski ile aktif büyüklüğü arasında fark yoktur. F-oranı (0.188) kritik değerin (2.80, %5 hata payında) çok altındadır. Ayrıca aktif büyüklüğü ile değişim katsayısı arasındaki ilişki çok düşük çıkmıştır (-0.054). Tablo 5'de 1996 yılı aktiflerine göre yapılan sınıflandırma verilmiştir. Tablo 5 1996 yılı aktiflerine göre yapılan gruplandırma Tablo 5'e göre yapılan sınıflandırma da aynı sonucu vermiştir. F-oranı (0.266), kritik değerin (2.80, %5 hata payında) çok altındadır. Ayrıca aktif büyüklüğü ile değişim katsayısı arasındaki ilişki de çok düşük çıkmıştır (-0.051). Bu nedenle faiz riski banka büyüklüğü ile ilgili değildir. XI