Yüklenici firmaların yenileşim yaklaşımlarının değerlendirilmesi

Yenileşim ulusal ekonomilerde büyümenin ve rekabetçiliğin ana unsularından birisi olarak kabul edilmektedir. Yenileşim firmaların sektördeki önemli değişikliklere uyum sağlamasını ya da belli bir proje ya da proje grubunun gereklerini yerine getirmesini sağlar. Gelişmenin ve değişikliklere ayak uydurarak rekabet üstünlüğü sağlamanın ana unsurlarından birisi oluşu firmanın bu yeteneğinin artırılabilmesi ve kurumsal kültürün bir parçası yapılabilmesi için yenileşimciliğin ölçülmesini gerektirir. Yenileşimin ölçülmesi yönetim bilimlerinde olduğu gibi inşaat yönetimi literatüründe de üzerinde oldukça tartışılan konulardan biridir. Yenileşimin bir sistem olarak karmaşık yapısı birbiriyle etkileşim içerisinde çok sayıda ölçütü konuyla ilişkilendirmekte ve ölçümü güçleştirmektedir. Yenileşimle ilgili araştırmalar halen gelişme aşamasındadır ve özellikle Türk inşaat sektörüyle ilgili kaynaklarda yenileşimin ölçülmesiyle ilgili araştırmaların sayısı oldukça kısıtlıdır. Bu tez çalışmasının amacı, yüklenici firmaların Ar-Ge, yenileşimcilik performansları ve enformasyon teknolojileri yaklaşımlarının bir alan çalışmasıyla belirlenip analiz edilmesi ve yenileşimciliğin artırılabilmesi için firma ölçeğinde ve ulusal/bölgesel ölçekte strateji ve politikalara yol gösterecek verilerin sağlanmasıdır. Öncelikle Türk inşaat sektörünün yenileşim profilinin mevcut ulusal verilerden elde edilmesi amacıyla Türkiye İstatistik Kurumu'nun düzenli olarak yayınladığı sektörlere göre ayrılan araştırmalar incelenmiştir. Yapılan mikro veri araştırmasında inşaat sektörünün yenileşimciliğiyle ilgili bazı verilere ulaşıldıysa da, Türk yüklenici firmaların yenileşimciliğiyle ilgili yeterli veri bulunamaması anket çalışmasını yapmak için yeni bir anket tasarlanmasını gerektirmiştir. Bu sürece paralel olarak yürütülen literatür araştırmasıyla sektörde yenileşimin önündeki engeller ve itici güçler, yenileşimin ölçülmesi için inşaat sektörüne yönelik ölçütler ve yenileşimin yayınımı için gerekli kurumsal yapı ortaya konulmuş, araştırma adımlarına ait bulgular ayrıca bildiriler halinde yayınlanmıştır. Elde edilen veriler ışığında hazırlanan kapsamlı anketle Türkiye ekonomisine inşaat sektörü adına belirgin katkıları olan yüksek cirolu büyük inşaat firmaları hedeflenmiş, örneklem seçimi için bir mesleki örgütlenme ve bağımsız bir yabancı kuruluşun 2009 yılı 'en büyük uluslararası yükleniciler' listesinden yararlanılmıştır. Anketin, firmaların Ar-Ge altyapı, harcama ve yaklaşımlarını, yaptıkları ürün, hizmet, süreç, organizasyon, pazar yenileşimlerini, yararlandıkları sektörel ve akademik işbirliği ağlarını, yenileşim yatırımlarını, fikri mülkiyet hakları girişimlerini, yenileşimlerin firmaya etkilerini, enformasyon teknolojileri, kullanım, yatırım ve hedeflerini ortaya konması amaçlamıştır. Ayrıca açık uçlu sorularla firmanın yenileşimler önünde engel olarak gördüğü etkenlerle anketi yanıtlayan üst düzey yöneticilerin sektörün mevcut durumuyla ilgili görüşleri ve gelecek projeksiyonları da değerlendirilmiştir. Anketten elde edilen verilerin analizine destek olması amacıyla iki firma vaka analiziyle ayrıca incelenmiştir. Elde edilen sonuçlar yenileşimle ilgili pek çok genel göstergenin sektöre özel düzenleme ve geliştirmelerle inşaat sektöründe yenileşimciliğin ölçülmesi için kullanılabileceğini göstermektedir. Sektördeki yenileşim yaklaşımlarıyla ilgili pek çok veri elde edilmiştir. Araştırma yüklenici firmaların çok azında Ar-Ge departmanı olsa da Ar-Ge departmanı olmayan firmalarda da Ar-Ge çalışması yapıldığını göstermektedir. Hiyerarşik firma yapıları yenileşimciliği olumsuz etkilemektedir. Bu durum firma ölçeği büyüdükçe yönetim yapısının daha fazla önem kazandığını ortaya koymaktadır. Ortaya konulan diğer engeller sektörde farkındalığın artırılması gerektiğinin altını çizmektedir. Bulgular yenileşimlerin yayınımının ve bunun için de kurumsallaşmanın önemini vurgulamaktadır. Buna karşın yüklenici firmaların yazılı stratejik plana sahip olma oranının düşüklüğü dikkat çekicidir. Başka firma ve kuruluşlarla işbirlikleri ve bilgi kaynaklarına verilen önemde ciddi bir artış söz konusudur ancak üniversite endüstri arasındaki iletişime verilen önemin zayıfladığını göstermektedir. Bağımsız bir yabancı kuruluş tarafından yapılan 'En büyük uluslararası yüklenici' sıralamalarında yer alan, yaptıkları büyük cirolarla öne çıkan firmalarınla bu sıralamanın dışında kalan firmaların cevaplarının karşılaştırmalı analizinde bazı belirgin farklar ortaya çıkarılmıştır. Sıralamanın dışında kalan firmaların finansman yetersizliği, yenileşim maliyeti yüksekliği, nitelikli personel eksikliği, piyasa bilgisi yetersizliği, ortak bulma zorluğu ülke ekonomisindeki belirsizlikler gibi yenileşim engellerine karşı daha hassas olmaları firmalar arasındaki pazar farklarının etkisini göstemektedir. Sıralamadaki firmalar daha fazla enformasyon teknolojisi yatırımı yapmakta, buna karşın diğer firmaların bu teknolojilere verdikleri önem daha belirgin çıkmaktadır. Vaka analizleri yüklenici firmaların Ar-Ge yaklaşımlarının iş yaptıkları pazara göre şekillendiğini ve Türk firmaların 'En büyük uluslararası yüklenici' sıralamalarındaki büyük oyunculara göre oldukça mütevazı büyüklükte olduklarını göstermektedir. Yönetim yapısı ve kurumsal kültür yenileşimlerin gelişmesi için önemli bir itici güç konumundadır. Ayrıca 'En büyük uluslararası yüklenici' sıralamalarının analizi Türk müteahhitlik sektörünün uluslararası inşaat piyasasındaki konumunu değerlendirmek için firma sayısının tek başına yeterli bir ölçüt olmadığını, ülke ve firma verilerinin detaylı olarak analiz edilmesinin gerektiği görülmüştür. İnşaat sektöründe yenileşimin daha iyi anlaşılabilmesi için müşteri odaklı yenileşim ölçütleri, süreç-organizasyon yenileşimi arasındaki ilişkiler ekonomik faaliyet alanları tanımlamalarında inşaat sektörü kapsamı dışında bırakılan tasarım ve danışmanlık hizmetleri konusunda daha fazla araştırmaya gereksinim vardır.