Yerli tarım makinalarında markalaşma ve satın alma davranışları üzerine bir çalışma: Türkiye örneği

İnsanlar tarih boyunca en önemli besin kaynaklarını tarımsal ürünlerden elde etmişlerdir. Tarımın ve tarımsal ürünlerin insan hayatında bu denli önemli bir yere sahip olması ve dünya nüfusunun önlenemez artışı ülkelerin tarım sektörüne her geçen gün daha fazla ilgi göstermesine neden olmaktadır. Dolayısıyla tarım sektörü hayati gerekliliği kadar ekonomik getirisi açısından da ilgi odağı olmaya devam edecektir. Tarım sektöründe, üreticisine yüksek getiri sağlayan aktörlerden birisi de tarımsal makinalardır. Özellikle ekonomi ve sanayi alanlarında gelişmiş ülkeler teknoloji altyapılarını kullanarak nitelikli tarım makinaları geliştirmekte ve ürünlerini tüm dünyaya pazarlamaktadırlar. Öyle ki, bu ürünlerin isimleri neredeyse yaptıkları işle bütünleşmiş ve tüm dünyada bilinir ve tanınır markalar haline gelmişlerdir. Türkiye de de tarım makinaları üretimi sağlanmakta ve bu ürünlerin yurt dışına ihracatı gerçekleşmektedir. Ancak dünyada mevcut tarım makinaları pazarında isimleri yıllardır bilinen sermayesi güçlü ve ülkeleri tarafından her anlamda desteklenen dev markalarla rekabet etmek oldukça güçtür. Bu çalışmada, tarım makinaları kullanıcılarının satın alma davranışlarını, yerli tarım makinaları üreticilerinin markalaşma olgusuna yaklaşımları ve markalaşma adına yürüttükleri faaliyetleri belirlemek amacıyla nitel ve nicel analiz yöntemleri kullanılmıştır. İlk olarak, yerli tarım makinası üreten firmaların yönetici pozisyonunda görevli 22 görüşmeci ile yüz yüze mülakat gerçekleştirilmiştir. Alınan yanıtlar, nitel analiz yöntemlerinden biri olan söylem analizi tekniğine uygun olarak kodlanmış ve kodlar deşifre edilmiştir. Analiz sonucunda elde edilen bulgulara göre, görüşmecilerin büyük çoğunluğunun erkek olduğu, yaş ortalamasının büyük olduğu ve birçoğunun lisans eğitimi aldığı görülmüştür. Görüşmeciler tarımın ekonomide önemli bir yere sahip olduğu bilincini taşıdıklarını, ülkemiz tarımının daha iyi bir yere gelebilmesi için politikalar geliştirilmesi gerektiğini ve tarımsal teşviklerin önemli olduğunu vurgulamışlardır. Firmaların makine üretimlerini yoğunlukla toprak işleme grubu oluşturmaktadır. Görüşme yapılan işletmeler kendilerini kazanç/ciro kriteri açısından zayıf olarak değerlendirmektedir. Görüşmecilere göre, satın alma tercihinde marka önemli bir değişkendir ve markalaşmada kalite önemlidir. Görüşmecilerin büyük çoğunluğu markalaşmaya önem verdikleri halde dış pazara açılmak için gerekli finansal güce ve devlet desteğine sahip olmadıklarını belirtmişlerdir. Çalışmanın nicel analiz kısmında ise, tarım makinası grubundan herhangi birini kullanan çiftçilere uygulanmak üzere bir anket formu hazırlanmıştır. Beş bölümden oluşan anket formunun ilk üç bölümünde nitel analizden elde edilen bulgular doğrultusunda çiftçilerin demografik bilgileri, makine kullanım düzeyleri ve tarımla ilgili görüşleri sorulmuştur. Anketin dördüncü ve beşinci bölümü için çiftçilerin tarım makinası satın almada marka seçimini etkileyen faktörler ve marka seçiminde satıcının ve tanıtımın etkisinin ölçüldüğü 5'li Likert tipi ölçek hazırlanmıştır. Anket uygulaması, Tükiye'nin her bölgesinde tarım makinası grubundan herhangi birini kullanan 730 çiftçi ile gerçekleştirilmiştir. Anketin uygulanmasının ardından verilerin analizine geçilmiştir. Anketin ilk üç bölümü için tanımlayıcı istatistikler yapılmıştır. 4. bölümde kullanılan 5'li Likert tipi ölçek için toplam 32 ifade, 5. bölümde kullanılan 5'li Likert tipi ölçek için ise toplam 16 ifade kullanılmıştır. Ölçeklerdeki her bir ifadenin ölçülmesi istenilen özelliği ne derecede temsil ettiğinin belirlenmesi amacıyla madde analizi yapılmıştır. Madde analizi sonucunda, 4. bölümdeki 32 ifadenin 16'sı ve 5. bölümdeki 16 ifadenin 2'si binişiklik ve faktör yüklerinin 0 ,30'un altında olması sebebiyle ölçekten çıkarılmıştır. Geriye kalan ifadeler için açıklayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri yapılmıştır. Açıklayıcı faktör analizi ile ankete katılan çiftçilerin tarım makinası satın alırken marka seçiminde üç faktörden etkilendikleri görülmüştür. Bu faktörler sırasıyla; yabancı markalı tarım makinalarına olan güven, makinanın donanımı ve kalite güvencesi ve son olarak makinanın yaygın kullanımı ve finansman desteğidir. Ayrıca, yine açıklayıcı faktör analizi ile ankete katılan çiftçilerin marka tercihinde satıcının ve tanıtımın etkisi iki faktör ile açıklanmıştır. Bu faktörler ise, satıcının etkisi ve tanıtımın, lansman ve reklamın etkisidir. Sonraki aşamada, açıklayıcı faktör analizi ile bulunan alt faktör gruplarının ilgili olduğu faktörü yeterince temsil edip etmediğinin belirlenmesi için doğrulayıcı faktör analizi yapılmıştır. Doğrulayıcı faktör analizi sonucunda, her bir alt faktör grubunun ilgili faktörü yüksek derecede temsil ettiği belirlenmiştir. Nicel analizin son kısmında ise, birinci ve ikinci ölçekten açıklayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri sonucunda elde edilen faktörlerin ankette yer alan cinsiyet, yaş, eğitim durumu ve yıllık gelir sorularının kategorilerine göre farklılık gösterip göstermediği araştırılmıştır. İlk olarak faktörlerin cinsiyete göre farklılık gösterip göstermediği test edilmiştir. Yapılan test sonucunda erkeklerin kadınlara göre verdikleri puan ortalamalarının iki faktör de daha yüksek olduğu görülmüştür. Bu faktörler sırasıyla 'makinanın yaygın kullanımı ve finansman desteğinin etkisi' ve 'tanıtım, lansman ve reklamın etkisi'dir. Yaşa göre faktörlerin değişkenliği test edilmiştir. İki faktörün yaş gruplarına göre istatistiksel açıdan anlamlı farklılık gösterdiği sonucuna varılmıştır. 'Makinanın yaygın kullanımının ve finansman desteğinin etkisi' faktörünün (18-40)-(41-60) ve de (41-60)-( 61 ve üzeri) yaş gruplarında, 'Tanıtım, lansman ve reklamın etkisi' faktörünün ise (41-60) ve (61 ve üzeri) yaş gruplarında istatistiksel açıdan farklılık gösterdiği bulunmuştur. Eğitim seviyesine göre faktörlerin farklılaşıp farklılaşmadığının incelendiği analiz sonucunda ise, 'Yabancı markalı ürünlere olan güvenin etkisi' faktör değerinin ilkokul mezunu katılımcıların ortaokul mezunu katılımcılara göre anlamlı derecede düşük olduğu görülmüştür. Ayrıca, 'Makinanın yaygın kullanımının ve finansman desteğinin etkisi' faktörünün ise lise mezunu katılımcıların ortaokul mezunu katılımcılara göre anlamlı dercede düşük olduğu ve yine aynı şekilde, 'satıcının etkisi' faktörünün ortaokul mezunu katılımcılaraın üniversite mezunu katılımcılara göre anlamlı derecede düşük olduğu görülmüştür, Son olarak yıllık gelire göre faktörlerin farklılık gösterip göstermediği test edilmiştir. Yapılan test sonucunda, 'Yabancı markalı ürünlere olan güvenin etkisi' faktörünün 50,000 ve üzeri gelir grubunun diğer gruplara göre istatistiksel açıdan farklılık gösterdiği söylenebilir. Aynı şekilde, 'Makinanın donanım özellikleri ve kalite güvencesinin etkisi' ve 'Tanıtım, lansman ve reklamın etkisi' faktörlerinin 5,000 -25, 999 gelir grubunda diğer gruplara göre anlamlı farklılık gösterdiği soncuna ulaşılmıştır.