Cost and pricing efficiency in capital market infrastructures: A closer look at integration and product diversification

Borsalar, merkezi takas ve karşı taraf kurumları ile merkezi saklama kurumları sermaye piyasası altyapı endüstrisini oluşturmaktadır. Borsalar piyasa işletimi ve kotasyon, merkezi karşı taraf kurumları takas ve merkezi karşı taraf, merkezi saklama kurumları ise mutabakat ve menkul kıymet ihraç altyapısı sağlamaktadır. Yatay bütünleşme, farklı piyasalarda değer zincirinde aynı seviyede altyapı faaliyeti gösteren kurumların birleşmesidir. Dikey bütünleşme değer zincirindeki borsa, takas ve saklama altyapı kurumlarının birleşmesidir. Çok yönlü bütünleşme ise yatay ve dikey bütünleşme türlerinin farklı şekillerde bir arada uygulanmasıdır. Ürün çeşitlendirme, altyapı kurumlarının ana faaliyetleri dışında farklı tipte sermaye piyasası araçları için altyapı sunmaya başlaması, bankacılık veya veri yayını gibi ilgili yan hizmet dallarında faaliyet göstermeye başlamasıdır. Bütünleşen altyapı kurumları organizasyonu tek bir yönetimde toplanmaktadır. Sermaye piyasaları altyapı kurumları küresel çapta incelendiğinde yatay ve çok yönlü birleşmeler gelişmiş ülkelerde, özellikle de Avrupa ve ABD piyasalarında gözlenmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ise dikey bütünleşme ön plandadır. Yasal mevzuat ve piyasada vekil hesap yapısının uygulanması altyapı kurumlarının uygulayabilecekleri bütünleşme ve ürün çeşitlendirme stratejilerini etkilemektedir. Bu sebeplerden dolayı, gelişmekte olan ülkelerde konsolidasyon ulusal sınırlar içinde kalmaktadır. Altyapı kurumlarında bütünleşme ve ürün çeşitlendirme stratejilerinin maliyet ve fiyat verimliliğini etkileyen ampirik çalışmada, Uluslararası Ödemeler Bankası Ödeme ve Piyasa Altyapısı Komitesi üyesi 22 ülkeden 34 altyapı kurumu incelenmiştir. Analiz, panel veri yöntemi ile yapılmış olup 2012- 2016 yılları arsındaki beş yıl analiz kapsamındadır. Çalışma, hem verimliliğin ölçümüne yeni yöntemler getirerek mevcut yazındaki farklı görüşleri açıklamakta, hem de gelişmiş ve gelişmekte olan piyasalardaki tüm altyapı kurum tiplerini kapsamına almaktadır. Bu kadar geniş kapsamlı bir çalışma bildiğimiz kadarı ile yazında bir ilktir. Ampirik çalışma sonucunda bütünleşmenin uzun vadede maliyetleri düşürdüğü bulunmuştur. Dikey ve çok yönlü bütünleşmelerde bu etki daha kuvvetlidir. Dikey bütünleşme uzun vadede ölçek ekonomisi kazanımlarını artırmaktadır. Çok yönlü bütünleşme ortalama maliyetleri düşürmekte, uzun vadeli ölçek etkisini artırmakta ve karlılığı artırmaktadır. Çok yönlü bütünleşmenin kısa ve uzun vadede maliyet düşüşü sağlaması ve karlılığı artırması, son yıllarda küresel ölçekte gerçekleşen şirket bileşmelerini ve konsolidasyon teşebbüslerini açıklamaktadır. Ayrıca, menkul kıymet borsalarının türev piyasa işletimi sunarak ürün çeşitlendirme yoluna gitmesinin kısa ve uzun vadede maliyetleri düşürdüğü ve karlılığı artırdığı da görülmüştür. Gelişmekte olan ülkeler için en önemli sonuç, bu ülke altyapı kurumları için şirket büyüklüğünün önemli olduğudur ve altyapı kurumları büyüdükçe maliyetlerin azalarak karlılığın artmasıdır. Günümüzde, birçok gelişmekte olan ülkede altyapı kurumları ulusal sınırlar için konsolidasyonu tamamlayarak, ulusal çapta en yüksek ölçek ve şirket büyüklüğüne ulaşmıştır. Bu altyapı kurumlarında verimlilik artışı için bölgesel veya küresel birleşmeler gereklidir. Zaman içinde kullanılan teknolojinin ilerlemesi gelişmiş ülkelerde maliyetleri düşürmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ise bu etki anlamlı değildir. Çalışma sonuçları, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerdeki düzenleyicilere sermaye piyasası altyapı endüstrisinde bütünleşme, konsolidasyon ve rekabet kapsamında piyasa düzenlemeleri konusunda; altyapı kurumları yöneticilerine ise bütünleşme ve birleşme stratejileri kapsamında ışık tutmaktadır.