İşletmelerde stratejik risk yönetimi ve bir model önerisi: Stratejik risk yönetimi sistemi, SRMS

Ticari alanları farklı farklı olsa da, günümüz şirketleri çok çeşitli finansal ya da finansal olmayan değişken karakterli içsel ve dışsal baskılarla biraradadırlar ve şirketin başarıya ulaşmasında bu değişken karakterli içsel ya da dışsal baskıların yönetiminin çok önemli bir yeri vardır. Bu baskılara genel olarak 'risk' denilebilir ve 'başarılı bir şirket' aynı zamanda risklerini de iyi yönetebilen bir şirkettir. Günümüzün ticaret koşullan çerçevesinde, ticari faaliyetlerine devam etmekte olan irili ufaklı yüzlerce şirket, mal ya da hizmet üretimlerinin genel bir sonucu olarak çok sayıda riskle karşı karsryadirlar. Şirketlerin karşı karşıya oldukları riskleri, 'mali riskler' ve 'mali olmayan riskler' olarak iki ana gruba ayırmak mümkündür. Mali olmayan riskler, şirketlerin kendi ticari faaliyet alanları içerisinde, mal ya da hizmet üretimlerinin doğal bir sonucu olarak karşılaştıkları ve şirket yöneticilerinin sektörel becerisi, problem çözme güçleri, işin bütünü ve organizasyonel yaprya hakimiyetleri gibi özellikleri sayesinde, kendi profesyonellikleri ile rahatlıkla altından kalkabilecekleri türde risklerdir. Örneğin üretim proseslerinde ortaya çıkan problemler, kullanılan teknolojinin eskimesi, üretilen mal veya hizmetin ikame edilebilir özelliklere sahip benzerlerinin daha yüksek piyasa payları elde etmeye başlaması, rakip malların piyasada öne geçmesi, dağıtım kanalları üe ilgili problemler gibi pek çok örnek bu tür riskler için verilebilir. Bu tür risklerin firmaya elbette ki mali bir yükü vardır. Ancak risk unsurunun ortadan kaldırılması tamamiyle şirketin yönetim gücü ve becerisi ile orantılıdır Mali riskler ise, esas olarak ilgileneceğimiz türde risklerdir. Çünkü mali olmayan türde risklerin şirket performansını kötü yönde etkilememesi açısından ortadan kaldırılmasının çeşitli yolları olabilir. Bu yollardan hangisinin kullanılacağı ise riskin taşındığı ya da basit anlamda ortaya çıktığı departman, bölüm ya da alana ve bu alanın yöneticisine, özet olarak şirket yönetim tekniğine göre farklılık gösterebilir. Oysa mali risklerin şirketin mali bünyesi içinde taşınmasının, riskin şirketin performans kaybına yol açmamasının sağlanmasının, riskin mali bünye içinde kontrol altında tutulmasının, 'Yönetiminin', şirketin esas faaliyet alanının ya da esas faaliyet gelir ve karlarının bu risklerden zarar görmesinin önüne geçilmesinin yöntemleri ve bu yöntemlerin uygulama seçenekleri birbirinden farklı değildir. Mali risklerin özellikleri bellidir. Risk unsurunun ortaya çıkması dununda, şirkete 'neye' mal olacağım önceden görmek, bazı sanülasyon modellerini dikkatle uygulamakla mümkündür. Bu bakımdan mali riskler ve bu risklerin şirkete olan etkileri, mali olmayan riskler ve etkilerine göre çok daha somutturlar ve o nispette de daha zarar verici özellikleri vardır. Mali riskler iki uçtan kaynaklanır. Uçlardan biri, ticari faaliyetleri sebebiyle mali bir bünye yaratıp taşıyan şirketin bu mali, finansal yapısı içindedir, diğer uç ise şirketin kesinlikle kontrol edemediği, 'dış dünyada' yani finansal piyasalardadır. Bu sebeple şirketlerin, değişik ticari alanlarda faaliyet gösterirlerken, yarattıkları mal, hizmet ve para akımlarının meydana getirdiği ve çeşitli finansal tablolarla da izlenebilen 'mali yapıları', bu finansal izleri olan 'ticari hareketler' nedeniyle, bilinçli ya da bilinçsiz olarak 'mali riskleri' de içermiş olabilir. Doğal olarak da tüm bu mali riskler şirketin ticari anlamda başarıya ulaşabilmesi için yönetilmelidir. Bu tezin temel aldığı konu Risk Yönetimidir. Çalışmada risk yönetiminin temel tanımı; 'bir firmanın mali yapısının, Devalüasyon, Faizler, Yurtdışı Piyasalardaki Çapraz Kurlar gibi piyasa değişkenlerine olan hassasiyetinin ölçülerek, mali yapı içindeki, - Döviz Risklerinin - Faiz Oram Riskinin - Likiditeye Bağlı Riskin tespit edilmesi, tespit edilen bu risklerin, firma mali bünyesine en uygun nitelikte Risk Yönetimi Ürünleri kullanılarak hedge edilmesi, piyasa değişkenlerinin salınımmın, firmanın mali yapısı üzerindeki etkisinin izlenerek, yeni yöntem ve stratejilerin geliştirilmesi, böylelikle mali risklerin dinamik olarak yönetilmesi ve bütün bu işlevleri yerine getirecek MODELLER'in geliştirilmesi' olarak yapılmaktadır. Ortalama bir şirkette finansal risk yönetiminin başarılı bir şekilde yapılabilmesi için, risk unsurlarının rahatlıkla izlenebileceği bir 'sistemin' kurulması gereklidir ve bu sistem parametrik bir sistem olmalıdır. Sistemin girdileri, şirketin geleneksel metotlarla ifade edilebilen finansal büyüklükleri olabileceği gibi, risk oluşum kriterlerinin kendileri de olabilir ve tüm girdiler, risk yönetimi sisteminden elde edilmesi beklenen sayısal ve somut çıktıların birer dışsal parametresi niteliğindedir, işte bu doktora tezinde riskin oluşumunun finansal kaynaklan ve riskin ortaya çıkışım hazırlayan faktörlerden, riskin ölçülmesi, izlenmesi ve yönetimi için gerekli aksiyonların alınması ve sonuçların raporlanması sürecine kadar olan aşamaların tümü bir sistem bütünlüğü ve akışı mantığı çerçevesinde incelenmiş ve bir risk yönetimi modeli geliştirilmiştir. Geliştirilen risk yönetimi modelinde, öncelikle temel notasyonlar üzerinde durulmuş ve modefi meydana getiren unsurların teorilerine girilerek bir hazırlık çalışması yapılmıştır. Daha sonra temel risk kavramının ve finansal risk yönetimi kavramının sistem geliştirme sürecinde tanımı tekrar yapılmıştır. Bu tanıma uygun olarak da sırasıyla, ticari hareketlere endeksli değişen bir alt yapı tasarlanmış, bu alt yapıda ticari hareketlerin standartizayonu yapılarak sistematik olarak modele girişi sağlanmış, akabinde bu ticari hareketlerden yola çıkılarak, belki de sistemin can daman olan, değişken yapılı ve zaman fonksiyonlu risk yönetimi aktif ve pasif nakit akışlan modülü tasarlanmıştır. Bu standart nakit akışlarından hareketle, genel yapıya ve genel parametrik risk yönetimi sentezine gidilmiş ve bu sentez üzerinde sistemin en önemli ölçüm unsurlarından birisi olan cari net faiz marjının izlenmesi sağlanmıştır. Genel yapının ve firmanın genel durumunun finansal duyarlılıklar olarak izlenmesinin mümkün kılınması ve bunu sağlayacak modülün inşa edilmesi akabinde, modelin likidite yönetimini nakit akışı mantığı ile yapılmasını sağlayacak olan ve tamamıyla ticari hareketlerin değişimine endeksli olan genel nakit akışı ve likidite yönetimi modülü tasarlanmış ve bu tasarı üzerinde likidite riski yönetim ve kontrolünün yapılmasını sağlayacak üç farklı teknik çalıştırılmıştır. Likidite riskinin izlenmesinin algoritmik olarak sağlanmasından sonra döviz riski yönetimi modülü model içinde geliştirilmiştir. Bu yönetim modülündeyse şirketin yine ticari hareketlerine endeksli olarak stratejik döviz pozisyonu, net döviz pozisyonu incelenmeye alınmış, açık ya da kapalı pozisyon tanımı yapılarak deşifre edilen riskin yönetimi için üç temel döviz riski yönetimi karar parametresi geliştirilmiştir. Şirketin iki temel döviz riski olan devalüasyon riski üe parite riskinin böylelikle parametrik olarak izlenen ve ticari hareketlerin oluşumu ve değişimine duyarlı bir yapı kazanması sağlanmıştır. Döviz riski yönetimi modülünün de devreye sokulmasından sonra faiz riski yönetimi modülünün inşasına geçilerek, yine tamamıyla ticari hareketlere endeksli olarak, şirketin parametrik faiz tablosu elde edilmiş, buradan hareketle faize duyarlılık incelenmiş ve faiz gap'inin ölçülmesi ve böylelikle faiz riskinin boyutunun hesaplanması mümkün kılınmıştır. Likidite, döviz ve faiz oram risklerinin tanımı, ölçülmesi, izlenip yönetilmesi ve kontrolü işlevleri parametrik bir alt yapıya oturtulduktan sonra, geliştirdiğimiz risk yönetimi modeline simülasyon yapabilme işlevi de katılarak, farklı pazar koşullarının yarattığı parametrelere karşı, şirketin cari net faiz marjının gösterdiği değişimin izlenebilmesi mümkün kılınmıştır. Bu modülde, şirketin hem içsel finansal verilerinin herhangi bir nedenle değişiminin hem de faizler ve devalüasyon gibi dışsal koşulların değişirninin, bu şirketin temel finansal kazancı olan cari net faiz marjını nasıl etkilediği ve ne yönde değiştirmeye zorladığı özümlenmiştir. Tezin son aşamasında ise bu modelin ve modelin içinde yer alan modüllerin kullanımıyla ilgili olarak bir örnek üzerinde durulmuştur. Bu çalışmanın gayesi, profesyonel anlamda bir 'Stratejik Risk Yönetimi'nin nasıl ve hangi süreçleri ihtiva ederek yapılabileceğini ortaya koymak ve bu alanda da bir 'araç, bir mekanizma'', yani bütün anlatılanları ya da yapılması gerekenleri sistematik olarak yapabilecek bir 'Stratejik Risk Yönetimi Sisteminin' örnek 'tasanmını' yapmak ve Türkiye'de bu alandaki eksikliklere paralel bir ölçüde de olsa bir yöntem ve yönetim tekniği geliştirebilmek, doğal olarak da çok karmaşık olabilecek ve ayn çizgiler üzerine oturmuş birçok tekniği aynı amaç için birleştirip, basitleştirerek şirketlerin finans yönetimlerine sunmaktır. Çalışmanın bir gayesi de şirketlerin finans yönetimlerini kuvvetlendirmek ve risk yönetimi alanında bilinçlendirmektir. Özellikle finansal konular ve risk yönetiminde çok ilerilere ulaşmış olan yabancı ülkelerdeki aynı konuda çalışanlara Türkiye'de de 'birşeylerin olduğu ve yapıldığını' göstermektir