Yönetimde karar verme -yaratıcılık ve liderliğin etkileri-

Birinci bölümde yönetsel karar hakkında genel bilgiler yer almaktadır. Bunlar, kararın tanımı, yönetim karar ilişkisi ve karar özellikleridir. Kararın tanımı, bir amaca varabilmek için mevcut olanak ve koşullara göre mümkün olabilecek çeşitli hareket tarzlarından en uygun görüneni seçmek şeklinde yapılabilir. Yönetim ile karar verme içice geçmişş iki kavramdır. Etkin kararlar almak ve onların uygulanmasını sağlamak yönetimin temel işlevidir. Bu nedenle karar verme mekanizmasının yer almadığı bir yönetim düşünülemez. Karar verme yönetsel bir işlev olduğu kadar, örgütsel bir süreçtir de. Çünkü bireysel yöneticiyi aşan grup, ekip ve hatta bilgisayar ürünü bir süreçtir. Yönetsel karar çeşitli özellikler taşır. Bunların başında zaman unsuru gelir. Yöneticilerin karar verme sürecine ayırabilecekleri zaman genellikle sınırlıdır. İkinci bir nokta, yönetici kararların iletilmesinde zamanlamaya dikkat etmelidir. Üçüncüsü karar verme geleceğe yöneliktir, geçmişş hakkında ancak yargıda bulunabiliriz. Kararın bir geleceği olduğu gibi aynı zamanda bir geçmişşi de vardır. Çünkü verilen kararlar geçmişş kararların üzerine kurulurlar. Yönetsel kararın ikinci özelliği bir maliyeti olmasıdır. Kararın diğer özelliklerini ise şöyle sıralayabiliriz: Karar verme işlemi bir süreçtir, karar vermek güç ve zordur, kararın etkin olması gerekir, karar öznesi davranış özgürlüğüne ve otoriteye sahip olmalıdır, karar vermek doğru veya yanlış olan bir yanıta ulaşmak değildir, çünkü karar etken olan eylemi seçmektir. Kararlar çevrenin etkisi altında alınırlar, karar verme işleminde sınırlı rasyonellik ve psikolojik sorunlar ve sınırlamalar vardır. İkinci bölümde karar verme süreci açıklanmaya çalışılmıştır. Karar süreci literatürde çeşitli yazarlar tarafından çeşitli aşamalara ayrılmıştır. Örneğin; Simon, karar sürecini, karar ver'ine fırsatını bulmak, olanaklı davranış biçimlerini saptamak ve davranış biçimleri arasında seçim yapmak şeklinde üç aşamada toplamıştır. Sarr ise bilgi edinme, for- mülasyon, seçim ve uygulama olmak üzere üç temel aşama belir lemiştir'. Karar verme sürecini sistem olarak ele almakta ve geri bildirim mekanizmasıyla ilk aşamaya dönüşü öngörmektedir. Bu konu üzerinde çalışmış yazarların görüşlerinden yararlanarak kaar sürecini şu aşamalara ayırabiliriz: 1- Genel amaçların belirlenmesi, 2- Karar probleminin belirlenmesi. Bu aşamada stratejik etmenin belirlenmesi önemlidir. 3- Bilgi edinme, 4- Uzmanlara danışma, 5- Spesifik amaçların belirlenmesi. Bu aşamada soyut nitelik taşıması muhtemel olan genel amaçları somutlaştıracak alt amaçların belirlenmesi yapılır. 6- Seçenek bulma ve değerlendirme. Seçeneklerin mümkün olduğunca sayısallaştırılması yapılır. Saptanması olanaklı olmayan etmenler de hesaba katılır. 7- En uygun seçeneği seçme, 8- Geçici kararı değerleme ve deneme. Bu aşamanın sonunda karar kesin şeklini alır. 9- Kararın uygulanması ve kontrolü, aşamalarıdır. Üçüncü bölümde ise, yönetsel karar türleri incelenmiştir. Kararlar karar organı yönünden; merkezcil ve merkezkaç kararlar; yönetsel, uygulama, danışma kararları; kendi kendi ne alınan kararlar ve başkaları tarafından alman kararlar; bireysel ve grup kararları olarak ayrılabilirler. Dayandıkla rı bilgiderecesi yönünden; belirlilik altında alınan kararlar, risk altında alınan kararlar, belirsizlik altında alınan - 129 kararlar, kxsmi bilgi altında alınan kararlar ve rekabet halinde karar verme olarak ayrılabilirler. Kapsadıkları zaman süresi yönünden; uzun, orta, kısa dönem kararları; birbirleriyle bağlantı ve ilişkileri yönünden, birinci derecede ve ikinci derecede kararlar şeklinde ayrılırlar. Diğer karar ayrımları ise şunlardır: Kararın sürekliliği yönünden; geçici ve sürekli kararlar; hiyerarşi yönünden Ansoff'un stratejik, yönetsel ve işlemsel karar ayrımı, karar süreci yönünden ise Simon'un programlı ve programsız karar ayırımını sayabiliriz. Dördüncü bölümde H. Simon'un programlı ve programsız karar ayırımı temelinde sınıflandırdığı geleneksel ve modern karar tekniklerine yer verilmiştir. Programlı kararların verilmesinde kullanılan geleneksel teknikler arasında; alışkanlık, standart çalışma usulleri, örgüt yapısı sayılabilir. Programsız kararların verilmesinde kullanılan geleneksel yöntemler ise, yargı, sezgi, yaratıcılık, eğitim programları, yönetici seçme usulleri, yöneticilerin yetiştirilme programları yer alır. Modern teknikler olarak da programlı kararlar için; yöneylem araştırması, elektronik bilgi sistemleri, programsız kararlarda ise; karar vericilerin eğitimi, heuristic problemler için bilgisayar programları yapma ve sınama yanılma teknikleri sayılabilir. Beşinci bölüm günümüz işletmelerinde önemli bir yer tutan grup kararlarının incelenmesine ve liderlik türleriyle karar verme süreci ilişkisine ayrılmıştır. Grup halinde karar verme; sorunun belirlenmesini kolaylaştırması, kararın verilmesinde kolaylık, yeni fikirlerin geliştirilmesine olanak sağlaması, katılıma olanak vermesi gibi üstünlükler yanında, grup kararlarının fazla zaman alması, lidere ve grup üyelerinin birbirlerine aşırı bağlılığı durumlarında ortaya çıkan sorunlar yüzünden etkin kararların alınamaması gibi kimi sakıncaları da taşımaktadır. Bu yüzden grup kararlarına koşullara göre yer verilmesi uygun olmaktadır. 130 - Bireysel kararlardan katılımcı grup kararlarına doğru uzanan yelpaze içinde farklı karar stratejilerinin izlenmesi farklı liderlik türlerinin uygulanmasıyla sonuçlanmakta, liderlik uygulaması ve karar süreci karşılıklı olarak birbirini etilemektedir. Otokratik karar süreçlerinden, danışman ve katılımcı karar süreçlerine doğru farklı liderlik uygulamaları ortaya çıkmakta, liderlik seçiminde liderin, astın, karar probleminin ve diğer koşulların özelliklerine göre davranış göstermek durumsallık teorisine uygun bir yaklaşım olmaktadır. Beşinci bölümde, özellikle programlanamayan kararlar için önemli bir faktör olan yaratıcılığın geliştirilmesine ayrılmış, yaratıcı düşünce ve yaratıcılığı geliştirme teknikleri anlatılmıştır. Tecrübe, hobiler, okuma gibi bireysel çabaya dayalı biçimsel olmayan tekniklerin yanında; liste halinde hesaplama, girdi-çıktı, kafes analizleri tekniği, son olarak ta serbest çağırışım teknikleri (beyin fırtınası, Gordon, Phillips 66), kuvvetli çağırışım tekniği ve örgütsel yaratıcılığı geliştirme konularına yer verilmiştir. Beyin fırtınası tekniği ve Gordon tekniğinin üstünlükleri yanında sakıncaları olduğu da belirtilmiştir. Ancak bu sakıncalar gider ilebilmektedir. Son bölüm karar verme sürecinde yaratıcılığı ve liderlik seçimini kolaylaştıran yeni tekniklere ayrılmıştır. Etkileşim gruplarının grupsal düşünceden kaynaklanan sorunlarını ortadan kaldırmayı amaçlayan Delphi ve Nominal Grup Teknikleri gruptaki bireylerin grubun baskısında kalmadan yaracıklarını ortaya koymalarını ve grup tartışmasının yararlarını birleştiren tekniklerdir. Delphi tekniğinde yüz-yüze grup toplantısı olmamasına karşın Nominal Grup Tekniğin de grup toplantısı olmakta fakat fikirlerin açıklanması belli biçimsel yöntemlere göre gerçekleşmektedir. Wroom-Yetton~Jago Modeli ise, lidere uygulayacağı yönetim stilini belirlemede yardımcı olan ve farklı nitelikli karar problemleri için alternatif karar stratejileri arasında seçim yapmada kullanılabilecek bir karar ağacı ile normatif kurallar geliştirmiştir. Sonuç olarak karar vermenin yönetimdeki önemi nedeniyle, yönetsel karar sürecini yakından tanımak gerektiği ve bilimsel yöntemlere ve bilgilere daha fazla yer verilmesi önerilmektedir. Yeni fikir ve önerilerin geliştirilmesini sağlayarak etkin karar verilmesini kolaylaştıran yaratıcılığı geliştirme tekniklerinin öneminden bahsedilmiş ve bireysel kararlardan katılımcı grup kararlarına doğru uzanan farklı karar süreçlerinde farklı liderlik tiplerinin orta. ya çıkacağı, hangi liderlik tipinin uygun olduğunun liderdeki güçlere, astlardaki güçlere, soruna ve diğer durumdaki güçlere bağlı olduğu belirtilmiştir. Her uygulama için genel geçer bir karar sürecinin olmadığı, bunun durumsal değişkenlere bağlı olduğu belirtilmiştir.