Türkiye'deki şirketlerde erken uyarı göstergelerinin araştırması

Şirketlerin karlılıklarının seyri başta hissedarlar olmak üzere, tüm yatırımcıların, kredi veren kuruluşların ve denetim şirketlerinin ilgi odağı olmaktadır. Bundan dolayı şirketlerin karlılıklarının önceden tahmin edilebilmesi büyük önem taşıyacaktır. Bu tezin amacı Türkiye'de beyaz eşya, otomotiv ve gıda sektörlerinin özsermaye karlılıklarını bir sene öncesinden tahmin edebilecek bir model oluşturmaktır. Çalışmada beyaz eşya sektöründe 1990 - 1997, otomotiv sektöründe 1991 - 1997 ve gıda sektöründe de 1992 - 1997 yıllan istatistiklerinden yararlanılmıştır. Ancak 1994 yılı rakamları, bu yılın kriz yılı olması nedeniyle, analizde kullanılmamıştır. Çalışma yapılırken ilgili sektörlerdeki halka açık şirketler seçilmiştir. Bu sayede bağımsız denetimden geçmişş ve tek düzen hesap planına uygun, güvenilir bilanço ve gelir tablolarından yararlanılması amaçlanmıştır. Tezde yine yatırımcıların ilgi odağı olan hisse fiyatlarının yerine özsermaye karlılıklarının tahmin edilmeye çalışılmasının sebebi, analizi borsada oluşan fiyatlarda etkili olan spekülatif hareketlerden uzak tutmaktır. Bir anlamda söz konusu sektörler ve ilgili şirketler için bir erken uyan sistemi olarak da değerlendirilebilecek model oluşturulurken geniş bir literatür taraması yapılmış ve dünyada bu konuda yapılmış benzeri çalışmalar incelenmiştir. Yapılan incelemelerde şirketler için hazırlanan erken uyan modellerinde şirket iflaslan üzerinde durulduğu görülmüştür. Ancak gerek borsamızın genç olmasından, gerekse istatistiki verilere ulaşmaktaki güçlüklerden ötürü benzeri bir analizi Türkiye'de yapmak mümkün olamamaktadır. Bu sebeple sektör ve şirket karlüıklan dikkate alınarak model oluşturulacaktır. Ancak yine de çalışmada şirket iflaslanyla ilgili yapılan araştırmalara sık sık değinilecektir. Gerek uygulanan metodlar, gerekse seçilen değişkenler ve kurulan model bahis konusu edilen bu araştırmalardakilerle büyük benzerlikler taşımaktadır. Bu araştırmalardaki çoğu modellerde değişken olarak finansal rasyolara yer verilmiş, bazılannda ise genel ekonomik trendler kullanılmıştır. Bu tezde kurulacak modelin diğer bir ilginç yanı bu iki tür değişken cinsini aynı çatı altında topluyor olmasıdır. Türkiye gibi hızlı gelişmekte olan ülkelerde genel ekonomik trendleri karlılık tahmininde dışarıda tutmak, ileride analizde de görülebileceği gibi modelin açıklayıcı özelliğini kaybetmesine sebep olmaktadır. Hatta Türkiye'de bazı sektörlerde şirketlerin karlılıklannın kendi finansal rasyolanndan çok genel ekonomik trendlerden etkilendikleri görülmüştür. Modelde kullanılan değişkenlerde sektöre has özellik arz eden trendlere yer verilmemiş, incelenen üç sektörde de etkili olabilecek ortak değişkenler kullanılmıştır. Bundan amaç modelin ileride buna bağlı yapılabilecek çalışmalarda diğer sektörlere de uygulanabilirliğini kolaylaştırmaktır. vnModelde en çok zorlanılan nokta Türkiye'de sektörlerin karlılıklarını etkileyen rakamsal olmayan değişkenlerin çokluğudur. Hükümetlerin hızlı değişmesinden kaynaklanan populist politikaların getirdiği istikrarsızlıklar, sık sık değişen mevzuatların getirdiği dalgalanmalar, hızla değişen dış konjonktür ve bu gibi daha pek çok etken sektörlerin karlılığını ciddi biçimde etkilemesine rağmen modelin içerisine oturtulamamaktadır. Bu sebeple modelde uygulanan regresyon analizinde ortaya çıktığı gibi, modele dahil edilen değişkenlerin, karlılığın % 50'den fazlasını açıklayabiliyor olması, dahi şaşırtıcı ve umut verici bir sonuç olmuştur. Tezde kurulan modellerle ilgili çıkan sonuçlar beyaz eşya ve otomotiv sektörlerinin kendi mali yapılarından olduğu kadar genel ekonomik trendlerden de etkilendiklerini ortaya koymuştur. Gıda sektöründe ise karlılıkların sadece şirketlerin kendi mali yapılarından etkilendikleri görülmüştür. Buna göre analiz, bir yıl önceden yapılan karlılık tahmininde, beyaz eşya sektöründe, Devalüasyon, Cari Oran, K. V. Borç / Pasif Oram, Stok Devir Hızı, Alacak / Satış Oram ve Özsermaye Devir Hızı değişkenlerinin, otomotiv sektöründe, Enflasyon, Cari Oran, Kaldıraç Oranı ve İşletme Sermayesi / Özsermaye Oranı değişkenlerinin ve gıda sektöründe ise K. V. Borç / Pasif Oranı, Stok Devir Hızı, Faaliyet Karlılığı ve İşletme Sermayesi / Özsermaye Oranı değişkenlerinin etkili olduklarını ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar ışığında henüz ekonomisi istikrarsızlıklardan çabuk etkilenen Türkiyemizde gıda sektörü daha istikrarlı büyüyen ve ve önü açık bir sektör olarak karşımıza çıkmaktadır. V1H