Aile işletmeleri yönetimi ile muhasebeciler arasındaki bilgi asimetrisinin vekalet maliyetine etkisi: Nitel bir araştırma

Sürekli değişime uyum sağlama esnekliği kazanmış şirketlerin, özellikle kriz dönemlerinde ayakta kalmalarının nedeni, sahip oldukları üstünlüklerle ilgilidir. Bu anlamda, ülke ekonomilerinde öncü ve önemli bir güce sahip Aile İşletmelerinin, sahiplik ve yönetimin aile bireylerine ait olmasından kaynaklı bazı üstünlükleri dikkat çekmektedir. Bununla birlikte, yönetimdeki aile üyelerinin bilgi eksikliği nedeniyle, özellikle muhasebe gibi uzmanlık gerektiren bazı faaliyetlerde şirket içi ya da şirket dışı kaynaklardan faydalanmaları çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Aile işletmelerinin kurumsallaşma çabaları kapsamında değerlendirilen bu gibi faaliyetlerin yürütülmesinde, sahip, yönetici ve muhasebecilerin karşılıklı daha az bilgiye sahip olmalarından kaynaklı bilgi asimetrisi nedeniyle yaşanan bazı sorunlar şirketlerin zayıflıkları olarak kabul edilmiştir. Bu nedenle, Aile işletmelerinin muhasebecilerle aralarında var olan bilgi asimetrisinden kaynaklı vekalet maliyetine olan etkilerinin tespit edilmesi çalışmanın amacı olarak belirlenmiştir. Araştırma nitel olarak gerçekleştirilmiştir. Araştırmada kullanılan veriler, faaliyet alanına bakılmaksızın küçük-orta ölçekli aile işletmesi sahipleri ve/veya yöneticileriyle yapılan görüşmelerden elde edilmiştir. Evrenin çok büyük olması nedeniyle, işletmeler faaliyet alanlarına bakılmaksızın, ödenmiş sermayeleri 1.000. 000 TL ile 10.000. 000 TL aile işletmeleri arasından seçilmiştir. Örneklem seçiminde kartopu örneklem yöntemi kullanılmıştır. Araştırma sorularına verilen cevaplar tekrarlanmaya başladığında görüşmeler kesilmiştir. Çalışma 10 katılımcı ile gerçekleştirilmiş, veri toplama işlemi sırasında yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Bu çalışmada içerik analizi süreci iki araştırmacı tarafından yürütülmüştür. Kodların oluşturulmasında tümevarımcı kodlama tekniği kullanılmıştır. Verilerin analizinde MAXQADA 12 programından yararlanılmıştır. Analizlerin sonucunda elde edilen verilerin tutarlılığını sağlamak için kodlayıcılar arası güvenirlik hesaplanmıştır. Kodlayıcılar arası güvenilirlik, araştırmacıların yapmış olduğu kodlamaların başka kodlayıcıların yapmış oldukları kodlamalar ile karşılaştırılması ile test edilmiştir. Güvenirliğin hesaplanmasında toplam verinin en az % 10'u rastgele seçilerek farklı kodlayıcılar tarafından kodlanmakta ve kodlayıcılar arası tutarlılık Cohen Kappa gibi çeşitli yöntemlerle incelenebilmektedir. Kodlardaki doğruluk oranı % 88,23 olarak bulunmuştur. Nitel araştırmalarda geçerliğin sağlanabilmesi için çeşitli stratejiler bulunmaktadır. Çeşitleme, katılımcı kontrolü, işbirliği, denetim yolu, akran sorgulaması, kalın ve zengin betimleme bu stratejilerden bazılarıdır. Veri kaynağının çeşitlendirilmesi için zengin bilgi ve deneyime sahip bireylere, kritik durumlara ulaşmak için ise farklı şirket bünyesinde yer alan, farklı sayıda çalışana sahip, farklı öz-sermayesi olan, farklı deneyim ve eğitim düzeyindeki aile işletmesi sahibi ve/veya yöneticilerine ulaşılmıştır. Katılımcı kontrolü bağlamında, verilerin toplanması ve analizi sürecinde anlaşılmayan yerler katılımcılara tekrar sorulmuş ve görüşleri alınmıştır. Denetim ve akran sorgulaması bağlamında ise, veriler iki kişi tarafından kodlanmış ve güvenirliğin sağlanması için de kodlamaların belirli bir bölümü başka bir kişi tarafından kontrol edilmiştir. Böylece, verilerin toplanması, analizi ve yorumlanması sürecinde de başka bir göz tarafından kontrol edilmesi sağlanmıştır. Kalın ve zengin betimleme bağlamında ise verilerin yorumlanması sürecinde katılımcıların söylemlerini yansıtacak cümlelere yer verilmiştir. Sonuç olarak, aile işletmeleri sahipleri ve yöneticilerin büyük bir kısmı muhasebe konusundaki bilgilerinin, işletmelerin mali durumlarını takip edebilecek düzeyde olduğunu belirtmişlerdir. Bilgi asimetrisi oluşmadığı durumlarda vekalet maliyetinin azalacağını düşündükleri görülmüştür. Bu nedenle, görüşülen şirketlerin yarısından fazlası kapsamlı bir iç denetim yapmamaktadır. Ayrıca, tecrübelerinden dolayı muhasebecilerinin yaptığı hatalar yüzünden herhangi bir zarar görmediklerini belirtmişlerdir.