Santralların yap işlet devret modeli ile özelleştirilmesinin üretim yönetimi yönünden incelenmesi

Yap İşlet Devret Modeli ileri teknoloji ve yüksek maddi kaynak ihtiyacı duyulan projelerin gerçekleştirilmelerinde kullanılmak üzere geliştirilen özel bir finansman modeli olup, yatırım bedelinin sermaye şirketine veya yabancı şirkete, şirketin işletme süresi içinde ürettiği mal veya hizmetin idare veya hizmetten yararlananlarca satın alınması sureti ile ödenmesidir. Ülkemizdeki uygulamalarda Kamu kurum ve kuruluşlarınca ifa edilen, ileri teknoloji ve yüksek maddi kaynak gerektiren bazı yatırım ve hizmetlerin gerçekleştirilmesinde sermaye şirketlerinin veya yabancı şirketlerin belirli usul ve esaslarla görevlendirilmesi ve başlangıçta belirlenen süre sonunda tesisin idareye devredilmesi olarak uygulanmaktadır. Globalleşen dünyada piyasa ekonomisinde yabancı sermaye kullanımı kaçınılmazdır. Gelişmiş bir ülkede enerji sektöründe özelleştirmenin temel amacı enerji üretimi alanında bir rekabet ortamı yaratmak, bu rekabet sonucunda fiyatların ucuzlaması ve finansman risklerinin tüketicilerden yatırımcılara aktarılması, üretimde birim maliyetlerin düşürülerek santrallarda hızla gelişen günümüz teknolojisine uygun üretim ve denetim teknolojilerinin uygulanması şeklindedir. Ülkemiz elektrik enerjisi talebi yıllık % 8 lik bir talep artışı varsayımlarına göre 2010 yılları itibari ile 271 450 GWH olarak tahmin edilmektedir. Bu ağır yatırım yükünün Kamu finansman kaynakları ile karşılanması oldukça güçtür. Bu yüzden özel sektör kaynaklarının YİD modeli ile enerji yatırımlarına kanalize edilmesi faydalı bir gelişme olarak değerlendirilmektedir. YİD modeli ile Hidroelektrik santralların özel sektör eliyle gerçekleştirilmesi Türkiye'nin son yıllarda içinde bulunduğu ekonomik darboğazdan çıkabilmesi için kullanabileceği önemli bir finansman 124 modelidir. Ancak bu konudaki bilgi eksiklikleri ve bundan kaynaklanan uygulama aksaklıkları, hukuksal altyapıda yapılması gereken rasyonel değişiklikler ve ekonomik problemlerin bir an evvel çözüme kavuşturulması gerekmektedir. Hidroelektrik santrallar'da kuruluş yeri seçimi santralın ekonomik ömrü boyunca değiştirilmesi zor ve mümkün olmayan bir karar olduğundan en uygun alternatiflerin değerlendirilmesi ve hatalı karar verilmemesi gerekmektedir. Ülkemizde hidrolik santrallarda yer seçimi Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı ve Türkiye Elektrik Üretim İletim A. Ş'nin koordinasyonunda yapılmaktadır. Kuruluş yeri seçiminde, konunun uzmanı kişilerin bilgi ve tecrübeleri ışığında en uygun bölge ve bu bölge içinde en uygun arazi ve nokta seçimi yapılmaktadır. Kuruluş yeri seçimi ile ilgili en son karar verilirken ülkemizin içinde bulunduğu enerji darboğazı ve Kamu Sektörünün sorumluluğu olan sosyal fayda faktörü'de dikkate alınarak santralın kurulu gücü ve üretim miktarı, su potansiyeli, maliyeti, deprem durumu gibi ana faktörlere ağırlık verilerek her yerin maliyet ve kara olan etkileri saptanmaktadır. Bu tez çalışması ile Güney Batı Anadolu Bölgesinde yer alan Yap İşlet Devret modeli ile yapılması düşünülen iki hidroelektrik santral kuruluş yeri seçimi değerlendirme metodlarından biri olan çift tartılandırma yöntemi ile değerlendirilmiş bu değerlendirmede ölçülebilir faktörlerin yanı sıra ölçme güçlüğü ve belirsizliği olan faktörler de dikkate alınmıştır. Değerlendirme sonucunda, saptanmış olan kuruluş yeri seçimi faktörlerine önem derecelerine göre puanlar verilmiş ve her bir santral bu puanlara göre ayrı ayrı değerlendirilerek toplam puanı en yüksek olan yer kuruluş yeri olarak tercih edilmiştir.