Finansal derinliğin ekonomik gelişmeye etkisi ve Avrupa Birliği üyeleri ile Türkiye'de finansal derinliğin istatiksel analizi

Finansman, ekonomide kaynakların tasarruf edenlerden yatırımcılara geçmesini sağlayan bir araçtır. Tasarruf eden-ödünç alan tarafların karşı karşıya olduğu finans türü doğrudan finansman olarak adlandırılırken ödünç verme işine aracılık eden bir bir kişi /kuruluşun bulunduğu duruma dolaylı finansman denmektedir. Doğrudan finansmana para ve sermaye piyasası araçları, dolaylı finansmana da bankalar, sigorta şirketleri, yatırım fonları örnek olarak gösterilebilir. Finansal kurumlar tasarrufların oluşumunu ve kaynaklarm etkin dağılımım sağladıklarından gelişme sürecinde önemli yer tutmaktadır. GOÜTerde düşük olan finansal kurumsallaşma oram gelişmiş ekonomilerde yükselirken bu kurumların niteliği de değişmektedir. GOÜ'lerde finansal sistemin kurumsal yapısında bankalar önemli yer tutarken gelişmiş ekonomilerde bankaların ağırlığı azalmakta ve diğer finansal kurumlann payı artmaktadır. Geçmişte doğal kaynakların zenginliği ile ekonomik büyüme arasında ilişki kurulurken günümüzde bunun geçerli olmadığı bilinmektedir. Gerçekte kaynakların miktarı değil kullanım etkinliği geliri artırmaktadır. Finansın ekonomik büyümeye katkısı da bu etkinliği artırmayı sağlamasından kaynaklanmaktadır. Büyüme, daha fazla yatırım ve yüksek finansal derinlik daha fazla tasarruftan kaynaklanır. Yüksek finansal derinlik ayrıca yatırımların verimliliğim artırarak da büyümeye yardımcı olur. Finansal derinliğin ölçülerinden biri likit varlıkların GSMH'ya oranıdır. Monetizasyon oram olarak da adlandırılan bu oran gelişmiş üllkelerde GOÜTere göre daha yüksektir. Yetmişli yıllarda ortaya atılan liberalleşme teorisinde liberizasyonun monetizasyon oranını artındığı ileri sürülmektedir. Bu nedenle liberalizasyon finansal grelişmenin en önemli ön şartlarından IXsağlamak için de finansal sistem devlet müdahelesinden bağımsızlaştınlmalı, ancak sağlam hukuki temellere dayandırılmak ve kullanıcılarının ihtiyaç duyduğu bilgi akışı sağlamalıdır. Finansal derinliğin ekonomik gelişmeye etkisinin bir diğer ölçüsü de FIR oranıdır. Goldsmith'in toplam finansal varlıklar/milli servet olarak tanımladığı oran gelişmiş ülkelerde yüksek, GOÜ'lerde düşük değerler almaktadır. FIR oram ekonomik gelişme ile artar ve sonuçta 1-1. 5 değerinde sabitlenir. Goldsmith'in ileri sürdüğü diğer bir özellik de finansal yapımn milli refahtan daha hızlı artmasıdır. Sonuç olarak literatürde finansal derinliğin büyümeyle ilişkili olduğu hipotezinin yetmişlerden sonra destek gördüğü söylenebilir. Ancak bu ilişkinin yönü, derecesi ve işleyişi tam olarak açıklanamamaktadır. Finansal derinliğe ait literatürde berlirtilen ölçütlerin dışında finansal sistemle ilgili her büyüklük derinliğin bir ölçüsü olarak kabul edilebilir. Bu amaçla irdelenen ölçütlerin AB ve Türkiye'deki görünüşü finansal derinlikleri hakkında bilgi verecektir. Gelişmiş ekonomileri temsil eden AB ülkelerinde finansal derinliğin yüksek ve birbiriyle uyumlu bulunması finansal derinlik- ekonomik gelişme ilişkisi hipotezini doğrulayacaktır. Benzer şekilde henüz gelişme sürecini tamamlamamış Türkiye'de bulunacak düşük ve birlik üyelerinden farklı oranlar hipotezin doğruluğunun diğer bir kanıtı olacaktır. Doğrudan finansman analiz edilirken incelenen ilk kriterler para piyasasına ait finansman ve hazine bonolarıdır. Her iki bono türüne ait işlem hacmi ve piyasa değerleri birlik ülkeleri arasında büyük farklılıklar göstermekte ve bu fark istatistiksel olarak da anlamlı görülmektedir. Benzer şekilde Türkiye'nin gruptan farklılığı da istatistiksel olarak ispatlanmaktadır. Finansman bonolarında Danimarka ve Hollanda'ya ait veriler GSMHTanna oranlandığında uç değerler sergileyerek bu farklılığa neden olmaktadır. Hazine bonolarında ise işlem hacminde Danimarka'yla birlikte İngiltere ve İtalya da gruptan oldukça yüksek değerler alırken piyasa değerlerininGSMH'ya oranında aşın farklar görülmemektedir. Ancak yine de birlik üyeleri arasındaki farklılığın tesadüften kaynaklanmadığı kamtlanmaktadır. Sermaye piyasasına gelindiğinde İngiltere, Fransa ve Almanya gibi sanayileşmiş ülkelerin liderliği göze çarpmaktadır. Sermaye piyasası ile ilgili yapılan testlerde yine birlik ülkeleri arasında bir uyum bulunmadığı görülmektedir. Türkiye ise para piyasasındaki kadar olmasa da yine topluluğu geriden takip etmekte ancak bazı kriterlerde birkaç üye ülkeden daha iyi performans göstermektedir. Dikkat çekici bir nokta da menkul kıymet borsasının Türkiye'de kısa zamanda geliştiğidir. Örneğin borsada gerçekleşen işlem hacmi 1989'da GSMH'nın %l'ı iken 1994'de %16'ya ulaşmıştır. Ekonomiye yeni kaynak sağlamanın ucuz bir yolu olan sermaye artırımlarında gelişmiş borsalara sahip İngiltere, Fransa ve Almanya' mn yanında Hollanda ve İtalya da ön plan çıkmaktadır. Menkul kıymet borsalarının gelişip kabul görmesinin bir ölçüsü olarak görülen endeks artışlarında ise Türkiye ilk sırada yer almaktadır. Beş yılda %837. 21 artış gösteren IMKB'nin en yakın takipçisi Fransa'da ancak %302 artış yaşanmıştır. Ancak bu artış enflasyonla birlikte düşünüldüğünde reel olarak en çok kazandıran borsamn Fransa'ya ait olduğu görülmektedir. Borsadan sağlanana getiri incelendiğinde de Türkiye'de sadece 1 993 yılında enflasyonun üzerinde bir getiri elde edildiği görülmektedir. AB ülkelerinde de istikrarlı bir getiri söz konusu olmamakla birlikte enflasyon oranlan çok düşük olduğundan kayıplar da Türkiye'deki kadar büyük olmamaktadır. Dolaylı finansmanda incelenen ilk ölçüt olan monetizasyonda da topluluk arasındaki farklar istatistiki olarak reddedilememektedir. Türkiye ise düşük monetizasyon oranıyla literatürü destekler görülmekte ve AB'den farklılığı da açıkça kamtlanmaktadır. Luxemburg sürekli artan ve sonunda sabitleşmiş görülen oramyla topluluk içinde finansal sistemi en geniş ülke konumundadır. Daha önce incelenen kriterlerde de Luxemburg'a ait verilerin diğer birlik ülkelerine kıyasla ekonomisinde daha büyük yer tuttuğu görülmüştü. Bu da ülkenin ekonomik yapısında finansmanın önemli yer tuttuğunu göstermektedir. Genel olarak ise monetizasyon oranının tek başına ekonomik gelişmeyi açıklamadığı, ancak gelişme sürecinin ilk evrelerinde yukarı doğru hareket ettiği söylenebilir. Dolaylı finansmanda önemli bir yer tutan bankacılık kesimi sadece 1989 verileriyle incelenebilmiş, bu nedenle de istatistiksel analiz yapılamamıştır. Sektörde göze çarpan ilk nokta faiz marjının düşük gelir grubundaki ülkelerde yüksek gelir grubundakilere göre daha düşük oluşudur. Sadece Yunanistan bu genellemenin dışında kalmakta ve Türkiye'den sonra en düşük gelire sahip olmasına rağmen bankacılık sektörü düşük bir faiz marjı ile çalışmaktadır. Luxemburg ise marjın en düşük olduğu ülkedir. Faiz marjı küçüldükçe bankaların etkinliği artacağından bu ülkede bankaların finansal aracılık hizmetini etkin bir şekilde yerine getirdiğini söylemek mümkündür. Türkiye'de ise kaynaklarının %60'ı mevduatlara dayanan bankacılık kesiminin bu yüksek kar marjının azaltılması gereklidir. Bunun için de bankaların faiz gelirleri yerine gelir getiren aktiflerini artırmaları erekmektedir. Gerçekten de Türk bankacılık sisteminde gelir getiren aktiflerin oranı %60'a ulaşmazken yüksek gelir grubundaki ülkelerde %80- 90 civarındadır. Bankalardan sonra önemli yer tutan diğer finansal kurumlar sigorta şirketleridir. Sigorta şirketlerince toplanan primler sektörün eknomideki ağırlığım göstermektedir. Primlerin GSMH'ya oram AB ülkelerinde yaklaşık %6 iken Türkiye'de sadeece %1'dir. Kişi başına prim üretimi de birlik üyeleriyle karşılaştırılamayacak kadar düşüktür. Sektörün ekonomiye katkısının direkt ölçüsü olan yatırımların toplanan primlere oram da gelişmiş ülkelerde %8 ve üzeri iken Türkiye ve Portekiz'de %2 civarındadır. Son olarak toplanan tüm verilerin ışığında hesaplanan ve finansal derinliğin en önemli ölçülerinden biri kabul edilen FTR incelenmiştir. Beklendiği gibi Türkiye'de oran birlik ülkelerinden çok düşük çıkmaktadır. AB ülkeleri ise gelişmişlik düzeyini temsil eden bir değerinin üstünde yer almaktadır. Böylece tek tek finansal büyüklükler incelendiğinde farklılıklar gösteren ve finansal derinlik-ekonomik gelişme hipotezim gerçekleştiremeyen topluluk tüm finansal varlıklar bir arada göz önüne alındığında söz konusu ilişkinin varlığına dair sinyaller vermektedir. xn