Türkiye Finansal Raporlama Standartlarında mesleki yargı kullanımı gerektiren durumlar: İSO 500 ve BİST şirketleri üzerinde uygulama

Mesleki yargı standartların ve prensiplerin uygulanması esnasında, bu standardın veya prensibin karar alınmasında ihtiyaca yeterli olmaması sonucunda doğan boşluğu doldurmak üzere yapılan bir uygulamadır. Mesleki yargı, gerekli özen, tarafsızlık ve dürüstlük altında ve meslekle ilgili standartlar doğrultusunda, deneyimli ve bilgili kişilerce gerçekleştirilen yargıdır. Mesleki yargı kavramının çıkış noktasını, firmalara özgü olan durumların finansal tablolara gerçek boyutları ile yansıtılması ihtiyacı oluşturmaktadır. Bu durum muhasebe standartlarının ilke bazlı olmasından kaynaklanmaktadır. Mesleki yargı kullanımı ile alınan kararlar muhasebe yöneticisinin keyfi davranışlarına göre değil, belgelendirebileceği ve işletme dışındaki üçüncü kişilerin de firma hakkında en doğru bilgiye ulaşabileceği şeklinde olmalıdır. Çünkü standartlar kapsamında uygulanan mesleki yargı kullanımı, finansal raporlamada da farklılıkların oluşmasına neden olabilir. Bu noktada muhasebe yöneticileri tarafından doğru mesleki yargı kullanımının ne zaman ve nerede olması gerektiği sorusunu ortaya çıkarmaktadır. Bu çalışma aracılığıyla Türkiye de çeşitli sektörlerde faaliyet gösteren firmaların muhasebe yöneticilerinin, standartlar kapsamında mesleki yargı uygulamalarının nasıl gerçekleştiği; yaş, cinsiyet, mesleki tecrübe, ilgili firmanın borsa ya da İSO 500 kapsamında olup olmaması, mesleki ünvanının etkileri uygulanan anket aracılığıyla değerlendirilmiştir. Bu noktada mesleki yargı uygulamalarının reel sektördeki tam karşılığının nasıl olduğunun değerlendirilebilmesi açısından; bu uygulamalı çalışmanın hem teorisyenlere hem de uygulamacılara önemli katkılar sağlayacağı düşünülmektedir. Yukarıdaki açıklamalar doğrultusunda tez çalışması dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde Türkiye Muhasebe Standartları ve mesleki yargı kavramı ayrıntılı olarak incelenmiştir. İkinci bölümde her bir standart metninde mesleki yargı kullanımını gerektiren durumlar dörtlü sınıflamaya tabi tutularak ayrı ayrı tespit edilmeye çalışılmıştır. Mesleki yargının alt bileşenleri tahmin gerektiren yerler, alternatifler arası seçim, meslek mensubunun takdirinde olan durumlar ve işletme yönetiminin takdirinde olan durumlar olarak dört grupta toplanmıştır. Üçüncü bölümde ise İSO 500 ve BIST 100 firmalarında mesleki yargı kullanımını gerektiren durumların tespiti için uygulanan anket bulgularına yer verilmiştir. Tüm firmalara anket formu elektronik ortamda gönderilmiştir. Anket formlarının özellikle üst düzey muhasebe yöneticileri tarafından doldurulması talebinde bulunulmuştur. Çünkü muhasebe sürecinde mesleki yargı uygulamalarına nihai karar verici olarak üst düzey yöneticilerin kararları esas alınmaktadır. Araştırma verilerinin değerlendirilmesinde SPSS 20.0 for Windows paket programı kullanılmıştır. Dördüncü bölümde ise elde edilen bulgular, meslek mensuplarının çoğunlukla, mesleki yargının alt bileşenleri olarak tanımladığımız gruplamada ' şirketin gerçek durumunu gösteren yöntemi' tercih ettiklerini desteklemektedirMeslek mensuplarının mesleki yargıyı kullanım düzeyi en fazla 31-40 yaş aralığında gerçekleşmektedir. Ayrıca bu meslek mensuplarının önemli bir bölümü SMMM ünvanına sahip olup, TFRS'yi kullanma süresi arttıkça, mesleki yargıyı kullanma tercihleri 'şirketin gerçek durumunu gösteren yöntem' olma eğiliminde olmaktadır. Genel olarak bu seçenek erkek meslek mensuplarında yoğun olarak tercih edilirken, ilgili firmanın BIST ya da İSO 500 kapsamında olması mesleki yargının kullanımını etkilememektedir. Bu durum aynı bilgi deneyim ve tecrübeye sahip meslek mensuplarının, farklı sektörlerde dahi mesleki yargıyı kullanma tercihlerinin birbirine benzer ve genel olarak 'şirketin gerçek durumunu gösteren yöntemi tercih etme' yönünde olduğunu destekleyen bir sonuçtur.