Özelleştirmenin KİT'lerde verimlilik üzerine etkisi -Türkiye şeker sektörü uygulaması-

Özelleştirme, Türkiye ve dünya ekonomisinde özellikle son 15 yılın ekonomik gündem konularının başında yer almaktadır. 1970'li yıllarda ortaya çıkan ekonomik krizden çıkış yollan aranırken kamu girişimciliğinin artarak devam eden ekonomik sorunların nedeni olduğu fikri ağırlık kazanmıştır. Ekonomik krizi aşmada önerilen çözümlerden biri de kamu ekonomisinin daraltılması, tasfiye edilmesi yani özelleştirme olmuştur. Kamu sektörünün verimsiz oluşunun ekonomide sorunların artması ve kalkınma sürecini olumsuz etkilemesi de göz önünde bulundurulmuş, özellikle 1980'li yıllarda özelleştirme ile ilgili çalışmalar ağırlık kazanmıştır. Gündeme geldiğinden beri üzerinde çeşitli kesimlerde tartışmaların da başladığı özelleştirme için bu tartışmalar hala sürmektedir. Özelleştirme için bu sağlıksız ortamın ortadan kaldırılması için gerekli olan sistemli, ciddi ve bilimle desteklenmiş çalışmaların yapıldığını söylemek güçtür. Özelleştirmenin işletmeler ve ülke ekonomisi üzerindeki etkilerini tarafsız bilimsel çalışmalar ile değerlendirerek uygulamaya geçirmek gerekmektedir. Kamu İktisadi Teşebbüslerinin yeniden yapılandırılması veya özelleştirilmesi için verilecek olan kararlarda bu son derece büyük önem taşımaktadır. Tartışmalar ve uyuşmazlıkların ortadan kaldırılarak özelleştirme konusunda görüş birliğine varılması ülke ekonomisinin kalkınma sürecinin hızlanması açısından da önem taşımaktadır. Bu görüşten hareketle hazırlanan çalışmamızda, Kamu İktisadi Teşebbüsleri, özelleştirme ve özelleştirmenin verimlilik üzerine etkisini şimdiye kadar konuyla ilgili literatürde yer alan çalışmalardan araştırarak ve Türkiye şeker sektöründe de bir verimlilik analizi yaparak inceledik. Kuramsal düzeydeki çalışmalar literatüre dayalı olarak yapılmış, şeker sektörü uygulamasında ise oran analizi yöntemi kullanılarak verimlilik analizi yapılmıştır. Uygulama için İstanbul Sanayi Odası'nın her yıl yayınladığı 500 büyük sanayi firması ile ilgili istatistikler ve 11 uygulama kapsamında yer alan kamu ve özel sektöre ait şeker fabrikalarının faaliyet raporları kullanılmıştır. Türkiye'de firmaların mülkiyet şekli ile verimlilik düzeyleri arasındaki ilişkiyi araştıran ampirik çalışmalardan çıkan sonuçlar, verimliliğin mülkiyet şekli ile ilgili olmadığını vurgulamakta ama bununla ilgili özelleştirme öncesi ve sonrası dönemle ilgili karşılaştırmalar yeterli düzeyde yapılmamaktadır. Verimliliğin mülkiyetin özel sektöre geçişiyle arttığı şeklinde bir genelleme yapmak sağlıklı olmayacaktır. Buradan verimliliğin artması ve özelleştirmenin amacına ulaşabilmesi için tek başına mülkiyet değişiminin yeterli olmayacağı sonucunu çıkartmak mümkündür. Çalışmamızın amacı da buradan hareketle belirlenmiş ve şimdiye kadar üzerinde çok az sayıda bilimsel çalışma yapılmış Türkiye şeker sektörü uygulama alanı olarak seçilmiştir. Çalışmamızın içeriğinde öncelikle özelleştirmenin gerçekleştirileceği Kamu İktisadi Teşebbüsleri araştırılmıştır. Birinci bölümde; bu kuruluşların tanımları, tarihçeleri, Türkiye ekonomisinde GSMH, üretim, yatırım, istihdam, hazine ile ilişkiler ve Türkiye dış ticareti yönünden paylan ile bu kuruluşların borçlanma gereği ve diğer bazı göstergelerle ekonomimizdeki yerleri ve önemleri, ayrıca KİT'lerin sorunları üzerinde durulmuştur. KİT'lerin verimliliğini arttırmaya yönelik amaçlar içeren özelleştirme uygulamaları için bu kuruluşların durumlarının ayrıntılı olarak görülüp değerlendirilebilmesi için bu bilgilerin gerekliliği göz önüne alınarak literatüre dayalı bir çalışma yapılmıştır. Özelleştirmenin verimlilik üzerindeki etkilerini belirlemeden önce özelleştirmenin ve verimlilik kavramlarının ayrıntılı açıklamaları ise tezimizin ikinci ve üçüncü bölümlerinde yer almaktadır. Özel sektörde ve kamu sektöründe yer alan şeker fabrikalarının parasal ve fiziksel performans göstergesi olarak işgücü ve sermaye verimliliklerinin hesaplanarak bir sonuca ulaşılabilmesi için konuyla ilgili kavramlar ayrıntılı olarak incelenmiştir. Ill Uygulama alanı olarak seçilen şeker sektörünün fiziksel ve parasal işgücü verimlilikleri ile sermaye verimlilikleri oran analizi yöntemiyle hesaplanmıştır. Bu hesaplamalardan önce şeker sektörünün Türkiye ekonomisindeki yeri, üretim, satışlar, ithalat, ihracat, yatırımlar, personel ve kar-zarar durumu açısından incelenmiştir. Daha sonra kamuya ait olan şeker fabrikaları ile özel şirketlere ait olan şeker fabrikalarının verimlilik hesaplamaları için gerekli olan başlıca finansal verileri İstanbul Sanayi Odası'nın her yıl yayınladığı '500 Büyük Sanayi Firması İstatistikleri' özel sayılarından ve ilgili fabrikaların faaliyet raporlarından alınarak tablolaştırılmıştır. Araştırmamızın sonucunda, kamu sektöründeki şeker fabrikaları ile özel şirketlere ait olan şeker fabrikalarının hesaplanan verimlilik oranları karşılaştırılmıştır. Özel şirketlere ait olan şeker fabrikalarının verimlilikleri özel A. Ş. oldukları yıllar göz önüne alınarak yorumlanmıştır. Sonuç olarak özel şeker fabrikalarının verimliliklerinin kamuya ait şeker fabrikalarına oranla daha iyi durumda olduğu görülmektedir. Özellikle özel A. Ş. olduktan sonra bu fabrikaların verimliliklerini her geçen yıl daha da arttırdıkları gözlenmektedir. Burada belirtilmesi gereken bir nokta da özel şeker fabrikalarının özel A. Ş. oldukları yılda verimliliklerinde düşüşler görülmesidir. Bu durumu yeni yapıya uyum sağlanması aşamasında yaşanan aksamalara bağlamak mümkündür. Özellikle araştırmamızın kapsamındaki son iki yıl olan 1994 ve 1995 yıllarında kamu fabrikalarının verimlilikleri düşüş gösterirken, özel fabrikaların verimlilikleri önemli oranlarda artış göstermiştir. Özel fabrikaların özellikle özel A. Ş. haline geldikten sonra gerçekleştirdikleri faaliyetlerin başarıya doğru yol almasını, bu işletmelerin yeni özel statüsünün bilindiği gibi kamu sektöründen farklı olmasına bağlayabiliriz.