Hava ulaştırma anlaşmalarının uluslararası hava ulaşımının liberalleşmesine katkısı ve Türkiye örneği

Uluslararası hava taşımacılığında taraflar arasında hava ulaştırma hizmetinin hangi kurallar çerçevesinde gerçekleştirileceği hava ulaştırma anlaşmaları ile düzenlenmektedir. Bu anlaşmalar içerik olarak uluslararası havacılık kuralları ve düzenlemeleri ile devletlerin politikaları çerçevesinde belirlenen ticari hususları içermektedirler. Hava ulaştırma anlaşmaları iki taraflı ve çok taraflı hava ulaştırma anlaşmaları şeklinde sınıflandırılmaktadırlar. Sivil havacılık sektöründe, başta ABD olmak üzere birçok ülke veya bölgede liberalleşmenin benimsendiği ve havacılık sektörünün gelişimine olumlu katkılar sağladığı görülmektedir. Uluslararası hava taşımacılığındaki liberalleşme ülkelerin yaptıkları hava ulaştırma anlaşmaları kapsamında gerçekleştirilebilmektedir. Ancak tam bir liberalleşme politikasının her zaman olumlu sonuçlar yaratamayacağı ihtimalinden hareketle, Türkiye'de tam bir liberalleşme politikasına ani geçiş yerine adım adım ve duruma göre bir liberalleşme politikasının izlenmesi tercih edilmektedir. Dünya Ticaret Örgütü'nün 2006 yılında hava ulaştırma anlaşmalarının liberalleşme derecesini ölçmek için oluşturduğu 'Hava Liberalleşme İndeksi, hava ulaştırma anlaşmalarında ülkelerin liberalleşme anlamında yer verdiği çeşitli unsurlar dikkate alınarak bir puanlandırma yöntemiyle hesaplanan bir değerdir. Literatürde, ülkelerin yapmış olduğu hava ulaştırma anlaşmalarından yola çıkarak Nijerya, Kanada, Singapur, Avrupa Birliği ülkeleri ve Karayip ülkelerinin de içinde yer aldığı birçok ülke için ALI standardı hesaplanmak suretiyle liberalleşme anlamında akademik çalışmaların yapıldığı ve dünyadaki genel durumla karşılaştırıldığı görülmektedir. Ancak Türkiye'nin diğer ülkelerle yapmış olduğu hava ulaştırma anlaşmalarının liberalleşme durumunu irdeleyen çalışmalara yeteri kadar yer verilmediği görülmüştür. Bu kapsamda, bu çalışma ile hava ulaştırma anlaşmalarının uluslararası hava ulaşımının liberalleşmesine katkısı geçmişşten günümüze incelenmiş ve Türkiye'nin izlemekte olduğu politika ile imzalamış olduğu iki taraflı hava ulaştırma anlaşmalarının liberalleşme seviyesi hava liberalleşme indeksi metodu kullanılarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, Türkiye'nin liberalleşme düzeyleri ile diğer ülkelerle olan havayolu yolcu trafiğindeki değişimlerin karşılaştırması yapılarak ikili hava ulaştırma anlaşmalarının liberalleşmeye ve yolcu trafiğine etkisi üzerinde çalışılmıştır. Bu çalışmada, Türkiye'nin son 20 yıldaki liberalleşme seviyesinin hesaplanarak değerlendirilmesi yapılmış ve bu hesaplamaların yapılması sırasında Türkiye'nin diğer ülkelerle yapmış olduğu ikili hava ulaştırma anlaşmaları Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü arşivinden yararlanılarak detaylı bir şekilde araştırılmış ve incelenmiştir. Türkiye'nin 1995 yılında 77 ülke ile hava ulaştırma anlaşması bulunurken, bu sayının 2005 yılında 86'ya, 2015 yılında ise 164'e yükseldiği görülmektedir. Bu çalışmada yapılan analizlerde, Türkiye'nin diğer ülkelerle yaptığı hava ulaştırma anlaşması sayısının artmasının yanı sıra, anlaşmaların içeriğindeki liberalleşme anlamında yer verilen unsurların da genel olarak daha esnek bir trend içerisinde zamanla geliştirildiği görülmektedir. Liberalleşmedeki bu gelişmenin yolcu trafiğine olumlu etkisi olduğu da görülebilmektedir. Hava ulaştırmasında liberalleşme politikasının önemi her geçen gün daha da artmakta ve sürdürülebilir bir hava ulaşımı için liberalleşme neredeyse tüm uluslararası platformlarda dile getirilmektedir. Bu çalışma ile hava ulaştırma anlaşmaları çerçevesinde liberalleşme konusu incelenerek Türkiye'nin yapmış olduğu hava ulaştırma anlaşmalarındaki liberalleşme süreci ortaya konmuştur.