Türkiye imalat sanayiinin üretim yapısı (1973-1990) girdi-çıktı analizi

Türkiye, Cumhuriyetin kurulduğu ilk günlerden itibaren tarıma dayalı ekonomik yapıdan sanayileşmiş bir ekonomiye geçme çabası içinde bulunmaktadır. Ancak; bir yandan sanayileşmiş, rekabet avantajına sahip ülkelerin bulunması; diğer yandan sanayileşme için gerekli kaynakların kıt olması kamunun makroekonomik politikalarla uyumlu sanayileşme stratejileri oluşturmasını gerekli kılmıştır. Şüphesiz bu politika ve stratejiler, ülkenin içinde bulunduğu siyasi ekonomik koşullar ve dünya ekonomi-politiğinde yaşanan değişimlerle etkileşim içinde bulunmaktadır. Bu etkileşim; Türkiye'nin günümüze gelinceye kadar değişik ekonomi politikaları ve dolayısı ile de farklı sanayileşme stratejileri, planlan oluşturmasına yol açmıştır. Türkiye'de 1960 ile 1980 yıllan arasında beşer yıllık planlarla desteklenen ithal ikamesine dayalı sanayileşme stratejisi izlenmiştir. Bu strateji ile, dolaylı ve dolaysız özendirme araçlan ile tüketim mallarından başlayarak; sırası ile ara ve yatırım mallan üretiminin yurt içinde gerçekleştirilmesi hedeflenmiştir. Ancak 1970'li yılların sonuna doğru Türkiye ekonomisi, 1974 Kıbns Müdahalesinin mali yükü ve petrol şoklan ile bunun dünya ekonomisinde yol açtığı durgunluk nedeniyle ülkenin üretim için gerekli ithal ara girdi ve yatırım malı ithalinin zorlaşması; yaşanan siyasi bunalım, üretimin yurtiçi talebe dönük olması ve döviz rezervlerinin hızla azalmasının bir sonucu olarak da dış kredi imkanının azalması neticesinde bunalıma sürüklenmiştir. Yaşanan bunalımdan çıkış için, 24 Ocak Kararlan (1980) ile karakterize edilen yeni bir ekonomi programı ve bu çerçevede ihracata yönelik sanayileşme stratejisi benimsenmiştir. İhracata dayalı sanayileşme stratejisi, temel olarak yurtiçi nihai talebin çeşitli makro araçlarla kısılarak bir arz fazlası elde edilmesi ve bunun ihracata yönlendirilmesine dayanmaktadır. 1973- 1990 yıllarında 1980 yılı bir kırılma noktası olarak kabul edilirse birbirine zıt iki farklı sanayileşme stratejisi izlenmiştir. Bu süreçte beklenen, uygulanan farklı stratejilere paralel olarak, ekonomide ve dolayısı ile ekonomiyi oluşturan sektörlerde yapısall değişimin meydana gelmesidir. Diğer yandan, uygulanan sanayileşme stratejisi ne olursa olsun iktisadi gelişmeye paralel olarak sektörlerin hem üretim yapılarında hem de ekonomi içinde birbirleriyle olan üretim ilişkilerinde değişim olacaktır. Bu. değişimin saptanması amacıyla; farklı dönemlere ait input-output tablolan kullanılabilmektedir. Bu çalışmada, Türkiye imalat sanayinde 1973- 1990 yıllan arasında hem farklı iki sanayileşme stratejisinin izlenmesi hem de iktisadi gelişmeye paralel olarak ortaya çıkacak yapısall değişim; 1973, 1979, 1985 ve 1990 yıllarına ait toplam, yurtiçi ve dışalım ara girdi akım tablolan kullanılarak incelenmektedir. Bu kapsamda çalışma, temel input-output analizi tekniklerine dayanan çözümlemelerle imalat sanayinde meydana gelen değişimin incelendiği (2., 3. ve 4. Bölümler) ve input-output analizine dayalı ayrıştırma modeli ile 1970- 1980 ve 1980- 1990 dönemlerinin karşılaştınlmasınm bulunduğu (5. Bölüm) iki kısımdan oluşmaktadır. Çalışmada ilk olarak, input-output analizine ilişkin temel bilgiler sunulmaktadır. İnput-Output analizinin temelini, üretici sektörlerin üretim surecinde diğer sektörlerin çıktılarını ara girdi olarak kullanmalan ve kendi çıktılarının diğer sektörler tarafindan üretimde kullanılması özelliği oluşturmaktadır. İnput-output analizi, sektörler arası ekonomik ilişkileri ve ' buna bağlı olarak ekonominin üretim yapısını inceleme olanağı sağlamaktadır. Bu ilişki, input-output tablolarından elde edilen doğrudan ve toplam ileri ve geri bağ katsayıları ile sayısal olarak ifade edilmektedir. Diğer yandan, input-output tablolarım yurtdışı ve yurtiçi ara girdi akımları olarak ayırmak ve sektörel düzeyde ithalata bağımlılığı tespit etmek mümkün olmaktadır. Çalışmada ekonomiye 'ara girdi arz etme' ve 'uyarma' güçlerini yansıtan ileri ve geri bağ etkileri eş zamanlı değerlendirilerek, ekonomi içinde yatırım öncelikli sektörler dönemler itibariyle tespit edilmektedir. İkinci olarak, üretim teknolojisindeki değişimin incelenmesi amacıyla endüstriyel bağınlaşma yapısı, üretim tekniklerinin karşılaştırılması, toplam girdi gereksiniminde değişim, ara girdi kullanımında etkinlik karşılaştırması gibi input-output teknikleri incelenmektedir. Üçüncü olarak, 1973- 1990 döneminde ekonomideki yapısall değişim yurtiçi nihai talep, ihracattaki artış, ithal ikamesi etkisi ve ara girdi gereksinimindeki değişim gibi dört farklı etmene ayrıştırılarak incelenmektedir. Bu inceleme, ithal ikamesine dayalı sanayileşme stratejisi ile ihracata dayalı sanayileşme stratejisinin ekonomideki nihai talep kaynakları üzerine olan etkisine ışık tutmaktadır. Bu çalışmanın temel sonucu, 1973- 1990 yıllan arasında ağaç-mantar ve mobilya, kağıt ürünleri ve basım-yayım, kimya, kauçuk-plastik, metal ana sanayi ve ulaşım araçları sanayinin yatırım öncelikli sektörler olmasıdır. Bu, Türk ekonomisinin sektörler arası mal ve hizmet akımı yönünden tipik bir gelişmekte olan ekonomi niteliğinde olmadığını; kilit sektörlerin çoğunun ara girdi üreten sektörlerden oluşması ekonominin ara mallan döneminde olduğunu göstermektedir. Ağaç-mantar ve mobilya sanayinde toplam geri bağ katsayısı 1990 yılında 2 ,2492; yurtiçi toplam geri bağ katsayısı 2 ,1108; dışalım toplam geri bağ etkisi ise 0,07 olarak hesaplanmıştır. Sektörün toplam ileri bağ etkisi ise 1990 yılı için 1 ,9205; yurtiçi toplam ileri bağ katsayısı 1,877 ve dışalım toplam ileriye bağ etkisi ise 0,0223 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün endüstriyel bağınlaşma katsayısı 1990 yılında 1973 yılına göre gerilemiştir Buna göre; ağaç-mantar ve mobilya sanayi 1973- 1990 yıllan arasında kilit sektör olma özelliğini koruyor olsa da; ekonominin bu sektöre olan bağımlılığının derecesinde bir azalma söz konusudur. Ağaç-mantar ve mobilya sanayinin 1973 ve 1990 yıllan arasında üretim teknolojisi karşılaştınldığmda üretim tekniğinde farklılaşma düşük bir düzeyde kalmaktadır. Üretim sürecinde ara girdi kuUanımında ise 1973 ile 1990 yıllan arasında farklılık tespit edilmemiştir. Diğer yandan; kullanılan ara girdi gereksinimindeki değişme yıllık ortalama %-0, 04 olarak gerçekleşmiştir. Kağıt ürünleri ve basım-yayım sektöründe toplam geri bağ katsayısı 1990 yılında 2 ,46; yurtiçi toplam geri bağ katsayısı 2 ,0512; dışalım toplam geri bağ etkisi ise 0 ,2032'dir. Sektörün toplam ileri bağ etkisi ise 1990 yılı için 2 ,4198; yurtiçi toplam ileri bağ katsayısı 2,0691 ve dışalım toplam ileriye bağ etkisi ise 0,1538 olarak gerçekleşmiştir. Sektörün endüstriyel bağınlaşma katsayısı incelenen dönem içinde artış göstermiştir. Endüstriyel bağınlaşma katsayısındakd bu artış ekonominin kağıt ürünleri ve basım-yayım sektörüne olan bağımlılık derecesinin 1990 yılında 1973 yılına göre daha yüksek olduğunun bir göstergesidir. Sektörün, üretim teknolojisindeki farklılaşmanın ise nispi olarak düşük düzeyde olduğu görülmektedir. Diğer yandan; üretim sürecinde ara girdi kullanımında etkinlik karşdaştaılması yapıldığında ise; sektörün 1973- 1990 yıllan arasında etkinlik düzeyi aynıdır. Sektörün girdi kullanımında etkinlik düzeyinin incelenen dönem içinde farklılık göstermemesi, kullanılan ara girdi gereksinimindeki yıllık ortalama artışın edilebilir ihmal düzeyde (%0,08) gerçekleşmesini sağlamıştır. 1990 yılında Kauçuk-plastik sanayinde toplam geri bağ katsayısı 2 ,0674; yurtiçi toplam geri bağ katsayısı 1,5947 ve dışalım toplam geri bağ etkisi ise 0,2469 olarak hesaplanmıştır. Aynı yıl için sektörün toplam ileri bağ etkisi ise 2 ,2752; yurtiçi toplam ileri bağ katsayısı 2,0024 ve dışalım toplam ileriye bağ etkisi ise 0 ,1259'dur. 1973- 1990 yıllan arasında sektörün endüstriyel bağınlaşma katsayısı gerilemiştir. Buna göre; 1973- 1990 yıllan arasında ekonominin bu sektöre olan bağımlılık derecesi azalmıştır. Sektörün üretim teknolojisi 1973- 1990 yıllan için karşılaştırıldığında üretim tekniğinde farklılaşmanın nispi olarak yüksek düzeyde olduğu görülmüştür. Üretim sürecinde ara girdi kullanımında etkinlik karşılaştırılması yapıldığında ise; sektörün etkinlik düzeyinde gerileme tespit edilmiştir. Ara girdi kullanımında etkinlik düzeyindeki gerilemeye paralel olarak; kullanılan ara girdi gereksinimindeki yıllık ortalama artış %3,53'dir. Metal ana sanayinde toplam geri bağ katsayısı 1990 yılında 2 ,3218; yurtiçi toplam geri bağ katsayısı 1,6566 ve dışalım toplam geri bağ etkisi ise 0 ,30852'dir. Sektörün toplam ileri bağ etkisi ise 1990 yılı için 3 ,7046; yurtiçi toplam ileri bağ katsayısı 2,2949 ve dışalım toplam ileriye bağ etkisi ise 0,5786 olarak gerçekleşmiştir. İncelenen dönem içinde sektörün endüstriyel bağınlaşma katsayısı gerilemiştir. Metal ana sanayinin, 1973 ve 1990 yıllarına ait üretim teknolojisi karşılaştırıldığında ise üretim tekniğindeki farklılaşmanın diğer sektörler içinde en düşük düzeyde olduğu görülmüştür. Ara girdi kullanımında etkinlik karşılaştırılması yapıldığında ise; sektörün 1973- 1990 yıllan arasında etkinlik kaybı tespit edilmiştir. Metal ana sanayinde ara girdi kullanımında etkinlik kaybına paralel olarak ara girdi gereksiniminde 1973- 1990 yıllan arasında yıllık ortalama %1,05 oranında artış meydana gelmiştir. Ulaşım araçlan sanayinde toplam geri bağ katsayısı 1990 yılında 2 ,2742; yurtiçi toplam geri bağ katsayısı 1 ,9099; dışalım toplam geri bağ etkisi ise 0 ,1666'dır. Sektörün toplam ileri bağ etkisi ise 1990 yılı için 2 ,0571; yurtiçi toplam ileri bağ katsayısı 1,7448 ve dışalım toplam ileriye bağ etkisi ise 0,169 olarak gerçekleşmiştir. 1973- 1990 yıllan arasında sektörün endüstriyel bağınlaşma katsayısı 1990 yılında 1973 yılına göre daha yüksek bir düzeyde gerçekleşmiştir. Benzer gelişmeyurtiçi akım matrislerinden elde edilen endüstriyel bağınlaşma katsayısında da görülürken; dışalım akım matrisinden elde edilen bağınlaşma katsayısında gerileme tespit edilmiştir. Buna göre; ekonominin ulaşım araçları sanayine olan bağımlılığı artmıştır. Sektörün, 1973- 1990 yıllan üretim teknolojisi karşüaştınldığmda ise üretim tekniğinde farklılaşmanın düşük bir düzeyde kaldığı görülmüştür. Üretim sürecinde ara girdi kullanımında etkinlik karşılaştırılması yapıldığında ise; sektörün 1990 yılı üretiminin 1973 yılı üretimine göre daha etkin olduğu tespit edilmiştir. Ara girdi kullanımmdaki etkinlik artışına paralel olarak sektörün ara girdi gereksiniminde de yıllık ortalama %0,66'lık bir gerileme söz konusudur. Bu çalışmanın bir diğer sonucu da 1973- 1990 yıllan arasında Türk ekonomisindeki yapısall değişmenin kaynaklarının 1980 öncesi ve sonrası uygulanan farklı ve birbirine zıt karakterler taşıyan iki sanayileşme stratejisinin talep bileşenleri üzerine etkilerini ortaya çıkarmasıdır. 1973- 1979 yıllan arasında ithal ikamesine dayalı sanayileşme stratejisinden dolayı ithal ikamesi etkisi pozitif değer alırken; takip eden dönemlerde (1979-1985, 1985 -1990) bu değişken negatif değerler almış; bir başka deyişle ithalatta artış söz konusu olmuştur. Bunun nedeni şüphesiz; ihracata dayalı sanayileşme stratejisinin ithalatta kademeli olarak serbestleşmeyi getirmesidir. Ancak, ithalattaki artış 1979- 1985 yıllan arasında; 1985- 1990 dönemine göre yaklaşık 2,5 kat daha yüksek gerçekleşmiştir. İhracat talebindeki genişleme etkisi ise 1973- 1979 yıllan arasında negatif değer alırken yani ihracatta azalma meydana gelirken; takip eden dönemde (1979-1985) ise ihracat değerinde %425, 5 oranında artış tespit edilmiştir. Bu dönemde ihracat artışının kapasite kullanım oranındaki artışlarla karşılanması, 1988 yılından itibaren TL kurunun aşın değerli hale gelmesi, ücretlerdeki reel artışlar ve 1990 yılında Irak'a uygulanan ambargo nedeni ile 1985- 1990 yıllan arasındaki ihracat artışı azalarak yaklaşık %11, 1 olarak gerçekleşmiştir. İncelenen dönem içinde imalat sanayinin toplam ihracat içindeki payı %1 oranında artış göstermiştir. İmalat sanayi ihracatı alt sektörler itibariyle incelendiğinde ise tüketim mallan imali sektörlerinin, payında azalma görülmüş; ara mallan ve yatırım mallan sektörlerinin paylarında ise artış tespit edilmiştir. 1990 yılında toplam ihracatın %34,5'ini tüketim malı; %13,6'sı ara malı; %5,3'ü ise yatırım maundan oluşmaktadır. Yapısal değişimin bir diğer unsuru, yurtiçi nihai talepteki değişim incelendiğinde; 1973- 1990 yıllan arasında yurtiçi nihai talep artışının en yüksek değerine 1985- 1990 yıllan arasında eriştiği görülmüştür. Bu dönemde, yurtiçi nihai talep artışının diğer dönemlere göre daha yüksek olması 1987 yılında 59,3 (1979=100) olan reel ücret indeks değerinin 1990 yılında 90'a çıkması ve TL/$ kurunun aşın değerli olmasından kaynaklanmıştır. 1980 yılından itibaren izlenen ihracata dayalı sanayileşme stratejisi neticesinde 1980'li yıllarda ihracat hızla artış göstermiş; ara ve yatırım mallan ihracatının payı yükselirken tarım kesiminin payı gerek toplam üretim içinde gerekse ihracat içinde azalmıştır. Uygulanan farklı sanayileşme stratejilerine rağmen 1973- 1990 yıllan arasında; ekonomi için yatırım öncelikli sektörler değişmemiştir. xı