Etkin bir tedarikçi değerlendirme ve seçme süreci için uzman sistem yaklaşımı

Günümüzde işletmelerin tedarik zinciri yönetimi kapsamında işbirlikçi bir alıcı-tedarikçi ilişkisine doğru yönelmeleri tedarikçi değerlendirme ve seçimi kararının önemini artırmıştır. Tedarikçi değerlendirme ve seçimi kararının birçok değişken, nicel ve nitel ölçüt içermesi, yöneticilerin tecrübelerini, sezgisel yaklaşımlarım ve sorgulama yeteneklerini gerektirmesi, süreci çok boyutlu karmaşık bir yapıya dönüştürmektedir. Son yıllarda bu karar sürecinin iyileştirilebilmesi için insan uzmanın problem çözme sürecini taklit edebilen uzman sistemlerin geliştirilmesi önem kazanmıştır. Bu çalışmada, birçok ölçütün etkili olduğu tedarikçi değerlendirme ve seçimi kararı için bir uzman karar destek sistemi geliştirilmesi amaçlanmıştır. Geliştirilen sistem TEDSUS olarak adlandırılmıştır. TEDSUS, literatür araştırması ve Türkiye'de elektronik sanayinde faaliyet göstermekte olan büyük ölçekli bir kuruluşun tedarikçi değerlendirme ve seçim süreçleri dikkate alınarak geliştirilmiştir. Geliştirme süreci; proje başlangıcı, sistem analizi ve tasarımı, basit modelin kurulması, sistemin geliştirilmesi ve sistemin onaylanması olarak adlandırılan beş evreden oluşmaktadır. Geliştirme ortamı olarak Visual Basic programı, donanım ortamı olarak kişisel bilgisayar kullanılmıştır. TEDSUS yirmi bir tedarikçi değerlendirme kriteri, dört tedarikçi seçim kriteri içermektedir. Değerlendirme ve seçim kriterlerine ait ağırlıkların belirlenmesinde TOPSIS algoritması kullanılmıştır. Algoritmanın kullanılabilmesi için kriterlerin ikili karşılaştırılması gerekmektedir. Firmaların seçim sürecinde kalite, ödeme koşulu, termin süresi gibi kriterlere verecekleri önem anlık ihtiyaçlara göre değişiklik göstermektedir. Kimi zaman temin edilecek ürünün kalitesi çok önemli olurken, kimi zamanda ürünü en kısa sürede teslim edebilecek tedarikçiler tercih edilebilir. Bu sebeple firmaların anlık ihtiyaçlarının gerektirdiği ağırlıkların en doğru şekilde sisteme aktarılabilmesi için seçim kriterlerinin karşılaştırılması kullanıcılar tarafından yapılmaktadır. Tedarikçi değerlendirme kriterlerinin ikili karşılaştırılması ise uygulamanın yapılacağı işletmedeki satın alma ve ürün yönetimi çalışanlarına yapılan anket çalışması sonucu belirlenmiştir. TEDSUS, firmanın çalışabileceği tedarikçileri önceden belirlenen kriterler ve ağırlıklara göre yedi-ölçekli değerlendirme ve puanlandırma usulü ile sınıflayarak, firma için önem dereceleri zamana göre değişen 'tedarikçi sınıfı', ' ürün-hizmet kalite seviyesi', 'ödeme koşullan' ve 'termin süresi' gibi kriterlere göre bu sınıflar içinden uygun tedarikçi seçeneğini sunan bir uzman karar destek sistemidir. Uygulamanın yapıldığı işletmedeki yetkililer TEDSUS'u doğru ve güvenilir bulmuş, orta ve küçük ölçekli firmaların ihtiyaç ve politikalarına göre düzenlenerek bu tip firmalarda kullanılabileceğini belirtmişlerdir. Bu çalışmada önerilen uzman sistem yaklaşımıyla, sistemi kullanmayı amaçlayan orta ve küçük ölçekli sanayi işletmeleri için tedarikçi seçme ve değerlendirmede kullanabileceği temel bir araç oluşturulmaya çalışılmaktadır. Çalışmadan elde edilen sonuçlar, sistemi kullanmayı amaçlayan işletmelerin strateji ve politikalarını da dikkate alarak sistemin güncelleştirilebileceği ve işletme karar vericileri tarafından bir karar destek sistemi olarak kullanılabileceğini ortaya koymaktadır.