Lise ve özel dershane yönetici davranışlarının örgütsel açıdan karşılaştırılması

YARGI VE ÖNERİLER Özet Ülkemide eğitim alanına ayrxlan kaynaklar düşük olmakla birlikte eğitim ve öğretim hizmetleri de siyasi yapıdan oldukça etkilenen bir düzen içinde yürütülmektedir. Aynı zamanda eğitim düzenimiz, ekonomik ve sosyal sistemden de etkilenmektedir. Çünkü örgütünde, çevresinde ve toplumundaki çeşitli sosyal, politik ve ekonomik öğeler, eğitim yöneticisinin davranışı etkilemektedir. Okullar sistemin en önemli parçasını teşkil etmekte ve Osmanlı döneminden günümüze kadar çeşitli aşamalardan geçerek gelişmişlerdir. Son yıllarda önemli sayısal gelişmeler gösteren lise ve özel dershaneler tüm personeli ile bir bütün teşkil etmektedir. Bu bütünün sağlıklı bir şekilde yaşayabilmesi, o bütünün içindeki bireylerin karşılıklı ilişki ve olumlu davranışlarına bağlıdır. Davranış, birey ile çevresi arasındaki karşılıklı etkilerin bir sonucu olup eğitimde yönetici davranışı, birinci derecede, öğretmen yönetici ilişkilerinin ekseni etrafında toplanmalıdır. Bu ilişkilerde yapıcı olmalı suçlayıcı olmamalıdır. Bu durum olumlu davranışların ve insan ilişkilerinin gelişmesinde katkılar sağlayacaktır. 6970 Ancak bizim eğitim düzenimizde yönetici ve öğretmen arasında bir takım sorunlar mevcuttur. Dolayısıyla, Türk eğitim düzeninde önemli fonksiyonları bulunan lise ve özel dershanelerin yönetici davranışlarının, örgüt boyutları içerisinde incelenmesi gereği duyulmuştur. Araştırmanın amacı, lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermesi gereken ve göstermekte oldukları davranışları, her iki yönetici grubunun kendilerinin ve öğretmenlerinin algılamalarına göre saptayarak birbirleriyle karşılaştırmak ve bu alanda ortaya çıkabilecek problemlere ışık tutmaktır. Literatürde buna benzer araştırmalara rastlanama- mış olduğundan, yönetici ve öğretmenler için başvurulabilecek önemli bir kaynak olacaktır. Lise ve özel dershaneler günümüze kadar büyük sayısal gelişme göstermiş, lise sayısı 23'ten 1827' ye, özel dershane sayısı ise 26'dan 727'ye ulaşmıştır. Araştırmanın evreni, Ankara Büyükşehir Belediye sınırları içerisindeki liseler ve özel dershanelerin yöneticileri ve öğretmenlerinden oluşmaktadır. Araştırmaya 48 adet lise 49 adet özel dershane dahil edilmiştir. 97 lise ve özel dershaneden toplam 293 kişi araştırma kapsamı içinde değerlendirilmiştir. İki bölümden oluşan anket, 9 davranış alanı ve 36 davranıştan oluşmaktadır. Bu davranış alanları, yönetim süreçleri ve örgüt boyutlarına ilişkin olup, hem gösterilmesi gereken hem de 71 gösterilmekte olan düzeylerde değerlendirilmişlerdir. A ve B formlarından oluşan anketteki her davranışın Yok, Az, Orta, Çok ve Tam olarak değerlendirilmeleri istenmiştir. Lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermesi gereken ve göstermekte oldukları davranışların değerlendirilebilmesi için, dört kaynak grubunun da ortak olarak kullanabileceği, sadece özel açıklamaları farklı olan dört anket geliştirilmiştir. Tanımlanan davranış alanları, bu alandaki uzmanların görüşleri alınarak denemelik sorulara dönüştürülmüş ve iki aşamalı bir ön denemesi yapılmıştır. Anketler gözden geçirilerek bilgisayara girişi yapılmış, elde edilen veriler tablolaştırılarak açıklanmıştır. Kaynak gruplarının değerlendirmeleri, tek tek ve grup olarak ele alınmış, ortalamaları, standart sapmaları hesaplanmıştır. Gruplar arası, davranışlar arası ve davranış alanları arası karşılaştırmalarda F sınaması yapılmış, manidar çıkan sonuçlar ise testinden geçirilmiştir. Manidarlığı kontrol etmek amacıyla. 05 hata düzeyi benimsenmiştir. Araştırmaya katılan tüm grubun 83' ü kadın, 210'u da erkektir. 146'sı liselerde, 147'si ise özel dershanelerde görev yapmaktadır. Araştırmaya katılan deneklerin büyük bir kısmı 31-35 yaş arasındadır. 293 kişinin 86'sı müdür, 11'i müdür yardımcısı ve 196'sı öğretmendir. Kaynak gruplarının büyük bir kısmı sosyal bilimler mezunu- 72 durlar. Araştırmaya katxlan kaynak gruplarının 172'si üniversite 71' i yüksek öğretmen okulu mezunu olup en büyük grubu oluşturmaktadır. Lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermesi gereken davranışların derecesi, tüm kaynak grupları tarafından yaklaşık değerler vermiştir. Tüm grup 36 davranışın %70'ine tam, %22'sine çok, %5'ine orta, %1'ine az ve %0.11'ine yok derecesi vermişlerdir. Lise yöneticileri ile özel dershane yöneticileri arasında göze çarpan en büyük fark az seçeneğinde görülmüştür, iki öğretmen grubu arasındaki fark ise az ve orta seçeneklerinde görülmüştür. Tüm gruplar içinde sadece özel dershane öğretmenleri orta seçeneğine daha fazla puan vermişlerdir. Lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermekte oldukları davranışlara ait genel değerlendirme sonucunda, tüm denek grubunun farklı değerlendirmelerde bulundukları görülmüştür. Kaynak grupları 36 davranışın %22'sine tam, %36'sma çok, %26'sma orta, %10'una az ve %5'ine yok derecesi vermişlerdir. Lise ve özel dershane öğretmenleri arasında orta derecesi hariç diğer bütün derecelerde büyük bir farklılık göze çarpmıştır. Tüm gruptan farklı olarak lise öğretmenlerinin 'az' ve 'yok' derecesine büyük bir ağırlık vermeleri dikkat çekmiştir. Başka bir deyişle, lise öğretmenleri yöneticilerinin göstermekte oldukları davranışların bir kısmının çok düşük bir düzeyde olduğunu belirtmişlerdir. 73 Ayrıca, tüm grubun 'orta' derecesini değerlendirmelerin de büyük bir paralellik görülmüştür. Lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermesi gereken ve göstermekte oldukları davranış alanları bakımından yönetici ve öğretmen grubu kendi aralarında büyük bir paralellik göstermiştir. Yönetici grubunun en yüksek dereceyi 9 numaralı liderlik davranışı alanına vermelerine karşılık, öğretmen grubunun 8 numaralı değerlendirmeye ilişkin davranış alanına verdikleri görülmüştür. Tüm grubun en yüksek ortalaması yine liderlik davranışına ilişkin olmuştur. Yöneticilerin göstermesi gereken davranışlar açısından en yüksek fikir birliği 9 numaralı liderlik davranışı alanındadır. Lise yöneticileri 3 numaralı hava boyutu, özel dershane yöneticileri 1 numaralı amaçlar boyutuna ilişkin davranış alanlarında yüksek fikir birliği göstermişlerdir. Diğer bir deyişle her iki öğretmen grubu, yöneticilerinin etkili bir şekilde liderlik davranışı göstermesi gerektiği konusunda fikir birliği için de görülmüştür. En düşük fikir birliği ise 8 numaralı değerlendirmeye ilişkin davranış alanında görülmüştür. Lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermekte oldukları davranışlar açısından tüm grubun gösterdiği en yüksek fikir birliği 1 numaralı amaçlarla ilgili davranış alanı; en düşük fikir birliği ise 3 numaralı hava boyutuna ilişkin davranış alanı olmuştur. Lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermesi gereken davranışların oluşturduğu davranış alanlarının ortalamaları, göstermekte oldukları davranış alanlarının ortalamasından yüksek bulunmuştur. Yapılan tek yönlü varyans analizi sonucunda, gösterilmesi gereken ve gösterilmekte olan davranış alanları arasında manidar farklılıklar çıkmıştır. Ancak yapılan testi sonucunda farklılığın kaynağı lise öğretmenleri yönünde çıkmıştır. Gösterilmekte olan davranışlarda da lise öğretmenleri ile diğer üç grup arasında manidar farklılıklar çıkmıştır. Davranış alanlarına ilişkin olarak yapılan tek yönlü varyans analizi sonuçları manidar görülmüştür. Yapılan testi sonucunda ise gösterilmesi gereken davranış alanlarının 7 tanesinde elde edilen değerleri manidar çıkmıştır. Gösterilmekte olan davranış alanlarının 18 tanesinde elde edilen değerleri. 05 düzeyinde manidar çıkmıştır. Çıkan sonuçların daha önceki bulguları desteklediği görülmüştür. Tüm kaynak grupları kendi içlerinde de karşılaştırılmış ve gösterilmesi gereken ve gösterilmekte olan davranışlar açısından manidar sonuçlar elde edilmiştir. Gruplar birbirleriyle ikili olarak karşılaştırılmış, lise ve özel dershane yönetici grubu arasında manidarlık görülmemiş, her iki öğretmen grubu arasında ise manidar farklılık çıkmıştır. Bu farklılığın kaynağı yine lise öğretmenleri yönünde olmuştur. Lise yöneticileri ile öğretmenleri arasında her iki davranış düzeyi açısından manidar farklılık görülmüş, özel dershane yöneticileri ile öğretmenleri arasın da her iki davranış düzeyi açısından manidar derecede farklılık bulunamamıştır. Yöneticilerin liderlik davranışlarına ilişkin olarak kaynak gruplarının, örgüt boyutları açısından fikir birliği içerisinde olmaları, lise ve özel dershanelerin işlerliği ve informel yönünün güçlü oluşunu göstermektedir. Ancak yönetim süreçlerine ilişkin olarak farklı görüşler ortaya çıkması, bu konudaki hizmet içi eğitim ihtiyacını göstermektedir. Lise ve özel dershanelerde, ekonomik etkenlerden kaynaklanan problemlerin bulunduğu anlaşılmıştır. Liselerin ise, bu problemlerin yanında politik etkenlerin de etkisinde kaldıkları anlaşılmıştır. Araştırma bulgularından elde edilen sonuçlar, kurumlar ve bireyler arasındaki uyumun gerekliliğini ve davranışların önemini ortaya koymaktadır. Yargı Lise ve özel dershane yöneticilerinin göstermesi gereken ve göstermekte oldukları davranışları karşılaştıran bu araştırmada kaynak gruplarının, mantıklı değerlendirmelerde bulundukları anlaşılmaktadır. Tüm grupların değerlendirmelerine göre, her iki eğitim kurumunda da insan boyutunun önemine yer verildiği anlaşılmaktadır. Bu durum, günümüzde insan ilişkileri 76 yaklaşımının daha olumlu bir düzeyde geliştiğini göstermektedir. Lise öğretmenlerinin olumsuz görüşte olmaları bu yargıyı değiştirmemelidir. Çünkü, lise öğretmenlerinin değerlendirmeleri olumsuz olmakla birlikte, yine insan ilişkileri ile ilgili yöndedir. Dolayısıyla öğretmen grubunun, bu yöndeki gelişmelere karşı daha içten ve samimi bir özlem içerisinde oldukları söylenebilir. Her iki kurumun yöneticilerinin büyük bir paralellik içinde olmaları, amaç birliğinin sağlanması konusundaki gelişmelerin bir göstergesi sayılabilir. Son yıllarda lise ve özel dershanelerdeki gelişimin nitelik ve niceliği bunu ispatlamaktadır. Kuşkusuz ki her iki kurumun gerek yönetim gerek öğretmen ve gerek kurum düzeyinde bir takım büyük problemleri bulunmaktadır. Ancak bunlar çözülemeyecek problemler olmayıp ekonomik ve politik düzenlemeleri gerektirmektedir. öneriler Lise ve Dershane yöneticilerinin, okulun verimi ve kurumun amaçları doğrultusunda davranışlarını daha olumlu düzeye getirebilmek amacıyla kısa süreli programlarla eğitilmeleri sağlanmalıdır. Aynı programlar öğretmenlere de verilebilir. Çünkü her iki grup da birbirlerinin sorunlarını bilmeli ve bunları serbestçe tartışma lıdır. 77 Yönetici ve öğretmen yetiştiren okullarda, eğitimin ortak faaliyetleri yanında yöneticiler için farklı eğitim programları da oluşturulabilmelidir. iki grup arasında derin uçurumlar yaratacak girişimlerde bulunul- mamalıdır. Eğitim yöneticiliği ve okul yöneticiliğinin mes- lekleşmesi konusundaki çabalarla birlikte özellikle davranış bilimleri alanındaki eğitim etkinlikleriyle, bu mesleğin geliştirilmesine daha geniş ve olumlu katkılar sağlayabilecektir. İletişim ve iletişim etkinliklerinin olumsuz görünümünü artık ortadan kaldırmak gerekmektedir. Bireyler ve kurumlar arasındaki kopukluk bir yönüyle böylece giderilebilir. Serbestlik ve açıklık ilkesi ön planda tutulmalıdır. Bu tür araştırmalar, daha geniş kaynak gruplarına, göstermesi gereken ve gösterilmekte olan davranış düzeyleri ve bunun anlamları hakkında seminer çalışmaları yapıldıktan sonra uygulanmalı, kaynak gruplarıyla mutlaka iletişim kurulabilmelidir.