İleri üretim teknolojilerinin karlılık/verimlilik üzerine etkileri

Teknoloji ve teknolojik gelişmeler, günümüz dünyasında yaşamı hem ekonomik hem de sosyal boyutta etkilemektedir. İşletmeler açısından da günün hızlı gelişen ve değişen koşullarını yakalamak oldukça önemli bir konu haline gelmiştir. Yoğun rekabet ortamında ve değişen talep yapısında işletmelerin pazarda varlığını sürdürmesi ve gelişmesi her geçen gün önemini ve zorluğunu artırmaktadır. Bunun sağlanmasındaki temel etkenlerin başında da teknolojiye ayak uydurmak gelmektedir. Bilindiği gibi işletmeler, ekonominin bütününü oluşturan temel unsurlardan biridir. Dolayısıyla, işletmelerin her birinin kendi adına verimli ve karlı çalışması, ekonominin bütünü açısından da önem taşımaktadır. İşletmeler açısından karlı ve verimli çalışmanın ön temel koşullardan biri ise günün değişen koşullarına cevap verecek yapıda olmaktır. Esas itibariyle, esneklik temelli olarak ifade edilen bu yapının sadece yönetim karar süreçlerinde değil, üretim esnekliği olarak da işletmede mevcut olması artık kaçınılmaz bir zorunluluktur. Bunun da temel koşullarından birini, modern teknolojilerin uygun zamanda, uygun yöntemlerle ve bilimsel çalışmalarla işletmelere adapte edilmesi ve kullanılması oluşturmaktadır. Bir ülkenin ekonomik kalkınma sürecinin hızlanması açısından teknolojik yenilik ve gelişmelere öncelikle ekonominin bel kemiğini oluşturan işletmelerin uyum sağlaması gerekmektedir. Gelişmiş ve gelir seviyesi yüksek ülkelerde teknolojiye ve teknolojik yemliklere verilen önem açıkça izlenmektedir. Bu ülkelerde dikkati çeken bir diğer nokta ise bu konuda yapılan çalışmaların ve uygulamaların bilimsel araştırmalarla destekleniyor olduğudur. Ülkemiz için konuya baktığımızda son dönemde önemli gelişmeler olmasına karşın, gelişmiş ülkelere kıyasla bilimsel ve kantitatif yöntemlerin yetersiz olduğunu ve bilime yeteri kadar önem verilmediğini görmekteyiz. 225Bu görüşlerden hareketle hazırlanan bu çalışmada, üretim teknolojilerini ve bu teknolojilerin işletmelerde verimlilik ve karlılık üzerine etkisi araştırılmıştır. Araştırmada şimdiye kadar konuyla ilgili yapılan çalışmalar ve ilgili literatür incelenerek, ASELSAN ve FİŞEKSAN işletmeleri karşılaştırılmışlar. ASELSAN işletmesinde 1983- 2002 yıllan arasım kapsayan dönemde kısmi verimlilik ve karlılık analizi, 1991- 2002 yıllarım kapsayan dönemde ise TFV analizi yapılmıştır. Uygulama alanlarından ikincisi olan FİŞEKSAN işletmesi için yapılan tüm analizler ise 1991- 2002 yıllarını kapsamaktadır. Yapılan literatür taramasında, şimdiye kadar yapılan çalışmaların genellikle sektörel ve makroekonomik bazda olduğu tespit edilmiştir. Özellikle, toplam faktör verimliliği çalışmasının işletme bazında analizini yapan araştırma sayışırım az olduğu görülmektedir. Buradan hareketle, özellikle bağlı bulunduğu sektörde ürettiği ürün yelpazesi ve kullandığı ileri üretim teknolojileri bakımından tek olan ASELSAN firmasını ve hafif silah mühimmatı üretiminde önemli bir yere sahip olan FİŞEKSAN işletmesinin iyi birer örnek olduğu düşünülmüş ve çalışmanın uygulama kısmı bu işletmelerde yapılmıştır. Bu işletmelerin seçilmesinin bir diğer nedeni ise, askeri ve savunma sanayi gibi çok stratejik ve önemli bir alanda hizmet veriyor olmaları ve daha önce böyle bir araştırmaya konu olmamalarıdır. Çalışmada kuramsal düzeydeki araştırma ve anlatımlar, konularla ilgili olarak literatüre bağlı olarak ele alınmış, özellikle bilgi ve iletişim teknolojileri konusu en son yayınlanan ve çok yankı getiren makale ve raporlardan da yararlanılarak hazırlanmıştır. Çalışmanın uygulama bölümünde ise ASELSAN ve FİŞEKSAN'ın kısmi verimlilikleri ve karlılığı, oran analizi yöntemine göre yapılmış, toplam faktör verimliliği analizi ise Veri Zarflama Analizi yöntemi ve Malmquist Endeksi kullanılarak yapılmıştır. Uygulama için gerekli olan veriler, ASELSAN'ın 1983- 2002 arasındaki yıllık faaliyet raporları, İstanbul Sanayi Odası'nın 500 Büyük Sanayi Firması İstatistikleri, diğer bilgiler ise bizzat firmanın ilgili bölümlerinden sağlanan arşiv bilgilerinden elde edilmiştir. FİŞEKSAN işletmesinin verimlilik ve 226 karlılık analizleri için gerekli veriler ise T. C. Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu'nun bu işletme için hazırladığı 1991- 2002 dönemindeki yıllık denetleme raporlarından, TFV analizi için ele alınan karar birimlerinin detaylı bilgileri ise MKEK'dan temin edilmiştir. Üretim teknolojilerinin verimlilik ve karlılık üzerine etkisini araştıran ampirik çalışmalarda, bu etkiler konusunda farklı görüşler mevcuttur, yani teknolojinin verimlilik ve karlılık üzerine etkileri tartışmalıdır. Kısmi verimlilik ve karlılık analizlerinde teknolojinin bu değişkenler üzerindeki etkisi çok net olarak ayrıştırılamamaktadır. Ancak, ortaya çıkan sonuçlar araştırılan dönemde gerçekleşen diğer sosyal ve ekonomik gelişmelerle birlikte ele alındığında konuyla ilgili daha anlamlı yorumlara ulaşılabilmektedir. Dolayısıyla, bu çalışmada kısmi verimlilik ve karlılık analizlerinin yanı sıra, hipotezin doğruluğunun desteklemesi açısından, teknolojinin verimlilik üzerine etkisini ayrıştıran TFV analizi de kullanılmıştır. Bu çalışmada yapılan analizlerin sonuçlarına göre; teknolojik gelişmelerin verimlilik ve karlılık değişimlerini belirleyen tek etken olmadığı yorumunun doğru ve sağlıklı olacağı ortaya çıkmıştır. İşletme içerisinde teknolojik gelişmelerin yaşandığı dönemlerde bu gelişmelerin verimliliği olumlu etkilediği, teknolojik gelişmelerin yeterli olmadığı dönemlerde ise verimliliği olumsuz etkilediği görülmüştür. Bununla birlikte, teknolojik gelişmelerin yaşanmadığı dönemlerde de verimliliğin artabildiği görülmektedir. Dolayısıyla, teknolojik gelişmelerin yanı sıra işletme içi etkinlik kriterleri ile genel ekonomik ve sosyal gelişmelerin de verimlilik ve karlılık üzerinde etkili olduğu sonucuna varılmaktadır. Buradan, verimliliğin ve karlılığın artması için sadece teknolojinin gelişmesi ve yenilenmesinin yeterli olamayacağı sonucunu da çıkartmak mümkündür. Bu değerlendirmelere göre; ortaya çıkan sonuçlar, araştırmanın hipotezini destekler niteliktedir.