İşletmelerin büyüklük ölçülerine bağlı organizasyon şemalarındaki farklılıklar ve bir uygulama

Organizasyonları farklı şekillerde tanımlamak mümkündür. Bu tanımlarda bazılarını şu şekilde sınırksalmaya biliriz. Organizasyon yönetim fonksiyonu, olarak nitelik bakımından işletmenin planlanan amaçlarının gerçekleştirilmesine yönelik dinamik bir yapı kurulması anlamını taşımaktadır. Organizasyon, yönetimin resmi yapısı, yönetimin bir aleti ve yönetimin başarıya ulaşması için uygulanan tedbir ve politikalar olarak tanımlanır. Organizasyonun özellikleri olarak sözü edilen etmenler, büyüklük, karmaşıklık, biçimsellik, hiyerarşi ve sürekliliktir. Organizasyonda birden fazla kişi vardır. Bu kişiler rolleri tanımlayan bir dizi kural içinde iş görürler. Organizasyonun yaşamı, yaşlı üyelerin yerini yeniler aldığından, bir ömür boyundan uzundur. İlave edilecek özellikler arasında karmaşık bütün bir alan ya da or tam da ortak hedeflere doğru birlikte hareket vardır. Organizasyonun özellikleri arasında, organizasyonun süregelen bir amacı vardır, organizasyonlar içinde bulundukları çok daha geniş bir ortamın parçasıdır, organizasyon açık bir sistemdir. Organizasyon şeması ise, organizasyonun biçimsel yapısını gösterir. Organizasyon şemaları, örgütü bir bütün olarak ortaya koydukları için önemi büyüktür. Organizasyon şeması, örgütün resmi bir çatışıdır, örgüt üyeleri arasındaki iş bölümünü ve üyeler arasındaki ilişkiyi şekil yardımıyla göz önüne serer. Organizasyon şemaları ana bölümleri ve resmi yetki dağılımını gösterir. Organizasyon şemalarını tasarlamada ve yayılan etkenlerden bazıları tümüyle yok. veya uygulamada anlamsız laşacak kadar bozulmuş olurken önceden görülemeyen aksaklıklar örgütsel yapıda egemen o labil ir. Organizasyon şemalarının düzenlenmesi ve gözden geçirilmesi yöneticiler için büyük yararlar sağlar. Organizasyondaki çalışanların eğitimi şema ve kılavuzlardan edinilen bilgilerle kolaylaşır. Organizasyon şema ve kılavuzları organizasyonla ilgili en güvenilir bilgi kaynağıdır. Organizasyon şemaları iyi bir yönetim için hem gerekli hem de yardımcı bir araçtır. Organizasyon şemalarının bazı sakıncalı yönleri de vardır. Bir kısım yöneticiler arasında duygusal nedenlerle örgüt şemalarına karşı bir direnme görülmektedir. Şemalar üzerinde değişiklik yapmak oldukça zordur. Çalışanlar arasındaki ilişkileri tam ve kesin olarak göstermek olanağına sahip değildir. Şemaların maliyeti bazen kazancından çok olabilir, (4) Organizasyonlar çeşitli şekilde biçim lendirilebilir ler. Bunlar arasında fonksiyon esasına göre böl ümlendiril mede aynı görevi yapan kimseler bir bölüme toplanır.(2) Fonk s iyon esasına göre böl ümlendirilmenin yararı ihtisaslaşma sayesinde işletmede etkinlik ve verimliliğin artmasıdır. Sakıncası ise aşırı ihtisaslaşma işten bıkkınlık yaratır. Bölge temeline göre böl üml en d irmede ise, bir işletme muhtelif yerlerde faaliyet gösteriyorsa, her bölgede bir şube açmak gerekir. Bu tür böl üml end irmen in en büyük yararı, bölgesel şartlardan daha iyi haberdar olmaktır, Bu tür bölümlere ayrılma, bir örgütün faaliyetlerinin geniş bir coğrafi alana yayıldığı, yerel koşulların, pazarlama kanallarına ve hammadde kaynaklarına yakınlığı önemli olduğu durumlarda kullanılır. Mamul ve hizmete göre böl üml endir ilmede, özellikle birden fazla ve birbirinden farklı mamul, üreten işletmelerde organizasyon yapısı oluşturulurken mamuller esas alınabilir, Bu tip organizasyonda koordinasyon kolay laşır, Sürece göre bölümlendirmede, işletme faaliyetlerini üretim sürecine ya da makine tiplerine göre gruplara, ayırmak imalat yapan işletmelerin uyguladıkları bir yöntemdir. Müşteri esasına göre bölümlendirilmede 'her müşterinin özel istekleri var ise böyle bir bölümlendirilmeye gidilir. İşletme faaliyetleri aynı fonksiyon içinde birbirine benzer pek çok faaliyetleri de içine alıyorsa sayı temeline göre bölümlendirilir. Birbirinin aynı olan faaliyetler derişik zamanlarda yinelenebilir. Bu durumda da zaman esasına göre bölümlendirme yapılır. İşletmeler büyük ve küçük işletmeler diye adlandırılır. İşletme büyüklüğünü oluşturan sebeplerden birisi kendi pazarının büyüklüyüdür. İşletme pazardan aldığı paya göre hem büyük hem de küçük olabilir, Bunun sonucu olarak pazar boyutları veri iken pazardan aldıkları pay az ve üretim kapasiteleri küçük olan firmalara küçük işletme, pazar payları daha büyük olan işletmelere orta işi etme, pazar m tamamı için üretim yapan işletmelere de büyük işletme denir. Dünya pazarlarına üretim yapan İşletmelere de dev işletme adı verilir. Organizasyonların büyümeleri üzerinde çok araştırma yapılmıştır. Büyüme hem organizasyonlar hem de üyelerin pozisyonlarını hem mutlak hem de nispi olarak yükseltmek istediklerinde olmaktadır. Büyüme meydana geldiğinde organizasyon artan hacmini ele almak istediğinde biçimselleşme daha fazla karmaşık olma ve gücün yeniden dağıtımı işlemleri meydana gelir. Eğer tüm organizasyonlar aynı teknolojiden yararlan salar ve aynı iç ve dış baskılarla karşılaşmalardı büyüme belki de ayırt edilebilirdi. İşletme büyüklüklerini belirtmek için kullanılan vasıf sal kriterler ise, işletme fonksiyonlarının işletme sahibi tarafından yerine getirilip, getirilmediği, işletme fonksiyonları ile ilgili kararların kimin tarafından alındığı, işletmenin taktik politikaları ile ilgili kararların kimin tarafından alındığı gibi konuları kapsar. İşletmelerin büyüklüğünü belirlemede kullanılan sayısal ölçüler ise, çalışanların toplam sayısı, sadece üretimde çalışanların sayısı, yıllık satış miktarı, sermaye miktarı gibi. Büyük ve küçük işletmelerin kendilerine özgü bazı üstünlükleri vardır. Büyük işletmelerde otomasyona geçilmiş olduğundan birim maliyetler düşüktür. Kitle üretimi yapanlar, daha iyi organizasyon kurarlar, A+G ye daha fazla kaynak ayırabilir. Küçük işletmelerin sabit yatırımları sınırlı oluşu nedeniyle tüketicilerin derişmelerine karşı daha esnektir. Sınırlı üretimlerinden dolayı tüketicilerle yakın ilişki kurabilirler. Az bir sermaye ile daha kolay kurulur. Büyük işletmelerde koordinasyon zorlaştığı anda, koordinasyonda bir sorun haline gelmektedir. Büyük hacim değişen toplumlarda işletmelerin önemli bir fonksiyonu, olan planlamayı kolaylaştırır. Son bölümde ise, büyüklükleri farklı beş isletmenin incelemesi yapılarak organizasyon semalarındaki farklılıklar gözlenmiştir. Büyüme ile şemada meydana gelecek değişiklikler ve çarpıklıklar ele alınmıştır.