Yeni üretim teknikleri, uluslararasılaşma stratejileri ve azgelişmiş ülkeler: Türk elektronik sektörü örneği

Günümüzde dünya ekonomisinde yaşanan krizle birlikte, bu krizden çıkarak bir yeniden yapılanma gerçekleştirme amacına dönük çabalar söz konusudur. Firmalar tarafından geliştirilen yeni üretim teknikleri ve bunların farklı ulusal ortamlara uyarlanabilmeleri sorunu oldukça önem taşımaktadır. Bu çalışmayla amaçlanan bu sorunun farklı toplumsal bağlamlarda gerçekleşme biçimleri üzerinde durmak; Türkiye gibi az gelişmiş ülkelerde uygulanma nedenleri ve bu uygulamaların istihdam, teknoloji, ücretler, çalışma koşullan, sendikal ilişkiler açısından doğurduğu sonuçları ortaya koyabilmektir. Bu doğrultuda ilk bölümde dünya ekonomisindeki krizi ve yeniden yapılanma süreçlerini açıklayan mevcut teorik yaklaşımlar sergilenmektedir. Bu yaklaşımlar kendi aralarındaki ortak ve farklı boyutlarıyla ele alınmakta, birbirleriyle karşılaştırılıp, eleştirilmektedir. Teorik bir çerçeve oluşturma amacına dönük bu bölümde 'post-Fordizm' diye adlandırılan Esnek Uzmanlaşma, Düzenleme Okulu ve Tekno-ekonomik paradigma yaklaşımları değerlendirilmekte ve bu yaklaşımların eleştirisi bu çalışmada benimsenen Marksist Uzun Dalga yaklaşımından hareketle yapılmaktadır. Yapılan değerlendirmede bu teorileri kesen ortak eksenin krizin 'eksik tüketimle' açıklanması olduğu; farklı vurguların piyasalar, teknoloji ve kurumlar üzerinde yoğunlaştığı ileri sürülmektedir. Bu nedenle de krizden çıkışta ve yeniden yapılanmada üretkenlik artışları sağlayacak etkenler öne sürülmektedir: Küçük firmaların yeniden canlandınlmasıyla firmalar-arası esnek, iletişim ağlarına dayalı örgütlenme biçimlerinin, yeni teknolojilerin ve emek süreci örgütlenme biçimlerinin ve kurumsal yapılarda yeniliklerin teşvik edilmesiyle sağlanan üretkenlik artışlarının krizden çıkışı mümkün kılacağı iddia edilmektedir. Bu çalışmada benimsenen yaklaşıma göre ise üretim süreçlerinin ve teknoloji transferinin çeşitli mekanlara göre farklılaşmasının arkasında kriz olgusunun yatmakta; bu olgunun arkasında ise artan rekabetle birlikte sermayenin aşırı birikimine bağlı olarak kar oranlarının düşme eğiliminde olduğu ileri sürülmektedir. İkinci bölümde bu teorik yaklaşımlardan hareketle AGÜ'de yapılan ampirik çalışmalar ve elde edilen bulgular değerlendirilmiştir. Her bir teorik yaklaşıma dayalı olarak yapılan ampirik araştırmalarda AGÜ'e, buralarda uyarlanan teknolojinin niteliğine ilişkin elde edilen veriler, odaklandıkları analiz birimi, uyarlanış nedeni ve uyarlamanın sonuçlan ortaya konulmuş ve eleştirilmiştir. vuıÜçüncü bölümde Türkiye'de bir uluslararası şirketin teknoloji ve emek kullanımına ilişkin stratejilerini saptamak üzere bir açıklayıcı model geliştirilmiştir. Bu modelin temel varsayımları şunlardır: Pazar, teknoloji, kurumlar ve rekabetteki değişimler, yani sektörde sermaye birikiminin dinamikleri tekil firmanın özgül stratejilerinin oluşumunu belirlemektedir. Söz konusu uluslararasılaşma stratejileri ise firmanın belli bir ülkedeki/bölgedeki işletme stratejisini belirlemektedir. Bu işletme stratejisinde teknolojinin ve emeğin kullanılış biçimi firma stratejisi tarafından belirlenmekte; ancak bulunulan yerel koşulların nitelikleri tarafından dönüşüme uğrayıp, şekillenmektedir. Böylesi bir modelden hareketle sınanmak üzere bazı hipotezler ileri sürülmüştür. İncelenmek üzere elektronik sektörü seçilmiş ve bu sektörde faaliyet gösteren bir uluslararası şirketin Türkiye'deki işletmesinde izlediği teknoloji ve emek kullanımı stratejisi ortaya konulmuştur. Buna görevlileri sürülen hipotezlerin sınanmasında şu bulgular elde edilmiştir: Elektronik sektöründe kar oranının düşme eğilimine bağlı olarak dünya çapında bir aşın birikim krizi yaşanmaktadır. Sektörde artan rekabetle birlikte sermaye yoğunluğu yükselmekte, üretim kapasitesinin efektif talebi aşması kapasite fazlasına yol açmaktadır. Bu nedenle firmalar karlılıklarını yükseltmek üzere hem mali işlemler üzerinde ve firma satınalımlanyla finansal bir yeniden yapılanmayı gerçekleştirmekte, hem de üretim birimlerini ademimerkezileştirerek başka ülke ve bölgelere kaydırmaktadırlar. Artan üretim kapasitesi firmaları dünya ölçeğinde en elverişli yerlerde üretimlerini gerçekleştirmeye zorlamakta; ancak yine de genişleyen pazarların bulunduğu belli bölgelerde yoğunlaşma söz konusu olmaktadır. Bu gelişmeler sonucunda ilgili firma da bir reorganizasyon evresinden geçmektedir. Üretim düzeyinde yeniden yapılanmanın bir boyutu fırmamn stratejik faaliyet birimlerinin oluşturularak firmanın parçalanması ve global ölçekte merkezin denetimine tabi tutulmasıdır. Diğer önemli boyut ise üretim yerlerinin büyük ve genişleyen pazarların olduğu bölgelere kaydırılma eğilimidir. Firmanın Türkiye'deki işletmesine yüklediği işlev ise Türkiye'nin iç pazarında güçlü bir konum elde etmenin yam sıra Ortadoğu ve civar bölgelere ürünleri satabilen bir ihracat üssü olmasıdır. Bu doğrultuda üretimde mevcut teknoloji yenilenmiş, firmada sermaye yoğunluğu ve emek üretkenliği yükselmiş, direkt üretimde çalışan işçilerin sayısı azalmış, vasıflı işgücüne olan ihtiyaç ve iş yoğunluğu artmıştır.