Eko inovasyon uygulamalarının finansal ve çevresel performans üzerindeki etkisi: Türkiye'nin 500 büyük sanayi kuruluşuna yönelik örnek uygulama

Ekonomik sistemin en önemli kaynağı olan çevre üzerinde insanların olumsuz etkisi her geçen gün artmaktadır. Doğal sınırları aşan insani faaliyetlerin neden olduğu küresel ısınma ve çevresel tahribat 21. yüzyıl dünyasında yankı bulmaya başlarken bu olumsuz etkinin azaltılmasında ya da yok edilmesinde işletmelere büyük sorumluluklar düşmektedir. Ekonomik varlıklarını devam ettirmek zorunda olan işletmeler ise bu sorumlulukları bir maliyet unsuru olarak görmekte ve kaçınmaktadır. Çevresel etkileri azaltırken ekonomik avantajı da beraberinde getiren eko inovasyon bu sorumluluğun yerine getirilmesinde bir çözüm olarak kabul edilmektedir. Porter hipotezi eko inovasyon uygulamalarının çevresel etkileri azaltırken ya da ortadan kaldırırken maliyet avantajını da beraberinde getirdiğini savunmaktadır. Eko inovasyon önemli derecede geliştirilen ya da yeni ürün, süreç, iş yapma biçimi ya da pazarlama faaliyetlerinin geleneksel yöntemlerle karşılaştırıldığında çevresel etkilerinin azaltılması ve uygulanması anlamına gelmektedir. Çevresel kaygılardan yola çıkarak oluşturulan bu çalışmada eko inovasyonun finansal ve çevresel performans üzerindeki etkisini araştırmak amaçlanmış ve Türkiye'nin 500 Büyük İşletmesinin geçmişş beş yıllık faaliyetlerine yönelik bir uygulama gerçekleştirilmiştir. Çalışmada ayrıca eko inovasyon dinamikleri ve engelleri de ele alınmıştır. Veriler işletmelerin üst yönetiminden, üretim, çevre ve AR&GE biriminde bulunan yöneticilerden anket yöntemiyle toplanmıştır. Toplamda 219 yönetici ile görüşme gerçekleştirilmiştir. Eko inovasyonun finansal ve çevresel performans üzerindeki etkisini ve eko inovasyonu etkileyen dinamik ve engelleri kapsayan teorik model yapısall eşitlik modellemesi ile test edilmiştir. Buna göre model ve veriler arasında uyum olduğu belirlenmiş ve hipotez testlerine geçilmiştir. Bu kapsamda çalışmanın temel araştırma konularından biri olan eko inovasyonun hem finansal performans bileşenlerinden olan maliyet performansı üzerinde hem de çevresel performans bileşenlerinden olan kirliliği önleme ve kaynak tasarrufu üzerinde doğrudan; ekonomik performans üzerinde dolaylı pozitif anlamlı etkisi olduğu belirlenmiştir. Türkiye'nin 500 Büyük İşletmesi kapsamında yapılan analizlerden elde edilen bulgulara göre Portez hipotezi desteklenmektedir. Diğer bir değişle işletmeler, faaliyetlerinden kaynaklanan çevresel etkileri azaltırken maliyet avantajı sağlayabilmektedir. Baron ve Kenny (1986)'nin üç aşamalı aracılık etkisi dikkate alınarak yapılan analizde eko inovasyon engellerinin eko inovasyon dinamikleri ve eko inovasyon arasında aracılık etkisi olduğu ortaya çıkmıştır. Eko inovasyon engelleri, eko inovasyon dinamiklerinin eko inovasyon üzerindeki etkisini anlamlı olarak azaltmaktadır. Sobel testi ile de aracılık etkisinin istatistiksel anlamlılığı ölçülmüştür. Ayrıca eko inovasyon dinamiklerinin, geri dönüşüm, kaynak tasarrufu ve ekonomik performans üzerinde doğrudan pozitif anlamlı bir etkisi olduğu; eko inovasyon engellerinin, kirliliği önleme, kaynak tasarrufu ve maliyet performansı üzerinde ddoğrudan negatif anlamlı bir etkisi olduğu yapılan analizlerden anlaşılmıştır. Bunun yanında çevresel AR&GE, çevresel AR&GE harcama oranı, sermaye, enerji ve teknoloji yoğunluğu kontrol edildiğinde eko inovasyonun finansal performans üzerindeki etkisinde anlamlı bir farklılık oluşmaktadır. Eko inovasyonun çevresel performans üzerindeki etkisinde ise sermaye yoğunluğu ve çevresel AR&GE faaliyetleri anlamlı bir farklılık oluşturmaktadır. Bu çalışma İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklenmiştir. Proje numarası: 23327