Kamu iktisadi teşebbüslerinin özelleştirilmesinde insan kaynakları sorununun incelenmesi ve Türkiye Gübre Sanayii A. Ş. için bir model önerisi

Kurtuluş Savaşı Sonrası, ülkemizin ekonomik yönden kalkınmasına yönelik olarak yeni stratejiler belirlenmesi için 1923 yılında İzmir'de toplanan I. İktisat Kongresi'nde; gerek yeterli sermaye birikiminin olmaması, gerekse teknoloji ve yetişmiş insan gücünün yetersizliği dikkate alınarak devlet eliyle bir sanayileşme ve kalkınma modeli benimsenmiş, bunun sonucu olarak da Kamu İktisadi Teşebbüsleri kurulmaya başlanmıştır. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımının da etkisiyle 1930'lu yıllarda da giderek artan sayıda yeni KİT'lerin kurulmasıyla ekonomideki etkinlikleri daha da artmıştır. II. Dünya Savaşı yılları hariç, 1950- 1960 arasındaki dönemde izlenen ekonomi politikalarının etkisiyle aralarında o günkü adı AZOT Sanayii T. A. Ş olan Türkiye Gübre Sanayii A. Ş'nin de içinde bulunduğu birçok KİT kurularak Türk ekonomisine kazandırılmış, planlı döneme geçiş ile birlikte 1960 ve 1970'li yıllarda da hızla artan sayıda yenilerinin kurulmasına devam edilmiştir. Ancak, özellikle 1970'li yıllarda bu kuruluşlara verilen ağır yatırım görevleri ve aşırı istihdam nedeniyle karlı ve verimli çalışamadıkları ve ekonomiye kaynak yaratamadıkları gerekçesiyle sürekli eleştirilmeleri sonucu çeşitli reorganizasyon çalışmaları yapılmış bu çalışmalardan da istenilen sonuç alınamamıştır. 1974 yılında Dünya Petrol Krizi'nin yaşanmasının yanında, siyasi iktidarlar tarafından KİT'lerin birer istihdam kapısı olarak görülmesi, bu kuruluşların daha fazla zarar etmelerine ve ekonomiye yük olacak hale gelmelerine neden olmuştur. Küreselleşmenin kaçınılmazlığının anlaşıldığı 1980'li yıllardan itibaren dünyada ve ülkemizde meydana gelen hızlı değişimlerin, yaşanılan her alanda etkili olması, bu dönem itibariyle başta ingiltere olmak üzere kapitalist ülkelerde, 1990'lı yıllarda ise sosyalist ülkelerde özelleştirme fikrinin günden güne yayılmasına ve nihayet uygulamaya dönüşmesine neden olmuştur. Ülkemiz, teoride özelleştirmenin ilk telaffuz edildiği ve tartışıldığı ülkeler arasında yer almasına rağmen, uygulamada maalesef bizden çok daha sonra özelleştirme çalışmalarına başlayan sosyalist ülkelerin bile gerisinde kalmıştır. Bu sonucun ortaya çıkmasında özelleştirmenin kendi alt yapısının oluşturulmasındaki geç kalınmışlığın etkili olmasının yanında, mevcut istihdamla ilgili sorunların aşılamaması ve insan kaynaklarının özelleştirme sürecinde ve özelleştirme sonrasında karşılaşacağı sorunlara yönelik kaygıların günden güne artmasının da payı büyüktür. Bu çalışmamızda, KİT'ler ve özelleştirilmeye ilişkin bugüne kadar geçirilen evrelere değinildikten sonra, özelleştirme uygulamalarında ortaya çıkan insan kaynaklarına yönelik sorunlar ve mevcut sorunlara ilaveten ortaya çıkması muhtemel sorunlar belirlenerek, özelleştirme süreci içerisinde bulunan TÜGSAŞ'ta benzer sorunların yaşanmaması için, bu hususları dikkate alarak uygun bir model önerisi geliştirmek amaçlanmıştır. Bu düşünceden hareketle, blok satış yöntemiyle özelleştirilmesi planlanan TÜGSAŞ'ta, öncelikle Teşekkül Genel Müdürlüğü'nde bir yeniden yapılanmaya gidilerek, mevcut daire başkanlıkları sayısı azaltılarak şirket merkezi küçültülmüştür. ilk, olarak istihdam fazlası nitelikli personelin aynı kalitede personel çalıştıran diğer kamu kurum kuruluşlarına DPB kanalıyla dağıtımı hedeflenmiştir, ikinci olarak, kabul edilen varsayımlara göre her üç bağlı ortaklığın satıştan sonra en az beş yıl daha üretime devam etmeleri ve aynı sektörde faaliyet gösteren karlı bir şirketin istihdam ettiği sayıda işçi çalıştırmaları esas alındığından mevcut personel ve işçi fazlalığı öncelikle emekliliğe hak kazanmış memur ve işçilerin emekli edilmeleri sağlanarak, geçici işçilerin ise yasal tazminatları ödenerek iş akitleri fesh edilmek suretiyle giderilmeye çalışılmaktadır. Üçüncü olarak, emeklilik hakkını kazanamamış fazla personel ile emeklilik hakkını kazanıp da emekli olmak istemeyen personel, Devlet Personel Başkanlığı aracılığı ile niteliklerine uygun olarak diğer kamu kurum ve kuruluşlarına nakillerinin yapılması sağlanmaktadır. önerilen modele göre; özelleştirme sonrasında bağlı ortaklıklardaki fabrikalarda 1101 kalifiye işçi istihdam edilmesi öngörülmektedir. Yapılan nakil emeklilik işlemleri ve alınan tedbirlere rağmen mevcut istihdamdan 1216 kalifiye işçi kalmaktadır ki bu durumda 115 istihdam fazlası işçilerin dağıtılması gerekmektedir. Hepsi vasıflı olan istihdam fazlası bu işçilerin Türkiye iş Kurumu aracılığıyla DSİ, TCK, Köy Hizmetleri ve iller Bankası Genel Müdürlüğü'nün bölgedeki birimlerine dağıtılmaları sağlanarak yetişmiş insan gücünden yararlanılması ve israf edilmemesi amaçlanmıştır. Her üç bağlı ortaklığın özelleştirilmeleri durumunda hiçbir fonksiyonu kalmayacak olan Teşekkül Genel Müdürlüğü için ise özelleştirme, yeniden yapılanma ve örgütsel küçülme çalışmalarının yapılmasından sonra gübre sektörünü yönlendiren, düzenleyen ve denetleyen bir kurul haline dönüştürülmesi sağlanarak 185 çalışanı ile faaliyetini sürdürmesi önerilmektedir. Tezimizin, özellikle henüz özelleştirme süreci içerisinde bulunan, özelleştirme çalışmaları devam etmekte olan TÜGSAŞ'ın özelleştirilmesine ışık tutabilmesi ve konu ile ilgili kişi, kurum ve kuruluşlara katkı sağlaması en büyük temennimizdir.