Dünyada ve Türkiye'de enerji sektörünün genel durumu ve Türkiye'nin elektrik enerjisi üretim ve tüketim tahminleri

Enerji, ekonomik ve sosyal kalkınmanın sağlanabilmesi ve toplumsal refah düzeyinin yükselebilmesi için, en önemli girdilerden birisi konumundadır. Sanayileşmenin ve nüfusun artmasına ve teknoloji kullanım düzeyinin yükselmesine bağlı olarak; enerji talebinde de büyük ölçüde yükselme yaşanmaktadır. Buna karşılık, enerji kaynaklarının üretim ve temin maliyetlerinin yüksek oluşu, bugüne kadar olduğu gibi, önümüzdeki dönemlerde de enerji ihtiyacının büyük miktarını karşılayacağı düşünülen fosil yakıt düzeyinin sınırlı olması ve enerji kaynaklarının üretim ve tüketiminin yarattığı çevre sorunları gibi faktörler, enerji tüketiminin mümkün olduğunca kısılmasını ve enerjinin en tasarruflu ve verimli bir biçimde kullanılmasını zorunlu kılmaktadır. Dünya üzerinde enerji konusunda yaşanan bir krizin etkilerini bütün dünyanın hissetmesi ve uluslararası organizasyonların, enerji sektörü ile ilgili olarak belirledikleri politikaların bütün dünya ülkeleri tarafından dikkate alınması gerektiği gerçeği, enerji sektörünün global boyutta düşünülmesini zorunluluğunu yaratmaktadır. Bu çalışmada, ilk olarak, dünyada enerji sektörünün genel durumu üzerinde durulmuştur. Bu kapsamda, fosil yakıtların, yenilenebilir enerji kaynaklarının ve nükleer enerjinin dünya toplammdaki genel üretim ve tüketim durumları ile gelecek için öngörülen birincil enerji talebi düzeyleri incelenmiştir. Dünya için enerji sektörünün genel durumunun açıklanmasının ardından, Türkiye özelinde enerji sektörünün genel durumundan bahsedilmiştir. Bu bağlamda, birincil enerji kaynaklan üretim ve tüketimleri ile enerji tüketiminin kaynaklar ve sektörler bazındaki dağılımı açıklanmış ve genel enerji üretimi, tüketimi, ithalatı ve ihracatı incelenmeye çalışılmıştır. Ayrıca, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın çalışmalarına bağlı olarak, 2020 yılına kadar Türkiye için tahmin edilen genel enerji talep ve birincil enerji kaynaklan üretim düzeyleri belirtilmiş ve yapılması planlanmış enerji kaynaklan ithalatı programı üzerinde durulmuştur. Çalışmada, üçüncü olarak, Türkiye'nin enerji sektörünün kaynaklar bazında daha detaylı olarak incelenmesine gayret edilmiştir. Bunun için, ilk olarak fosil yakıtlar olan, petrol, doğal gaz, taşkömürü ve linyit kaynaklan; sektörlerinin yapısı, üretim ve tüketim durumlan, ithalat ve fıyatlandınlma açılarından incelenmiştir. Daha sonra, elektrik enerjisi; sektör yapısı, kurulu gücün birincil enerji kaynaklanna göre gelişimi ve gelecekte ulaşılması planlanan kurulu güç düzeyi, elektrik enerjisi üretiminin birincil enerji kaynaklarına göre gelişimi, elektrik enerjisi tüketiminin sektörel dağılımı, elektrik enerjisinin fiyatlandınlması ve bu sektörde yaşanan özelleştirme çalışmaları açılarından ele alınmıştır. Son olarak, da yenilebilir enerji kaynaklan olan, hidrolik enerji, jeotermal enerji, güneş enerjisi, rüzgar enerjisi, biomas enerjisi ve deniz kökenli yenilenebilir enerji kaynaklan incelenmiş ve henüz uygulamada var olmayan nükleer enerji ile hidrojen enerjisi hakkında bilgi verilmiştir. Dördüncü ve son olarak ise; zaman serisi analizi yöntemi ile, Türkiye'nin elektrik enerjisi üretimi ve tüketiminin modellenmesine gayret edilmiştir. Bu amaçla, 1984 yılının ilk 3 aylık döneminden 1999 yılının son 3 aylık dönemine kadarki elektrik enerjisi üretim ve tüketim değerleri kullanılmış ve bu veriler Box-Jenkins yöntemi ile analiz edilmeye çalışılmıştır. Dünyada enerji sektörünün genel anlamda incelenmesi, fosil yakıtlann, üretimin ve tüketimin en fazla gerçekleştiği kaynaklar olduğu sonucunu vermektedir. Fosil yakıtlann global ısınma sorununa yol açmasının, bu kaynaklann yerine yenilenebilir enerji kaynaklannın kullanımına doğru bir yönelimin başlamasına yol açtığı bilinmektedir. Ancak, bazı ekonomik ve teknik kısıtlardan dolayı, gelecekte de yenilenebilir enerji kaynaklannın bu kaynaklann yerini alması zor görünmektedir. Bu bağlamda, yıllık petrol arzının 2020 yılına kadar 0,8-1. 6 milyar ton; yıllık doğal gaz arzının 600- 1700 Mtep; yıllık kömür arzının 1500- 2600 Mtep artması beklenmektedir. Buna göre, 2020 yılma kadar, dünyadaki enerji tüketiminin büyük kısmı, petrol, doğal gaz ve kömürden karşılanacaktır. 2020 yılı için, Dünya Enerji Konseyi tarafından tahmin edilen yenilenebilir enerji kaynaklan üretim düzeyi ise, 2300- 3300 Mtep düzeyindedir. Bölgesel enerji üretim ve tüketim düzeyleri, bir gelişmişlik ve refah göstergesi olarak algılanabilir. Bu açıdan, Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya ve Okyanusya bölgelerinin, enerji tüketimi düzeylerinin üretim düzeylerinden yüksek olan bölgeler; buna karşılık Orta ve Güney Amerika, Eski SSCB Ülkeleri, Ortadoğu ve Afrika'nın ise enerji tüketim düzeylerinin, üretim düzeylerinden düşük olan bölgeler olduğunu söylemekte yarar vardır. Türkiye'de 1998 yılında gerçekleştirilen birincil enerji kaynaklan üretim düzeyi 28864 bin Tep'tir. Bu üretimdeki en büyük pay ise, %48, 3 ile kömür kaynaklanna aittir. 1998 yılında 74249 bin Tep düzeyinde gerçekleşen genel enerji tüketiminden en büyük payı alan kaynak ise, 29022 bin tonluk tüketim ile petrol olmuştur. Tüketimin, üretim tarafından karşılanamıyor olması, ithalat zorunluluğunu getirmektedir. 1998 yılında 48632 bin Tep olarak gerçekleşen ithalat düzeyinin, 2020 yılında 22821 1 bin Tep'e ulaşması beklenmektedir. 1998 yılında, fosil yakıtlardan olan petrolün üretim düzeyi 3224 bin ton, tüketim düzeyi ise 29022 bin ton olmuştur. 2020 yılında petrolün üretim düzeyinin 608 bin tona düşmesi, tüketim düzeyinin ise 64364 bin tona ulaşması beklenmektedir. Doğal gazın 1998 yılında 565 milyon m3 olarak gerçekleşen üretim düzeyinin 2020 yılında 121 milyon m3' e düşeceği; 1998 yılında 10648 milyon m3 olarak gerçekleşen tüketim düzeyinin ise 82749 milyon m3 e ulaşacağı planlanmıştır. Yine fosil yakıtlardan olan taşkömürünün, 1998 yılındaki 2156 bin tonluk üretiminin 2020 yılında 4800 bin tona çıkacağı, 1998 yılında 13146 bin ton olarak gerçekleşen tüketiminin ise, 2020 yılında 147035 bin ton düzeyinde olacağı düşünülmektedir. Son fosil yakıt kaynağı olarak, linyitin, 1998 yılında 65204 bin ton ve 64504 bin ton düzeylerinde olan üretim ve tüketimlerinin, 2020 yılında, 184555 bin tona ulaşacağı tahmin edilmektedir. vTürkiye'de, fosil yakıtlardan olan petrol, doğalgaz ve taş kömürünün üretim düzeylerinin, tüketimi karşılamaya yetmediği görülmektedir. Bu nedenle, petrol ve taşkömürü aramalarının artırılması, doğalgazda ise, ithalat arz güvenliğinin sağlanmasına önem verilmesi gerekmektedir. Ülkenin ihtiyacını karşılayabilen fosil yakıt kaynağı olarak linyitte ise, verimin yükseltilebilmesi için, üretim aşamalarında daha modern teknolojilerin kullanılması yarar sağlayacaktır. Türkiye'nin 1998 yılında 23352 MW olan elektrik enerjisi kurulu gücünün %46'sı hidrolik ve yenilenebilir enerji kaynaklarından, %28'i katı yakıtlardan, %19'u doğal gaz yakıtlı santrallerden ve %7'sinde sıvı yakıtlardan sağlanmıştır. ETKB, 2020 yılı için elektrik enerjisi kurulu güç kapasitesini 104893 MW olarak öngörmektedir. 1998 yılı için toplam elektrik enerjisi üretimi 68793 GWh'i termik ve 42229 GWh'i hidrolik kaynaklı olmak üzere 111022 GWh düzeyindedir. 1998 yılında 3299 GWh düzeyinde elektrik enerjisi ithalatı gerçekleşmiştir. Bu yıldaki elektrik enerjisi net tüketimi ise, 87705 GWh olmuştur ve sanayi sektörü bu tüketimden %53 ile en fazla pay alan sektör olmuştur. Bu çalışmada, zaman serisi analizi ile elektrik enerjisi üretim ve tüketimleri ayrı ayn modellenmiş ve bu modeller yardımıyla 2000 yılının 3 'er aylık dönemleri için elektrik enerjisi üretim ve tüketim değerleri tahmin edilmiştir. Bu modellerin, Türkiye'nin geçmişş dönem elektrik enerjisi üretim ve tüketim davranışlarını açıklamada kullanılabileceği, önümüzdeki dönemler için kurulacak yeni modellere kaynaklık edebileceği ve yakın gelecek üretim ve tüketim değerlerinin belirlenmesinde faydalı olabileceği düşünülmektedir. Yenilenebilir enerji kaynaklarından olan hidrolik enerjinin 1998 yılı itibariyle üretim düzeyi 42229 GWh'tir. Bu değerin, 2020 yılında 97456 GW'a ulaşması beklenmektedir. 1998 yılında, jeotermal elektrik enerjisi üretim düzeyi 85 GWh, jeotermal ısı enerjisi üretim düzeyi ise 153 bin Tep olmuştur. Yine yenilenebilir enerji kaynaklarından olan güneş enerjisinin 1998 yılında 100 bin Tep olarak gerçekleşen üretiminin 2020 yılında 828 bin Tep'e ulaşması kestirilmektedir. Türkiye'nin, karasal rüzgar enerjisi potansiyelinin 50 milyar kWh / yıl, denizlerdeki rüzgar enerjisi potansiyelinin ise, 150 milyar kWh / yıl olduğu tahmin edilmektedir. Türkiye, coğrafi konumu itibariyle, bütün bu yenilenebilir enerji kaynaklan açısından şanslı olan bir ülkedir. Türkiye'nin hidrolik enerji potansiyelinin ancak üçte birine yakın bir kısmı değerlendirilmiş durumdadır. Hidrolik enerji potansiyelinden daha üst düzeylerde yararlanabilmek için kurulu güç artırılmalıdır. Jeotermal enerji potansiyelinin daha iyi değerlendirilebilmesi için ise, jeotermal alanlarda yeni kuyular açılmalı ve gerekli santraller kurulmalıdır. Güneş kollektörlerinin ve rüzgar enerjisinin kullanımını teşvik edici önlemler alınmalı ve rüzgar enerjisi kurulu gücünün artırılmasına çalışılmalıdır. Ayrıca, biomas olarak bilinen enerjinin kullanımı yaygınlaştırılmalı ve bu açıdan enerji ormancılığı ve enerji bitkileri tarımına önem verilmelidir. Nükleer enerjinin, 2007 yılında, 1000 MW gücündeki bir nükleer santralle kullanılmaya başlanması ve 2020 yılında nükleer enerji kurulu gücünün 10000 MW'a çıkarılması planlanmaktadır. Bunun gerçeğe dökülmesi durumunda, güvenlik tedbirlerinin had safhada alınmasına dikkat edilmelidir. Kullanım verimi yüksek ve emniyetli bir alternatif enerji kaynağı olan hidrojen enerjisinden yararlanabilmek için gerekli çalışmalar yapılmalıdır. Zira, hidrojen XVenerjisinin önümüzdeki yıllarda, dünya genelinde yoğun olarak kullanılacağı tahmin edilmektedir. Yerli enerji kaynaklarının daha yoğun olarak kullanılmasına, enerji ihtiyacının yerli kaynaklarla karşılanmasına çalışılarak, ithalata olan bağımlılığın azaltılması için, Yap-İşlet-Devret, Yap-İşlet, İşletme Hakkı Devri gibi modeller geliştirilerek, özel sektörün ve yabancı sermayenin enerji sektöründe gerçekleştirdiği yatırımların artmasına çalışılmaktadır. Yerli kaynakların kullanılmasının teşvik edilmesinin yanında, yeni yerli enerji kaynaklan arama çalışmalarının artırılması da faydalı olacaktır. Ayrıca, enerji kaynaklan ithalatında, tek ülkeye ve tek kaynağa bağımlılık yaratılmamasına özen gösterilmelidir. Enerji kayıplannın azaltılarak, verimliliğin yükseltilmesine ve böylece enerji tasarrufu sağlanmasına çalışılmalıdır. Araştırma-Geliştirme çalışmalanna gereken önem verilerek, ülkemizin, bu alanda teknoloji transferi yapan bir ülke olmaktan çıkanlıp, teknoloji üreten bir ülke konumuna gelmesine çalışılmalıdır. Aynca, enerji ile ilgili olarak yürütülecek tüm çalışmalarda, çevre faktörü hiçbir zaman gözden çıkanlmamalı ve önemli çevre sorunlan yaratan fosil yakıtlar yerine ülkemizin doğal kaynaklan itibariyle oldukça şanslı olduğu yenilenebilir enerji kaynaklanna yönelinmeli ve çevreyle uyumlu tüm teknolojiler desteklenmelidir. XVI