Kurumsal çeşitlendirme, iç sermaye pazarı ve firma performansı: Türk grup firmaları üstüne ampirik inceleme

Finans literatüründe kurumsal çeşitlendirme ve firma performansı ilişkisini inceleyen çok sayıda araştırma bulunmakla birlikte, bu çalışmalar ağırlıklı olarak gelişmiş piyasalara, özellikle de Amerikan çok yönlü çeşitlendirilmiş firmalara odaklanmaktadır. Bu araştırmaların teorik temeli, kurumsal çeşitlendirmenin firma performansını geliştirmek suretiyle, firmaya fayda sağlayacağını öngörmektedir. Bu önermenin sebepleri olarak etkinliği destekleyici, bir başka ifadeyle rekabet avantajım pekiştirici fonksiyonlar üstünde durulmaktadır. Bu çerçevede kurumsal çeşitlendirmenin faydalarına ilişkin olarak üstünde en çok durulan hususlar iç sermaye ve emek piyasalarının kullanımı, ölçek ve mal tüleri ekonomileri ile işlemlerin içselleştirilmesinden sağlanan tasarruflar ve bilgi avantajları ile pazar gücüdür. Ancak, kurumsal çeşitlendirmenin firmaya sağladığı faydaların yanı sıra yüklediği maliyetler de bulunmaktadır. Kurumsal çeşitlendirmenin temel maliyetlerinin vekalet problemlerinden ve birimler arasındaki güç mücadelelerinden kaynaklandığı kabul edilmektedir. Ampirik çalışmaların teorik tartışmaları desteklememesi, genel olarak, firmaların kurumsal çeşitlendirmenin potansiyel faydalarından, kurumsal çeşitlendirmeye ilişkin maliyetleri de kontrol ederek, tam olarak yararlanamadıklarını göstermektedir. Ayrıca ampirik çalışmalar doğrultusunda, teorik olarak firmanın temel değer kaynağı olduğu varsayılan iç sermaye pazarının, aslında değer kaybına yol açan temel etken olduğu benimsenmektedir. Ancak gelişmekte olan piyasalarda kurumsal çeşitlendirmenin nisbi maliyet ve faydalan, söz konusu piyasalarda ciddi boyutlara ulaşan piyasa aksaklıktan dolayısıyla, gelişmiş piyasalarda karşılaşılanlarla aynı boyutta ve yönde gerçekleşmeyebilecektir. Kurumlann ekonomik sonuçlan etkilediği göz önünde bulundurulursa, gelişmekte olan piyasa şartlannda bir grup bünyesine bağlı olarak faaliyet göstermenin potansiyel olarak söz konusu firmaya fayda yaratacağına dair çeşitli sebepler bulunmaktadır. A. B. D. gelişmiş ekonomilerin kurumsal yapılan iyi işler sermaye, emek ve ürün pazarlanyla karakterize edilirken, gelişmekte olan piyasalarda bilgi ve vekalet problemlerinden kaynaklanan çeşitli piyasa aksaklıklan bulunmaktadır. Gelişmiş ekonomilerde sermaye, emek ve ürün pazarlarında etkin aracılar bulunurken gelişmekte olan ekonomilerde aracılar ya mevcut değildir ya da yetersizdir. Gelişmekte olan ekonomilerin kurumsal yapılanndaki boşluklardan kaynaklanan piyasa aksaklıklanyla baş etmede grup fırmalan önemli bir role sahiptirler. Gruplann sahip olduklan ölçek ve mal türleri, piyasaIll kurumlarının fonksiyonlarının grup bünyesinde ikame edilerek telafisine olanak sağlayarak, grup firmalarına nisbeten daha fazla değer yaratabilme imkanı sunmaktadırlar. Dolayısıyla, grup firmaları, gelişmekte olan ekonomilerin çoğunun kurumsal yapısına uygun yapılanmalardır. Kurumsal yapılardaki boşluklardan kaynaklanan piyasa aksaklıkları ve transfer maliyetleri de göz önünde bulundurulduğunda, grup firmalarının ortak marka kullanımı, sermayenin ortak tedarik edilmesi, bürokrat ve politikacılara yönelik lobi faaliyetlerinin birlikte yürütülmesi, yöneticilerin işe alımlarının grup bazında gerçekleştirilmesi ve yeni girişimlere yatırılmak üzere kaynakların ortak havuzda toplanması gibi eşgüdümlü olarak hareket edebilme yetenekleri de firmaya önemli avantajlar sağlayabilir. Özetle, teorik argümanlar doğrultusunda, gelişmekte olan piyasalarda faaliyet gösteren firmaların gelişmiş piyasalardakilere kıyasla, kurumsal çeşitlendirmenin faydalarından daha belirgin olarak yararlanabilecekleri ve dolayısıyla da, gelişmekte olan piyasalarda kurumsal çeşitlendirmenin firma değerini arttırıcı, ya da en azından daha az değer kaybettirici bir etkisi olacağı varsayılabilir. Gelişmekte olan ekonomilerde kurumsal çeşitlendirme ve firma performansını araştıran sınırlı sayıdaki araştırmadan çelişkili sonuçlar elde edilmiştir. Yukarıda bahsi geçen tartışmalar doğrultusunda, bu çalışmada Türk grup firmaları ile bağımsız firmaların performansları, iç sermaye pazarı kullanımına da yoğunlaşılarak, karşılaştırılmıştır. Araştırma kapsamında 1999, 2000 ve 2001 yıllan incelenmiştir. Araştırma bulguları grup firmalarının bağımsız firmalardan daha iyi performans gösterdiklerini desteklemektedir. Muhasebe bazlı performans ölçütleri ile ifade edilen firma performansı, kurumsal çeşitlendirmeye bağlı olarak güçlenmektedir. Kurumsal çeşitlendirme seviyelerinin dikkate alındığı araştırma bulgularında, kurumsal çeşitlendirmenin firma performansına olumlu etkileri olduğunu göstermektedir. Araştırma bulguları ayrıca gruba bağlı bir banka bulunmasının, aynı grubun bünyesinde faaliyet gösteren grup firmalanmn performansları üstünde olumsuz etkileri olduğunu gösterirken, grup bünyesinde medya kuruluşu bulunmasının aynı gruba bağlı diğer firmaların performansları üstünde olumlu etkileri bulunduğu tespit edilmiştir. Çalışma kapsamında grup firmalanmn iç sermaye pazan kullanımlannın araştınlmasına yönelik olarak, sermaye artınmı ve bedelli ve bedelsiz olmak üzere sermaye artınım türlerine ilişkin bilgiler de incelenmiştir. Bulgular, beklendiği üzere, sermaye tedariğinde, bağımsız firmalann dış sermaye pazarlanna daha fazla bağımlı olduklannı, grup firmalanmn ise iç sermaye pazanndan da yararlandıklannı göstermektedir.