Proje finansmanında yap-işlet-devret modeli ve Türkiye uygulaması

YİD modeli, kamu sektörüne ait altyapı, bayındırlık, ve enerji projelerinin özel sektörce- hayata geçirilmesi, belirli bir süre işletilerek yatırımların geri dönüşü sağlandıktan sonra devlete devredilmesidir. Genel olarak kamu kurumlarınca üretilen bir malın ya da hizmetin ilgili kamu kuruluşunca verilecek satmalına garantisi kapsamında, özel sektörce üretilmesi ve kamu kuruluşuna veya doğrudan tüketiciye satılması amacına yöneliktir. Modelde kurulan bir ortak girişim şirketinin finansmanını da kendisi sağlayarak tüm yatırımı yapması, işletme ve bakım giderlerini üstlenmesi, sermayesini geri alması ve önceden anlaşılmış olan işletme süresi sonunda yatırımı ilgili kamu kuruluşuna devretmesi esastır. YİD modelinin doğuşu başlıca iki nedene dayanmaktadır; bunlar : Kamu kaynaklarının artık ülke yatırım ihtiyaçlarını karşılayamaz olması ve Büyük yatırım projelerinin finansmanını büyük ölçüde dış kredilerle karşılayan hükümetlerin, dış kredi temininde zorlanmalarıdır. Bu sayılan koşulların Türkiye'de varlığı tartışılamayacağından ülkemiz açısından alternatif bir yatırım aracı olarak YİD modeli vazgeçilmez bir gündem maddesi olmaktadır. YİD modelinde genel olarak iki taraf vardır bunlardan birincisi kamu kesimi ikincisi ise Ortak Girişim Şirketi'dir. Kamu kesimi proje sahibidir. Bu kesimi ikiye ayırmak mümkündür. Birincisi ev sahibi hükümet, ikincisi ise proje sorumlusu aynı zaman da mal ve hizmeti satın alacak kuruluştur. Modelin karşı tarafında ise yerli ve yabancı şirketlerin oluşturduğu özel kesim vardır. Bir YİD projesi kronolojik sıra ile imzalanması gereken birçok sözleşmeyi kapsar. Tüm projeler içerisinde önem açısından en önde gelen sözleşme 'uygulama sözleşmesidir.' Bu sözleşme tüm projenin kalbini oluşturur. YİD projelerinin finansmanı oldukça komplike ve zorludur. Burada önemli olan nokta proje çerçevesinde yaratılan gelirlerin ana kriter olarak finansman yapısına dayanak teşkil etmesidir. Kreditörler ilk olarak proje gelirlerinin sağladıkları kredileri ödemeye yeterli olup olmadığına bakarlar. Dolayısıyla proje finansmanının ana zorluğu ve kilit noktası projenin taahhütlerinin yerine getirilmesinin teminat altına alınması ve bu konuda ilgili taraflarda güven tesis edilmesidir. Bu güvenin tesisi ise yapılan sözleşmeler ve sağlanan teminatlarla sağlanmaktadır. Yap-işlet-devret modeli Türkiye'de en çok enerji sektöründe kullanılmaktadır. Bunun sebebi Türkiye'nin hızla sanayileşen ve hızla kentleşen dinamik yapısıdır. Türkiye enerji sektöründe proje finansmanı yöntemi olarak YİD modelini uygularken diğer sektörlerde de uygulamalarına rastlanmaktadır. Hükümet tarafından, yatırımların özel sektörce yapılmasını sağlamak amacıyla YİD modelleri geliştirilmiş ve uygulamaya geçilmiştir. İleride yapılması planlanan enerji santralleri de ancak bu yöntem çerçevesinde hayat bulabileceklerdir. Şu anda mevcut yıllık enerji üretimimizin aşağı yukarı %9 kadarlık bir kısmı YİD modeli ile hayata geçmişş projelerden karşılanmaktadır. 139 Türkiye'de Yap-İşlet-Devret modeli ile alt yapı yatırımlarının finansmanı yöntemi yurt içi ve dışı yatırımcılar tarafından oldukça talep görmüştür. Bu amaçla DPT'ye iki yüze yakın izin başvurusu gelmiştir. Ancak bir özelleştirme yöntemi olarak kullanılmak istenen modelin önünde çok ciddi hukuki alt yapı engelleri olduğundan, bir türlü istenilen yol kat edilememiştir. Hatta bu engeller o kadar caydırıcı olmuştur ki şiddetle ihtiyaç duyduğumuz yabancı yatırımcılar projelerden çekilmeye başlamış ve yeni yatırımlara soğuk bakmaya başlamışlardır. YİD projelerinin önündeki hukuki engellerin temel dayanağını, Anayasa Mahkemesi'nin YİD kanunu olarak bilinen 3996 sayılı Yasa ile ilgili olarak almış olduğu İptal Kararı oluşturmaktadır. Anayasa Mahkemesi 3996 sayılı Kanun kapsamındaki YİD yatırım ve hizmetlerini 'imtiyaz' olarak kabul etmiş ve Bölüm 7.1. 'de açıklandığı gibi bazı maddelerini iptal etmiştir. Anayasa mahkemesinin YİD kanunu hakkında vermiş olduğu bazı maddelerin iptali kararı sonucu sözleşmeler Danıştay'ın öndenetiminden geçirilmekte ve Danıştay tarafından yabancı finansörlerin çok fazla üzerinde durduğu uluslararası tahkim imkanı sözleşmelerden çıkarılmaktadır. Bu iki konu Türkiye'de YİD modeli ile yapılacak yatırımlara yabancı sermayenin iştirakini ciddi şekilde engellemektedir. Söz konusu problemlerin aşılabilmesi için Yap-İşlet-Devret modeli çerçevesinde yapılan sözleşmelerde tahkim ile ilgili hükümlere yer verilebilmesiT sağlamak amacıyla köklü bir mevzuat değişikliği gerçekleştirilmesi gerekmektedir.