Sigortacılık sisteminde aktif-pasif yönetimi ve Türkiye hayat sigortası örneğinde portföy performansının boyutlarını belirleyen faktörlerin irdelenmesine ilişkin bir model denemesi

Sigorta sektörü, ulusal ekonomilerin vazgeçilmez kaynaklarından birisi olup yarattıkları fonlarla ülke ekonomisine küçümsenmeyecek boyutlarda katkıda bulunmaktadırlar. Dolayısıyla, ekonomide üretkenliği artıran ve etkin roller oynayan, böylece büyüme ve gelişmeyi destekleyen ekonomik işlevler sigorta şirketlerine finansal kurum olma özelliğim kazandırmıştır. Sigorta şirketlerinin aktif kalitesi ödeyebilirliğin korunması açısından oldukça önemli olup aktif kalitesi gelir getirme gücünü belirlemektedir. Bu nedenle, aktifler iş hacminin gerektirdiği yeterli büyüklükte olmalıdır. Sigortalıların haklarının korunabilmesi, likit ve aktif varilliği yeterli sigorta şirketleri ile mümkün olabilecektir. Sigorta şirketlerinin mali yeterlilikleri, bir şirketin tüm soramluluklarmı karşılayabilecek düzeyde varlığa sahip olduğu şeklinde tanımlanmaktadır. Tüm dünyada oluşan küreselleşme eğilimi ve liberal hareketler sigorta şirketlerinin son 20 yıllık dönemde önemli gelişmeler yaşamasına neden olmuştur. Bu değişimlerden ve yeniden yapılanmalardan avantajlı çıkmak isteyen sigorta şirketlerinin uzun vadede varlıklarını sürdürebilmek amacıyla finansal yapıya daha fazla önem vermelerine neden olmuştur. Küreselleşen Dünya ekonomisi içinde, sigorta sektörünün oluşturduğu güçlü imaj, konsolidasyon faaliyetleri ve teknik sonuçlan ile daha da sağlamlaşmıştır. Yeterli büyüklüğe erişmiş finansal örgütlerdeki sigorta şirketleri, her yıl en az % 15 reel olarak büyüyebilmektedir. Ülkemiz sigortacılığı oldukça yüksek bir dinamizm sergilemekte ve sigorta sektöründe yaşanan hızlı değişimler ülke ekonomisindeki gelişmelere paralel olarak hızla artarak reel olarak % 25 büyüyebilmektedir. Yüksek reel büyümeye rağmen, kapitalde ciddi bir artış gösteremeyen şirketler belirli dönem sonra mali yeterliliğini yitirme olasılığı ile karşı karşıya kalmaktadır. Şirketlerin rezervlerini prim üretimindeki yüksek artışı karşılayacak oranda artırması gerekmektedir. Prim üretiminde hiç artış göstermeyen veya yüksek sıçrama kaydedenXIX şirketlerin bu artışın yerini tıkanıklığa bırakması halinde mali yetersizlik baş göstermektedir. Mali yeterliliği etkileyen önemli unsurlardan biri olan karlılık, teknik sonuçların ve mali gelirin kötü olduğu dönemlerde mali yeterlilikte kötü olarak etkilenmekte ve mali yetersizlik oluşmaktadır. Bu nedenle, şirketlerin daha iyi kapitalize olmaları, risk primini iyi tespit etmeleri, yatırım gelirlerini artırmaları ile birlikte bilanço karının dağıtılmayarak yeni sermaye artışı yoluyla özkaynak sağlama yönünde kullanılması ile mümkün olmaktadır. Risk teorisinin en önemli unsurlarından olan serbest rezervler ne olursa olsun uzun vadede risk primi yüklemesi yapamayan şirketler mali yetersizliğe düşmektedirler. Serbest rekabet sigorta pazarının reel olarak büyümesinin önkoşuludur. Şirketlerin yaşadığı makroekonomik gerçekler belirli bir büyüklüğe erişmesini engellemektedir. Likidite sıkıntısı yaşayan şirketler, düşük kalitede verilen hizmetler, yoğun rekabet koşullarıyla birleştiğinde, risk primi yüklemesi yapmaksızm nakit amaçlı yazılım faaliyetine gitmekte ve mali yetersizliğe düşmektedir. Sigorta Şirketlerinin değerlendirilmesi yapılırken, Şirketlerin makroekonomik gerçekleri dikkate alınarak prim üretimi, yatırımları, tazminat ödemeleri, yeterlilik marjı, reasürans politikası ve karlılığım dikkate almak gerekmektedir. Likidite zorluğu çeken şirketlerin sabit varlıklarını ve özkaynaklarmı devreye sokması mali yetersizlik olarak adlandırmak gerçekçi olacaktır. Başlangıçta, şirketlerin yükümlülüklerini karşılayabilmesi risklerin doğru tespitine ve fiyatlandırma ile mümkündür. Daha sonra yatırımlar ve yönetim söz konusu olmaktadır. Makroekonomik yapı içerisinde faaliyet gösteren hayat sigorta şirketlerini yüksek enflasyon olumsuz yönde etkilemektedir. Yükümlülük karşıla yeterliliğindeki dalgalanmalar, tazminat ödemelerindeki, yatırım gelirlerindeki ve prim üretimindeki belirsizlikten kaynaklanmaktadır. Bu belirsizliklerin arkasında, ekonomik resesyonlar, enflasyon, yatırım oranlarında ve aktiflerin değerinde meydana gelen hareketlilik gibi faktörler yer almaktadır. XX Sigorta şirketlerinin sigortacılık faaliyetleri sırasında uyguladıkları politikalar mali bünyelerini yakından ilgilendirmektedir. Fiyatlandırma, saklama payı, reasürans politikası, tahsilat, kar dağıtım politikaları, sigorta şirketlerinin sigortacılık faaliyetlerini dolayısıyla mali gücünü etkileyen en önemli faktörlerden sayılmaktadır. Ülkemizde 15 civarında sigorta şirketinin mali yetersizlik içinde olduğu (Sigorta Murakabe Kanununun 20. maddesi kapsammda) ve bu şirketlerden 4 adedinde çok ciddi sorunlar yaşandığı bir gerçektir. 539 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin ve Sigorta Murakabe Kanununun bazı maddelerinin Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş olması, kanunda boşluk yaratılmasına neden olmuş ve sigorta şirketlerinin denetiminden istenilen sonuç alınamaz hale gelmiştir. Öncelikle etkin düzenleme ve denetim sağlayacak bir kanunun çıkarılması gerekmektedir. Özellikle, Avrupa Birliğine sürecinde, serbest ticaret imkanlarının ortaya çıkmasıyla yabancı sigorta şirketleriyle yaşanacak olan rekabet, stratejik bir konu haline gelecektir. Bu nedenle, yaşanacak stratejik değişimler ülkemiz sigorta şirketlerinin mali yeterlilik konusunun daha da önem kazanmasına neden olacaktır. Şirket'in üzerinde tuttuğu risk tutan ile yazılan net prim arasında belli bir oran gözetilmeli, yazılan net prim miktarı yüksek düzeyde olan şirketlerin ancak yüksek oranda risk taşımalarına müsaade edilmelidir. Yüksek oranlı konservasyon yüksek tutarlı yazılan net prim miktarı ile mümkündür. Mali yeterlilik konusunda belirli oran tespit edilmeli, bu orandan önemli sapmalar mali yeterlilik konusunda ciddi sorunlar olduğunun ve şirketin ciddi bir öz kaynak yetersizliği içinde olduğunun göstergesi olmalıdır. Öz kaynağı yetersiz olan şirket, öz kaynak ile orantılı, yani düşük ölçekli üretimde bulunmak yerine, reasürans yoluyla yetersiz özkaynağa rağmen yüksek düzeyli prim üretiminde bulunmaktadır. Şirketin yetersiz özkaynağa rağmen reasürans işlerinden yer alanmak suretiyle, yüksek düzeyli üretimde bulunması, şirketi önemli ölçüde reasürörlere bağımlı kılacak, bu durum birçok olumsuzluğuXXI beraberinde getirecektir. Şirketin uzun vadede sağlıklı bir şekilde faaliyette bulunabilmesi, ancak güçlü bir öz kaynak yapısı ile mümkün olacaktır. Şirketin çalışma sermayesinin eksi bakiye vermesi, şirketin kısa vade de tahsil edilebilir alacaklarının kısa vadeli borçlarım karşılayamaması, hatta, şirketin kısa vadeli yükümlülüklerinin kısa vadeli alacaklarım aşması anlamına gelmektedir. Bu durumda şirketin, özellikle sermaye artınım yapması, acentelerden olan alacaklarım ivedilikle tahsil etmesi gerekmektedir. Şirketin herhangi bir önlem almaksızın üretime devam etmesi durumunda cari aktifler ile cari yükümlülükler arasındaki fark giderek açılacaktır. Her işletmede olduğu gibi, sigorta şirketinin de bir amacı bulunmaktadır. Aksi takdirde işletmeden söz etmemiz mümkün olmayacaktır. İşletme politikası gereği iktisadi amaç, mal ve hizmet üretmektir. Bir sigorta şirketinde ise poliçe satın almak isteyen müşterilerine, riski en iyi şekilde ve yasal ve idari düzenlemelerin tespit ettiği fiyatlarla sağlamak önem arz etmektedir. Çünkü, en dar anlamıyla işletmenin iktisadi amacı ve fonksiyonu kar elde etmektir. Kar, bir işletmenin hiç şüphe yok ki başarısının da bir ölçüsüdür. Likiditenin zayıflaması ve bir ödeme güçlüğü içerisine düşme, portföyün, daralması riskine karşı kar, bir tür primdir. Ayrıca, gerekli sermayenin tesisi yönünden de kar önemlidir. Sigorta şirketinin denetiminde ilk planda akla gelen, işletme içindeki risk ve zarar kaynaklarının saptanması ve olumsuz kaynakların ortadan kaldmlmasT için gerekli tedbirlerin alınmasıdır. Özellikle birçok ülkede, hayat sigortalarında faaliyette bulunan sigorta şirketlerinin mali. yeterliliği ile ilgili olarak birçok önkoşullar ihtiva eden talimatlar yayınlanmıştır. Mali yeterlilik marjı ile ilgili incelemelerde, mali yeterlilik marjının ne olduğu, mali yeterlilik marjının hesaplanmasında hangi hedeflerin takip edildiği/ işleyiş şeklinin nasıl olduğu, mali yeterlilik marjı ile benimsenen hususların neler olduğu ve mali yeterlilik marjının şirket politikasına etkisi ön plana çıkmaktadır. XXII İşletme faaliyetlerinin devamlılığı ve sorumlulukların yerine getirilmesi sigorta şirketlerinin temel politikası olmakla birlikte mali imkanlarla bunların desteklenmesi de sigorta şirketlerinin klasik bir görevidir. O halde mali yeterlilik marjı yalmz kanunun öngördüğü hususların yerine getirilmesi ile ilgili olmayıp, özellikle işletme iktisadı yönünden önemi çok büyüktür. Diğer taraftan, işletmenin devamlılığı ve emniyeti için, mali yeterlilik marjının çok yüksek bir oranda tayin edilmesi durumunda, bu marj mali yapıda çeşitli problemler yaratacaktır. Bu nedenle, bir sigorta şirketi için öyle bir mali yeterlilik marjı tesis edilsin ki, şirketin öz sermayesi, yükümlülüklerini ve taahhütlerini azami nispette karşılayabilsin. Günümüzde yönetim son derece güç bir işlev haline gelmiş bulunmaktadır. Bunun önemli nedenlerinden biri, toplumun ihtiyaç duyduğu, mal ve hizmetleri üretmek için örgütlenmiş bulunan işletmelerin daha da büyümesi ve karmaşıklaşmasıdır. Gittikçe karmaşıklaşan ve yaşam koşullarının her geçen gün değişliği toplumlarda, işletmelerin varlığım sürdürmek görevini üstlenmiş yöneticilerin vermek zorunda oldukları kararlar da aynı ölçüde zorlaşmaktadır. Çünkü, bugünün hızla değişen toplumunda yönetici, karar verme sürecinde bir takım belirsizlik durumu ile karşı karşıyadır. Konunun çok geniş şekilde ele alınmasının nedeni, Avrupa Birliği ülkeleri ile diğer ülke uygulamalarının irdelenmesi ve dünya uygulamasının da genel eğilimleri tespit edilerek makro anlamda dünya standartları ile entegrasyon sağlanabilmesi için gerekli kriterlerin tespitineı yardımcı olması, Türkiye için sağlıklı sonuçlar verecek model önerisi geliştirilmesidir. Çalışmanın birinci bölümünde sigorta şirketlerinin sosyo-ekonomik açıdan gelişmişlik düzeyine koşut olarak ekonomideki yeri, sigorta endüstrisinin ekonomik kalkınma ve ülkenin gelişim sürecinde etkin rol oynaması açıklanarak, sigortacılık faaliyetinin ülkemizde ve Dünyadaki yeri değerlendirilmiştir. XXIII Sigorta şirketlerinin, stratejik planlama sisteminin etkin bir yönetim aracı olması konusunda işletme fonksiyonlarının şirket içi ve şirket dışı faktörlerinin, aktif ve pasif yapısının değerlendirilmesi, erken uyan sistemi kapsammda likit varlık değer performans öğelerinin tespiti ve sigorta şirketlerinin ve bankacılık sisteminin risk perspektiflerinin karşılaştırılarak flow chartlanmn hazırlanması ikinci bölümün konusunu oluşturmaktadır. Bu bölümde, sigorta şirketlerinin stratejik planlamada işletme fonksiyonlarının önemi, aktif ve pasif yapısının mali tablolar yardımıyla mevzuat açısından değerlendirilmesi, Türk sigorta şirketlerinin Avrupa birliği açısından geldiği nokta, Türk sigorta sektöründeki düzenlemelerin hangi temel noktada sapma gösterdiği bu sapmaların hangi yöntemlerle giderileceği konusu irdelenmektedir. Çalışmanın üçüncü bölümünde, sigorta şirketlerine ilişkin aktif-pasif yönetim modelleri ile literatürün ayrıntılı bir değerlendirilmesi yapılmış olup aktif-pasif yönetimi ile ilgili Türk literatüründe mevcut olan çalışmaların genel bir değerlendirilmesi yapılarak uygulanabilirliği konusu ve sigorta şirketlerinin yatırım faaliyetleri incelenmiştir. Çalışmanın dördüncü bölümünde sigorta şirketlerinin finansal tablolar analizi, analizde kullanılan rasyolar, Ülkemizde uygulanan sistem ile Avrupa Birliliği ülkeleri ve Dünya uygulamaları karşılaştırılarak yöntemler analiz edilmiştir. Çalışmanın beşinci bölümünde Türk sigorta şirketlerinin performans galalarının oluşturulmasına yönelik model tasarlanmış ve sistem yaklaşımı olarak adlandırılan ve karmaşık sistemlerin analizinde kullanılan simülasyon yardımıyla Türk sigorta sektörünün duyarlı olduğu sermaye yapısı etmenlerinin boyutları hipotezler geliştirilerek 1988- 1999 yıllan arası faaliyette bulunan 34 hayat sigorta şirketinin mali sonuçlan regresyon analizi, faktör analizi, t-test, diskriminant analizi ve varyans analizi kullanılarak irdelenmiş ve sektörün bugünkü durumu görülmüş ve gerekli saptamalar yapılarak Dünyada uygulanan mali yeterlilik analizleri karşılaştınlarak geleceğe ilişkin öngörüler oluşturulmaya çalışılmıştır.. ;XXIV Altıncı ve son bölümde, modelin ekonomik sonuçlan değerlendirilerek, Dünyadaki gelişmeler de dikkate alınarak ekonomik modelin sonuçları ışığında Türk sigorta şirketleri için ileriye yönelik öneriler geliştirilmeye çalışılacaktır.