Stok kontrolü kararlarının alınmasında kullanılan metotlar ve uygulamalar

Stoklar işletmelerde faydalı bir takım işlevleri yerine getirirken aynı zamanda bir takım maliyetlerin ortaya çıkmasına neden olurlar. Stoklar, işlem, emniyet, spekülasyon, belirlilik, üretimde düzgünlüğü sağlama gibi yararları sağlarken bulundurma, sipariş ve tükenme maliyetlerini de beraberlerinde getirirler. Elde fazla malzeme bulunduğunda bulundurma maliyetleri artmakta buna karşılık tükenme maliyetleri azalmaktadır. Aynı şekilde elde fazla malzeme tutulduğunda, sipariş verme sayısı azalacağından sipariş maliyetleri azalmaktadır. Stoklamanm yetersiz olması durumunda ise yukarıda bahsedilen maliyetler tam tersi hareket etmektedirler. İşte maliyetler arasındaki bu ters ilişki stok yönetimini, stokların sağladığı yararlar ile neden olduğu maliyetler arasında kendisi için en uygun yararı sağlayacak bir stok politikası belirlemeye zorlamaktadır. İşletmelerde stok politikasının belirlenme işlemi kolay bir iş değildir. Her işletmenin stok yapısının farklı olması hatta aynı işletmenin değişik zamanlardaki stok yapısının farklı olması ile çok çeşitli ve sayısız stok kalemlerinin mevcudiyeti dinamik bir yapıyı ortaya koymaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde stok yönetimi konusunun geçmişşten günümüze geçirdiği aşamalar ele alınmaktadır. İkinci bölümde ise stokların ve stok kontrolünün tanımı yapılmaktadır. Stokların sınıflandırılması ve stok bulundurma nedenleri stokların tanımlanması başlığı altında incelenmektedir. Stok kontrolünün önemi, stok kontrolünün işletme organizasyonundaki yeri, firma içi bölümler arası stok uyuşmazlıkları, stok kontrolünde standartlaşma, stok kontrolünde depolama, stok yönetiminde etkinliğin sağlanması ve stok değerleme yönteminin seçilmesi ise stok kontrolünün tanımlanması başlığı altında incelenmektedir. Üçüncü bölümde ise stok kayıt sistemleri ve stok maliyetleri üzerinde durulmaktadır. Stok kartları, bilgisayarlı kayıt sistemi, stok etiketleri, barkod sistemi ve diğer kayıt sistemleri stok kayıt sistemleri başlığı altında incelenmektedir. Sipariş maliyetleri, bulundurma maliyetleri ve tükenme maliyetleri ise her maliyet kalemiVII ayrı ayrı açıklanarak stok maliyetleri başlığı altında ele alınmaktadır. Stok maliyetlerini azaltmak için kullanılabilecek analizler yine bu bölümdedir. Dördüncü bölümde ise stok kontrolünde oran analizi konusu işlenmektedir. Stok devir hızı, stok tüketim süresi, stokların dönen varlıklara oranı, stokların aktiflere oranı, stokların net işletme sermayesine oranı, stokların satışlara oranı, stok karşılama oranı, stokların israf oranı, stok yenileme oranı, stok eksikliği nedeniyle geciken iş oranı ve diğer stok oranlan bu bölümde işlenmektedir. Çalışmanın beşinci bölümünde stok kontrol yöntemleri ve stok kontrol modelleri ele alınmaktadır. Stok kontrol yöntemleri başlığı altında gözle kontrol yöntemi, çift kutu yöntemi, sabit sipariş periyodu yöntemi, sabit sipariş miktarı yöntemi, maksimum-minimum yöntemi ve ABC yöntemi incelenmektedir. Stok kontrol modelleri başlığı altında ise emniyet stokunun ve yeniden siparişe geçiş noktasının belirlenmesi ile deterministik ve stokastik modeller ele alınmaktadır. Stok kontrolünü destekleyen çağdaş sistemler başlığındaki altıncı bölümde ise tam zamanında üretim, malzeme ihtiyaç planlaması, üretim kaynaklan planlaması ve işletme kaynaklan planlaması açıklanmaktadır. Uygulamalar bölümünde ise iki farklı uygulama ortaya konulmaktadır. Bu uygulamalardan ilki çağdaş işletme tekniklerinden Tam Zamanında Üretim sistemini uygulayan Toyota otomobil fabrikasında diğeri ise küçük ve orta boy işletme sayılabilecek bir ticaret işletmesinde gerçekleştirilmektedir. Stok problemlerinin çeşitli varsayımlara, değişkenlere ve tahminlere dayanması kullanılacak stok metodunun hiçbir zaman onun en iyi metot olduğunu garanti etmez. Bu yüzden işletmeler kendi şartlanna göre en iyi metot veya metotları uygulamaya koymalıdırlar.