Yabancı doğrudan yatırımlar ve çok taraflı yatırım anlaşması

Dış ticaretin artması ile, şirketler yeni pazarlara girmenin yollarını aramaya başladılar. Bazı piyasalara girmenin yolunun ise ya doğrudan yatırım yapmak ya da pazarı rakiplere terk etmek olduğunu anladılar. Çokuluslu şirketlerin sınır ötesine geçmelerinin başlıca nedeni karlarını maksimize etmek istemeleridir. Bu aynı zamanda, özellikle gelişmekte olan ülkelerde, yeni riskler anlamına gelmektedir. Gelişmiş ülkelerin gelişmiş piyasaları ve tüketimden yüksek üretim kapasiteleri mevcuttur. Bu nedenlerle, şirketler kar beklentilerini içeride tatmin edememekte ve yurt dışına yönelmektedirler. Yatırım akımiarındaki yukarı doğru trend uluslararası üretimin son elli yılda büyümesini desteklemiştir.- 1997 yılında, uluslararası üretim 53.000 uluslararası şirket ve onların 445. 000 ortaklığı ile yapılır hale geldi ve yabancı doğrudan yatırım stoğu 3.5 trilyon $'a, bunun yanında, tahmin edilen toplam yabancı ortaklıkların satışları 9.5 trilyon $'a ulaştı. Yabancı kuruluşların toplam ihracatı yine 1997'de 2 trilyon $'l buldu ki bu rakam dünya ihracatının neredeyse 1 /3'ü kadardır. Bu rakamlar dünya ekonomisi ile karşılaştırıldığında da etkileyici olmaktadır. İçeri ve dışarı YDY stoğunun dünya GSMH'sına oranı %21'e ulaşmıştır, yabancı kuruluşların oluşturduğu GSMH dünya GSMH'sinin %7'si kadardır. Yabancı ortaklı şirketlerin satışları dünya mal ve hizmet ihracatınan daha hızlı artış göstererek uluslararası üretimin genişlemesi ile dünya ekonomisini, uluslararası ticaretin başardığından daha çok birbirine bağımlı hale getirdiği söylenebilir. Dünya içeri YDY stoğunun 2 /3'ünü ve dışarı stoğunun da %90'ına sahip gelişmiş ülkeler hala yabancı yatırımlar konusunda üst sıralarda yer almaktadır. Gelişmekte olan ülkeler ise paylarını yıldan yıla arttırmaktadırlar. 1990'da GOÜ'lerin içeri YDY stoğu toplamın 1 /5'l idi, 1997'de İse bu oran 1 /3'e çıktı. 1990'lı yıllarda GOÜ'ler içeri YDY akışlarında en yüksek artışı sağladılar. 1990'da dünya içeri doğru YDDY akımlarının %17'si olan 34 milyar $'dan, 1997'de %37'lik pay ile 149 milyar $'a çıktı. ABD'de devam eden güçlü ekonomik büyüme, batı Avrupa ülkelerinin önemli bir bölümünde yaşanan ekonomik performans'daki iyileştirmeler ve şirket birleşme ve satın almaları 199'de gelişmiş ülkelere giden YDYjye ivme kazandıran en önemli nedenlerdir. Özellikle GOÜ'lerde devam etmekte olan serbestleşirle ve Özelleştirme çabaları YDY artışının ardındaki diğer iki önemli nedendir. Çok uluslu şirketlerin ev sahibi ülkelere birçok pozitif etkileri olmaktadır. Ev sahibi ülkeler; teknoloji transferi, yeni iş imkanları, daha yüksek yaşam standartlarına kavuşmakta, yeni yönetim sistemlerini ve pazarlama stratejilerini öğrenmektedir, ihracat hacminin yükselmesi, özellikle ödemeler dengesine katkısı, başka bir katkıdır. Sermaye sahibi ülkelerinde faydalandığı konular vardır; ihracat artışı, know-how, lisans gelirleri, ev sahibi ülkelerle ilişkileri sonucu artmaktadır. Tüm bu sebepler ve daha birçoğu için ülkeler; ikili, bölgesel veya çok yanlı anlaşmalarla YDY için daha vınolumlu koşullar yaratma çabalarını arttırmışlardır, bölgesel entegrasyonlar da ivme kazanmıştır. 1997 yılı boyunca, YDY'ye yönelik rejimlerde 76 ülke tarafından 151 değişiklik yapılmıştır. Bunların %89'u YDY için daha uygun koşullar yaratmaya yöneliktir. YDY üzerine yapılan birçok çalışmada, ev sahibi ülkelerin en önemli etkenlerinin politik, sosyal ve ekonomik istikrar, potansiyel pazar büyüklüğü ve pazarın büyüme hızı, bölgenin tüketici tercihleri ve kaynak maliyetinin olduğu anlaşılmıştır. Özet olarak, YDY'yi çekmede makroekonomik indikatörler çok taraflı politika yapısından çok daha önemlidir. Ülkeler arası YDY performansındaki farklılıkları açıklamak ve firmaların neden yatırım yaptıkları yerlerde bulunduklarını anlamak için çok uluslu şirketlerin yatırım yerini nasıl seçtiklerini kavramak çok önemlidir. Genel olarak, çok ululslulaşma ile firmaların sahip olmadan kaynaklanan avantajları, bölgeye özel avantajlarla birleştirmesi ile YDY oluşmaktadır. Çok uluslu şirketlerin nerede yatırım yapacaklarını 3 faktör belirler; ev sahibi ülkenin uyguladığı politikalar, ülkelerin yatınmları çekmek ve teşvik etmek için adapte ettikleri ölçütler ve ekonomilerinin özellikleri. Farklı yerel YDY belirleyicilerinin göreli önemi yatırımın tipine ve amacına, ilgili endüstri kolu, yatırımcının büyüklüğü ve stratejilerine göre değişkenlik gösterir. YDY politika yapılarını gerekli ama yeterli olmadığı çünkü yatırım yerinin, serbestleşme ve kreselleşme ile birlikte göreli olarak daha az önemli olduğu ortaya çıkmıştır. Çok Taraflı Yatırım Antlaşması YDY üzerine çok taraflı bir yapının müzakereleri OECD'de neredeyse 3 yıllık bir süre ile görüşüldü ancak çevre, işgücü ve büyüme ile ilgili bazı sivil toplum kuruluşlarının karşı çıkması ve bazı ülkelerin geri çekilmesi, müzakerelerin 1998 Ekiminde sona ediriimesine neden oldu. Görüşmeler sürerken değişik gruplardan değişik tepkiler yükseldi. Bunların bazıları ÇTYA ve küreselleşmenin izlediği sürece taraftarken bazıları karşıt görüştelerdi. ÇTYA'nın temel amacı serbestleşme ve yatırımların korunması ile ilgili yüksek standartlar içeren ve anlaşmazlıkların çözümünü sağlayan bir mekanizma oluşturan, anlaşılabilir çok taraflı bir yapı oluşturmadır. ÇTYA'nın en temel kavramları aşağıdaki gibidir. - Ulusal Tavır Kuralı: ÇTYA tarafları yabancı yatırımcılara ve yatırımlarına yerli yatırımcılardan farklı davranmama konusunda fikir birliğindedir. - En Çok Kayırılan Ülke Kuralı: Farklı ÇTYA tarafı ülkelerin yatırımcı ve yatırımları arasında ayırım gözetilmeyecektir. Anlaşmanın diğer önemli maddeleri; - Geniş Tanım: ÇTYA çok geniş bir tanım içindeki yatırımlara uygulanacaktır; bunlar arasında yabancı doğrudan yatırımlar. portföy yatırımları ve kontratlarla kazanılmış haklar ile uluslararası fikri mülkiyet hakları da vardır. - Yatırım ve Yatırımcılara Davranış: Yabancıların kontrolündeki yeni kurulmakta olan ve daha önceden kurulmuş olup faaliyeti devam eden işletmelere tüm yatırım aşamalarında farklı davranmama ilkesi uygulanacaktır. Yatırımcı ve anahtar konumdaki personelin giriş, kalış ve çalışmasında kolaylık sağlanacak, yabancı yatırımcıların kamu işletmelerinin özelleştirilmesine katılma hakkı verilecek, monopollerin davranış biçimleri ve yatırımcılara uygylanacak performans istekleri ve muhtemel yatırım teşviklerine özel disiplinler uygulanacaktır. - Anlaşmazlıkların Çözümü: Devletler ve yatınmcılar ile devletler arasında olabilecek anlaşmazlıklara yaptırımı olan çözüm mekanizmaları oluşturulmuştur. Sivil toplum kuruluşları, bu tarz bir müzakerenin varlığından haberdar olunca, anlaşmaya karşı bir Hareket Planı organize etmeye başladılar. Sadece sivil toplum kuruluşlarının değil kimi ekonomistlerin de yatırımcılara sonsuz haklar tanıyan ancak çevre ve işçi stanartlarına hiçbir koruma getirmeyen böyle bir anlaşma hakkında ciddi kaygıları vardır. Aynı zamanda, ulusal egemenliğin kaybolması ile ilgili ciddi endişeler oluüşmuştur çünkü anlaşma; performans istekleri, yerli sanayilerin korunması gibi birçok ekonomi aracını ev sahibi ülkelerin elinden almaktadır.