Illegal practices on stock exchanges: Evidence from the Istanbul Stock Exchange

Manipülasyon ve içerden bilgi alarak ticaret yapma bütün dünya borsalarında bütün zamanlarda var olmuş ve halen de var olan iki temel hile türüdür. Sermaye piyasalarında gelecekte olacak hadiselerin fiyatlar üzerinde direk tesiri vardır. Örneğin yeni bir petrol kuyusu bulmuş bir şirketin, petrolü çıkardığında değerini % 50 arttıracağı anlaşılırsa, daha petrolü çıkarmadan hisse fiyatlarında % 50'ye yakın bir artış olması beklenir. Hisse fiyatlarını etkileyecek bu tür bilgilerin en hızlı iletişim imkanlarıyla yatırımcılara ilan edilmasi gerekir. Doğal olarak, konumları gereği, bazı insanlar 1 bu tür bilgilere diğer yatırımcılardan daha önce sahip olurlar veya ulaşırlar, ve daha fiyatlar artmadan alım yapabilirler. Tam tersi durumlarda ise mükemmel bir zamanlama ile kendilerini muhtemel bir zarardan koruyabilirler. İçerden bilgi alarak ticaret yapanların dolaylı yoldan, içerden bilgi alma konumu ispatlanamayacak kişiler aracılığıyla bu işlemleri gerçekleştirmeleri bu tür hadiselerin ortaya çıkarılmasını zorlaştıran temel faktörlerdendir. Manipülasyon ise konumları gereği piyasaya tesir edebilme gücüne sahip kişilerin piyasa koşullarından kaynaklanmayan ve piyasa koşullarını yansıtmayan yanıltıcı kanaat ve fikirlerin piyasada oluşmasını sağlayarak kar elde etmesidir. Bir hisseyi manipüle etmek isteyen bir kişi, elinde bulundurabileceği nakit miktarı ile belli oranda alım satımını yapabileceği büyüklükteki bir hisseyi, kendine hedef tesbit ettiği belli bir rakamın altına düştüğünde almaya başlar2. Bu alımlar hisse fiyatını satılması hedeflenen fiyata yavaş yavaş yaklaştırırken, aynı zamanda hedeflenen oranda hissenin elde toplanmasına sebep olur. Hisse belli oranda elde edilince fiyatın düşmesini engellemek için o anki piyasa fiyatının hemen altında pasif alım emirleri girerler ve bu arada kendi aralarında 3 piyasa fiyatının hemen üzerinde alış satışlar yaparak fiyatı daha da yükseltici bir etki oluştururlar4. Bunlara ek olarak hisse 1 Şirket yöneticileri, muhasebecileri vb. 2 Fiyatın bu rakama düşmesi için önce satış pozisyonu da alabilir. 3 Manipülatif hareketler genellikle beraber hareket eden kişilerin oluşturduğu gruplar tarafından yapılırlar. Bu ayb-nı zamanda suçun ispatlanmasını zorlaştırıcı bir faktördür. A Hissenin işlem hacmi, fiyat trendinin bir göstergesidir. Artan bir işlem hacmi fiyatın yükseleceğinin bir işareti olarak kabul edilir. Manipülatörler gerek başlangıçta yaptıkları alımlarla gerekse kendi aralarında yapacakları alım satımlarla işlem hacmine istedikleri yönü verebilirler. IV fiyatını arttıracak ve satışı kolaylaştıracak yanıltıcı bilgiyi çeşitli iletişim kanallarıyla piyasaya yayarak fiyatı düşürmeden eldeki hisseleri satmaya çalışırlar. Manipülasyon ve içerden bilgi alarak ticaret yapmaya ek olarak, hisse senetleri piyasasının yeni olması ve yeterli düzeyde denetimin yapılamaması, aracı kurumlarca fıktif satışları ve müşterilerine ait hisselerin izinsiz olarak nakde çevrilebilmesini mümkün kılmıştır. 94 krizinden sonra Takasbank'ta uygulamaya konulan 'Müşteri Bazlı Saklama Sistemi' meseleye önemli bir çözüm teşkil etmiştir. Sermaye piyasalarında hileli faaliyetlerin engellenmesi, yapanların ortaya çıkarılması ve cezalandırılmasını yetkili ve sorumlu en yüksek merci Sermeye Piyasası Kuruludur. İstanbul Menkul Kıymetler Borsası Gözetleme Bölümü ise IMKB'deki alım satımları gelişmiş bilgisayar modelleri yardımıyla inceler. Küçük suçların IMKB bünyesinde sonuçlandırılmasını sağlayan bölüm, içerden bilgi alma veya manipülasyon şüphesi olan durumları Sermaye Piyasası Kurulu'na bildirir. Piyasayı denetleyici organların ve enstrumenların bugüne kadarki olan gelişimine baktığımızda, hileli işlemlerin oluşmasını engelleyecek önlemlerin almabilmesinden çok bu tür olayların arkadan takip edilmiş olduğu anlaşılmaktadır5. Çalışmanın birinci bölümünde adı geçen hileli işlemler örnek davalar yardımıyla acılanmaktadır. İkinci bölümde ise yatırımcıların aydınlatılmasında önemli rol oynayan enstrümanlar ve kaideler tanıtılmaktadır. Son bölüm ise, Türkiye Sermaye Piyasalarında hileli işlemlerin ortaya çıkarılmasıyla yetkili ve görevli kurumlar ile hileli işlemlerin EMKB'nin açılışından bugüne kadarki dönemde izlediği seyir, buna karşılık denetleyici kurum ve enstrümanların geçirmiş olduğu gelişmeler; günümüz itibarıyla hisse senedi piyasasındaki hileli işlemlerin boyutu ve daha iyi denetlenen ve güvenilir bir hisse senedi piyasası için planlar ve öneriler içermektedir. 5 1992'ye kadar Sermaye Piyasası Kanunu içerden bilgi alarak ticaret yapmayı ve manipülasyonu bir suç olarak içermemiştir. Eşit bilgilendirmede çok önemli bir faktör olan ''Özel Durumların Bildirilmesi' konulu bir tebliğ ancak 1994'te çıkarılmış, sadece gözetleme işiyle ilgilenecek ayrı bir bölümün kurulması ise 1994 ortalarında IMKB bünyesinde gerçekleştirilmiştir.