Bjørn Jacobsen (Sosialistisk Venstreparti), 2004-03-05:
Onsdag 23. februar 1944, om kvelden, altså for nesten nøyaktig 60 år sidan, blei ein stor del av den tsjetsjenske befolkninga arrestert av sovjetrussiske soldatar og skulda for forræderi. Nesten 400 000 menn, kvinner og barn blei lasta på bilar og tvangsflytte, og så mange som 60 000-70 000 døydde før dei kom fram. Då dei som overlevde, fekk komme tilbake meir enn 13 år seinare, oppdaga dei at husa, gardane og eigedelane deira var overtekne av andre. Denne dagen markerer ei av dei mest uhyrlege handlingane i den lange og ofte blodige historia til det tsjetsjenske folket. Dessverre står ho ikkje aleine. Tsjetsjenarane lever no på femte året i den andre krigen i løpet av ti år. Landet er i konflikt med russarane i ein rå og nådelaus krig, ein krig som representerer Europas verste menneskerettskrise i dag. Uskyldige sivile, menn og kvinner, gamle og unge, blir torturerte, valdtekne, slått, trakasserte eller drepne og blir ofte ganske enkelt berre heilt borte. Attlevande offer som vender seg til myndigheitene for å få informasjon om forsvunne eller drepne, eller som har klagd vidare til Den europeiske menneskerettsdomstolen i Strasbourg, er blitt utsette for tilsvarande behandling, er blitt drepne eller har rett og slett forsvunne. I tillegg blir menneskerettsforkjemparar som engasjerer seg i arbeidet, forfølgde. For eksempel blei ein medlem av den russisk/tsjetsjenske vennskapsforeininga drepen i januar i år, den fjerde drepne i krigen. Russarane aksepterer ingen internasjonal kritikk av krigen i Tsjetsjenia. Dei hevdar at det er ein intern konflikt, og at det er ein del av krigen mot terrorisme. Den tidlegare rapportøren frå Europarådet, lord Frank Judd, seier at han trur russarane på dette punktet. Likevel seier han vidare at dersom det er sant, kvifor oppfører russarane i Tsjetsjenia seg på ein måte som berre bidreg til å drive menneska i armane på ekstreme grupper og andre som driv på med terrorisme mot det russiske folk? Er det noko vi har lært om krig, er det i alle fall at det må handlast slik at motstandarane mister evna til å rekruttere fleire, medan russarane eigentleg gjer det motsette i dag. Når det gjeld spørsmålet om det er ei intern sak, må bodskapen vår vere klar og tydeleg: Menneskerettar er universelle, brot på menneskerettar er uakseptabelt, utan omsyn til om dei er utførte som ein del av ein krig mellom to nasjonar eller som ein del av ein intern konflikt. Ingenting, ingen omstende, kan rettferdiggjere slike overgrep som ein ser i Tsjetsjenia, som drap, tortur og bortføringar. Det må vere ei plikt å take dei opp med dei politisk ansvarlege, sjølv om det er ubehageleg eller kan skape mellombelse problem for bilateralt samarbeid. Løysinga på konflikten må komme frå dei involverte partane, og ho må vere politisk. Hittil har lite bevega seg i riktig retning. Den politiske utviklinga det siste året har ikkje ført til stor betring for sivilbefolkninga, snarare tvert om. Valet som førte den russiskvennlege Akhmad Kadyrov til makta i oktober i fjor, har liten eller ingen legitimitet. Menneskerettsorganisasjonar skyldar Kadyrov sin private hær for å ha gjort seg skyldig i omfattande overgrep mot sivilbefolkninga. Hæren, som er styrd av sonen, Ramzan Kadyrov, består av fleire tusen menn. Dei tungt væpna tsjetsjenarane, som russarane har rusta opp, skal òg ha komme med truslar mot folk som ikkje vil stemme for Kadyrov. Eit fredsinitiativ må derfor, etter mi meining, komme frå Russland, noko ein må oppfordre til ved kvart tenkjelege høve. Russarane må bli minte om at grove brot på menneskerettane ikkje kan aksepterast, same kva formål ein har. Situasjonen i Tsjetsjenia er av ein så alvorleg art at Noreg som nasjon må gjere absolutt alt vi kan for å skjerme sivilbefolkninga mot overgrep frå både russisk og tsjetsjensk side, og støtte dei som jobbar for å betre tilhøva for menneskerettane. Russarane må bli informerte om at dette er vårt syn, og at vi vil følgje det opp i dei internasjonale fora der det er mogleg. Krigen i Tsjetsjenia er blitt kalla den gløymde krigen. I si utanrikspolitiske utgreiing i januar i år nemnde utanriksministeren Russland 14 gonger, men han nemnde ikkje konflikten i Tsjetsjenia med eitt einaste ord. Dette synest eg er merkeleg i ei tid der eit naboland er involvert i ein konflikt der menneske blir drepne kvar einaste dag. Eg trur ikkje at utanriksministeren ikkje tek konflikten alvorleg, men det er ikkje nok å take han alvorleg, vi må òg handle. Resten av innlegget vil eg derfor bruke til nokre politiske utfordringar til utanriksministeren. Det å take konflikten opp i bilaterale samtalar er viktig. Men kanskje endå viktigare er det å take Tsjetsjenia opp i multilaterale samanhengar. Eit bra høve til det er det kommande møtet i FNs menneskerettskommisjon i Genève no frå 15. til 23. april. Trass i at Noreg ikkje er medlem, har vi både møte-, tale- og forslagsrett. Dessutan har Noreg koordineringsansvaret for ein resolusjon om menneskerettsforkjemparar. I denne resolusjonen både kan og bør Noreg vise til forholda i Tsjetsjenia, der arbeid for menneskerettar er arbeid med livet som innsats. Vidare bør Noreg sikre at det blir fremma ein resolusjon om situasjonen i Tsjetsjenia. Sist det blei fleirtal for ein slik resolusjon, var i 2001. Sidan har dei blitt nedstemde. Det er likevel ingenting som har gjort ein resolusjon mindre aktuell og nødvendig. Ein resolusjon bør fordømme overgrepa og Russlands manglande evne til å stanse dei, og kreve at russarane inviterer og samarbeider med FN sine spesialrapportørar på tortur og utanomrettslege avrettingar. Det store problemet i Tsjetsjenia er straff-fridommen overgriparane er omfatta av. Menneskerettane blir brotne utan at dei ansvarlege blir straffa, og kritikarane blir regulært utsette for nye overgrep. Dette er uakseptabelt. Noreg må take initiativ til at dei som klagar på overgrep, blir sikra mot ytterlegare forfølging. Her har Noreg ei unik moglegheit. I mai i år tek vi over formannskapen i Ministerkomiteen i Europarådet. Nettopp Europarådet kan take initiativ til å systematisere klagesaker og tilby klagarar vern i Russland eller om nødvendig utafor landet sine grenser. Vi bør òg som naboland kunne take initiativ til å støtte moderate grupper og organisasjonar i Russland og Tsjetsjenia. Ein søknad om støtte ligg allereie på Utanriksdepartementet sitt bord. Organisasjonen Chechnya Justice Initiative hjelper offer for menneskerettar til å få sakene sine opp for ein domstol i Russland eller i Europadomstolen. Dette arbeidet ber allereie frukter, og det bør ein støtte vidare. Ein annan organisasjon som gjer eit viktig arbeid, er den russiske menneskerettsorgansasjonen Memorial, som òg fokuserer på situasjonen i Tsjetsjenia. Om manglande støtte til desse og liknande organisasjonar kjem av manglande løyvingar frå Stortinget, er dette noko som bør gjerast tydeleg. I alle fall er vi frå SV si side meir enn villige til å løyve midlar, slik at moderate krefter i konflikten får dei nødvendige finansielle midlane. Vi veit at i ein konflikt ligg løysinga som oftast hos dei vi kanskje høyrer minst til, nemleg dei aller mest moderate, men nyhendebiletet er ofte prega av dei som ikkje er det. Som sagt må ein overtale Russland til å kunne invitere FN tilbake som observatør i konflikten. Dette gjeld særleg FN sine spesialrapportørar på tortur og avrettingar. Ein annan veldig viktig aktør er Organisasjonen for Sikkerheit og Samarbeid i Europa, OSSE. Organisasjonen blei kasta ut av Tsjetsjenia i desember 2002, etter å ha vore særs kritisk til hendingane i konflikten. Noreg bør derfor jobbe aktivt for at OSSE får opprette sitt nærvere i Tsjetsjenia att, med overvaking av menneskerettane som ein del av mandatet sitt. Organisasjonen ville òg kunne tilby nokon grad av vern om menneskerettsforkjemparar som opererer i området. OSSE ville òg kunna spela ei anna viktig rolle når det gjeld å setje søkjelys på menneskerettssituasjonen i Tsjetsjenia, på same måten som organisasjonen gjorde i Kosovo. OSSE etablerte i 1998 eit prosjekt som hadde til oppgåve å undersøkje menneskerettssituasjonen i landet. OSSE utarbeidde deretter i 1999 rapporten «As Seen, As Told», som dokumenterte og publiserte overgrepa. Eit initiativ til ein tilsvarande rapport for Tsjetsjenia ville i det minste bidra til å leggje press på russarane og rette det internasjonale søkjelyset mot ein konflikt som vi ikkje kan la fortsetje.