John Dale (Senterpartiet), 2000-06-08:
Innleiingsvis vil eg seia meg glad for at utanriksministeren på kort varsel har sagt seg villig til å svara på min interpellasjon. Denne viljen ser eg òg som uttrykk for at utanriksminister Jagland meiner problemstillingane i interpellasjonsteksten er høgst aktuelle, og det er i så fall også gledeleg. For ti år sidan oppheva nasjonalstatane den styringa dei til då hadde hatt over transnasjonale kapitalrørsler. Bortfall av styringsinstrument vart ikkje erstatta med nye. Dette er eit vesentleg faktum i alle diskusjonar om nasjonalstatane sin lagnad i ein globalisert økonomi. Og konflikten er openberr. På den eine sida har frie kapitalrørsler drive fram ein vidtgåande integrasjon innan verdsøkonomien, på den andre sida har borgarane i landa ei stigande kjensle av å vera utsette for anonyme krefter. Vilkåra for å utøva demokrati er vortne dramatisk vanskelegare dei siste ti åra på grunn av dette. Temaet har sjølvsagt stor offentleg interesse. Det er ikkje til å koma forbi at det generelle tilhøvet mellom globale strukturar og nasjonalstatane, slik det utviklar seg, slår særleg ut i u-landa sin disfavør. Det er eit hovudpoeng i min interpellasjon i dag. Det aktuelle utgangs-punktet er kort og godt dette: Etter at kapitalrørslene slapp fri, stagnerte arbeidet for global utjamning. Det synest å vera ein sikker konklusjon. Ukuelege globaliseringsoptimistar peikar stadig på at veksten i verdsøkonomien kjem stadig fleire menneske til gode. Det kan henda at dei har eit poeng, særleg dersom absolutte termar vert lagde til grunn. Udiskutabelt er det likevel at velstandskløfta mellom rike og fattige i verda har auka, og det er ein generell trend. Det er i denne samanhengen frie kapitalrørsler har eit stort skadepotensial, fordi kapitalen utan styring tek vegar som ikkje er til gode for folk flest, men til gode for dei få. Som kjent er 90 pst. av den internasjonale pengekapitalen kortsiktig spekulasjon. Den destabiliserande effekten av denne enorme pengeflyten er openberr. Vert store mengder kapital køyrde inn i eit land, eller store mengder trekte ut, påverkar dette verdien av innanlandsk kapital, materielle verdiar og arbeidskraft. Asia-krisa kom som følgje av manglande styring av kapitalrørslene. Brått steig verdien av låna så sterkt at det var uråd å handtera dei, og dessutan tørka kredittane inn, slik at finansiering av nye aktivitetar vart umogeleggjort. Det kom ei bølgje av konkursar. I etterkant av krisa har det vore sagt og skrive mykje om behovet for å førebyggja slike situasjonar, men det er stadig eit faktum at frie kapitalrørsler synest å ha forkjørsrett framfor alt anna. Over heile verda føler regjeringar angst for kva som kan skje dersom den anonyme spekulasjonskapitalen vert tirra. Korleis dei same regjeringane då skal kunna ta ansvar for sine innbyggjarar, er ikkje lett å forstå. Situasjonen er sjølvsagt ikkje til å leva med. Til dømes såg eg i går oppslag i verdspressa om at ei ny krise kan vera under oppsegling. Financial Times hadde tysdag ei åtvaring på framsida med omsyn til at verdsøkonomien risikerer å landa hardt på grunn av utviklinga i den amerikanske økonomien. Senterpartiet stør tanken om å føra makt og ansvar tilbake til nasjonalstatane, til dei folkevalde forsamlingane, som er dei einaste legale utøvarar av folkesuverenitet. Me meiner det er best og mest realistisk at slik renasjonalisering kan skje i samhandling mellom landa. Me meiner òg at institusjonar på regionalt og globalt nivå kan fungera som viktige styringsinstrument. Føresetnaden må vera at kontrollordningane har demokratisk legitimitet. Spørsmålet er: Vil utanriksministeren ta initiativ til at kontroll med internasjonale kapitalrørsler, basert på internasjonalt samarbeid, vert eit viktig og varig innslag i norsk utanrikspolitikk? Og spørsmål nr. 2 er: Vil utanriksministeren på vegner av Noreg visa klar profil på det sosiale toppmøtet i Genève til sommaren? Eg minner om at meininga med dette møtet m.a. er å finna fram til finansieringskjelder for utvikling. Avgifter på internasjonale kapitalrørsler kan vera ei slik kjelde som kan nyttast til finansiering av utviklingshjelp. Den 24. mai i år spurde representanten Magnhild Meltveit Kleppa frå Stortingets talarstol finansministeren om han ville arbeida for innføring av ei avgift på internasjonale kapitalrørsler. Han sa seg då prinsipielt samd i ein slik idé, men ville ikkje gå vidare med saka utan støtte i det internasjonale samfunnet. Sant å seia ventar eg eit sterkare engasjement frå utanriksministeren si side. Han er godt kjend med alle viktige problemstillingar og med all den litteratur som ligg føre om ulike moglege framgangsmåtar. Me står ikkje rådlause, det er den politiske viljen det kjem an på. Eg er difor svært interessert i å få vita kva utanriksministeren og Noreg kan leggja på bordet under det sosiale toppmøtet, eit møte der nettopp internasjonal utjamning og kontroll med internasjonale kapitalrørsler står på dagsordenen. La meg også nemna behovet for å endra Verdsbanken og IMF, slik at u-landa kan få større innverknad i desse institusjonane, som nettopp er tiltenkt roller som utviklingsaktørar og krisehjelparar. Eg viser her til professor Gerald K. Helleiner, som i ei interessant bok om globale finansielle utfordringar lanserer fleire forslag til endringar. Siktemålet er at Verdsbanken og IMF skal kunna medverka til at internasjonal finanspolitikk vert lagd om i favør av u-landa. Eit anna tiltak – langt mindre omfattande, men likevel nyttig – kan vera innføring av ei internasjonal ombodsmannsordning for u-landa. Forslaget må sjåast på bakgrunn av det behovet som finst for å granska dei tiltaka Verdsbanken og IMF set i verk som vilkår for hjelp. Det ville vore eit stort framsteg dersom u-landa kunne få eit klageorgan å venda seg til dersom dei meiner politikken dei av og til vert pressa til å føra, ikkje vert opplevd som god. Det ville vera interessant å få høyra frå utanriksministeren om dette er idear som høver godt inn i den komande norske strategien.