Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 2000-01-27:
Det er dei stadige endringane som er den største endringa i det internasjonale samfunnet etter den kalde krigen. Den nye situasjonen gjev ikkje rom for mange eller lange kvileskjer. Vi må innrette oss på at utanrikspolitikk meir enn nokon gong blir å medverke i langvarige prosessar. Om vi berre tar sikte på å delta der dei endelege avgjerdene blir tekne, får vi lite å seie. Utfordringa er å skape «stabilitet og forutsigbarhet» i dette omskiftelege landskapet. I Europa har EU skapt ei form for orden, i den meining at endringar og reformer går føre seg innanfor faste institusjonar og rammer. EU har sett prosessane i system. Der er ikkje vi med. Derfor er det naturleg at utanriksministeren brukte så mykje tid på EU i orienteringa si til Stortinget. Eg vil også bruke mykje tid til dette samarbeidet. Andre vil ta opp andre spørsmål, og Balkan vil vi ha ein eigen debatt om i Stortinget den 16. mars. Dersom vi ser på EU berre som eit byråkratisk maskineri som spyr ut nyttige og unyttige vedtak, har vi mista ei av dei viktigaste sidene av samarbeidet. Det er dynamikken, det er dei mange samtalene, det er flaumen av informasjon som kjem ut av dei mange samtalene, som er ryggrada i samarbeidet. Det er dette hopehavet som skaper ein felles dagsorden, og som bryt ned grenser. Det er denne store dialogen som gjer det mogleg å føre samarbeidet stadig vidare. Det er denne dynamikken som gjer at dei som seier at ein må vente og sjå, eller vente på ei avklaring på dette eller hint, alltid må vente på ei ny avklaring. Det er dette som er den største skilnaden på å vere med og ikkje vere med i samarbeidet. Dersom ein er med, er ein tvinga inn i desse politiske prosessane. Men det er ingen som spør oss, vi må sjølve ta initiativ. Dette er ikkje eit oppspel til eit medlemskapsinitiativ, men ein føresetnad for å ta vare på resultatet frå folkerøystinga. Det er ein føresetnad for å ta vare på grunnleggjande nasjonale interesser. Thorbjørn Jagland har tatt initiativ til ein dialog på tvers av gamle grenser i EU-debatten. Dette er ei oppfølging, og eg utfordrar Regjeringa til å gjere det same. Regjeringa har ikkje framstått med påfallande offensiv for norske interesser i høve til Europa. Dette er noko anna enn å seie at resultatet alltid er dårleg, tvert imot kan resultatet av innsatsen bli ganske god. Men viljen til å ta initiativ på eiga hand er det eg etterlyser. Eller kanskje er det berre slik at Regjeringa ikkje ønskjer å dele denne viljen til initiativ med oss andre, og at det er dette som er problemet. For eksempel: Regjeringa starta med å gi inntrykk av å vere negativ til samarbeid med EU i politi- og grensesamarbeidet i Schengen. No ser eg at statsministeren framhevar at dette samarbeidet gjer Norge til ein partnar i det han kallar det viktige justis- og politisamarbeidet i EU. Regjeringa starta med å gi inntrykk av at ein ikkje ville samarbeide med Europol. No ligg det eit framlegg i Stortinget som understrekar behovet for ei samarbeidsavtale med Europol. Det ser ut til at Regjeringa meinte det ikkje var så viktig å samarbeide med narkotikaeininga i EU. No har vi fått eit framlegg om samarbeid på bordet som framhevar samarbeidet med narkotikaeininga som svært viktig, faktisk langt viktigare enn eg nokon gong trudde at det skulle vere. Eg trudde at Regjeringa ville innføre ein ny praksis i høve til enkeltvedtak under EØS-avtala der ein ville bruke retten til å reservere seg mot EU-lovar meir enn tidlegare, men praksis er ikkje endra. EØS-avtala er utvida. Vi fekk ikkje inntrykk av stort engasjement i Regjeringa etter at Storbritannia og Frankrike i Saint-Malo vart samde om å setje fart på det utanriks- og tryggingspolitiske samarbeidet i Europa, men det vart ein heilt annan fart i Regjeringa da EU faktisk sette fart på samarbeidet etter toppmøtet i Köln i fjor sommar. I orienteringa til Stortinget seier utanriksministeren om det forsterka samarbeidet i EU om forsvars- og tryggingspolitikk: «Utviklingen vil kunne føre til at EU-landene etter hvert drøfter viktige spørsmål seg imellom og i økende grad møter med samordnede standpunkter i alliansen. En slik utvikling vil åpenbart ha stor betydning for norske interesser.» Dette er eit veldig stort understatement, men også ei veldig viktig konstatering av norske interesser. Dette er eit varsel om eit NATO på to pilarar – den amerikanske og den europeiske. I dette ligg ei av dei største utfordringane for Norge i det europeiske samarbeidet så langt. Utanriksministeren sa også: «Regjeringen hilser denne utviklingen velkommen. Etter vårt syn vil økt europeisk evne til krisehåndtering styrke vår felles sikkerhet. Nettopp derfor ønsker vi å yte vårt bidrag og ta vår del av ansvaret og risikoen.» Vi sluttar oss heilt og fullt til utanriksministerens standpunkt i dette spørsmålet. Om utviding av EU sa utanriksministeren m.a.: «Det kan imidlertid ikke være tvil om at sikkerhet og økonomisk og sosial stabilitet over en større del av Europa vil være av stor betydning også for Norge. Derfor er det i vår interesse at utvidelsesprosessen utvikler seg på en måte som ikke skaper nye uønskede skillelinjer. Regjeringen vil at Norge skal bidra aktivt til dette gjennom de virkemidlene og mulighetene vi har til rådighet, i vårt bilaterale samarbeid med kandidatlandene og i internasjonale organisasjoner. Gjennom dette arbeidet ivaretar vi norske utenrikspolitiske interesser, samtidig som vi yter vårt bidrag til utviklingen i Europa.» Vi er også heilt samde i denne konstateringa. Det var vel også dette statsministeren varsla i tala si i Tyskland, der han sa at Norge skulle vere ein partnar for EU for å medverke til utvidinga av organisasjonen. Med desse utsegnene kan vi kanskje vente ein meir offensiv Europa-politikk frå Regjeringa. Det krev konkret handling og nye initiativ, men dei to siste refererte er svært positive steg. – Dette må også føre med seg at vi ikkje sel Norge som eit «annerledesland» i Europa, for det første fordi det ikkje er sant, og for det andre fordi det ikkje tener våre interesser. Vi har rett nok sagt nei til medlemskap i to folkerøystingar, men resultatet var rundt 50-50, slik det var i svært mange land – og slik det var i land som hadde folkerøysting om Maastricht-avtala også. Argumenta i Norge skilde seg ikkje vesentleg frå dei vi fann i andre land som hadde t.d. folkerøysting om Maastricht-avtala. Alle land i samarbeidet i EU er «annerledes». Det er dette som er mangfald. Det er dette mangfaldet vi søkjer eit tett samarbeid med. Det er dette samarbeidet statsministeren meiner det er konsensus eller semje om i norsk politikk. Når mest alle grannelanda no blir ein del av førmedlemskapsordningar, må dette få konsekvensar for vårt samarbeid med desse grannelanda. Desse landa vil no få tilgang til nye økonomiske ressursar, og dei vil få tilgang til nye politiske organ i EU. Det har såleis lita meining for oss å sidestille desse landa med t.d. Russland. Reint praktisk ber vi om at Regjeringa legg fram ein strategi for eit samarbeid med søkjarland, særleg dei rundt Østersjøen. Vi ber også om at Regjeringa legg fram ein ny Russland-strategi, bygd m.a. på røynslene vi har frå dei siste åra. Truleg var det det utanriksministeren slo til lyd for i si orientering. Eg ber berre om ei stadfesting av det siste. Utviklinga i Russland er avgjerande for stabiliteten i resten av Europa. Vi har særleg interesse av utviklinga i Russland. For Norge som granneland og som granne til eit område av Russland som ikkje blir mindre, men heller meir viktig i militær samanheng, er dette særleg viktig. Det er ikkje for konfrontasjon med Russland vi treng samarbeid i Europa. Vi treng meir samarbeid i Europa for å styrkje samarbeidet med Russland. Kvar enkelt av dei europeiske småstatane kan ikkje handtere dette kvar for seg. Vi må medverke til at den nordlege dimensjonen i EU blir fylt med innhald, og at vi blir partnar i dette arbeidet. Dette må vere ein del av Russland-strategien. Eg får ikkje tid til å gå særleg mykje inn på røynslene med OSSE. Andre vil kome inn på det seinare i debatten. Eg vil berre avslutte med å gratulere utanriksministeren og Utanriksdepartementet med innsatsen gjennom det siste året. Eg har tidlegare åtvara mot å setje OSSE inn i umoglege situasjonar. Truleg var både Kosovo og Tsjetsjenia døme på slike umoglege situasjonar. Styrken til denne organisasjonen ligg i å medverke til å unngå konfliktar, eventuelt å vere med og sy saman samfunn som er rivne i stykke av væpna konfliktar. Det var såleis ei svært vanskeleg oppgåve som Norge overtok, og som er handtert på ein framifrå måte av det norske formannskapet. No er formannskapet over. Det er eit faktum at Norge vart brakt inn i ei rekkje møterom der ein elles kanskje ikkje ville ha plass, og brakt lenger opp ved møtebordet enn det ein normalt ville vere – den perioden er no over. Norge vil vere i ein annan situasjon i mange samanhengar. Eg vil be utanriksministeren, dersom det er mogleg, gi ei vurdering av kva det vil få å seie for Norges innverknad og moglegheitene til å fremje Norges interesser i tida som kjem, når ein no er ute av desse møteromma der ein var brakt inn i kraft av å vere formann i OSSE.