Valgerd Svarstad Haugland (Kristelig Folkeparti), 2001-02-28:
Det har i den seinare tida vore mykje merksemd om situasjonen i Utlendingsdirektoratet, ikkje minst i tida etter at denne interpellasjonen vart innlevert. Kritikken har primært gått på økonomistyringa og interne problem i etaten som har fått økonomiske konsekvensar. Dette har òg ført til at statsråden har varsla ein gjennomgang av UDI og forholda i etaten. Her skal ein m.a. sjå på rutinane for økonomistyringa, sjansen for effektivisering av sakshandsaminga og vurdering av ressursbehovet i direktoratet. Det er bra, men mitt engasjement er òg knytt til andre forhold, som korleis det enkelte menneske blir møtt av Utlendingsdirektoratet, lang tid for sakshandsaming, manglande informasjon og tilgjenge mv. Dette er primært Regjeringa sitt ansvar, men eg ynskjer med denne interpellasjonen å invitera statsråden til ein dialog med Stortinget om desse forholda. Noko av det fyrste som mange utlendingar møter når dei kjem til Noreg, er UDI. Anten det dreier seg om visum, arbeidsløyve eller asylsøknad, er UDI det organet som skal handsama saka. Dette fyrste møtet er difor svært viktig. Det er avgjerande at folk i ein slik situasjon blir møtte med eit ope sinn, respekt og tillit. Nokre har flykta frå ein svært vanskeleg livssituasjon for å søkja ly. Det er difor veldig viktig at asylsøkjarar ikkje møter eit system her hos oss som gir assosiasjonar til det systemet dei har flykta frå. Det å møta folk på en skikkeleg måte er difor ein av fleire viktige føresetnader for å legga grunnlaget for ei open sakshandsaming og for seinare integrering i det norske samfunnet. Dessverre viser det seg at mange som er i kontakt med Utlendingsdirektoratet, har negative erfaringar. Dette gjeld ikkje berre utlendingar, men òg nordmenn med ektefelle eller familie i eit anna land og folk som engasjerer seg i utlendingssaker. Det kan vera asylsøkjarane sine advokatar eller frivillige organisasjonar. Markeds- og mediainstituttet, MMI, har på oppdrag frå UDI gjennomført ei brukarundersøking blant søkjarar av asyl, familiegjenforeining og statsborgarskap samt advokatar som jobbar med slike saker. Ingen som har følgt med i debatten rundt UDI, vil bli overraska over konklusjonane. Kort oppsummert kan ein seia at det er vanskeleg å få tilgang til UDI, ein har lite tilfredsstillande informasjonsrutinar og lang sakshandsamingstid. Eg skal ta desse forholda suksessivt. Fyrst tilgangen: Det er ofte svært vanskeleg å koma i kontakt med sakshandsamarane i UDI. Informasjonen er i mange tilfelle svært avgrensa, og mange sit igjen med ei kjensle av å stange hovudet i ein byråkratisk vegg. Den uvissa dette skaper, er svært problematisk for mange å leva med, og det utan omsyn til om ein får opphald i Noreg eller ikkje. UDI har etter kvart fått rykte på seg for å vera ein etat som få ynskjer å bli kjent med. Vi – statsråden og eg – kan unngå det, men mange har ikkje noko val. For oss som er opptatt av å få etablert ein meir human asyl- og flyktningpolitikk, er dette svært urovekkande. Den lange sakshandsamingstida i UDI er etter kvart blitt allment kjent. For rettferda si skuld må det seiast at etaten har stått framfor ei formidabel utfordring med auken i talet på flyktningar og asylsøkjarar dei siste åra. Her har situasjonen på Balkan også spelt inn. Likevel er det vanskeleg for mange å forstå korleis ventetida kan bli så lang, både for visumsøknader, for kurante familiegjenforeiningssaker og for andre kurante utlendingssaker. Slike saker kan ta over eitt år! Det må vera mogleg å finna eit system der kurante saker blir avgjorde i rimeleg tid. Og det kan ikkje vera rett at t.d. to som er glade i kvarandre, ikkje kan gifta seg på årevis fordi UDI ikkje har kapasitet til å handsama søknaden deira. For ei tid tilbake skreiv Aftenposten om Kawso Dibba frå Gambia, som har budd i Noreg i 14 år. Familiegjenforeining med sonen på 15 månader skulle vera rein rutine i ei slik sak. I august 2000 fekk UDI vita at guten hadde malaria. For ei tid tilbake døydde han. No har UDI sagt seg lei for dette tilfellet, og det er bra. Men vi kan ikkje risikera at slikt skjer igjen. Vi kan ikkje ha ei sakshandsaming som går på livet laus! Utøving av skjøn er også vesentleg i handsaminga av utlendingssaker. Her vil det sjølvsagt alltid vera ulike vurderingar. Likevel er det påfallande at informasjonen frå offisielle kjelder som UDI nyttar, står i strid med den informasjonen som frivillige og humanitære organisasjonar og andre med god kjennskap til forholda i heimlandet gir. Det synest som om UDI ikkje tar omsyn til dette. Det vil sjølvsagt alltid vera ein del motstridande opplysningar i enkeltsaker, og det er ikkje alltid at det frivillige nettverket har rett i sine vurderingar. Det har eg òg erfart. Men det kan ikkje vera slik at UDI alltid har rett. Her saknar eg ei meir audmjuk haldning til dei som har landkompetanse og kulturkompetanse utanfor UDI sitt eige system. UDI bør lytta meir til desse. Det finst òg døme på at einskilde asylsøkjarar er kasta i fengsel og torturerte etter retur frå Noreg, trass i forsikringar om det motsette. Seinast 21. februar kunne vi lesa om ein 26 år gammal asylsøkjar frå Libanon. Han var mistenkt for å ha samarbeidd med den Israel-venlege hæren SLA. Han vart send heim igjen og er no sporlaust borte. Det finst andre, tilsvarande eksempel. Sentrumsregjeringa vedtok i 1998 ei oppmjuking av asylkriteria. Forfølging frå andre enn landet sine eigne styresmakter skulle gi grunnlag for asyl. Likeins skulle m.a. religiøs forfølging og forfølging på grunnlag av kjønn og seksuell legning vektleggast. Under regjeringa Bondevik vart det også gitt retningsliner om at kvinner som levde i eit mishandlingsforhold, skulle få asyl i Noreg sjølv om dei ikkje hadde budd her i tre år. I det siste har vi fått fleire døme som kan tyda på at denne meir mjuke lina ikkje blir følgd opp. Mellom anna Dagsavisen har i fleire oppslag sett søkjelyset på dette. Etter det dei kan bringa i erfaring, som dei seier, har ingen kvinner hittil fått asyl ut frå kjønnskriteriet, og berre ein einaste asylsøknad er innvilga på grunn av faren for religiøs forfølging, skriv avisa. No ser eg av svaret statsråden gav representanten Magnhild Meltveit Kleppa sist onsdag, at det er fleire som har fått asyl. Men likevel: Dei enkeltsakene som er omtalte i media, verkar ganske urimelege. Noreg har ei rekkje gonger blitt kritisert av UNHCR for vår strenge asylpraksis. Vi freista å retta på dette. Framleis er asylprosenten svært låg. Noreg innvilga i 1999 3 pst. av alle søknader om asyl – totalt 181 personar. I Danmark låg prosenten for innvilga asyl på 17. Dette fortel om ei særs streng utøving av skjønn med omsyn til innvilging av politisk asyl. Her er Noreg jamvel forplikta gjennom internasjonale konvensjonar. Slike eksempel kan tyda på at vi kanskje ikkje alltid oppfyller Flyktningkonvensjonen sine krav. Alt dette er alvorlege forhold som ein må undersøkja. Situasjonen i UDI totalt sett er ikkje tilfredsstillande, og den har tydeleg utvikla seg over tid. Situasjonen har blitt så alvorleg at det er grunnlag for ein gjennomgang og gransking av etaten. Eg ynskjer å nytta høvet til å gi honnør til statsråden for dei initiativa ho alt har tatt overfor UDI dei siste vekene. Så langt eg kan vurdera det som blir gjort, blir det utvist eit ekte engasjement for å retta på forholda. Førebelse tiltak for å gjera det enklare med familiegjenforeining, opphalds- og arbeidsløyve og ein varsla gjennomgang av utlendingslova er viktig for å betra situasjonen. Også regjeringa Bondevik var opptatt av dette og arbeidde for forbetringar, m.a. gjennom omfattande effektiviseringstiltak. Kristeleg Folkeparti ynskjer å støtta opp om det arbeidet statsråden har sett i gang. Eg er, i tillegg til det som alt er sett i gang, opptatt av nokre andre forhold i denne samanhengen: For det fyrste at dei endra rutinane for sakshandsaming for å få sakene fortare gjennom systemet ikkje berre skal gjelda nye saker, men også dei som allereie har vore i køen i altfor lang tid, og for det andre at gjennomgangen og granskingane av UDI også må omfatta korleis etaten møter klientane sine, og korleis dei handterer meir skjønnsmessige forhold i sakshandsaminga, knytt opp til vektlegging av ei human handsaming og sterke menneskelege omsyn ved vurdering av godkjenning av asyl. Eg vonar statsråden vil vera villig til å inkludera også desse tilhøva i den granskinga som skal utførast. Spørsmålet eg stiller meg, er om statsråden då gjer nok eller går langt nok i granskingsarbeidet. Ein gjennomgang er ikkje godt nok, her må det uavhengig gransking til, gjerne med deltaking frå ulike organisasjonar og politiske parti. Dersom granskinga viser at forholda er så alvorlege som alle medieoppslag og rapportar frå enkeltpersonar og organisasjonar syner, vil det vera trong for omfattande og radikale grep. Statsråden vil i så fall ha Kristeleg Folkeparti si fulle støtte til dette.