Helge André Njåstad (Fremskrittspartiet), 2014-06-18:
Fyrst vil eg takka komiteen for godt samarbeid om denne saka. Eg vil òg takka komitésekretæren for godt arbeid seint og tidleg med å sy saman dei merknadar og forslag som me har jobba med i ein hektisk fase. Dette er fyrste kommuneproposisjonen som blir behandla frå denne regjeringa. I tillegg til å vera den vanlege kommuneproposisjonen, inneheld han òg ein meldingsdel om kommunereforma. Me behandlar òg parallelt i dag Venstre sitt representantforslag. Komiteen har lagt ned eit godt arbeid i kommuneproposisjonen, og politiske forskjellar i saka er synleggjorde. Det er inngått kompromiss, og det er gledeleg at det òg er store og breie fleirtal bak mange av punkta innanfor kommunesektoren. Det er nettopp det som er det beste med lokalpolitikken – at ein klarar å stå saman om det ein er einige om, og at ein klarar å samarbeida. Så eg er veldig fornøgd med at det beste frå lokalpolitikken er teke inn i kommunalkomiteen gjennom arbeidet med kommuneproposisjonen. Det er brei einigheit om at kommunesektoren er grunnmuren i velferdssamfunnet vårt. Han er ein sterk arena for lokaldemokrati. Kommunane representerer nærleik, tilhøyring og moglegheit for innverknad for innbyggjarane. Kommunesektoren er stor. Den står for 18 pst. av inntektene i brutto nasjonalprodukt, og 15,5 pst. av timeverka som blir utførte i landet vårt, blir utførte i kommunesektoren. I tillegg er kommunesektoren viktig som tenesteprodusent for innbyggjarane. Mange av dei viktige behova innbyggjarane har, blir dekka av kommunane våre. Kommunane er òg ein viktig arbeidsplass. Som eg sa blir 15,5 pst. av timeverka utførte der, men heile 18 pst. av dei som har arbeid, jobbar i ein kommune for innbyggjarane i landet vårt. At det er ein viktig arbeidsplass understrekar me. Eg er glad for at kompetanse til dei som jobbar i kommunesektoren, er eit av områda der komiteen saman har funne fram til gode formuleringar. Heile komiteen bortsett frå Senterpartiet har m.a. ein felles merknad der ein seier at ei kompetansereform i kommunane skal gjennomførast. I denne kommuneproposisjonen blir det naturleg nok mest fokusert på kommunereforma. Det er jo historisk i dag når Stortinget – for fyrste gong på 50 år – seier at ein skal starta arbeidet med ei ny kommunereform 50 år etter den førre store i landet vårt. Eit breitt fleirtal i Stortinget – alle bortsett frå Senterpartiet og SV – har formuleringar om at me er positive til at alle kommunar hausten 2014 blir inviterte til å ta del i prosessar med sikte på å vurdera og avklara om det er aktuelt å slå seg saman med nabokommunar. Det er eit viktig signal for alle lokalpolitikarar å merkja seg. Me oppfordrar no til lokalt leiarskap og til at lokalpolitikarane står fram som lokale leiarar for å leia kommunane gjennom denne reforma. Det er ikkje for å gjera regjeringa og Stortinget fornøgde, men fordi innbyggjarane i norske kommunar fortener at kommunane vurderer sin eigen situasjon, om tenestene kan bli endå betre og om kommunane kan bli endå meir robuste for å møta dei nye oppgåvene me ønskjer å gje til kommunane. Det er grunnen til at lokalpolitikarane skal visa lokalt leiarskap, for det kan bli betre tenester av at ein samlar fagmiljø i staden for fagpersonar, og ein kan få betre planleggjing no når kommunikasjonen er vorten lettare enn for 50 år sidan. Eg vil spesielt oppfordra lokalpolitikarane til å merkja seg ekspertutvalet sine ti kriterium, og til at norske kommunar brukar dei for å vurdera om kommunen i framtida vil vera robust nok til å løysa oppgåvene for innbyggjarane. Derfor er signalet som Framstegspartiet, Høgre, Kristeleg Folkeparti, Venstre og Arbeidarpartiet i dag gjev om at prosessen skal starta, viktig å merkja seg, og eg er glad for at eit så breitt fleirtal er einig i oppstarten av arbeidet. Så er det riktig å opplysa at sjølv om mange er einige om mykje i komiteen, er me ikkje einige om alt, og det vil debatten sjølvsagt avklara i dag. Men eg synest det som komiteen har lagt fram, er eit godt utgangspunkt for vidare arbeid. Så er det viktig å understreka, som eit fleirtal seier i merknadane, at hovudregelen i denne prosessen er det lokale leiarskapet og frivilligheit. Eit unntak er nemnt av dei same partia. Det er at einskildkommunar i heilt spesielle situasjonar ikkje må kunna stansa endringar som er føremålstenlege ut frå regionale omsyn. Det er det unntaket som er nemnt, og det synest eg òg er eit godt utgangspunkt og unntak frå hovudregelen. Så det biletet som er teikna er i media, om tvang, truslar og press frå regjeringspartia er ikkje riktig. Det er òg ein samla komité som stiller seg bak at regjeringa må vurdera å gje reformstønad òg til kommunar med under 10 000 innbyggjarar, så 10 000 ikkje blir oppfatta som ein minimumsstørrelse for kommunar. No får fylkesmennene ei viktig i rolle i arbeidet, og eg håpar òg at KS regionalt og i fylka tek ei viktig rolle i å gjennomføra denne prosessen. Som eg sa i innleiinga behandlar me òg parallelt eit forslag frå Venstre om nytt, folkevalt regionnivå til erstatning for fylkeskommunane. Det er naturleg å behandla desse samtidig då dei går inn i kvarandre. Her er det ingen løyndom at regjeringspartia har eit primærstandpunkt om at Noreg kan klara seg med to forvaltningsnivå, og at fylkeskommunen, som har minst legitimitet i befolkninga, kan leggjast ned. Dette synet har dessverre ikkje fleirtal på Stortinget, og me har på den bakgrunnen inngått kompromiss med Venstre og Kristeleg Folkeparti, slik det er gjort greie for i begge sakene. For å fjerna uvissa om dette fremma me òg, på vegner av dei fire partia, eit forslag til debatten i dag som slår fast at regjeringa parallelt med kommunereforma òg må sjå på oppgåver til dette nivået eller færre fylkeskommunar, men på ein måte som ikkje forsinkar prosessen med primærkommunane. Me må òg bruka og samanstilla tidlegare utgreiingar i det vidare arbeidet. Så er det òg greitt å merkja seg at heile komiteen, minus Senterpartiet, i eigen merknad spesielt seier at hovudstadsområdet må sjåast særskilt på for å få ei heilskapleg areal- og transportplanleggjing. Der står det òg at eventuelle andre storbyområde kan få ei sånn vurdering. Eg har merka meg rapporten frå NHO og Akademikerne, som dei har bestilt. Der er det mange spennande forslag om å styrkja byregionane i Noreg som er verde å ta med seg vidare. Så går eg over til kommuneøkonomi og kommuneproposisjonen igjen. I fjor sa Arbeidarpartiet sin hovudtalsperson, Ingalill Olsen: «Det kommer til å bli en forskjell for norske kommuner dersom vi får et mørkeblått styre bestående av Høyre og Fremskrittspartiet.» Det fekk me, og det er jo spennande kva for forskjell kommunane vil merkja med eit styre med dei partia. Veksten som er foreslått, trur eg ikkje kommunane vil merkja forskjell på, for den er på same nivå som gjennomsnittet av dei åtte raud-grøne åra, så eg har problem med å sjå den store forskjellen på det økonomiske opplegget no og tidlegare. Trekkjer ein frå demografi og pensjon, er faktisk veksten i 2015 større enn i 2014 for norske kommunar. Kommuneøkonomi er viktig for å levera gode tenester til innbyggjarane. Me i Framstegspartiet er opptekne av god skule, barnehage, sjukeheimsplassar osv. For å lykkast med alt dette er me nøydde til å ha ein god kommuneøkonomi i botnen. Så er det slik at det aldri blir nok – me vil aldri sjå ein ordførar som seier at nå har han fått nok pengar, og han er fornøgd. Det vil alltid vera slik at lokalpolitikarar ønskjer meir. Det er ei ibuande kraft i lokalpolitikarane at dei vil gje meir til sine innbyggjarar, og at dei alltid har nye idear og ting som dei skulle ha løyst. Det vil alltid vera ein forskjell mellom det som er behovet ute i kommunane, og det som storting og regjering kan innfri. Ein stor forskjell mellom tidlegare og no er at me ikkje skal bidra til å laga unødig store forventningar til lokalpolitikarar herifrå, ved å seia at kommunane aldri har fått meir pengar, så no må dei kunne løysa alle sine utfordringar. Me skal vera ærlege og seia at det å vera kommunepolitikar og lokalpolitikar betyr at ein må prioritera, ein må gjera val, og ein må ha fokus på effektiv drift. Så skal ikkje me forventa herifrå at absolutt alt skal løysast, og dermed gjera jobben vanskelegare for dei som er lokalpolitikarar. På grunn av at me har eit robust opplegg for kommunesektoren til neste år og ambisjonar om å ha ein god kommuneøkonomi, har me ingen problem med å støtta punkt to i innstillinga, som seier at kommunane gjennom dei årlege budsjetta skal få ein vekst i inntekter, som set kommunane i stand til å byggja ut og styrkja kvaliteten i skule og andre velferdstenester, og i tillegg fullt ut dekkja demografi- og pensjonskostnader. Det gjer me i 2015, og det har me ambisjonar om å gjera vidare – sjølvsagt ut frå den totale økonomien til landet vårt. Eg vil òg leggja til at når me seier at ein skal dekkja pensjonskostnadene, er ikkje det at me skal dekkja krone for krone, men me skal, gjennom deflasjon og same praksis som har vore, sørgja for at kommunane er i stand til å dekkja pensjonsutgiftene sine sjølve. For 2015 er det spesielt eitt område som gler oss i Framstegspartiet: at vekstkommunane får ei stor auking. Vekstkommunane har fram til i dag fått litt i overkant av 60 mill. kr på deling, som er veldig lite. Samanlikna med dei små kommunane, som har nesten 1 mrd. kr, er vekstkommunetilskotet veldig lite i dag. No blir det auka til nærmare 400 mill. kr. Komiteen anbefaler at regjeringa ser på ytterlegare auking fram mot statsbudsjettet, slik at endå fleire kommunar kan koma med i vekstkommunetilskotet – ut frå at dei kommunane som har vekst, opplever at dei har store investeringsbehov og behov for å investera i skule og barnehage i starten, og dei treng meir midlar til å dekkja dei rente- og avdragsforpliktingane som dei får. Selskapsskatten er eit anna område som har vore viktig for oss. Me registrerer at regjeringa antydar at dei skal jobba vidare med modellar for å tilbakeføra selskapsskatten til kommunane, og me ser fram til at det kan vera eit tema i 2016. Regjeringa varslar at dei i 2017 ønskjer å leggja fram oppdaterte kostnadsnøklar og nytt inntektssystem for kommunane. Me ser òg fram til å få ei hyppig endring av nøklane av inntektssystemet, slik at det ikkje går lang tid mellom kvar endring, som skapar store utfordringar som me ser i dag når me har fylkeskommunanes nøklar på bordet, der ein har unnlate å gjera den endringa hyppig, og då blir effekten stor. I denne behandlinga har òg Kristeleg Folkeparti og Venstre fått sine gjennomslag. Me er glade for at me har samarbeidd godt med dei. Dei vil heilt sikkert sjølve gjera greie for sine sigrar, som øyremerking av leirskule og refusjonsordning for einslege mindreårige asylsøkjarar, som er nokre eksempel på gjennomslag som dei har fått. Til slutt litt om fylkeskommunane og inntektssystemet til fylkeskommunane: Der har me no for fyrste gong på veldig mange år gjennomført den oppdateringa av kostnadsnøklane som har vore varsla veldig lenge, og som det har vore veldig godt kjent at skulle skje. Mitt inntrykk er at fylkeskommunane har vore veldig godt kjente med at dette skulle skje, og dei har òg vore veldig godt kjente med korleis det ville koma ut for den enkelte fylkeskommunen. Eg trur ikkje det er særleg store overraskingar ute og går når det gjeld korleis den framlegginga vart. Det er òg greitt å merkja seg at det er ein samla komité som seier: «Behovet for eit nytt system er difor på plass for å utjamne reelle og objektive kostnadsforskjellar mellom fylkeskommunane.» Det er altså ein samla komité som seier at det må på plass. Ansgar Gabrielsen har ein gong sagt at når ein gjer endringar som går i null, får ein 90 pst. kjeft frå dei som tapar, og så får ein 10 pst. skryt av dei som vinn. Eg kjenner meg igjen i den beskrivinga, med tanke på endringar i fylkeskommunen. Me har fått 90 pst. kjeft, og så har dei som har kome godt ut, gitt oss 10 pst. skryt – sjølv om alt har gått i null. Då kan ein stilla seg spørsmålet: Er det riktig å gjera det, når me får 90 pst. kjeft? Det er det. Det er riktig å retta opp i den urettferda som har vore. Eit godt eksempel er at Sogn og Fjordane har fått 431 mill. kr for å drive båt og ferje, og dei har brukt 234 mill. kr, mens Rogaland har fått 167 mill. kr, men har brukt 323 mill. kr på same oppgåva. Me kunne fortsett med same system, men det ville ikkje vore rettferdig overfor dei fylkeskommunane som har fått for lite før, at me skulle fortsetja å gje dei for lite vidare. Derfor er det riktig og viktig å gjera det for å retta ut reelle kostnadsforskjellar som er mellom fylkeskommunane. I dømet med Rogaland set me dei i stand til no å gjennomføra og byggja opp kollektivtransporttilbodet sitt, som er viktig. Derfor er det riktig at dette ikkje har vorte liggande i departementet, der det har vorte liggande altfor lenge, og ein ikkje har vågt å fremja forslaget tidlegare. Utfordringane går ikkje over av seg sjølv ved å skyva på dei. Sidan omfordelingane på grunn av at dette har vorte liggande altfor lenge, er store, har me samla oss om å seia at endringane skal takast over fem år for å få ei mjukare landing for endringane. Det er eit kompromiss slik at dei som har fått for lite før, som no skal få meir, gradvis får auka sine inntekter, og for dei som får redusert sin del av kaka, skjer det òg gradvis. I tillegg foreslår regjeringa å laga ei tapskompensasjonsordning. Den styrkjer komiteen med 30 mill. kr. Me skal vera veldig forsiktige med å gå tungt inn i nøklane frå politisk side. Det har vore tradisjon for å halda seg unna å gå inn i nøklane, men me merkjer oss at ferje og båt er kriterium regjeringa jobbar vidare med fram mot statsbudsjettet. Heilt til slutt er me glade for at dei fire ikkje-sosialistiske partia gjennom denne behandlinga har funne fram formuleringar om at ein skal ha ferjeavløysing òg på fylkesvegnettet. Det har ein ikkje hatt tidlegare, så det er ein ny politikk som blir innført, etter modell frå riksvegferjene. Her får regjeringa i oppdrag å finna ein modell for korleis ein kan innføra ferjeavløysing, og korleis det kan koplast saman med inntektssystemet på eigna måte. Eg tek opp våre forslag.