Heidi Grande Røys (Sosialistisk Venstreparti), 2006-10-18:
Interpellanten spør om statsråden har tenkt å følgje rådet frå staten sitt eige fagorgan for seniorpolitikk. Som han sjølv skjønte at han var inne på, kunne vi ha gjort debatten kort. Eg kunne sagt ja – og så kunne eg ha gått og sett meg. Men eg synest sjølvsagt det er interessant å reflektere rundt desse problemstillingane og ein del av dei utfordringane som interpellanten var inne på. Dette er ei viktig problemstilling, og dette har Regjeringa jobba mykje med i det året vi har sete. Vi fokuserer sjølvsagt på å stimulere arbeidstakarane til å stå lenger i arbeid, og stimulere leiarane til å leggje til rette for at arbeidstakarane kan stå i arbeid. Det er altså slik at ei rekkje statlege verksemder betaler ein årleg premie for opptente pensjonsrettar i Statens Pensjonskasse. Dette gjeld i hovudsak dei fristilte verksemdene, men òg nokre etatar, f.eks. skuleverket. Dei fleste verksemdene har pensjonspremiar som vert følgde opp på såkalla oppsummert nivå. For eksempel har alle grunnskular lik premie. Så har vi konkurranseutsett verksemd, som f.eks. NSB, Statkraft og institutt som driv forsking, som har ei forsikringsteknisk oppfølging på verksemdnivå. Og så har vi, som representanten Foss òg var inne på, verksemder med til saman 81 000 tilsette i sentralforvaltninga som ikkje betaler premie. Dei årlege utbetalingane til pensjon knytt til desse verksemdene er på om lag 5,3 milliardar kr årleg, og dei blir dekte gjennom eit samla tilskot, eller overslagsløyving, over kap. 1542 i statsbudsjettet. Utgiftene er ei følgje av eit regelverk som gjeld for sentralforvaltninga, og kostnadene til pensjon er difor ikkje noko som dei lokale arbeidsgivarane fokuserer på. Mange er heller ikkje bevisste på kva kostnadene utgjer for deira verksemd. Det er etter mi meining viktig å synleggjere kva kostnadene til pensjon utgjer, òg om staten ikkje betaler premie til seg sjølv. Det er viktig at ein slik kunnskap vert nytta når ein skal fastsetje regelverk, og når ein skal utarbeide styringsverkemiddel i forvaltninga. Styringsverkemidla må innrettast slik at ein tek omsyn både til dei rettane som arbeidstakarane har, til eit inkluderande arbeidsliv og til samfunnsøkonomien. Så lat meg berre gjere det heilt klårt: Utgiftene til pensjon i sentralforvaltninga skal gjerast meir synlege. Dei store kulla med statstilsette som når AFP-alderen dei neste åra, gjer det heilt nødvendig at staten som arbeidsgivar tek eit samla omsyn. Målsetjinga er å gi statlege verksemder føresetnad for og stimulans til å gjere eit val som òg er basert på økonomiske konsekvensar. Det er viktig å få klårt fram at intern premiebetaling for framtidige pensjonsforpliktingar likevel berre er ein av metodane som kan nyttast for å gi betre incitament til lokale arbeidsgivarar. Og så må vi ha best mogleg kunnskap om korleis ordningane er i dag, og verknadene av dei. Det er ulike måtar å synleggjere pensjonskostnader på. Eg har sett ned eit utval som jobbar med den utfordringa vi fekk frå staten sitt råd for seniorpolitikk, og dei kjem til å gi meg ei tilråding når det nærmar seg jul i år. Når det arbeidet er ferdig, veit vi meir om skilnadene i bruken av pensjon som personalpolitisk verkemiddel i premiebetalande og ikkje premiebetalande verksemder. Der er det ein forskjell. Så vil vi få vite meir om ein gjennomgang av ulike økonomiske verkemiddel som alternativt kan gi betre incitament for desse verksemdene til rasjonell bruk av pensjon som personalpolitisk verkemiddel. Då kan vi, som interpellanten var inne på, synleggjere pensjonskostnader i rekneskapa for analyse- og planleggingsformål. Vi kan innføre forsikringsteknisk utrekna premiebetaling for alle statlege verksemder, som sjølve interpellasjonen går ut på. Vi kan ha andre former for internprising som styringsmekanisme. Og vi kan ha endringar i regelverket for å oppnå det same. Det er klårt at å innføre forsikringsteknisk utrekna premiebetaling for alle statlege bedrifter betyr ei stor omlegging av budsjettrutinane i Statens Pensjonskasse. Dei vil få meir administrativt arbeid, og vi er nøydde til å vurdere òg den sida av spørsmålet. Vi har merka oss at ein god del kommunar har gode erfaringar med eigenfinansiering av tidlegpensjonsordningar, òg AFP. I desse kommunane er både kommuneleiinga og dei tilsette veldig godt nøgde med t.d. den måten ein har synleggjort AFP-kostnadene på. Dette er erfaringar vi tek med oss i det arbeidet vi er i gang med. Så er det, som interpellanten òg er inne på, andre måtar å stimulere eldre arbeidstakarar til å stå i arbeid på. I årlege undersøkingar som Senter for Seniorpolitikk har gjort med hjelp frå MMI, vert det nettopp avdekt at eldre vert diskriminerte både i ulike statlege verksemder og i private. Vi ser diskriminering i form av skilnad i løn. Vi ser det i form av at eldre arbeidstakarar vert fråtekne arbeidsoppgåver eller ikkje får nye, spennande arbeidsoppgåver. Vi ser det i form av skilnad i å få delta på kurs, osv. Det er klårt at det er ei diskriminering vi ikkje kan finne oss i. Og som representanten Foss var inne på, det er meir ei forventning om at ein skal gå av, enn ei forventning og eit ynske om at ein skal fortsetje. Det er fleire måtar å hindre slik diskriminering på. Det enklaste, og det som er minst kostnadskrevjande, er å fortelje folk at vi ynskjer at du skal fortsetje, at leiinga ser deg, ser at det er bruk for deg, gir deg oppgåver, fyller på med kompetanse og seier: Vi har bruk for deg, denne bedrifta har bruk for deg. Korleis kan vi leggje til rette for at du skal bli? Det er den absolutt enklaste og billegaste måten å gjere det på. Så viste ei undersøking frå SSB i vår at så mange som seks av ti i alderen 50–61 år kunne tenkje seg eller hadde planlagt å gå av før dei fylte 67 år. Så fekk dei eit oppfølgingsspørsmål om kva faktorar som ville påverke den avgjerda, og som ville føre til at ein likevel valde å stå i arbeid. Då svara veldig mange: kortare arbeidstid, meir fleksibel arbeidstid. Og dei svara ikkje minst: at sjefen ser meg, at nokon ser meg, og at eg er ynskt å stå i arbeid. Det er nettopp det vi understrekar. Når eg møter dei statlege toppleiarane på toppleiarkonferansen og snakkar om statens personalpolitikk, er det dette eg understrekar. Korleis skal du som leiar leie di statlege verksemd slik at du brukar folk gjennom heile yrkeslivet? Korleis fyller du på med kompetanse slik at arbeidstakaren har rett kompetanse til riktig tid? Korleis syter du for at òg dei eldre arbeidstakarane får dei riktige og viktige oppgåvene? Dette er viktige tiltak generelt i personalarbeidet. Det var òg interpellanten inne på. No kjem vi kanskje til det vi er litt ueinige om, vil eg tru, verkemidla: I budsjettet for i år løyvde Regjeringa 20 mill. kr til forsøk med kortare arbeidstid i statleg sektor. Forsøket går rett og slett ut på å undersøkje om kortare arbeidstid er ein faktor som påverkar pensjoneringstidspunktet for seniorane i arbeidslivet. Både dei langsiktige utfordringane i norsk økonomi, som òg representanten Foss var inne på, og arbeidet med seniorpolitikken spesielt tilseier at det vil vere interessant å gjere ein slik type forsøk i staten, for å sjå korleis redusert arbeidstid påverkar pensjoneringstidspunktet. Gjennomført på ein god måte vil forsøket gi viktig kunnskap om arbeidstid og pensjoneringsåtferd i staten, ein sektor som har mange seniorar. Så er sjølvsagt staten forskjelleg frå andre sektorar; både utdanningsnivå og arbeidsvilkår vil vere annleis. Det er dermed ikkje sagt at ein automatisk kan overføre kunnskap som vi skaffar oss, men vi trur likevel at det vil vere av stor interesse å skaffe oss den kunnskapen. I tariffoppgjeret i år hadde vi òg eigne forhandlingar om seniorpolitikk, som enda med at ein kollektivt fekk to dagar ekstra fri frå fylte 62 år og fem dagar fri frå fylte 65, med moglegheit til individuelt og lokalt å forhandle seg opp til 12 ekstra fridagar, slik det låg i den førre tariffavtalen. Så legg vi òg vekt på å styrkje kompetansen. Som eit ledd i IA-arbeidet, men òg som oppfølging av tariffoppgjeret, har vi sett av pengar til oppfølging av kompetansetiltak, m.a. for å styrkje seniorpolitikken. Som sjølvsagt òg representanten Foss veit, legg vi fram ei pensjonsmelding i løpet av hausten som ei oppfølging av stortingsvedtaket i fjor. Stortingsvedtaket i fjor understreka veldig sterkt at det må vere ein sterkare samanheng mellom å stå i arbeid og å kome betre ut i forhold til pensjon. Det kjem Regjeringa tilbake til når ho legg fram si stortingsmelding om pensjon seinare i haust.