Magnhild Meltveit Kleppa (Senterpartiet), 1999-04-20:
Talet på uførepensjonistar har auka sterkt dei seinare åra. Det er eit ekstra tankekors at dette har skjedd i ei tid då forholda på arbeidsmarknaden har vore gode, med sterk auke i sysselsetjinga og redusert arbeidsløyse. Vi har i dag over 255 000 uførepensjonistar. Ved inngangen til 1999 var det 11 600 fleire uførepensjonistar enn eitt år tidlegare. Nytilgangen til uførepensjonsordninga er no høgare enn på starten av 1990-talet. Dette gir grunn til bekymring. Utviklinga på arbeidsmarknaden og endringar i aldersstrukturen i befolkninga kan tilseia ein fare for at auken kan koma til å halda fram. Vi har ikkje råd til å skyva arbeidsføre personar ut av arbeidslivet, verken menneskeleg eller samfunnsøkonomisk. Dersom veksten i nytilgangen til uførepensjonen held fram, vil dette på sikt kunna medverka til å svekkja det økonomiske grunnlaget for dei offentlege, sosiale tryggleiks- og velferdsordningane, og forsterka utviklinga i retning av stadig fleire pensjonistar pr. yrkesaktiv. For å førebyggja sosiale problem og aukande ulikskap i befolkninga er det nødvendig å setja inn tiltak for å motverka aukande sjukefråvær og utstøyting frå arbeidslivet. Det finst ikkje enkle, kjappe grep. Vi treng ein samla analyse og ei grundig drøfting av årsaker og moglege tiltak som kan stansa eller aller helst snu ei slik utvikling. Det er ei stor utfordring å halda oppe høg yrkesdeltaking både av omsyn til den enkelte, av omsyn til næringslivet og òg av omsyn til eit handlingsrom i den offentlege budsjettpolitikken. Det har vore ein auke i nytilgangen til uførepensjon i alle aldersgrupper, med unntak av dei over 62 år, der det har vore ein nedgang. Dette har samanheng med at fleire går over på AFP. Nytilgangen har vore størst i aldersgruppa 50-54 år, og større for kvinner enn for menn. Blant kvinner har tilgangen vore størst i aldersgruppa 45-49 år, med 28 pst. auke frå 1998 til 1999. Når det gjeld unge under 30 år, er det ikkje registrert nokon auke dei siste par åra. Frå 1996 til 1997 var det ein auke på 15 pst. i talet på uførepensjonistar under 30 år. Muskel- og skjelettlidingar og psykiske lidingar er dei største diagnosegruppene. Talet på nye uførepensjonistar med muskel- og skjelettsjukdomar har vore relativt konstant, men det har vore ein viss auke når det gjeld psykiske lidingar. Rikstrygdeverket legg til grunn at ein tredjedel av auken i nytilgangen til uførepensjon er eit resultat av endringar i alderssamansetjinga i befolkninga. Dei peikar òg på at om lag ein femtedel av auken det siste året skuldast kortare saksbehandlingstid. Talet på ubehandla krav vart redusert med 3 000 i 1998. Endringane i reglane for rehabiliteringspengar har òg medverka til ein auke i talet på uførepensjonistar. Frå juli 1993 vart stønadstida for rehabiliteringspengar avgrensa til eit år som hovudregel, men med moglegheit for forlenging i visse tilfelle. At talet på nye uførepensjonistar aukar i tider når forholda på arbeidsmarknaden er gode, er eit paradoks. Det er vanskeleg å sjå samanhengen mellom situasjonen på arbeidsmarknaden og utviklinga i talet på uførepensjonistar. Det er grunn til å tru at fleire med helseproblem er i arbeid når forholda på arbeidsmarknaden er gode. Tal frå Rikstrygdeverket viser ein auke i personar med gjentekne sjukefråvær dei seinare åra. Dersom vi vil at det skal vera plass i arbeidslivet til personar som ikkje fungerer 100 pst. til kvar tid, må vi akseptera eit relativt høgt sjukefråvær blant enkelte grupper. På sikt må vi òg kunna rekna med at ein del av dei går over på uførepensjon. Forskjellar i levekår kjem klårt til uttrykk mellom dei som har arbeid, og dei som har lita eller inga tilknyting til arbeidslivet. I stortingsmeldinga om utjamning i levekår som vil bli lagd fram for Stortinget om kort tid, vil Regjeringa gje ei grundig kartlegging av ulikskap m.a. som fylgje av ulik tilknyting til arbeidslivet. Mange av dei som i dag er ute av arbeidslivet for kortare eller lengre periodar på grunn av helseproblem, vil truleg kunna ha delteke i arbeidslivet dersom forholda blir lagde til rette i form av meir fleksible løysingar. I utjamningsmeldinga vil Regjeringa varsla tiltak som kan føra til auka arbeidstilknyting, ei mjukare arbeidslinje. Regjeringa har sett i verk fleire tiltak på helse- og sosialsida for å førebyggja varig uførleik. Opptrappingsplanen innanfor psykiatrien og oppfylginga av handlingsplanen for redusert bruk av rusmiddel er begge eksempel på tiltak overfor grupper som treng ei tett oppfylging for å koma tilbake i arbeid. Tiltak for å få sjukmelde tilbake i arbeid er viktig for å førebyggja uførepensjonering. Her har arbeidsgjevarane eit ansvar. Mange arbeidsgjevarar har gode erfaringar med sjukefråværsarbeid. For at fleire skal få kjennskap til dei gode eksempla, er det nyleg oppretta ein idébank i arbeidslivet. Dette er eit samarbeidsprosjekt med partane i arbeidslivet og offentlege styresmakter som skal går over fire år. Trygdeetaten har ansvar for å fylgja opp sjukmelde. Dess lenger ein person går sjukmeld, dess større er sjansen for at vedkomande skal falla ut av arbeidslivet for godt. I budsjettet for 1999 vart det sett av midlar til styrking av trygdeetaten sitt arbeid med oppfylging av sjukmelde og til kjøp av behandlingskapasitet i helsevesenet. Føresetnaden for ei vellukka sjukefråværsoppfylging er ofte eit tett samarbeid mellom ulike etatar og instansar. Ein må hindra at sjuke personar blir sende mellom etatane. I rehabiliteringsmeldinga har Regjeringa lagt opp til at kommunane skal ha ei koordinerande rolle. Det er ein føresetnad at planlegging og iverksetjing av tiltak skjer i nært samarbeid med den enkelte brukar. Regjeringa har òg tatt initiativ til forsøk med brukarkontor som skal ha som oppgåve å samordna tiltak og tenester til personar som treng hjelp frå fleire etatar. Det er viktig å avklåra så tidleg som mogleg om det er behov for andre tiltak enn vanleg medisinsk behandling for at den sjukmelde skal koma tilbake i arbeid. Trygdekontoret har m.a. høve til å be arbeidsgjevaren gjera greie for moglege tiltak på arbeidsplassen til den sjukmelde. Ordninga med aktiv sjukmelding har ført til at sjukmelde i større grad kan oppretthalda kontakten med arbeidsplassen. Arbeidsgjevar har òg plikt til å førebyggja helseproblem og hindra utstøyting gjennom systematisk helse-, miljø- og sikringsarbeid. Om det er behov for yrkesretta attføring, skal arbeidskontoret overta ansvaret. I 1998 var det i gjennomsnitt registrert 53 000 yrkeshemma i arbeidsmarknadsetaten. Om lag 40 000 av desse var til kvar tid på ei eller anna form for aktive tiltak. Talet på registrerte yrkeshemma har vore stabilt dei siste åra. Talet på dei som blir tilbakeførte til trygdeetaten med sikte på uførepensjon, har vore stabil på mellom 12 og 14 pst., mens det har vore ein auke i den delen som blir formidla til arbeid. I Handlingsplanen for funksjonshemmede har Regjeringa skissert fleire tiltak for å redusera uføretilgangen blant funksjonshemma og leggja til rette for auka yrkesdeltaking. For ein del har ordninga med funksjonsassistentar vist seg å vera eit bra tiltak. Dette er forsøk som no vil bli evaluerte med tanke på ei eventuell varig ordning. Det er ikkje grunn til å tru at den sterke veksten i talet på mottakarar av sjukdomsrelaterte trygdeytingar dei siste åra skuldast at befolkninga generelt er blitt meir sjuk. Som interpellanten peikar på, kan krav til omstilling, auka tempo og meir stress i arbeidslivet ha medverka til å pressa arbeidstakarar med helseproblem ut av arbeidslivet. For å få meir kunnskap om dette har Regjeringa sett ned eit utval med representantar frå partane i arbeidslivet som skal laga ein analyse av hovudutfordringane i morgondagens arbeidsliv, der siktemålet er å drøfta behovet for ein fleksibilitet som kan ivareta både verksemdene og arbeidstakarane sine behov. Eg ser at tida går. Eg håpar at eg i eit av mine seinare innlegg får høve til å fokusera noko nærare på dei eldre som gruppe, og den utstøytinga som mange der kan oppleva. La meg til slutt på nytt understreka at det er behovet for meir kunnskap om årsaker til endringar i uføretilgangen for å kunna setja inn dei rette tiltaka som er bakgrunnen for at Regjeringa no har sett ned eit utval som skal greia ut årsakene til veksten i sjukefråværet og nytilgangen til uførepensjonen. Det sjal vidare kartleggja den sosiale og samfunnsøkonomiske rolla som folketrygda sine stønadsordningar har ved sjukdom og uførleik, gjera ei vurdering av dei tiltaka som er iverksette, og vurdera ytterlegare tiltak for å få ned talet på stønadsmottakarar.