Sigvald Oppebøen Hansen (Arbeiderpartiet), 1999-10-06:
St.meld. nr. 32 for 1998-99, Videregående opplæring, og evalueringa rundt denne er på mange måtar ei oppsummering av dei fire første åra med Reform 94. I denne evalueringsprosessen har fleire forskingsmiljø og ei eiga oppfølgingsgruppe medverka med råd og vurderingar. Komiteen si innstilling er prega av stor konsensus omkring dei fleste hovudpunkta. Eg er glad for at det har vore mogleg å få til eit godt tverrpolitisk samarbeid i denne innstillinga – ikkje minst med SV og sentrumspartia. Det gjer arbeidet som saksordførar og ikkje minst arbeidet med å forbetre vidaregåande opplæring lettare. På bakgrunn av evalueringsrapportane, Regjeringa si stortingsmelding og komiteen si innstilling kan ein i all hovudsak slå fast at Reform 94 har vore og er ein suksess. Det tyder ikkje dermed at det ikkje er behov for å gjere justeringar. Me må ikkje gløyme at det før reforma blei innført var store og grunnleggande problem innafor vidaregåande opplæring, med låg gjennomstrøyming og dårlege påbyggingsmoglegheiter. Vidare var det nesten uråd for unge å få lærlingkontrakt. Tilbodsstrukturen var både uoversiktleg og svært spesialisert, og det var lange køar av søkjarar til vidaregåande opplæring. Dette var m.a. nokre av dei hovudutfordringane ein stod overfor, og for å bøte på desse problema blei Reform 94 iverksett. Evalueringa viser, som eg sa, at det har vore ei positiv utvikling på dei fleste områda. Målet har vore ei betre gjennomstrøyming og at fleire fullfører utdanningsløpet, og dette har blitt mykje betre. Ein kan òg konstatere at det nå er mindre omval og vandring på tvers i systemet. Målet har vore å auke rekrutteringa til yrkesfaga og at fleire unge skulle få lærlingplass. Dette har òg blitt vesentleg betre, og me har fått ei kraftig forbetring i læreboksituasjonen. Det som nå blir viktig, er å gripe tak i dei store utfordringane me ser, både nå og inn i framtida. Det skjer store teknologiske samfunnsendringar kvar einaste dag. Utdanning og opplæring blir lagt meir vekt på, både nasjonalt og internasjonalt. Vidare ser me ei større vektlegging av kva utdanninga har å seie for den økonomiske utviklinga og samfunnets behov for stadig kompetansefornying i forhold til dei raske og store omstruktureringane og teknologiske endringane me ser i kvardagen. Derfor treng me ei heilskapande tenking i vidaregåande opplæring med vekt på nyskaping, entreprenørskap og prosjektarbeid. Regjeringa skal ha ros for sin handlingsplan for entreprenørskap, «Entreprenørskap på timeplanen», som er eit viktig bidrag for å fremme entreprenørskap hos barn og unge. Men her er det viktig å la elevane delta aktivt både i planlegging og gjennomføring. Slik eg tolkar stortingsmeldinga, ønskjer departementet å sette ned ambisjonsnivået når det gjeld elevane si involvering i dette arbeidet. Det er etter Arbeidarpartiet si meining heilt uakseptabelt. Me er alle einige om at vidaregåande opplæring skal tilpassast den enkelte elev og lærling sine føresetnader og behov, samtidig som den skal kome samfunnets og arbeidslivets kompetansebehov til møtes. I hovudsak fungerer rettsføresegnene bra, men det er behov for enkelte justeringar for å auke fleksibiliteten på dette området. Når det gjeld grunnkursstrukturen, får me nå to nye grunnkurs: media/kommunikasjon og merkantile fag. Regjeringa legg opp til at desse nye grunnkursa i utgangspunktet skal danne grunnlag for yrkesretta utdanningsvegar. Dette er komiteen einig i, men det må òg vere mogleg å ha utdanningsløp retta inn mot studieførebuing innan media og kommunikasjon. Når det gjeld merkantile fag, bør ein vurdere å endre namnet til noko meir forståeleg. Med dei to nye grunnkursa vil det i alt bli 15 grunnkurs i strukturen. Det er etter vår meining ikkje ønskeleg med så mange grunnkurs i strukturen av omsyn til reforma sin intensjon om breie og desentraliserte grunnkurs. Det er heller ikkje ønskeleg med for mange VK I-kurs. I og med at det har blitt etablert langt fleire VK I-kurs enn det som var føresett, har det ført med seg aukande rekrutteringsproblem i enkelte fag og eit aukande behov for kryssløp, slik at komiteen ser fram til det arbeidet som må gjerast på dette området, og med grunnkursstrukturen, i eit nært samarbeid med partane i arbeidslivet. Ein kan slå fast at hovudmodellen for fagopplæring i arbeidslivet i hovudsak fungerer bra. Men det er behov for å ta i bruk dei moglegheitene for fleksibilitet som ligg innafor dagens system, samtidig som det òg er nødvendig å prøve ut nye fleksible og tilpassa løysingar. Komiteen deler langt på veg alle dei synspunkta som har kome fram når det gjeld såkalla teoripress i vidaregåande opplæring. Her blir nettopp utfordringa å arbeide med å yrkesrette teorien på yrkesfag utan å redusere innslaget av felles allmenne fag. Teoridelen må sjåast i samanheng med den praktiske opplæringa i verkstaden, på kjøkkenet eller i systova. Derfor må ein legge om undervisninga til meir aktive læremåtar, t.d. prosjektarbeid. Eit anna viktig poeng er at undervisninga på ein betre måte enn i dag må bli tilpassa den enkelte elev sine føresetnader og behov. Det gjeld elevar på allmennfag så vel som på yrkesfag. For enkelte elevar må ein utnytte den fleksibiliteten som ligg i systemet, til å veksle mellom opplæring i skule og opplæring i bedrift, og for enkelte må det òg vere mogleg å ta heile opplæringa i bedrift. I samband med innføringa av Reform 94 var det ei stor utfordring å skaffe til vegar nok lærlingplassar. Denne utfordringa har dei fleste klart bra. Men det er viktig å understreke at dette arbeidet har blitt gjort i ei tid med oppgang i arbeidslivet. Utfordringa blir størst og vanskelegast i såkalla dårlege tider. På denne bakgrunnen meiner eit fleirtal at det må utarbeidast ein plan i samarbeid med partane i arbeidslivet for å sikre tilgang på lærlingplassar i tider med strammare økonomi i næringa. Dette er òg ikkje minst viktig dersom ein reelt meiner noko med at full fagopplæring i skule, altså VK II, berre skal vere ei naudløysing. Dagens arbeidsmarknad har stort behov for kvalifisert arbeidskraft, og reforma har sikra god tilgang på fagarbeidarar. Det er av interesse at ei undersøking i Oslo og Akershus viser at 80 pst. av bedriftene i tillegg ønskjer arbeidskraft som ikkje har fag- eller sveinebrev. Komiteen sitt fleirtal gjer framlegg om at det må bli utarbeidd eit kompetansebevis som dokumenterer kva den enkelte kan, og som seinare kan gje grunnlag for ei påbyggingsutdanning mot fagbrev. Slik sett blir det viktig å la denne gruppa unge få ein rett til læreplass med såkalla delkompetanse som mål. Når det gjeld vaksne søkjarar til vidaregåande utdanning, er det eit framsteg at dei vaksne nå får ein rett til å fullføre innafor same studieretning når dei først er tatt inn på grunnkurs eller VK I. Eg er kjend med at dei fleste fylkeskommunar praktiserer dette i dag. Derfor er eg redd for at dette blir litt for passivt i høve til vaksne søkjarar. Hovudproblemet er at denne gruppa i svært liten grad får eit tilbod på grunnkurs eller VK I, sjølv om det heiter seg i dagens omfangsforskrift at fylka òg skal dimensjonere for inntak av vaksne søkjarar. Omfangsforskrifta blir for svak på dette området. Kapasiteten i dei enkelte fylka viser òg at denne forskrifta har liten innverknad i og med at dei har ein kapasitet som ligg godt under 375 pst. av eit årskull i sitt tilbod i dag. I ei tid med svak kommuneøkonomi har tilbodet til vaksne blitt ein salderingspost så lenge dei ikkje har ein rett på lik linje med unge mellom 16 og 19 år. Det kan eg på mange måtar forstå. Det skuleslaget som er mest utsett, er tilbodet på teknisk fagskule. Det skal me diskutere seinare i denne månaden, så eg skal ikkje seie meir om dette nå. Arbeidarpartiet meiner at rettighetsomgrepet må utvidast til òg å gjelde alle som ikkje har fått vidaregåande opplæring frå før, og eg har registrert med glede at Regjeringa i budsjettdokumentet signaliserer positiv vilje til dette, men slik det ser ut, dessverre utan ny økonomi. Komiteen sitt fleirtal peiker på at yrkes- og studierettleiing har ei viktig rolle i den vidaregåande opplæringa. På denne bakgrunn meiner eit fleirtal at det må settast i gang prøveprosjekt med å skilje rådgjevingsfunksjonen i ein sosialpedagogisk del og ein utdannings- og rettleiingsdel. Vidare må det bli ei styrking av sjølve rettleiingstenesta. Dette er viktige tiltak som bør kome i gang allereie frå neste haust i enkelte fylkeskommunar. Bakgrunnen for dette er at me nå ser at enkelte yrke manglar totalt rekruttering, mens det på andre område er ei opphoping av søkjarar. Dessutan såg me altså ved det siste inntaket ein svak tendens til ei større søking mot allmennfag att. Derfor er det så viktig å kome tidleg inn, slik at dei unge kan få hjelp til bevisste og gjennomtenkte yrkes- og studieval. Eg skal heilt til slutt ta opp forslaga nr. 1-5, frå Arbeidarpartiet og SV, og forslag nr. 6, frå Arbeidarpartiet.