Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2015-05-26:
At kontroll- og konstitusjonskomiteen i januar vedtok å setja i gang førebuingar i ei eiga sak i Stortinget om Helse- og omsorgsdepartementets eigarstyring i samband med nytt sjukehus i Nordmøre og Romsdal, fekk stor merksemd, og det var ikkje utan grunn. For all del, vi har hatt fleire saker i norsk sjukehusvesen i dei siste åra der folk har stilt spørsmål ved korleis helseføretaka eigentleg er styrte demokratisk, men saka i Møre og Romsdal fekk folk til å stilla mange spørsmål, og det var heilt openlyst at ein trong å få skikkelege svar. Eg merkar meg at Framstegspartiet og Høgre understrekar tydeleg i merknadene at dei meinte ei slik sak var unødvendig. Eg er veldig ueinig. Eg meiner at dei som har både auge og øyre, må forstå at denne saka var viktig. Same kva slags konklusjonar som ein trekkjer, var det utruleg viktig at denne saka vart belyst på den måten som kontroll- og konstitusjonskomiteen har gjort. Eit fleirtal i Stortinget meinte altså at ei kontrollsak om eigarstyring var nødvendig. Vi skal alle ha respekt for at sjukehus og sjukehuspolitikk er eit særleg viktig velferdstilbod som ein har forventningar til at vert styrt på ein demokratisk måte. Det var stor offentleg merksemd om prosessen rundt plassering av eit nytt sjukehus for Nordmøre og Romsdal. Statsråden sitt svar til Stortinget bidrog ikkje til å opplysa saka. Det var framleis uklart på kva slags måte, formelt eller uformelt, Helse- og omsorgsdepartementet hadde vore involvert i prosessen, og det var berre etter at dette vart ei sak, at ein fekk eit ordentleg svar på det. Ein måtte spørja fem gonger før ein fekk ei oppklaring, og det var ei nødvendig oppklaring. Det er veldig mykje som er omtalt i denne innstillinga, men eg vil konsentrera meg om tre paragrafar. Det er § 16, det er § 26, og det er § 36. Når det gjeld § 16, har han vore mykje omtalt her i dag. Han seier: «Eier kan ikke utøve eierstyring i foretak utenom foretaksmøte.» I brev frå departementet i 2004, som også er gitt att i innstillinga, skriv departementet: «Dersom eier gir instruks utenom foretaksmøtet, er dette ikke bindende for foretakets styre.» Vidare: «Det er selvfølgelig ikke noe i veien for at styret treffer beslutninger i samsvar med uformelle «signaler» fra eier,(…) og det fritar ikke styret for det ansvar det er pålagt i helseforetaksloven.» (…) Eg meiner også at helseministeren hadde ei ærleg beskriving av kva vi snakkar om når vi snakkar om uformell styring. I høyringa uttalte helseminister Høie: «En styreleder kan ta kontakt med meg og si at en vurderer om en skal igangsette en prosess med nedleggelse av en fødeavdeling på et sykehus. Alle som sitter her, vet at det å starte sånne prosesser er ekstremt krevende. Det skaper mye uro i egen organisasjon. Det ville hatt stor betydning for deres lederes autoritet, ikke minst hvis det er sånn at en vet at en sånn prosess uansett ville ende f.eks. med at jeg i foretaksmøtet stoppet prosessen, eller at Stortinget ville pålegge meg å stoppe en sånn prosess. Det må være mulig for en styreleder, f.eks. før en starter den typen vanskelige prosesser, å ta kontakt med meg som statsråd og si: Hvis jeg starter en sånn prosess, vil det være et helt håpløst politisk prosjekt, eller er det mulig å gå videre med det? De er å utøve godt lederskap. Jeg må kunne svare styrelederen på det uten at jeg nødvendigvis må informere Stortinget om en sånn kontakt, for da vil den måten å lede på, å sørge for at politiske rammer rundt foretakene fungerer, ikke være mulig å håndtere.» For meg er dette ei veldig viktig beskriving å få frå helseministeren. Eg kunne mistenkja at slik styring skjedde, men her får vi det svart på kvitt. Eg synest det er heilt greitt og heilt forståeleg at ein har uformelle møte med føretaka, at ein har møte der ein rapporterer om kvalitet, der ein rapporterer om økonomi, men at ein her så openlyst seier at ein har uformelle møte om nye prosessar, synest eg er verdt å merka seg. Ein kan tenkja seg kva slags situasjonar vi kan koma i, og kva slags situasjonar vi har vore i, når statsråden har hatt uformell kontakt som han ikkje vil opplysa Stortinget om, som også skjedde i denne saka før det vart ei sak i kontroll- og konstitusjonskomiteen. Eg meiner vi ikkje kan ha det slik at det er uformelle styringssignal som i prinsippet legg styringa for mykje av det som skal skje på sjukehussektoren. Vi har ferske eksempel på at det faktisk skjer. Etter statsråden sin sjukehustale i januar gjekk ein statssekretær ut i eit intervju i ei lokalavis og sa at sjukehuset på Tynset skulle vernast, det skulle ikkje missa akuttkirurgien. Det førte til at Sykehuset Innlandet gjorde om sine prosessar. Dei hadde ei høyringssak om det og viste til dei uformelle styringssignala som var gitt av ein statssekretær. Det er vel og bra og ikkje noko lovbrot, men eg meiner dette viser korleis dei uformelle styringssignala i helsesektoren faktisk har vorte så viktige og vert oppfatta så sterkt at dei i realiteten har tatt over for behovet for å ha dei formelle styringsmøta eller for å ta det opp i føretaksmøte. Ein kan spørja seg – eg vil ikkje få svar, men eg kan berre spørja – er det slik at Sørlandet sykehus, under hand og i fortrulegheit, har ein avtale med dagens helseminister om at det er akseptabelt politisk å leggja ned fødeavdelinga i Flekkefjord? Er det slik at det den gongen hadde vore ein fortruleg kontakt mellom Sykehuset Telemark og Helse- og omsorgsdepartementet om at nedlegging av Rjukan og Kragerø var akseptabelt politisk? Fleire har vore inne på at det ikkje har vore ein reell prosess når møta kom to dagar etter kvarandre, altså at det regionale helseføretaket hadde møte éin dag, og så er det føretaksmøte neste dagen. Det var omtrent det same som skjedde, for det var to dagars mellomrom mellom styremøtet i Helse Sør-Øst der ein la ned to lokalsjukehus, og til ein, to dagar etterpå, hadde stadfesta det i føretaksmøtet. Det er vel heller ikkje innanfor det som ein forventar er akseptabel saksgang, slik at ein kan setja seg inn i sakene. Den gongen var det ingen som reagerte på dette. Men eg er glad for at Stortinget no set søkelyset på den saksgangen. Eg vil også visa til det som vart tatt opp av bl.a. representanten Jenny Klinge, og som vart peikt på av departementet i Prop. 120 L for 2011–2012: «Staten kan velge å foreta eierstyring tett på foretakene, så tett at foretaket nærmest blir som et underliggende forvaltningsorgan, eller staten kan opptre som en meget tilbaketrukket eier og kun holde foretaksmøte når loven pålegger det.» Dette viser at det som har skjedd, ikkje er eit lovbrot, men det viser det store problemet med dagens praktisering og dagens helseføretakslov. Resultatet er at vi har ein måte å styra på som i prinsippet vert som ein forvaltingsmodell utan dei sama krava til openheit og dei same krava til prosessar. Eg fryktar at vi ikkje tar konsekvensen av denne saka, og at vi også i framtida – vi skal behandla ei stor sak om nasjonal sjukehusplan – får prosessar som vert vedtatte i fortrulegheit. Så til § 26: Stortinget vedtok i 2012 å lovfesta i § 26 at styremøta skulle vera opne. Det hadde vore praktisert sidan 2004, men så vart det også lovfesta nokre unntak. På bakgrunn av denne saka må eg seia at det er veldig uheldig, særleg i saker der det er store motsetningar og eit høgt konfliktnivå, å lukka styremøta. Uansett om ein har lov til det eller ikkje, synest eg det er uklokt av helseføretaksstyra å ha lukka styremøte. Eg ser av det som Stortinget vedtok i 2012, i kva slags saker ein meiner det er greitt at ein lukkar dører. Det er heilt greitt når det gjeld personvernet, men i punkt 2 står det at ein også kan lukka styremøte når det gjeld orientering om ei sak «som er på et forberedende stadium i saksbehandlingen i foretaket». Eg meiner det er grunn til å vera kritisk til punkt 2, og det seier eg sjølv om eg har vore med på å vedta det. Bakgrunnen for at ein skulle få den lovfestinga, var nettopp for å sikra meir openheit i helseføretaka og i forvaltinga og i prosessane der. Men eg er ikkje sikker på at den endringa har bidratt til det som var føresetnaden. Eg meiner det skal veldig mykje til for å lukka eit møte, sjølv om det er tidleg i saksprosessen. Grunngivinga til departementet var, i 2012: «Styret kan også ha behov for å foreta uforpliktende drøftelser omkring slike orienteringer, uten at synspunkter som drøftes på dette stadiet blir eksponert utenfor styret. Offentlighet omkring foreløpige synspunkter fra styrets side kan skape forventninger om et bestemt resultat. Dette kan binde styremedlemmer i forhold til behandlingen i senere styremøter. Det kan for eksempel være vanskelig for et styremedlem å endre sine foreløpige synspunkter i en sak når tidlige synspunkter allerede er eksponert utad.» Den erfaringa vi har i denne saka, viser at det ikkje er dette som er utfordrande for eit styremedlem. Det som er utfordrande for eit styremedlem, er skuldingane om vedtak bak lukka dører og at dei som vedtaka gjeld, altså innbyggjarane, ikkje får vita kor ein står, ikkje får vita korleis prosessen er, og ikkje får vita korleis vedtaka eigentleg vert tatte. Lova kan vera slik, men eg er kritisk til ei praktisering der ein i stor grad brukar dette utan å tenkja på kva som vert konsekvensane. Så gjeld det § 36: Eg sluttar meg til det som Arbeidarpartiet, SV og Senterpartiet har konkludert med når det gjeld § 36. Her er det uomtvisteleg, slik eg les helseføretakslova, og slik eg også ser det som har kome opp i høyringa, at helseministeren har brote lova. Eg synest det er underleg at ein argumenterer med at det ikkje skal finnast nokon unntak for kva slags saker statsråden kan engasjera seg i, når ein har ein eigen paragraf som seier at når det gjeld å tilsetja eller gi ein administrerande direktør avskjed, er det ikkje opp til statsråden. Det har føretaket ansvar for. Eg reflekterer over det som har kome fram om prosessen her, utan at eg skal gå inn på kvifor, men eg synest det er påtakeleg. Statsråden og departementet får sikkert mange brev med bekymringsmeldingar om alt frå leiarstil til faglege tilbod. Dei får sikkert mange brev i løpet av året, men i akkurat denne saka får dei eit brev éin dag, og neste dag tar ein affære og ringjer direkte til styreleiaren, med gjentatte samtalar også i helga – ikkje berre med krav om å avsetja ein administrerande direktør, som ifølgje helseføretakslova er ei styreoppgåve, men ein ber også om at styreleiaren skal verta sitjande. Eg forstår enno ikkje at dette er noko som skulle gjerast på denne måten og så sporenstreks, sjølv om det skulle vera ei personalsak. Her meiner eg innstillinga burde gått lenger inn i den saka. Eg merkar meg at statsråden svarer at reint formelt er det utan tvil slik at det er styret som etter lova både tilset og avset administrerande direktør, men: «Jeg mener på den annen side at det også er relativt klart at jeg som eier kan be styreleder om konkrete tiltak som ikke ligger til meg å beslutte i foretaksmøtet.» Då er vi ueinige om den måten å tolka helseføretakslova på. Dersom det er den tolkinga som skal leggjast til grunn, har ikkje § 36 nokon som helst verdi. Eg viser til professor Jan Fridthjof Bernt, som seier det slik: «Ja, slik som statsråden selv refererer dette i sitt svar, så ser jeg det som et klart brudd på loven.» Avslutningsvis vil eg visa til dei merknadene frå Høgre og Framstegspartiet, som også representanten Jenny Klinge tok opp, der ein framstiller dette som ei sak om statsråden kan jobba effektivt nok med helsepolitikken inn mot føretaksstyra. Eg vil presisera at dette ikkje handlar om å vera effektiv. Dette handlar om demokrati, det handlar om folkevald styring, og det handlar om opne prosessar når vi skal vedta noko så vesentleg som korleis sjukehustilbodet vårt skal utviklast. Det er ei ekstremt viktig sak som eg trur mange vil gå inn i og lesa om i ettertid. Fleirtalet i denne salen meiner ikkje at helseministeren har brote helseføretakslova, men saksutgreiinga og høyringa viser for all verda at norske sjukehus i dag ikkje vert styrte på ein måte som har tillit i befolkninga – og det er statsråden sitt ansvar.