Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2016-05-26:
Rus og psykiske helseplager og lidingar utgjer ei av dei store helse- og samfunnsutfordringane i Noreg. Opp mot halvparten av innbyggjarane i Noreg utviklar psykiske helseproblem i løpet av livet, og det er eit omfang som krev kvalifisert hjelp. Mellom 15 og 20 pst. av barn og unge i Noreg har nedsett funksjon på grunn av psykiske vanskar. Menneske med omfattande rus- og psykiske helseproblem lever meir enn 20 år kortare enn gjennomsnittet i befolkninga. Regjeringa har sjølv uttalt, m.a. i kommuneproposisjonen som er lagt fram no, at rus og psykisk helse skal prioriterast. I spesialisthelsetenesta er det sett lit til den gylne regel, som skal sikra høgare årleg vekst for rus- og psykisk helsebehandling på regionalt nivå enn for somatikk. Kommunehelsetenesta skal nyta godt av nyleg vedteken opptrappingsplan for rus, men det er ikkje planlagt ein tilsvarande opptrappingsplan for psykisk helse. Ifølgje Opptrappingsplanen for rusfeltet antek regjeringa at rundt 122 000 personar kan reknast som vanskelegstilte på bustadmarknaden. I tillegg manglar rundt 6 200 ein fast plass å bu. Personar med rusproblem og/eller psykiske lidingar er overrepresenterte blant dei bustadlause. Ei kartlegging frå 2012 viste at over halvparten av dei bustadlause er avhengige av rusmiddel og opp mot 40 pst. har psykiske lidingar. Mange brukarar trekkjer fram nettopp ein stabil og trygg bustad som det viktigaste første skrittet i ein rehabiliteringsprosess. Ein SINTEF-rapport frå 2013 om unødvendige innleggingar, utskrivingsklare pasientar og samarbeidet rundt enkeltpasientar med rusproblem og psykiske lidingar viser at eit betydeleg tal innleggingar kunne vore unngått om kommunale tilbod, særleg bustader, var på plass. 7 pst. av pasientane innanfor psykisk helsevern og 1 pst. innanfor tverrfagleg spesialisert behandling er registrerte som utskrivingsklare. Dei fleste ventar på bustad. Mange treng eit døgnbemanna butilbod. Ein rapport utarbeidd frå Norsk institutt for by- og regionforsking frå 2015 viser at 60 pst. av pasientane innanfor tverrfagleg spesialisert behandling har bustad, mens 40 pst. er registrerte som bustadlause ved avslutta behandling. Halvparten av brukarane av lågterskeltilbod har bustad, og den andre halvparten er bustadlause. SINTEF framhevar òg i sin rapport at det er eit betydeleg potensial for å unngå innleggingar gjennom etablering av adekvate kommunale tilbod, spesielt bustadstilbod, og det vert angitt at opp mot 25 pst. av innleggingane i psykisk helsevern kunne vore unngått ved eit sterkare kommunalt tilbod. Samhandlingsreforma, som vart innført i 2012, skisserte følgjande hovudutfordringar i helsetenesta: Helsetenesta er prega av for liten innsats for å avgrensa og førebyggja sjukdom. Pasientanes behov for ei heilskapleg og koordinert teneste vert ikkje svara godt nok på, og demografisk utvikling og endring i sjukdomsbiletet betyr at vi må endra måten å yta helsetenester på. Reforma vert omtala som ei «retningsreform», der ein løpande må evaluera verkemidla opp mot målsetjingane. Reforma la til grunn at den forventa veksten i behovet i ei samla helseteneste i størst mogleg grad måtte finna ei løysing i kommunane, og at ein større del av ressursveksten i helsesektoren dei komande åra skulle koma her. Det vart innført økonomiske ordningar, betalingsplikt for utskrivingsklare pasientar og kommunal medfinansiering for å kunna støtta den ønskte utviklinga – det siste er no avvikla av dagens regjering – og det vart samtidig innført ei plikt for kommunane til å oppretta kommunale augeblikkeleg hjelp-senger. Rus og psykiatri var ein del av samhandlingsreforma – det er mange som seier det motsette – men dei økonomiske ordningane vart i første omgang avgrensa til somatiske pasientar, ut frå at ein hadde eit godt kommunalt helse- og omsorgsapparat frå før med omsyn til eldreomsorga. Samhandlingsreformas intensjon og hovudutfordringar er og var riktige og nødvendige – det vil eg presisera. Ei auka satsing på kommunehelsetenesta, betre førebygging og betre samhandling med spesialisthelsetenesta er ei hovudutfordring òg i dag. Riksrevisjonen har no undersøkt ressursutnyttinga og kvaliteten i helsetenesta etter innføring av samhandlingsreforma. Den viser at kommunane i liten grad har auka kapasiteten og styrkt kompetansen etter innføringa av samhandlingsreforma. Den viser at innanfor rus- og psykiatriområdet er ikkje tilbodet i kommunane styrkt i takt med nedbygginga av døgnplassar. 70 pst. av kommunane har berre i liten grad auka talet på årsverk innanfor rus- og psykiatrifeltet, samtidig som kvar tiande seng på sjukehus har vorte lagt ned. Dette meiner eg er urovekkjande opplysningar. I kommuneproposisjonen for 2017 står det at regjeringa har utsett innføring av betalingsplikt for utkrivingsklare pasientar i psykisk helsevern og tverrfagleg spesialisert behandling, og tidlegast vil innføra dette i 2018, og grunngir avgjerda med at det «fremdeles er for stor usikkerhet i datagrunnlaget til å kunne innføre ordningen uten betydelig risiko for tjenestetilbudet til brukere med omfattende og sammensatte behov.» Regjeringa oppgir vidare, som varsla i primærhelsemeldinga, å innføra kommunalt augeblikkeleg hjelp døgntilbod også for psykisk helse- og rusområdet, men da allereie frå 2017. Senterpartiet er einig i at så lenge vi har økonomiske incitament for å styra behandlingsgangen til beste for pasientane, bør desse i prinsippet vera diagnoseuavhengige. Samtidig meiner vi det er urovekkjande at ein no utvidar desse betalingsordningane som vi veit er ein pådrivar for å endra behandlingsgangen, men utan at vi er sikre på at kommunehelsetenesta er utbygd og i forkant. For vi veit i dag at årsverkinnsatsen innanfor kommunalt psykisk helsearbeid auka sterkt gjennom opptrappingsplanen frå 1998–2008. Men ifølgje ein SINTEF-rapport frå 2013 har ikkje årsverkinnsatsen auka sidan 2007, samtidig som pasientar raskare vert utskrivne frå spesalisthelsetenesta. Og allereie no uttaler mange kommunar i rapporteringa si til Helsedirektoratet at spesialisthelsetenesta vert bygd raskare ned enn kommunane har fått rammer til å byggja opp. Dette er heilt i tråd med det som Riksrevisjonen òg peiker på. I ein slik situasjon spør eg om det er ansvarleg helsepolitikk å innføra samhandlingsreformas økonomiske verkemiddel allereie i 2017–2018, på eit område som er kritisert for å vera underdimensjonert.