Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2016-11-22:
God språkopplæring kjem langt ned på lista når ungdomsskulane skal fordela elevar i nye grupper. Det rammar nynorskelevane i dei delane av Noreg med språkblanda skular. Senterpartiet meiner at elevar skal ha rett til å få opplæring på eige språk ut heile grunnskulen. Stoda i dag er at elevar berre har rett på opplæring i hovudmålet sitt i sju av 13 år i grunnskulen, og det er undervisningspersonalet og ikkje elevane som i dag avgjer opplæringsmålet i ungdomsskulen. Elevane i ungdomsskulen har ikkje rett til anna enn undervisningsmateriell og eksamen på eige språk og får levere skriftleg arbeid på hovudmålet. I praksis betyr det at i språkblanda skular der nynorskelevar er i mindretal, får elevane storparten av undervisninga si på bokmål. Norsk språkopplæringspolitikk bryt dermed med det som internasjonalt er rekna som ein sentral språkrett, nemleg retten til opplæring på eige språk. Elevane er langt frå ferdige med språkutviklinga si når dei er ferdige med barneskulen. Norskfaget er viktig, men for å bli trygg språkleg, bør ein møta målforma si i alle fag. Språket vert til og vert styrkt av at ein brukar språket. I språkmeldinga står det at det er eit overordna mål i språkpolitikken vår å sikra det norske språket, bokmål og nynorsk, sin posisjon som eit samfunnsberande språk i Noreg. I innstillinga i dag er det ein samla komité som understrekar at det ei viktig politisk oppgåve å sikra at nynorsk, som er det minst brukte skriftspråket, har gode rammevilkår i grunnskulen. Ein samla komité står bak forslaget i innstillinga om å be regjeringa greia ut ei endring av opplæringslova § 2-5 og andre moglege tiltak som kan sikra elevane på ungdomsskulen rett til opplæring på hovudmålet sitt, og koma tilbake til Stortinget på eigna måte. Til komiteen og til saksordføraren, Tyvand – tusen takk for innstillinga. Og til partia som står bak representantforslaget – takk for eit konstruktivt samarbeid. I saka vart det vist til den såkalla Odda-modellen. Odda kommune har i hundre år praktisert å gi elevar rett til språkdelte klassar i heile grunnskulen. Det gjaldt òg ungdomsskulen då den vart innført. Odda er eit språkdelt område. Odda-modellen har sikra likeverd mellom bokmål og nynorsk. Elevane har vorte stolte av dialekta si og målforma si, enten dei har hatt nynorsk eller bokmål som hovudmål. Odda-modellen har sytt for at ein ikkje har ein språkstrid i skulen, men no er dette forbi. Odda-modellen vart avslutta i Odda kommune i haust. På grunn av eit stramt kommunebudsjett såg verken rådmann eller kommunestyre seg råd til å halda fram med den såkalla Odda-modellen. Sidan dette med ei eiga målformgruppe i ungdomsskulen ikkje er ei lovpålagd oppgåve, følgjer det heller ingen statlege midlar med til kommunar som Odda, som eigentleg ønskjer å halde fram med språkdelte grupper òg på ungdomstrinnet. Språkskiftet i skulen er eitt av dei språksosiologiske fenomena som gjer at det stadig vert litt færre nynorsbrukarar. Det er grunn til å slå fast at individuelt språkskifte frå nynorsk til bokmål på ungdomssteget og i vidaregåande skule er med på å trua nynorsken sin posisjon, og det er i dei språkblanda områda dette problemet er størst. Eg var sjølv ein nynorskelev som skifta til bokmål på ungdomstrinnet, fordi bokmål hadde vorte det dominerande språket i den bydelen der eg vaks opp. Alternativet for meg var å verta teken ut av norsktimane, men eg ville vera i klassen min i norsktimane, så eg bytte språk. På vidaregåande bytte eg tilbake igjen. Men det ikkje å ha rett til å gå i ei eiga målformgruppe på ungdomsskulen kan bidra til å auka fråfallet frå nynorsk. Dette ser vi skjer i alle randsoner for nynorsk, spesielt i fylka Hedmark, Oppland, Telemark, Agder-fylka, Rogaland og Hordaland. Når ein i Telemark ser at delen av nynorskelevar fall frå 70 pst. til 9 pst. i løpet av grunnskulen, er det eit så sterkt fråfall at ein politisk er nøydd til å gjera noko med det. No har regjeringa fått eit tydeleg signal: Rett til opplæring på hovudmålet sitt må gjelda alle elevar i heile grunnskulen. Slik kan ein sikra nynorsken sin plass i den språkdelte nasjonale fellesskulen.