Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2016-05-24:
Ordet «fornøyeleg» reserverer nok eg for andre anledningar enn denne debatten, for å vere heilt ærleg, men eg synest det har vore ein god del gode innlegg. Eg teikna meg i hovudsak på grunn av Trine Skei Grandes innlegg ‒ no forlét ho salen – for å seie at eg er einig med henne i at eg heldt ein ganske god gjennomgang av liberalismens historie og framvekst, som ho med god grunn burde vere heilt einig i, som ho òg sa at ho var. Det dokumenterte først og fremst korleis Venstre, Arbeidarpartiet og SV er parti med historisk ganske like røter, og at det må vere ein historisk feil at Venstre i Noreg i dag er på lag med Høgre og Framstegspartiet, der dei strengt teke i historisk forstand ikkje høyrer heime. Men viss ho høyrde godt etter, prøvde eg ikkje å kople det direkte til denne saka, men sa det som ein en passant på slutten av mitt innlegg. For om ein skulle argumentere heilt prinsipielt liberalt, er det ‒ for å seie det forsiktig ‒ ikkje openbert at ein skulle argumentere for odelsretten. Men odels- og åsetesretten har likevel oppnådd nokre viktige ting som er viktig i eit liberalt samfunn i Noreg, nemleg ein ansvarleg forvaltning av jord og kanskje aller mest ei rimeleg likeverdig fordeling av makt og eigedom i Noreg. Eg trur at om ein er aldri så liberal, er det av og til viktig å leggje vekt på om noko har fungert godt eller ikkje i eit samfunn. Odelsretten har påviseleg fungert godt for å forvalte landbrukseigedom i Noreg. Eg synest også at eit par av argumenta som vert brukte no, ikkje er gode nok. Det er ikkje berre i dalstroka at det er ei utfordring når garden skal gå frå ein generasjon til den neste. Det er det i Sogn og Fjordane, der eg har vakse opp, og i Akershus fylke, der eg no bur. Dei er tallause, dei samtalane eg òg kjenner til gjennom vener og andre om situasjonane rundt dette. Men ein må med litt realisme spørje seg: Ville det vore lettare i eit system med marknadsbasert omsetning av gardar? Ville dei samtalane og dei livssituasjonane vore enklare om dei rettane ikkje fanst der for den enkelte? Kjære dykk, eg trur nok at det hadde vore ganske mykje tøffare rundt kjøkkenborda rundt omkring om ein sat utan rettar, men med mange med ønske om å kunne drive vidare. No finst retten, men ikkje plikta. Det er openbert at det ikkje er det lovmessige, men meir kulturen og forventningane som er det store problemet mange plassar. Der har vi nok eit felles ansvar langt forbi det vi vedtek i lover, for å gjere noko med det, og som eg veit kan vere ei utfordring mange plassar i landbruket i Noreg. Nokon seier at tidlegare var jorda eit spørsmål om maktfordeling ‒ no er det eit spørsmål om å produsere mat. Jorda er framleis ein del makt, men ikkje like avgjerande. Å produsere meir mat er viktig, men eg trur vi kan slå fast ganske klart at det er nok ein god del andre ting på lista før odels- og åseteslova for å greie å produsere meir mat i Noreg i åra som kjem. Ein del av dei tiltaka vert diskuterte i andre samanhengar i denne salen i løpet av dei neste vekene. Til slutt til debatten om Europa. Eg synest den siste delen av innlegget til Trine Skei Grande var svært godt, der ho gjekk gjennom trusselen mot mange liberale verdiar i Europa. No er eg litt usikker på kven det var, om det eigentleg var andre her som tok opp det, men det var like fullt eit godt forsvar mot dei autoritære tendensane vi kan sjå i land som Russland og Tyrkia, eller for den saks skuld Ungarn, Slovakia og Polen, eller ved framveksten av høgreekstreme, ytterleggåande krefter i Vest-Europa. Men ingen fornuftig analyse av det liberale samfunnet i Europa og enkeltmennesket sine fridomar og rettar i dag kan gjennomførast utan å ta opp den andre store trusselen for mange enkeltmenneske i dag, nemleg den voldsame økonomiske krisa vi har opplevd, den massearbeidsløysa som har vakse fram i løpet av 30‒40 år, og dei aukande sosiale skilnadene som heng så tett saman med det. I land i Sør-Europa er det vanleg at opptil ein av to ungdomar mellom 20 og 30 år går utan arbeid og utan utdanning. Det er øydeleggjande for deira fridomar og moglegheiter. Det er skapt ei ny gruppe av folk som har jobb, men som er fattige. Land som USA og Tyskland har knapt hatt reallønsvekst på 15–20 år, noko som betyr at veldig mange menneske, mange familiar, ikkje har fått del i den økonomiske veksten, og deira økonomiske evne til å brødfø familien vert redusert på grunn av mangel på sosial mobilitet. Mange land i Europa har marginal, om nokon, sosial mobilitet, altså ingen moglegheiter for den enkelte til å bruke sine talent viss ein kjem frå familiar med dårleg bakgrunn. Det er nettopp lagt fram ein ny rapport frå Oxfam som viser at 2015 er det første året i moderne historie, altså så lenge ein har målt, der 1 pst. av verdas befolkning eig meir enn dei andre 99 pst. – 1 pst. eig meir enn alle oss andre til saman, og 14 enkeltpersonar i verda sit med større formue enn halvparten av verdas befolkning. Dette har alt å gjere med fridomane til det enkelte mennesket, fordi du må ha rettar ‒ ytringsfridom og alle dei andre liberale fridomane ‒ men du må ha økonomisk evne og basis og moglegheiter for å kunne utnytte dei og setje dei ut i livet. Det har alt å gjere med truslane som dei liberale rettane i Europa vert utsett for no. Det er nettopp dei store gruppene av folk som er arbeidslause, som opplever å ikkje verte sett, der innvandring og globalisering ikkje når dei og ikkje tener dei som no i stor grad skapar framveksten for dei høgreekstreme ideane. Eg såg på valdagsmålinga for valet i Austerrike. Blant dei som klassifiserte seg sjølve som manuelle arbeidarar, ifølgje BBC, stemte 86 pst. på Hofer, den høgreekstreme kandidaten. Det har alt å gjere med dei kraftige økonomisk-sosiale skilnadene i Austerrike og med massearbeidsløysa som dei og andre land har opplevd dei siste åra. Dei to liberale perspektiva, den rimeleg rettferdige fordelinga og dei individuelle fridomane, har sitt utspring i idégrunnlaget frå den franske revolusjonen, med likskap, fridom ‒ representanten Skutle tok ikkje med meir – og brorskap, eller solidaritet, som ein også kallar det tredje. Det å kople dei saman og sjå dei i samanheng ‒ at fridom er viktig, men det må vere fridom for alle, ikkje berre for dei få ‒ det er det liberale idégrunnlaget. Så får du unnskylde meg, president, for at eg brukte Stortingets talarstol til noko som er litt på sida av odels- og åsetesretten.