Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2011-11-29:
Som mange andre hugsar eg kor eg var i 3-tida den 11. september 2001. Eg hadde stavra meg ned til Stortinget etter å ha feira valresultatet til SV til langt på natt. Eg høyrde utbrotet til Anne Berit, konsulenten i stortingsgruppa, og som framleis jobbar der, då ho såg kva som skjedde, på tv. Sidan sat vi der, framfor tv-en. I politisk forstand tok det tiåret vi har bak oss, til den dagen. Dagen etter vedtok NATO at terrorangrepet hadde utløyst artikkel 5 i Atlanterhavspakta. Eit USA-leia angrep på Afghanistan kom raskt etter, med ulike enkeltland som deltakarar. I Noreg vart den utvida utanrikskomiteen informert om norske styrkebidrag nesten på dagen for ti år sidan, den 30. november 2001. Saka vart så lyfta inn i stortingssalen og debattert der den 5. desember 2001. Eit forslag frå SV om at «Stortinget samtykker ikke i at norske styrker stilles til disposisjon for militære operasjoner i Afghanistan under USAs kommando», vart avvist mot SVs stemmer. Stortingsdebatten er tankevekkjande lesing – for det første fordi han ikkje skulle finne stad. Eit vedtak i saka var uaktuelt. «Det er ikke bare slik at det er unødvendig å fatte noe vedtak i denne saken. Vi mener at det ville gjøre ansvarsforholdet mellom storting og regjering uklart hvis vi skulle gjøre det.» Det var den eintydige meldinga frå utanrikskomiteens leiar, Thorbjørn Jagland. For det andre var trua på militære verkemiddel i kampen mot terror stor. «De amerikanskledede militære operasjonene er helt avgjørende for å kunne lykkes i kampen mot internasjonal terrorisme», sa utanriksminister Jan Petersen. Det var knapt nokon, med unntak av SV, som stilte spørsmål ved om eit militært angrep mot Afghanistan faktisk var eit lurt tiltak mot terror, og om norsk militær deltaking var vårt beste bidrag. For det tredje var det fleire som meir enn antyda at krigen i Afghanistan ville vere over om kort tid, og at demokrati og likestilling kom til å sigre. «USA og de allierte er i ferd med å vinne krigen i Afghanistan. Nå må vi sørge for ikke å tape freden.» Det sa statsråd Hilde Frafjord Johnson den 5. desember 2001. Kva kan vi lære av debatten? Vel, vi kan i alle fall lære at vi ikkje visste eller forstod kva vi gjekk til. Snart ti år seinare veit vi at grunnen til å vere i Afghanistan er utvida og til dels endra, at krigen har vart lenger enn nokon la til grunn. Situasjonen på bakken er ein heilt annan enn for få år sidan, og vi strekkjer kapasiteten til norske militære styrkar for å stille opp. Vi er rett og slett med i ein annan krig enn den vi gjekk inn i i 2001. Det har skjedd viktige forbetringar i Afghanistan på det tiåret. Fleire, ikkje minst jenter, går på skule. Det er oppretta ei rekkje nye helsetilbod i landet, og både politi, hær og rettsvesen er betre utrusta. Landet har gjennomført eit val som trass i alle vanskar må kallast demokratisk. Men det er dessverre ikkje hovudbiletet. Det er meir negativt. Tryggleiken er verre enn på mange år. Utviklinga går mykje seinare enn ho skulle. Det er i liten grad satsa på å byggje opp landet sin kapasitet, og styret er ustabilt. Det er gjort feil undervegs, som det òg vart åtvara mot. Noreg bruker store summar på utviklingshjelp til Afghanistan kvart år, nesten like mykje som på den militære operasjonen. Regjeringa har auka bistanden og betra innretninga på han. Det store biletet er likevel at det internasjonale samfunnet bruker ti gonger så mykje på krigen i Afghanistan som på å førebu freden, og det er altfor lite til å styrkje den sivile utviklinga. I ein rapport frå ACBAR, koordineringsorganet for frivillige organisasjonar i Afghanistan, skriven av Matt Waldman i 2008, vert situasjonen for bistand til utvikling av landet gjennomgått. Regionen får langt mindre bistand enn andre konfliktområde har fått. Afghanistan fekk ein tidel av kva Bosnia fekk dei første to åra per innbyggjar, og ein femdel av kva Irak fekk dei første fem åra per innbyggjar. Det er omfattande sløsing og misbruk. 40 pst. av bistanden går tilbake til givarland, og bistanden er på langt nær godt nok samordna. Med andre ord: for lite, for kaotisk og for seint. SV har i mange år argumentert for at alle partar må samlast ved forhandlingsbordet, og at Noreg må snakke med alle. «Å forhandle med Taliban og beholde et demokrati i Afghanistan, nei, det tror jeg ikke mye på», sa Erna Solberg til Nettavisen i 2008. Siv Jensen raljerte med meg i ein debatt året etter ved å seie at SV vil ha teselskap med Taliban. Kai Eide var FNs spesialutsending til Afghanistan i åra 2008–2010. Eg veit ikkje om det var teselskap han hadde med Taliban-leiarar, men hans «of course I met Taliban leaders» var eit befriande, direkte svar som gjekk på tv-stasjonar over heile verda. No deler dei fleste internasjonale aktørar eit slikt syn. Føresetnaden for eit fredeleg og demokratisk Afghanistan er jo å inkludere alle i politikk og samfunnsliv. Som i andre fredsprosessar må ein ha dialog med alle grupper som speler ei rolle. Det er lett å seie, men svært krevjande å gjennomføre, og det har dessverre gått altfor lang tid før det vart eit mål. «Har den militære oppbyggingen i Afghanistan ført oss nærmere en løsning på konflikten i landet? Jeg tror svaret er et ganske klart nei. Den stadige militariseringen av USAs – og dermed Vestens strategi – har brakt oss fjernere fra en løsning og ikke nærmere.» Slik formulerer Kai Eide seg i boka si, men han legg til: «Jeg er ikke motstander av et fortsatt internasjonalt militært nærvær.» Dette dekkjer òg mitt syn på ein god måte. I dag er det ei tillitskrise mellom dei internasjonale styrkane og den afghanske sivilbefolkninga. Opptrappinga av konflikten har ført til at dei sivile dødstala stig. I 2010 er det over 10 000 drepne – sivile, opprørarar og utanlandske og afghanske styrkar samla sett. Over 2 000 av dei drepne var sivile afghanarar. Det vil seie at kvar dag døyr fem-seks sivile som følgje av krigen. Eg meiner Noregs syn på strategien har dreidd i klart riktig retning, men at det vert for lite internasjonal dreiing i riktig retning. Leiaren for tryggingspolitisk avdeling i den tyske forskingsstiftinga «Stiftung Wissenschaft und Politik», dr. Markus Kaim, er blant dei som har påpeikt at ulike motiv i ulike land, og endringar over tid, har gjort det vanskeleg å verte einige om den nødvendige dreiinga i den internasjonale strategien. Ni av ti krigar varer lenger og går dårlegare enn det strategane trur på førehand. Det meste går annleis og varer lenger. Den første entusiasmen går over i kritikk, vanskar og tvil. Samtidig er avgjerda om å sende soldatar ut i krig kanskje den vanskelegaste og mest alvorlege vi politikarar tek. Det er derfor eg meinar at vi i Noreg må utvikle ein doktrine for når det er aktuelt å sende norske soldatar ut i krig eller andre militære operasjonar, og når det er uaktuelt – eit sett av krav som skal vere oppfylte. Det å ha ein doktrine, eit sett av kritiske spørsmål til oss sjølve, vil ikkje redusere debatten eller gjere svaret enklare, men det kan gje ein meir reflektert og opplyst debatt. Ikkje minst er dette viktig fordi vi er ein liten medlem av ein stor forsvarsallianse, NATO, der det vert stilt ei rekkje krav til oss. Noreg skal kjenne seg forplikta overfor dei organisasjonane vi er medlem av, uansett kva for syn ein har på medlemskapen, men vi skal òg vere forplikta til sjølve å vurdere kva som er rett og gale. Grunnlaget for ein slik doktrine kan f.eks. vere: Vitale omsyn til internasjonal fred og felles internasjonal tryggleik må vere truga. Korkje Noreg eller andre land bør sende militære styrkar til ein krig som vi ikkje er heilt sikre på er nødvendig, for å oppnå eit større gode, å bevare fred. Alle andre middel enn militær makt må vere prøvde. Dersom vi skal setje liv i fare, er det eit absolutt minstekrav at alle andre verkemiddel enn dei militære er prøvde først. Målet for den militære deltakinga må vere klart og oppnåeleg. Om alt anna er prøvd, gjenstår det likevel å vurdere om det er mogeleg å oppnå dei måla ein har militært, som krigane i Afghanistan og Irak viser. Den militære aksjonen må ha eit klart FN-mandat. Vi må berre delta i militære operasjonar som har eit eksplisitt FN-mandat, fordi Tryggingsrådet er det einaste organet som har legitim kompetanse til å utøve makt, ifølgje FN-pakta. Den militære aksjonen må ha politisk støtte i Noreg, uttrykt gjennom eit vedtak i Stortinget. Eg meiner vedtak om militær deltaking i ein omfattande internasjonal operasjon bør gjerast i Stortinget. Det er normalt ingen praktiske eller tidsmessige problem med det. Dette er altså ingen fasit. Poenget er å ansvarleggjere oss som politikarar og tvinge oss til å vurdere det nøye. Det er ikkje lett i dag å sjå ein positiv veg vidare for Afghanistan. På sett og vis kan ein seie at den politikkendringa som no skjer i det internasjonale samfunnet, og førebuingane til ei militær tilbaketrekking kjem både for seint og for tidleg. Det kjem for seint fordi omlegginga mot sivil utvikling og ein politisk inkluderande forhandlingsstrategi skulle ha kome for mange år sidan. Og det kjem for tidleg fordi det er vanskeleg å sjå at Afghanistan i løpet av få år skal vere i stand til å sikre tryggleik, demokrati og økonomisk utvikling i sitt eige land. Kampen for ei betre framtid for Afghanistan er ikkje tapt. Han vil aldri gå tapt, men då er det nødvendig at FN, NATO og vi her i Noreg endrar strategi for å støtte utvikling, demokratisering og statsbygging i landet. Det er nødvendig at vi bidreg tungt til å støtte Afghanistan lenge etter at krigen og den militære deltakinga er over.