Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2015-01-06:
Eg vil først takke interpellanten for å ta opp ei veldig viktig sak og ein viktig diskusjon, og eg er også glad for dei innlegga som har kome, både frå ministeren og frå kollegaer på Stortinget, gode innlegg som tar opp dette. Folk i Nord-Noreg bur jo i dag i ein veldig fredelig region, og gjennom mange hundre år har landsdelen omtrent ikkje vore plaga av krig, sjølv om vi, som i alle andre område, kan ha våre interne feidar. Grensa mellom Noreg og Russland er Russlands eldste og den einaste grensa Russland ikkje har vore i krig om. Men mot dette står avbrotet frå 1940 til 1945, då vår landsdel var prega av dei mest alvorlege hendingar. Interpellanten beskriv treffande betydinga kystfolket og fiskeflåten hadde for Russland-konvoien, der kvinner og menn, partisanar, spela ei så viktig og heroisk rolle. Partisanarverksemda i Nord-Troms og langs Finnmarkskysten, måten dette har blitt fortrengt på i ettertid, som ledd i eit politisk spel, er ein skammeleg del av norsk historie. Men også mange andre forhold under krigen har fått altfor liten plass, kanskje av liknande grunnar: angrepet på Narvik i aprildagane, med etterfølgjande felttog som leidde fram til den første allierte siger, Hitlers første tap under krigen dei harde slaga på Gratangsfjellet, då tusenvis av liv gjekk tapt, heltane og tragediane som så få har høyrt om frigjeringa av Aust-Finnmark, den einaste delen av Noreg som blei vunnen tilbake gjennom kamphandlingar den forferdelege nedbrenninga og tvangsevakueringa frå Finnmark i krigens siste år: 50 000 blei tvangsevakuerte, 25 000 nekta, 11 000 bustadhus, 4 700 fjøs, 106 skular, 21 sjukehus, 27 kyrkjer blei brende ned, og 22 000 telefonstolpar blei kutta. Dette må vi ha med i referata. Til slutt vil eg nemne dei store fangeleirane i Nord-Noreg, som stod for grufulle krigslovbrot, antakeleg også gjennomførte av nordmenn. Beisfjord fangeleir var ein konsentrasjonsleir i det okkuperte Noreg under den andre verdskrigen på lik linje med dei kjente leirane i Tyskland og Polen. I Beisfjord, kvelden 17. juli 1942, blei 288 fangar beordra til å ta oppstilling, 20 og 20, framfor oppgravne hòl der dei blei skotne. Ei gruppe fangar nekta å kome ut av sjukebrakkene, og bygningane blei då sette i brann. Dei som hoppa ut av vindauga, blei skotne. Totalt blei 288 fangar drepne i Beisfjord fangeleir natt til 18. juli 1942. Dette er eitt av tidsvitna for den dramatikken som skjedde i nord, men som vi i dag veit for lite om. Det er ikkje sånn at fortida berre heimsøkjer oss. Fortida er også ei viktig kjelde til lærdom for framtida. Det enorme ressurspotensialet i nord er ein viktig faktor for at stadig fleire nasjonar i dag viser strategisk interesse for området. Denne interessa kan i framtida igjen gje grobotn for konflikt og angrep, sjølv om det ikkje ser slik ut i dag. Ein del av bakgrunnen for at akkurat Narvik blei angripen, var nettopp dei store mineralressursane som gjekk over hamna. Dei nordnorske erfaringane med krig og fred, med konflikt og samarbeid, fortener derfor å kome meir fram i lyset. Mykje av dramatikken og mange av trauma knytte til dei verdshistoriske hendingane i nordområda under siste krig er f.eks. i dag ukjente for ungdomen fordi skuleverk, norske filmar og kulturinstitusjonar i for stor grad legg vekt på hendingar i Sør-Noreg, eller har eit reint nasjonalt perspektiv. Dette må forandrast. Det er på tide å bringe den smertefulle og heroiske historia fram i lyset og samtidig bruke denne kunnskapen inn i vår tid. I dette arbeidet er Narviksenteret, som blei etablert av dei raud-grøne, og som blir vidareført av dagens regjering, viktig. Senteret skal setjast i stand til å løfte denne historia og samtidig setje i verk tiltak i fredens teneste. Det betyr at vi i nord får eit senter på linje med Arkivet i Kristiansand, Raftosenteret i Bergen, Nansensenteret på Lillehammer, Falstadsenteret i Nord-Trøndelag og sjølvsagt Holocaustsenteret i Oslo. Eg er glad for at regjeringa vidarefører det arbeidet. Likevel er dette berre meint som ein start på eit omfattande arbeid. Senteret kan vere ein viktig motor i nordnorske nettverk, institusjonar og miljø som arbeider med det same. I Kirkenes og Hammerfest har vi Grenselandmuseet og Gjenreisningsmuseet som tar vare på denne delen av historia, og det finst også tiltak i Harstad og Bodø, for ikkje å gløyme alle lokalmusea. Til slutt: Eg trur at kombinasjonen av nasjonal og nordnorsk fellessatsing på å reise denne delen av historia er viktig for heile landet.