Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2019-05-28:
I den seinaste utgåva av den årlege undersøkinga Helsepolitisk barometer frå Kantar svarer 62 pst. at vi har eit todelt helsevesen, der personleg økonomi har betydning for kor god behandling ein får. 78 pst. av dei spurde meiner at dette er negativt, og 64 pst. meiner at det bidrar til å skape større forskjellar mellom folk. Frå media har vi dei siste åra fått fleire enkelthistorier om pasientar med dødelege sjukdomar som har betalt av eiga lomme for å få behandling det offentlege ikkje tilbyr. Dette er bekymringsfullt, særleg når vi veit at det i utgangspunktet er store sosiale forskjellar i helsetilstanden i befolkninga. Folkehelserapporten 2018 frå Folkehelseinstituttet viser at dei med høgast utdanning lever opptil seks år lenger enn dei lågt utdanna. Dei sosiale forskjellane i levealder aukar, og dei er større i Noreg enn i mange andre europeiske land. Ein rapport frå Statistisk sentralbyrå utgitt i 2017 viste at blant personar over 45 år oppgir nesten 50 pst. av dei med lågast inntekt at dei ikkje har god helse. Blant dei med høgast inntekt er talet berre 20 pst. Liknande forskjellar ser vi mellom utdanningsnivåa. Når vi derimot ser på kor mykje personar i dei ulike inntektsgruppene faktisk bruker av helsetenester, er ikkje forskjellane like store. Det tyder på at det er andre forhold enn det reelle behandlingsbehovet som bestemmer i kva grad fattig og rik nyttar seg av helsetenestene våre. Når det gjeld helsetenester med høg eigenbetaling, slik som legespesialist og tannlege, viser tala frå SSB at personar med høg utdanning bruker desse tenestene meir enn lågtlønte og lågt utdanna. Det viktigaste vi kan gjera politisk for å motverka eit todelt helsevesen, er å sikra at den offentlege helsetenesta er så god at det ikkje er nødvendig å betala for kommersielle tenester. Ein rapport frå analysebyrået Menon utgitt i 2017 stilte spørsmålet: Bruker vi for mykje pengar på helse? Konklusjonane deira var tydelege: Løyvingane til helsesektoren har ikkje vore spesielt høge dei siste ti åra, og vi bruker ikkje meir enn andre land med tilsvarande høgt inntektsnivå. Rapporten konkluderer med at investeringane i helsesektoren har vorte nedprioriterte dei siste ti åra. Sjølv om investeringane har auka, utgjer investeringane likevel mindre av dei totale utgiftene i spesialisthelsetenesta. Helseministeren lovde å styrkja pasientbehandlinga i sjukehusa med 12 mrd. kr i førre stortingsperiode. Det klarte ein ikkje. Gjennom reforma fritt behandlingsval gir regjeringa derimot hundretals millionar kroner årleg til kommersielle behandlingsplassar heller enn å styrkja det offentlege tilbodet. I Granavolden-plattforma fastslår regjeringa at dei vil utvida fritt behandlingsval til å omfatta enda fleire område. I tillegg vil ein innføra fritt brukarval i kommunane etter modell frå Sverige. Det skal ifølgje regjeringa gi større valfridom, men erfaringar frå Sverige viser at det ikkje er innhaldet i tenestene brukarane får velje blant, berre kva selskap som skal levera tenesta. Derimot veit vi frå svensk erfaring at dei brukarane som kan betala for det, får tilbod om ekstratenester frå dei kommersielle tenesteytarane. Ei svensk offentleg utgreiing peiker på at fritt brukarval kan ha ført til større sosial og geografisk ulikskap. Det betyr at fritt brukarval kan gi ytterlegare todeling av helse- og omsorgstenestene òg i Noreg. Mykje av bekymringa for eit todelt helsevesen botnar i at pasientane fryktar at den offentlege helsetenesta ikkje tilbyr den beste behandlinga, og at ein er nøydd til å bruka kommersielle behandlingsplassar for å få dei nyaste og mest effektive behandlingane. Dei siste åra har sjukehusa fått finansieringsansvaret for stadig fleire legemiddel. Det dreier seg ofte om dei mest kostbare medisinane. I fjor gjekk Lovisenberg Diakonale Sykehus ut og påpeikte at den auka løyvinga ikkje var nok til å dekkja dei faktiske utgiftene til dei nye legemidla sjukehusa skulle finansiera. Direktøren ved sjukehuset kalla det ei skjult effektivisering frå regjeringa, og sjølv om helsevesenet er nøydd til å prioritera kva nye behandlingar dei skal tilby, er det grunn til å frykta at underfinansiering av sjukehusa bidrar til at pasientar må gå til private for å få tilgang til dei nyaste og beste behandlingsmetodane. I vinter bestemte Beslutningsforum for nye metodar å seia nei til innføring av kombinasjonsbehandling med cellegift og immunterapi mot lungekreft i den norske helsetenesta, ei behandling som ein gjekk ut frå var aktuell for rundt 700 norske pasientar årleg. Etter nye forhandlingsrundar med stor offentleg merksemd snudde Beslutningsforum. Det var ei veldig god nyheit for dei norske lungekreftpasientane, men med tanke på dei store konsekvensane det har om eit legemiddel får ja eller nei, er det bekymringsfullt, slik Senterpartiet ser det, at slike avgjerder vert gjorde bak lukka dører. Sidan helseministeren har gitt etter for krava frå legemiddelindustrien om å halda medisinprisen hemmeleg, får vi ikkje vita kor stor helsegevinst per krone som må til før Beslutningsforum seier ja til å tilby ei ny behandling. Vi veit ikkje om legemiddelselskapa snakkar sant når dei påstår at dei har gitt eit rimelegare tilbod, og vi veit heller ikkje om føretaksdirektørane snakkar sant når dei seier at prisen som er tilbydd, er altfor høg. Vi veit ikkje kva den kostnaden er. Vi kan heller ikkje etterprøve Beslutningsforum om dei seier nei til behandling fordi behandlinga ikkje er kostnadseffektiv, eller om dei seier nei fordi den totale utgifta for den offentlege helsetenesta er for høg. Denne informasjonen vert halden hemmeleg. For å motverka ei todeling er det avgjerande at befolkninga har tillit til prioriteringane som vert gjorde i helsetenesta. Når det er så pass stort hemmeleghald rundt prioriteringa av helsekronene, vert det ingen open debatt. Det er lett å forstå at det går ut over tilliten, og det kan vera medverkande til at så mange svarer at ein har eit todelt helsevesen i Noreg i dag. Det burde heller ikkje ha vore nødvendig å kjøpa privat helseforsikring i Noreg, men ifølgje statistikk frå Finans Norge har talet på nordmenn med privat helseforsikring auka jamt dei siste åra. I 2013 var det ca. 400 000 personar som hadde behandlingsforsikring, i 2018 var talet auka til ca. 550 000. Da Høgre gjekk til val i 2013, var det 380 000 som hadde helseforsikring. Eg hugsar veldig godt at helseminister Høie uttalte før valet at det ikkje ville vera marknad for helseforsikringar med innføringa av fritt behandlingsval. Men sidan har altså forsikringane berre auka. Fleire av forsikringsselskapa har framheva at dei skal dekkja kreftlegemiddel som ikkje vert dekte av det offentlege. Det er fleire tendensar som bidrar til større todeling av helsetenestene. Vi ser at dei sosiale helseforskjellane i befolkninga aukar. Vi ser at etterspørselen etter private helseforsikringar aukar. Det kjem stadig fleire dyre legemiddel på marknaden. Men avgjerda om kva legemiddel den offentlege helsetenesta skal tilby, er hemmeleg. I denne situasjonen satsar altså regjeringa storstilt på å bruka offentlege helsekroner på kommersielle tenesteytarar heller enn å styrkja det offentlege tilbodet. Vi ser ein konkurransepolitikk der private tilbydarar skal konkurrera med det offentlege om å tilby offentleg finansierte helsetenester. Det er eit overordna prinsipp i den nye regjeringsplattforma. Spørsmålet mitt er difor om statsråden meiner at vi har eit todelt helsevesen i dag, om meir privatisering av det offentlege helsevesenet er eit mål for regjeringa, og kva regjeringa gjer for å hindra ei utvikling av eit todelt helsevesen.