Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2014-02-04:
Menneskerettane skal gjelde overalt og til alle tider, òg under dei olympiske leikane i Sotsji. «Any form of discrimination with regard to a country or a person on grounds of race, religion, politics, gender or otherwise is incompatible with belonging to the Olympic Movement.» Dette står i det olympiske charterets «Fundamental Principles», og det står på forsida av denne T-skjorta, som LLH har laga i forkant av OL i Sotsji. I ei verd der brot på menneskerettane mange stader dessverre er regelen snarare enn unntaket, er IOCs prinsipp ei utfordring. Det gjeld i samband med dei olympiske leikane. Men utfordringa og forholdet mellom menneskerettar og idrett vert òg viktig i arrangement som f.eks. fotball-VM, som i 2018 skal arrangerast i Russland og i 2022 i Qatar, og eg kunne leggje til sjakk-VM og andre idrettsarrangement. Eg gler meg som eit barn til OL i Sotsji. Eg elskar idrett, fordi det er ein herlig kombinasjon av leik og konkurranse, men eg er òg klar over at det i vår verd er eit sterkt element av politikk i store idrettsarrangement. Historia viser at det er politikk på godt og vondt. På sitt beste kan idretten bidra til frigjering og forsoning, slik idrettsboikotten og opphevinga av den har gjort i Sør-Afrika. Andre gonger har idretten vorte forsøkt utnytta av autoritære regime, noko Berlin-OL vel er det fremste eksemplet på. For eit stort idrettsarrangement som eit vinter-OL må derfor politiske myndigheiter tenkje over korleis dei opptrer. I samband med OL i Sotsji er det absolutt nødvendig. Dei siste åra har det skjedd ei alvorleg negativ utvikling når det gjeld menneskerettar og demokrati i vårt naboland Russland. Makt vert sentralisert, samtidig som sivilsamfunn og uavhengig presse vert svekte. Det er vedteke ei rekkje lover som svekkjer demokratiet: Endring i lova om forsamlingar, ei endring som avgrensar folks moglegheit til å vere politisk aktive. Lov om avgrensing av Internett, som gir myndigheitene vide fullmakter til å stengje nettsider. Gjeninnføring av ei lov om ærekrenking, som kriminaliserer legitim kritikk av regjeringa eller offentlege tenestemenn. Innskjerping av straffelovføresegnene om religionsfridom som kan straffe handlingar som har til hensikt å fornærme truandes religiøse kjensler, med ei strafferamme på opptil tre års fengsel. Lov om utanlandske agentar, som pålegg frivillige organisasjonar som får økonomiske bidrag frå utanlandske givarar, å registrere seg som «utanlandske agentar». Innføring av ei antipropagandalov. Denne lova inneber at ein kan verte bøtelagd for det som vert kalla propaganda for utradisjonelle seksuelle relasjonar. Lova vil ytterlegare forverre situasjonen for LHBT-personar i Russland, ei gruppe av menneske som allereie i dag er utsett. Amnesty International, Helsingforskomiteen og ei rekkje andre viktige menneskerettsaktørar er med rette sterkt kritiske til utviklinga i Russland dei siste åra. Det er òg ei rekkje enkeltsaker som viser at dette ikkje berre er lover, men praksis. Arrestasjonar av alt frå journalistar til kjende forretningsmenn, arrestasjonar og trakassering av journalistar og aktivistar, saka med rockegruppa Pussy Riot, heilt ned til ei rekkje bekymringsfulle drap, f.eks. på journalister, er eksempel på ei svekking av demokrati og rettsstat i vårt naboland, og at dei ikkje lever opp til den standarden som vert kravd av ein fullt utvikla demokratisk rettsstat. Det føyer seg dessverre òg inn i ei utvikling der makta i aukande grad vert sentralisert rundt éin person. Russland er ei stormakt. Land i deira interessesfære lyttar til og lærer av Russland. Den kraftige forverringa av menneskerettsforholda dei siste åra kan derfor ha verknader langt ut over landets eigne grenser. Vi må derfor bruke alle moglegheiter til å ta opp forholda med russiske myndigheiter. OL i Sotsji er ei god og riktig anledning til å gjere det. I dei dagane idrettsfesten varer, vil manges blikk rettast mot Russland. Det vil òg verte lagt merke til kva representantar frå andre land gjer når dei er på besøk. Vladimir Putin vil vise fram glansbiletet Russland. Det er inga overrasking. Russland bruker ifølge media over 300 mrd. kr på eit OL-arrangement ikkje berre fordi dei er over gjennomsnittleg interesserte i vinteridrett. OL er politikk. Det betyr at norsk kultur-, utanriks- eller statsminister på tribunen er ei politisk handling, akkurat som fråvær av norske myndigheiter er ei politisk handling. Eg meiner likevel at kontakt og samtale er ein nødvendig del av det å påverke andre. Ein oppnår sjeldan noko med ikkje å vere til stades. Stille aksept er ikkje alternativet, men aktivt å ta stilling. Etter mi oppfatning bør Noreg – punkt 1 – møte opp, men seie tydeleg frå om våre synspunkt på menneskerettar og demokrati i landet. Vi bør ha møte om det, og vi bør vise det tydeleg. Eg vil leggje til at å ta det opp i møte betyr ikkje at det er litt sånn «by the way» på slutten av møtet, men å setje det høgt opp på lista over spørsmål ein tek opp. Det er det som viser at det betyr noko for oss i møta. Det andre er at eg meiner at regjeringa klart må uttrykkje offentleg at norske utøvarar sin ytringsfridom er den same under OL i Sotsji som elles. Vi må stille oss bak at utøvarar som ønskjer det, ytrar seg, og at dei tek i bruk ytringsfridomen sin til å kritisere forhold dersom dei ønskjer det, òg under OL. Ein del statsleiarar har valt ikkje å reise til Sotsji. Eg trur det er best at Noreg er representert politisk, men berre om vi gjer noko for menneskerettane og demokratiet når vi er der. I framtida kan dette verte ein vanleg debatt. Trass i det som står i det olympiske charteret, vil våre idrettsutøvarar konkurrere om medaljar i land der det skjer alvorlege brot på menneskerettane. Det er ikkje ein ønskjeleg eller farbar veg å hindre det. Idrett høyrer til menneske i alle land. Men vi må forhindre at idretten vert brukt til å dekkje over eller legitimere undertrykking. Meir eller mindre autoritære leiarar kan kome til å bruke slike arrangement for å styrkje eigen stilling. Det er ingen tent med, aller minst dei som bruker mange år av livet sitt for å kunne delta. Vi skulder idretten at idretten ikkje vert ein propagandareiskap. Eg meiner Noreg og norsk idrett bør diskutere korleis vi kan bidra til ei utvikling der fundamentale rettar står meir i sentrum, og der idrettsarrangement ikkje vert brukte til å svekkje dei. Eg meiner ikkje at vi politikarar skal diktere det, sjølvsagt ikkje, men eg meiner at vi kan engasjere idretten, og alle som er opptekne av og driv med idrett – eg er ein av dei – til ein dugnad for å setje menneskerettar høgare på lista over omsyn. Det må begynne med ein open diskusjon, og lat meg peike på nokre element som må med i den. Punkt ein: Kva kriterium skal ein ha for tildeling av arrangement som internasjonale organ i idretten tildeler? Og kva kriterium skal ein ha for oppfølging av land som er tildelte arrangement? Ein rapport Helsingforskomiteen har laga, tyder bl.a. på at oppfølginga frå IOC av krava dei stilte til Sotsji-OL, ikkje har vore tett nok. Her kan det vere grunn for kritikk. Dette er prestisjefylte og viktige avgjerder, og det ligg makt og moglegheit for påverknad bak dei. Punkt to: Korleis sikrar ein utøvarane sine rettar under OL og andre arrangement, og at dei ikkje vert pressa til å vere ekstra forsiktige i forbindelse med store arrangement? Ein har ikkje noko krav på å ytre seg, men det er ein rett ein skal ha, òg under eit stort idrettsarrangement. Punkt tre: Korleis sikrar ein demokratisering og auka openheit i dei organa som tildeler og følgjer opp store idrettsarrangement? Det er eit problem med manglande legitimitet rundt avgjerder og manglande innsikt i korleis dei har gått føre seg. Punkt fire: Kva bør norsk idrett gjere? Korleis bør idretten søkje å påverke gjennom sine representantar? Og korleis bør dei tilpasse seg andre omsyn, som norsk utanrikspolitikk, i sin aktivitet? Eg stiller spørsmål fordi heller ikkje eg har fasitsvara. Men etter at dei siste medaljane er delte ut i Sotsji, og etter at Noreg forhåpentlegvis har hatt ein rik medaljevinter, bør vi ta den debatten – og han kan starte no, med dei innlegga som kjem etter mitt. Takk for meg!