Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2015-02-03:
Statsminister Erna Solberg forsøkte i nyttårstalen 2014 å gje regjeringa sitt arbeid med å realisere kunnskapssamfunnet eit slagord. «Kunnskap er fremtidens olje for Norge», sa ho. Det er mogleg dei verdsleiande forskarane og ingeniørane som har fått oljen og gassen opp frå langt under havbotnen, meiner kunnskap også har vore som olje for Noreg i fortida. Og det er mogleg å førestille seg at kunnskap var drivkrafta bak alle dei store augeblikka i noregshistoria, anten det var skipskunsten, statsorganiseringa og handelssystemet på 1000-talet, vasskraftelektrifisering av Noreg på slutten av 1800-talet, utbygginga av ein velferdsstat for alle i etterkrigstida – eller alle store augeblikk i heile verdshistoria, for den saks skuld. Etter det eg har klart å finne ut, har omgrepet «kunnskapssamfunnet» blitt hyppig brukt – og misbrukt – i denne salen sidan 1980-talet. Jamt over blir det brukt som ein lengsel etter noko som skal kome, og dette «noko» veit spesielt den som uttaler «kunnskapssamfunnet», korleis vi som samfunn skal nå. «Kunnskapssamfunnet» er på mange måtar eit lengselsomgrep, eller eit grenseomgrep, ein visjon av typen «sosialisme», «fridom», «rettferd» eller «solidaritet», noko vi aldri kan seie vi har oppnådd, men noko vi alle er einige om at vi treng meir av – eller iallfall nokre av oss. Da Kristin Halvorsen i 2012 la fram ideen om ein langtidsplan, var målet eit omfattande vegkart for å systematisere det samla arbeidet med forsking og høgre utdanning i Noreg. Planen skulle leggje langsiktige føringar for investeringar – frå kunnskapsbygg til forskingsinfrastruktur, studieplassar, rekruttering og forsking. Han skulle gje dei føreseielege og langsiktige føringane som vi veit at eit så krevjande og kunnskapsintensivt felt som akademia treng. Det har blitt sagt at det tar 30 år å byggje opp eit forskingsmiljø. Nettopp denne langsiktigheita skulle den nasjonale langtidsplanen for forsking og høgre utdanning gje. Planen frå regjeringa er nær blank på forskingsbygg og forskingsinfrastruktur, som utgjer dei fysiske rammene for all forskingsaktivitet. Det betyr at sektoren igjen må halde pusten når oktoberbudsjettet nærmar seg, eller – dersom det er valår – kanskje håpe på at det neste bygget blir lansert av ein minister eller ein håpefull kandidat på besøk i slutten av august. Det er ikkje mykje som er føreseieleg når institusjonane skal planleggje framtida, derimot stor politisk boltreplass for regjeringspartia, som vil ha mest mogleg ut av sitronen. Planen frå regjeringa er nær blank på den andre delen av tittelen, «høyere utdanning». Målet for forskinga er at ho skal bli «verdensledende», mens målet for høgre utdanning er at ho skal bli «god». Korleis regjeringa tenkjer når dei skal skape «verdensledende» forsking med «god» utdanning, er vanskeleg å førestille seg. Men det meir alvorlege er at regjeringa går i revers i arbeidet som blei starta av dei raud-grøne – å binde forsking og høgre utdanning tettare saman. Like utanfor den norske stuedøra føregår motsett utvikling. I dei mest verdsleiande forskingslanda blir utdanning knytt stadig tettare til forskinga, slik at alle som tar ein høgre grad, har smakt på forskingsfronten og prøvd seg på nytenking. Slik skal kompetanse for det 21. hundreåret byggjast. Mange ville nok forvente at ei regjering som består av parti som tradisjonelt har vore opptatt av innovasjon og næringsliv, ville vere opptatt av nettopp dette. Men nei, forskinga er viktigast, utdanninga får vi kome tilbake til. I planen er det heller ikkje breidda av forskinga som blir sett. Det ligg ein sterk kjærleik til visse delar av forskinga, spesielt alt som smakar av naturvitskap, det som kan bidra til å styrkje konkurranseevna, eller det som kan løyse kortsiktige utfordringar for næringslivet. Løysinga på dei menneskeskapte klimaendringane er f.eks. å utelukkande satse på naturvitskapleg forsking. Det verkar som om det kloke, balanserte vitskapssynet allereie har forlate den blå-blå skuta, der det er grunnforskinga i brytingspunktet mellom ulike fag og tradisjonar at dei store ideane veks fram. Det er eit trist syn. Målet i langtidsplanen er å skape verdsleiande forsking, men planen i seg sjølv er middelmåtig og byggjer på eit syltynt kunnskapsgrunnlag. Vi kan betre enn dette! Dersom kunnskapssamfunnet hadde vore så viktig å realisere, ville vi i dag sendt planen tilbake til regjeringa og fått ein ny til hausten. Vi ville fått ein ambisiøs strategi for kvalitet i høgre utdanning, med grep som bringar forsking og høgre utdanning tettare saman. Vi ville fått ein opptrappingsplan for rekrutteringsstillingar og andre forskarstillingar for heile planperioden. Vi ville fått ein plan for korleis forskingsinnsatsen skal dreiast frå petroleum over til fornybar. Vi ville fått ein plan med prioriteringar for infrastruktur. Vi ville fått ein plan med ambisjonar for formidling, samarbeid med nærings- og organisasjonsliv, livslang læring og moglegheiter for kunnskapsspreiing med bruk av teknologi. Og vi ville fått ein plan som ambisiøst gjekk laus på problem som midlertidigheit, kjønnsubalanse og at altfor få studentar og forskarar kjem seg ut i den store verda. Men dette får vi kome tilbake til.