Sveinung Rotevatn (Venstre), 2015-01-27:
Noreg er eit velfungerande demokrati. Samanliknar ein med dei fleste andre land i verda, er det liten grunn til å klage over det norske folkestyret. Når vi representantar frå Stortinget reiser ut i verda som valobservatørar, ser vi mykje som ikkje er på stell, og vi er flinke til å fortelje andre korleis dei kan betre valordningane sine. Samtidig trur eg det er sunt at vi også tek ein kikk i spegelen med jamne mellomrom og spør oss sjølve om det ikkje også er sider ved vårt demokrati og våre valordningar som kan gjerast endå betre. Slike debattar bør gå føre seg i denne salen, så eg er glad for at kommunal- og moderniseringsministeren er her i dag for å diskutere temaet. I tillegg til å vere ansvarleg for avvikling av val i Noreg har statsråden ansvar for kommune- og regionreforma som eit fleirtal i Stortinget har vedteke å gjennomføre. Derfor vil eg ta utgangspunkt i henne når eg no skal starte denne debatten. Eit av dei uttalte måla med kommunereforma – ja, kanskje det viktigaste målet med reforma – er å styrkje lokaldemokratiet. Det gjer vi gjennom å tilføre kommunestyra og regionforsamlingane i landet nye oppgåver og større fullmakter. Men vi bør også etter mitt syn sjå med eit kritisk blikk på korleis veljarane kan påverke samansetninga av desse lokale forsamlingane, som Stortinget altså ønskjer skal bli endå viktigare. For dersom Stortinget er einig med Venstre i at det er sider ved valordninga som bør bli betre, er det etter mitt skjønn naturleg at ein frå regjeringa si side, parallelt med kommune- og regionreforma, startar arbeidet med ei betring og tilpassing av valordninga. Eg vil peike på eit par moment ved valsystemet vårt som det er verdt å sjå på med eit kritisk blikk. Noko av det gjeld berre lokalval, noko gjeld stortingsval, og noko gjeld begge delar. Først til ordninga med personval. I Noreg er det partia som føreslår lister til valet. Men dessverre veit vi at medlemstala i dei politiske partia har gått jamt nedover i mange år, og talet på partimedlemmer som deltek i nominasjonsprosessar, er endå lågare. Derfor er det viktig at veljarane har størst mogleg sjanse til også å påverke personsamansetninga av dei folkevalde forsamlingane våre, ikkje berre partisamansetninga. Ved val til kommunestyre har veljarane ganske god moglegheit til å påverke listene, og vi veit at dei nyttar seg av denne moglegheita i stor grad. Heile 40 pst. av veljarane gjev personstemme ved kommuneval. Fram til 2002 var det også mogleg å stryke kandidatar frå vallistene. Det har ein dessverre ikkje høve til lenger. Men eg veit at statsråden tidlegare har vore engasjert i denne problemstillinga. Det kunne derfor vore interessant å høyre om han framleis ønskjer å gjeninnføre høvet til å stryke listekandidatar, og om dette er noko regjeringa vil jobbe for. Ifølgje ein rapport frå Institutt for samfunnsforskning frå 2009 ønskjer eit fleirtal både i folket og blant listekandidatane sjølve at det skal vere mogleg å gjere strykingar på vallistene. Blant motstandarane av dette finn ein særleg erfarne listekandidatar og kandidatar frå Arbeidarpartiet. Ein fordel med høvet til å stryke og rette er at det er relativt enkelt å forstå for veljarane i eit elles ganske komplisert valsystem. Etter kommunestyrevalet i 1999 – det siste valet med høve til å stryke – ville heile 12 pst. av kandidatane ikkje vorte valde dersom det ikkje var for strykingar på listene. Kjønns- og alderssamansetninga i kommunestyra vart derimot ikkje påverka av dette, viser den tidlegare nemnde rapporten. Å gjere det enklare å påverke listene ved lokalval vil vere eit gode. Samtidig ville det kanskje vere eit endå større gode om det i det heile var mogleg å påverke listene ved stortingsval. Dette er berre teoretisk mogleg i dag, sidan heile 50 pst. av veljarane må gjere den same endringa for at det skal få ein konsekvens. Det har så vidt eg veit, aldri skjedd. Etter stortingsvalet i 2009 fekk Noreg kritikk frå OSSE for nettopp det manglande høvet til å endre på listesamansetninga, og Noreg vart oppfordra til å vurdere ei endring av vallova der ein senkar terskelen for når ei retting faktisk skal få innverknad på lista. Departementet har tidlegare uttalt at ein vil kome tilbake til ei vurdering av dette spørsmålet. Eg håper statsråden kan seie noko i dag om kva han eventuelt tenkjer å gjere på dette området. For ser ein på den låge deltakinga i nominasjonsprosessar saman med det manglande høvet til å endre listene, er realiteten at under 2 pst. av folket avgjer kven som skal bli medlemmer av den lovgjevande forsamlinga i landet. Det kan vi vanskeleg leve med. Korleis ei slik personvalordning ved stortingsval skal utformast, kan vi sikkert kome tilbake til. Vi veit at nabolanda våre har ulike modellar der høvet til å gjere endringar påverkar kor mange som gjev personstemme. I Sverige er det rundt 25 pst., i Danmark rundt 50 pst. Til og med i Noreg, der personstemmer i realiteten ikkje har noko å seie, gjer heile 12 pst. av veljarane endringar på stortingslistene. Det viser at personsamansetninga i denne sal er noko veljarane ønskjer å påverke, og det bør dei få ei reell moglegheit til. Noreg har også fått kritikk frå OSSE for valgjennomføringa vår på enkelte andre punkt. Blant anna er det reist kritikk mot gjennomføringa av forsøket med stemmegjeving over Internett. Venstre er glad for at regjeringa har sagt at det ikkje skal gjennomførast fleire forsøk med det. Teknologioptimisme er bra, men prinsippet om frie og hemmelege val er så viktig at val også i framtida bør gjennomførast i vallokale, der valfunksjonærar kan passe på at alt går rett for seg. Eit tredje punkt der Noreg har fått kritikk, gjeld spørsmålet om offentleggjering av valkampbidrag. Pengar har stor innverknad på val, også dei norske vala. Vi bør derfor streve etter størst mogleg openheit om kva ressursar og interesser som står bak dei ulike partia og konstellasjonane. Etter partilova er det berre dei politiske partia sjølve som møter krav om offentleggjering av valkampbidrag, men vi veit at også valkamp frå tredjepartar, f.eks. næringsinteresser og fagforeiningar, kan spele ei heilt vesentleg rolle i ein valkamp. Mangel på offentleggjering av den typen indirekte partistøtte kan bidra til å undergrave omsynet til openheit rundt valkampfinansiering. Det kunne vore interessant å høyre om statsråden er einig med OSSE i at ein bør vurdere å stille krav om offentleggjering av valkampbidrag også frå tredjepartar. Så vil eg seie eit par ord ikkje berre om korleis veljarane skal kunne påverke ved val, men også om kven vi bør gje høve til å vere veljarar. Venstre har alltid gått i bresjen for å utvide demokratiet, slik at stadig fleire får høve til å stemme – kvinner, arbeidarar, 20-åringar, 18-åringar. No er det på tide at vi lèt 16-åringane sleppe til. Valkanalen er den viktigaste kanalen for politisk medverknad, og 16- og 17-åringane våre viste gjennom forsøksordninga ved siste lokalval at dei er meir enn klare for å delta i demokratiet vårt. Evalueringa som Institutt for samfunnsforskning gjennomførte etter 2011-valet, viste ei rekkje interessante funn. Valdeltakinga blant 16- og 17-åringar låg om lag på snittet av folket, men heile 12 prosentpoeng over valdeltakinga blant 18–21-åringar. Dette stemmer godt overeins med røynsla vi har frå andre land, der vi ser at yngre veljarar faktisk deltek ved val i høgare grad enn ordinære førstegongsveljarar – kanskje på grunn av ein meir stabil livssituasjon og tettare band til kommunen dei er folkeregistrerte i. Evalueringa av forsøksprosjektet viste også at det var små skilnader i dei politiske preferansane til 16- og 17-åringane samanlikna med veljarmassen elles, men at tendensen til at unge kandidatar vart stemde opp på listene, var særleg sterk i forsøkskommunane. Med tanke på at alderssnittet i kommunestyra i landet vårt er rimeleg høgt, og at veljarmassen blir eldre og eldre, må det seiast å vere eit svært positivt resultat av forsøksprosjektet. Venstre er glad for at regjeringa har valt å følgje oppfordringa om å føre vidare forsøket med stemmerett for 16-åringar også ved dette lokalvalet, men det kunne likevel vore interessant å høyre kva statsråden har tenkt å gjere for å leggje til rette for eit vellykka forsøk også denne gongen, og om han i det heile ser nokon moment ved evalueringa frå siste forsøksprosjekt som taler imot at dette skal bli ei permanent ordning. Landet skal snart få sterkare og større kommunar og sterkare og større regionar. Det er det gode grunnar for, men dette er ei reform som også vil medføre at mange vil få lengre reiseveg til rådhuset sitt. Det fordrar at vi no tek ein god diskusjon om korleis vi kan styrkje valordninga vår, og det fordrar at ein også tek ein lokal diskusjon om korleis ein kan flytte demokratiet nærmare folk, eksempelvis gjennom bruk av folkerøystingar, innbyggjarinitiativ, oppretting av bydelsutval eller lokalutval m.m. Det er jo høve til å opprette bydelsutval i dag, men det er ei moglegheit som er lite brukt, og som det definitivt bør vere aktuelt å bruke meir no når ein skal få større kommunar. Eg håper at dei ulike spørsmåla eg har vore innom i dette innlegget, både dei som gjeld lokalval, og dei som gjeld nasjonalval, kan vere eit oppspel til ein god debatt, som forhåpentleg kan munne ut i eit endå sterkare folkestyre.