Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 2000-11-17:
Norge tek sete i eit svært mektig organ 1. januar neste år. Tryggingsrådet har hovudansvaret for å sikre fred og tryggleik på vegner av medlemmene i FN. Tryggingsrådet kan binde alle land, og rådet kan setje i verk tvangstiltak. Dette gjeld når vedtak blir fatta med heimel i kapittel VII i FN-pakta. Det er få – om nokon – andre stader vi gir frå oss så stor makt som vi gjer til Tryggingsrådet. Og vi gir frå oss makt til eit fåtal av store land som styrer og bestemmer. Spesielt demokratisk er det ikkje – vi sjølve har sjeldan røysterett i denne forsamlinga. Men vi gir frå oss makt utan debatt, og eg er glad for at det er slik, for det er viktig. I januar tek vi fatt på ein av dei sjeldne periodane der vi har røysterett, men også ein av dei sjeldne periodane der vi står direkte ansvarlege for arbeidet i rådet, ein av dei sjeldne periodane der vi må ha konstruktive og ansvarlege oppfatningar om ei rad ubehagelege saker. Den store makta som rådet har, gir seg ikkje alltid uttrykk i klare vedtak og kompromisslaus handlekraft. Det er fordi Tryggingsrådet også er ein arena for kompromiss, kompromiss mellom dei mektigaste av medlemmene. Makta til dei mektige i rådet ligg ikkje berre i den militære, økonomiske og politiske makt som desse statane har kvar for seg. Makta ligg også i at dei er faste medlemmer og har vetorett i rådet. Korleis dei har fått denne særlege posisjonen i FN, er ei anna sak. Det er også representativiteten til vetomaktene i rådet. Dette er skakt og skeivt, men samansetjinga av rådet er heldigvis ikkje tema for dette ordskiftet. Her får eg berre syne til tidlegare debattar om reformer i FN-systemet. Her vil eg berre framheve det positive i det som utanriksministeren sa, at i dei første vekene framover vil ein søkje ein nærare dialog med sentrale regionale makter som India og Sør-Afrika. Dette er eit viktig initiativ ikkje berre med omsyn til Tryggingsrådet, men også som ein strategi på lengre sikt. Kompromiss og veto i Tryggingsrådet er ikkje alltid uttrykk for handlingslamming. Så lenge stormaktene sit i rådet og etterlever vedtaka, slepp vi at dei opptrer på eiga hand. Unilateralisme eller aleinegang og sjølvtekt frå enkeltstatar er og blir den største trusselen mot internasjonal lov og orden, og mot fred og tryggleik. Motvekta er ein sterk og truverdig verdsorganisasjon. Dei store treng ikkje å votere ved å rekkje opp handa, dei kan også la vere å samarbeide. Dersom dei store tek med seg makta si og går, forsvinn også makta til Tryggingsrådet og til FN. Dette er eit omsyn ein må ha med i arbeidet. Kompromiss er ikkje berre nødvendig ut frå politiske omsyn. Ressursmangelen i FN-systemet set også klare grenser for kva ein kan få til. Det er betre med realistiske oppdrag som ein kan gjennomføre, enn med gode opplegg som i ettertid framstår som feilgrep. Vi har sett døme på det siste, særleg i samband med enkelte fredsoperasjonar. Sett opp mot dette er opplegget frå Regjeringa, slik utanriksministeren presenterte det, realistisk. Det er lågmælt, men ambisiøst. Og i motsetnad til representanten Steensnæs, meiner eg at Regjeringa la fram ein strategi for kva ein vil med arbeidet sitt i Tryggingsrådet. Det er viktig at ein ikkje let seg lokke til å teoretisere over enkeltkonfliktar og enkeltsaker på førehand. For det første kjem konfliktane aldri i den rekkjefølgja vi førebur oss på. Brannane kan slå ut der vi er lite førebudde. For det andre tek utviklinga gjerne vegar som vi ikkje kunne vite om på førehand. For det tredje og det aller viktigaste: Norge skal bli medlem av Tryggingsrådet. Norge skal ikkje overta rådet. Det vil vere andre som framleis har noko å seie i Tryggingsrådet, og mange er sikkert glade for det. Det er ikkje slik at det går ei sitring gjennom massane verda rundt fordi om Norge no tek sete i Tryggingsrådet. Eg ser at mange er svært opptekne av om Norge skal overta formannskapet i ein av sanksjonskomiteane. Det finst ingen snarveg til løysing i nokon av dei konfliktane som desse omfattar, dels fordi det er motstridande interesser i rådet som gjer det vanskeleg å få til ei løysing, og dels fordi det faktisk er vanskelege situasjonar ein står framfor. Det er ingen tvil om at sanksjonane mot Irak bør bli endra. Det er lenge sidan vi tok opp dette spørsmålet første gongen. Det er både politiske og humanitære grunnar – eg understrekar: både politiske og humanitære grunnar – til at politikken bør bli endra. No skal ikkje dette vere ein debatt om Irak, men eg vil slå fast at debatten framover ikkje må bli så enkel at den får det til å sjå ut som om problemet rundt Irak berre heng saman med sanksjonane. Det er ikkje slik at det automatisk vil leggje seg ro og velstand over området dersom sanksjonane blir oppheva. Ei anna mistyding er at sanksjonane mot Irak har som føremål å fjerne Saddam Hussein. Det er feil. Sanksjonane er m.a. knytte til inspeksjonar av masseøydeleggingsvåpen ut frå erfaringane frå Golf-krigen. På den andre sida har sanksjonane gjeve Saddam Hussein høve til å samle folk med seg mot omverda. Det var ikkje meininga. Kva er betre for ein tyrann en å vise at han er kringsett av fiendar? Før brukte han masseøydeleggingsvåpen mot sine eigne. No kan han bruke svoltne barn i eige land som skjold og humanistar verda over som ufrivillige ambassadørar for si sak. Det er viktig at arbeidet med «smarte sanksjoner» kjem vidare, slik utanriksministeren understreka i orienteringa si. Sanksjonsvåpenet er ikkje tilstrekkeleg sofistikert i dag. Dei utilsikta verknadene skyggjer nesten alltid for dei tilsikta. På den andre sida vil sanksjonar nesten alltid også måtte ha verknader utover det ein har tenkt å treffe, men hovudpoenget er at sanksjonane stort sett er for grovmaska til at ein oppnår dei måla ein er ute etter. Eg sluttar meg derfor til det utanriksministeren sa om Irak, og legg dette til grunn også for ein vidare debatt om bruk av sanksjonar. Eg har inga bestemt meining om kva for sanksjonskomite Norge bør ha. Eg ser berre at det er færre direkte stormaktsinteresser knytte til Angola enn til Irak. Krig, konflikt og korrupsjon er tre grunnleggjande hinder for utvikling. Eg er derfor tilfreds med at Regjeringa har sett opp følgjande hovudprioriteringar for arbeidet i Tryggingsrådet: fokus på samanhengen mellom fred og utvikling FNs evne til å planleggje og gjennomføre fredsoperasjonar med særleg vekt på å følgje opp Brahimi-rapporten vekt på utfordringane i Afrika Stortinget bør få høve til å gå inn på kvart av desse områda ved eit seinare høve. Eg ber departementet medverke til å leggje grunnlaget for ein slik nærare gjennomgang av desse spørsmåla seinare i Stortinget. Til slutt eit par ord om kontakten mellom storting og regjering i tida som kjem. På den eine sida er det innlysande at Regjeringa har svært vide fullmakter i spørsmål som kjem opp i Tryggingsrådet. På den andre sida vil ein forplikte landet i ei lang rekkje saker som både kan vere kontroversielle og som kan krevje ressursar. Det kan likevel ikkje vere slik at arbeidet i Tryggingsrådet skjer gjennom debattar og voteringar i Stortinget. Eg har derfor ikkje anna råd å kome med enn å be om at Stortinget blir orientert og konsultert etter behov, og at det berre er det sunne skjønn som skal avgjere når dette behovet er til stades.