Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2010-11-19:
Det er interessant å sitje i salen i dag og lytte til diskusjonen om demokrati og valsystem, og om det grunnleggjande for det folkestyret som me har i Noreg, både på nasjonalt nivå og på lokalt nivå. Det å sikre at me har folk som vil stille opp som kandidatar òg til lokalval, er viktig. Dette spørsmålet har vore reist tidlegare. I januar 2008 vart det drøfta eit nesten likelydande forslag, der regjeringa fekk eit oppmodingsvedtak om å sjå nærare på desse spørsmåla. Det vart då gitt eit oppdrag til Institutt for samfunnsforskning i samarbeid med Universitetet i Oslo og Rokkansenteret for å greie ut spørsmålet. Det er sterke valforskingsmiljø samla bak dei grundige analysane som vart lagde fram i rapport nr. 5 i 2009 frå Institutt for samfunnsforskning, Effekter av en eventuell gjeninnføring av strykninger ved kommunestyrevalg. Rapporten byggjer på data frå fleire datakjelder, og undersøkinga er frå perioden 1995 til 2007. I perioden frå 1991 og framover var eg sjølv deltakar i lokal- og fylkestingsval som kandidat og var òg med og gjennomførte val. Det var ganske tydeleg å sjå effektane av moglegheita for å stryke på listene. I Sogndal, der eg stilte til val i 1991, var det ikkje mange med utanlandsk namn, så dei effektane kom ikkje fram, men den umaken som partiet hadde gjort seg for å få spesielt yngre, og yngre kvinner, til å stille på listene, vart gjord ganske til fånyttes ved vala på 1990-talet, for dei nye kandidatane, som då var lite kjende – dyktige, unge folk som ville stille sine krefter til rådvelde – vart ganske effektivt strokne til botnen av listene. Me såg sjølvsagt òg andre effektar, nemleg at dei som hadde stått for litt kontroversielle saker, som hadde tort å stå fram, kanskje fekk same skjebnen. Rapporten frå Institutt for samfunnsforskning konkluderer med at det er ingen grunn til å tru at moglegheit til å stryke vil påverke valdeltakinga eller frekvensen av listeretting ved kommunestyreval. Eit fleirtal av kandidatane var negative til at det ikkje lenger var mogleg å stryke. Dersom ein framleis ynskjer å la partiet sikre bestemte kandidatar, burde røystetillegget aukast når veljarane har moglegheit til å stryke. Elles vil små grupper av veljarar som ynskjer bestemte kandidatar, ha større moglegheiter for å lukkast. Altså: Det å opne for stryking vil gjere det mogleg å gjennomføre aksjonar meir effektivt enn om ein ikkje opnar for det. Rapporten viser at norske veljarar har liten kunnskap om effekten av rettingane dei kan gjere. Det er noko me må jobbe aktivt med framover: at dei som går til urnene for å velje, må vete kva moglegheiter dei har, og kva effektar det har om dei gjer endringar på listene. Rapporten viste òg at toppkandidatar og andre høgt oppe på listene oftast vart strokne, men kvinner, ungdom og kandidatar med utanlandske namn – som det tydeleg har vore framheva frå denne talarstolen – vil òg ha ein stor risiko i så måte. Rapporten viser at det er tydelege effektar av å gjeninnføre moglegheita for å stryke på listene, og at det må sjåast i ein samanheng dersom ein skal gå til eit slikt steg, noko som då ikkje er aktuelt, ettersom Stortinget stiller seg negativ til det i dag. Men om ein skulle opne for det ved eit seinare høve, må ein sjå det i samanheng med konsekvensane av røystetillegg partiet kan gi kandidatane. Ein må sjå på om reglane for kandidatoppgjeret må endrast, og ein må gå gjennom heile systemet, slik det vart vedteke etter vallovutvalet si NOU i 2001, som vart stortingsbehandla i 2002. Eitt av måla med vallovutvalet si innstilling var jo at ein ville harmonisere regelverket, slik at dei endringane veljarane kunne gjere, skulle vere mest mogleg like og enkle å forstå. Det var òg eit mål at veljarane skulle gi uttrykk for positive preferansar gjennom å gi personstemmer til kandidatar dei likar i staden for å stryke kandidatar dei ikkje likar. Eg registrerer at fleire av dei som har vore på talarstolen, er opptekne av den positive holdninga ein då gir kandidatar. Det må vere mogleg å endre vallistene. Eg er òg oppteken av det som representanten Tetzschner tok opp: korleis parti nominerer. Det bør òg vere gjenstand for debatt mellom dei politiske partia og i det enkelte politiske parti, for å sikre at ein har ein demokratisk og open inngang til nominasjonsprosessane i forhold til samansetjing av vallistene. Både samansetjing av vallister og korleis valet vil verte gjennomført, har betyding for demokratiet, og difor er det viktige debattar som går i Stortinget i dag.