Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2014-04-10:
Folkehelsemeldinga vart behandla av Stortinget våren 2013. Ein samla komité stilte seg bak dei nasjonale måla for folkehelsepolitikken: Noreg skal vera blant dei tre landa i verda som har høgast levealder. Befolkninga skal oppleva fleire leveår med god helse og trivsel og reduserte sosiale helseforskjellar. Vi skal skapa eit samfunn som fremmar helse i heile befolkninga. Som oppfølging av folkehelsemeldinga la dåverande helseminister Jonas Gahr Støre fram NCD-strategien for 2013–2017 i september 2013. Dette er ein strategi for førebygging, diagnostisering, behandling og rehabilitering av dei fire store folkesjukdommane: hjarte- og karsjukdommar, diabetes, kroniske lungesjukdommar og kreft. Desse fire folkesjukdommane vert definerte av Verdas helseorganisasjon som NCD-sjukdommar – på norsk: ikkje-smittsame, kroniske sjukdommar. Desse fire sjukdommane har mykje til felles og har alle eit stort potensial for førebygging. Det er godt dokumentert at sentrale risikofaktorar for alle sjukdommane er tobakk, usunt kosthald, fysisk inaktivitet og skadeleg bruk av alkohol. Sjukdommane har også mange felles utfordringar når det gjeld diagnostisering, behandling og rehabilitering. I mai 2012 vedtok Verdas helseforsamling målet om å redusera for tidleg død av NCD-sjukdommane med 25 pst. innan 2025. Noreg har stilt seg bak den globale målsettinga. I budsjettdebatten i desember i fjor hadde statsråd Høie eit 10 minutt langt innlegg utan å seia eitt ord om folkehelse eller førebygging. Det syntest eg var ganske spesielt og stod i sterk kontrast til den store fokuseringa som tidlegare helseminister Jonas Gahr Støre hadde på dette området. Statsråd Høie bekrefta likevel i replikkrunden at den nye regjeringa står bak NCD-strategien og målet om at desse sjukdommane skal reduserast med 25 pst. innan 2025 òg i Noreg, og at regjeringa legg denne strategien til grunn for sitt arbeid. Samtidig sa statsråd Høie at regjeringa er imot nokre av tiltaka i strategien. Statsråden understreka at folkehelse ikkje berre er eit offentleg ansvar, men at det er behov for å spela på lag med frivillige lag og organisasjonar. Eg synest det er stor usikkerheit rundt kva som er den nye regjeringa sin folkehelsepolitikk – derfor denne interpellasjonen. Senterpartiet er heilt einig med statsråden i at folkehelse ikkje berre er eit offentleg ansvar, men òg eit personleg ansvar. Vi er heilt einige om at det er behov for å spela på lag med frivillige lag og organisasjonar for å lyfta fram dette området. Men Senterpartiet er tydeleg på at regjering og storting har eit stort ansvar for å skapa eit samfunn som fremmar helse i heile befolkninga og reduserer sosiale helseforskjellar. Då må vi prioritera helsekroner fornuftig, bruka helseressursane på ein folkehelsepolitikk for vår tid og styrkja det førebyggjande arbeidet i helse- og omsorgstenesta. Ei regjering har ikkje ein truverdig helsepolitikk om ein ikkje fører ein truverdig folkehelsepolitikk. «Ett vet vi – vi må løfte i flokk. Gjør vi det, er seieren sikker!» Dette sitatet står i forordet til NCD-strategien, og bodskapen kom frå Klaus Hanssen, som var formann i Nasjonalforeninga mot tuberkulose for omtrent hundre år sidan. Folkehelsearbeidet og dei frivillige organisasjonane sin innsats for hundre år sidan var avgjerande for å stagga dei smittsame sjukdommane. Dagens folkehelsearbeid er avgjerande for å stagga dei ikkje-smittsame folkesjukdommane og livsstilsjukdommane. Vi veit at vi står overfor ein global trend med auka førekomst og for tidleg død av hjarte- og karsjukdommar, diabetes, kroniske lungesjukdommar og kreft. Skal vi i Noreg klara å nå målet om 25 pst. reduksjon i for tidleg død av dei fire folkesjukdommane innan 2025, trengst det konkrete tiltak, og det trengst at NCD-strategien vert følgt opp og etterlevd. NCD-strategien inneheld konkrete mål og konkrete tiltak for alle dei fire risikofaktorane tobakk, kosthald, fysisk aktivitet og alkohol, og eg skal nemna nokre av dei. For tobakk er målet at barn og unge som er fødde etter 2000, ikkje skal begynna å snusa og røyka. Prosentdelen unge mellom 16 og 24 år som røyker dagleg, skal vera under 6. Auken i dagleg snusbruk blant barn og unge skal stansast. Prosentdelen daglegrøykarar i befolkninga skal vera under 8. Ingen barn skal utsetjast for passiv røyking. Prosentdelen gravide som røyker ved slutten av svangerskapet, skal vera under 4. Tiltaka er å oppretthalda eit høgt avgiftsnivå på tobakk, å utvikla lovverket med å innføra ei bevillingsordning, forbod mot sjølvbetjening, å gjera fleire arenaer tobakksfrie, å styrkja vernet mot passiv røyking, å vidareføra nasjonale tobakkskampanjar, særleg tiltak retta mot barn og unge, og å utvikla gode faglege tilbod som hjelp til tobakksavvenning. Så langt har eg merka meg at den nye regjeringa har gått vekk frå kravet om ei bevillingsordning, og at e-sigarettar kanskje vert lovlege. Når det gjeld kosthald, er målet å auka den delen i befolkninga som kjenner til og følgjer dei nasjonale kosthaldsråda, oppretthalda den høge kjennskapen til nøkkelholmerket og gjera det enklare for alle å velja sunne matvarer. Tiltaka er å vidareføra kampanjen «Små grep, stor forskjell», vidareføra ordninga med Nøkkelholet, gjennomføra tiltaka i saltstrategien, leggja til rette for sunne måltid i barnehage og skule og ha som ambisjon å utvida ordninga med gratis frukt og grønt til alle elevar i grunnskulen. Men til hausten får ikkje ungdomsskuleelevane lenger gratis frukt og grønt. Tilbodet vert ikkje utvida, slik målet er i strategien, men tvert imot redusert. For fysisk aktivitet er målet å auka den delen unge, vaksne og eldre som følgjer dei nasjonale anbefalingane om fysisk aktivitet, og auka kunnskapen i befolkninga om fysisk aktivitet sin betydning for livskvalitet og helse. Tiltak er å gjennomføra ein informasjonskampanje om fysisk aktivitet i 2014, gjennomføra friluftsstrategien, vurdera korleis skuledagen kan organiserast slik at elevane sikrast minst ein time fysisk aktivitet kvar dag, gjennomføra nasjonal gåstrategi og nasjonal sykkelstrategi, osv. I regjeringsplattforma har ein svekt Stortinget sin ambisjon om å sikra elevane minst éin time fysisk aktivitet kvar dag. I regjeringsplattforma står det berre at regjeringa vil leggja til rette for at skulane sikrar dagleg fysisk aktivitet for elevane – igjen: mindre forpliktande mål enn det Stortinget har vedtatt i samband folkehelsemeldinga og altså i strid med NCD-strategien. Senterpartiet har i Stortinget i dag lagt fram forslag der vi ber regjeringa fremma forslag til ei ordning som sikrar alle elevar på 1.–10. trinn minst éin time fysisk aktivitet i skulen kvar dag. Eg registrerer at både regjeringsparti og støtteparti er einige med oss i dette. Senterpartiet var faktisk det første partiet som fremma forslag om dette i 2003, men den gongen fekk det berre våre eigne røyster. No håpar eg at vi kan koma lenger. Dette er ei viktig helsesak. Det er gjort ei rekkje berekningar på samfunnsgevinsten ved auka fysisk aktivitet. Ifølgje Helsedirektoratet kan ein årleg få ein velferdsgevinst på 239 mrd. kr dersom heile befolkninga som ikkje oppfyller anbefalingane om auka fysisk aktivitetsnivå, frå å vera inaktiv til å vera delvis aktiv eller aktiv. Det tilsvarar to sjukehusbudsjett i året. Gevinsten er i størrelse 27 gonger tiltakskostnadene. I går var eg på Sylling skule i Lier. Der har dei innført éin time fysisk aktivitet innanfor dagens rammer, utan å utvida skuledagen. Det går an. Men i dag skjer dette meir på tross av systemet enn på grunn av det. Dei nasjonale krava for fysisk aktivitet i skulen er svekt med ny regjering, og det synst eg er bekymringsfullt. Folkehelsa i Noreg har vorte betre, men ulikheitene i dødelegheit og levealder, spesielt etter utdanning, har auka. Betrestilte nordmenn har forbetra helsa si raskare enn dårlegare stilte. Det kjem fram i ein fersk kunnskapsgjennomgang om sosial ulikheit i helse i Noreg, utført ved Høgskulen i Oslo og Akershus. Rapporten diskuterer også tiltak som kan bidra til å utjamna sosiale helseforskjellar. Mange tiltak er heilt overordna, som omfordeling gjennom skatte- og overføringssystemet, styrking av innsatsen mot sosial dumping og reduksjon av fattigdom i barnefamiliar ved å betra dei økonomiske støtteordningane. Men også her vert konkrete tiltak som éin time fysisk aktivitet i skulen og gratis frukt og grønt dratt fram. Eg har stilt følgjande spørsmål i denne interpellasjonen: Kva er regjeringa sin folkehelsepolitikk, og korleis meiner statsråden at 25 pst. reduksjon i NCD-sjukdommar i Noreg innan 2025 skal oppnåast, når regjeringa kuttar i effektive, generelle folkehelsetiltak i staden for å styrkja dei? Eg ser fram til svaret frå statsråden.