Ranveig Frøiland (Arbeiderpartiet), 1999-05-06:
Bankkrisa er ei historisk sak det er viktig å trekkja lærdom av. Kommisjonen har gjort eit omfattande og imponerande arbeid. Det kan vera mykje å seia om fortida, og det er vel verdt å merka seg at kommisjonen i stor grad har gjeve fortidas krisehandtering gode skotsmål. Det viktigaste er likevel korleis erfaringane frå bankkrisa kan medverka til at ein unngår framtidige bankkriser og – dersom dei likevel oppstår – korleis desse då bør handsamast. Kommisjonen har på bakgrunn av sine analysar også føreslått ei rekkje tiltak og tilrådingar som kan og bør vurderast. Eit breitt fleirtal i Stortinget finn ikkje grunn til å realitetshandsama desse framlegga no. Det kan likevel vera grunn til å knyta nokre kommentarar til enkelte av kommisjonens tilrådingar. Som så ofte elles i politikken kan vi også her stå overfor nokre målkonfliktar. For kommisjonen har kriseførebygging vore sett på som viktigast, og kommisjonen har ikkje drøfta – og skulle heller ikkje gjera det – korleis enkelte tilrådingar kan gripa inn i politikken på andre område. Eit eksempel på dette er kommisjonen sitt framlegg om å vurdera den danske modellen med skattefrådrag for tapsavsetjingar. Bakgrunnen for framlegget er at kommisjonen meiner tapsavsetjingsreglane fører til låge avsetjingar i tider då framtida fortonar seg lys. Etter kommisjonen sitt syn vil dette innebera at det i periodar ikkje vert sett av tilstrekkeleg til tap. Framlegget høyrest i utgangspunktet greitt ut. Men framlegget grip samtidig inn i prinsippa våre for utforminga av skattesystemet etter skattereforma. Det har vore brei semje om at vi bør vera varsame med å innføra næringsspesifikke skattefrådrag, fordi det vil koma i konflikt med målet om at skattesystemet skal fungera mest mogleg nøytralt mellom næringar. Eit anna område der kommisjonen sine tilrådingar kan koma i konflikt med andre målsetjingar, er framlegget om å mjuka opp eigarskapsavgrensingsreglane for finansinstitusjonar. Hovudregelen etter lova om finansieringsverksemd av 10. juni 1988 er at ingen kan eiga meir enn 10 pst. av aksjekapitalen i ein bank eller annan finansinstitusjon. Bakgrunnen for at vi har slike reglar er m.a. ønsket om å hindra for sterk eigar- og dermed maktkonsentrasjon i finansnæringa. Kanskje kan ein viktig bieffekt av dette vera at ein også forhindrar såkalla dominoeffektar av eventuelle kriser i finansnæringa. Eit anna område der det er mange og vanskelege avvegingar, er kommisjonen sitt framlegg om at bankaksjonærar, dersom aksjane vert nedskrivne ved einsidig vedtak av staten, må ha rett til å få aksjane sin verdi fastsett gjennom eit uavhengig organ. Kommisjonen føreslår også at kostnadene med verdsetjingsprosessen bør berast av staten. Dette framlegget har òg mange sider. Den enkelte aksjonær sine interesser i saka og etablert skjønsrett på andre område må vegast opp mot dei moglege høge kostnadene dersom eit stort tal aksjonærar skal ha fulle partsrettar i ei skjønssak. Vidare kan det vera grunnlag for å diskutera om rekneskap og vurderingar av dette ikkje gjev eit vel så godt grunnlag som eventuelle skjøn. Etter mitt syn har denne problemstillinga så mange uavklarte sider at det er riktig at Regjeringa føretek ein grundig analyse av dette. Grunnlaget for ein slik analyse vil m.a. vera kommisjonens innstilling, Banklovkommisjonens arbeid og regjeringsadvokatens brev av 30. oktober 1998. Ein slik prosedyre kunne ha kome til å omfatta mange aksjonærar, og kunne ha vorte noregshistorias største og dyraste rettssak, jf. regjeringsadvokatens brev. Det er all grunn til å stilla spørsmålet om dette er riktig eller ønskjeleg for samfunnet. Frå Stortinget si side må det vera slike analysar og vurderingar som bør danna grunnlag for eventuelle konklusjonar. Eg vil understreka nokre punkt som det er brei semje om, og som det òg er viktig å merka seg: For det første kviler hovudansvaret for å førebyggja framtidige bankkriser på Regjeringa og Noregs Bank. Desse organa har tilgang til den jamlege informasjonen som kan vera viktig for å sjå faresignala som gjer det nødvendig med mottiltak. Det er også desse organa som har myndigheit til å gjera vedtak eller fremja forslag overfor Stortinget med sikte på å førebyggja eller å dempa ei krise. For det andre peikar kommisjonen på at ansvaret for forsvarleg bankdrift innanfor dei rammer som rettsreglane til kvar tid stiller opp, kviler på bankane sjølve. Det vil eg òg gjerne understreka. For det tredje er kommisjonen oppteken av verdien av å skapa og bevara klårleik om korleis det rettslege og politiske ansvaret for å følgja med, og om nødvendig å seia ifrå, er fordelt mellom m.a. departementet, Kredittilsynet og Noregs Bank. Kommisjonen meiner at det er viktig å organisera systemansvaret på ein slik måte at råd og åtvaringar kan koma fram utan omsyn til om deira innhald politisk er populært. Når det gjeld krisehandteringa, understrekar kommisjonen at omsynet til systemet er viktigare enn omsynet til aksjonærane. Det er ikkje grunn til å forlata den etablerte politikken om at aksjonærane skal stå først til å bera udekte tap. Denne lina stemmer òg med den tredelinga av ansvaret for å løysa bankkrisa som lenge har lege til grunn for systemet for handtering av bankkriser i Noreg. I korte trekk består dette systemet i at bankane sine eigne midlar – om nødvendig også aksjekapitalen – skal takast først. Deretter trer det kollektive sikringssystemet for banknæringa sjølv i funksjon. Kommisjonens arbeid har vore omfattande og grundig. Eg trur det er grunnlag for å seia at kommisjonens arbeid i seg sjølv har gjeve eit viktig bidrag til at vi i framtida vil vera betre rusta til å møta eventuelle kriser i banknæringa.