Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2008-12-03:
Vi har nettopp høyrt to gode innlegg, som på mange måtar gir uttrykk for dei utfordringane vi har på dette feltet, og som vi vil ha i veldig mange år. Riksrevisjonen har hatt som utgangspunkt å vurdere om departementet har teke vare på sitt nasjonale ansvar for å medverke til at vaksne får det tilbodet om grunnskuleopplæring og opplæring på vidaregåande nivå som dei har krav på etter opplæringslova. Riksrevisjonen sin rapport er på fleire punkt kritisk til korleis grunnopplæringa for vaksne er teke vare på. Det er uløyste oppgåver knytte til vaksne si deltaking i grunnopplæringa, som medfører at både kommunesektoren og staten har utfordringar som krev nye tiltak. I det vidare arbeidet tek eg med meg resultata som Riksrevisjonen sin rapport viser, og merknadene frå komiteen. Riksrevisjonen har konsentrert problemstillingane om formell læring i ordinær utdaning. Mange av satsingane frå departementet har vore tiltak som er utanfor det formelle utdaningssystemet, retta mot vaksne i arbeidslivet med svake grunnleggjande dugleikar, samarbeid med Nav om arbeidssøkjarar og læring på andre måtar utanfor det ordinære utdaningssystemet. Desse tiltaka er ikkje omfatta av undersøkinga. I rapporten peikar Riksrevisjonen på at deltakinga i grunnopplæringa blant vaksne er relativt låg sett i forhold til det som var forventa då vaksne fekk utvida lovfesta rett til opplæring. Eg konstaterer at tiltaka i oppfølginga av kompetansereforma ikkje i så stor grad som forventa har ført til auka deltaking i formell grunnopplæring for vaksne. Ei god forklaring på dette trur eg er at det må vere nokre føresetnader til stades for at vaksne skal nyte godt av offentlege tilbod, f.eks. moglegheita til å kombinere opplæring med arbeid, stønad til livsopphald og arbeids- og livssituasjonen generelt. Det er god grunn til å anta at korleis desse vilkåra er lagt til rette for den einskilde, saman med situasjonen på arbeidsmarknaden, i stor grad påverkar motivasjonen til å delta i opplæring. Dei siste åra har arbeidsmarknaden vore god. At det har vore enkelt å få arbeid, kan ha medverka til at mange vaksne ikkje opplever at dei treng meir opplæring. Eg vil følgje utviklinga på arbeidsmarknaden nøye. Det er viktig at kommunar og fylkeskommunar i samarbeid med arbeidsmarknadsstyresmaktene følgjer opp med gode tilbod. Eg vil minne om at det er kommunane og fylkeskommunane si plikt å oppfylle den einskilde sin rett til grunnskule og vidaregåande opplæring. Likevel har det i nokre tilfelle vore uklart om regelverket er tilstrekkeleg forstått av skuleeigarane, t.d. når det gjeld moglegheitene for tilpassing innanfor ramma av læreplanane. Eg har difor bedt Utdanningsdirektoratet sørgje for god rettleiing om korleis grunnopplæring for vaksne kan tilpassast innanfor rammene av lærarplanane. Riksrevisjonen peikar vidare på at svakheiter ved informasjonsarbeidet er ein viktig grunn til vaksne si låge deltaking. Eg meiner ein viktig føresetnad for informasjonsarbeidet må vere at dei som treng informasjon, skal få det når dei har behov for det, og at informasjonen vert retta inn mot der målgruppa er, t.d. i arbeidslivet, i Nav-systemet osv. For å nå ut til vaksne i arbeidslivet med behov for opplæring i grunnleggjande dugleikar etablerte departementet Program for basiskompetanse i arbeidslivet i 2006. Same år tok Kunnskapsdepartementet initiativ til ei samarbeidsavtale mellom Arbeids- og inkluderingsdepartementet og KS for å sikre betre samarbeid mellom dei lokale Nav-kontora og kommunesektoren om opplæring som tiltak for arbeidssøkjarar. Begge desse tiltaka er målretta mot grupper av vaksne som ofte ikkje vert fanga opp av kommunane sine tiltak. Eg har òg bedt både Utdanningsdirektoratet og Vox arbeide vidare med informasjonstiltak som kan treffe målgruppa betre. Riksrevisjonen meiner òg at for få vaksne på vidaregåande opplæringsnivå får vurdert realkompetansen sin, at det er manglande likebehandling fylkeskommunane mellom, og at det må etablerast ei lik forståing av regelverket. Ordninga med vurdering av realkompetanse er krevjande og vil innebere eit visst skjøn. Eit regelverk som er så detaljert at det fjernar det skjønsmessige elementet, vil kunne bli lite tenleg med omsyn til både innhald og omfang. Det er òg viktig å ta vare på dei prinsippa for individuell vurdering som låg til grunn for ordninga. Men eg er einig med Riksrevisjonen i at det framleis er eit forbetringspotensial når det gjeld utvikling av systemet for vurdering av realkompetanse. Eg har derfor allereie bedt Utdanningsdirektoratet om å arbeide for at fylkeskommunane utviklar ein meir eins praksis når det gjeld realkompetansevurdering av vaksne. Statistikkgrunnlaget for vaksne i vidaregåande opplæring har manglar, og eg ser at det er behov for å styrkje dette for betre å kunne kartleggje og følgje aktiviteten som gjeld vaksne si læring. Problema er bl.a. knytte til at fylkeskommunane har ulike administrative system for rapportering, og at dei rapporterer på ulike måtar. Det er sett ned ei arbeidsgruppe med representantar frå Utdanningsdirektoratet, departementet, SSB, fylkeskommunane, VIGO styringsgruppe og Vox som arbeider med å betre statistikkgrunnlaget. Gruppa undersøkjer m.a. kva for nasjonale føringar som er nødvendige for å få til felles saksbehandlings- og registreringssystem. Riksrevisjonen peikar på at det i liten grad er ført tilsyn med kommunane og fylkeskommunane si oppfølging av retten til grunnopplæring. Dei siste åra har Utdanningsdirektoratet på oppdrag frå departementet lagt ned eit betydeleg arbeid i å leggje om og betre fylkesmannen sitt tilsyn etter opplæringslova. Departementet vurderer endringa som vellykka. Ressursane til tilsyn vart styrkt i 2008, og det er òg foreslått ei styrking i 2009. Det skal gi grunnlag for å auke omfanget av fylkesmannen sine tilsyn, både det hendingsbaserte og det nasjonale tilsynet. Tema for tilsyn vert valt ut frå kunnskapen om tilstanden i sektoren og korleis regelverket vert praktisert. Ei samla vurdering avgjer kva for tema som vert prioritert. Eg ser òg at oppgåve- og ansvarsfordelinga mellom Utdanningsdirektoratet og Vox kan ha framstått som uklar, og kan ha hindra best mogleg verknad av tiltak retta mot grunnopplæring for vaksne. Eg har derfor hatt ein gjennomgang av og gjort ei presisering av ansvars- og oppgåvefordelinga mellom Utdanningsdirektoratet og Vox, særleg med omsyn til grunnopplæring for vaksne som har rett til slik opplæring etter opplæringslova. Endringa vil kunne medverke til at grunnopplæring for vaksne vert tydelegare forankra i dialogen med sektoren, og at informasjonen ut til sektoren vert tydelegare og meir konsistent. Fylkesmennene sitt ansvar for rettleiing og tolking av regelverket vil bli presisert. Ei tydelegare oppgåve- og ansvarsfordeling mellom direktoratet og Vox vil bl.a. kunne medverke til at grunnopplæringa for vaksne får ei høgare prioritering, særleg når det gjeld arbeid med å få fram kunnskap om korleis regelverket fungerer i praksis, og når det gjeld arbeidet med forvaltninga av regelverket, informasjonsarbeid osv. Ei tydelegare oppgåve- og ansvarsdeling vil òg kunne medverke til betre samordna dokumentasjon og analyse av vaksne si læring. Det betyr at oppgåvene Vox har hatt i direkte tilknyting til grunnopplæring for vaksne som har denne retten, vert overført til Utdanningsdirektoratet frå og med 2009. Det vert òg overført ressursar frå Vox til Utdanningsdirektoratet for å byggje opp eit godt kompetansemiljø og for å styrkje direktoratet sitt arbeid på dette området. Så kan eg i tillegg nemne at av mange meir langsiktige tiltak er vi i gang med å førebu ei stortingsmelding om kompetanse for framtida. Kompetansebehova for vaksne med låg formell utdaning vil sjølvsagt òg verte omfatta av denne meldinga. Ikkje minst i den konjunktursituasjonen vi no går inn i, vil dette verte eit svært viktig tema i åra framover, i tillegg til kompetansesituasjonen for ungdom som er i alder for vidaregåande skule – som begge er store utfordringar, og der mange enkeltpersonar vil møte ein tøffare arbeidsmarknad i åra som kjem, særleg dei som har låge grunnleggjande ferdigheiter.