Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2017-05-22:
I Meld. St. 19 for 2014–2015, Folkehelsemeldingen – Mestring og muligheter, slår regjeringa fast at manglande vedlikehald av skular og barnehagar er eit folkehelseproblem. Meldinga trekk fram at barn og unge har rett til eit godt arbeidsmiljø. Sidan det er undervisningsplikt i Noreg og dei aller fleste barn går i barnehage, har myndigheitene eit spesielt ansvar for å sikra eit godt fysisk og psykososialt miljø i barnehagar og skular. Vi veit frå fleire landsomfattande undersøkingar at eit betydeleg tal skular og barnehagar ikkje har den godkjenninga som forskrift om miljøretta helsevern krev. Miljøet ved mange skular tilfredsstiller ikkje det som alle elevar har ein lovbestemt rett til. Generelt er det også svært mangelfulle tilsyn ved skulane. Ifølgje ei kartlegging som Helsedirektoratet og Utdanningsdirektoratet gjorde i 2015, var det meir enn 230 000 elevar som gjekk på skular som ikkje er godkjende. Det bør vera ei sjølvfølgje at ingen barn skal verta sjuke av å gå på skule eller i barnehage, men vi veit at det skjer. Dårleg inneklima kan føra til ei rekkje helseplager, som hovudpine, trøttheit og konsentrasjonsvanskar. Det kan gi nedsett trivsel, f.eks. på grunn av høg temperatur, mykje støv på grunn av manglande reinhald, luktplager og tung luft med høgt CO 2 -innhald. Det er påvist samanheng mellom det å opphalda seg regelmessig i hus med høg fuktigheit, fuktskade eller mugg og auka førekomst av luftvegsplager som astma, allergi og luftvegsinfeksjonar. I dag er folk om lag 90 pst. av tida innandørs. Barn og unge er spesielt sårbare og utsette for påverknader i innemiljøet. Astma og allergi er i dag svært utbreidd. Astma er den hyppigaste årsaka til kronisk sjukdom blant barn i Noreg. Undersøkingar viser at 10–20 pst. av alle tiåringane har eller har hatt astma. Folkehelselova og forskrift om miljøretta helsevern i barnehagar og skular stiller krav om at barnehagar og skular skal planleggjast, byggjast, tilretteleggjast og drivast slik at krava til fysisk og psykososialt arbeidsmiljø vert oppfylte. Alle barnehagar og skular skal vera godkjende, og for å få godkjenning skal krava i forskrifta vera oppfylte. Opplæringslova kapittel 9a gir elevane i grunnskulen og vidaregåande skule rett til eit godt fysisk og psykososialt miljø som fremjar helse, trivsel og læring. Opplæringslova § 9a-2 stiller krav til at det fysiske miljøet skal vera i samsvar med dei faglege normene som fagmyndigheitene til kvar tid anbefaler. Føresegna inneheld dei same kvalitative krava til det fysiske miljøet som forskrift om miljøretta helsevern i barnehagar og skular. Arbeidsmiljølova regulerer arbeidsmiljøet til dei tilsette. I Folkehelsemeldinga varsla regjeringa at ein ville «foreta en gjennomgang og oppdatering av regelverket for fysisk og psykososialt miljø i barnehager og skoler. Gjennomgangen skal ha som mål å etablere et helhetlig regelverk som tydeliggjør ansvar og krav til barnas arbeidsmiljø, sikrer barnas rettigheter og samordner tilsynsordninger». I dag ser eg at Stortinget skal behandla ein proposisjon frå regjeringa som føreslår omfattande endringar i opplæringslovas reglar om skulemiljø, jf. anbefalingane frå Djupedal-utvalet i NOU 2015:2. Men endringane gjeld berre det psykososiale miljøet. Regjeringa skriv i proposisjonen at dei under lovarbeidet ikkje har gjennomgått krava til det fysiske skulemiljøet, «og det foreslås ikke endringer i disse kravene nå». Det er uforståeleg. Det vert berre vist til at reglane om det fysiske skulemiljøet vil verta gjennomgått som oppfølging av folkehelsemeldinga. Men det har allereie gått tre år, og når vil dette koma? Når regjeringa samtidig kuttar ut rentekompensasjonsordninga for skulebygg og svømmeanlegg, som har til formål å bidra til at kommunar og fylkeskommunar kan ta opp rentefrie lån til rehabilitering og nybygg av skular og svømmeanlegg, er det grunn til å stilla spørsmål ved om regjeringa tar det fysiske skulemiljøet til barna på alvor. Frå og med statsbudsjettet for 2017 har regjeringa avgjort å utfasa rentekompensasjonsordninga for skulebygg og svømmeanlegg. I Bergen vil avviklinga av ordninga med rentefrie lån føra til at rehabiliteringa av svømmeanlegg i slitte skular i Bergen kan verta utsett. Her vel regjeringa bevisst å prioritera skattekutt framfor velferda til barn og unge. Ho fjernar moglegheita for ein kommune til å søkja om dekking av renteutgifter. «Hvis vi mister denne anledningen må vi vurdere å redusere tempoet i oppussingen av skolebyggene,» uttalte skulebyråd Pål Hafstad Thorsen til Bergens Tidende 27. januar. Han fortsette: «For oss er dette veldig alvorlig. Renteutgifter er en stor belastning, og det er betyr mindre penger til oppussing og vedlikehold.» ? Skuleforfallet i Bergen er som kjent svært omfattande. Dei siste ti åra har kommunen fått dekt 200 mill. kr i renteutgifter. Etter 2018 er det altså ingen fleire pengar å få, og det er nok mange kommunar i ein tilsvarande situasjon. Det er klart at systematisk dårleg vedlikehald over tid har skapt skuleforfallet i Bergen, òg i andre kommunar, og løysinga er – heilt rett – å prioritera fortløpande vedlikehald. Men når vi har eit etterslep, uansett grunn, og når det går ut over elevane si helse, kvifor skal vi da ta vekk rentekompensasjonsordninga, som verkar, utan at ein kjem inn med ei tilsvarande ordning? Regjeringa har brukt som argument at det er viktig at ikkje staten bidreg med ulike ordningar som løner kommunar som ikkje driv eit jamt vedlikehald. Men dette er ein tynn argumentasjon. Er det eit problem for regjeringa at fleire barn og unge med denne rentekompensasjonsordninga får oppleva å gå på inneklimagodkjente skular, får oppleva å få sin lovbestemte rett til eit helsefremjande fysisk skulemiljø? Kor lenge må vi venta på at regjeringa skal gjera ein gjennomgang og oppdatering av regelverket for barn og unge sitt arbeidsmiljø i barnehage og skule, slik det var varsla i folkehelsemeldinga? Tar regjeringa elevane sitt fysiske skulemiljø på alvor? Vil vi få betre tilsynsordningar? I Bergen kommune var det ikkje elevane si tilsynsmyndigheit som stengte skular – det var Arbeidstilsynet som stengte skular fordi arbeidsmiljøet til lærarane var utrygt. Så mitt spørsmål til statsråden er: I denne situasjonen, når vi framleis har opp mot 230 000 elevar som går på skular som ikkje er inneklimagodkjende, som er ein trussel mot deira helse og utvikling, kvifor tar vi da vekk rentekompensasjonsordninga? Kva vil regjeringa gjera for å sikra det fysiske skulemiljøet for alle elevar og alle som går i barnehage, og korleis vil ein følgja opp folkehelsemeldinga? Det er òg eit spørsmål om kva regjeringa ser for seg vil skje med tilgangen til svømmeanlegg. Det er kome nye krav til kva ferdigheiter elevar skal ha når det gjeld svømming, men det er ei sanning at tilgangen til svømmeanlegg – mange svømmeanlegg med dårleg vedlikehald – òg vil lida når rentekompensasjonsordninga vert heilt fasa ut frå 2018.