Sveinung Rotevatn (Venstre), 2015-05-21:
Å varsle om kritikkverdige, utilbørlege eller jamvel ulovlege forhold på ein arbeidsplass kan vere ei svært tung bør. Dei fleste av oss har lojalitet til sjefen, til kollegaene og til arbeidsplassen – heldigvis, må vi vel kunne seie. Men ein slik lojalitet kan også gjere det vanskeleg å seie frå når det er nødvendig. At nokon seier frå, at nokon varslar, veit vi har ein enorm samfunnsmessig verdi. Internasjonale undersøkingar viser at om lag halvparten av ulovlege forhold blir avdekte av nettopp varslarane. Særleg vanskeleg blir det sjølvsagt å seie frå dersom ein har grunn til å frykte represaliar. Vi veit at så mykje som kvar fjerde norske arbeidstakar meiner at dei blir møtte med uvilje frå sjefen dersom dei kjem med kritiske synspunkt om arbeidstilhøva der dei jobbar. Ein skal vere forsiktig med nullvisjonar, men i dette tilfellet trur eg vi må kunne seie at det alltid er eit mål å skape eit samfunn av myndige borgarar, der ingen er redde for å stå opp mot autoritetar – heller ikkje eigen sjef. Det varierer ein del kor sterk arbeidstakarane opplever sin eigen ytringsfridom. Eksempelvis veit vi at kvinnelege tilsette opplever å ha mindre rom for å ytre seg enn det menn gjer. Vi veit også at jo fleire ein jobbar saman med, jo svakare vurderer ein eigen ytringsfridom som arbeidstakar. Særleg alvorleg meiner eg vi bør sjå på eit siste poeng, nemleg at tilsette i offentleg sektor opplever ein meir avgrensa ytringsfridom enn tilsette i privat sektor. Eg meiner dette er særleg alvorleg fordi det 1) er offentleg sektor, at vi som folkevalde har det største direkte ansvaret, og 2) fordi stillingsvernet ofte er sterkare i offentleg sektor. Likevel opplever altså dei tilsette at rommet for å ytre seg er svakare nettopp her. Også i Sivilombodets årsmelding for 2013 blir det uttrykt uro for utviklinga i offentleg sektor. I ein artikkel på forskning.no den 3. september i fjor uttaler Birte Eriksen, som skriv doktorgrad om varsling ved Universitetet i Bergen: «Vi ser blant annet stadig eksempler fra kommunesektoren på at sterke politiske interesser kan oppleve seg truet dersom ansatte får uttale seg fritt. Det inngås derfor ofte skriftlige avtaler på arbeidsplassen som begrenser de ansattes ytringsfrihet. Et typisk eksempel er at det etableres instruks eller avtale om at det kun er avdelingsleder som får uttale seg til media.» Denne typen avtalar er ganske vanleg. Ifølgje Fafo seier 34 pst. at dei har ein skriftleg arbeidsavtale med arbeidsgjevaren, som avgrensar moglegheita til å uttale seg om arbeidsplassen offentleg – dette trass i at slike avtalar fort kan tenkjast å kome i konflikt med vern om ytringsfridom i Grunnloven § 100 og dermed vere ulovleg. Sjølv om kåra for varslarar i Noreg nok er betre enn kva som er tilfellet i mange andre land, har vi framleis ein veg å gå. Venstre har lenge vore opptekne av ytringsfridom generelt og vilkåra for varslarar spesielt. Vi er difor glade for anledninga til å diskutere denne problemstillinga med arbeidsministeren og med Stortinget i dag. Vi er også glade for at det ikkje-sosialistiske stortingsfleirtalet i samband med handsaminga av den nye arbeidsmiljølova vart einige om å styrkje vilkåra for varslarar. Konkret bad Stortinget regjeringa om å sikre at relevante tilsyn samarbeider for å betre informasjonen om regelverket rundt varsling, under dette å vurdere ein felles rettleiar med informasjon om rettar og om plikter. Vi bad også om at ein i samarbeid med partane i arbeidslivet vurderer ein informasjonskampanje om varsling, samt at varslingsrutinar blir eit obligatorisk krav der lova bør presisere minstekrav til innhaldet i slike rutinar. Sjølv om vi har respekt for at det er mange saker på statsrådens bord, er vi likevel utolmodige. Eg vil be statsråden om han i sitt innlegg kan greie ut om status for denne bestillinga frå Stortinget, og om korleis regjeringa vil jobbe for å styrkje varslarvernet framover. Vidare er det viktig å understreke at sjølv om lovverket er viktig, er kultur også avgjerande. I fjor kom evalueringa av varslingsreglane i arbeidsmiljølova. I rapporten frå Fafo og Arntzen de Besche var hovudkonklusjonen at bevisstgjering, haldningsendringar og oppfølging i verksemdene synest å vere det aller viktigaste for å kome vidare i arbeidet for eit godt og trygt ytringsklima i arbeidslivet. Sjølv om det finst reglar, er det heller ikkje gjeve at dei alltid blir følgde. I går behandla Oslo bystyre ei varslingssak der ting gjekk heilt feil. Det var ikkje rutinane det var noko gale med, heller ikkje regelverket. Det var oppfølginga og den praktiske handteringa. Saka gjaldt ei varslarsak om mistankar om medikamenttjuveri, der sjukeheimsetaten i Oslo sette den varslarsaka handla om, til å behandle saka – eit klart brot på retningslinjene i Oslo kommune, sjølvsagt, men også eit bevis på at det ikkje held å ha gode retningslinjer. Ein må også heile tida sørgje for at alle leiarar og mellomleiarar blir bevisstgjorde og faktisk opplærde i korleis varslarsaker kan handterast – både sjølve varslinga og oppfølginga av ho. Det er viktig at vi som fellesskap oppmodar til varsling og stiller oss bak dei som vågar å ta den tøffe avgjerda det faktisk er å seie frå. Difor var det ekstra gledeleg at Fritt Ords Pris 2015 vart delt ut til nettopp to varslarar – Robin Schaefer og Jan Erik Skog – for deira innsats for å avdekkje kritikkverdige forhold i norsk arbeidsliv. Schaefer er kanskje den som er mest kjend for det offentlege, som han som varsla om den svært alvorlege Monika-saka i Hordaland politidistrikt. Skog varsla om ei rekkje kritikkverdige forhold ved konserna som driv kollektivtrafikken i Oslo kommune. Juryen framheva under utdelinga at dei to varslarane rett nok har hatt nokre støttespelarar under sitt arbeid, men at dei framfor alt har møtt kraftig motstand over lengre tid på arbeidsplassane sine. Slik sett er det særleg tankevekkjande at vi nyleg kunne lese i bladet Politiforum at Politidirektoratet framleis ikkje har gratulert Robin Schaefer med prisen. Vi har alle eit ansvar for å styrkje varslarvernet. Forhåpentlegvis var dei grepa vi tok i samband med vedtakinga av ny arbeidsmiljølov, eit steg på rett veg. Men vi må alltid vere opne for at andre kanskje har funne endå betre løysingar enn oss. Det er ulik praksis frå land til land og frå by til by. Eksempelvis har ein i København kommune ei eiga «whistleblower»-ordning, som er uavhengig av kommuneforvaltinga og politiske myndigheiter, der tilsette kan melde frå om varslarsaker. I Nederland har ein «The Advice Centre» for varslarar, som er ei uavhengig eining som gjev råd og rettleiing til varslarar som tek kontakt med dei. Senteret har òg ein eigen tilsynskomité med representantar frå både næringsliv, arbeidstakarorganisasjonar og styresmakter. Venstre trur at det å ha eigne, uavhengige einingar som kan fungere som kompetansesenter og vaktbikkje for varslarar, kan vere ein veg å gå. Vi er i alle fall villige til å diskutere mange ulike løysingar som kan sikre at varslarvernet i Noreg blir endå sterkare enn det det er i dag, og vi ser fram til å høyre statsråden sitt innlegg og forhåpentlegvis ein god diskusjon om dette temaet i dag.