Reidar Sandal (Arbeiderpartiet), 2003-12-11:
Kostnadene for kommunane til rusomsorg og psykiatrisk behandling er eit velkjent tema i Stortinget. Ei betre økonomisk ordning enn vi har no, har vore etterlyst fleire gonger. Seinast skjedde det då kommuneproposisjonen for i år blei behandla. Det er brei semje om at kommunar som har særleg store utgifter til rusomsorg og psykiatrisk behandling, må få meir økonomisk hjelp frå staten enn dei no har. Usemja har stått om fordelinga av midlane til kommunane. Eit fleirtal i kommunalkomiteen meiner at den modellen som Regjeringa har presentert, ikkje kan godtakast. Den har klart uheldige og urimelege fordelingsverknader. I kommuneproposisjonen for 2004 fremma Regjeringa forslag om ny kostnadsnøkkel for sosiale tenester. Fleirtalet i Stortinget gav ikkje tilslutning til forslaget. Fordelinga av midlar mellom kommunar var uakseptabel. Det var grunnen til at Regjeringa sitt opplegg blei avvist. Stortinget vedtok i juni at Regjeringa skulle leggje fram ei eiga sak om kostnadsnøkkel for sosiale tenester i haustsesjonen 2003. Det blei gjort, og det er den meldinga vi no debatterer. Det politisk interessante er at Regjeringa, trass i den mottakinga forslaget fekk i Stortinget i juni, presenterer akkurat den same bodskapen og det same innhaldet i saka i oktober. Den einaste forskjellen er at den siste versjonen er langt meir voluminøs. Regjeringa er blitt oppmoda om å leggje fram ein kostnadsnøkkel som er meir treffsikker, og som i langt større grad enn Regjeringa sitt forslag kompenserer for dei store kostnadene som ein del kommunar har til rusomsorg og psykiatrisk behandling. Det blei det bede om under behandlinga i vårsesjonen. Akkurat den same oppmodinga fekk kommunal- og regionalministeren i skriv frå saksordføraren 24. oktober i år. Det er kritikkverdig at statsråden har avvist oppmodinga. Dette har teke frå fleire parti i Stortinget eit viktig grunnlag for å ta avgjerd i saka. Statsråden må gjerne ha ei einvis holdning, men det er svært uheldig at det ikkje har vore vilje til å bruke den utgreiingskapasiteten som regjeringsapparatet rår over, slik at fleire av partia hadde fått det avgjerdsgrunnlaget som har vore etterlyst – fleire gonger. Slik framferd frå statsråden si side avføder ikkje respekt. Arbeidarpartiet, Sosialistisk Venstreparti og Senterpartiet meiner at kostnadsnøklar skal vere fagleg grunngivne. Det er nemleg summen av kriterium og vekter som i stor grad bestemmer om kostnadene for kommunane blir utjamna. I forslaget til ny kostnadsnøkkel for sosiale tenester er det gjort vesentlege endringar i vektene. Urbanitetskriteriet får spele ei svært sentral rolle. Konsekvensen av dette er at mange kommunar med store utgifter til rusomsorg og psykiatrisk behandling får forverra sin økonomiske situasjon. Det er heilt urimeleg. I stortingsmeldinga blir det peikt på at når det gjeld variasjonar kommunane imellom i talet på rusmisbrukarar, er det mykje som tyder på at problema er størst i dei største byane. Når det gjeld narkotika, viser tala at problema er større i storbyane, og særleg i Oslo, enn i landet elles. Regjeringa har overfor Stortinget poengtert at sjølv om narkotikaproblema i gjennomsnitt er størst i storbyane, er det teikn på at fleire andre større byar utanom storbyane kan ha vel så store brukargrupper relatert til befolkninga. Det er dessutan grunn til å leggje vekt på at veksten i narkotikaproblema ser ut til å vere størst utanom storbyane. Dei største bykommunane har store utfordringar innanfor rusomsorg og psykiatrisk behandling. Derfor treng dei meir økonomisk støtte frå staten. Det er dokumentert at biletet er ganske nyansert. Ei rekkje andre bykommunar og ein del kommunar med regionfunksjonar har store utgifter på dei nemnde tenesteområda, utan at forslaget frå Regjeringa gir dei noka hjelp. Tvert imot får fleire av dei aktuelle kommunane dårlegare vilkår enn dei har no, t.d. Fredrikstad, Drammen, Skien, Haugesund og Kristiansund. Fleire av desse kommunane har no storbytilskot nettopp for å kompensere for utgifter til rusomsorg og psykiatrisk behandling. Forslaget frå Regjeringa gir dei same kommunane dårlegare vilkår for å yte hjelp til personar som strevar tungt på grunn av rusproblem eller psykiatriske vanskar. Det må vere eit paradoks. Eit viktig krav til ein ny kostnadsnøkkel for sosiale tenester må vere at han tek omsyn til levekår i kommunane. I innstillinga har fleirtalet illustrert denne mangelen ved å vise til ei samanlikning mellom kommunane Skien og Asker; kommunar som har likt folketal. Den klart rikaste kommunen, med dei høgaste skatteinntektene og lågaste sosialutgiftene, tener på omlegginga av systemet. Differansen blir i alt 25 mill. kr. Det har mykje å seie for kva slags tilbod dei to kommunane kan gi til grupper med store behov for hjelp. Store utgifter til rusomsorg og psykiatrisk behandling er ikkje eit problem berre for dei aller største bykommunane. Verdal har hatt og har akkurat dei same utfordringane, sjølv om kommunen berre har i underkant av 14 000 innbyggjarar. På 1970-talet hadde kommunen svært sterk auke i folketalet på grunn av industrireising. Innbyggjartalet steig frå ca. 9 000 til over 13 000 på få år. I kjølvatnet av dette har Verdal fått ei rekkje utfordringar. Størst har vanskane vore i ungdomsmiljøa. Rusproblema har vore sterkt veksande. Svært mange var sprøytenarkomane som gjekk på heroin. Dette kom tydeleg til uttrykk i kriminalitetsstatistikken, der kommunen låg skyhøgt over dei andre kommunane i fylket når det galdt vinnings- og narkotikabrotsverk. Verdal kommune har satsa offensivt for å løyse og førebyggje problem. Utfordringa er framleis stor. Trass i det vil Regjeringa sitt forslag til ny kostnadsnøkkel gi Verdal kommune 5 mill. kr mindre pr. år til arbeidet innanfor rusomsorg og psykiatrisk behandling. Bærum derimot, som er ein skattesterk kommune, vil få ein gevinst på over 46 mill. kr. Det er urimeleg å innføre eit nytt element i inntektssystemet som ikkje finn tilfredsstillande løysing for ei rekkje kommunar med store plikter innanfor rusområdet og psykiatrisk behandling. Arbeidarpartiet kan ikkje godta eit system som verkar så urettferdig. Saka må derfor utgreiast meir. Ho er uferdig frå Regjeringa si side. Vi vil ha utarbeidd eit meir treffsikkert system. Det er ønskjeleg å få det vedteke under behandlinga av kommuneproposisjonen for 2005. Inntil det nye systemet kan takast i bruk, vil vi vidareføre ordninga med hovudstadstilskot og storbytilskot. Eg poengterer at vi brukar like mykje midlar til formålet som Regjeringa legg opp til i 2004. Forskjellen er at vi vil ha ei ordning som kompenserer alle kommunar som har særleg store utfordringar innanfor rusomsorg og psykiatrisk behandling. Å endre inntektssystemet for kommunane er ei stor sak. Dette systemet har mykje å seie for kva slags tenester kommunane kan gi til innbyggjarane sine. Då må det vere til ettertanke at forslaget frå Regjeringa har fått hard medfart frå mange kommunar som slit med store utgifter til rusomsorg og psykiatrisk behandling. Innspel under behandlinga av saka og høyringa som kommunalkomiteen hadde for kort tid sidan, har gitt eitt dominerande synspunkt: Forslaget til ny kostnadsnøkkel for sosiale tenester bør ikkje bli vedteke. Trass i dette trumfar regjeringspartia og Framstegspartiet gjennom saka. Det kjem til å svi for mange kommunar og for mange brukarar som treng hjelp til rusomsorg og psykiatrisk behandling. Den nye kostnadsnøkkelen for sosiale tenester manglar legitimitet i kommunane. Det burde regjeringspartia og Framstegspartiet ha teke innover seg for lenge sidan. Framstegspartiet har spelt ei merkeleg rolle i denne saka. Partiet gav ikkje tilslutning til forslaget frå Regjeringa i juni i år. Då var konklusjonen at det var behov for ei eiga sak. Det var fordelingsverknadene som var innvendinga. Då stortingsmeldinga blei presentert i haust, avviste Framstegspartiet forslaget som Regjeringa la fram. Seinare har det same partiet snudd tvert om og gir no full tilslutning til opplegget frå Regjeringa. Det skjer utan at det er eitt nytt moment i saka. Slikt kan ikkje kallast prinsippfast eller respektabelt. Eg vil gjerne ta opp forslag nr. 1, frå Arbeidarpartiet og Senterpartiet.