Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2017-03-14:
«Den norske stat er grunnlagt på territoriet til to folk – nordmenn og samer. Samisk historie er tett flettet sammen med norsk historie. I dag må vi beklage den urett den norske stat tidligere har påført det samiske folk gjennom en hard fornorskningspolitikk.» Dette var orda til kong Harald V under sametingsopninga i 1997. Orda til kongen markerte ei offisiell unnskyldning frå Noreg for den politikken det samiske folket hadde blitt utsett for. Trass denne unnskyldninga har vi framleis ein veg å gå som samfunn før vi har tatt eit oppgjer med den behandlinga Noregs urfolk blei utsett for. Eit ledd i dette er å anerkjenne samane som eit folk og urfolk i Grunnloven. Det er dette dagens forslag handlar om. Forslaget byggjer på Carsten Smiths utgreiing til Sametinget og Sametingets oppmoding til Stortinget om å følgje opp utgreiinga til Carsten Smith. Men vegen mot anerkjenning har vore lang. I 1958 var Stortinget og regjeringa einige om at Noreg ikkje skulle slutte seg til ein konvensjon om urbefolkningar – som det heitte på den tida – fordi han gjaldt «befolkningsgrupper som ikke finnes i vårt land». Seinare var både FN og Den internasjonale arbeidsorganisasjonen, ILO, interesserte i levekåra til urfolket, og begge begynte eit systematisk arbeid om temaet på 1980-talet. Dette bidrog til å legitimere kravet om at opphavlege folkegrupper hadde særlege rettar til å halde ved lag og vidareutvikle kulturen sin og samfunnslivet sitt. Ein milepæl her var Martínez Cobo-rapporten, som blei begynt på i 1971 og fullført i etappar frå 1981 til 1984. Her til lands var daverande statssekretær i Utanriksdepartementet, Thorvald Stoltenberg, også opptatt av temaet og uttalte på FNs konferanse om rasisme allereie i 1978 at samane var ei urbefolkning i Noreg. FN starta arbeidet med ei erklæring om rettane til urbefolkninga på midten av 1980-talet. ILO vedtok ein ny konvensjon om rettane til urbefolkninga i 1989, som Noreg har underskrive. Undervegs i arbeidet blei ordet «urbefolkning» gjennom 1980-talet erstatta med «urfolk». Spørsmålet om landrettar stod sentralt i arbeidet til begge organisasjonane. Aller viktigast for den offisielle anerkjenninga av samane som Noregs urfolk var likevel ei nasjonal hending. Samane blei for alvor anerkjende som Noregs urbefolkning på grunn av striden om utbygginga av Alta–Kautokeino-vassdraget i overgangen mellom 1970- og 1980-talet. For vanlege nordmenn kom det som eit sjokk at samane framleis opplevde alvorleg diskriminering i Noreg på den tida. I 1984 leverte Samerettsutvalet den første delrapporten sin, som la vekt på Noregs internasjonale menneskerettsforpliktingar. Rapporten la grunnlaget for sameloven av 1987, som bl.a. etablerte Sametinget og ei eiga grunnlovsføresegn av 1988, om rettane til samane. Diskusjonane omkring dette temaet har fortsett fram til dagen i dag. Eg vil understreke at dersom dagens forslag blir vedtatt av Stortinget, er ikkje det slutten på ei lang ferd mot anerkjenning, men eit svært viktig ledd i det. Vi har også ein jobb å gjere som nasjon når det gjeld å ta eit oppgjer med dei haldningane som gjorde fornorskingsprosessen mogleg. Eg vil vise til at SV har fremja eit forslag om ei særskild gransking, ein sanningskommisjon, for å gå igjennom alle dei forholda som prega fornorskingsprosessen overfor både samane og andre folkegrupper som blei ramma av det. Eg vil også nytte anledninga til å seie at det oppgjeret som vi må ta som nasjon, handlar også om eit oppgjer som vi må ta kvar og ein av oss. Det er kort veg frå 1958, da ein meinte at ein ikkje hadde urbefolkning, til i dag. Også i SV har det vore ulike meiningar om dette temaet. Blant anna har ein markant tidlegare stortingsrepresentant for SV stått for ein annan politikk enn det SV står for. Olav Gunnar Ballo brukte denne talarstolen til å hevde sitt eige syn, der han ikkje anerkjende samane som eit eige urfolk med særlege rettar. Eg vil difor nytte anledninga frå denne talarstolen til ein gong for alle å seie at den tida for SVs del er forlaten. Dei tidlegare representantane har no forlate SV og har gått over til eit anna parti. Så håper eg at dette forslaget blir omfamna av eit tilstrekkeleg fleirtal for å få det inn i Grunnloven.