Jon Lilletun (Kristelig Folkeparti), 1999-02-25:
Representanten Lønning tek opp eit viktig prinsipielt spørsmål. Som stortingsrepresentant har eg, som representanten Lønning sa, sjølv vore oppteken av dette, og eg har vore med på å fremje eit forslag om å setje ned eit eige utval som eventuelt skal vurdere den norske forskarverksemda ut frå omgrep som opa framferd, fridom og sjølvstende. Dette spørsmålet vil verte behandla i ei eiga stortingsmelding om forsking som vil verte lagd fram for Stortinget i mai i år, slik som òg representanten Lønning sa. Eg finn det korkje rett eller mogleg å gå inn i detaljane i den konkrete saka som representanten Lønning viser til, til det kjenner eg ikkje saka godt nok. Eg må halde meg prinsipielt til problemstillingane. Det eg med tryggleik kan seie, er at etter at eg overtok styringa i departementet, har det ikkje vore gjeve nokon instruksar til nokon forskarar, men vi ser med spenning fram til evalueringa som kjem. Eg trur representanten Lønning, som sjølv er forskar, med denne interpellasjonen ynskjer ein debatt om noko så viktig som korleis ein kan få størst mogleg tiltru til innhaldet i den forskinga som er gjord. Sidan dette materialet om Reform 94 går inn i grunnlaget for den komande stortingsmeldinga om vidaregåande opplæring, er det viktig å slå fast at forskarane sjølve klart har sagt frå at dei står for det arbeidet som er gjort. Dei resultata som forskarane har offentleggjort, har ikkje vore styrte av departementet, og oppdragsgjevaren har heller ikkje bede forskarane om å kome med bestemte konklusjonar. Materialet til forskarane har heile vegen vore offentleg tilgjengeleg gjennom rapportseriane frå forskingsinstitusjonane. Dette kom tydeleg fram på den pressekonferansen som forskarane hadde for ei lita tid sidan. Regjeringa har vore særs oppteken av den problematikken som representanten Lønning tek opp, og eit resultat av dette er at eg for min del har valt å gje Forskingsrådet oppdragsansvaret når det gjeld evalueringa av Reform 97. Det vil seie at vi har gjeve Forskingsrådet opplysningar om kva forhold vi ynskjer klargjort, og ei oppdragsframstilling, men kontakten og val av forskarar og eit prosjektstyre har Forskingsrådet det heile og fulle ansvaret for. Ei slik organisering av den forskingsbaserte evalueringa er vald fordi ein ynskjer ei evaluering uavhengig av departementet, og som det korkje med rette eller urette kan stillast spørsmål om er uavhengig. Eg, og denne regjeringa med meg, er svært opptekne av etiske haldningar innanfor forskinga. Vi meiner dette er viktig fordi folks tillit til forskarane er ein nødvendig føresetnad for forskinga si framtid. Og det vi mest av alt treng i dag, er fri og uavhengig forsking. Den frie forskinga er ein heilt avgjerande del av det norske kunnskapssystemet, og denne regjeringa vil gå aktivt inn for å forsvare fridomen. Men med fridom fylgjer ansvar. Og dette ansvaret inneber m.a. at dei etiske sidene ved forskinga vert tekne på alvor, både av forskarane sjølve, av forskingsinstitusjonane og av dei som finansierer forskinga. Politisk overstyring av oppdragsforsking er difor noko eg tek sterkt avstand frå. Når dette kjem opp ved stadig fleire høve, er det sjølvsagt fordi det ligg så mange snubletrådar i vegen, og dei som vandrar på denne vegen, er ikkje alltid like merksame på dei. Det vert lett knytt tette band mellom oppdragsgjevaren og den utførande parten innanfor oppdragsforskinga, og dette skjer ofte tidleg i prosessen. Resultata av forskinga heng nært saman med problemstillingane og dei spørsmåla ein fokuserer på. Oppdragsgjevarane har som regel klare meiningar om kva dei ynskjer å få utgreidd, og det kan leie forskaren i ei bestemt retning. Det oppstår eit problem dersom forskaren lèt seg styre. Her må òg forskarane vakte sin integritet og sitt sjølvstende. Også forskingsinstitusjonane må passe på. Dei bør ha ein kultur der det vert oppmoda til etisk diskusjon, og dei bør lage etiske retningliner for forskinga. Universitet og høgskular bør sørgje for at forskingsetikk vert ein del av utdanninga av nye forskarar. Når det gjeld oppdragsgjevarane, mellom dei den offentlege forvaltninga, har dei ein sjølvsagd rett til å fastsetje rammene for forskingsoppdrag, medrekna fastsetjing av tema. Men oppdragsgjevaren har ikkje rett til å leggje press på forskaren til å trekkje bestemte konklusjonar. Dette inneber òg at oppdragsgjevaren ikkje bør påverke forskingsprosessen. Oppdragsgjevaren har heller ikkje rett til å halde att-ende resultat som strir mot eigne interesser. Stikkordet her må vere mest mogleg open framferd sentralt. Med ei open framferd meiner eg at korkje innhaldet i forskinga eller omstende knytte til tinging av oppdrag bør haldast hemmeleg, så sant det ikkje er heilt nødvendig, t.d. av omsyn til personvernet. Eg vil minne om at Regjeringa har fremma forslag om at det skal vere lettare å få innsyn i kva som går føre seg i offentleg forvaltning. Stortinget har slutta seg til dette med eit breitt fleirtal. Departementa er storbrukarar av samfunnsforsking. Av den grunn har dei behov for tydelege reglar for utsetjing av slike oppdrag. I dei drøftingsrundane vi har hatt med dei andre departementa i samband med forskingsmeldinga, har vi teke opp denne problemstillinga spesielt. Fleire har meint at ei avklaring og ei viss koordinering kan vere på sin plass. Ut frå dette vil eg ta initiativ til å lage køyrereglar for korleis offentleg forvaltning t.d. skal utforme forskingsoppdrag, og korleis resultata skal offentleggjerast. Eg vil òg sørgje for at dei retningslinene som den nasjonale forskingsetiske komiteen for samfunnsvitskap, jus og humaniora har laga, vert spreidde til alle som på ein eller annan måte er involverte i oppdragsforsking, ikkje minst til departementa. Eit hovudproblem som vi står framfor når det gjeld etiske spørsmål knytte til oppdragsforsking, er kanskje at vi veit for lite. Vi veit for lite om korleis og kor mykje finansieringskjelda påverkar forskingsresultata. Vi har heller ikkje godt nok oversyn over kven oppdragsgjevarane er, korleis midlane vert fordelte og på kva for vilkår. Dette er det behov for å greie ut, og det vil verte gjort innanfor eit prosjekt i regi av dei nasjonale forskingsetiske komiteane. Når desse spørsmåla er utgreidde, vil vi vurdere om det kan vere aktuelt å setje i verk andre tiltak. Eg har valt å gå prinsipielt inn i denne saka og å seie noko om korleis Regjeringa tenkjer i høve til dette. Eg ser fram til denne debatten og signala som eg får her, og eg ser fram til å få drøfta dette når vi seinare i år skal drøfte forskingsmeldinga.