Geir Pollestad (Senterpartiet), 2021-04-27:
Norsk landbruk er fantastisk. Landbruket er ein viktig del av vår nasjonale beredskap. Når det gjeld beredskap, er det at me har ein eigen matproduksjon, like viktig som at me har soldatar. Landbruket er grunnlaget for næringsmiddelindustrien i Noreg. Verdikjeda knytt til mat er vår største fastlandsindustri, så det er altså snakk om stor verdiskaping og svært mange arbeidsplassar. Jordbruket bidreg med arbeidsplassar i heile landet direkte, men òg i tilknytt verksemd skapar jordbruket mange arbeidsplassar. Det å ha eit levande landbruk er viktig for reiselivet vårt. Det påverkar korleis landet vårt ser ut. Landbruket er viktig for å ha spreidd busetjing – busetjing i heile landet. Utgangspunktet er at norsk landbruk er fantastisk. Men norsk landbruk er òg veldig sårbart. Det vert færre bønder i Noreg. Landbruksmiljøa i dei enkelte bygdene vert meir sårbare. Om ein tenkjer seg at ein går frå 20 til 5 bønder i ei bygd, kan ein framleis oppretthalda eit jordbruksmiljø, men går ein frå fem bønder til ein eller to, vert det mykje vanskelegare. Norsk landbruk er tufta på kunnskap. Det er tufta på teoretisk kunnskap, men det er òg tufta på den kunnskapen som går mellom aktørar i næringa. Landbruksmiljøa våre er sårbare. Etterspurnaden etter mat er òg sårbar. Importen aukar av mange grunnar. Me gjev stadig større kvotar til EU gjennom dei såkalla artikkel 19-forhandlingane. Den handelen med mat som er utanom alle tollkvotar, aukar også. Ein går med på å redusera krava på landbruk i ulike frihandelsavtalar, og i alle fall i situasjonar når det ikkje er koronapandemi, ser me at grensehandelen er betydeleg. Så meir import gjer at landbruket er sårbart. På eit eller anna vis har me organisert oss sånn i dette landet at det er to familiar eller tre kjeder som står for omsetning av all maten. Kjedemakta er formidabel. Det vert mindre og mindre lønsamt å produsera maten. Me skal ha færre og færre folk for å produsera maten, men det vert altså meir og meir lønsamt å selja maten. Det vert framstilt som gladsaker i media når me vert fleire og fleire for å selja maten, mens det kallast effektivisering når ein vert færre og færre for å produsera den same maten. Det gjer at norsk landbruk er sårbart. Det er òg sårbart knytt til vanskelege generasjonsskifte. Busetjinga i mange bygdesamfunn er på veg ned. Det verkar definitivt inn på landbruket vårt. Det same gjeld bruken av utmark, grasareal. Både fordi produksjonar går ut av bruk og på grunn av f.eks. rovdyrproblem, er det vanskeleg å nytta utmarka, og det gjer at norsk landbruk er sårbart. Det trur eg kan vera bakteppet for det som ein tek opp no, og dei jordbruksforhandlingane som har starta i dag. Eg ønskjer ikkje å gå direkte inn i dei pågåande jordbruksforhandlingane. Eg ønskjer og meiner at Stortinget bør ta ein overordna diskusjon rundt desse tinga. Det går òg føre seg eit bondeopprør i landet. Kva er det som er kjernen i bondeopprøret? Jo, det trur eg at fleire i denne salen skal ta ansvar for. Det er at det vert beskrive ei verkelegheit, korleis situasjonen er i norsk landbruk, som mange bønder ikkje kjenner seg igjen i. Det gjeld kanskje særleg inntekt og inntektssida oppi det. Det som har fascinert meg litt med bondeopprøret, er at det foreiner dei som driv dei minste bruka i distrikta, med dei som har investert stort i sentrale strøk. Økonomien er pressa for bøndene i heile landet, og det vert gjeve ei beskriving av dei faktiske forholda i landbruket som ein ikkje kjenner seg igjen i. Ein opplever at det er eit inntektsgap opp til andre grupper samtidig som ein opplever at det ein samanliknar, ikkje er reelt. Der andre grupper kan ta det som ein får rekna som inntekt og gå i butikken og kjøpa seg ting, skal det for jordbruket dekkja kostnader knytte både til kapital og til f.eks. leige av jord og/eller mjølkekvotar. Det er nok rett og eit fornuftig krav som bondeopprøret har, om at me må sjå på måten me beskriv utviklinga i landbruket. I periodar skjer det omleggingar i landbruket. Utviklinga går jamt, men det skjer òg nokre taktskifte innimellom. I store delar av landbruket er det no ganske store investeringar som skjer. Det som er ei utfordring, er at det er mjølkeroboten som i stor grad er dimensjonerande for kor store bruka vert. Bruk vert lagde ned, produksjonen vert samla, og det er altså kapasiteten til ein mjølkerobot som bestemmer kor store bruka vert. Det kan kanskje gå greitt på Jæren og i Vestfold, Østfold og delar av Trøndelag, men det går ikkje bra i heile landet, og det må me ta omsyn til. Det må jo vera ressursane på den enkelte garden som bestemmer kor store bruka skal vera, og kor store krav me skal stilla når det skal investerast. For det går ikkje an å ha gardsbruk med 50 kyr på Agder, i store delar av Vestlandet og i Nord-Noreg. Det meiner eg er viktig at me tar tak i. Eg vil òg åtvara mot ei utvikling der ein berre får investeringar på dei store bruka. Den dagen ein kjem i den situasjonen at dei store bruka er moderne mens dei små og mellomstore bruka er gamaldagse, er ein ikkje langt unna at ein berre står igjen med dei store bruka. Då vil areal gå ut av bruk, rett og slett fordi ingen bonde har verken lønsemd eller kapasitet til å slå så mange teigar for å få det graset som dei dyra treng. Eg håpar at me kan få eit nytt syn på investeringar, at me gjer ein realitet av at det skal vera investeringar på alle typar bruk. Så er det rett som det vart sagt i førre sak, at Stortinget trekkjer opp dei lange linjene knytte til behandling av jordbruksmeldinga. Innst. 251 S for 2016–2017 bør alle i denne salen ha på nattbordet. Innstillinga til jordbruksmeldinga er eit viktig, spennande og flott dokument. Stortinget kan òg påverka jordbrukspolitikken elles, f.eks. i samband med behandling av statsbudsjettet, i samband med reviderte statsbudsjett, men òg i samband med representantforslag er det mogleg å gje politiske føringar. Stortinget står heilt fritt til det. Til det som er temaet for denne interpellasjonen, nemleg korleis ein kan skaffa og ordna eit landbruk i heile landet, handlar nok det i stor grad om inntekt til bonden. Det skal me la liggja litt no sidan det er eit pågåande jordbruksoppgjer, men eg ønskjer å peika på det med investeringar. Det er behov for meir investeringsmidlar. Me ser at investeringsmidlane vert raskt brukte opp, og me må sørgja for at investeringsmidlane vert innretta på ein måte som gjer at det ikkje må vera nødvendig å auka kapasiteten til meir enn det garden har ressursar til. Det skal vera mogleg å ha eit moderne, effektivt og trygt bruk som er tilpassa ressursane på garden, og me må ha det i heile landet fordi ressursane som me dyrkar mat basert på, er spreidde i heile landet.