Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2018-06-13:
Stortingets ombodsmann for forvaltninga – eller Sivilombodsmannen, som vi ofte omtaler institusjonen som – er den aller viktigaste institusjonen Stortinget har sett ned, nettopp fordi han er oppretta for å ta vare på enkeltmennesket i møte med det offentlege systemet. Vi skal ikkje gløyme at dette er ei oppgåve som eigentleg ligg til Stortinget og stortingsrepresentantane. Det er vi som skal passe på at folk blir behandla skikkeleg og etter lover og reglar. Vi er alle ombodsmenn og -kvinner for innbyggjarane i Noreg. Men fordi det er såpass komplekst og omfattande, har vi utstyrt oss med eksperthjelp med mandat, ein eigen ombodsmann som skal hjelpe oss i dette viktige arbeidet. Derfor er det spesielt viktig at vi følgjer arbeidet skikkeleg opp. Sidan etableringa i 1962 har Sivilombodsmannen hatt eit breitt mandat. Institusjonen kan undersøkje dei fleste typar saker og forhold som offentlege myndigheiter har behandla eller avgjort, og kan ta til behandling saker både etter klage og på eige initiativ. Ombodsmannen har rett til å krevje utlevert alle typar opplysningar. Saksbehandlinga kan ende med at Sivilombodsmannen kjem med ei fråsegn, f.eks. om forvaltninga har brote lovverket, om det bør ytast erstatning, osv. Som Stortingets forlengde arm og tillitsperson for Stortinget, er ikkje Sivilombodsmannen ein del av forvaltninga sjølv, dermed er ikkje fråsegnene frå Sivilombodsmannen automatisk juridisk bindande. Men Stortinget føreset at forvaltninga skal rette seg etter fråsegnene frå Sivilombodsmannen, noko som tilnærma alltid har blitt gjort. I dei tilfella der forvaltninga ikkje følgjer opp fråsegnene frå Sivilombodsmannen, går det direkte på Stortingets autoritet. Det blir følgt éin til éin. Rolla til Sivilombodsmannen har ikkje blitt mindre viktig. Eg vil seie at fleire forhold viser at ho blir stadig viktigare. For folk flest blir det jo ikkje enklare å orientere seg i lover og reglar, verken som privatperson, yrkesutøvar, pårørande eller engasjert samfunnsmenneske. Sidan etableringa av Ombodsmannen har talet på forskrifter meir enn dobla seg, ifølgje tal frå Lovdata. Det mest påfallande med utviklinga er likevel ikkje mengda av forskrifter og reglar, men omfanget, kompleksiteten og språket. Sidan1877 har staten gitt ut Norsk Lovtidend, som inneheld alle offisielle kunngjeringar av grunnlovsføresegner, lover, forskrifter osv. Her ser vi ei klar utvikling berre dei siste 30 åra. Omfanget av Norsk Lovtidend viser eit hopp på ca. 70 pst. i 1992, og det held seg på dette høge nivået fram til 1996. Fram til 2003 auka omfanget kraftig og har halde seg på det same høge nivået vidare til vår tid. Det er ikkje først og fremst talet på lover som har auka, for gamle lover utgår jo når nye blir vedtatt, men sidetalet i Norsk Lovtidend har auka markant. Lover og reglar i dette samfunnet blir altså stadig meir komplekse og omfattande. Jan Fridthjof Bernt har tidlegare uttalt at auken i omfanget av lover og reglar – både i mengde og kompleksitet – er i ferd med å bli eit alvorleg samfunnsproblem. Han uttalte i 2013: «Mengden av forskrifter gjør at det blir stadig vanskeligere å holde oversikten og ta vare på sammenhengen i systemet – både for borgerne og for forvaltningen selv.» Han påpeikte vidare at språket òg er eit vesentleg problem – at stammespråk, tekniske fagtermar og eit spesialistspråk tilpassa spesialiserte byråkratar pregar regelverket vanlege folk skal rette seg etter. Ifølgje Lovdata er det ingen teikn til at denne utviklinga har blitt bremsa dei seinare åra – det er snarare motsett, ho fortset med uforminska styrke og kraft. Om vi hadde sett oss ned og sett på kor mange lover og forskrifter ein kystfiskar i dag må rette seg etter for å halde verksemda si under lova, for å unngå bøter og til og med utestenging, ville vi blitt forferda. Sivilombodsmannen er til for enkeltmenneske i møte med dette stadig større havet av lover, forskrifter og reglar. Kravet til kompetanse og kapasitet hos Ombodsmannen har derfor auka enormt sidan etableringa for over 56 år sidan – kompetanse til å trengje inn i villniset av regelverk, kapasitet til faktisk å ta enkeltmennesket på alvor og ikkje minst drive oppsøkjande verksemd og ta eigne initiativ. Det er i eit slikt perspektiv vi les årsmeldinga frå Sivilombodsmannen for i fjor. Talet på klagar til Ombodsmannen auka med 16 pst. frå 2016 til 2017 – frå ca. 3 000 til 3 600 klagar. Auken ser vi på fleire felt, men spesielt innanfor psykisk helsevern, utlendingssaker, trygdesaker og innsynssaker. Av alle klagane blei meir enn halvparten avviste. Halvparten av alle avvisingane kom av at sakene framleis var til behandling i forvaltninga. Vanlege avvisingsgrunnar var at saka var ueigna eller ikkje hadde tilstrekkeleg klagegrunn, eller at saka var forelda eller send som ei orientering. Av dei realitetsbehandla sakene blei 136 saker avslutta med kritikk eller med ei oppmoding til forvaltninga om å sjå på saka på nytt. Det utgjer 9 pst. av dei realitetsbehandla sakene. For mange av sakene blir utfallet likevel ofte positivt for den som klagar, ved at saka løyser seg gjennom f.eks. ein telefonsamtale eller eit brev til det aktuelle forvaltningsorganet. Dette var tilfellet i nesten 390 saker, eller om lag 26 pst. Inntrykket er at forvaltninga gjennomgåande behandlar fråsegnene frå Ombodsmannen skikkeleg og gir informasjon når Ombodsmannen ber om det. Det er fundamentalt for Stortinget. Dersom Sivilombodsmannen ikkje blir mottatt på ein skikkeleg måte, betyr det at Stortinget ikkje blir mottatt på ein skikkeleg måte. Det er viktig for oss på Stortinget, og vi seier oss tilfredse med det. Samtidig vil eg påpeike at ein på nokre område har enkelte gjengangarar som har vanskar med å følgje påtalar eller oppmodingar frå Sivilombodsmannen. Eit kjenneteikn ved fleire av sakene Ombodsmannen har trekt fram i årsmeldinga, er at dei ofte handlar om trongsynet hos forvaltninga, kan vi kanskje seie – for å vere litt upresist presis. Den løpande ueinigheita frå 2007, f.eks., mellom Sivilombodsmannen og lovavdelinga i Justisdepartementet om forvaltningslova § 36, er eit eksempel på det. Det har ført til at nokre delar av forvaltninga følgjer fråsegnene frå Ombodsmannen, medan andre følgjer lovavdelinga sitt syn. Det fører til ulike rettar for folk, avhengig av kva saksområde saka høyrer til, eller kva organ som behandlar sakene. Tolkinga til lovavdelinga opnar dessutan for vanskelegare forhold for folks heilt legitime krav om å få dekt kostnader ved klage, f.eks. når forvaltninga etter klagar endrar visse føresetnader og sender klagaren tilbake til start. Det same gjeld ei utheva sak i årsmeldinga, om bustadregistrering, der foreldra etter eit samlivsbrot hadde kome fram til ei samværsform som dei heldt for å vere til det beste for barnet, men som skattekontoret ikkje aksepterte. Skattekontoret viste til at samværet med barna ikkje var «sporadisk» nok til at det fall inn under forskrift av 9. november 2007 nr. 1268 om folkeregistrering. Denne typen trongsyntheit meiner eg det er veldig viktig at Sivilombodsmannen tar seg av. I den store mengda forskrifter og reglar som finst der ute, er det viktig at ein har nokon som folk kan klage til, som kan kome inn med eit vakse blikk. På generell basis vil eg understreke at det er fråsegnene frå Sivilombodsmannen som skal leggjast til grunn i forvaltninga. Lovavdelinga eller andre delar av forvaltninga kan vere ueinige, men til sjuande og sist er det fråsegnene frå Sivilombodsmannen, Stortingets tillitsperson, som skal følgjast. Eg vil elles vise til merknadene frå komiteen og flytte merksemda over til ei særskild sak frå Sivilombodsmannen som vi har til behandling i dag, som ein del av denne behandlinga. FNs torturkonvensjon slår fast at tortur og umenneskeleg behandling er absolutt forbode, og at dette forbodet aldri kan fråvikast. Noreg har slutta seg til konvensjonen og er forplikta til å forby, førebyggje og straffeforfølgje all bruk av tortur og anna grufull, umenneskeleg eller nedverdigande behandling eller straff. Land som er tilslutta tilleggsprotokollen, er forplikta til å etablere nasjonale førebyggingsorgan som gir anbefalingar i arbeidet for å forhindre tortur og umenneskeleg behandling. Komiteen meiner det er veldig positivt at det er nettopp Sivilombodsmannen som har fått denne rolla i Noreg, og at det er veldig viktig at førebyggingsarbeidet skjer i eit organ som er uavhengig av forvaltninga, og som ikkje minst har tilstrekkelege ressursar og kompetanse til å gjere jobben. I 2017 har førebyggingseininga hos Sivilombodsmannen fokusert særleg på innsette med psykiske lidingar som oppheld seg i isolasjon på restriktive avdelingar i fengsel. Dette er ei gruppe som ofte blir send fram og tilbake mellom fengselet og spesialisthelsetenesta, og som ofte sit i langvarig isolasjon når dei er i fengsel. Komiteen er samstemd i at oppfølginga for denne gruppa må styrkast, spesielt når fengsla sjølve omtaler forholda dei lever under, som umenneskelege, noko som er ganske sterk kost frå fengsla sjølve. Vi er heilt einige med vurderinga til Sivilombodsmannen, at dei innsette må få eit behandlingstilbod, og at isolasjonen må avbrytast. Det er spesielt urovekkjande at førebyggingseininga har avdekt ein praksis der isolasjon ofte blir brukt i tilfelle der det er avdekt sjølvmordsfare for den innsette. Årsaka er ofte mangelfull bemanning og eit for svakt helsetilbod i fengsla. Desse funna dokumenterer eit behov for auka bemanning i fengsla og betre tilgang til helsehjelp for dei innsette. Eit anna tema er forhold rundt ECT, elektrosjokk. Det er spesielt at Sivilombodsmannen har avdekt bruk av elektrosjokk utan samtykke frå pasienten i 2017, og ofte utan å finne noka som helst form for lovheimel. Det er alvorleg. Funna viser ein praksis der pasientar blir utsette for ein høg risiko for umenneskeleg og nedverdigande behandling. Omfanget i bruk av elektrosjokk er stort – mykje større enn i alle fall eg var klar over. I fleire av tilfella førebyggingseininga undersøkte, var det ikkje klart om dei strenge vilkåra for bruk av nødrett var oppfylte. Komiteen ønskjer derfor å understreke, som Sivilombodsmannen, at nødrett aldri er eit tilstrekkeleg rettsgrunnlag for å etablere eit behandlingsopplegg som strekkjer seg ut over det som er nødvendig for å avverje ein akutt fare for helsa til pasienten. Vi meiner derfor at funna gir grunnlag for å få på plass ei kartlegging av bruken av ECT på nødrett i sjukehusa og ein ny gjennomgang av lovverket for å få slutt på ein situasjon der praksis ikkje ser ut til å vere i tråd med føringane lova gir. Sivilombodsmannen har også funne at fleire sjukehus innan psykisk helsevern hadde ein omfattande bruk av skjerming av pasientane sine. Dette var skjermingstiltak som blir gjennomførte med så avgrensa menneskeleg kontakt at det i realiteten utgjer isolasjon, og det utgjer ein høg risiko for umenneskeleg og nedverdigande behandling. Dette er veldig urovekkjande, og det blir ytterlegare urovekkjande når Sivilombodsmannen fann grunngivinga for skjerming som gjennomgåande mangelfull i veldig mange tilfelle. Her er derfor komiteen klar på at det må gjennomførast tiltak for å sørgje for ein praksis som i størst mogleg grad førebyggjer risikoen for umenneskeleg og nedverdigande behandling. Eg vil elles takke komiteen for godt samarbeid, og vise til at merknadene i saka er einstemmige.