Magnhild Meltveit Kleppa (Senterpartiet), 1998-12-01:
Lat meg begynna dette innlegget med å spørja: Kvifor treng vi ein handlingsplan for redusert rusmiddelbruk? Nordmenn drikk trass i alt framleis mindre enn mest alle andre europearar gjer, sjølv om forbruket har auka sidan 1993. Norsk ungdom viser òg meir avvisande haldningar enn sine jamaldringar elles i Vest-Europa når det gjeld narkotiske stoff. Men skadeverknadene er store, altfor store, òg i Noreg. Det gjeld belegg av sjukehussenger, det gjeld born som lid fordi vaksne i deira eige nærmiljø er rusa, det gjeld kriminalitet og vald, og det gjeld til sist sjukdom og død. Vi veit frå all forsking som ligg føre, ikkje minst representert ved NOVA-forskar Willy Pedersen, som nyleg presenterte sitt arbeid, at det er sterk samanheng mellom tilgjenge og forbruk, mellom totalforbruk og misbruk og dermed skadeverknader. Dette er årsakene til at Regjeringa har funne det rett og viktig å lansera ei rekkje tiltak og nye satsingsmiddel i ein handlingsplan. Vi ynskjer å setja søkjelyset på førebyggjande tiltak, vi ynskjer å fokusera på kvaliteten i behandlingstilbodet, og vi vil ha eit forsterka ettervern både av omsyn til den som vil ut av sitt rusmisbruk, og av omsyn til å hindra nyrekruttering. Det kom uventa på meg at fleirtalet no i så stor grad ynskjer å gjera alkohol meir tilgjengeleg. Rusmiddelpolitikken er – og må vera – stadig gjenstand for debatt. Eg trur ikkje det finst enkle løysingar, men mange dilemma. Eg les òg innstillinga frå sosialkomiteen slik. Komiteen ser dilemma, men gjer nokre andre val enn Regjeringa gjer. Avveginga mellom dei ulike tiltaka, f. eks. i vurderinga av Vinmonopolet som eit viktig alkoholpolitisk instrument, får fleirtalet til å vilja setja eit minstetal på utsala og å prøva ut sjølvbetjening ved nokre av dei. Undersøkingar frå Sverige som viste salsauke ved sjølvbetjening, låg til grunn for den førre regjeringa sitt avvisande standpunkt i 1997, då med støtte frå tunge fagmiljø. Lite har endra seg etter dette. Ei heilt ny undersøking frå Sverige viser at sjølvbetjening førte til ein reell auke i salet på 10 pst. Fleirtalet vil òg ha vinservering på innanlandske flyruter. Eg ser på dette som ei utviding av tilbodet på alkoholhaldig drikke, neppe eit tiltak som vil redusera totalforbruket av alkohol. Men lat meg leggja til: Eg skal sjølvsagt fylgja opp fleirtalet sine forslag. Alkoholbruken er mindre i Noreg enn i dei fleste andre europeiske land. Vi må gå ut frå at dette har samanheng med den alkoholpolitikken vi har ført. Det har òg resultert i færre alkoholproblem. Dei negative verknadene av alkoholbruken lar seg i nokon grad talfesta, og dei samanlikningstala som europeiske land rapporterer inn til Verdens helseorganisasjon, viser klart at norsk alkoholpolitikk på mange måtar har vore vellukka, så langt. Årsakene til alkoholproblema finn vi i fem forhold som er knytte til bruken: mengda som blir drukken, måten vi drikk på, den sosiale samanhengen drikkinga skjer innanfor, kva for drikk som blir brukt, og korleis den som har drukke alkohol, ter seg i rusa tilstand. Verkemidla må vera retta inn mot å påverka eit eller fleire av desse forholda. Det såkalla Bull-utvalet som vurderte norsk alkoholpolitikk for få år tilbake, understreka òg nettopp dette. Særleg gjeld det dei verkemidla som regulerer det totale forbruket av alkohol i samfunnet. Det er naudsynt å sjå nærmare på forholdet mellom avgifter/pris og forbruk av alkohol. Statens institutt for alkohol- og narkotikaforskning får no i oppdrag å gjera ei vurdering av alkoholavgiftene som verkemiddel for å nå dei overordna alkoholpolitiske måla. Det konkrete avgiftsnivået kan sjølvsagt diskuterast, om ei fagleg vurdering skulle gå i ei slik retning. Det som er avgjerande, er at vi vidarefører høge avgifter som eit sentralt alkoholpolitisk verkemiddel. Ein av dei viktigaste faktorane i det biletet som syner at alkoholbruken no aukar i Noreg, er skjenketidsreglane, som i mange kommunar er særs vide. Komitefleirtalet har gripe fatt i dette. Regjeringa vil fylgja det opp. Med omsyn til storleiken på det uregistrerte forbruket vil SIFA neste år gjera ei ny undersøking. Svara frå den, saman med vurderinga av avgifter og prisar, vil gje alle eit betre grunnlag for moglege nye og eventuelt reviderte måtar å driva alkoholpolitikken på. Det har lenge vore brei oppslutning i Stortinget og i folket om to høge mål i rusmiddelpolitikken: for alkoholpolitikken så langt som mogleg å avgrensa skadane som bruk og misbruk fører til, og på narkotikaområdet eit samfunn utan bruk av slike stoff. Likevel har fleire teke til motmæle mot desse måla. Det blir hevda at dei er urealistiske og for ambisiøse. Regjeringa sin handlingsplan for redusert bruk av rusmiddel inneheld ei rekkje tiltak på områda førebygging, behandling og ettervern. Eg er glad for at innstillinga er klår på at førebygging og god behandling er av stor verdi og ein føresetnad for at folk skal slutta opp om ein restriktiv rusmiddelpolitikk. Dette er tema som vi vil koma tilbake til i Odelstinget seinare i dag. Sjølv om narkotika- og alkoholpolitikken i nokon grad har ulike mål, må vi sjå dei rusmiddelpolitiske tiltaka i samanheng. Handlingsplanen er eit uttrykk for dette ved gjennom på ulike måtar å vilja heva debutalderen for bruk av alkohol, styrkja dei avvisande haldningane til bruk av narkotika og misbruk av alkohol som finst i befolkninga, auka medvitet om samanhengane mellom bruk og misbruk av ulike rusmiddel, redusera det totale alkoholforbruket, slik WHO tilrådde i 1980 i samband med planen «Helse for alle år 2000», og likeins redusera misbruket av illegale stoff blant ungdom og yngre vaksne, og få til eit betre og meir effektivt tilbod om behandling, ettervern og omsorg. Willy Pedersen si forsking er her interessant. Han påviser sambandet mellom høgkonsum av alkohol og bruk av narkotika. «Der alkoholen flyter mest rikelig, finner vi også hasj, ecstasy og piller», skriv han. I narkotikapolitikken er det større semje om midla som blir tekne i bruk. Det er praktisk talt allmenn oppslutnad om at alle narkotiske stoff, utanom lækjemiddel utskrivne av lækjar, skal vera forbodne. Tiltaka blir derfor dels førebyggjande, dels sosialpolitiske og dels kriminalpolitiske. Dei få røystene som hevar seg for legalisering, syner etter mitt syn manglande respekt for dei tunge drivkreftene som fører unge menneske inn i botnlaus avhengnad og naud. Det er med glede eg konstaterer at det ikkje mellom ungdomen heller er noka sterk rørsle for å få endra på dette. I informasjonsavisa til den nyleg haldne «Aksjonsuka mot narkotika» gav den 17 år gamle Nina ei grei forklaring: «- Jeg er ikke imot narkotika fordi det er helseskadelig eller ulovlig eller noe sånt. Jeg er imot narkotika fordi det er en trussel mot ungdom og ungdomskultur. Narkotikabruk passiviserer ungdom og tar fra oss engasjementet.» Det førebyggjande arbeidet må i større grad skje ved at ungdom talar til ungdom. Handlingsplanen legg til rette for det, m.a. ved auka støtte til frivillige organisasjonar. Foreldra og skulen er nokre av dei viktigaste påverknadsfaktorane for ungdom. I handlingsplanen styrkjer vi samarbeidet med foreldra gjennom framlegg om kampanjar som i større grad peikar på samanhengen mellom foreldra sin eigen rusbruk og funksjonen som rollemodellar. Rusmiddelundervisninga i skulen skal styrkjast m.a. ved at kompetansesentra for rusmiddelspørsmål får tilført midlar for å tilby opplæring av lærarar. Og eg er glad for brei støtte til det. Regjeringa legg elles vekt på brei mobilisering av offentlege og frivillige krefter, organisasjonar og ungdomskulturelle miljø. Vi vil gjennom handlingsplanen styrkja dei frivillige organisasjonane, både dei rusmiddelpolitiske og andre med rusmiddelpolitiske tiltak. Kommunane, det lokale politiet og lokalmiljøa spelar ei sentral og sameint rolle i det førebyggjande arbeidet. Ein effektiv rusmiddelpolitikk må ha legitimitet i breie grupper. Det er derfor eg har oppretta eit rusmiddelpolitisk råd, og eg er òg glad for det breie samarbeidet som no er etablert med Idrettsforbundet, som eg har tillit til skal verka haldningsskapande i forhold til å halda alkohol og idrett skilde.