Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2014-04-01:
Noreg har grunnleggjande ein god skule med elevar som trivst og lærarar med kompetanse og yrkesstoltheit. Skal norsk skule bringast framover, er det samtidig på sin plass å ta tak i problematiske sider. Og denne gongen meiner eg at det ikkje er skulen, lærarane eller elevane det skal rettast peikefinger mot, men derimot oss sjølve – politikarar – anten vi er på storting, på fylkesting eller i kommunestyre. Det er nemleg slik at ein av dei sterkaste trendane i norsk skule – testing, måling og veging – er skapt av politikarar og byråkratar, og påverknaden har gått så langt at det utfordrar skiljet mellom politikk og fag. Eg meiner tida no er moden for ei nyorientering i skulen. Ein gong for ikkje så veldig lenge sidan levde norsk skule i ein uskyldsrein tilstand. Storsamfunnet stolte på lærarane, skulane var bra, og elevane og lærarane gjorde jobben sin. Vi deltok ikkje i internasjonale testar, vi hadde ikkje nasjonale prøvar, vi hadde ikkje kontrollørar som kom på skulebesøk for å samle data eller gje gode råd. På slutten av 1970-talet hadde vi eit offentleg utval som gjekk gjennom testing av karakterar i norsk skule. Eit sentralt forslag var at heile den norske grunnskulen skulle vere karakterfri – skulen skulle først og fremst vere eit sted å lære, eit sted der ein ikkje målte og rangerte, men der elevane skulle vakse, blomstre og bli sosialiserte. Det var tettare samanheng mellom politikarane og pedagogane sine verkelegheitsoppfatningar. Fagpedagogane meinte rett og slett den gongen at tal og målingar ikkje høyrde til i skulen – karakterar skapte berre taparar – og politikarane var einige med dei i det. Likevel, og sånn er det alltid, meinte nokon den gongen at vi hadde ein dårleg skule, andre meinte vi hadde verdas beste. Begge sidene hadde ein ting til felles, dei kunne ikkje vise til tal, målingar og data, det var rett og slett eit trusspørsmål. Skulen låg under Kyrkje- og undervisningsdepartementet som det heitte på den tida, i dag heiter det Kunnskapsdepartementet. På mange måtar er det bra at vi ikkje er der vi ein gong var. Mykje godt og mykje riktig har skjedd sidan den gongen. Tal og fakta er viktig for å kunne endre strategiar og reformere, men skjemamålehysteriet har tatt av. I dag er Noreg med på dei fleste internasjonale testane som finst. Vi har fått nasjonale prøvar, elevundersøkingar, tallause formar for evaluering og rapportar. Lærarane ser at stadig meir tid går med til rapportering og testing, mindre tid til undervisning og læring. Da SV var i regjering, var dette noko av det første vi tok tak i. Frå at dei nasjonale prøvane skulle gjelde alle, slik Clemet ønskte, endra vi dette til å vere utvalsprøvar. Vi ønskte rett og slett ikkje at prøvane skulle bli målet med skulen, men vere ein reiskap for å forstå. Vi veit frå før kor disiplinerande prøvar, testar og målingar er på undervisning i negativ forstand. Men i dag, når vi ser den omfattande totalsummen av prøvar, testar og målingar som blir påførte skulen frå så mange forskjellige aktørar, meiner eg det er på tide med ein diskusjon om ikkje målingane har tatt skulen vekk frå det opphavlege formålet, og om politikarar og byråkratar i altfor stor grad grip inn i fagpedagogane sin kvardag. Vi har tidlegare i denne salen i denne sesjonen diskutert PISA-effekten på norsk skule. Den same debatten er relevant i dag. Oppå han ser vi ei anna sterk utvikling, som kjem frå kommunane. I Sandefjord gjorde lærarane nyleg opprør. Initiativtakarane var to modig lærarar, Marius Andersen og Joakim Bjerkely Volden. Dei sit på galleriet i dag. Lærarane blei pålagte å fylle tusenvis av avkryssingar per klasse per år. Lærarane nekta å krysse av på halvårsvurderingane Sandefjord kommune innførte i 2012. Først blei dei trua med oppseiing, men etter intens mediedebatt fekk opprørarane stor sympati, og kommunen har no gått tilbake på truslane. Eg meiner Sandefjord-opprøret har vore ein viktig vekkjar i skuledebatten, for dessverre er ikkje Sandefjord-saka eineståande. Kommunar som Oslo har tatt han heilt ut og laga heilt eigne Oslo-prøvar med m.a. dobbelt så mange obligatoriske prøvar enn i kommunar som ikkje køyrer eigne løp. Mange andre kommunar har innført, eller vurderer å innføre, liknande type system, og spesielt er det Høgre-styrte kommunar som er opptatt av å innføre dette. Måling og veging er sterke verkemiddel som ikkje kan påvise positiv effekt på læring og utvikling. Det bør derfor bli betrakta som eit nødvendig vonde som må bli brukt i avgrensa grad. Trenden er at målingane er rangerande, kor elevane blir rangerte etter ulike ferdigheitsnivå. I mange tilfelle meiner eg dette er ei snikinnføring av karakterar i skulen som er langt over streken av kva som er tillate i opplæringslova, eller i alle fall i grenseland av kva som bør vere tillate. Som ein av initiativtakarane i Sandefjord sa til bladet Utdanning: «Disse skjemaene oppfattes som karaktersystemer. Avkrysningen viser bare fragmenterte deler, og nivådelingen setter elevene i bås: Du er dårlig, og du er god. Elevene og foreldrene er opptatt av kryssene og ikke hva elevene har lært. Vi ønsker å bli respektert for vårt faglige skjønn og kan ikke utføre noe vi mener er faglig feil og ikke fører til motivasjon for læring.» Det som gjer Sandefjord-saka spesielt alvorleg, er at systemet er innført utan at det er søkt om godkjenning. Det er derfor grunn til å spørje korleis ministeren skal hindre kommunar i å innføre karakterliknande system, sånn som ein har i Sandefjord. Gode, jamlege tilbakemeldingar kor eleven får tilbakemelding om korleis han ligg an og kva mestringsnivå han ligg på, har masse å seie i skulen, men karakterar og karakterliknande målingar er ei snever tilbakemelding som forskinga forkastar som læringsfremmande. Dei er først og fremst brukbare når inngang til vidaregåande skuler og utdanning skal avgjerast. Det er ikkje måling og veging som fremmar læring, tvert imot ytre motivasjon som konkurranse. Måling og veging verker derimot hemmande på læring, spesielt blant dei yngste elevane. Viss læring er målet, må den indre motivasjonen bli stimulert, den indre drivkrafta i kvar enkelt elev til å oppdage litt meir, vere nysgjerrig og bruke kunnskapen på kreative måtar. Når høyresida i kommunane meiner at utstrekt bruk av elevtestar stimulerer eleven til å lære meir, at lærarar undervisar betre, at offentleggjering av resultat forsterkar læringa, og at kommersielle privatskuler er prikken over i-en, finst det ikkje haldepunkt på det, snarare tvert om, det kan skade eleven, det kan skade læring. SV meiner derfor at vi bør styre norsk skule frå fokus på ytre motivasjon hos elevane til fokus på indre motivasjon, frå fokus på politisk byråkratisk kontroll til tillit til pedagogane sine faglege vurderingar. Det er å ta kunnskap på alvor, noko som ikkje er instrumentelt implementert i eleven. Formålsparagrafen i skulen meiner eg fremmar dette synet. Her finn vi ord som «historisk og kulturell innsikt», «respekt for menneskeverdet», «åndsfridom», «nestekjærleik», «likeverd», «solidaritet», «demokrati», «likestilling», «vitskapleg tenkjemåte», «skaparglede», «engasjement», «utforskartrong». Eg meiner formålsparagrafen i skulen står i grell kontrast til målehysteriet som no er i ferd med å utvikle seg i skulen. Dessverre uttala ho som seinare blei Noregs statsminister, Erna Solberg, i valkampen i fjor – ho underskreiv ein lovnad – at når Høgre kom i regjering, ville ein stige i PISA-undersøkinga. Målet med norsk skule er altså måling, ikkje formålsparagrafen. Det ser ut som at skal ein satse på læring, må det bli lagt til rette gjennom nysgjerrigheit, nyskaping og kreativitet, ikkje ved at ein instrumentelt skal bli målt på kva kunnskapsnivå ein er på. Dette er òg mykje av bakgrunnen for at SV i den raud-grøne regjeringa starta og seinare utvida prosjektet Vurdering for læring. Vurdering som er læringsfremmande er av ein heilt anna karakter enn måling og veging som har til hensikt å rangere. Når undervegsvurdering blir brukt til å hjelpe elevar, lærlingar og lærarkandidatar vidare i læringsprosessen, kallar vi det Vurdering for læring, eit program som SV innførte og styrkte. Det står i grell kontrast til målehysteriet. Eg er glad for at kunnskapsministeren har bestemt seg for at prosjektet skal fortsetje. Kanskje dette markerer ei nyorientering i Høgres politikk, som står i kontrast til målsettinga statsministeren formulerte i valkampen. Lærarar, forskarar og foreldre åtvarar mot auka skjema- og testregime i norsk skule, og SV meiner det er på tide å redusere dette kraftig. Derfor spør eg: Er statsråden einig i det, og kva vil han gjere for å fremme meir kunnskapsbaserte og heilskaplege formar for tilbakemelding?