Olav Akselsen (Arbeiderpartiet), 2004-06-14:
Det er rett å hevda at utviklinga av det moderne Noreg begynte då me tok fossekrafta vår i bruk. Ved hjelp av utanlandsk kapital og til dels utanlandsk arbeidskraft begynte industrialiseringa av Noreg. Gjennom tiår blei vasskraftkunnskapen vår bygd opp, og Noreg blei etter kvart eit av dei leiande vasskraftlanda i verda. Me fekk kunnskap i alle ledd av utbygginga og i framføringa av kraft, frå dambygging via turbinproduksjon til ingeniørkunst av verdsklasse. Noreg hadde og har sjølvsagt dei naturgjevne føresetnadene, men det er det òg mange andre land i verda som har, utan at dei har lukkast på same måten som oss. Ein av grunnane til at me har lukkast, er at me har ført ein fornuftig og vellukka politikk på dette området. Som sagt var det i hovudsak utanlandske selskap som fekk auga opp for potensialet i fossane våre. Mange var det nok dei første åra som fekk sikra seg billige fallrettar frå ei uvitande lokalbefolkning rundt om i landet. Men snart fekk rikspolitikarane interesse for det som var i ferd med å skje, og for den norske naturressursen som var i ferd med å hamna på utanlandske hender. Gjennom konsesjonslovene greidde ein å kombinera ønsket om nasjonal kontroll med ønsket om vidare utbygging. Etter mitt syn er det svært få politiske vedtak som gjennom historia har stått seg like godt som vedtaket om konsesjonslovene. Den dag i dag er denne lova like aktuell. Dei som stod bak vedtaket i si tid, var føre si tid, og burde vera eit føredøme for andre. Dessverre er det eit fleirtal i denne salen som vil kasta vrak på arven frå den tida, nemleg ønsket om nasjonal kontroll over denne naturressursen. Ut frå innstillingane i dei to sakene me behandlar i dag, ser me at dette momentet ikkje synest å vera særleg viktig lenger. Kraftmarknaden i Europa er i total forandring. Det blir færre og større selskap, og konkurransen blir hardare. Her i landet har me sett den same trenden. Mange norske kommunar vil ut av kraftbransjen, lokale kraftselskap har blitt kjøpte opp eller har slått seg saman. For Arbeidarpartiet har det vore viktig at òg energilandet Noreg har selskap som har moglegheit til å hevda seg i den internasjonale konkurransen. For Arbeidarpartiet har det òg vore eit mål at det skulle vera norske kjøparar når norske kraftverk var til sals. I tillegg har det vore eit mål å sikra stort innslag av offentleg eigarskap til vasskrafta våre. Vårt verktøy for å nå desse målsetjingane har vore Statkraft. Derfor har me prøvt å leggja til rette for at selskapet skulle kunna få utvikla seg. Med dei raske endringane me ser i kraftnæringa, er finansiell handlefridom avgjerande. Arbeidarpartiet har derfor gjennom historia støtta Statkraft sine kapitalsøknader, og Stoltenberg-regjeringa foreslo 50 pst. som utbyttepolitikk. Dei pengane som staten så langt har plassert i Statkraft, har gjeve særs god avkastning. Det er bra, men endå viktigare for oss har det vore at det har gjeve selskapet ein handlefridom og moglegheit til å vera med og kjøpa m.a. når norske kraftverk har vore til sals. Etter det siste store oppkjøpet har Statkraft fått pålegg frå Konkurransetilsynet om å selja seg ned i andre kraftverk. Dette pålegget stadfestar Regjeringa. Sjølv om eg personleg stiller store spørsmål ved dette pålegget, tyder det at Statkraft ikkje lenger kan vera det verktøyet det har vore. Det er no grenser for kor mykje selskapet kan veksa i Noreg. I staden for å vera ein aktiv tilbydar når norsk vasskraft no er til sals, er det selskapet sjølv som må bli ein seljar. I staden for å lena seg tilbake og konstatera at verktøykassa er tom, slik andre gjer, ville me heller laga eit nytt verktøy for den nye situasjonen. Alt tyder på at prosessen med sal av norsk vasskraft vil fortsetja. For Arbeidarpartiet står målet om nasjonal og offentleg eigarskap ved lag. Derfor har me fremma forslaget om å greia ut forskjellige måtar å få dette til på. Eg må innrømma at eg er noko overraska over reaksjonane på forslaga. Særleg overraska er eg over at Kristeleg Folkeparti ikkje lenger ser ut til å vera oppteke av å sikra norsk eigarskap til vasskrafta. Trass i at Kristeleg Folkeparti prøver å bagatellisera det dei er med på, er Regjeringa sitt forslag, og ikkje minst grunngjevinga for omgjeringa, i realiteten eit privatiseringsforslag. Ved å opna for løysingar der staten ikkje lenger er eineeigar, slik Regjeringa no gjer, gjev ein òg frå seg moglegheita til å bruka Statkraft politisk. Energilova har no verka i godt og vel tolv år. Det er mykje positivt å seia om erfaringane med ho. Me har nok fått ei langt betre utnytting av ressursane, men på eitt vesentleg punkt har lova svikta. Ho har ikkje medverka til å framskaffa nok produksjon. Marknaden har ikkje gjeve balanse mellom tilbod og etterspurnad. Blir Statkraft privatisert, gjev politikarane frå seg nok eit verkemiddel for å framskaffa meir produksjon i Noreg. Erfaringane frå i fjor vinter tilseier etter mitt syn at vi treng meir, og ikkje mindre, politisk styring. Dei politisk bestemte kraftkontraktane som store delar av kraftkrevjande industri har, er i ferd med å gå ut. Det skjer i ein periode der kraftprisen ser ut til å fortsetja oppover. For mange bedrifter kan det bety ei tredobling av prisane på kraft. Det seier seg sjølv at dette blir svært vanskeleg for desse bedriftene. Faren for utflagging er stor. Eg er derfor glad for at Arbeidarpartiet har fått fleirtal for å be Regjeringa greia ut høvet til å erstatta desse kontraktane med nye, noko det er rom for innanfor gjeldande EØS-avtale. Ein føresetnad for eit nytt industrikraftregime er likevel at staten har kraft å leggja inn i eit slikt opplegg. Eit anna moment som er avgjerande for framtida til norsk kraft, er heimfall og det utvalet som er sett ned for å greia ut framtida til heimfallsinstituttet. Eg synest det er beklageleg at dagens resultat gjev oss reduserte moglegheiter for å vedta eit heimfallssystem slik vi ønskjer. Derfor meiner eg at det hadde vore ein fordel å venta med omgjeringa til eit AS til innstillinga om heimfallsinstituttet var klar. Det er sagt at selskapet Statkraft bør få dei same rammevilkåra som andre aktørar i marknaden. Det er eg sjølvsagt langt på veg einig i. Men likevel er det slik at den største forskjellen på Statkraft og dei som dei konkurrerer med, har vore utbyttepolitikken, og ikkje minst den totale mangel på føreseielegheit når det gjeld utbyttepolitikk, der me dei siste åra har sett eit utbytte på 95 pst., noko Regjeringa ønskjer skal fortsetja. Etter mitt syn er det ein effektiv måte å undergrava Statkraft sin posisjon på. Regjeringa sitt svar på Statkraft sin søknad om kapitalutviding har vore at selskapet må selja unna og på den måten styrkja kapitalsituasjonen i selskapet. Sjølv om eg er ueinig i ein slik strategi, ser eg at det kan vera ein veg å gå, men eg skjønnar samtidig at selskapet er svært skeptisk, all den tid det ikkje er 100 pst. avklart at desse pengane ikkje hamnar rett i statskassa. Eg håpar statsråden vil bekrefta det som er ein fleirtalsmerknad frå komiteen, nemleg at slike salsgevinstar ikkje skal takast med når ein bereknar utbyttet. Det er slik at Stoltenberg-regjeringa fekk gjennomslag for 50 pst. utbytte, og det minste som er teke ut etter den tida, er 85 pst. Det har i alle fall vist meg at slike vedtak har lita betydning. Skal dei bli oppfylte, må dei gjerast meir konkrete. Derfor har Arbeidarpartiet fremma forslag om å ta utbyttepolitikken med i lova, slik at det blir styret som ut frå situasjonen i selskapet avgjer kva som skal vera utbyttet, og ikkje Stortinget når dei i ein sein kveldstime manglar pengar til gode tiltak. Det er slik at nokon har gjort eit forsøk på å gjera meg til eit sanningsvitne på at Regjeringa sin politikk på dette området er feil. Eg må sjølvsagt tolka dette positivt, at det er hyggeleg å ha meg med på laget. Det er likevel slik at dei påstandane som er fremma, er feilaktige i forhold til min aktivitet. Eg la fram ei eiga sak om Statkraft då eg var statsråd og ansvarleg på dette området. Den saka hadde eitt hovudsiktemål, nemleg å gjera Statkraft, innanfor dagens ramme, i stand til å delta i den restruktureringa som skjedde i Noreg og i Europa. Eg gjekk derfor inn for ei kapitalutviding og ein auka lånegaranti, slik at Statkraft blei eit mykje meir slagkraftig selskap. Eg hadde ingen forslag om å omdanna Statkraft, og eg meiner det er mine forslag frå den perioden då eg var statsråd, som må tella med når det skal oppsummerast kva eg har gjort og ikkje gjort. Så er det riktig at eg var kjend med at det var ein dialog mellom Statkraft og andre selskap. Det var aldri slik at det frå mi side blei gjeve noka støtte etter den dialogen, tvert imot var det slik at eg gav beskjed om at dersom det blir behov for å gå vidare med denne typen saker, har me på ingen som helst måte gjeve noka førehandstilsegn om kva som vil bli utfallet av ein slik prosess.