Åsa Elvik (Sosialistisk Venstreparti), 2007-04-16:
I dag skal Stortinget diskutere problemstillingar knytte til utdanning og sosial utjamning. Regjeringa har lagt fram ei sak som viser at sosiale ulikskapar i læring blir reproduserte i staden for utjamna. Trass i formell lik rett til å delta i utdanningssystemet og trass i at det «alltid» har vore eit mål å bruke utdanningssystemet til å utjamne sosiale forskjellar, er det framleis store sosiale skilnader i det norske samfunnet, og utdanningssystemet klarer ikkje godt nok vere med og motverke desse forskjellane. Vi ser at blant dei som tek høgare utdanning, har det store fleirtalet sjølv høgt utdanna foreldre. Og vi ser det i utfallet av læringa: Av avgangselevane i grunnskolen får dei med høgt utdanna foreldre gjennomsnittleg over ein heil karakter betre resultat i kvart fag enn elevar som har foreldre med grunnskoleutdanning. Det varierer frå land til land i kor stor grad familiebakgrunnen er med på å avgjere utfallet av læringa. Det er mogleg å lukkast betre med sosial utjamning enn det vi gjer i Noreg i dag. Spørsmålet er ikkje korfor ikkje alle lærer like mykje eller like godt, men korfor systemet ikkje klarer å utlikne forskjellar i læringsutbyttet mellom sosiale grupper. Som saksordførar har eg hatt ei lang rekkje møte om denne meldinga. Eg vil gjerne takke alle som har komme med innspel til innstillinga til komiteen. Sjølv om ulike organisasjonar naturleg nok er opptekne av ulike ting i ei så omfattande melding, har den unisone tilbakemeldinga vore at det er bra at problematikken igjen – må vi dessverre seie – blir sett på dagsordenen. Eg klarer ikkje å ta for meg alle problemstillingane i dette innlegget, men innstillinga er såpass omfattande at det eg ikkje omtaler her, skulle vere omtalt i innstillinga. Eg vil gjerne takke komiteen for eit godt samarbeid om utforminga av innstillinga. Der vi skil lag, føreset eg at dei ulike partia sjølve gjer greie for sine standpunkt og eventuelle forslag. Lat meg konsentrere meg om nokre sentrale poeng i meldinga, og lat meg begynne med tidleg innsats. Tidleg innsats må bli eit gjennomgåande prinsipp i læringssamanheng i heile læringsløpet. Systemet er nøydd til å omstille seg frå ei vente og sjå-haldning – det går nok over – til at innsats blir sett inn så tidleg som mogleg. Forsking viser at språkutviklinga i førskolealder er eit avgjerande utgangspunkt for seinare læring. God språkutvikling i småbarnsalderen er utgangspunktet for gode leseferdigheiter og tileigning av andre grunnleggjande ferdigheiter, som igjen er grunnlaget for god fagleg læring i grunnskolen. Det viser at dei med eit godt læringsutbytte frå grunnskolen i større grad fullfører vidaregåande opplæring. Det er i seg sjølv eit godt utgangspunkt for å ta høgare utdanning og dermed få dei jobbane ein då er kvalifisert til å ta. På den andre sida vil forseinka språkopplæring medføre lesevanskar, og av det følgjer ei svak fagleg utvikling seinare i grunnskolen. Det er i sin tur ei av dei viktigaste årsakene til fråfall i vidaregåande opplæring. Same kor forenkla dette måtte vere framstilt, er det politiske og pedagogiske poenget at når vi veit noko om slike samanhengar, må vi jobbe for å sikre eit system som fangar opp dette så tidleg som mogleg. Det er ein samla komite som stør tiltaka til Regjeringa i forhold til tidleg innsats. Eg skal ærleg innrømme at det var ei lita a-ha oppleving for meg å setje meg inn i kor viktig utviklinga i småbarnsalderen er for seinare læringsutbytte. I Dagsavisen den 3. april kunne vi lese: «Barnehagen redder de svakeste barnas språk». Vi kunne òg lese at ei ny kanadisk undersøking viser: «Jo tidligere barn fra familier med lav inntekt og lav utdannelse får barnehageplass, jo bedre blir språkferdighetene deres.» Så fortel meldinga oss kva tidleg språkutvikling har å seie for seinare læringsutbytte. Er det rart at SV har eit stort engasjement for barnehagar? Er det rart at vi set inn så mykje for å få til full barnehagedekking? Dette handlar om kunnskap, det handlar om læring, og det handlar om eit system som må bli betre i stand til å utjamne sosiale forskjellar. Det skjer eit stort reformarbeid i den norske skolen i dag gjennom Kunnskapsløftet. Denne reforma skal bl.a. styrkje opplæringa i grunnleggjande ferdigheiter og vil gjere at fleire får eit betre læringsutbytte. Skoleleiing har vore vektlagt frå oppstarten av reforma. Forsking viser at skolar som lukkast i opplæringa av elevar som tradisjonelt ville ha fått dårlegare karakterar, kan ha ulik pedagogisk praksis, men har likevel til felles at dei legg vekt på tydeleg, synleg og fagleg sterk skoleleiing. Skoleleiing er sentralt i pedagogisk utviklingsarbeid. Det er avgjerande for om vi skal lukkast betre i norsk skole. Det er ein samla komite som gir departementet støtte for å gjennomgå korleis skoleleiinga blir vareteken, og om skoleleiinga er godt nok vareteken i lovverket i dag. Forsking viser også at skolar som lukkast, har lagt vekt bl.a. på tilpassa opplæring og verdsetjing av ressursane til elevane. Prinsippet om tilpassa opplæring har sterk støtte i den norske skolen. Det er eit gjennomgåande prinsipp i heile grunnopplæringa, men det har fått så stor grad av politisk honnørord at innhaldet kanskje er uklart for nokon. Fagleg sett handlar det enkelt og greitt om pedagogisk differensiering – variasjon i bruken av arbeidsoppgåver, lærestoff, arbeidsmåtar, læremiddel osv. for at elevane skal møte ein skole som tek utgangspunkt i evnene, interessene og bakgrunnen deira, innafor fellesskapet. Trass i at tilpassa opplæring har støtte i Skole-Noreg, fortalde evalueringa av Reform 97 oss at det er langt mellom ideal og praksis. Vi er nøydde til å komme dit at tilpassa opplæring i større grad er ein realitet enn berre honnørord. Det krev forbetringar i heile systemet. Lat meg komme kritikken i forkjøpet. Komiteen meiner ikkje at det kan skrivast ut ein fasit for kva som er ein korrekt læringssituasjon. Tvert imot er heile poenget at god læring handlar om variasjon i konkrete læringssituasjonar. Det betyr at lærarane som profesjonsutøvarar har eit enormt ansvar. Det er ein samla komite som legg vekt på kompetansen til lærarane for at utdanningssystemet skal lukkast betre med sosial utjamning. Lærarutdanninga er sjølvsagt sentral og noko som Stortinget vil få anledning til å komme tilbake til når Regjeringa har gått gjennom NOKUT si evaluering av lærarutdanninga. Men spørsmålet om det er rimeleg å krevje at lærarane skal ha kompetanse til å takle alle utfordringane i skolen, er blitt meir og meir aktuelt. Omfanget av elevar med samansette problem aukar. Vi har ein fellesskole med tradisjonar som vi skal vere veldig stolte av. Men innafor denne skolen lever også mange elevar med problem av ulike slag som verkar inn på deira evne til å ta til seg læring. Nokre tal viser f.eks. at 3 pst. av elevane har alvorlege åtferdsproblem. Vi treng ei større drøfting av om det å sleppe til andre yrkesgrupper med ein annan type kompetanse i skolen i dag – i større grad enn det vi har gjort til no – kan gi større rom for å la pedagogar få lov til å vere pedagogar, slik at alle lærer meir. Det er ein samla komite som seier dette i innstillinga. Eg er i grunnen litt overraska over at komiteen skil lag i spørsmålet om utviding av skoledagen. Norske elevar har på barnetrinnet – dei lågaste trinna – ein kortare skoledag samanlikna med elevar i andre land. Ei gradvis utviding av skoledagen frå 21 til 28 timar pr. uke på dei lågaste trinna er eit sentralt punkt i Soria Moria-erklæringa. Det vil føre oss til OECD-gjennomsnittet. Korfor skal vi gjere det? Jo, fordi det kan bidra til ein meir heilskapleg og variert dag for elevane, meir tid til lesing, matte og engelsk, som gir trening i grunnleggjande ferdigheiter, og betre tilrettelegging for måltid – det er nemleg ein samanheng mellom læring og ernæring. Det vil gi større rom for fysisk aktivitet – det gir ikkje berre gladare og sunnare elevar, men også elevar som er meir konsentrerte og betre i stand til å ta til seg læring etterpå. Rom for leksehjelp og andre former for læringsstøtte for alle innafor ein utvida skoledag kan det vel ikkje vere tvil om bidreg til meir og betre læring. Det meiner altså ikkje opposisjonen. Eg reknar med at dei talar for seg sjølve. For regjeringspartia er dette eit viktig punkt. Eg har behov for ei lita avklaring. Utviding av skoledagen kan sannsynlegvis ha aller størst effekt for dei elevane som har minst støtte utafor skoletida. Det betyr ikkje at ikkje alle foreldre kan vere ein ressurs for barna sine – tvert imot. Alle foreldre kan bidra i barna si læring – uavhengig av om dei har høg eller lav utdanning. Interesse, støtte og oppmuntring frå foreldra er ein viktig faktor i elevane si læring. Engasjement frå foreldra kan i seg sjølv bidra til sosial utjamning. Fråfallsprosenten i vidaregåande opplæring er veldig høg. Ein av tre fullfører ikkje vidaregåande opplæring i yrkesfag. Det er, kanskje ikkje overraskande, også her sterk samanheng mellom sosial bakgrunn og gjennomføringsgrad. Eg vil åtvare alle som meiner at dette har enkle løysingar. Det er ei samansett utfordring fordi det er samansette årsaker til at ungdom ikkje fullfører vidaregåande opplæring. – Klokka går, og det lyser raudt. Men eg har det privilegiet at eg kan seie at det er andre representantar frå regjeringspartia som kjem til å komme nøyare inn på problematikken med fråfall i vidaregåande opplæring. Eg vil berre gi statsråden honnør for at han har sett saka så kraftig på dagsordenen, sånn at vi får ein offentleg debatt om dette. Eg er glad for at meldinga har vekt debatt. Eg er glad for at vi kan leggje fram ei god innstilling som eg vil anbefale Stortinget å vedta – med eitt lite unntak. Eg vil gjerne – utafor taletida – få lov til å korrigere ein feil i innstillinga. På side 22, første spalte, er, trass i mange gjennomlesingar og korrekturlesingar, Sosialistisk Venstreparti erstatta med Venstre – det veit eg ikkje om korkje Sosialistisk Venstreparti eller Venstre er spesielt fornøgd med. I den merknaden på side 22, første spalte, skal altså «Venstre» bytast ut med «Sosialistisk Venstreparti». Eg ber om at det blir korrigert.