Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2015-12-16:
Vegen til kunnskap er mangslungen. Det vil seie at det ikkje finst éin rett veg ‒ ein fasit som ein berre kan gjenta og gjenta for å oppnå ny kunnskap. Det finst ikkje éin måte å lære barn matematikk, norsk eller engelsk på ‒ det er mange. Når SV kritiserer regjeringa for å vere for opptatt av testing, er det fordi det fører til ei einsretting av korleis ein skal lære. For testar, prøver og karakterar styrer undervisninga. Det er nødvendige ulemper som ein ikkje skal overdrive. Det definerer målet og formar prosessen. Amerikanarane kallar dette for «teach to the test». På same måten har vi saman med lærarar, elevar og foreldre vore oppgitt over påstanden til regjeringa om at fleire lærarar ikkje bidrar til betre undervisning. Det handlar nettopp om å gjere det mogleg for lærarane å tilpasse undervisninga til føresetnadene til elevane. Kunnskapens mangslungne vesen må vi også ta inn over oss i høgare utdanning og forsking. Heller ikkje her blir den beste forskinga skapt etter eit mønster. Det finst ingen «quick fix», ein ny tellekant eller nytt økonomisk incentiv som plutseleg utløyser eit hav av kreativitet. Som det kom fram under Forskarforbundets konferanse om akademisk fridom: Tellekantane bidrar til å einsrette forskinga. Saman med stadig meir ivrige økonomiske incentiv skapar dette eit krysspress som svekkjer den akademiske fridomen. Kvifor er den akademiske fridomen så viktig? Fordi han kviler på erkjenninga om at kunnskapens vegar er mangslungne. Ja, vi skal stille overordna krav, og ja, vi skal ha nokre større nasjonale prosjekt. Men krava skal ikkje bli så omfattande at forskingsmiljøa opplever at dei blir stadig mindre i stand til å ta eigne retningsval. Ei undersøking presentert på akademikarkonferansen viste nettopp det. Forskarane føler at deira akademiske fridom er svekt. Det er eit paradoks at regjeringa i forskingspolitikken er veldig opptatt av å styre forskinga, men i næringspolitikken bevegar regjeringa seg i retning av næringsnøytralitet. I næringslivet er det umogleg for politikarar å plukke vinnarar, medan det i forskinga er fullt mogleg. Der veit ein til og med korleis vinnarane skal skapast. Kva med ei litt meir balansert tilnærming i både forskingspolitikken og i næringspolitikken? Desse erkjenningane om utdanning og forsking dannar utgangspunktet for SVs alternative budsjett. Vi føreslår dei første stega i retning av ein heildagsskole med fleire lærarar og skolelekser. Læraropptrappinga startar vi frå første til fjerde trinn. 1 814 fleire lærarar vil satsinga vår innebere. Det er det første steget i retning av ei lærarnorm for heile grunnskolen på skolenivå, der læraren frå første til fjerde trinn i snitt ikkje har meir enn 15 elevar, medan det i resten av grunnskolen er eit tak på 20 elevar. Det vil gi lærarkollegiet og skolane ein heilt unik moglegheit til å tilpasse undervisninga føresetnadene til elevane. Vi vil at all utdanning tar utgangspunkt i elevanes interesser, aktivitetar, behov og liv. Som elles i samfunnet burde skolen kunne utfordre heile mennesket, praktisk, estetisk og teoretisk. Skolen måtte bli forbunde med samfunnet rundt ‒ vere ei forlenging av det vanlege livet. Nettopp derfor føreslår vi å flytte heimeleksene til skolen. Forsking tyder på at heimelekse kan ha negativ læringseffekt og gi lågare motivasjon for elevar som slit på skolen. Det er stor forskjell på kva slags oppfølging elevane får heime. Dessutan veit vi at heimelekse seint på kvelden etter at alle dei andre aktivitetane er gjennomførte, fører til stress for både barn og foreldre, og kan bidra til svekt lærelyst. Meir av det viktige øvingsarbeidet i skolen bør difor leggjast inn i skoledagen som skolelekser med lærar til stades. Det er gjort gode erfaringar i fleire prøveprosjekt, og vi føreslår ein nasjonal forsøkspott for å gjere det mogleg for alle skolar over heile landet å søkje om midlar til forsøk. Delar av potten må brukast til følgjeforsking og fagleg evaluering av forsøka. Det er denne samanhengen med elevanes liv som gjer at vi føreslår heildagsskole for dei lågaste trinna. Det er eit paradoks at alle partia i denne salen ikkje har noko problem med at elevane har ein heildagsbarnehage som for mange varar heilt til klokka er fem, men har store problem med to timar ekstra på dei lågaste trinna, frå fire timar til seks timar – spesielt når alle veit at majoriteten av elevane faktisk er på skolen enda lenger, på SFO. To timar ekstra vil gi rom for øvingsarbeid, for ein skikkeleg matpause og meir fysisk aktivitet, meir kultur, praktiske og estetiske aktivitetar ‒ alt saman noko dei fleste partia er opptatt av, men ikkje evnar å prioritere inn i skoledagen. Kommuneøkonomien blir det snakka for lite om i utdanningsdebattar. Spesielt nemner ikkje regjeringa kommuneøkonomien særleg ofte. Men det er altså i kommunane og fylka at vi finn skolane. I desse budsjettider høyrer vi stadig om kommunar som må kutte i skolen på grunn av stadig dårlegare kommuneøkonomi. I det alternative statsbudsjettet til SV føreslår vi 5,8 mrd. kr meir til kommunane enn regjeringa. Da har vi brukt 7 mrd. kr mindre av oljepengane. Ein vesentleg del av den satsinga vi gir til kommunane, går til å styrkje nettopp skolane. 13 pst. av all norsk forsking går til petroleumsrelatert forsking. I budsjettet til regjeringa er den største enkeltsatsinga petroleumsforsking. Eg registrerer at Arbeidarpartiet spurde Kristeleg Folkeparti om å prioritere annleis. Men SV er det einaste partiet som faktisk prioriterer ned petroleumsforsking og bruker desse midlane til å styrkje fornybar forsking. Vi snakkar her om å fase ut dei særskilde satsingane over Forskingsrådet. Oljeforskarane kan framleis søkje på dei generelle midlane som alle andre, men vi er altså det einaste partiet som finn det problematisk at oljeforskinga tar ein så stor del av den totale norske forskingsinnsatsen. Det er bedrøveleg. Vi kan ikkje leve i ei boble og snakke om grønt skifte, og når det kjem til stykket, er vi ikkje villige til å prioritere. Det grøne skiftet må også kome i forskinga. Da burde i alle fall satsinga på fornybart og framtidas løysingar få like mykje, men oljeforskinga får altså meir enn alle dei andre til saman. Vi behandlar i dag ei innstilling der regjeringspartia og Venstre får ei anledning til å snu i spørsmålet om kompetansekrav. Arbeidarpartiet har varsla at dei heller ikkje kjem til å støtte dette. SV støttar heilhjarta regjeringas innføring av kompetansekrav, men vi er sterkt imot at det skal ha tilbakeverkande kraft. Titusentals lærarar har plutseleg blitt avskilta. Det er lærarar som har jobba i tiår som dyktige lærarar i norsk, engelsk, matte eller samisk, og dei må betale sjølv for å tilfredsstille krava. Det er ikkje mange år sidan denne salen hylla allmennlæraren som poteten i skolen. Plutseleg er denne utdanninga lite verdt. Til slutt vil eg ta opp ei større prinsippsak, som i denne innstillinga berre handlar om 3 mill. kr. Målet med støtta til Sameskolen i Hattfjelldal er å bidra til å halde oppe, utvikle og styrkje samisk identitet, språk og kultur. Den norske samepolitikken er forankra i Grunnlova § 108 og i ei rekkje internasjonale konvensjonar som Noreg har forplikta seg til å følgje. Det pålegg derfor norske styresmakter ‒ uansett kva for type regjering vi har ‒ å leggje til rette for at samane kan sikrast å utvikle sitt språk, sin kultur og sitt samfunnsliv. Undervisningstilbodet som vi finn ved Sameskolen, er eit av få i sørsamisk språk og kultur, og er ein viktig bidragsytar til at Noreg opprettheld forpliktingane sine. Når vi samtidig veit at sørsamisk kanskje er det mest utsette samiske språket, er det ei ganske vanvitig avgjerd som regjeringa no tar. Det er heilt uklart kva alternativet kjem til å bli, og det er heilt uklart kva som er den eigentlege grunngivinga for dette vedtaket. Til slutt vil eg vil berre leggje til at dette heng saman med den generelle samepolitikken som regjeringa fører. I alle dei større satsingane som har skjedd på f.eks. utdanningsfeltet, har det vore eit fråvær av satsing på samiske utdanningar. Det verkar som om det skal vere ein norsk vekst og samiske kutt i politikken til denne regjeringa. Eg finn ikkje ord for kva intensjonen bak dette kan vere. Det er no fare for at dette kan ha bidratt til å øydeleggje framtida til sørsamisk språk. Det trur eg ikkje vi kan vedkjenne oss i eit land som Noreg, når vi overalt har forplikta oss på at dette er noko vi skal ta ansvar for.