Magnhild Meltveit Kleppa (Senterpartiet), 2008-01-10:
Lat meg fyrst nytta høvet til å melda frå om at Regjeringa vil leggja fram ei stortingsmelding om lokaldemokrati i løpet av våren 2008. Målet med meldinga skal vera å stadfesta og styrkja lokaldemokratiet, som har ein heilt sentral plass i styresettet vårt. Meldinga spring ut av arbeidet til Lokaldemokratikommisjonen og kjem til å famna breitt. Valordninga vil vera eit viktig tema i meldinga. Der vil vi òg omtala og føreslå tiltak som kan bidra til å auka innbyggjarane sitt engasjement og si deltaking i lokalpolitikken. Så nokre kommentarar til det forslaget som ligg føre i dag. Fram til nogjeldande vallov vart vedteken i 2002, kunne veljarane stryka kandidatane på røystesetlane. Denne retten fall vekk då den nye vallova vart innført. Forslaget om å endra veljarane sine rettar vart, som fleire har vore inne på, fremja av Vallovutvalet i NOU 2001:3 Velgere, valgordning, valgte. Utvalet gjorde ei grundig vurdering av regelverket med sikte på å finna fram til ein rimeleg balanse mellom veljarane sine moglegheiter til å påverka personvalet og partia sine ynske om å sikra dei kandidatane dei ville prioritera. Utvalet la stor vekt på at omsynet til veljarane sine positive preferansar skulle vera avgjerande, ikkje dei negative. Eit breitt fleirtal i utvalet la difor fram utkastet til reglar som skulle fjerna høvet til å stryka kandidatar. Det vart lagt vekt på at utvalet sitt framlegg var del av ei brei og heilskapleg løysing, der partia sine rettar når det gjaldt å øva innverknad på personvalet samtidig vart avgrensa. Den nye personvalordninga hadde nettopp som mål å auka veljarane sin innverknad på kandidatkåringa. Regjeringa støtta forslaget i Ot.prp. nr. 45 for 2001-2002, og forslaget vart deretter vedteke samrøystes i Stortinget. Om den nye personvalordninga faktisk førte til at veljarane sin innverknad auka, kan diskuterast. Evalueringa av personvalsystemet ved valet i 2003, utført av Rokkan-senteret, viser at partia har ei nøkkelrolle i forhold til å kunna påverka samansetjinga av kommunestyra. Dei endringane som veljarane gjer på listene, betyr mindre. Som ved valet i 2003 har Rokkan-senteret fått i oppdrag å evaluera personvalordninga òg ved kommunestyre- og fylkestingsvalet i 2007. Endeleg resultat av evalueringa av 2007-valet vil ikkje liggja føre før ved utgangen av 2008. Det vil representera eit viktig materiale i forhold til å utgreia gjeninnføring av tilgangen til å stryka listekandidatar. Denne evalueringa vil òg fortelja meir om nominasjonsprosessen i partia enn kva den førre undersøkinga gjorde. Representantane Foss og Sanner viser til at det i dagens ordning er ubalanse i personvalordninga, ved at ein mindre del av veljarane kan velja ein kandidat som gjer inntrykk, medan majoriteten ikkje får gjeve uttrykk for sitt syn og vega opp for dette når det ikkje er moglegheit for å stryka kandidatar. Men det er vel ikkje eit heilt rett bilete etter mitt syn. Med dagens system vil veljarane kunna vega opp for denne effekten ved å gje personrøyster til andre kandidatar. Eit anna spørsmål er om dette bør vera måten å korrigera dette på. Då ordninga vart innført, vart det altså lagt vekt på at veljarane berre skulle kunna gje uttrykk for positive personpreferansar. Eg har no merka meg det forslaget som ligg føre, og som får fleirtal. Eg skal gjera det som eg kan for å følgja opp med ei grundig utgreiing. Det er naturleg ut frå dei avgrensa fakta vi har, å sjå nærare på om personvalordninga ved kommunestyreval fungerer etter intensjonen, eller om det er grunn til å gjera endringar. Er det f.eks. ein myte at kvinner blir strokne meir enn menn? Er innvandrarar utsette for det same, eller er det òg ein myte? Så finst det eksempel på at fleire potensielle listekandidatar vegrar seg for å stilla, fordi dei ikkje ynskjer å utsetja seg for stryking, særleg den synlege delen av dette, som oftast kjem mest fram i mindre kommunar. Eg skal sørgja for at det her blir gjort ei utgreiing. Lat meg heilt på tampen seia at vallova er blant dei viktigaste lovene i eit demokrati som vårt. Det handlar om spelereglane for folkestyret. Det handlar om rammene rundt politisk konkurranse og representasjon av folkemeining og ulike interesser i folkevalde organ. Difor er det òg viktig med ein kontinuerleg debatt om korleis demokratiet fungerer, og om - og eventuelt korleis - vi bør endra spelereglane. Ein politikk for meir og betre demokrati vil ofte innebera vaken kritikk og vilje til å reformera demokratiet. Då treng vi debatt om spelereglane, slik som i dag. Det betyr ikkje at alle er einige heile tida, men eg vil like fullt gje honnør til forslagsstillarane for at dei har teke initiativ til dette forslaget, og dermed òg til den debatten som vi har hatt her i dag. Så høyrer eg at når det gjeld innstillinga, er det i dag føreteke ei presisering som medfører at når utgreiinga er klar, føreset ein her ein ny debatt før ein eventuelt legg fram forslag om endringar.