Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 2001-05-22:
Dette er eit mirakel, sa Bronislaw Geremek då han for nokre dagar sidan skulle leie eit panel av ti statsministrar frå Sentral-Europa og Balkan i ein debatt om utviding av NATO. Miraklet for den tidlegare polske utanriksministeren var at han representerte NATO-landet Polen på eit møte i Bratislava, der vertslandet og alle dei andre som var med, arbeider for å bli med i NATO-alliansen. For 20 år sidan ville dette ha vore heilt usannsynleg, då levde vi i den gamle verda. Utanriksdebattane i Stortinget var i stor grad om rusting og kald krig. For ti år sidan hadde oppbrotet begynt, men ingen visste omfanget og kvar vi skulle gå. I juni 1991 var det eit utanrikspolitisk ordskifte i Stortinget. President Gorbatsjov, som var president i Sovjetunionen, hadde vore på besøk her i landet. Kjell Magne Bondevik spurde statsminister Gro Harlem Brundtland om samtalane med presidenten gav «grunnlag for håp om at det vil bli forhandlinger som gir en reell mulighet for uavhengighet til Baltikum». Gro Harlem Brundtland svara at ho og presidenten hadde hatt ulike innfallsvinklar til spørsmålet om sjølvstende for desse landa. Dette var for ti år sidan. Det ulma i Jugoslavia, men ingen visste om det blodbadet som skulle kome dei neste åra då Slovenia og Kroatia sa seg sjølvstendige den 25. juni 1991. For ti år sidan var ikkje temaet i debatten om Sverige, Finland og Austerrike skulle bli med i EF, men den 1. februar 1993 var dei i gang med forhandlingar om medlemskap, og to år seinare var dei medlemer i EU. Dei fleste som deltok i debatten den gongen, er med også i dag, og det er lurt å lese det vi sa for ti eller femten år sidan. Då blir ein mindre skråsikker på kva framtida kan by på. Då forstår vi at handlefridom ikkje er noko som blir vedtatt ein gong for alle, heller ikkje med folkerøystinga i 1994. Skal vi oppnå handlefridom, må vi unngå tvangssituasjonar, og skal vi unngå tvangssituasjonar, må vi ha evne og vilje til å endre oss med endringane rundt oss. Skal vi ta omsyn til endringane rundt oss, må vi forstå kva som skjer. Meldinga om Norge og Europa ved inngangen til eit nytt hundreår, innstillinga frå utanrikskomiteen og vonleg debatten her i dag bør vere bidrag til ei mest mogleg felles forståing av det som skjer rundt oss. No forhandlar tre land i Baltikum om medlemskap i EU, og dei ønskjer å bli med i NATO. Det er i alt tolv land som forhandlar om medlemskap i EU, Tyrkia er kandidat, og fem land på Vest-Balkan har sikta seg inn mot den indre sirkelen i det europeiske samarbeidet. Eg ser i innstillinga frå utanrikskomiteen at dei såkalla mellompartia og SV meiner at Europa eigenleg består av rundt 45 land, og at desse bør vere med for at vi kan prate om ein verkeleg europeisk organisasjon. Om ein bruker dette talet som utgangspunkt, og tenkjer seg at alle dei som eg nemnde i stad, dei som står i den lange eller den korte køen, blir med, så vil dei som manglar ved sida av Russland, Ukraina og Kviterussland, vere t.d. Georgia, Aserbajdsjan, Armenia i Kaukasus, Turkmenistan, Usbekistan, Kirgisistan og Tadsjikistan i Sentral-Asia, og kanskje Moldova i vår del av Europa. Eg er samd med Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet og dei andre i at dette er viktige land og område, men særleg mange initiativ har eg ikkje sett frå desse partia for å auke samarbeidet med desse landa. Truleg meiner dei det same som vi i Arbeidarpartiet, at vel er dette viktige område, men det er ikkje dei som ligg oss nærast. Om nokre år kan EU ha 20 eller fleire medlemer – kanskje 27, kanskje 30. Talet er ikkje det viktigaste. Eg trur slett ikkje at utvidinga er ei enkel sak. Det vil dukke opp store vanskar både i søkjarland og i EU. Det viktigaste er likevel at samarbeidet tar opp i seg dei landa som ønskjer det, og at flest mogleg har ein økonomi og eit politisk system som gjer medlemskap mogleg. Det er ikkje så viktig for Europa om Norge er med for fullt eller ikkje, men det er viktig for Europa og for oss at samarbeid i Europa ikkje blir erstatta med konflikt og nasjonalisme. I orienteringa si til Stortinget den 20. januar 2000 sa utanriksminister Vollebæk m.a.: «Det kan imidlertid ikke være tvil om at sikkerhet og økonomisk og sosial stabilitet over en større del av Europa vil være av stor betydning også for Norge. Derfor er det i vår interesse at utvidelsesprosessen utvikler seg på en måte som ikke skaper nye uønskede skillelinjer. Regjeringen vil at Norge skal bidra aktivt til dette gjennom de virkemidlene og mulighetene vi har til rådighet, i vårt bilaterale samarbeid med kandidatlandene og i internasjonale organisasjoner. Gjennom dette arbeidet ivaretar vi norske utenrikspolitiske interesser, samtidig som vi yter vårt bidrag til utviklingen i Europa.» Det er dette denne regjeringa følgjer opp med ny kraft, m.a. i form av ein handlingsplan for kandidatlanda til EU slik den vart presentert i mars i år. Alt nå er alle grannelanda våre med i EU, unnateke Russland og Island. Dei aller fleste av våre allierte i Europa er med eller forhandlar om medlemskap. Ei betre samordning av politikken i Europa vil kunne gjere det lettare å utvikle eit europeisk partnarskap der Russland er ein del. Derfor er det ikkje motstrid mellom eit sterkare samarbeid i Europa og eit tettare samarbeid med Russland. Også i høve til USA må vi rekne med at EU utviklar ei meir sjølvstendig rolle. NATO kan kome til å bli ein allianse mellom USA og Europa. Det er ei utfordring for oss som ikkje er med i EU. Det er likevel ein styrke for oss at vi har full politisk semje om at vi skal delta så langt vi kan i det tryggings- og forsvarspolitiske samarbeidet i Europa. I praksis må vi samordne politikken vår med dei vi handlar mest med, som vi er alliert med og som vi er samde med i flest saker – kort sagt dei som står oss nærast. Ingen av partia i utanrikskomiteen meiner at Norge skal drive ein annan politikk enn våre næraste. Alle er samde om at utfordringane er å finne gode nok samarbeidsordningar innafor dei grensene som folkerøystinga set. Alle er også samde med Regjeringa i at det kan finnast særskilde tilfelle der Norge bør hevde eit anna syn enn EU på den internasjonale arenaen. Alle er også samde om at dette ikkje skal vere regelen. Endringane i EU og særleg utvidinga vil føre til at EU og EU-land gir mindre tid og rom for dei som ikkje er med. Dette kan gjere det vanskelegare for oss å inngå nye avtaler eller endre dei som er inngått. EØS-avtala er eit døme på den typen mellomstatleg samarbeid som Norge skal tufte samarbeidet sitt med EU på. EØS-avtala er eit ektefødd barn av den tida der ho vart skapt. I 1992/93 stod EFTA for 22 pst. av handelen i EU. Vi som er att etter at Sveits, Sverige, Finland og Austerrike vart borte, står for 4 pst. av handelen med EU. Det er innlysande at EØS-avtala og institusjonane vart skapt for eit langt større EFTA-område enn det som vi har i dag, med Liechtenstein, Island og Norge. Det er også grunnen til at avtala neppe tåler store endringar som krev full godkjenningsrunde i medlemslanda. På den andre sida står EØS-avtala fast og rettane og pliktene er sikra gjennom avtala. Det lyser ut av innstillinga frå mest alle parti at vi ikkje har noko alternativ til den avtala vi har i dag. Det er ei utfordring for Norge at grannelanda våre er vovne inn i eit tett samarbeid på område som ikkje er omfatta at EØS-avtala eller dei andre avtalene vi har inngått med EU. Dette kan vere samarbeid på retts- og justisområdet, miljøområdet eller innafor den økonomiske politikken. Særleg store vil utfordringane for oss vere i det såkalla uformelle samarbeidet der ein ikkje byggjer på vedtekne lover eller reglar, men heller på samordning gjennom møte mellom politikarar eller ekspertar. På dei siste områda vil det vere vanskeleg å få eigne avtaler. Svaret vårt må vere å skape så tett kontakt som råd med medlemslanda og følgje opp med einsidige tiltak så langt det er ønskjeleg og nødvendig. Nye utfordringar vil vi også møte av at Europaparlamentet har fått større makt. Det same kan gjelde i høve til eit mektigare ministerråd, ettersom EØS-avtala er ei avtale om samarbeid med kommisjonen. Eit mindretal i utanrikskomiteen har m.a. lagt fram forslag om at det skal bli enklare for organisasjonar og andre i Norge å ta del i EU-arbeid. Vi i Arbeidarpartiet meiner at det stort sett er gode idear som blir lagde fram, og vi reknar med at Regjeringa vil arbeide vidare med desse og andre liknande spørsmål. Framlegga er likevel så avgrensa at det er lite rom for å finne andre og betre løysingar for å oppnå dei same formåla. Derfor håper eg at framlegga kan bli sende til Regjeringa for vidare oppfølging utan votering i Stortinget. Innverknad og gjennomslag for norske haldningar er ikkje berre spørsmål om juridisk rett, men også om politisk vilje til å lytte og ta omsyn til norske haldningar og interesser. Slik politisk vilje opparbeider ein berre gjennom å balansere eigne krav mot solidarisk samarbeid der ein deler ansvar og bører og syner vilje til kompromiss. Derfor må norsk politikk i høve til EU bli ført og framført på ein slik måte at ein møter vilje til å ta omsyn til norske synspunkt og norske interesser. Eit døme på det er kravet om kompensasjon frå EU når Norge misser den tollfrie adgangen for visse fiskeprodukt til enkelte av søkjarlanda om dei skulle bli med i EU. Det er ikkje tvil om at vi har ein slik rett. Det blir likevel haltande når Senterpartiet og SV trugar med å bringe EU inn for WTO for å få kompensasjon frå EU, om EU skulle vise seg å bli vanskeleg. Eg registrerer berre at Senterpartiet og SV vil ta i bruk WTO for å sikre frihandel av mat over landegrensene. Heller enn krav og truslar trur eg på samarbeid om t.d. utvidinga. Det luktar ikkje godt om vi med rikdomen vår stiller einsidige krav om økonomisk kompensasjon, når andre set i gang kostbare prosjekt for å løfte dei fattigare delane av Europa. Vi må bli meir vare for korleis andre oppfattar oss, og innleie samarbeid på mange område for å få igjennom våre krav. Eg har sett at enkelte meiner at både meldinga og innstillinga tar lett på viktige sider i EU-samarbeidet. Det er sikkert rett. På den andre sida er ikkje dette ei melding om norsk medlemskap i EU. Ingen tek faktisk til orde for det. Dette er ei melding om Norge og Europa i den situasjonen vi har no. Da er det naturleg at ein tar for seg dei sidene av utviklinga som vil ha verknader for Norge når vi ikkje er medlemer. Eg ser av nokre kommentarar at enkelte gjerne ville hatt eit kommentarhefte til utviklinga i EU i staden for ei stortingsmelding som den vi har fått. Men det var ikkje meininga å lage eit kommentarhefte. Meldinga og innstillinga er meint som grunnlag for politisk handling i Norge. Kanskje er også det grunnen til at det trass alt er så lite konflikt i innstillinga frå utanrikskomiteen. Etter denne meldinga kan vi iallfall slå fast at «Anderledeslandet» ikkje lenger er eit politisk program, men berre eit dikt av Rolf Jacobsen, og slik er det kanskje også best.