Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2014-04-24:
Internasjonalt har det den seinare tida vorte eit auka fokus på mogleg feilbruk av ressursar, på tendensen til overdiagnostikk og overbehandling som gjer folk sjukare, ikkje friskare. Helsevesenet i Noreg representerer ein tryggheit for innbyggjarane, norsk helsevesen har internasjonalt høg status og godt rykte. Å snakka om at denne helsetenesta, sjølve symbolet på velferdssamfunnet, skulle tilby oss for mykje og kanskje skadelege tenester, verkar uforståeleg og kanskje sjølvmotseiande. I Noreg er trua på at meir helseteneste er betre enn mindre svært inngrodd. Men at vi har tiltakande utfordringar i Noreg med omsyn til overbehandling og overdiagnostisering, må vi snart ta inn over oss. Overdiagnostikk og overbehandling er så å seia fråverande i den helsepolitiske debatten i Noreg. Det er sjeldan vi som politikarar og ombodsmenn og -kvinner engasjerer oss for enkeltpersonar som vert utsette for overbehandling, som får meir behandling enn kva som er anbefalt ut frå gjeldande kunnskap. Vi har alle ein tendens til i staden å verta engasjerte og interesserte i historier om enkeltpersonar som ikkje har fått eller ikkje får behandling, eller må venta for lenge på behandling, grunna i pris eller prioritering i helsetenesta. Helsedirektoratet i Noreg har nyleg levert ein rapport om temaet overdiagnostikk og overbehandling i Noreg. Det vert vist til at det i Noreg er dokumentert betydelege forskjellar i praksis for undersøkingar, tilvisningar, innleggingar og legemiddelbruk. Det vert òg vist til ein generell auke i bruk av laboratorieanalysar i Noreg, med konsekvensar av både medisinsk og økonomisk karakter. Helseregionar med godt utbygd laboratorietilbod tar fleire prøvar per innbyggjar samanlikna med regionar med mindre godt utbygd tilbod. Dette funnet indikerer at tilbod av ei teneste genererer etterspørsel. Kva som er rett nivå når det gjeld laboratorieanalysar, kan diskuterast, men direktoratet meiner at nye analysar utan omsyn ikkje bør leggjast til som eit tilbod utan at ein går gjennom og ser om det er andre tilbod som då kan fjernast. Endra grenseverdiar av laboratorietestar for å avdekka sjukdom gjer at mange fleire folk vert pasientar. Direktoratet meiner i rapporten at slik endring i ein definisjon av ein normalverdi av ein prøve bør skje etter inngåande prosessar, der ein grundig diskuterer konsekvensen av unødvendig sjukeleggjering av store grupper. Helsedirektoratet viser til at det har vore ein sterk auke i CT- og MR-bruk i Noreg. Noreg gjer no flest CT i Norden. Det vert utført dobbelt så mange CT-undersøkingar per befolkningseining i Noreg samanlikna med Sverige. I Noreg er det også regionale forskjellar med tendens til størst bruk i kommunar nær sjukehusa. Helsedirektoratet antydar at så mange som 25–30 pst. av radiologiske undersøkingar er ikkje-indiserte, altså at resultatet av undersøkingane ikkje vil ha konsekvens for oppfølging og behandling. Med eit volumopptak for MR og CT, som gir fleire tusen bilde i tre plan, aukar òg sjansen for å gjera såkalla bifunn – at ein ser unormalitetar på bilda som ikkje er årsak til pasienten sine plager. Desse bifunna krev ofte enno meir utgreiing og gjer folk engestelege, og dei kan òg påføra pasienten nye komplikasjonar. Pasientane vert slik pådytta nye diagnosar som ikkje nødvendigvis krev behandling, men som kan gjera deira livskvalitet dårlegare. Helsedirektoratet viser òg til at vi i Noreg generelt har hatt stor auke i etterspørsel av spesialisthelsetenester, men at vi har sett lite på årsakene til dette. Direktoratet tar òg opp det at vi i Noreg har ein sjukmeldingspraksis der ein såkalla kvitvaskar vanlege plager og påkjenningar som lettare psykiatridiagnose på sjukmeldingsblanketten. Faren er ifølgje Helsedirektoratet at slik feilrapportering også kan føra til overbehandling og medikalisering av vanlege plager og påkjenningar. Helsedirektoratet viser òg til at det er betydelege forskjellar i bruken av legemidlar mellom ulike land, både når det gjeld samla nivå og enkeltlegemiddel. Sjølv om vi i Noreg ligg lågt i legemiddelbruk i forhold til land som vi kan samanlikna oss med, viser trenden innan enkelte område at vi også her i landet har auka legemiddelbruken sterkt. Eit eksempel som Helsedirektoratet viser til, er behandling av det ein trur er blodtrykksjukdom, der bruken av blodtrykksenkande medisin er tredobla dei siste 20 åra. Helsedirektoratet skriv at det frå eit fagleg standpunkt er urovekkjande at utskriving av blodtrykk- og lipidsenkande medisinar til middelaldrande menneske i Noreg, synest å skje nærmast upåverka av estimert totalrisiko for framtidig hjarte- og karsjukdom. Fleire undersøkingar viser også at det foregår medisinering av eldre på sjukehus og på sjukeheimar som ikkje er føremålstenleg. Det gjeld òg eldre som bur heime. Slik overmedisinering er òg ei feilmedisinering og kan ha svimmelheit, fall og brot som konsekvens. Antibiotikabruken i Noreg har auka med 12 pst. på sju år. Fagfolk fryktar utvikling av antibiotikaresistente bakteriar. Konsekvensen kan verta alvorleg. Barn og unge sin bruk av febernedsetjande og smertestillande medisin har vorte meir enn dobla dei siste 20 åra. Ein reknar med at 1 pst. av befolkninga har såkalla medikamentindusert hovudpine på grunn av hyppig bruk av smertestillande. Det overordna målet for legemiddelpolitikken vår er rett legemiddelbruk, men på ein god del område trur eg vi vi står overfor eit overforbruk av legemiddel. Overdiagnostikk og overbehandling har konsekvensar for både pasient og samfunn. Norsk helsevesen risikerer ein situasjon der vi sløser med ressursar til vanlege pasientar, at det vert brukt meir der enn til dei spesielle tilfella. Det er klare tendensar til i Noreg at legar rekvirerer prøver og undersøkingar for sikkerheits skuld, utan at korkje lege eller pasient har vurdert konsekvensane. Professor Steinar Westin har sagt det så treffande: «Det er uetisk å ta bilder av andres rygg for å dekke sin egen». Tidleg diagnose er sjølvsagt bra. Det betyr som oftast betre behandling, betre helseteneste og betre prognose. Men tidleg diagnostikk kan òg få friske personar til å oppfatta seg som pasientar, og tidleg førebyggjande behandling er òg forbunde med risiko for både biverknader og komplikasjonar. Legitimerer vi slik overdiagnostikk, aksepterer vi òg at vi brukar til dels store helseressursar på å leita etter sjukdom hos dei friske. Mens tradisjonelle helsekontrollar heldigvis har avtatt, er det hos dei fleste ein sunn skepsis til innføring av nye screeningundersøkingar for den friske befolkninga. Samtidig ser vi at apoteka i aukande grad marknadsfører helsekontrollar til kundane sine. Helsedirektoratet skriv i sin rapport at slike uselekterte helsekontrollar i realiteten er villscreening som ein bør unngå. Det er mange drivarar i systemet for overdiagnostikk og overbehandling i helsevesenet. Pasientar i dag er opplyste og medvitne om sine moglegheiter og pasientrettar. Media fokuserer ofte sterkt på uheldige hendingar og ventetider, og det er skapt ein marknad for private helseforsikringar. Det vert gjerne forventa rask – ofte kirurgisk – behandling, sjølv om ikkje-kirurgisk – altså konservativ – behandling ville gitt like godt og like raskt resultat. Profesjonsutdanningane i helsesektoren har ikkje god nok kunnskap om prognose ved å ikkje behandla. Den teknologiske utviklinga gjer undersøkingar og testar meir tilgjengelege. Dermed opplever ein gjerne eit større press på å bruka desse tenestene. Faglege retningslinjer gir føringar for tenestetilbodet, men det er ikkje alltid knytt til krav om økonomiske og organisasjonsmessige konsekvensar når desse retningslinjene vert vedtatt. Pårørande kan forventa aktiv behandling. I Dagens Medisin 17. april står det at sju av ti legar har behandla aktivt ein pasient ved livets slutt, sjølv om dei meinte at behandlinga burde ha vore avslutta. Økonomiske incentiv for aktiv behandling kan favorisera overbehandling. Helsedirektoratet skriv i rapporten sin at etter innføring av DRG- og ISF-ordninga, har det stadig vore merksemd retta mot mogleg vriding av pasienttilbodet mot lønsame pasientar. Leiarar på ulike nivå vert målte på DRG-poeng når føretaksleiinga skal sjå på aktivitetstal og effektivitet. Fleire land har etablert initiativ for å identifisera område der ressursar kan frigjerast og brukast på ein betre måte i andre delar av helsetenesta. Spørsmålet mitt til helse- og omsorgsministeren etter dette er for det første: Anerkjenner han og regjeringa at overdiagnostikk og overbehandling er ei utfordring i Noreg? Og: Kva tiltak på systemnivå og retta mot utøvarane i helsetenesta vil helse- og omsorgsministeren setja i verk for å motverka tendensen til overdiagnostikk og overbehandling i det norske helsevesenet?