Ranveig Frøiland (Arbeiderpartiet), 2001-06-12:
Gjennom ei rekkje store og små reformer har vi gradvis bygd ut utdanningssystemet vårt. Utdanningssektoren har utvikla seg med ekspressfart dei siste åra. I 1956 var utdanning utover sju år i folkeskule eit privilegium for dei få. I dag tar om lag halvparten av norsk ungdom ei eller anna form for høgare utdanning. Fridom og like moglegheiter hindrar einsretting og stagnasjon. Tilgang til kunnskap og moglegheit til utdanning er ein føresetnad for den einskilde sin fridom. Rettferdig fordeling og like moglegheiter inneber at alle får moglegheit til deltaking, og vi tek alle krefter i bruk. Lik moglegheit til å ta utdanning er ein føresetnad for eit rettferdig og godt samfunn. Enno er det diverre slik at einskilde grupper i samfunnet har lågare utdanning enn gjennomsnittet. Dette er ei oppgåve som vi må ta på alvor, for slik å utjamna sosiale skilnader. Oppgåva vår er ikkje berre å utdanna dyktige studentar, men også å bidra til at dei vert aktive, engasjerte og ansvarlege samfunnsborgarar. Det skjer ei omfattande utveksling av kunnskap trass i landegrensene. Her må vi vera med. Internasjonal utveksling og utvikling og kompetanse er viktig når det gjeld kvaliteten i utdanningssystemet vårt. Veksten i talet på studentar det siste tiåret har gjort at vi har fått ein mangfaldig studentmasse. Utfordringa no er å leggja til rette for dette mangfaldet, slik at flest mogleg får ei god gjennomføring av studia sine. Derfor trengst det endring og fornying av sektoren, og faktisk krev det store endringar i undervisning og utdanning. Dette er det heldigvis tverrpolitisk semje om. Stortingsmeldinga og innstillinga er eit svar på korleis vi kan auka kvaliteten i forsking og høgare utdanning. Dette er ein kvalitetsreform som det har vore spurt etter lenge. Derfor er det med undring eg har følgt debatten i media – i byrjinga var den prega av eldre professorar som var motstandarar av kvar endring, utan å drøfta innhaldet. Heldigvis har debatten vorte meir nyansert. Studieorganisasjonane har faktisk bidrege til det. Dei føler på kroppen at utdanningssystemet treng endring, og studentane er dei som reforma får størst verknad for. Eg har lyst til å gje honnør til studentorganisasjonane for alle dei innspela dei har kome med, som har vore særs konstruktive. Dagens gradsstruktur er ikkje tilpassa internasjonal utvikling – heller ikkje livslang læring eller arbeidslivet sitt behov. Låg gjennomstrøyming i utdanninga har økonomiske kostnader, både for samfunnet og for individet. Ny lågare grad på tre år pluss høgare grad på to år og betre utnytting av studieåret vil gjera at studentane kjem hurtigare gjennom utdanninga si. Dette betyr lågare kostnader for den einskilde og for samfunnet, som får nytta kompetansen til studenten kanskje eit år tidlegare. Denne endringa er det brei tilslutnad til. Institusjonane sjølve avgjer korleis innhaldet i graden skal vera, og korleis ein kan nytta studieåret best mogleg. Dersom institusjonen sjølv tykkjer det er føremålstenleg, kan dei òg nytta ei tresemesterordning. Skal alt dette lukkast – det er jo intensjonen – må tilhøvet mellom studenten og institusjonen styrkjast. Avtale mellom partane er då viktig. Evaluering, attendemelding, først informasjon når ein byrjar, og undervegsvurderingar og i tillegg oppfølging er heilt nødvendig. Talmaterialet som vi har på avlagde vekttal, syner oss at strykprosenten er for høg. Ei undersøking f.eks. frå Universitetet i Bergen – det er òg andre som har gjort dette – syner at nettopp tettare oppfølging av førstesemesterstudentar har ført til at 95 pst. har klart eksamen. Dette betyr at ting kan gjerast betre på ein annan måte. Då er sjølvsagt undervisninga heilt sentral, og kvalitet er nøkkelordet. Når det gjeld undervisningsforma, skal den involvera og engasjera. Her kan det peikast på både prosjekt og feltarbeid og problembasert læring. Det er viktige forhold. Når det gjeld eksamen, sluttevalueringa, er det viktig med attendemelding undervegs. Det er faktisk ein av dei viktigaste tinga. Mange har uttrykt redsel for ikkje å henga med i svingane når ting skal gå fortare. Det trur eg er ein overdriven redsel. Det er nettopp alle dei tiltaka som styrkjer tilhøvet mellom student og institusjon, som skal hindra dette. Eg vil òg understreka at til dette oppfølgingsarbeidet trengst det sjølvsagt meir ressursar, både menneskelege og økonomiske. Reforma betyr fleire kroner pr. student. Frå Arbeidarpartiet si side har det alltid vore ein føresetnad for gjennomføringa av reforma at studiefinansieringa skulle betrast. Lyftet i stipenddelen er faktisk tidenes store lyft: 1,3 milliardar kr. Moglegheita for å vera heiltidsstudent er igjen teken attende – 1 000 kr meir i månaden. I dag får ein student utbetalt 67 550 kr pr. studieår i støtte. Av dette er 20 200 kr stipend. Resten er lån. Stipenddelen er på 30 pst., og alt dette vert utbetalt ved oppstart. No aukar utbetalinga ved semesterstart til 80 000 kr med den nye ordninga, ein auke i høve til i dag på 12 000 kr, og så vert 39 pst. omgjort til stipend etter kvart som studiet vert gjennomført. Dette er ei heilskapleg reform. Lengd på studiet kombinert med nye undervisningsformer, evaluering, avtale og slutt på dei gammaldagse slutteksamenane knytt opp til auka stipend gjer dette til ei gjennomtenkt reform. Eg er veldig glad for at vi får tilslutning til denne heilskaplege reforma. Institusjonane må òg endra sin organisasjon. Universiteta og høgskulane våre verkar i ulike regionar i ulike landsdelar, med ulikt behov for arbeidslivet i regionen. Dette bør ein finna att i tilbodet, og det gjer vi. Universiteta og høgskulane våre har vore gode på dette, men dei treng òg større fridom for å kunna følgja med i utviklinga og omstillinga. Sjølv om institusjonane treng fridom, er det viktig med samfunnsstyring over heile utdanningssektoren vår, slik at vi har samanheng i kva vi vil med utdanninga, at vi har den spreidd over heile landet, og at vi varetar både regionane og arbeidslivet sitt behov for utdanning, i tillegg til det som skal skje på forsking. Derfor er eg veldig glad for at det vert fleirtal for at vi skal ha forvaltningsselskap med utvida fullmakter når det gjeld institusjonane våre. Med dette kan ein altså vareta regionane sine behov og vareta dei små faga, som ikkje økonomisk er så lukrative, men som trengst for heilskapen. Stortinget har gjeve «utvida fullmakter» meir innhald enn det meldinga gjorde, og går samla inn for å utdjupa korleis randsonen til universitet og høgskular kan verta organisert. Dette kjem vi attende til når lovene skal endrast i høve til dei vedtaka som vert gjorde i dag. I dag har vi valt rektor, noko som fungerer godt, og som bør halda fram. Men det er eit fleirtal, frå Arbeidarpartiet og Framstegspartiet, som opnar for forsøk med tilsetjing òg her. Det er likevel på mellomleiarnivå at det trengst endring, og eg er glad for at det vert gjort i dag. Arbeidarpartiet og Senterpartiet med subsidiær støtte frå Framstegspartiet sikrar at lova vert endra slik at instituttleiar skal tilsetjast, ikkje veljast, som i dag. Vi er framleis eit lite land, og dess viktigare er det å satsa på få, men dyktige grunnforskingsmiljø. Debatten om institusjonsnemning reflekterer dagens situasjon, der høgare utdanning og forsking står overfor nye utfordringar. Fleire fagmiljø ved fleire høgskular er i ei slik utvikling at dei fyller dei faglege kriteria til universitetsnemning. Ei klar arbeidsdeling og ein konsentrasjon av fagmiljø styrkjer det norske utdanningssystemet. Derfor meiner Arbeidarpartiet at kravet om ein doktorgrad for å verta kvalifisert som universitet ville hindra ei større spreiing av dei faglege ressursane mellom institusjonane. Bruken av sjølve universitetsnemninga er i denne samanhengen mindre viktig enn ønskemåla om å få eit meir variert utdanningssystem med meir konsentrert forskingsinnsats på høgt internasjonalt nivå. Oppretting av forskarutdanning er svært ressurskrevjande. Derfor er det underleg at fleirtalet ønskjer å utnytta ressursane på ein slik måte at dei høgskulane det her er snakk om, skal bruka mange år og ressursar på å skaffa seg dei tre ekstra doktorgradane dei må ha for å søkja om å kalla seg universitet, spesielt sett i lys av at høgskulane er sentrale aktørar i regional innovasjon og støttar utviklinga av næringsliv og offentleg verksemd. Det er trist at ikkje Arbeidarpartiet får fleirtal for at Stavanger, Bodø og Agder fyller dei vilkåra som vi har sett som kriterium, og kunne kalla seg universitet dersom dei søkte om det. I tillegg burde ein sjå på eit mogleg innlandsuniversitet. Dette er det berre Arbeidarpartiet som ønskjer. Fleirtalet i Stortinget vil leggja til grunn dei kriteria som Mjøs-utvalet trekte opp i NOU 2000:14, om endå breiare aktivitet og fire doktorgradar dersom ein skal kunna søkja om å kalla seg universitet. Eg trur ikkje det er så mange høgskular som kjem til å klara å oppfylla dei kriteria i overskodeleg framtid. Institusjonane skal vareta trong for masseutdanning og kvalitetsutdanning. I denne samanhengen vil institusjonane sin fridom vera viktig for å sikra god omstillingsevne. Gjennom den reforma som stortingsmeldinga legg opp til, og som innstillinga i dag følgjer opp, overfører ein vesentleg større fullmakter og beslutningsmyndigheit til institusjonane sjølve – og eg har vore inne på dette med randsoneverksemda. Men dette set større krav til interne styringsorgan og forvaltning. Derfor er det svært gledeleg at det er fleirtal òg for å auka talet på eksterne styremedlemmer. Dette kan tilføra institusjonane gode idear og kompetanse, som vil vera av veldig stor verdi. Forsking har ei svært sentral rolle og relevans for undervisninga og for tilgang på ny kunnskap og kompetanse. Stortinget diskuterte forskingsmeldinga i fjor, så det er ikkje grunnlag for å ta dette opp igjen her. Eg vil berre peika på at den må følgjast opp både med opptrappingsplan og med pengar. Forskingsfondet er etablert, og pengar har kome på fondet, men det må følgjast opp. Meir pengar pr. student betyr denne reforma, og gjennomføringa krev auka innsats frå det offentlege i form av auka løyvingar kvart år. Det må nødvendigvis med ei så stor reform ta litt tid før den kan innførast og implementerast. Derfor har ein sagt at i løpet av 2002 skal det meste vera på plass, men innfasinga totalt skal vera i 2003. Veldig mange av institusjonane er budde på å gjera det, så eg trur at det skal gå veldig greitt. Eg har òg lyst til når eg har takka studentorganisasjonane for deira bidrag, å seia at styret i Universitets- og høgskulerådet òg har vore aktive medspelarar i heile debatten og har kome med innspel og med ulikt materiell til komiteen i arbeidet. Det har vore til uvurderleg hjelp. For det er heilt klart at ein må ha både studentane, organisasjonane og institusjonane med på lag dersom ein slik stor reform skal gjennomførast. Heilt til slutt tar eg opp det framlegget Arbeidarpartiet har i innstillinga. Fordi eg er saksordførar for to andre saker, skal eg ta det samtidig. Det gjeld Innst. S. nr. 334, om «Grønt universitet». Det er eit framlegg om å flytta Veterinærhøgskulen til Ås. Komiteen har ikkje på nokon måte følt at dei er kompetente nok eller har kunnskap nok til å gjera dette, så her har vi fått innspel både frå Veterinærhøgskulen, frå Veterinærinstituttet og frå Veterinærhøgskulens avdeling i Sandnes, som ønskjer å vera med på dette arbeidet. Derfor ber ein samrøystes komite om å få ei utgreiing av alt dette så vi kan koma tilbake til det igjen og handsama det på ein tilfredsstillande måte, slik at ein kan fatta dei vedtaka som er naudsynte. Den tredje saka eg er ordførar for, gjeld framlegg frå representantane Karin Andersen, Rolf Reikvam og Ursula Evje om nødvendige tiltak for å sikra personar med lese- og skrivevanskar reelle moglegheiter til å få høgare utdanning. Vi har frå komiteen si side valt å omtala det i den innstillinga som ligg føre når det gjeld St.meld. nr. 27, altså Innst. S. nr. 337, så denne saka vert å leggja ved protokollen.