Lodve Solholm (Fremskrittspartiet), 2006-03-30:
Som ved så mange stortingsval tidlegare vart resultatet ved valet i 2005 temmeleg jamt. Såleis mangla det berre nokre få stemmer på at det hadde blitt eit anna fleirtal i denne sal. Det er greitt nok dersom det hadde vore slik at dei få stemmene hadde reflektert eit fleirtal i folket. Men det gjer dei ikkje. Fleirtalet i denne salen hadde ikkje fleirtal i folket. Som kjent var det den sosialistiske sida, medrekna Senterpartiet, som eg i parentes kan tilføye også er sosialistisk, som fekk flest mandat og dermed regjeringsmakt. Men fekk dei flest stemmer? Nei, det gjorde dei ikkje. Den ikkje-sosialistiske sida fekk faktisk 22 350 fleire stemmer enn dei partia som i dag har regjeringsmakta basert på eit fleirtal i Stortinget. Dersom ein reknar med stemmer gitt til parti som ikkje kom over sperregrensa, og dermed ikkje er representerte i Stortinget, som t.d. Raud Valallianse, har den sosialistiske sida flest stemmer, men berre dersom vi ikkje reknar med stemmer gitt til andre små parti, som t.d. Kystpartiet og Pensjonistpartiet. Dersom vi la desse stemmene til den ikkje-sosialistiske sida, ville det ha blitt ei ikkje-sosialistisk overvekt sett i høve til totaliteten utanfor desse fire veggane. Men vi har ei sperregrense, og mitt poeng er at når ein har eit slikt system, må ein halde seg til det. Då må det etter mi meining vere slik at fleirtalet i folket for dei partia som blir representerte i Stortinget, også må gje eit fleirtal i parlamentet. Ein kan saktens diskutere kvar sperregrensa skal gå. Men det er vel ikkje nokon debatt i dag om ein skal ha ei slik sperregrense eller ikkje. Det er vel brei semje om det – all den tid alle partia kan oppnå distriktsmandat utan å nå sperregrensa på landsbasis om ein står sterkt i eit valdistrikt, jamfør Aunelista ved valet i 1989, Venstre og Raud Valallianse ved valet i 1993, Venstre ved valet i 2001 og Kystpartiet ved vala i 1997 og 2001. Konklusjonen blir etter mitt syn at trass i at vallova nyst er blitt revidert for å få ei meir rettferdig valordning, er det vanskeleg å sjå at den er rettferdig nok, dersom ein tek omsyn til at resultatet av siste val ikkje speglar av folket sin vilje – uttrykt gjennom eit fleirtal av dei gitte stemmene. Eg har ingen fasit på korleis vi skal få til ei betre valordning, men det er mange tilhøve som må vurderast på nytt. Vi må heile tida vere på leiting etter det perfekte, sjølv om vi høgst truleg aldri når dit. Og lat det vere sagt: Det har gått framover. Valordninga har blitt betre og meir rettferdig for kvar gong ein har gjort endringar. Men framleis er den ikkje bra nok, og eg er overtydd om at vi kan betre den, slik at den blir meir rettferdig og speglar av veljarane sine meiningar. Det må då vere ei målsetjing for oss alle. Til dømes er det eit stort mishøve som framleis finst, i det at ei stemme gitt i Finnmark tel mykje meir enn ei stemme gitt t.d. i Vestfold. Her er det snakk om ei dobling. Kvifor denne diskrimineringa av folk i folkerike regionar? Er det rett at areal skal telje så mykje som i dag? Det er trass alt folk som stemmer, ikkje landområde. Eit anna spørsmål vi må stille oss, er om ordninga med utjamningsmandat er treffsikker nok. Vel har vi utvida talet på utjamningsmandat og talet på stortingsrepresentantar, og det har gjort valordninga betre, ingen tvil om det. Likevel vart ikkje resultatet av valet heilt rettferdig, verken ut frå matematikk eller sett i eit demokratisk perspektiv. I parentes kan eg òg nemne at det verkar noko underleg at om lag 800 stemmer i eit fylke gir eitt mandat, medan om lag 4 000 stemmer i same fylke ikkje gjer det. Dei som kan vallova og valordninga ut og inn, vil nok skjøne det. Men skjønar veljarane det? Neppe. Det kan igjen gjere at veljarane misser interessa for val. Demokratiet er for viktig til at vi skal skusle det bort med ei ordning som folk flest ikkje skjønar og dermed ikkje har tiltru til. Dette er vår utfordring. Vi likar å skryte av at vi har verda sitt beste demokrati, og at vi er verdsmeister i demokratiutøving. Skal dette haldast oppe, må vi vere på leiting etter det perfekte. Eg trur at det er ei plikt vi har overfor folket, ikkje berre i vårt eige land, men òg overfor omverda, som ser til Noreg i si demokratiutvikling. Det mest demokratiske – ut frå prinsippet ein mann, ei kvinne, ei stemme – ville kanskje ha vore å sjå heile landet som ein valkrins og å tilleggje kvar stemme nøyaktig like stor vekt. Men er dette mogleg å gjennomføre i eit land som Noreg med 4,6 millionar innbyggjarar, og er det ønskjeleg? Vi bør vel leite etter ei ordning med valdistrikt og likevel kunne få ei ordning med tilnærma ei kvinne, ein mann, ei stemme. Vi er på leiting, men vi har vel ikkje funne det optimale enno. Valdeltakinga går ned, og kanskje òg interessa for vala. Grunnlaget for eit velfungerande demokrati er nettopp aktive og opplyste borgarar. Politisk apati hjå eit folk vil føre til at folkestyret blir redusert og blir dårlegare, og det igjen vil føre til at det blir ein politisk elite som styrer landet, ein elite som kanskje fjernar seg frå folket og styrer etter eigne preferansar og ikkje etter folket sitt behov. Er vi politikarar interesserte i at det skal vere slik? Eg hugsar godt særleg venstresida sine kommentarar etter valet i USA i 2000, då det kom fram at Al Gore hadde fleire stemmer bak seg i folket enn Bush. Då vart det kravd frå norske politikarar på venstresida, med Kristin Halvorsen i spissen, at USA måtte endre vallova, slik at ho vart rettferdig. Høyr berre kva som stod i Aftenposten 14. desember 2000: «SV-leder Kristin Halvorsen mener derimot at George W. Bush har fått et dårlig utgangspunkt for sin presidentgjerning:– Han begynner fra bånn. Han må gjøre en durabelig jobb for å få skapt tillit og respekt, sier Halvorsen, som mener at det som har skjedd må føre til» – legg merke til det – «at USA umiddelbart» – eg understrekar umiddelbart – «endrer sin valgordning.» Eg meiner å hugse at statsråden òg var med i dette hylekoret. Vi har ikkje slike sitat frå Kristin Halvorsen eller andre på venstresida som meinte det same som ho om USA, etter valet i Noreg hausten 2005, då valresultatet gav same verknad her som valet i USA hausten 2000. Liv og lære? Lat det vere sagt: Det har ved fleire val vore slike resultat som vi no såg, men av og til med ein anna utgang. Men det gjer ikkje ordninga meir rettferdig for det. I perioden 1945–1961, som var Arbeidarpartiet si glanstid, hadde dei reint fleirtal i Stortinget, men aldri fleirtal i folket. Likeså kan nemnast at ved valet i 1965, som gav eit klart fleirtal for Høgre, Senterpartiet, Venstre og Kristeleg Folkeparti i Stortinget, var det eit fleirtal i folket som stemte på dei sosialistiske partia. Ein kunne nemne fleire slike døme, men det skulle ikkje vere naudsynt. Det har vore skrive og sagt mykje om at valdeltakinga dalar, og om følgjene av det, og om demokrati gjennom val. Vi har eit representativt folkestyre her i landet, og då må det etter mitt skjøn vere slik at dette òg speglar folket si meining og vilje med omsyn til kven som skal representere dei. Derfor blir mitt spørsmål: Vil ei meir rettferdig valordning stimulere til større politisk deltaking og til eit større engasjement hjå folk flest? Eg trur svaret er ja, sjølv om det sjølvsagt er fleire faktorar som verkar inn på nett dette. Men vi har ei plikt til å streve mot det beste, så får det no vere at ein ikkje når fram så fort som ønskjeleg. Vi har ei plikt til å gjere vårt beste, og derfor denne interpellasjonen. Eg vonar at statsråden vil svare at ho òg er på leiting, og at vi i fellesskap kan arbeide mot ei meir rettferdig valordning, som er nær opp til det optimale, at ho blir så representativ som det er mogleg å få ho. Slik ho er i dag, er ho ikkje representativ nok. Vi i Framstegspartiet meiner at alle stemmer ved val eller folkerøystingar skal telje likt utan omsyn til kvar i landet ein har gitt stemma. Skal ein få til ei optimal løysing, noko som vi alle bør vere interesserte i, trur eg at dette er vegen å gå. Då er spørsmålet kva andre i denne salen ønskjer å gjere.