Reidar Sandal (Arbeiderpartiet), 2009-05-14:
Hr. – eg heldt på å seie fylkesmann, men eg får rette det til president! Internasjonalt står vi no oppe i den mest alvorlege økonomiske krisa på veldig lang tid. Ingen kan vere sikker på kva tid situasjonen vil betre seg. Då er det sjølvsagt krevjande å diskutere den langsiktige utviklinga, når vi ikkje veit kva som vil skje det neste halvåret. Likevel er det viktig og nyttig, også i krisetider, å heve blikket og analysere dei utfordringane vi står overfor. Få vil vere ueinige i at globaliseringa og veksten i den internasjonale handelen har hatt mykje å seie for økonomisk vekst og betre levestandard i mange land. Samtidig gjer tettare integrasjon oss meir sårbare for spenningar og uro i andre land og på ulike marknader. Finanskrisa viser dette tydeleg. Den økonomiske politikken som dei store landa fører, vil i stor grad påverke utviklinga i andre nasjonar. Den siste erfaringa har vore udelt negativ. Auka internasjonal konkurranse gir billegare produkt for forbrukarane. I sin tur kan det dessverre føre til at svake grupper blir utnytta, og at lokal produksjon i fattige område blir utkonkurrert. Det finst ikkje enkle løysingar på desse problema. Men proteksjonisme og mindre internasjonalt samkvem meiner eg ikkje er vegen å gå. I innstillinga hevdar Framstegspartiet, Høgre, Kristeleg Folkeparti og Venstre at Regjeringa hyllar marknaden og marknadsmekanismane. Det er ein lite treffande observasjon. Arbeidarpartiet har aldri sett på frie marknader som eit mål i seg sjølv. Marknadsmekanismane kan derimot vere eit effektivt verkemiddel til å nå dei måla som vi set oss, anten det gjeld betre og meir meiningsfylte liv eller lågare utslepp av klimagassar. Ofte vil det vere forhold som fører til at mekanismane ikkje fungerer perfekt. Då er det absolutt nødvendig med politisk handling og regulering. Eit aktuelt eksempel finn vi i den krisa som rammar store delar av finansmarknaden internasjonalt. Ein lærdom som vi kan trekkje av finanskrisa, er at desse marknadene må styrast. Dei kan ikkje ha fritt spelerom. For den politiske høgresida har nok denne lærdommen vore smerteleg. Det norske samfunnet er karakterisert av omfattande fellesfinansierte velferdsordningar og jamn inntektsfordeling. Likevel har vi dei seinare åra sett ein tendens til at inntektsveksten har vore sterkast for grupper med særleg høge inntekter. Det er grunn til å tru at hovudforklaringa er å finne i auke i den registrerte kapitalinntekta til dei mest velståande. Denne tendensen må vi motverke. Dei offentlege utgiftene har auka som del av verdiskapinga, og dei utgjer no 51 pst. av BNP for Fastlands-Noreg. Det var iallfall biletet for 2007. Med ein gradvis auke i levealderen vil det etter kvart bli langt fleire personar som tek imot aldersrelaterte stønader. Samtidig vil ressursbruken i helse- og omsorgssektoren auke kraftig framover som følgje av at den eldste delen av befolkninga vil auke mest. Dersom vi fører vidare dei gjeldande velferdsordningane og det eksisterande skattenivået, vil vi etter kvart stå overfor eit aukande inndekningsbehov i offentlege finansar. Ei utbygging og utvikling av offentlege velferdsordningar i takt med høgare inntektsnivå elles i samfunnet er truleg nødvendig for at vi skal greie å ta vare på den norske velferdsmodellen. Sjølv med optimistiske prisanslag vil det oppstå finansieringsbehov som må dekkjast. Eg konstaterer at Framstegspartiet finn målet om å styrkje velferdsordningane oppkonstruert. Regjeringa peiker nemleg på at det i framtida ikkje er mogleg å oppretthalde noverande velferdsordningar utan tiltak som avgrensar offentlege utgifter eller aukar inntektene. Dette er ein realitet og ei politisk utfordring som kan møtast på fleire måtar. Eg tek klart avstand frå at målet er oppkonstruert. Derimot er det eit vesentleg element i vidareutviklinga av både den norske og den nordiske modellen. Løysinga til Framstegspartiet synest å vere skattelette. Teorien er at dei dynamiske effektane er så kraftige at reduksjonen i skattenivået blir oppheva, eller til og med aukar staten sine skatteinntekter på sikt. Etter mitt syn står ikkje dette resonnementet til truande. Som argument viser Framstegspartiet, Høgre og Venstre til at dei totale skatteinntektene har auka vesentleg dei siste tre–fire åra sjølv om skattenivået fram til 2005 blei redusert for å stimulere veksten. Eg minner om at denne perioden var prega av ein kraftig oppgangskonjunktur både internasjonalt og her til lands. Auka skatteinntekter kom først og fremst som følgje av den sterke aktivitetsveksten, ikkje på grunn av skattelette under borgarleg styre her i landet. Den vedtekne pensjonsreforma er viktig, men vi veit ikkje sikkert kor mykje den får å seie for arbeidstilbodet. I Noreg er den delen av befolkninga i yrkesaktiv alder som tek imot helserelaterte ytingar, svært høg i internasjonal samanheng. Ei sentral utfordring er å avgrense tidlegpensjonering og tidleg avgang frå arbeidslivet gjennom dei helserelaterte trygdeordningane. Regelverket for desse ordningane bør utformast slik at det løner seg å stå i arbeid. Det må motiverast til yrkesaktivitet der det er mogleg. Arbeidsgivarane må sjå seg tente med å sysselsetje personar med redusert arbeidsevne. Dei politiske vala vi tek i dag, vil utan tvil ha mykje å seie for utviklinga på viktige område i tiåra framover. Dersom vi legg til grunn ein årleg vekst i produktiviteten i arbeidslivet på 2 pst., noko som er realistisk, vil verdiskaping og inntekt pr. innbyggjar bli meir enn dobla fram mot 2060. Ei slik utvikling vil føre til ein vesentleg høgare materiell velstand enn vi no opplever. Samtidig viser framskrivingane at vi står overfor store utfordringar knytte til berekrafta i offentlege velferdsordningar og til miljøskadelege utslepp. Framskrivingar som Statistisk sentralbyrå har gjort, viser at den delen av befolkninga som er over 67 år, vil bli dobla fram mot 2060. Dette vil ha store økonomiske konsekvensar for utgiftene på statsbudsjettet dersom noverande standardar skal følgjast. Perspektivmeldinga legg til grunn, rett nok på usikkert grunnlag, at oljeprisen vil halde seg på eit historisk sett høgt nivå fram mot 2060. Høge inntekter frå petroleumsverksemda vil truleg gi rask oppgang i fondskapitalen dei nærmaste åra. Likevel vil dei økonomiske utfordringane for staten vere store. Det vil bli eit aukande inndekkingsbehov i offentlege finansar. Arbeidarpartiet ser ikkje på skattelette som nyttig eller aktuelt. Vi vil derimot framleis satse sterkt på fellesskapsløysingane. Her skil vi oss klart frå høgresida i norsk politikk. I innstillinga peiker dei mange gonger på skattelette som viktig verkemiddel i sitt politiske arbeid. Då Stortinget for fire år sidan behandla den førre perspektivmeldinga, skreiv dei noverande regjeringspartia ein fellesmerknad der det blei skissert eit alternativ til den samfunnsutviklinga som regjeringa Bondevik ønskte seg. Ei rekkje politikkområde blei omtalte. Dei noverande opposisjonspartia har ikkje makta eller ønskt å gjere det same under behandlinga av den meldinga som vi no debatterer. Merknadene i innstillinga fortel mykje om det politiske landskapet. For det første går det ei skiljelinje mellom Framstegspartiet og alle andre politiske parti. Mens dei andre partia har samla seg om nokre felles vurderingar om viktige drivkrefter og utfordringar, vel Framstegspartiet konsekvent å stå utanfor. Dette faktumet taler sitt tydelege språk. Samtidig går det ei skiljelinje mellom Framstegspartiet og Høgre på den eine sida og Høgre, Kristeleg Folkeparti og Venstre på den andre. Berre nokre få plassar finn vi felles merknader frå opposisjonspartia. Journalist Kjetil Alstadheim har i Dagens Næringsliv for 8. mai gjort sine observasjonar om innstillinga frå finanskomiteen. Han hevdar at opposisjonspartia kunne ha gitt eit felles svar på den raud-grøne bodskapen om at valet handlar om fellesskap eller skattelette: «Det ville det vært mulig å få frem hvis det fantes vilje. Men viljen finnes ikke. Så den som leter etter spor av borgerlig samling i innstillingen, vil mislykkes.» Det er essensen i bodskapen frå den politiske kommentatoren i Dagens Næringsliv. Eg har definitivt ikkje behov for å ta avstand frå Alstadheims observasjon.