Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2018-04-12:
Dei tre store spørsmåla i denne saka er: Har det faglege sjølvstendet til SSB blitt respektert? Har den tidlegare SSB-sjefen handla i strid med eller i tråd med styringssignala frå Finansdepartementet? Og har statsråden gitt riktige opplysningar til Stortinget undervegs og etterpå? For å få svar på dette har kontrollkomiteen gått grundig til verks, og ut ifrå den dokumentasjonen som vi har skaffa til vegar, er det følgjande handlingsutvikling vi, eller i alle fall eg, kan sjå ut ifrå dette: Da Meyer blei tilsett i 2015, søkte Finansdepartementet eksplisitt i utlysingsteksten etter ein person som skulle reformere SSB. Meyer gjekk rett på og gjennomførte i 2015–2016 ein omfattande reform av statistikkavdelinga i SSB. Hausten 2016 sette Meyer ned Bye-utvalet, som fekk i oppdrag å føreslå endringar i forskingsavdelinga. Forslaget la opp til å innskrenke funksjonen til forskingsavdelinga frå å levere framskrivingar, utvikle modellar og levere på oppdrag til ein meir avgrensa statistikkretta funksjon. Anbefalingane frå Bye-utvalet fekk massiv kritikk. Det var stor uro internt. LO og NHO slakta forslaget og meinte det ville vere øydeleggjande for lønsoppgjera og Teknisk berekningsutval. Miljødirektoratet og miljøorganisasjonar meinte det ville vere øydeleggjande for klima- og miljøarbeidet. Frå stortingshald blei det hevda at endringane var destruktive langt utover det organisatoriske, det var eit angrep på grunnlaget for den norske modellen, kor partane er like kompetente og deler eit felles kunnskapsgrunnlag. Viss 2017 har vore godt for noko som helst, har det vore den kraftige mobiliseringa for SSB og oppbygginga av ei brei einigheit om SSB si fundamentale rolle i det norske samfunnet. Finansdepartementet stilte seg omsider bak kritikken, i januar. På eit referatført møte åtvara dei mot å gå vidare med omorganiseringa langs dei linjene Bye-utvalet trekte opp. Og Meyer justerte linja deretter. I mars hadde Meyer og forskingssjef Telle klart eit utkast til styrenotat, som dei sende til Finansdepartementet. Dette notatet inneheldt prinsippa for den vidare omorganiseringa og inneheldt mange ulike avvegingar, bl.a. rolla til forskingsavdelinga, krav til forskarar osv. Notatet blei sendt til departementet lenge før styreleiaren og styret i SSB fekk det til gjennomlesing. Finansdepartementet svarte med eit forslag til ny notattekst. Dei gjorde enkelte presiseringar, som i det alt vesentlege blei det endelege notatet som styret behandla. Forslaget til endringar frå Bye-utvalet hadde reist spørsmål ved om det var riktig å gjennomføre store endringar i SSB samtidig som eit offentleg utval utarbeidde forslag til ny statistikklov. Under overskrifta Forholdet til lovarbeid i denne teksten om prinsippa for omorganiseringa skriv Finansdepartementet noko som ikkje er til å misforstå. Finansdepartementet skriv: «det har vært nødvendig å sette i gang en prosess nå(…) Dette er ikke minst viktig for å få en best mulig forskningsavdeling i tråd med målet fra tildelingsbrevet om forskning på et høyt internasjonalt nivå. En slik prosess er ikke i konflikt med lovutvalget, som blant annet skal se på om forskning skal være lovpålagt for SSB.» (…) Altså: Ikkje berre hadde Finansdepartementet vore aktivt med på å førebu omorganiseringssaka til SSB-styret, dei skriv også eksplisitt at omorganiseringa ikkje bør vente på lovarbeidet – i mars. I slutten av april kom saka opp i SSB-styret. Det endelege vedtaket blei ein forenkla variant av sjølve notatet, som var klarert frå departementet. Klarsignalet var no gitt frå både styret og Finansdepartementet – omorganiseringa fortset uavhengig av lovarbeidet. I mai hadde Meyer medarbeidarsamtale med leiinga i Finansdepartementet der ho hausta skryt for dette reformarbeidet. I august starta implementeringa av omorganiseringa. Utkast til plasseringskriterium blei i slutten av månaden sendt til Finansdepartementet, og endelege kriterium blei sende departementet i slutten av september. Det var ingen dokumenterbare innvendingar frå Finansdepartementet. På høyringa kom det også fram at ingenting av dette blei lagt fram for styret eller styreleiaren i SSB – det var departementet SSB-sjefen rapporterte til og fekk styringssignal frå, og som sørgde for ryggdekning for det reformarbeidet ho var sett til å gjennomføre. Men så – først da lista over ny plassering av enkelttilsette blei offentleg kjend – endra dette bildet seg. I slutten av oktober gjekk representanten Engen-Helgheim i Framstegspartiet ut i Klassekampen og kritiserte at forskaren Holmøy skulle flyttast frå forskingsavdelinga til statistikkavdelinga. Han meinte det var eit uttrykk for at Meyer var kritisk til forskinga hans – elles ein forskar Framstegspartiet er svært fornøgd med, etter arbeidet i Brochmann-utvalet med å lage innvandringsrekneskap. Kritikken frå Engen-Helgheim blei på dette tidspunktet avvist av statssekretæren i Finansdepartementet. Men avvisinga varte ikkje lenge. Same veke, like etter gruppemøtet til Framstegspartiet, kalla Jensen Meyer inn på teppet. På kort tid er plutseleg den gode tonen mellom departementet og SSB-sjefen borte, samarbeidet har gått frå støttande til kritisk. Presseflokken blir danna. Og i løpet av knappe to veker trekkjer Meyer seg som direktør, etter at mistilliten frå Jensen gjorde det umogleg for ho å fortsetje. Eg meiner dette er så nær vi kan kome ei korrekt beskriving at det som har skjedd i denne saka. Alle er no einige i at det var riktig å stoppe omorganiseringa til etter stortingsbehandlinga av ny statistikklov, men dette var aldri grunnen til at Stortinget opna kontrollsak. Kontrollsaka handlar om Finansdepartementet si handtering av avgangen til administrerande direktør Meyer. Finansministeren nytta ikkje instruksjon for å stanse prosessen, men erklærte mistillit til administrerande direktør, ei reaksjonsform statsråden sjølv i svarbrev vedgår er utanfor hennar myndigheit. Dessutan kom det fram indikasjonar på at Finansdepartementet ønskte å bestemme kor enkelttilsette i SSB skulle jobbe, og kva for modellar dei skulle jobbe med. Desse to forholda var for meg grunnen til at det var riktig av kontrollkomiteen å opne sak. Men i ettertid har langt fleire kritikkverdige forhold blitt avdekte. Saka har blitt stadig meir alvorleg for kvar ny runde med spørsmål og svar. Siv Jensen har påstått at Finansdepartementet allereie frå januar 2018 og gjentatte gonger seinare har åtvara mot omorganiseringa – ho seier at det har ikkje mangla på åtvaringar – og at denne ikkje skulle føregripe innstillinga frå Statistikklovutvalet. Men det har ikkje vore mogleg å finne tydelege signal i det skriftlege materialet som gir støtte for denne grunngjevinga. Derimot taler det skriftlege materialet for det motsette – slik eg allereie har gjort greie for. Det verkar som om Finansdepartementet ikkje står inne for si tidlegare støtte til omorganiseringa til Meyer og forsøkjer å få Stortinget med på ei alternativ forteljing. Og når kontrollkomiteen grev i påstandane, blir det vanskeleg å forsvare denne alternative verkelegheita – og strevet blir etter kvart absurd, noko som eg vil kome tilbake til. SV har tatt utgangspunkt i tre lovfesta prinsipp når vi har vurdert finansministeren si handtering av denne saka. Det første er sjølvstendet til SSB. Finansministeren har vedgått at departementet har vore inne i personalprosessar og hatt meiningar om konkret plassering av enkeltmedarbeidarar internt i SSB. Finansministeren meiner dette er i tråd med god etatsstyring, ein praksis som direkte utfordrar det lovforankra faglege sjølvstendet til SSB. Administrerande direktør i SSB står vidare ikkje i eit tillitsforhold til finansministeren, men likevel valde finansministeren altså å erklære mistillit til SSB-direktøren og med det gjere det umogleg for SSB-direktøren å fortsetje i stillinga si. Finansministeren har full moglegheit til å instruere SSB, men valde i staden for å uttrykkje ein mistillit ho ikkje har anledning til å uttrykkje. Begge desse forholda skaper presedens som svekkjer det faglege sjølvstendet til SSB. Det andre er styringsdialog. Det står i statens økonomiregelverk at departementa sin styringsdialog med etatane skal vere skriftleg. Når ein går gjennom den skriftlege styringsdialogen i denne saka, er det vanskeleg å finne tydelege signal frå Finansdepartementet om at omorganiseringa skulle vente på arbeidet til Statistikklovutvalet. Derimot er det fleire skriftlege kjelder som peiker i stikk motsett retning. Finansdepartementet har vore konstruktivt involvert undervegs i omorganiseringsprosessen og vore tett på prosessar som det absolutt ikkje skulle vere eit departement si rolle å vere så tett på. Komiteen har spurt om dette openberre misforholdet mange gonger, utan å få avklarande svar. Det er mildt sagt merkeleg. Denne saka er eit tydeleg eksempel på at eigarsignal til eit organ som SSB må skje skriftleg. I dette tilfellet har det ikkje vore det, og det har også gjort det vanskeleg for komiteen å undersøkje styringssignala. Vidare har også ulike aktørar ulike versjonar av hendingsgangen under møte utan referat, noko som svekkjer truverdet til forklaringa frå finansministeren. Med skriftlege eigarsignal ville dette ikkje ha vore eit problem. Det tredje er opplysningsplikt. Eit medlem av regjeringa skal ikkje gi uriktige eller villeiande opplysningar til Stortinget. Det står i Grunnlova og er fundamentalt for at Stortinget skal kunne fungere som det øvste folkevalde nivået. I denne saka har det vore vanskeleg for Stortinget å få tydelege svar om statsråden sitt syn på omorganiseringa i SSB. Først etter at Meyer hadde gått av, kunne statsråden fortelje Stortinget at ho eigentleg heile tida hadde meint at omorganiseringa burde ha venta på Statistikklovutvalet – dette trass i at statsråden hadde fått fleire direkte spørsmål om dette gjennom heile 2017 frå representantar på Stortinget. I fleire av svara til kontroll- og konstitusjonskomiteen, og i høyringa, meinte statsråden å ha åtvara mot omorganiseringa i forkant av Statistikklovutvalet allereie sidan januar. Men først i det tredje svarbrevet til kontroll- og konstitusjonskomiteen kom det fram at finansministeren først den 30. oktober hadde bedt SSB-leiaren stanse omorganiseringa mens ein venta på Statistikklovutvalet. Det var da lenge å vente på eit ordentleg svar på det enkle spørsmålet. Dette meiner eg er i strid med at ein statsråd skal gi Stortinget nødvendig informasjon etter beste evne. Det er vidare avslørt at Finansdepartementet aktivt har halde tilbake relevant informasjon, bl.a. dokumentasjon frå fleire møte som Stortinget skulle hatt tilgang til, utan påtrykk og behandling hos Sivilombodsmannen. Stortinget bad om dokumentasjon frå alle relevante møte mellom SSB og Finansdepartementet allereie i første spørsmålsrunde i november. Likevel var det først etter klage frå VG til Sivilombodsmannen på innsyn i høvesvis to møte i januar og den 19. september at desse blei gjort tilgjengelege for Stortinget. Desse blei i tillegg unntatt offentlegheit. For det første gav ikkje desse dokumenta nokon støtte til versjonen til finansministeren, dei svekte heller versjonen hennar. For det andre var dei påførte skriftlege kommentarar, utan at dette var gjort greie for i første runde til Sivilombodsmannen. På område etter område blir det tydeleg at Siv Jensen og Finansdepartementet har forsøkt å omskrive historia gjennom skiftande forklaringar i sentrale spørsmål, manglande dokumentasjon for sentrale påstandar og uregelrett kommunikasjon med Sivilombodsmannen og forsøk på å halde tilbake informasjon til Stortinget. På mange måtar har vi vore vitne til ein farse i Finansdepartementet i denne saka. I teaterverda begynner ofte farsen med at hovudpersonen har gjort noko som ein går langt i å forsøkje å gjere om eller skjule. Ifølgje førsteamanuensis Ridderstrøm ved Oslo Met utgjer ofte hendingane i ein farse «en rullende snøball av forviklinger, med overdrivelser av alle slag» og inneheld ofte «en innviklet og ganske usammenhengende intrige». Farsen har mange likskapstrekk med forviklingskomediar, ifølgje førsteamanuensisen. Det er tragikomisk at vi kjenner igjen dette frå farsen i denne saka. Verkelegheita overgår verkeleg det meste. Det er eit heilt ope spørsmål no om vi har ein finansminister vi kan stole på, og dermed er også truverdet til Finansdepartementet uklart. Det er også eit faktum at statistikkbyrået i landet har vore forsøkt politisert og detaljstyrt. Og – noko som var utgangspunktet for heile denne saka – det er framleis heilt i det blå kvifor Meyer eigentleg måtte gå. Var det press frå Framstegspartiet sitt gruppemøte som gjorde at finansministeren måtte vise handlekraft overfor ein SSB-sjef som var kjend for å vere positiv til innvandring? Var det fordi ho ombestemte seg om reforma? Det veit vi framleis ikkje. Høyringane har vist at finansministeren ikkje klarer å gi ei god forklaring eller dokumentere dette. Det er bra at eit samrøystes storting no set punktum for omorganiseringa. Det stansar det køyret Meyer og finansministeren i tospann fekk halde på med, mot råda frå både tilsette og sentrale brukarar. SV røystar også for daddelforslaget, men eg vil leggje til at saka er meir alvorleg, og framover må Stortinget følgje ekstra nøye med på kva Finansdepartementet føretar seg. Skuggane kjem til å hengje over Jensen og Finansdepartementet lenge. Førestillinga dei har vist i denne saka, er alt anna enn tillitvekkjande.