Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 2001-04-06:
Eg trur det er ein fordel at vi ikkje hadde meir tid til å diskutere skilnaden mellom «egenrådighet» og «sjølråderett». Det er mykje hardt heimearbeid som skal til før ein kan leggje fram ei presis avgrensing mellom dei to omgrepa, trur eg, men eg ser fram til at det blir lagt på bordet. Hr. Steensnæs meinte å vere i ei form for romskip då han vart spurt om hovudmålsetjinga i norsk utanrikspolitikk først og fremst er å sikre norske interesser, først og fremst i våre nærområde, slik utanriksministeren la det fram. Kanskje er dette ein litt teoretisk eksersis, men likevel. Og det at Steensnæs ser dette frå ovan og dermed helst ikkje vil gå inn i ein slik definisjon, kan vi vel ta med ro, for i praksis gir jo dette dei same konklusjonane, men det er ei litt anna overskrift. Så lat det liggje. Det er i og for seg umogleg ut frå denne hovudmålsetjinga å diskutere norsk utanrikspolitikk utan å diskutere Norges forhold til EU og EUs rolle i Europa. No har det seg slik at Stortinget kjem attende med ein brei debatt om dette den 22. mai, så eg skal freiste å prate om norsk utanrikspolitikk utan å ta opp dette no. Dette gjeld også dels i høve til våre næraste nærområde, ettersom også dei fleste av våre næraste område er ein del av EU og EU-prosessen, slik at det er naturleg å diskutere forholdet til våre granneland i den samanhengen. Eg skal heller ikkje ta opp Russland spesielt her, sjølv om det er eit av dei viktigaste nærområda, fordi andre frå Arbeidarpartiet vil komme inn på dette seinare. Eg skal heller gjere som utanriksministeren og starte med det området av Europa som kanskje har skaka Europa og verda mest det siste tiåret, nemleg utviklinga i Søraust-Europa. Vi slo fast i Stortinget, i samsvar med Regjeringa sitt opplegg, at stabilitet i området avheng av at det er stabilitet i Beograd og Zagreb, det vil seie Serbia og Kroatia, og norsk politikk har vore tufta på dette sidan den gongen. Det er gjort viktige steg framover i begge land. Utan endringane i Zagreb og Beograd kunne situasjonen i Bosnia vore mykje verre enn den faktisk er i dag. Regjeringa og presidenten i Kroatia har medverka til å unngå ytterlegare forverring i Bosnia, og det er ikkje utan vidare populært i heimlandet. Det er viktig at slike dristige og viktige bidrag til stabilisering av Europa blir premierte og støtta opp om i resten av Europa. Det er i dette perspektivet også debatten om når Milosevic kan få si sak opp i Haag, bør bli sett. Det er viktig at Milosevic kan gjere opp for seg og stå til rette for det han har gjort, i Serbia, og at han deretter får si sak opp i Haag. Eg konstaterer at dette no også ser ut til å vere den lina som f.eks. Storbritannia står på – det er iallfall slik eg les utsegnene til Robin Cook etter dei møta han hadde i Beograd i det siste. Dette er ei pragmatisk og praktisk line som det er viktig å følgje vidare. Det er viktig at ein unngår å undergrave den jugoslaviske og serbiske regjeringa sitt truverde i omverda ved stadig å peike på desse problema og paradoksa vi står framfor. Samtidig vil den stadige debatten om desse spørsmåla slite ned tilliten innanlands. Eg trur at vi no er i ferd med å nå ei form for felles haldning i dette som gjer at ein har rekkjefølgje i sakene. Men samtidig må dette utleveringsspørsmålet bli handtert slik at det ikkje undergrev tilliten til dei landa i området som faktisk har samarbeidd tett med domstolen i Haag og utsett seg for dramatisk kritikk på den heimlege arenaen. For det er ikkje utan vidare populært å utlevere folk som for få år sidan var sett på som krigsheltar, til domstolen i Haag. Men det er viktig at det skjer, og dei som då har valt å samarbeide på denne måten, må også ha full støtte i Europa for dette – kanskje meir enn i form av ord. Det er eit val i Montenegro i slutten av denne månaden. Kanskje blir det folkerøysting om sjølvstende for denne republikken seinare i sommar. Søraust-Europa treng ikkje nye landegrenser, men det viktige er likevel at nasjonale ambisjonar blir kanaliserte gjennom demokratisk politisk arbeid. Og dette bør vere rettesnora for våre haldningar til dei nasjonale ambisjonane som dukkar opp i dei ulike landa i området. Ein kan ikkje kvele nasjonale ambisjonar med vald og med makt, dei må bli kanaliserte inn i politisk arbeid. Regionalt samarbeid og inkludering i vidare europeisk og internasjonalt samarbeid er naturlegvis vegen å gå her. Kosovo vil stå sentralt i den norske debatten framover i og med at det er ein norsk representant som tek over kommandoen frå og med i dag. Med Kosovo set vi òg fingeren på eit spørsmål som i lang tid var undervurdert i Europa, det vi kan kalle det albanske spørsmålet på Vest-Balkan. Heller ikkje denne nasjonale ambisjonen forsvinn ved bruk av kontant militær makt åleine. Dette kravet og ønsket om nasjonal sjølvråderett for albanarar er ikkje nytt, men det er i ein ny kontekst no som fleire land i området har fått sitt sjølvstende. Det viktige her er at ein kan kombinere bruk av militær makt for å slå ned terrorisme og ytterleggåande krefter, men det er ikkje det som vil gjere slutt på ambisjonane. Det må møtast med politisk samarbeid og praktiske løysingar, særleg praktiske løysingar som kan vere resultat av samarbeid med moderate leiarar i desse områda. Så det heile blir eit spørsmål om å byggje opp politisk leiarskap. Norge har spela ei vesentleg rolle i andre delar av området ved å vere med og byggje opp moderat leiarskap for internasjonalt samarbeid. Etter mi vurdering ligg utfordringane i Makedonia, Kosovo og resten av området i å medverke til å byggje opp leiarskap og å gi tryggleik for moderat leiarskap som er villig til internasjonalt samarbeid heller enn bruk av militær makt. Så det vi no ser i Makedonia – som kan vere berre starten på ein langvarig, lågintens konflikt – er at vi har tatt i bruk det eine av dei midla vi må bruke, nemleg det militære og politimakta; no er det også viktig å kombinere dette med politisk samarbeid for å vise praktiske løysingar. Dersom det ikkje blir praktiske løysingar, vil konflikten halde fram i lang tid. Og som det har vore sagt mange gonger før, er dette kanskje det mest kjenslevare området av Europa utanom grenseområda mot Russland. Alexander den store lærte oss at den som beherskar Vardardalen, beherskar Balkan, og Balkan er på ein måte innfallsporten til vår del av Europa – og slik er det på eit vis også i dag. Det er ein lyktestolpepolitikk Europa og verda har ført i dette området. Ein har tatt konflikt for konflikt, og så har den neste dukka opp i mørket utanfor den lyskjegla ein har stått inni. Slik kan det også vere no om ein ikkje prøver å sjå det i samanheng. Dette er også innfallsporten til eit område som kan bli prega av ustabilitet og konflikter i lang, lang tid framover fordi det er innfallsporten til ein del av Europas grenseområde der nasjonalstaten ikkje har fått fotfeste, der demokratiet ikkje har nokon tradisjon, og der dei økonomiske levekåra er så dårlege at det gir grobotn for nostalgi og nasjonalisme, som ofte er produkt av nettopp dårlege levekår og dystre framtidsutsikter. Det er då eit av paradoksa som eg har nemnt her mange gonger, at eit av dei fattigaste landa som vi kan oppdrive på kloden, er Moldova, der vi no ser at talet på søknader om russisk statsborgarskap aukar dramatisk fordi folk vil ha betre levekår. Det er ein indikasjon på at situasjonen ikkje er som den skal vere. Det er i dette perspektivet vi må sjå heile dette området frå Europa og austover, der store delar av verdas gass- og oljeressursar også finst. Det er ein dårleg kombinasjon dette med gass- og oljeressursar, strategisk plassering, nasjonalisme osb. Det er i dette perspektivet vi også må sjå arbeidet i forhold til Midtausten, i det store og heile forsøk på å stabilisere og sørgje for at USA, Europa og andre samarbeider om løysingar. Det er løysingar som er viktig i Midtausten – ikkje resolusjonar, men praktiske løysingar. Og det er rettesnora for Norges arbeid i Tryggingsrådet, og slik må det vere. Slik er det også viktig at vi sørgjer for at USA er ein del av det internasjonale samarbeidet. Eg ser fram til det arbeidet som Utanriksdepartementet har starta med ein USA-strategi, eit breitt utforma arbeid for å vise behovet for amerikansk engasjement på den internasjonale arenaen og også vise viktigheita av det bilaterale samarbeidet mellom Norge og USA og finne praktiske svar på dette så langt som mogleg for å halde USA inne i det globale økonomiske samarbeidet. Og dette er ikkje berre eit spørsmål om militært samarbeid, i endå større grad framover vil dette bli eit spørsmål om økonomisk samarbeid. Handelskrigar kan vere ein like stor trussel mot internasjonal fred og stabilitet som militære konfliktar i tida som kjem.