Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2011-10-27:
Takk til interpellanten for å setja ei viktig sak på dagsordenen. Årleg skjer det ca. 500 sjølvmord i Noreg. I tillegg reknar ein med ti gonger så mange sjølvmordsforsøk som gjennomførte sjølvmord. Ein fjerdedel av dei som gjer sjølvmord, er pasientar som er eller har vore innlagde i det psykiske helsevernet. I 2009 var det dobbelt så mange som tok livet sitt som dei som døydde i transportulykker. Å førebyggja sjølvmord er eit samfunnsansvar. Det krev tiltak på fleire felt. Målet må vera å redusera talet på sjølvmord og sjølvmordsforsøk i det psykiske helsevernet og elles. Pasientar med sjølvmordsproblematikk må sikrast forsvarleg behandling. Helsetenesta må målretta innsatsen mot risikogrupper som menneske med depresjon, schizofreni eller personlegdomsforstyrringar. Helsetenesta må òg ha fokus på risikosituasjonar som fører til tapsopplevingar og krenkingar for den enkelte. Statens helsetilsyn har tidlegare påpeikt at helsepersonell og helseinstitusjonar har for dårleg kompetanse og rutinar for sjølvmordsrisikovurdering. Handlingsplan mot sjølvmord hadde som målsetjing nettopp å styrkja det førebyggjande arbeidet og betra helsetenesta sin kompetanse og tilbodet til menneske i sjølvmordskrise. Helsedirektoratet har utarbeidd nasjonale retningslinjer for dette arbeidet. Likevel har det, som interpellanten påpeiker, ikkje ført til ein reduksjon i talet på sjølvmord og sjølvskading dei siste ti åra. Kanskje noko av forklaringa er at vurdering av sjølvmordsrisiko er noko av det vanskelegaste ein møter som helsepersonell. Tankar og planar om sjølvmord er ikkje uvanleg hos menneske med psykiske lidingar, men sjølvmord og sjølvmordsforsøk førekjem sjeldnare. Feltet har òg vore tabubelagt, og i møte med helsevesenet føler nok mange at det er lettare å ta opp symptom som f.eks. skuldersmerter eller eksem enn det å ta opp at ein slit med sjølvmordstankar eller sjølvskading. Sjølvmord kjem langt frå alltid av utilstrekkeleg risikovurdering eller behandling, men spesialisthelsetenesta har eit stort ansvar for kartlegging og førebygging av sjølvmord. Eg meiner at det likevel må vera i kommunane vi først og fremst no treng å intensivera det sjølvmordsførebyggjande arbeidet. Tre av fire sjølvmord blir gjorde av menneske som ikkje er eller har vore i kontakt med den psykiske helsetenesta. Det betyr at fastlegane er nøkkelpersonar i arbeidet for å oppdaga sjølvmordsrisiko og førebyggja sjølvskading, sjølvmord og sjølvmordsforsøk. Med den nye kommunale helse- og omsorgstenestelova er det eit mål at fastlegane skal få eit meir tydeleg og heilskapleg listeansvar for sine pasientar. Dei skal i større grad ta kontakt og følgja opp pasientgrupper som ikkje oppsøkjer helsetenesta sjølve, eller fleire gonger ikkje møter til timeavtale. Det trur eg kan vera viktig òg sett opp mot pasientgrupper med risiko for sjølvmord. Så meiner eg at fleire psykologar i kommunehelsetenesta er eit heilt sentralt tiltak. At alle raskt kjem til for psykologtime i eigen kommune, meiner eg er eit undervurdert tilbod. Det har stor verdi som lågterskeltiltak og som tidleg førebyggjande og effektivt tiltak mot sjølvmord. Det må etablerast rutinar, slik at psykologar og fastlegar i kommunane samarbeider tett om det sjølvmordsførebyggjande arbeidet. Også skulehelsetenesta er viktig. Spesielt vil eg dra fram behovet for ei styrking av skulehelsetenesta i den vidaregåande skulen. Så trur eg det er stort forbetringspotensial for kartlegging og vurdering av sjølvmordstankar og sjølvmordsrisiko hos brukarar innan eldreomsorga. Sjølvmord og sjølvmordsforsøk er ei stor påkjenning for pårørande og etterlatne. Pårørande har vore ei forsømd gruppe i det sjølvmordsførebyggjande arbeidet. Som representanten Sonja Sjøli var inne på, har kommunane ulikt hjelpetilbod. Etterlatne etter sjølvmord får i nokre kommunar tilgang til kommunen si krisehjelp, mens etterlatne i andre kommunar møter eit hjelpeapparat utan skikkelege rutinar for oppfølging. Vi treng ei satsing på oppfølging av pårørande og etterlatne og å styrkja opp om det likemannsarbeidet som skjer på dette feltet. Eg er glad for at statsråden varslar ein gjennomgang og ei systematisering av det pågåande arbeidet, og at dagens strategi skal avløysast av ein ny handlingsplan for 2013. Men førebygging av sjølvmord er ikkje aleine eit ansvar for helsesektoren. Dette er eit ansvar for alle samfunnssektorar, alt frå skulesektor til arbeidsliv. Å skapa eit ope og inkluderande samfunn med små klasseskilnader der alle føler at dei kan delta og blir verdsette, er grunnleggjande og kanskje viktigare enn vi forstår.