Hadia Tajik (Arbeiderpartiet), 2014-05-13:
I dagens debatt har det vore ein gjennomgåande raud tråd, nemleg om menneskerettane kan rangerast – og i så fall korleis ein skal rangera dei. Fleire ulike inndelingar har vore haldne fram, men særleg har inndelinga som handlar om at det er nokre «fridomar frå» og nokre «fridomar til», vore mest representert, eller – som representanten Tetzschner sa det – fridom gjennom å vera tilbakehalden. Han sa at det òg er ein distinkt forskjell mellom desse, fordi sistnemnde – altså «fridomane til» – har betyding for den framtidige ressurskonkurransen i samfunnet. Eg forstår den analytiske inndelinga, men eg er ikkje einig i dei politiske konsekvensane det her er snakk om. Det er det to grunnar til. Den første grunnen er at det skal stå ganske dårleg til i eit land viss ein ikkje skal kunna innfri dei minimumsrettane det her er snakk om, økonomiske, sosiale og kulturelle rettar, som retten til ein tilfredsstillande levestandard eller retten til nødvendig helsehjelp. Kva er det elles som skal vera statens oppgåve, om det ikkje er å sikra borgarane sine desse heilt grunnleggjande minimumsforholda? Viss det framleis skulle vera behov for det – men det trur eg ikkje – av omsyn til domstolanes vurderingar av kva for politisk handlingsrom som finst når det gjeld dei økonomiske, sosiale og kulturelle rettane, vil eg presisera at det politiske handlingsrommet er betydeleg, og at det sjølvsagt òg i framtida vil vera rom for, om folket vel ei konservativ regjering, at ein praktiserer retten til arbeid og retten til utdanning på ein politisk konservativ måte. Det same ville vore tilfellet med dei avgjerdene som Høgre har valt å motsetja seg. Den andre grunnen til at eg ikkje er einig i dei politiske konsekvensane som vert skisserte, er at dei sivile og politiske rettane, som representanten Tetzschner omtala som ikkje ressurskrevjande for framtida, ikkje er gratis dei heller. Men fordi me har eit ganske velutvikla og moderne samfunn, gløymer me at retten til ein rettferdig rettargang og fridom frå tortur – det å byggja og å halda ved like eit godt fungerande politi, eit fengselsvesen og eit domstolssystem som varetar desse grunnleggjande rettane – kostar ganske mykje pengar. Me prioriterer dei sivile og politiske rettane, sjølv om det kostar mykje pengar. Me lyftar dei inn i Grunnlova likevel, fordi me meiner at dei er viktige nok til å gjera det. Til sjuande og sist er det dette det handlar om: Er økonomiske, sosiale og kulturelle rettar viktige nok? Høgre meiner ikkje det. I alle fall har representanten Tetzschner sagt i debatten at dei økonomiske, sosiale og kulturelle rettane er heilt i periferien av kva Grunnlova skal ta hand om. Han har argumentert for at dei ikkje høyrer heime på den trinnhøgda som Grunnlova utgjer, men at dei heller høyrer heime i ordinær lovgjeving. Det er ikkje i tråd med moderne menneskerettstenking. Eg vil gjerne bruka litt tid på å grunngje det. Begge såkalla typar rettar rettar seg mot alle i samfunnet, men berre økonomiske, sosiale og kulturelle rettar gjer menneskerettane tilgjengelege, moglege og reelle for alle. For eksempel sikrar ein fyrst ytringsfridom – ein sivil og politisk rett – og viss ein òg har utdanning, ein økonomisk, sosial og kulturell rett. Det er ei tenking som har utvikla seg over tid. Menneskerettsspråket kan sporast tilbake til opplysningstida, og enkeltrettar kan sporast endå lengre tilbake i tid. Dei sivile og politiske rettane kan særleg verta spora tilbake til dei demokratiske revolusjonane i Europa og USA mot slutten av 1700-talet. Bevisstheita om dei økonomiske, sosiale og kulturelle rettane kom fyrst eit stykke utpå 1900-talet, i takt med at arbeidet mot sosial urettferd og for velferd og arbeidstakarrettar styrka seg. Det betyr likevel ikkje at dei økonomiske, sosiale og kulturelle rettane fyrst vart funne opp lenge etter dei sivile og politiske – tvert imot. Allereie i grunnlovar frå 1800-talet i ulike europeiske land kan ein finna spor av økonomiske, sosiale og kulturelle rettar. Nokon rettar går det attpåtil an å argumentera for at har element av begge kategoriar. Der har ein eit eksempel allereie i 1814-grunnlovas § 101 om retten til eigedom. Mange betraktar den retten utelukkande som ein sivil rett, og då som retten til å eiga og ha råderett over produktet av det ein sjølv har skapa gjennom sitt eige arbeid. Men ein ser at bestemminga òg har ein økonomisk dimensjon, f.eks. finst det sakar i EMD der statar har vorte felte for ikkje aktivt å sikra retten til eigedom. I ei av sakene, Öneryldiz versus Tyrkia frå 2002, handlar det f.eks. om heimen til ein slumbebuar, der heimen òg var åstad for avfallshandtering. Der vart staten Tyrkia dømt for ikkje å ha gjort nok for å unngå øydeleggingar av den heimen. Då legg domstolen m.a. vekt på balansen mellom interessene til samfunnet og interessene til individet, og domstolen legg òg vekt på kva ein legitimt kan forventa av myndigheitene sine. For ordens skuld, når eg viser til EMD er det berre for å visa at retten til eigedom òg rettsleg og faktisk kan sjåast på som meir enn berre ein fridom frå-rett, og at det òg i nokon samanhengar er ein fridom til-rett. Inndelinga som representanten Tetzschner då brukar – sjølv om ho er teoretisk forståeleg – er med andre ord ikkje tilstrekkeleg presis til å forsvara den hardnakka insisteringa på at sivile og politiske rettar er noko heilt anna enn økonomiske og sosiale, og derfor må verte behandla vesentleg annleis. I Wien-deklarasjonen av 1993 står det ettertrykkeleg: «All human rights are universal, indivisible and interdependent and interrelated. The international community must treat human rights globally in a fair and equal manner, on the same footing, and with the same emphasis.» Det står altså at alle menneskerettar skal handterast på likefot og med same trykk. Den presiseringa kom i 1993 fordi ein erfarte at dei økonomiske, sosiale og kulturelle rettane av enkelte vart forsøkt rangerte lågare enn dei sivile og politiske. Wien-konferansen var den fyrste menneskerettskonferansen etter den kalde krigen, og då handla det m.a. om å ta eit oppgjer med den kalde krigens retorikk omkring menneskerettar. Då stod vest mot aust, USA mot Sovjet, og førestillinga om økonomiske, sosiale og kulturelle rettar som noko kommunistisk, vart meir utbreidd, og dermed vart det òg eit spørsmål om politisk identitet. Denne førestillinga er i alle høve feil, og det ser me kanskje endå tydelegare viss me går litt meir tilbake i tid, til menneskerettserklæringa frå 1948 og FN-konvensjonane frå 1966. I dei dokumenta prøvde verdssamfunnet å dra lærdom av 2. verdskrig. Under nazistyret såg ein nettopp korleis systematisk indoktrinering innanfor utdanning samt tvang og diskriminering på område som arbeid, levestandard og helse gjorde det mogleg å gjera overgrep, og det å legitimera krenking av alle andre rettar. Med andre ord vart krenkinga av dei økonomiske, sosiale og kulturelle rettane på mange måtar eit barometer for det som kom sidan. Det er litt av forhistoria. Eg skulle ønske at det var berre det, forhistorie, ikkje notid, at det var ein debatt som i alle fall ikkje gjekk føre seg no, for fullt i Noreg i 2014, 200 år etter at me fekk vår grunnlov, og mange år etter at menneskerettane som rettsleg konsept vart utvikla, fordi skiljet mellom dei sivile og politiske rettane på den eine sida og dei økonomiske, sosiale og kulturelle rettane på den andre, er berre teoretisk, analytisk og historisk interessant. Det moderne, progressive og solidariske er å sjå at desse rettane er gjensidig avhengige av kvarandre. Det oppgjeret som me har i vårt storting i dag, er eit oppgjer ein har hatt på ei rekkje internasjonale arenaer gjennom historias løp. Oppgjeret me har i dag, kjem meir enn noko anna av ein sentral tankefeil, nemleg førestillinga om at ein kan vera fri utan å ha fast grunn under føtene sine, sterk utan å ha støtte, og deltakande utan å ha tilgang på kunnskap. Ved denne historiske korsvegen der me for fyrste gong i Noregs historie har ein heilskapleg diskusjon om kva for menneskerettar som skal inn i vår grunnlov, er eg stolt over å høyra til eit parti og ein bevegelse som legg det moderne, det progressive og det solidariske til grunn. Historia vil visa at me hadde rett.