Gjermund Hagesæter (Fremskrittspartiet), 2011-02-08:
Som det er beskrive i interpellasjonen, er Noreg eit av få land i verda som har buplikt. Vi har både personleg buplikt, som må oppfyllast ved at ein bur der personleg, og vi har upersonleg buplikt, som kan oppfyllast ved at ein får andre til å bu på den eigedommen som det er buplikt på. Utover det kan buplikta i Noreg delast inn i tre former: Vi har lovbestemt buplikt for nær slekt, eller ein som har odelsrett, som overtek ein landbrukseigedom. Her er det buplikt i fem år, som oppstår når ein overtek landbrukseigedom konsesjonsfritt frå nær familie, eller ein har odelsrett til eigedommen. Denne forma for buplikt følgjer direkte av konsesjonsloven § 5 andre ledd og er personleg, dvs. at for å oppfylle buplikta må eigaren sjølv vere folkeregistrert som busett på eigedommen og sjølv bu på eigedommen. Eigaren må her flytte til eigedommen innan eitt år. Buplikt kan òg setjast som vilkår i konsesjonssak. Her er det opp til kommunen å vurdere om det skal setjast vilkår for buplikt i den enkelte saka, og om buplikta skal vere personleg eller upersonleg. Vanlegvis vil det òg bli sett slike vilkår. Den siste forma for buplikt er den som kanskje er mest spesiell i Noreg, og det er der kommunane vedtek forskrift om nedsett konsesjonsgrense, såkalla nullgrense. I slike tilfelle, som gjeld vanlege bustadeigedommar, kan buplikt vere føresetnad for konsesjonsfridom. Og så langt eg har oversikt over, er det i dag ca. 80 kommunar i Noreg som har fastsett slike forskrifter, og som altså har slik buplikt. I kommunar med forskrift om nedsett konsesjonsgrense kan ein overta eigedommen konsesjonsfritt ved å bekrefte at eigedommen skal brukast som heilårsbustad. Denne buplikta er upersonleg, og det betyr at ho kan oppfyllast ved at eigaren eller andre er folkeregistrerte som busette på eigedommen. I kommunar med nedsett konsesjonsgrense må kjøparen anten bekrefte at eigedommen skal nyttast som heilårsbustad, eller vere i nær familie med den tidlegare eigaren for å kunne overta konsesjonsfritt. Enkelte kommunar kan ha sett slektskapsunntaket ut av kraft, slik at buplikt er den einaste moglegheita for å overta konsesjonsfritt. I andre tilfelle må kjøparen søkje konsesjon. Noreg har særeigne reglar på dette området, men vi er ikkje det einaste landet i verda som har buplikt. I Europa er det tre land til, Polen, Austerrike og Danmark, som har buplikt. Men så langt eg kan sjå, er buplikta mindre omfattande og mindre inngripande i desse landa enn i Noreg. I tillegg har ein buplikt i land som ein kanskje ikkje heilt ønskjer å samanlikne seg med. Kina har hatt, og har visstnok framleis, ei form for buplikt. Det same har ein i Nord-Korea, der eg sjølv var på ferie i sommar. Der må ein attpåtil – og dette er ikkje for å gi nokon nye idear til landbruksministeren – søkje om å få flytte frå éin landsby til ein annan landsby. Det er eit enormt byråkrati og eit veldig sterkt inngrep i fridommen for den enkelte. Buplikt er ei sterk avgrensing av den private eigedomsretten og påfører samfunnet betydelege kostnader – både administrative kostnader med m.a. å administrere og kontrollere at buplikta blir oppfylt, og kostnader som blir påførte den enkelte eigaren som blir pålagd buplikt. I fleire lokalmiljø er buplikta årsak til krangel, mobbing og andre utrivelege forhold, som i betydeleg grad også er blitt belasta rettsvesenet. EF-domstolen har behandla to saker om buplikt. Det gjeld ein landbrukseigedom i Austerrike og éin i Danmark. I begge tilfella tapte dei lokale myndigheitene. Den personlege buplikta var i strid med EUs lovar og reglar. Noreg er som kjent medlem av EØS, i alle fall førebels, og på dette området gjeld EUs lovar for oss. Det er også blitt reist tvil om reglane i den norske konsesjonsloven og odelsloven om buplikt er i strid med artikkel 13 og/eller artikkel 17 i FNs menneskerettserklæring. I punkt 37 i den nemnde danske dommen heiter det at buplikta strir mot artikkel 13, punkt 1 i menneskerettserklæringa. I praksis betyr dette at reglar om personleg buplikt er usemjande med desse fundamentale rettsprinsippa. Artikkel 13, punkt 1 lyder: «Enhver har rett til å bevege seg fritt og til fritt å velge oppholdssted innenfor en stats grenser.» Dommen i EU-domstolen av 25. januar 2007, punkt 37 slår altså fast at den personlege buplikta strir mot dette punktet i menneskerettserklæringa. Dette vil såleis gjelde tilsvarande for dei norske reglane om personleg buplikt etter odelsloven og hovudregelen i konsesjonsloven § 5. Når det gjeld den upersonlege buplikta etter konsesjonsloven § 7, er det ikkje rettsleg avklart om ho vil bli ramma av artikkel 17 i mennesrettserklæringa, men dessverre er det også her stor usikkerheit, og også stor risiko, for at også ho strir mot desse fundamentale rettsprinsippa. Artikkel 17 lyder: «1. Enhver har rett til å eie eiendom alene eller sammen med andre. 2. Ingen må vilkårlig fratas sin eiendom.» No er det heldigvis slik at dei fleste, både enkeltpersonar, bedrifter og statar, dersom dei er i tvil om ein praksis er lovleg eller ikkje, endrar praksisen umiddelbart. Det meiner Framstegspartiet at Noreg også burde ha gjort i denne saka – altså fjerna buplikta umiddelbart. I tillegg til at buplikta er juridisk uhyre tvilsam, er det lite som tyder på at ho har nokon god effekt i det heile. At buplikta ikkje verkar, kjem særleg av to forhold: I kommunar med buplikt er det ein betydeleg gevinst å hente for eigarar ved å endre statusen på bustaden frå heilårsbustad til fritidsbustad. I kommunar med buplikt var det fleire heilårsbustader som endra status til fritidsbustad, enn i kommunar utan buplikt. Den andre årsaka er den såkalla slektskapsparagrafen i konsesjonsloven, som fritek eigedommen for buplikt når han blir overdregen til barn og andre nære slektningar. Dei i familien som tek over ein heilårsbustad, slepp buplikt så lenge dei er eigarar. Heilårsbustaden blir fritidsbustad for familien, men blir eigedommen seld ut av familien, er det buplikt på eigedommen. Buplikta senkar salsverdien, og det kostar mindre for familien å nytte bustaden som fritidsbustad. Med slektskapsparagrafen får ein derfor den motsette verknaden av det som er hensikten med buplikta. Det blir billigare å ha ein fritidsbustad i kommunar med buplikt enn i kommunar utan buplikt. Alt tyder altså på at vi eigentleg er ute på ville vegar med den bupliktregelen vi har i Noreg. Han er i beste fall svært juridisk tvilsam, og det er også vanskeleg å sjå at han fører noko som helst godt med seg, eller at han fungerer etter hensikten i det heile. Det leier til det spørsmålet som eg innleidde med, at Framstegspartiet ønskjer ei avklaring på kva statsråden ønskjer å gjere. Er statsråden oppteken av FNs menneskerettserklæring, og vil ein gjere grep som sikrar at både artikkel 17 og artikkel 13 blir oppfylte, og kan ein også med sikkerheit seie at det er med klar margin at norske reglar ikkje strir mot FNs menneskerettserklæring?