Olav Akselsen (Arbeiderpartiet), 2004-02-06:
Det er no omtrent 100 år sidan det kraftforedlande industrieventyret tok til her i landet. Ved hjelp av utanlandsk kapital og djerv ingeniørkunst tok bondestaten dei første stega inn i den industrielle verda. Det var først då me tamde fossane og nytta energien til å produsera metall, legeringar og kjemiske produkt, at utviklinga mot det Noreg me i dag kjenner, skaut fart. Historia om kraftforedlande industri er historia om det moderne Noreg. Kraftanlegg og industribygg spratt opp, og det blei danna samfunn me før ikkje hadde sett her i landet, industristadene. Mange av dei som ikkje fann sysselsetjing i primærnæringane, fekk eit alternativ til emigrasjon. Òg etter krigen, då Noreg skulle byggjast opp att og landet skulle industrialiserast, var dette ei av dei næringane ein satsa på. Då Noreg gjekk inn i det førre hundreåret, var me eit av dei fattigaste og teknologisk mest tilbakeståande landa i Europa. Då me gjekk ut av dette hundreåret, var me kanskje det rikaste og også eit av dei teknisk mest avanserte. Den kraftforedlande industrien har ein stor del av æra for denne utviklinga. I snart hundre år har denne industrien skaffa oss ny teknologi, valutainntekter, sysselsetjing og velstandsutvikling. Når eg i dag er oppteken av rammevilkåra til denne industrien, er det likevel ikkje av nostalgiske grunnar, for også no er dette ei av dei viktigaste næringane våre. Kraftforedlande industri knivar med fiskerisektoren om å vera den største næringa her i landet etter oljeindustrien, målt i eksportverdi. Òg når det gjeld direkte og indirekte sysselsetjing, er dette ein av dei viktigaste bransjane våre. Denne næringa er òg ei av dei absolutt viktigaste distriktsnæringane våre. Den kraftforedlande industrien er som oftast hjørnesteinsbedrifter i sine lokalmiljø. Anna lokalt næringsliv er ofte bygd opp rundt denne næringa. Mange stader er det svært få alternative arbeidsplassar og lite grunnlag for ny næring. Dei fleste av desse industristadene ligg òg langt frå andre byar og tettstader. Berre sjeldan ligg dei i det ein kan kalla normal pendlaravstand. Gjennom den offentlege debatten og media kan ein få inntrykk av at dette er ein gammaldags og svært forureinande industri. Det er ikkje tilfellet. Sjølv om mange av bedriftene er gamle, er dei òg hypermoderne. Mange av produkta som blir produserte, er høgteknologi av ypparste klasse. Denne bransjen har gjennomgått ei kontinuerleg og imponerande utvikling dei siste tiåra. Effektivitetsveksten har vore enorm. Denne industrien produserer i dag 50 pst. meir enn han gjorde for 20 år sidan, men med same energibruk som då. I same periode har talet på tilsette gått ned, slik at produksjonen pr. tilsett har gått drastisk opp. Mange av dei norske bedriftene er i dag heilt i verdssjiktet når det gjeld effektivitet. I same periode er det også investert milliardbeløp i miljøtiltak. Det er derfor grunnlag for å seia at dette er den reinaste industrien i sitt slag i verda. I dag er mange av dei utsleppa som før var eit stort problem, mikroskopiske. Gjennom forsking og utvikling har ein fått fram ny teknologi som har løyst mange av dei gamle miljøproblema. Som eg sa innleiingsvis, har utviklinga av den kraftforedlande industrien i Noreg vore eit eventyr. Men dessverre står denne næringa i dag overfor svært store utfordringar her i landet. Greier me ikkje å løysa desse utfordringane, er det ein stor fare for at me om nokre år må seia: Snipp, snapp, snute, eventyret er ute. I løpet av dei siste åra har Hafslund Metall, Odda Smelteverk og Lilleby Metall lagt ned. Magnesiumproduksjonen på Herøya er stengd av. Norsk Hydro har vedteke at dei ikkje vil gjera nødvendige moderniseringar av sine verk i Årdal og i Høyanger, noko som i verste fall kan føra til at 1 000 industriarbeidsplassar forsvinn i desse bygdene. I tillegg har Hydro starta ein sparekampanje som vil redusera talet på tilsette i konsernet ytterlegare her i landet. Elektrisk kraft er ein av dei viktigaste innsatsfaktorane for denne industrien. I dag betalar industrien i snitt ca. 11 øre/kWh for krafta. Det er bra i internasjonal samanheng. Men i løpet av få år vil svært mange av dei langsiktige kraftkontraktane gå ut, og bransjen må forhandla fram nye. Slik marknaden i Norden ser ut i dag, må ein rekna med at framtidig pris blir godt over 20 øre/kWh. For enkelte bedrifter, som dei i Mo i Rana, vil dette føra til ei tredobling av kraftprisane nærast over natta. Når me veit kva inntening desse bedriftene har i dag, ser me alle at dette vil bli svært krevjande. Òg dei fleste andre bedriftene innan denne bransjen vil få eit stort prishopp, og for mange vil det vera eit spørsmål om det i det heile er mogleg med vidare drift her i landet. Faren for avskaling er svært stor. Samtidig med at prisen på kraft til denne industrien i Noreg nærast vil eksplodera, tilbyr land som Canada, Australia og New Zealand kraft med låg fastpris for 20–30 år framover i tid. Noreg og Sverige var blant dei aller første landa som liberaliserte kraftsektoren og etablerte ein fri elkraftmarknad. Etter at denne marknaden har fungert i godt og vel ti år, må me kunna slå fast at det nærast ikkje har kome ny kraftproduksjon i denne tida. Kraftbalansen blir strammare for kvar dag som går. Tilgangen på kraft og prisen på denne gjer at Noreg er svært lite attraktivt for nye investeringar. Samtidig ser me at andre land aktivt trekkjer til seg investeringar ved å lokka med gunstige og stabile kraftkontraktar. Dei fleste land har i dag ulike prisar på kraft til industriproduksjon og til vanleg forbruk. Dei langsiktige kraftkontraktane som er i ferd med å gå ut her i landet, tilsvarar om lag 18 TWh. Sjølv om norsk politikk på dette området blir regulert gjennom EØS-avtalen, bør me etter mitt syn ha som mål at denne kraftmengda òg i framtida skal gå til industriproduksjon og ikkje til vanleg forbruk. Eg trur også det er mogleg innanfor internasjonale avtalar å laga ein eigen marknad for industrikraft. Dette burde me i alle fall ha utgreidd skikkeleg. Dessutan må det vera slik at me som er politikarar, har eit ansvar for energibalansen og med det prisane på kraft. Dersom det er politisk vilje, er det mogleg å få til større energiproduksjon i Noreg. Ei meir aktiv oppfølging av det Stortinget vedtok i samband med energimeldinga våren 2000, ville ha gjeve oss ein betre energibalanse i dag, og med det lågare prisar. Eit anna område der norsk kraftforedlande industri ser ut til å vera i ei særstilling, er i forhold til framtidige miljøkrav. Sjølv om norsk industri i dag er i verdseliten når det gjeld utslepp, ønskjer fleirtalet her i huset særnorske miljøkrav. Då Stortinget behandla klimameldinga, vedtok fleirtalet eit eige norsk klimaregime. Sjølv om eg er tilhengar av strenge miljøkrav, må desse krava vera realistiske og nokonlunde i tråd med det som konkurrentlanda våre har. Alternativet er nedlegging og utflytting av produksjon. Det at oppfølginga av Kyoto-avtalen og det han vil føra til, ikkje er avklara, er ei ytterlegare forverring av denne bransjen sine rammevilkår i Noreg. Paradoksalt nok kan strenge norske miljøkrav føra til auka utslepp i verda fordi produksjonen vil bli flytta til land med heilt andre miljøstandardar enn dei me har. Det hastar med å gje denne bransjen positive signal. I 2003 forsvann nesten 20 000 industriarbeidsplassar her i landet. Noreg er no eit av dei landa i Europa som har lågast industrisysselsetjing. Me må derfor føra ein aktiv politikk for å ta vare på dei me har igjen. Eg er derfor svært glad for at Regjeringa har valt å følgja opp LO sitt forslag om eit industripolitisk utval. Mange av arbeidsplassane som forsvann i fjor, gjorde nok det som eit resultat av høg rente og sterk krone. No er helsetilstanden i norsk økonomi heldigvis noko betre. Ein økonomisk politikk for stabil rente og valutakurs er avgjerande for at næringslivet vårt skal greia seg, men for den bransjen som eg har teke opp i denne interpellasjonen, er det ikkje nok. Greier me ikkje å snu utviklinga for denne næringa, vil ho bli sterkt redusert. Mange bedrifter vil bli nedlagde. Teknologiske miljø vil gå tapt. Talet på industriarbeidarar vil gå ytterlegare ned. Mange lokalsamfunn vil mista hjørnesteinsbedrifta si. Sentraliseringa vil bli forsterka. Noreg vil tapa valutainntekter. Miljøproblema vil auka. Dei globale utsleppa vil auka. Derfor spør eg kva næringsministeren vil gjera for unngå nedbygging av den kraftforedlande industrien i Noreg.