Bjørn Jacobsen (Sosialistisk Venstreparti), 2003-06-13:
Eg er glad for at representanten Blankenborg nemnde dei forløysande orda «NATO i krise». Det blir debattert over heile verda, i norske aviser og i alle tryggingspolitiske miljø, men kanskje ikkje så mykje her i denne salen. Eg er heilt einig i at for å få FN til å fungere i det heile teke, må vi òg ha regionale tryggingsaktørar som gjer jobben regionalt for FN. Det er klart at NATO kan ha ei rolle der. NATO kan til og med ha ei rolle i Midtausten osv. Det er ikkje det vi i SV er imot, men det er meir innhaldet i det. Det kjem eg litt tilbake til seinare òg. Vi har dei seinare åra, anten vi vil det eller ikkje, med hurtigreaksjonsstyrken gjort det norske forsvaret til ekspedisjonsstyrkar slik at USA skal kunne bruke dei nærast kor som helst, i visse tilfelle også utan at det kanskje er så veldig godkjent av FN. Samtidig har vi Kystvakta liggande, utan radar. Vi ser at hevding av norsk suverenitet og Forsvarets oppgåver i nærområda blir svekte, samtidig som dei blir styrkte i dei oversjøiske områda. Det er noko vi bør ha med oss. Men i SV – Blankenborg spør om kor SV går i denne samanhengen – har vi ein debatt ute blant våre medlemmer, som skal vare eit år eller to, som vil leggje grunnlaget. Vi har ikkje ei bastant oppfatning av at slik skal det vere. Vi kjenner godt til vårt danske søsterparti, som seier: Meld oss ut av NATO, men styrk EU. Få eit meir føderalt EU som ei motvekt til USA. Om vi endar der, tvilar eg sterkt på, men det er ikkje noko ein kan konkludere med i dag. Den debatten skal vi ha gåande. Derfor er eg glad for at Blankenborg også dreg i gang dette med å tore å seie at NATO kanskje er i krise. Vi må alle bidra til at det blir ei løysing på dette. Om det blir eit NATO, eller kva det blir, veit vi faktisk ikkje, men vi tør i alle fall å gå inn i debatten. Personleg må eg seie at eg er meir på den antimilitærlinja som arbeidarrørslas grunnleggjarar stod for for ein god del år sidan. Koalisjonen av villige er jo no det nye slagordet i internasjonal politikk som kan vere med på å splitte det transatlantiske samarbeidet, nettopp fordi USA ikkje følgjer dei vanlege samarbeidsmønstra og er einig, men heller vel å velje blant villige. Eller skal vi tru ein kommentator i ei avis som meiner at det normale er ulike interesser mellom Europa og USA, og at vi no ser ei normalisering av forholdet etter ein veldig unormal periode på 50 år, etter andre verdskrig, med sterke band mellom USA og Europa. Det kan hende at det er det som er den verkelege utanrikspolitiske orienteringa, i alle fall til delar av det amerikanske politiske miljøet. NATO er i krise, og framfor alt var det ein forsvarsallianse bygd på den kalde krigen, som jo faktisk er over for ein god del år sidan, og ein manglar no ein felles ytre fiende. Dette prøver ein å kompensere gjennom å leite etter felles fiendar og etter mitt skjønn gjere seg «gjøger» for den eigentlege aktøren, USA. Altså, ein prøver å gjere seg aktuell ved å bidra – ja, vi skal vere med både på det og det – og så går ein meir og meir bort frå det som var forsvaret av norsk og europeisk territorium. Vi har jo komme lenger, for i fjorårets NATO-debatt spurde eg om NATO-generalsekretærens skepsis til førebyggjande angrep og hans klare meining om at NATO ikkje oppsøkjer konfliktar. Desse spørsmåla er like aktuelle i år. Det er ikkje slik at usemje i NATO ikkje er noko å bry seg om, og at det vil gå over. Når det gjeld f.eks. artikkel 4, og når det gjeld Irak-krigen, har vi faktisk bedd om utgreiingar og fleire opne debattar om konkrete situasjonar som påverkar NATO-medlemskapen vår. Men vi i SV opplever at når FN, Kongressen i USA, ja nær sagt parlament verda over har høyringar og debattar i dagevis, må vi i Noreg nøye oss med utvida utanrikskomite og ei og anna utgreiing. Derfor er eg veldig glad for at Blankenborg no tek opp at det kan hende at det er krise i NATO. Det kan hende at det er «trouble in paradise». Kanskje vil dette få konsekvensar for norsk utanrikspolitikk på sikt? Både Partnarskap for fred og samarbeidspakta mellom NATO og Russland er positive trekk ved utviklinga av NATO etter den kalde krigen. Derimot er «out of area»-strategien med sine verkemiddel gjennom Praha-forpliktingane verre å svelgje for oss i SV. Hurtigreaksjonsstyrkar, gjennomføring av ein NATO-studie om rakettfor-svar osv. er konkretiseringar av det å prøve å gjere NATO aktuell igjen, utan å ta debatten om om dette er svara på tryggleiksbehova, både for Noreg og resten av regionen. Det som har komme fram om masseøydeleggingsvåpen etter krigen i Irak, er mildt sagt forstemmande fordi det kan sjå ut som om våre allierte, USA og Storbritannia, har produsert bevis overfor FN og opinionen med det føremålet å få FN til å godkjenne den krigen som blei starta for å tryggje verda. Enno er det sikraste vi veit om masseøydeleggingsvåpen, at FNs våpeninspektørar lykkast med å fjerne ein god del av dei allereie i 1998. Kva seier dette oss om koalisjonen av villige? Jo, det kan bl.a. sjå ut som om vi kan komme opp i kollisjonar med sanninga og koalisjonar av villige til å føre FN og folkeretten bak lyset. Det bør kunne få oss til å tenkje gjennom dette tryggleikspolitiske bildet på nytt. Det burde kunne styrkje oss ekstra i trua på at FN skal ha det meste av ansvaret for fred og tryggleik. Den forsvarspolitiske debatten er i breie krinsar prega av openheit og vilje til å tenkje nytt. Når det så i NATO-meldinga står at utviklinga «gjennom året har gjeve samarbeidet i NATO ny kraft», synest eg det viser at viljen til nytenking ikkje er spegla av i regjering og storting. For det bør kunne gå an å få denne debatten meir konkret. Ein bør f.eks. lage norske føresetnader for å delta i internasjonale operasjonar – eit konkret, utvitydig FN-mandat er éin, akutt fare for folkemord eller omfattande menneskelege lidingar ein annan – alle politiske verkemiddel skal vere prøvde, og spørsmålet om Noreg skal delta i offensive operasjonar, må også vurderast i forhold til ressursbruken til andre oppgåver, ikkje minst i forhold til norske tryggleiksinteresser. Masseøydeleggingsvåpen bør definerast betre. Masseøydeleggingsvåpen er kjernevåpen, mens biologiske og kjemiske våpen er meir massemordarvåpen. Kjernevåpen er det som – om eg kan seie – har fortent den forferdelege nemninga at det fjernar faktisk alt. Når vi no diskuterer utviklinga av NATO, må vi vere oppmerksame på at medlemskapen, både på papiret og i praksis, er i konflikt med Ikkjespreiingsavtalen, som vi diskuterte i ein interpellasjon her tidlegare i vinter, som Noreg og alle NATO-land er medlem av, og også ønsket frå eit stort fleirtal av den norske befolkninga om eit forbod mot atomvåpen. Ikkjespreiingsavtalen for atomvåpen er juridisk bindande og overordna forpliktingane som vi faktisk har i forhold til NATOs atomstrategi. Under tilsynskonferansen for Ikkjespreiingsavtalen i 2002 forplikta medlemslanda seg til ein handlingsplan for atomnedrusting i 13 punkt. Anten vi vil eller ikkje, bryt NATOs atomvåpenpolitikk med fleire av desse forpliktingane. Det er det innhaldet i NATO som skremmer meg mest, og det er ein av dei vitigaste grunnane for at SV har stor skepsis til at vi framleis skal vere medlem i NATO. Ifølgje handlingsplanen er alle NATO-land forplikta til å redusere rolla til atomvåpna i sin tryggingspolitikk, for dermed å redusere faren for at dei nok ein gong blir brukte. Likevel står alliansens strategiske konsept framleis fast på at atomvåpen er den øvste garanti for tryggleik for dei allierte. Det faktumet at nye medlemsland automatisk blir lagde under alliansens atomparaply, medverkar heller ikkje til å redusere betydninga av atomvåpna. Vi har hatt utvidingsdebatten, så den skal vi ikkje ta om igjen. Men det representerer ei faktisk reversering av dette arbeidet og ein auka spreiingsrisiko, fordi fleire kjem under den paraplyen. Korleis kan vi nekte andre land å skaffe seg atomvåpen eller søkje seg inn under atomparaplyen når vi sjølve insisterer på at ein slik paraply er avgjerande for vår tryggleik? Er det ikkje på tide å slå saman den paraplyen og plassere han i arkivskapet?