Jon Lilletun (Kristelig Folkeparti), 2003-12-17:
Noreg er eit land som er kjent for å stå i teneste for freden, slik fleire talarar har vore inne på, og som den tidlegare refererte artikkelen frå Newsweek viser. Vi deler ut Nobels fredspris. Vi prøver å hjelpe til med mekling mellom partane i ulike konfliktar. Og vi har kjempa for FN som eit sterkt organ for fredsbevaring og fredsskaping. Trugslane mot freden ser annleis ut i dag enn dei gjorde under den kalde krigen. I dag vert freden mange stader truga av borgarkrig og interne konfliktar, og av ikkje-statlege aktørar, som terroristnettverket Al Qaida. Desse trugslane må vi i fyrste rekkje møte gjennom FN. Det er Tryggingsrådet i FN som har, og skal ha, det primære ansvaret for å oppretthalde internasjonal fred og tryggleik. Det skal ikkje vere nokon tvil: Noreg skal støtte opp om FN og vere med på å stille ressursar til disposisjon, slik at FN kan få gjennomført sitt oppdrag med å opprette og oppretthalde freden. Utanriksministeren peika i utgreiinga på at det kan vere behov for ulike verkemiddel i fredsoperasjonane for at desse skal kunne lukkast. På den eine sida trengst det gjerne bidrag til oppbygging av det sivile samfunnet, som humanitær bistand, utviklingsbistand og bidrag til oppbygging av eit rettsvesen og av eit sivilt politi. Det kan vere viktige element her. Men på den andre sida trengst det ofte òg eit militær nærvere for å skape og sikre stabilitet, slik at økonomisk og politisk utvikling kjem i gang. Frå norsk side må vi stille opp med begge delar. Men utanriksministeren slo i utgreiinga fast at det for norsk deltaking i militære operasjonar er eit klart krav at operasjonane er i samsvar med folkeretten. Ministeren understreka at all maktbruk må vere folkerettsleg forankra, anten gjennom samtykke frå partane, gjennom retten til sjølvforsvar eller gjennom eit mandat frå FNs tryggingsråd. Det vil eg slutte meg til. Og eg vil leggje til: Eg oppfattar faktisk etter det siste innlegget frå representanten Halvorsen at ho òg erkjenner at styrkane som i dag står i Irak frå vår side, er der i samsvar med eit klart FN-vedtak, slik kravet har vore frå SV gong på gong. Eg synest at dei som krev at vi skal ta styrkane heim med ein gong, underslår den realiteten at det faktisk er eit klart FN-vedtak som ligg til grunn for at styrkane er der. Og eg synest det hadde vore meir reieleg i debatten, i staden for denne mistenkeliggjeringa, å erkjenne den biten sjølv om ein var ueinig i at dei skulle vere der. Denne haldninga, som eg har referert til, har fått klare praktiske konsekvensar det siste året. Krigen i Irak hadde ikkje noko klart folkerettsleg mandat, og Noreg kunne difor ikkje støtte den amerikanskleia invasjonen. No er situasjonen ein annan. Sjølve krigen er over, og USA og Storbritannia står som okkupasjonsmakt i Irak. Den humanitære situasjonen i Irak er eit stort problem. Mange enkeltmenneske lid, og livet er utrygt i dei fleste områda. Denne situasjonen har FNs tryggingsråd peika på. Og det er denne situasjonen som gjer at Tryggingsrådet i fleire resolusjonar har oppmoda medlemslanda i FN om å stille opp med ulike former for hjelp, inkludert militære bidrag. Og minst like viktig: Det irakiske styringsrådet, som er det næraste vi kjem ein slags representasjon for det irakiske folket, har òg bede oss om å hjelpe til. Ja, det er å hjelpe til det er snakk om – om bistand til å skape orden, til å få orden på infrastruktur som straumforsyning og vegar, og å få fram drivstoff og å sikre matvareforsyningar. Dette er oppgåver som sivile organisasjonar i og for seg normalt kan gjere, men som bistandsorganisasjonane ikkje kan gjere i Irak, fordi det er for farleg. Difor er det bruk for militære folk som kan forsvare seg sjølve dersom dei vert angripne. Enkelte representantar har i debatten forsøkt å så tvil om rolla til dei norske militære mannskapa som gjer teneste i Irak, og framstilt skiljet mellom okkupasjonsstyrke og stabiliseringsstyrke som noko akademisk. Ei slik tilsløring, eller dyrking av tvilen, vil eg ta avstand frå. Noreg har stilt opp med militært mannskap for å hjelpe til med stabilisering og for å utføre viktige oppgåver av humanitær karakter. Dette er ei form for hjelp som det irakiske folket treng, og som FN har bede medlemslanda om å hjelpe til med. Samstundes er det heilt klart – heilt klart – at det er USA og Storbritannia, og berre dei to landa, som har ansvaret som okkupasjonsmakt. Dette har også FNs tryggingsråd slått fast. Noreg er ikkje med på å okkupere Irak. No vert det hevda at det er vanskeleg for den vanlege irakar å sjå denne skilnaden mellom ulike kategoriar av militært personell. Og dette er nok rett, det skal eg innrømme. Mange irakarar er nok ikkje klar over at FN og det irakiske styringsrådet har oppmoda andre land enn USA og Storbritannia om å hjelpe til, eller er klar over kva for soldatar eller land som har kva for roller. Men folkerettsleg er skiljet heilt avgjerande. Vi kan ikkje seie nei til FNs oppmodingar om bidrag berre fordi vi er redde for at irakarane kan misforstå kva for rolle dei norske styrkane skal spele. Noreg er eit lite land med avgrensa ressursar. Vi kan ikkje svare ja til alle oppmodingar om bidrag. Vi har løyvd dei midlane som er naudsynte for å bidra i Irak i fyrste halvår av 2004, m.a. til eit ingeniørkompani. Om Kristeleg Folkeparti vil gå inn for å forlengje bidraget i Irak lenger enn dette, er ikkje avgjort. Det vil vi kome attende til seinare. Vi vil difor ikkje stemme for forslaget frå SV, som ville innebere at vi konkluderer allereie no. Vi vil sjå utviklinga an både i Irak og andre stader der vår innsats er ynskt, før vi dreg vår endelege konklusjon. Likevel vil eg seie: Det kan godt hende at vi då bør prioritere å stille opp i andre område enn i Irak med våre avgrensa ressursar. For det fyrste må vi stille opp med stabiliserande militært nærvere i dei områda der vi har støtta den militære aksjonen, dvs. i Kosovo og i særleg grad i Afghanistan. Når det gjeld Afghanistan, er det norske bidraget todelt, slik utanriksministeren gjorde greie for. For det fyrste deltek Noreg i «Operation Enduring Freedom», som har sitt folkerettslege grunnlag i det kollektive sjølvforsvaret etter terrorangrepa på USA. For det andre deltek vi i ISAF, som har sitt folkerettslege grunnlag både i vedtak i Tryggingsrådet og i samtykke frå regjeringa til Karzai i Kabul. Det siste er viktig for meg og Kristeleg Folkeparti. Då Hamid Karzai var i Noreg på besøk, bad han om hjelp til å skape ro i landet, slik at gjenoppbygginga og utviklingsarbeidet i landet kunne kome skikkeleg i gang. No held den afghanske storforsamlinga på med å skrive ei ny afghansk grunnlov. Det vert ikkje enkelt, men eg håper at forsamlinga vil lukkast i å kome fram til ei samlande og demokratisk løysing. Eit norsk vakt- og sikringskompani er med på å sikre gjennomføringa av dette møtet, og det skulle vel vere eit oppdrag som dei fleste i denne salen kan stille seg bak. Noreg har vore aktiv i forsøka på å få til fredsløysingar ulike stader i verda. Den siste tida har norske krefter arbeidd for å skape fred og forsoning på Sri Lanka og i Sudan. Særleg i Sudan ser det positivt ut no, etter at landet har vore plaga av ein grufull borgarkrig i to tiår. Partane i krigen er samde om at dei ynskjer ein fredsavtale, men enno står fleire vanskelege spørsmål att. Lat oss alle håpe at avtalen kjem heilt i hamn. Dersom det kjem til ein endeleg avtale, vil det vere behov for militære styrkar til å overvake den nye og skjøre freden. Noreg og norske krefter har spelt ei viktig rolle i fredsarbeidet. Norske soldatar vil ha stort truverde som ein nøytral part. Kristeleg Folkeparti vil difor sjå positivt på at Noreg deltek i ein FN-leidd styrke i Sudan, i samsvar med dei gode tradisjonane Noreg har på det området. Og eg vil spørje Framstegspartiet: Trur Framstegspartiet òg at det i Sudan kanskje kan vere meir tillit til styrkar som kjem frå Noreg, som dei har tillit til, enn til heilt andre styrkar i FN-tenesta? Eg er overtydd om at det er vesentleg at Noreg er med der òg, og det trur eg inst inne at Framstegspartiet òg er einig i. Lat meg oppsummere med å understreke det eg opna med: For det fyrste: Når Noreg deltek internasjonalt, skal det vere med eit klart folkerettsleg mandat. Vanlegvis vil det vere eit FN-mandat. For det andre: Vi må særleg prioritere å byggje freden der vi har vore med og stilt oss bak ein militær intervensjon, slik vi har gjort i Afghanistan og i Kosovo. For det tredje: Også overvaking av fredsavtalar av meir tradisjonell fredsbevarande karakter må prioriterast. Eg for min del, og Kristeleg Folkeparti, håper t.d. at Noreg ein gong i nær framtid kan vere med på å overvake ein vellukka fredsavtale i Sudan.