Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2014-10-21:
Denne interpellasjonen handlar om eit viktig og alvorleg tema, om ein kultur og praksis som sikkert mange ikkje trur kan eksistera i eit godt utvikla offentleg helsevesen og regulert arbeidsliv som vårt. Gravide sjukehuslegar risikerer å verta skvisa ut av jobben fordi dei er gravide, viser undersøkingar. Men ingen tør å stå fram offentleg. Nyleg vart eit sjukehus på Austlandet felt av Likestillings- og diskrimineringsombodet for å ha diskriminert ein gravid lege. Ombodet konkluderte med at legen ved sjukehuset ikkje fekk forlengt vikariatet sitt, slik vanleg praksis er, fordi ho var gravid. Ombodet viste til likestillingslova § 3 og forbodet mot å stilla spørsmål om graviditet under jobbintervju. Det er ikkje første gong norske sjukehus er felt av Likestillings- og diskrimineringsombodet. Sidan 2001 har ombodet jamleg behandla saker med gravide sjukehuslegar som meiner dei er diskriminerte av arbeidsgivaren sin. Det er inga overrasking at Likestillingsombodet tidlegare har karakterisert sjukehusa som verstingar, for dette er ikkje snakk om enkelthendingar. Ei arbeidsmiljøundersøking frå Yngre legers forening som vart omtalt i Dagsavisen i vår, viste at om lag 15 pst. av legane som har vore gravide, og som går i midlertidige stillingar, svarer at graviditeten og/eller foreldrepermisjonen har fått negative konsekvensar for arbeidsforholdet. 12 pst. av fast tilsette svarer det same. Over 3 000 legar hadde svart på undersøkinga. I artikkelen i Dagsavisen om undersøkinga vert det omtalt korleis legane kom med til dels svært urovekkjande beskrivingar av korleis det er å vera gravid og jobba som lege ved norske sjukehus. Legar fortel om leiarar som har fortalt dei at «som nyansatt bør man ikke bli gravid om man ønsker forlengelse av vikariat», og om ein lege som rett ut fortalte om sjefen at «han ville sagt meg opp om det ikke hadde vært ulovlig. Forut for graviditeten var han strålende fornøyd med min innsats.» Vidare om sjefar som uttalte: «Neste gang ansetter vi en ung mann». Fleire skriv i undersøkinga at dei har vorte spurde på jobbintervjuet om dei planlegg å verta gravide i nær framtid – altså brot på likestillingslova. Ei kvinne skriv at ho vart tilbydd jobb, men at tilbodet vart trekt tilbake då ho opplyste om at ho var gravid. Fleire fortel at dei ikkje fekk forlengt vikariatet etter fødselspermisjonen: «Nå tør jeg ikke bli gravid flere ganger siden jeg ikke har fast stilling». Ei skriv til og med at ho «valgte abort for å få forlenget stilling». «Dette er utsagn som ryster meg dypt og inderlig. Slike forhold kan ikke norske sykehus leve med.» Dette er ikkje mine ord, men Johan Torgersen sine, leiar i Yngre legers forening, som uttalte dette i Dagsavisen i juni. I denne saka er eg heilt einig med leiaren i Yngre legers forening. Slike forhold kan ikkje norske sjukehus leva med. Sjølv om det vi får høyra om, kan avfeiast med at det er enkelthendingar, er det ikkje det. Omfanget over tid viser at dette er eit uttrykk for ein systemfeil i Sjukehus-Noreg. Når 15 pst. seier dei har negative opplevingar i samband med graviditet eller permisjonsrettar, er det rett og slett noko som er gale. Det er ikkje lenger ein ukultur, vil eg seia. Det har gjerne vorte sjølve kulturen. Legar i sjukehus er i eit stort omfang tilsette i midlertidige stillingar. Senterpartiet meiner at bruk av midlertidige stillingar i arbeidslivet er ein uting, og vil kjempa mot ei slik utvikling, anten det gjeld statstilsette sjukehuslegar eller andre og meir lågtlønte yrkesgrupper. For sjukehusa sin del viser undersøkingar at 50 pst. av alle sjukehuslegane er midlertidig tilsette. Av legar i spesialisering, såkalte LIS-legar, er heile 90–95 pst. midlertidig tilsette. I gjennomsnitt er sjukehuslegar midlertidig tilsette til dei er ca. 42 år. Så stor bruk av midlertidige stillingar i helsevesenet gjer dei tilsette mykje meir sårbare. Midlertidige stillingar over så lang tid skaper usikkerheit og dermed også ein fare for at ein ikkje gir beskjed om uheldige forhold til leiinga. Dette er ein fare i alle sektorar, men vil utan tvil vera ein ekstra risiko på eit sjukehus som behandlar sårbare pasientar, og der det kan vera spørsmål om liv eller død. I undersøkingar blant norske legar svarer tre av ti at midlertidige tilsetjingar har betyding for om dei varslar leiaren om kritikkverdige forhold ved drifta av helseføretaket. To av ti seier at midlertidige tilsetjingar har betyding for om dei varslar leiaren om utilfredsstillande eller uforsvarleg pasientsikkerheit. Fire av ti seier at midlertidige tilsetjingar har betyding for om dei varslar leiaren om utilfredsstillande eller uforsvarleg arbeidsmiljø. Dette viser ei gjennomgåande svakheit ved systemet. Når det er så mange midlertidig tilsette, skaper det dårlege varslingsrutinar og er ein fare for pasientsikkerheita i norske sjukehus. Sidan denne interpellasjonen vart send inn, har partane i arbeidslivet vorte einige om at legar i spesialisering skal tilsetjast fast. Det er gledeleg. Det skal gjelda for nytilsette legar. Eg håpar at dette på sikt vil bidra til å redusera omfanget av midlertidige tilsetjingar. Eg vil spørja helse- og omsorgsministeren i dag om kva regjeringa gjer for å minska bruken av midlertidige stillingar i helsevesenet. Samtidig er ikkje midlertidige stillingar heile problemet med diskriminering av gravide legar. Undersøkinga viste at også 12 pst. av legar med fast tilsetjing ved sjukehus opplever diskriminering ved graviditet og ved permisjon, mot 15 pst. av dei som var midlertidig tilsette. Fleire har etterlyst handling frå helse- og omsorgsministeren. Når det gjeld midlertidige stillingar i sjukehus, har dagens helse- og omsorgsminister kravd handling hjå førre helse- og omsorgsminister. Når sjukehusa landet over jamleg bryt lova ved å diskriminera gravide arbeidstakarar, er det noko dagens helse- og omsorgsminister må ta på det største alvor. Vi har nok informasjon. No må denne ulovlege praksisen ta slutt. Vi må ta på alvor den fryktkulturen som gong på gong viser seg å eksistera, trass i alle festtalane. At ingen – absolutt ingen – av dei mange diskriminerte kvinnelege legane har tort å stå fram då saka var omtalt i media, seier sitt. Vi veit at mange legar ikkje tør å varsla om dårleg pasientsikkerheit av frykt for å mista jobben. Også medisinarstudentane har stått fram som gruppe med varsel om at mange føler seg utnytta på jobb, og om tilsetjingar som skjer ureglementert. Mange vert fortalde at dei bryt lojalitetsplikta dersom dei prøver å varsla. Ein ting går uansett igjen: Få eller ingen tør å snakka om det dei opplever, offentleg og under fullt namn. Dei er redde for at det vil få konsekvensar vidare i karrieren om dei står fram med namn og bilde. Det dei har opplevd, er så belastande i seg sjølv at dei ikkje orkar ei mediebelastning i tillegg. Midlertidige tilsetjingar forsterkar problemet, men fast tilsetjing løyser ikkje alt. At gravide kvinnelege legar vert forbigått ved graviditet og permisjon, må etter mitt syn få konsekvensar for den som er ansvarleg. Eg er einig med Yngre legers forening som uttalte at noko av forklaringa på at praksisen har fått etablera seg, er at sjukehusa i Noreg har ei topptung styring, med lite dialog og samarbeid mellom arbeidsgivar og arbeidstakar. Eg meiner at mangel på stadleg leiing også er ei forklaring. Stadleg leiing på alle sjukehus og alle større sjukehusavdelingar, med både personalansvar, økonomisk ansvar og fagleg ansvar, må snart verta ein realitet. Eg ser fram til å høyra svaret frå helse- og omsorgsminister Høie til Stortinget i dag. Eg håpar det er eit svar som stortingsrepresentant Høie hadde vore fornøgd med i 2010, då han tok opp akkurat den same problemstillinga.