Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2011-11-17:
Eg vil takke interpellanten for at ho tek opp spørsmålet om kva som kan gjerast for å auke valdeltakinga. Som interpellanten heilt rett peikar på, var valdeltakinga ved siste kommunestyre- og fylkestingsval ikkje så høg som mange av oss hadde håpa på. Likevel viser tal frå Statistisk sentralbyrå at valdeltakinga ved siste kommunestyreval var den høgaste sidan 1991. Den gongen var valdeltakinga til kommunestyrevalet 66 pst. Tal frå dei siste tre vala kan vise teikn på at den negative utviklinga interpellanten viser til, er snudd. For medan valdeltakinga ved kommunestyrevala i 2003 var 59 pst. og i 2007 61,2 pst., var valdeltakinga ved dette kommunestyrevalet 64,2 pst. Dette betyr at valdeltakinga auka med dryge 5 prosentpoeng i denne perioden. Nær 400 000 fleire personar røysta ved kommunestyrevalet i 2011 enn ved valet i 2003. Ved fylkestingsvala har det òg vore ei positiv utvikling det er verd å merke seg. Valdeltakinga i 2003 var 55,6 pst., i 2007 hadde ho auka til 57,5 pst. Tala frå Statistisk sentralbyrå syner ei valdeltaking ved årets fylkestingsval på 59,9 pst. Dette er ein auke på over 4 prosentpoeng sidan 2003. Interpellanten viser til at demokratiet er avhengig av at innbyggjarane har kompetanse, lyst og evne til deltaking gjennom etablerte politiske parti, organisasjonar og ved val. Dette er eg heilt samd i. Når det gjeld veljarane sin kunnskap om val, er eg svært oppteken av å nå alle veljarar, og eg vil i denne samanhengen vise til at departementet i forkant av kvart val brukar ei rekkje verkemiddel for å auke kunnskapen hjå den enkelte veljar og hjå dei ulike veljargruppene. Eg vil m.a. vise til at departementet før siste val informerte gjennom kunngjeringar i alle store aviser på nettstaden valg.no – eller valportalen, som me kallar han i daglegspråket ein brosjyre til alle husstandane i landet, som òg var omsett til ei rekkje språk eigen informasjonskampanje, som m.a. inneheldt tv-, kino- og radiospottar, nettannonsar, nettspel, informasjonsfilm til bruk i vidaregåande skular, informasjon på tekst-tv og bruk av sosiale medium som Facebook, Twitter og YouTube Eg vil i tillegg framheve at departementet òg hadde tiltak retta mot fyrstegongsveljarane, veljarar med innvandrarbakgrunn, veljarar med spesielle behov, som blinde, svaksynte, høyrselshemma mv., og mot veljarar busette i utlandet. Det er også viktig å hugse på at ei rekkje frivillige organisasjonar aktivt medverkar til å auke forståinga av valordninga mellom sine medlemer. Gjennom ei eiga tilskotsordning støttar departementet frivillige organisasjonar og lag. Desse gjennomfører ulike tiltak, som gjer at ulike målgrupper får betre forståing av den norske valordninga og kvifor det er viktig å bruke røysteretten. Kommunane driv òg eit breitt informasjonsarbeid. Særleg vil eg peike på at valstyra i den einskilde kommune sender valkort til alle veljarar som er manntalsførde. Eg er òg kjend med at valstyra i mange kommunar i tillegg til valkortutsendinga driv mykje godt arbeid for å få innbyggjarane til valurnene. Ved valet i haust fekk også 16-åringane i 20 utvalde kommunar lov til å røyste. Dette var ei forsøksordning, og dei førebelse tala viser at 16-åringane hadde langt høgare valdeltaking enn det som er vanleg for fyrstegongsveljarane. Dette er interessant. Forsøket skal no evaluerast breitt. Når evalueringa ligg føre, ynskjer eg ein brei samfunnsdebatt om saka. For eigen del er eg meir positiv til valdeltaking for 16- og 17-åringane enn eg var før forsøket starta, ikkje minst etter dialog med svært oppegåande ungdomar. Når det gjeld veljarane si evne til å kunne røyste, er eg svært oppteken av at me i tillegg til god informasjon om valet òg legg til rette for at alle veljarar skal kunne nytte røysteretten sin. For at me skal kunne klare dette, er det naudsynt at det er godt tilgjenge for alle. Dette gjeld fysisk tilgjenge, men òg at veljarane har tilstrekkeleg tid til å få røyste. Røystegivinga skal vere tilrettelagd på ein måte som gjer at alle veljarar i størst mogleg grad kan røyste utan hjelp frå andre. Samanlikna med andre land er perioden for førehandsrøystinga svært lang her i landet, og veljarane har stor fleksibilitet når det gjeld tidspunkt for når han eller ho ynskjer å røyste. Før førre stortingsval vart det vedteke ei ordning med tidlegrøystegiving, noko som medfører at veljarane kan førehandsrøyste frå 1. juli og heilt fram til fredagen før valdagen. Utforminga av vallokala vert også stadig betre. Ei undersøking frå årets val syner at 80 pst. av dei rørslehemma og 86 pst. av dei med synshemmingar ikkje opplevde nokon fysiske hindringar ved inngangen til vallokalet. Heile 93 pst. av dei rørslehemma og 92 pst. av dei med synshemmingar seier at dei ikkje opplevde nokon fysiske hindringar inne i vallokalet. Om lag 87 pst. var nøgd med assistansen dei fekk frå valfunksjonærane. Det store fleirtalet opplevde difor at vallokala var godt tilrettelagde, men det er mi målsetjing at kommunane før komande stortingsval må verte endå betre enn dette. For å bidra til at vallokala i større grad kan verte universelt utforma, slik at alle kan nytte dei, har departementet utvikla ein ny type valurne, valavlukke og skiltprogram. I forkant av vala i seinare år har departementet rådd kommunane til å sjå nærare på kor dei plasserer vallokala, og på opningstidene i vallokala. Målet er at veljarane skal kunne røyste på stader der dei ofte ferdast, og at opningstidene gir moglegheit for at veljarane òg kan røyste utanfor vanleg arbeidstid. Tilgjenge til vallokala vert nøye evaluert etter kvart val. Eg har hatt dialog med studentane sin organisasjon, og eg veit at det er sterkt ynske om at me legg til rette på studiestaden, ikkje minst fordi mange av dei som studerer der, eigentleg har tilhøyrsle i andre kommunar enn der studiestaden ligg. Eg trur ikkje kunnskap og tilgjenge i seg sjølv er nok for å få veljarane til å røyste, dei må, som interpellanten seier, òg ha lyst til å røyste. For å stimulere til auka valdeltaking er det viktig å kjenne til kvifor folk lèt vere å bruke røysteretten sin. Her er det fleire faktorar som spelar inn. Det kan kome av individuelle tilhøve. Til dømes kan lågare deltaking kome av at veljarane sine haldningar til dei representative institusjonane har endra seg. Kanskje er kjensla av borgarplikt mindre no enn før? Mange veljarar røystar fordi dei oppfattar slike handlingar som nær ei plikt. Det er gjort forsking som tyder på at denne kjensla av borgarplikt er vorten mindre utbreidd, særleg blant dei unge. Valdeltakinga kan òg gå ned som følgje av endringar i samfunnsutviklinga og i politikken. Eg veit at mange oppfattar det som mindre attraktivt å røyste fordi dei oppfattar dei politiske skiljelinene mellom partia lokalt som meir uklåre enn tidlegare. Dette kan kome av at politikarar ikkje godt nok evnar å få bodskapen fram til veljarane på ein måte som gjer at dei skjønar dei politiske skilnadene mellom partia. Eg trur at redusert kommunalt handlingsrom òg kan trekkjast fram som forklaring på redusert valdeltaking ved kommune- og fylkestingsvala. Om handlingsrommet til lokalpolitikarane vert innsnevra, kan dette gjere veljarane mindre opptekne av kva parti som sit i kommunestyret og styrer kommunen. Erfaringane frå Sverige viser at ved å slå saman lokalval og riksdagsval er det fleire som òg røystar ved lokalvalet. Difor er det også enkelte som går inn for felles valdag i Noreg. Eg trur det er ei for lettvinn løysing. Me vil få eit lokalval der dei lokale sakene forsvinn i riksvalet. Kommunane og fylkeskommunane vil verte mindre synlege som eigne politiske organ. Dessutan vil det generelle demokratiet i landet verte svekt når me berre har val kvart fjerde år. Me får sjeldnare mobilisering av politisk debatt som følgjer med kvar valkamp. Interpellanten framhevar at me kanskje kan lære noko av dei som valde å røyste. Eg synest det er ein god idé. Samstundes må me stille spørsmål ved kvifor me ikkje greier å engasjere fleire i lokalsamfunnet når me veit kor viktig valresultatet er for kommunane. Det er stor variasjon i valdeltakinga mellom kommunane i dag. Fedje hadde ved valet 12. september ei valdeltaking på 86,6 pst, og i alle dei ti kommunane med den høgaste valdeltakinga var det over 78 pst. som røysta, medan den lågaste valdeltakinga i ein kommune var 54,6 pst. Dei ti kommunane som hadde lågast valdeltaking, hadde alle ei deltaking på under 58 pst. Dette er interessante skilnader, og eg har difor allereie bestemt at departementet skal gjennomføre ei undersøking der me ser på kva som kjenneteiknar kommunar som har høg valdeltaking, og dei som har låg valdeltaking. Eg håpar dette kan gi oss ytterlegare kunnskap og forståing, og at dette kan nyttast i det vidare arbeidet med å auke valdeltakinga. Me hadde òg ved dette valet eit forsøk med elektronisk røystegiving. Som Are Kalvø trur eg at om nokre år vil det vere regelen meir enn unntaket. I denne sal var det sterk meiningsbryting då det forsøket vart innført, og den tvilen som Stortinget sine medlemer hadde, må ein take på høgste alvor. Det skal vere hemmeleg røystegiving, og dei teknologiske løysingane må vere gode nok. Det forsøket skal til liks med røysterett for 16- og 17-åringar no evaluerast, og då får Stortinget òg sjølvsagt høve seinare til å diskutere kvar vegen skal gå vidare på det området. Det er likevel avgrensa kva eg som statsråd og departementet kan gjere for å få opp valdeltakinga. Det viktigaste er at lokale parti og lokalpolitikarane tek fatt i viktige lokale saker, skaper eit lokalt engasjement og gir innbyggjarane lyst til og behov for å røyste. Eg vil òg be ungdomspartia om å kome med innspel om kva dei meiner kan medverke til å auke valdeltakinga. Media spelar ei viktig rolle, og eg vil gi ros til media ved dette lokalvalet for at ein i større grad sette lokale kandidatar og lokale saker på dagsordenen òg i den rikspolitiske debatten.