Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2019-04-11:
Eg vil gi ros til SV for å ha fremja eit viktig forslag. Som førre talar så godt beskreiv, er det behov for å sjå på vårt forhold til EU og på alternativ til det. Senterpartiet vil difor støtte forslaget. EØS-avtalen har fått stadig større inngrep i det norske samfunnet, ikkje minst i arbeidslivet. Den siste tida har kritikken mot EØS-avtalen frå miljø i fagrørsla auka, og ein er særleg kritisk til at EØS-avtalen truar eit godt organisert arbeidsliv og kan leggje til rette for sosial dumping. Senterpartiet vil erstatte EØS-avtalen med handels- og samarbeidsavtalar med EU, og me vil at det norske folket sjølv skal påverke avgjerda om Noreg skal vere medlem av EØS. Me har eit framtidig mål om ei folkerøysting om EØS-medlemskapen i Noreg. Noreg betaler EU for å delta i EØS, og eg vil vise til Prop. 1 S for 2018–2019, kap. 117, der Noreg løyver 2,77 mrd. kr til EU for medlemskapen i EØS. Samstundes kjem rundt 95 pst. av importen til EU frå land som ikkje er knytte til EØS, land som ikkje betaler store summar for m.a. ein handelsavtale med EU. Senterpartiet meiner at norske bidrag til økonomisk og sosial utjamning i Europa skal frikoplast frå EØS-avtalen, og skal utformast på grunnlag av nasjonale prioriteringar. Det vart hevda, då EØS-avtalen vart inngått, at Noreg skulle kunne bruke reservasjonsretten i EØS-avtalen dersom det kom forslag som ikkje tente det norske samfunnet og det norske folket. Det har ikkje skjedd. Ja, fleirtalet i denne sal har effektivt blokkert alle forsøk på å seie nei takk til urimelege forslag som har gjort store inngrep i det norske samfunnslivet. Noreg skal bruke reservasjonsretten i EØS-avtalen aktivt, slik at me kan reservere oss mot direktiv og forordningar som truar grunnleggjande norske interesser, eller omsynet til at folk skal vere trygge når det gjeld arbeid, helse, miljø og sikkerheit. Dersom Noreg trer ut av avtalen, vil det vere den eksisterande frihandelsavtalen som gjeld. Noreg vil framleis kunne handle med EU, og dei delane som ikkje er dekte av avtalen, vert dekte av WTO. Det er samstundes usikkert om dette vil vere tilstrekkeleg for å dekkje all interaksjon Noreg har med EU, i og med at EØS-avtalen har vorte noko heilt anna enn tilhengjarane argumenterte for då avtalen vart inngått. Den har vorte langt meir inngripande, og nettopp difor trengst òg ei slik utgreiing. Målet med utgreiing må vere å sjå på korleis Noreg kan halde fram handelssamarbeidet med EU utan ei like sterk forplikting til å implementere alt av EU sitt lovverk, som me gjer med dagens EØS-avtale. Ein må sjå på alternativa etter kor godt dei medverkar til å løyse utfordringane med sosial dumping, som har vorte eit stort problem i delar av norsk arbeidsliv. Me må sjå på korleis demokratiet vårt kan varetakast på ein langt betre måte enn det som skjer under dagens EØS-avtale, og sjølvsagt vurdere konsekvensane for samfunnsliv og næringsliv. Frå dei som er for EØS-avtalen, vert det måla veldig dystre bilete av kva som kan skje om me finn eit alternativ og vel å skifte ut EØS-avtalen med andre avtalar. Etter brexit har det sjølvsagt ikkje vore måte på kor vanskeleg dette kan verte. Vel, Noreg er ikkje medlem av EU, me har det som var kalla «ei lausare tilknyting» i si tid. Dagens regjering gjer alt ein kan for å setje gass på tilpassing. Det har dei gjort, og eg har sjølv sete i møte i EØS-komiteen i førre periode og høyrt delegasjonsleiaren gong på gong seie at Noreg er eigentleg medlem av EU, det er berre ikkje formalisert. Me har ein alternativ rapport som skisserer grunnlag for alternativ til EØS. No treng me ei ny utgreiing, som kan medverke til ytterlegare perspektiv i debatten, og gi eit nytt grunnlag for å vurdere EØS-avtalen og tilknytinga vår til EU.