Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2016-05-03:
Til liks med i resten av Europa har talet på asylsøkjarar i Noreg auka kraftig det siste året. Den store auken i talet på asylsøkjarar har òg skapt press på den norske helsetenesta. Helsetenesta er ofte eit av dei første kontaktpunkta for mange flyktningar når dei kjem – og seinare ved etablering. Ansvaret for helsetenester til asylsøkjarar i kommunane følgjer av kommunehelsetjenesteloven. Retten til helsehjelp gjeld frå dei kjem til Noreg for å søkja asyl. Retten omfattar både somatisk helsehjelp og psykisk helsehjelp frå kommunehelseteneste og spesialisthelseteneste, inkludert hjelp for rusmiddelproblem. Vaksne asylsøkjarar i statlege mottak har likevel ikkje rett til omsorgsteneste frå kommunen. Asylsøkjarar, flyktningar og dei som er førte saman att har altså i hovudregel same rett til helsetenester som resten av befolkninga. Tidlegare i år vart det kjent gjennom media at helsesøstrer over heile landet er bekymra for korleis dei spesielt skal kunna gi einslege mindreårige flyktningar eit godt nok tilbod. Særleg er dei bekymra for områda psykisk helse og smittevern. Landsgruppen av helsesøstre i Norsk Sykepleierforbund har innhenta erfaringar frå kommunane når det gjeld oppfølging av desse barna og ungdommane. Erfaringane kan oppsummerast med mangelfull og uklar informasjon om kommunane si plikt når det gjeld oppfølging av helsa til barn og ungdom varierande og til dels mangelfull struktur på arbeidet uklare ansvarsforhold mangelfulle ressursar til oppfølging Helsestasjonar og helsesøstrer får ifølgje Landsgruppen av helsesøstre ein langt større rolle i oppfølginga enn antatt. Dei må i stor grad avklara, koordinera og gjera den praktiske jobben der ute sjølve. Norsk Sykepleierforbund har i vår etterlyst ei kartlegging eller ei undersøking for å avdekka sårbarheit hos einslege asylsøkjande barn, som eitt tiltak for å sikra ei målretta oppfølging av desse barna. NRK Buskerud hadde den 3. mars eit oppslag der ei helsesøster i Ringerike kommune og fylkesleiar for Sykepleierforbundet i Buskerud vart intervjua. På Hvalsmoen transittmottak hadde det inntil då vore ei helsesøster som hadde hatt aleineansvar for nærmare 850 personar. «Jeg tror ikke det er godt nok kjent hva som er våre oppgaver når vi får nye landsmenn i vår kommune», uttalte helsesøstera og fylkesleiaren til media – og eg er einig. Asylsøkjarar i Noreg har rett til hjelp frå kommunehelsetenesta og spesialisthelsetenesta. Vertskommunetilskotet skal ifølgje rundskrivet frå UDI sikra at bebuarar i statlege asylmottak også vert gitt eit tilbod innanfor førebyggjande helsetenester, spesielt når det gjeld psykososiale lidingar, oppfølging av vaksinasjonsprogram samt rådgiving innanfor kosthald og ernæring. Langvarig behandling av mindre alvorlege tilstander skal avgrensast og gjerast ut frå ei vurdering av det enkelte tilfellet. Ifølgje UDIs rundskriv 2011–034, om krav til omsorgsarbeid for einslege mindreårige i mottak, skal mottaket sikra at den enkelte får den helsehjelpa han eller ho treng, både psykisk og fysisk. Mottaket skal leggja til rette for at den enkelte får hjelp til å takla psykiske plager som følgje av opplevingar frå krig, konflikt, flukt, tap og eksiltilvære. Det betyr at einslege mindreårige asylsøkjarar skal ha fulle rettar til helsehjelp. Landsgruppen av helsesøstre si bekymringsmelding og erfaringsinnhenting frå norske kommunar gir grunn til bekymring. Det er svært viktig at helsetilbodet til asylsøkjarar og flyktningar er godt, og helsehjelptilbodet til einslege mindreårige er spesielt viktig å vareta. I desember 2015 behandla Stortinget ein interpellasjon frå representanten Ingvild Kjerkol om eit likelydande tema. I den debatten la helseministeren vekt på at som regel har asylsøkjarar god helse. Det er dei friskaste og mest ressurssterke personane som ifølgje helse- og omsorgsministeren har ressursar til å reisa og søkja vern i andre land, og regjeringas erfaring frå i fjor var at dei som kom til landet, sett som gruppe, har lettare til moderate helseproblem. Kanskje dette er rett – kanskje ikkje. Fleire av dei som eg har snakka med i kommunane, melder om asylsøkjarar som er traumatiserte når dei kjem, og som vert meir traumatiserte av opphaldet. Lang ventetid er for mange ei stor bør å bera, og psykiske lidingar og problem er slett ikkje uvanleg. Helse- og omsorgsministeren sa i debatten i desember i fjor at regjeringa ville følgja situasjonen når det gjeld helsehjelp til asylsøkjarar, nøye, og viste heilt korrekt til at mange opplever traume som kan slå ut i psykiske helseutfordringar over tid når dette ikkje vert godt førebygd. Helse- og omsorgsministeren viste i fjor også til at det var etablert ein pool med frivillig helsepersonell som kan hjelpe kommunar som har kapasitetsproblem i helse- og omsorgstenesta, og 600 personar meldte seg. Han viste òg til at løyvingane til dei fem ressursentra for vald og traumatisk stress var auka og skulle brukast til å styrkja den faglege kompetansen til personellet i kommunane og spesialisthelsetenesta som arbeider med asylsøkjarar, spesielt barn og unge. Eg har lenge vore lettare kritisk til helse- og omsorgsministerens vektlegging av at asylsøkjarar stort sett er friske, og at det frå regjeringa si side ikkje er lagt nok vekt på å rusta helsevesenet vårt for den nye situasjonen med mange fleire asylsøkjarar. Det gjeld kommunehelsetenesta, men òg spesialisthelsetenesta, som tvert imot måtte tola auka effektiviseringskrav og mindre pengar til disposisjon i samband med tilleggsproposisjonen i fjor haust, som kom nettopp som eit resultat av den auka asyl- og flyktningstraumen. Poolen av helsearbeidarar i regi av Helsedirektoratet har etter det eg kjenner til, ikkje fungert. Kommunane står fritt til å bestemme korleis dei vil organisera helsetenestetilbodet til asylsøkjarar og flyktningar. Helsemyndigheitene anbefaler at kommunane sikrar lett tilgjengelege helsetenester for bebuarar, slik at dei enkelt kan få kontakt med helsepersonell. Mange kommunar har gode erfaringar med tverrfaglege flyktninghelseteam, som i Bergen kommune. Der har dei prioritert å tilby helseundersøking både på mottak og ved busetjing. Men nyleg kom Nasjonalt råd for kvalitet og prioritering i helse- og omsorgstjenesten med eit oppsiktsvekkjande vedtak, etter mitt syn. Etter det rådet kjenner til, føreligg det ikkje god dokumentasjon som gjer at rådet kan tilrå ein tidleg helsesamtale. Kartlegging av helsetilstanden til enkeltindivid kan ifølgje rådet skapa etiske utfordringar dersom det som vert avdekt, krev langvarig oppfølging som ikkje vert varetatt. Dei meiner at ved kapasitetsproblem kan ei meir risikobasert tilnærming representera ei meir riktig prioritering av ressursane i helsetenesta. Rådet vedtok altså ikkje å tilrå tidlege helsesamtalar for asylsøkjarar. Dei vurderte ikkje den delen av helseundersøkinga som har smittevern som føremål. Det finst i dag ein rettleiar for helsetenestetilbodet til asylsøkjarar, flyktningar og dei som er førte saman att med familien sin, utarbeidd av Helsedirektoratet. Helsedirektoratet si anbefaling er, ifølgje rettleiaren, at tuberkulose-screening bør verta gjennomført omgåande, to dagar etter at ein er komen, seinast innan 14 dagar. Dette er det lite diskusjon om, men Helsedirektoratet anbefaler også at kommunen innan tre månader etter at ein er komen, tilbyr nettopp ei helseundersøking, inklusiv tilbod om testing for hiv, hepatitt og syfilis, til alle flyktningar og asylsøkjarar for å kartleggja helsetilstand og eventuelle behov for psykisk og/eller somatisk oppfølging. I samband med denne helseundersøkinga bør det ifølgje rettleiaren også verta gitt informasjon om rett til helsehjelp og helsetenester og korleis ein skal gå fram ved sjukdom. At det no vert stilt spørsmål ved ei slik tidleg helseundersøking, meiner eg gir stor grunn til bekymring, og eg vil lika å høyra vurderinga til helseministeren om rettleiaren frå Helsedirektoratet, om ei tidleg helseundersøking innan tre månader, framleis skal gjelda, eller om kommunane skal høyra på Nasjonalt råd for kvalitet og prioritering i helse- og omsorgstjenesten, som ikkje går inn for ei slik helseundersøking blant dei som nyleg har kome. Rettleiaren anbefaler heller ikkje å ta ei helseundersøking ved busetjing i kommunen. Unntaket er overføringsflyktningar som flytter direkte til kommunen. Det kan òg diskuterast om det ikkje burde vore ei ny helseundersøking for alle òg ved busetjing. Eg vil difor spørja helse- og omsorgsministeren om korleis regjeringa vil sikra eit godt og nødvendig helsetilbod til asylsøkjarar, spesielt behovet for helsehjelp til einslege mindreårige asylsøkjarar, og korleis dei alvorlege påpeikingane frå helsesøstrene vert følgde opp av regjeringa.