Helge André Njåstad (Fremskrittspartiet), 2015-10-20:
Ved kommunestyrevalet i haust var valdeltakinga rett under eller på 60 pst. for andre gong sidan 1922. Det vil seia at i dei aller fleste norske kommunar er det største partiet, med oppslutning på 40 pst., dei som ikkje bruker stemmeretten sin. Valdeltakinga i år var 60 pst. til kommunestyrevalet, og ved fylkestingsvalet var ho endå dårlegare, med 55,9 pst. Alle som er opptekne av demokratiet vårt, bør reflektera litt over denne tendensen. Derfor tenkte eg i første omgang at ein debatt som denne kan vera ein fin arena til både å reflektera litt og å ta tak i problemstillinga her i Stortinget. Å hegna om demokratiet vårt er eit ansvar som me alle har. Det gjeld me som er folkevalde, men òg folk flest har etter mitt syn eit ansvar for å bruka stemmeretten sin. Vårt fremste ansvar er å sikra at me har ei valordning som gjer at det er mogleg å gjennomføra valet på ein lett måte, pluss at me skal stimulera og oppmoda folk til å bruka stemmeretten sin. Så er det ansvaret til folk flest å bruka stemmeretten sin – det kan aldri bli ansvaret til andre enn folk flest. Det er heller ikkje eit mål at 100 pst. skal bruka stemmeretten sin, men det er eit viktig mål at det ikkje er dei same som kvar einaste gong, val etter val, unnlèt å bruka stemmeretten sin. Ei fallande valdeltaking er dessverre ein lang trend som har eksistert i mange tiår. I 1963 – som elles var det året då mange av dagens kommunar vart etablerte – var valdeltakinga på topp, med 81 pst. ved kommunestyrevalet. Kanskje kommunereforma den gongen spelte ei rolle, men det er ein lang veg frå toppåret med 81 pst. til 60 pst. i år, og det har stort sett vore den same utviklinga heile vegen. Jamt over er valdeltakinga høgare til val i nasjonalforsamlingar enn ved lokalval. Den tendensen ser me både her i Noreg og i Europa elles. Valdeltakinga i kommunestyre- og fylkestingsvala har alltid vore lågare enn i stortingsvala. Fylkestingsvala, som har den kortaste historia, har òg den lågaste valdeltakinga. Der starta vala i 1975, og dei blir haldne samtidig som kommunestyrevala. Når me samanliknar valdeltakinga mellom lokalval, fylkestingsval og nasjonale val, må me òg tenkja på at det er ulike reglement for kven som har stemmerett. I stortingsval er det berre norske statsborgarar som har stemmerett, men i kommunestyre- og fylkestingsval har i tillegg utanlandske statsborgarar med opphald i Noreg i minst tre år pluss nordiske borgarar busett i Noreg stemmerett. I lokalvalet i 2015 utgjorde denne gruppa f.eks. om lag 8 pst. av dei stemmeføre. Basert på data innhenta i EU i perioden 2004–2008 ser me at Noreg ligg i det midtre sjiktet i Europa. I Belgia, der det er obligatorisk å stemma, har ein òg den høgaste valdeltakinga, med 90 pst. Sverige, som er eit land det er naturleg å samanlikna oss med, ligg òg høgare enn oss med nesten 80 pst. Nedst på denne lista ligg Storbritannia, Portugal og Litauen, som har valdeltaking på rundt 40 pst. Det skal òg bli nemnt at Sverige held lokalval samtidig som val til nasjonalforsamlinga. I Danmark, som gjennomfører valet på omtrent same måten som i Noreg, låg dei i det siste lokalvalet likevel 7 pst. høgare enn i Noreg. Eit tiltak som òg kan bli vurdert, og som me bør drøfta, er om ein skal gjera som i Sverige og ha ein felles valdag i Noreg. Den debatten er Framstegspartiet interessert i å ta, og me registrerer at òg lokalpolitikarar gjennom Kommunal Rapport tek til orde for at det er ein debatt som ein bør ta. Hadde ein gjort det, kunne ein frå partia si side vist heilskapen på alle tre nivåa samtidig, og me kunne òg vore meir effektive med ressursane til fellesskapet då eitt felles val nær ville halvera kostnadane med å ha val annakvart år. Argumenta mot å tenkja sånn er at rikspolitikarar vil ta for mykje av fokus i kommunevalkampen. Men alle som følgde valkampen denne gongen, ser at det var nok òg situasjonen no – med ein eigen valdag for kommunestyrevalet tek rikspolitikarane stor plass. Eit argument mot å tenkja i den retninga er at med éin felles valdag kvart fjerde år vil nokon vera nesten 22 år før dei tek del i sitt første val – viss me held fast på 18 års aldersgrense ved val. Akkurat det med førstegongsveljarar bekymrar meg, og eg trur det bekymrar mange at statistikken for valdeltaking er lågare for den gruppa enn for befolkninga elles. På torsdag var eg så heldig at eg hadde besøk av den nyvalde ordføraren i Mandal, Alf Erik Andersen, som hadde med seg fem aktive ungdommar som fortalde om erfaringane sine med at 16- og 17-åringar i den kommunen fekk lov å stemma ved kommunestyrevalet denne hausten. Eg ser fram til at Kommunaldepartementet skal evaluera det forsøket som dei lét Mandal og 19 andre kommunar gjennomføra i år, og eg trur me skal vera opne for alle moglege innspel for å auka valdeltakinga og engasjementet. Eg er sjølv frå ein kommune som var med på dette forsøket, og eg er veldig glad for at i Austevoll stemte 70 pst. av 16- og 17-åringane i år. Det viser at det å ha sånne forsøk og auka fokuseringa på å engasjera unge kan gje gode resultat. Eg trur ikkje hovudgrunnen til at mange av dei kommunane som har vore med i forsøket, har gode resultat på valdeltaking, er at dei får vera med, men at forsøket i seg sjølv gjorde at dei kommunane har jobba smartare med å engasjera ungdom. Det er erfaringar som eg håpar òg evalueringsarbeidet vil ta med seg vidare, sånn at andre kommunar kan læra korleis ein engasjerer ungdom vidare. Eit anna tiltak som kan bli drøfta når det gjeld å auka valdeltakinga, er elektronisk val. Her har det tidlegare vore forsøk, men ikkje denne gongen. For mange er dette noko som blir etterspurt, at det skal vera lettare å ta del i valet. Sjølv om veldig mange likar å gjera det høgtideleg og oppsøkja vallokalet, er dette noko som me skal vurdera og tenkja på – om ein bør innføra elektroniske val òg i Noreg. Til slutt: Me politikarar har òg eit stort ansvar for at veljarane skal føla at det betyr noko å stemma. I veldig mange kommunar i Noreg er det veldig konsensusprega aktivitet. Det betyr at veljarane stiller seg spørsmålet om det er vits i å stemma på ulike parti, fordi dei står fram som veldig like, og det er eit veldig konsensusprega kommunestyre som gjer at det er liten forskjell på kven ein stemmer på, fordi ting er ganske like. Me har òg det andre ytterpunktet i norske kommunar. Det såg me kanskje aller best i går, for dei som følgde konstitueringa i Alta kommune – eller det er vel rettare å seia mangelen på konstituering. Ein kan òg stilla spørsmål ved om det betyr noko kva ein stemmer på, når ein går og stemmer på eit parti for å få ein ordførar frå det partiet, og så blir det valt inn ein representant som på det konstituerande møtet aktivt ønskjer å ha ein ordførar frå Arbeidarpartiet. Då forstår eg veldig godt at veljarane stiller spørsmålet om det har noko å seia kven ein stemmer på, når politikarane sjølve opptrer på ein sånn måte at innverknaden til veljarane nærmast blir radert ut. Heldigvis er det ikkje mange kommunar ein har slike eksempel frå, men me skal passa oss veldig for at ikkje politikarforakta blir for stor viss veljarane sit igjen og føler at det ikkje betyr noko kven ein stemmer på. Eg trur det er viktig at veljarane skal ha innverknad på samansetninga av kommunestyret sitt. Me veit at i 2003 var det slutt på moglegheita til å stryka kandidatar. Det er ein form for å gje uttrykk for kven ein vil ha i kommunestyret, som mange veljarar set pris på. No har ein berre moglegheita til å gje kumuleringar og ekstra kryss. Men det kan godt henda at me skal la veljarane i framtida få større innverknad på korleis dei set saman kommunestyret sitt. I veldig mange større kommunar har ein nå kumulert veldig mange kandidatar, og på den måten er det i stor grad partia og ikkje folket som bestemmer kven som skal sitja i bystyre og kommunestyre. Det kan godt henda at me skal sjå på den regelen igjen òg, for å gje veljarane endå større innverknad på personsamansetninga, framfor at nominasjonsmøta i partia skal bestemma så mykje som dei gjer, ved at dei førehandskumulerer veldig mange av dei som blir valde inn i bystyre og kommunestyre. Denne debatten i dag, som eg håpar blir god, tar eg eit initiativ til ikkje for å finna nokre enkle løysingar, men for å ta tak i nokre tema som kan bli diskuterte. Eg trur det er viktig at Stortinget, med det valresultatet me såg, tek ein open og fri debatt om valdeltaking, og eg håpar at òg befolkninga gjennom det ser at me som dei øvste folkevalde i Noreg er opptekne av valdeltaking og demokrati. Det er bakgrunnen for at eg stiller statsråden nokre spørsmål om kva Kommunaldepartementet, som det rette departementet, vil gjera for å motverka den trenden og auka valdeltakinga i Noreg.