Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2018-05-08:
Spørsmålet om odels- og åsetesretten er ein god eller ein dårleg idé, er eit spørsmål som rører ved dei lange linjene i norsk politikk. Det er spesielt to ting odelsinstituttet har vore avgjerande for: matforsyning frå norske ressursar og maktspreiing. I moderne tid kom odelsinstituttet inn i Grunnlova i 1814, men det har langt lengre tradisjonar enn det. Noreg har heilt sidan 600-talet hatt odelsrett, som knyter garden til bondefamilien som sjølveigarar. Vi finn avgjerder om dette allereie i dei første norske lovene, som Gulatingslova og Frostatingslova. I dei fleste andre europeiske landa finn vi ikkje denne tradisjonen. Her blei bondefamilien knytt til garden i større grad som liveigne, og dette slaveliknande systemet utvikla seg til føydalsamfunn og sterk konsentrasjon av makt og rikdom. I Noreg har odelsinstituttet bl.a. bidratt til at vi har eit langt mindre klassedelt samfunn – noko den regjeringa som til kvar tid sit, slår seg på brystet for med ulike mellomrom. Noreg har altså blitt det det har blitt, bl.a. takk vere dette – eit samfunn med små forskjellar. Denne forskjellige tradisjonen – som representanten Leirstein meinte var særnorsk, da i negativ betyding, forståeleg nok, ut frå posisjonen hans – har hatt stor betyding for samfunnsutviklinga til dei ulike landa. Vi kan sjå forskjellen i konsentrasjonen av matproduksjon og i konsentrasjonen av makt generelt i land som Frankrike, store delar av Tyskland, England osv. Odels- og åsetesretten er eit effektivt hinder for at kapitalen avgjer kven som eig jorda – han hindrar konsentrasjon av eigedom. Han er ei effektiv sikring for at det blir drive landbruk på eigedomane – f.eks. gjennom bu- og driveplikta – og for heile konsesjonssystemet, som lova er bygd på, og som han må sjåast i samanheng med. I vår tid, etter viktige justeringar, har han også verka effektivt for å få fleire kvinner inn i bondeyrket. Noreg er eit av dei landa i verda med høgast del kvinnelege bønder. Vidare har han vist seg som ei effektiv ordning for å halde kunnskapen og kompetansen i hevd mellom generasjonar. Ved at jorda skal gå direkte vidare til neste generasjonar, ligg det også ein ekstra motivasjon for å halde jorda fruktbar og å investere langsiktig. Odelsinstituttet er samtidig også avgrensa – noko som gjer at det er fullt mogleg å kome seg inn i landbruket utan odel. Det kan difor ikkje samanliknast med monarkiet, som SV er imot. Utan odelsinstituttet vil det ikkje bli enklare å kome inn i landbruket, men det vil bli dyrare å kome seg inn. Høgresida har aldri likt odelsinstituttet, heller ikkje danskane under unionstida, heller ikkje svenskane. Odelsinstituttet har vore angripe i ulike bølgjer gjennom historia. Nokre gonger har nettopp kravet om to tredjedels fleirtal hindra endring. Det er jo det som er ideen bak Grunnlova, at eit knapt fleirtal ikkje kan endre visse grunnleggjande avgjerder – det må meir til enn det. Odelsinstituttet har difor den rettmessige plassen sin i Grunnlova, det er ein del av dei lange linjene i historia vår, ikkje ein del av dei korte politiske linjene. For konservative bør det vere enkelt å gi si støtte til denne grunnlovsavgjerda. For sosialistar er det enkelt ut frå at alternativet er marknadsliberalisme – og at det faktisk har vist seg å vere ein suksess for å hindre klassedeling og maktkonsentrasjon. Men for marknadsliberalistar, som verken er opptatt av fordeling av makt og rikdom eller ønskjer å trekkje lærdom av over tusen år med historisk suksess, er det berre ein ting å seie i denne saka: Heller ikkje denne gongen blei det fleirtal.