Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2009-12-08:
I Per Fugelli og Benedicte Ingstads bok «Helse på norsk» blir sosialmedisinens grunnleggjar, Rudolf Virchow, sitert. For 150 år sidan sa han følgjande: «Politikk er intet annet enn medisinen i stort.» Med dette meinte han at politikk er å fordela levekår og verdiar – og dermed helsevilkår – mellom grupper i samfunnet. Når politiske myndigheiter lokalt, nasjonalt og globalt fordeler levekår som inntekt, arbeid, utdanning, bustad, mat og miljø, fordeler dei samtidig rammevilkår for helse. Eit klassisk eksempel på politikkens helsemakt er nedgangen i dødelegheit på grunn av ei rekkje infeksjonssjukdommar i det førre hundreåret. Denne nedgangen er det påvist i berre liten grad har si årsak i medisinske nyvinningar, som vaksinasjonar og antibiotika, åleine. I første rekkje kjem nedgangen i talet på døde av økonomisk framgang kombinert med sosiale og hygieniske forbetringar, som betre ernæring, betre bustader, betre utdanning, betre arbeidsforhold, betre vassforsyning, betre renovasjon, osv. Aaron Wildavsky har formulert 10/90-regelen, der han hevdar at helsetenestene har 10 pst. og politikk, økonomi og miljø 90 pst. innverknad på befolkningas helsetilstand. Denne regjeringa og dette stortingets politikk på andre felt enn helse betyr altså mykje for innbyggjaranes framtidige helsetilstand. Ei regjering som tydeleg seier ho vil prioritera fellesskapet og fellesskapsløysingar, er då eit godt utgangspunkt. Gir ein t.d. barn gratis frukt og grønt i skulen, er den helsemessige gevinsten stor. Når akutt astma er årsaka til 20 pst. av innleggingane av barn på sjukehus, viser det kor viktig det er å løysa utfordringane knytte til infrastruktur og inneklima i skular og barnehagar. At Nasjonal transportplan har ei satsing på bygging av gang- og sykkelvegar og det å skapa trygge skulevegar, vil på sikt kunna bety mykje for folkehelsa. Skal vi betra helsetilstanden i befolkninga, nyttar det ikkje med tiltak og prioriteringar på helsebudsjettet eller i helsetenestene åleine. Å redusera økonomiske forskjellar i befolkninga, kjempa mot fattigdom og gi grunnleggjande økonomisk tryggleik til alle bidreg til betre helse. Vi må altså tenkja folkehelse på alle politikk- og samfunnsområde. Noreg er i dag eit land med eit godt utvikla helsevesen. Vår generasjon har fått dra nytte av eit heilt anna helsetilbod enn vår foreldregenerasjon. Grunnleggjande helsetilbod som vi i dag nærmast tek for gitt, er langt frå sjølvsagde i mange andre land i verda. For mange kvinner i verda er f.eks. det å føda noko av det farlegaste ein kan gjera. Spedbarnsdødelegheita er stor, og ein har liten tilgang til vanlege vaksinar som kan førebyggja sjukdom. I Noreg har fleirtalet av befolkninga i dag god helse og gode levekår. Dei fleste befolkningsgruppene har hatt ei positiv utvikling på dei viktigaste levekårsområda dei siste 25 åra. Det skjer mykje positivt. Dette ser vi bl.a. ved at den gjennomsnittlege levealderen sidan 1950-åra har auka med ti år, til 80 år for kvinner og menn sett under eitt. Vi har hatt høge ambisjonar og har ei helse- og omsorgsteneste som trass alt er blant dei beste i verda. Likevel er det manglar og utfordringar på ei rekkje område. Dei sosiale helseforskjellane – dvs. forskjellar som følgjer utdannings-, yrkes- og inntektskategoriar i befolkninga – er framleis betydelege i Noreg. Etter mitt syn er dette i dag vår aller største helsepolitiske utfordring. I dag har menn med ungdomsskuleutdanning utsikter til å leva om lag fem år kortare enn menn med universitetsutdanning. Dette kan vi ikkje akseptera. Vi har òg store sosiale helseforskjellar når det gjeld risikofaktorar for sjukdomsutvikling, slik som kosthald og fysisk aktivitet. For å få til ein reduksjon i sosiale helseforskjellar må vi satsa på førebygging i brei forstand. Eg meiner vi aller mest må prioritera førebygging blant barn og unge. Den demografiske og epidemiologiske utviklinga i Noreg er, slik som i andre vesteuropeiske land, i stor endring. Denne utviklinga gir utfordringar som vil kunna trua samfunnets bereevne, og må møtast med djuptgripande og langsiktige tiltak. Det vil krevja både meir effektiv drift av helse- og omsorgssektoren i Noreg og nye og meir krevjande prioriteringsavgjerder. Vi vil bl.a. få fleire eldre. Fram til 2050 vil talet på personar over 67 år bli meir enn fordobla. Vi står også overfor store endringar i befolkningas sjukdomsbilete. Det blir fleire med kroniske og meir samansette sjukdomsbilete. Kols, diabetes, demens, fedme, kreft og psykiske lidingar er sjukdommar i sterk vekst og som krev meir samhandling innanfor helsetenestene. Overvekt- og fedmeutvikling vil krevja systematisk førebyggjande innsats. På den andre sida er underernæring ei utfordring hos pasientar i sjukehus og på sjukeheim. Også blant heimebuande eldre over 75 år er det anslått at 10 pst. lid av eller står i fare for å utvikla feil- eller underernæring. I St.meld. nr. 47 for 2008–2009, Samhandlingsreformen, føreslår Regjeringa ei satsing på det førebyggjande arbeidet i helsetenestene i kommunane og betre samhandling. I budsjettet for 2010 er det føreslått 273 mill. kr til førebyggjande helsetenester. Det er ei rett prioritering. Dei siste tolv åra har utgiftene til spesialisthelsetenesta blitt dobla. Slik vekst kunne ikkje fortsetja. Helsetenestene har fokusert for mykje på det akutte og på det å behandla sjukdom og seinkomplikasjonar og har hatt for lita merksemd på det å førebyggja helseproblem. Ein større del av forventa vekst i helse- og omsorgstenestenes samla inntekter må no komma i form av frie inntekter til kommunane. Det å sikra eit godt og likeverdig helsetilbod til alle, uansett kvar ein bur, og kva slags sosial og økonomisk bakgrunn ein har, er eit anna overordna og viktig mål i helsepolitikken. For å nå dette meiner eg det er nødvendig å fortsetja arbeidet med å byggja opp ei sterk offentleg helseteneste, der sjukehusa i det vesentlege er åtte og drivne av det offentlege, men med private verksemder, private sjukehus og avtalespesialistar som nyttige samarbeidspartnarar. Den gjennomsnittlege ventetida for behandling innan spesialisthelsetenesta har auka frå 70 dagar til 73 dagar i 2009. Eg meiner at vi må sjå alvorleg på utviklinga når det gjeld auka ventetider. Regjeringa har sett i gong eit omfattande arbeid for å finna treffsikre tiltak for å redusera ventetider. Når ventetidene skal reduserast, må merksemda rettast spesielt mot den polikliniske aktiviteten. Løysinga er ikkje berre å kjøpa meir helsetenestar frå det private. Undersøkingar tyder på at om lag ein sjettedel av den vaksne befolkninga heile tida har ei psykisk liding og/eller eit rusproblem. For dei i yrkesaktiv alder som står utanfor arbeidsstyrken, er psykiske problem ei vesentleg årsak hos ein fjerdedel. Fleire undersøkingar tyder på at personar med alvorlege psykiske lidingar er blant dei som har svakast tilbod i kommunane og dårlegast levekår. WHO trur at i 2020 vil psykiske lidingar vera den viktigaste årsaka til sjukdomsbelastning i vestlege land. Evalueringsrapporten har vist at Opptrappingsplanen for psykisk helse har gitt psykisk helsearbeid eit lyft, og at det har vore ein kraftig ressurs- og aktivitetsvekst. Men det er framleis store utfordringar. Eit eksempel er at døgnplassar både i dei distriktspsykiatriske sentra og i sjukehusavdelingane i for stor grad blir brukte til personar som burde hatt eit tilrettelagt bu- og tenestetilbod i kommunane. Psykiatrisatsinga må derfor vidareførast. Ifølgje WHO er alkohol den tredje største risikofaktoren for helseskade i vår del av verda. Det viser nødvendigheita av eit folkehelseperspektiv i rusmiddelpolitikken. Dei sosiale og samfunnsøkonomiske konsekvensane av rusmiddelbruk er omfattande. Mange barn lid under foreldra sitt rusmiddelmisbruk. Opptrappingsplan for rusfeltet var og er derfor heilt nødvendig. I 2010-budsjettet ligg det inne ei styrking på 150 mill. kr, der spesialisthelsetenesta får 42 mill. kr av dette. Innsatsen i kommunane skal styrkjast i tråd med intensjonane i Samhandlingsreforma. Spesielt meiner eg vi må ha betre tilbod til dei med dobbeltdiagnose rus–psykiatri. Ventetida for rusbehandling må ned. At arbeidet med rusakutt i Oslo og Bergen starta opp, er positivt. Dette er det absolutt behov for, og det vil gi eit meir samanhengande og saumlaust helsetilbod for dei det gjeld. Budsjettet for helse- og omsorgsektoren som Regjeringa har lagt fram, er eit godt budsjett med ein god sosial profil. Helse- og omsorgsdepartementet sitt samla budsjettforslag for 2010 er på om lag 128 milliardar kr, ein reell auke på om lag 2 milliardar kr eller om lag 1,5 pst. Den nye inntektsfordelinga i tråd med innstillinga frå Magnussen-utvalet er blitt fullført. Det blir lagt opp til vekst i pasientbehandlinga på 1,3 pst. Målet er å førebyggja meir og prioritera dei pasientane som treng det mest, både i spesialisthelsetenesta, i den kommunale helse- og omsorgstenesta og i tannhelsetenesta.