Ingebrigt S. Sørfonn (Kristelig Folkeparti), 2004-04-29:
Nils Kjær, den kjende norske forfattaren og kritikaren, som levde frå 1870 til 1924, skal ein gong ha sagt: «Jeg er ærlig i alt, unntagen i pengesaker. Det har jeg ikke råd til.» At ein forfattar og kritikar på den tida kunne ha anstrengt økonomi, og såleis fann det tilrådeleg å lura til seg nokre kroner ekstra, kan ein kanskje forstå. Dagens tema er dessverre langt meir alvorleg og omfattande. Dei som står bak økonomiske skandalar, slik me har sett ein del eksempel på i den seinare tida, har sjeldan dårleg råd og er ofte svært profesjonelle i sine metodar. Kor stort dette fenomenet er, og om det er aukande eller ikkje, er det ikkje enkelt å få eit klart og eintydig bilete av, men ifølgje Statistisk sentralbyrå og Institutt for kriminologi ved Universitetet i Oslo har talet på anmelde økonomiske lovbrot auka dei seinare åra. Bakgrunnen kan vera både eit større fokus på økonomiske skandalar og reelt sett fleire forsøk på økonomisk kriminalitet. Fokus på økonomiske skandalar og økonomisk kriminalitet har iallfall auka dei to–tre siste åra. Ein av dei viktigaste grunnane til det er den såkalla Enron-skandalen i USA. Hovudingrediensen her var bevisst manipulering av rekneskapsinformasjon for å villeia marknaden. I kjølvatnet av denne skandalen har fleire store selskap både i USA og i Europa vorte avslørte for tilsvarande forhold. Dei som sit igjen og må betala rekninga, er investorar, småspararar og dei som misser arbeidet i kjølvatnet av skandalane. I Kredittmeldinga 2001 vert det peikt på at økonomiske skandalar av den typen me såg i USA, er mindre sannsynlege her i landet. Det vart også vist til at regelverket vårt er utforma på eit anna vis, og at næringsstrukturen i Noreg er noko annleis. Det er likevel naivt å tru at ikkje òg selskap i Noreg prøver seg på rekneskapsmanipulasjon og liknande. Dessverre viser òg praksis at dette er tilfellet. Dette gjer at me treng eit kontinuerleg fokus på – og arbeid med – denne typen saker. Her trengst det innsats på fleire frontar. Sannsynlegheita for å verta oppdaga og for å verta dømt må verta større ved at dei som driv etterforsking, og domstolsmyndigheitene, får heva kompetansen sin. Ofte dreiar dette seg om saker som er vanskelege å avdekkja og vanskelege å føra gode bevis for. Dette er likevel eit meir justispolitisk fokus. Mange rettar søkjelyset mot endringar i lov- og regelverk for å tetta smotthol og stramma inn praksisen. Det er nødvendig. Samfunnet er i stadig utvikling. Det er på den måten all grunn til nødvendig justering og oppdatering i gjeldande lov- og regelverk. Men korleis kan store anerkjende bedrifter kanskje gjennom fleire år driva så omfattande talltriksing som det som no har kome for dagen? Dette har jo skjedd i strid med lov- og regelverket og trass i både internkontroll og tilsyn frå seriøse revisjonsfirma. Revisor har ein heilt spesiell og viktig funksjon. Revisor skal sjå til at årsrekneskapen er i samsvar med lover og føreskrifter. Det er revisor som er garantisten for at rekneskapen er som han skal vera. Både aksjonærar, kreditorar, finansmarknaden og styresmaktene baserer sine handlingar på at revisor har gått gjennom og funne at rekneskapen er innafor lov- og regelverk. Derfor er det heilt avgjerande at revisor er uavhengig og objektiv i forhold til arbeidet sitt. Eit av dei forholda som har kome fram i den seinare tidas økonomiske skandalar, er at det har vore for tette band mellom selskap og revisjon. Slik har det fått utvikla seg ein ukultur. Dei som skulle vera objektive rådgjevarar og kontrollørar, vart for engasjerte i det interne livet. På den måten vart dei blinde og vart ein del av kulturen i dei bedriftene dei arbeidde for. I kjølvatnet av Enron-saka fall det leiande og velrenommerte revisjonsfirmaet Arthur Andersen. Firmaet greidde ikkje å vera ei motvekt til den triksekulturen som utvikla seg i Enron. Eit større revisjonsfirma tilbyr ofte også rådgjevingstenester. Skiljet mellom revisoren si rolle som objektiv og uavhengig kontrollør på den eine sida og som engasjert skatterådgjevar på den andre har skapt rolle- og målkonfliktar i mange revisjonsfirma. Sjølv om det er ulike personar som utfører oppgåvene – formelt kan det òg vera ulike selskap under den same paraplyen som står for revisjon og rådgjeving – er det likevel veldig vanskeleg å vera nøytral og objektiv når ein arbeider under same taket og på den måten har nære arbeidsmessige relasjonar. Også i vårt land har me dessverre sett døme på dette. Det kan òg vera nyttig å retta augo mot advokatstanden. Spørsmålet er: Er det heilt uproblematisk at advokatar investerer i firma, eller er medlem i styret, i den bedrifta dei arbeider for? Min påstand er at dette kan føra med seg altfor tette band mellom kunde og rådgjevar, og det kan viska ut det viktige skiljet som skulle gje grunnlag for integritet og det å vera upartisk. At fleire av dei store norske advokatfirma like før jul ikkje ville offentleggjera kva dei hadde av etiske retingslinjer – eller om dei hadde slike – på dette området, er ikkje akkurat tillitvekkjande. Tillit er eit nøkkelomgrep i det eg tek opp i denne interpellasjonen. Eg har nemnt nokre yrkesgrupper som er heilt avhengige av tillit for, på ein god måte, å få selja tenestene sine. Eg vil derfor tru at desse har ei viss eigeninteresse av at det vert rydda opp her. For å oppnå dette er det ikkje nok berre med eit godt lov- og regelverk. Praksis viser at der ein har hatt eit regelverk, har det vore altfor lett å gå utover dette regelverket. Der regelverket har mangla, har ein ikkje vore i stand til å gjera gode vurderingar på eiga hand. Til sjuande og sist handlar dette altså om etikk og moral, og det handlar om å sjå «si» bedrift som ein del av samfunnet. Det er tid for etisk refleksjon, og det er tid for etablering, styrking og finpuss av eigne etiske retningslinjer. Me treng eit klårt og tydeleg lov- og regelverk, men uansett kor godt og omfattande dette er, vil ein koma i situasjonar som ikkje er direkte dekte. Reglar kan alltid tøyast og bøyast. Då kan det henda at eigeninteressa går framfor aksjonæren og samfunnet sine interesser. Derfor trengst det nokre prinsipp som fundament og som føresetnad for vurderingane, og det trengst trening i å gjera etiske vurderingar, og i å ta konsekvensen av dei. «Ryggmargsetikk», skreiv dommarfullmektig Kari E. Breirem i Dagens Næringsliv 9. januar i år. Eit medvite arbeid med næringslivsetikk bør ha ryggmergsetikk som mål – ei etisk haldning som er så sterk at det er dei etiske og moralske vurderingane som får avgjerande vekt når regelverket ikkje er klårt nok. Då vert etiske retningslinjer meir enn papir og teori. Dette dreier seg om å byggja opp ein kultur, og det heng nøye saman med yrkesstoltheit og integritet. Næringslivsetikk må verta meir enn fine ord, høge intensjonar og gode ønske. Etisk refleksjon og høg etisk bevisstheit er ei haldningssak. Derfor er det viktig at dette kjem inn som eit vesentleg element i utdanninga – ikkje berre som tørr undervisning, men gjennom levande illustrasjonar og diskusjonar. Sjølve lakmustesten kjem likevel først i møte med kvardagen og dei konkrete tilfella. Derfor er det viktig at bransjeforeiningar er med på å stimulera til debatt og utvikling, slik at yrkesetikk vert eit viktig innhald i profesjonen. Eit anna viktig tiltak, som er diskutert internasjonalt, og som Den norske Revisorforening også tek til orde for, kan vera å innføra eigne revisjonskomitear i alle børsnoterte selskap. Her vil det vera mogleg å diskutera ulike tilhøve i lys av etiske og moralske problemstillingar. Dette, saman med eit sett av etiske retningslinjer, såkalla «Code of Ethics», vil ytterlegare vera med på å styrkja den etiske refleksjonen, slik at han kan liggja til grunn for konkrete avgjersler. Dette er krevjande, men eg er likevel ein nøktern optimist. Eit stadig oppdatert lov- og regelverk og eit konstruktivt samspel med dei aktuelle næringane kan gje som resultat at dette vert meir enn ei snakkebølgje, ja, at det faktisk vert ei konkret handlingsbølgje som kan hindra økonomiske skandalar i framtida. Det kan nok seiast mykje om Nils Kjær, men han var iallfall ærleg om sin uærlegdom. Me som politikarar, og næringa sjølv, må vera modige nok til å ta den utfordringa som ligg føre, og gjennomføra ein felles dugnad på dette viktige området.