Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2015-05-19:
La meg først få takke komiteen for godt samarbeid i denne saka, departementet og statsråden for å ha bidratt med informasjon, og alle dei ulike personane og instansane som gjennom å ha delteke på høyringa belyste saka. Det å innvilge asyl til menneske som er forfølgde, er eit av dei tidlege kjenneteikna på sivilisasjon. Det er vanleg å rekne at det går tusenvis av år tilbake – kanskje så mykje som 3 500 år. Retten er òg nedfelt i Verdserklæringa om menneskerettane frå 1948, artikkel 14 punkt 1: «Enhver har rett til i andre land å søke og ta imot asyl mot forfølgelse.» Asylinstituttet er viktig. Det gjer at menneske som er forfølgde eller på flukt, kan finne ein ny heim. Ein viktig og nødvendig del av asylinstituttet er òg at mange får avslag på søknaden sin – dei oppfyller ikkje krava. Dei skal sendast tilbake til landet dei kom frå. Ein del av dei kan ikkje sendast tilbake, t.d. fordi situasjonen i heimlandet er så farleg at det ikkje er tilrådeleg. For ein god del menneske har det ført til at dei vert verande i Noreg på ubestemt tid – det vil seie lenge. Det gjeld òg relativt mange barn. Dei lærer seg norsk. Dei går i barnehage og på skule. Dei vert ein del av lokalsamfunn over heile landet. Dei leikar og ler som andre barn. Dei treng kos og trøyst som andre barn. Dei er barn, også kjente under nemninga «asylbarn». Regjeringa gjorde for 2014 ei endring i tildelingsbrevet til Politidirektoratet, noko som er bakgrunnen for denne saka. Under delmål 4.2 «Rask retur av utlendinger uten lovlig opphold» står det: «Saker som omfatter barn skal prioriteres.» Det var ei endring frå 2013, der det stod: «Saker som omfatter barn som har oppholdt seg lenge i Norge uten tillatelse skal prioriteres.» Basert på tildelingsbrevet sender Politidirektoratet ut eit såkalla disponeringsskriv for politi- og lensmannsetaten. I det brevet hadde Politidirektoratet ikkje gjort den same endringa. Ho vart dermed ikkje vidareformidla til dei som står for returane, Politiets utlendingseining – PU. Først heilt i slutten av 2014, den 2. desember, vart feilen oppdaga. Bergens Tidende kunne fortelje at endringane i tildelingsbrevet frå Justisdepartementet ikkje hadde vorte følgde opp av Politidirektoratet. Justisministeren vart på kort varsel innkalla til Stortinget, der han erkjente og beklaga feilen. Etter ei tid vart det opna kontrollhøyring i saka med utgangspunkt i tre problemstillingar: «1. Hvordan ble formuleringen forstått og implementert av underliggende etater? 2. Hadde departementet grunnlag for å forstå, og burde det forstått, at denne endrede formuleringen ikke ble videreformidlet til underliggende etater? 3. Har statsrådens opplysninger til Stortinget vært korrekte og fullgode, og i tråd med de faktiske forhold?» La oss ta dei tre spørsmåla for oss i rekkjefølgje. Korleis forstod og implementerte underliggjande etatar politikkendringa? I Stortinget den 2. desember gjorde justisministeren det klart at han ville til botnar i det spørsmålet. Alt kort tid etter gjekk Politidirektoratet ut og sa at politikkendringa var forstått, og at feilen ikkje hadde fått konsekvensar. Justisministeren vidareformidla denne bodskapen til kontrollkomiteen i brevs form. Denne forklaringa heldt statsråden og statsministeren fast ved fram til høyringa i februar 2015, sjølv om det var få eller ingen teikn som tyda på at politikkendringa var forstått. Høyringa avdekte at svaret på dette spørsmålet i røynda var langt enklare – og i grunnen logisk: Det ein ikkje har fått med seg, kan ein heller ikkje forstå. Politikkendringa var ikkje formidla vidare, og var då heller ikkje forstått – ikkje av direktoratet, og ikkje av Politiets utlendingseining. Burde så departementet og statsråden ha forstått at ingen hadde oppfatta det? Det mangla i alle fall ikkje på signal. Først fekk departementet ein kopi av disponeringsskrivet frå Politidirektoratet, utan å leggje merke til at politikkendringa ikkje var sett i verk. Så fekk det eit brev med spørsmål frå Politidirektoratet om den konkrete formuleringa. I svaret sitt lét departementet vere å oppklare, men gjentok den same formuleringa som det hadde brukt i tildelingsbrevet, og sa at «saker som omfatter barn skal prioriteres i 2014». Utover det kom ikkje departementet med noka påpeiking av politikkendringa som låg i punktet, eller ei presisering av at dette var ei endring. Med andre ord: Dokumentasjonen på at endringa ikkje var formidla vidare, var i departementet, og eit klart teikn på at Politidirektoratet ikkje forstod ho, var der òg. Utover hausten 2014, og særleg i september, aukar talet på utsendingar kraftig. Dei første varsla tikkar inn til departementet i form av brev frå bl.a. Norsk Organisasjon for Asylsøkere, og media skriv om utsendingar av lengeverande barn. Dette når òg Stortinget, og representantar for fleire parti tek opp spørsmålet om det i Stortinget. Allereie den 29. september fekk statsråd Anundsen det første spørsmålet om dette denne hausten. I trontaledebatten tidleg i oktober held spørsmåla fram med å kome, ikkje minst frå støttepartia til regjeringa, Kristeleg Folkeparti og Venstre. Justisministeren svarar, men ikkje på noko tidspunkt undersøkjer han eller den politiske leiinga om politikken vert sett ut i livet. I utgreiinga si for Stortinget den 2. desember 2014 kalla justisministeren den omtalte politikkendringa for «en viktig endring» og «den klare politikkendringen». Dersom ein statsråd ynskjer å gjennomføre ei viktig politisk endring, er det ikkje berre vanleg, men absolutt nødvendig å formidle det på ein tydeleg måte nedover i systemet. Så må det takast opp igjen, forklarast, presiserast, understrekast og kommuniserast igjen og igjen – på alle nivå. Er det problem med gjennomføringa, må det gripast fatt i. Problema må løysast. Kunnskapen om at politikken ikkje vart sett ut i livet, fanst i departementet. Tala gjekk i veret, og frå Stortinget, organisasjonar og advokatar kom det spørsmål om det som kunne vore følgt opp. Men det finst ikkje snev av dokumentasjon på at kunnskapen vart følgd opp, eller at informasjonen vart etterspurd. Det er etter mitt skjønn liten tvil om at departementet kunne og burde forstått at politikkendringa ikkje vart sett ut i livet. Har så justisministeren informert Stortinget på ein korrekt og fullgod måte? Det er eit kjernespørsmål. Han har gjeve mykje informasjon til komiteen i etterkant. Eg meiner likevel svaret på nokre kritiske tidspunkt er nei. Vi skal igjen stoppe opp ved hausten 2014, fordi det er då langt fleire barn vert sende ut, og fordi det er då det kjem mange spørsmål om det frå Stortinget. Allereie den 29. september får statsråd Anundsen det første spørsmålet. Karin Andersen frå Sosialistisk Venstreparti spør justisministeren om han kan talfeste kor mange barnefamiliar med opphald i Noreg på meir enn tre år og med endeleg avslag, som har vorte sende ut av landet sidan 28. februar. Det gir statsråden ein sjanse til å undersøkje situasjonen. I sitt svar den 3. oktober 2014 svarte statsråden med tal til og med august utan å ta med september – ein månad der talet på utsendingar hadde gått kraftig opp. I trontaledebatten den 6. oktober kjem spørsmålet for alvor opp, mellom anna frå representanten Trine Skei Grande. Ho spør: «Så mitt spørsmål til statsråden er: Har han gitt noen beskjeder i systemet som gjør at vi får en massiv utsending før det nye regelverket trer i kraft?» Til det spørsmålet innleier statsråd Anundsen sitt svar slik: «Jeg er veldig glad for det spørsmålet – det har vi ikke gjort. Vi har økt måltallet for returer generelt, og det fører også til at flere blir sendt ut.» Det er ein ny sjanse til å undersøkje korleis det ligg an med politikkendringa, og eg vil leggje til at det ville vere særs vanleg om ein statsråd sjekka status etter gjentekne spørsmål om ei sak i Stortinget. Samtidig har det skjedd ei rekkje ting som faktisk påverkar talet på returar av lengeverande barn. Måltala for utsendingar har gått kraftig opp sidan regjeringsskiftet i 2013. Medan dei raud-grøne partia føreslo eit måltal på 4 000 utsendingar i 2014, vart det auka til 6 700 av Solberg-regjeringa. I revidert statsbudsjett for 2014 vart det nok ein gong auka, denne gongen til 7 100 utsendingar. Denne politikkendringa vart tett følgd opp av statsråd Anundsen. Særleg i andre del av 2014 førte det til eit kraftig press på dei underliggjande etatane. I august 2014 gav Politiets utlendingseining beskjed til direktoratet og departementet om at det ville verte vanskeleg å nå det måltalet. Det vart sett i verk ein tiltaksplan for å nå måltalet, bl.a. med ei omfattande omdisponering av ressursane. Hausten 2014 vart det så ein sterk auke i talet på uttransporterte lengeverande barn, særleg frå september. Auken er tydeleg, både når ein ser på absolutte tal, og når ein ser på dei som del av det totale talet på uttransporterte. Ifølgje justisministeren i høyringa var tala for september klåre i departementet frå 8. oktober. Heller ikkje etter det når dei tala fram til Stortinget. Det var òg andre tilhøve rundt utsendingane av lengeverande barn i 2014 som Stortinget kunne hatt interesse av å vite denne hausten – for det første at regjeringa hadde endra praksis for tilbakesendingar til Afghanistan, slik at barnefamiliar vart sende attende i gradvis aukande tempo, for det andre at det 24. september gjekk eit charterfly til Nigeria med 26 lengeverande barn. Det er dette som direkte påverkar tala den månaden. Det er ikkje slik at justisministeren vart spurt om måltala, Nigeria-charteret eller anna og så gav feilaktig informasjon her. Men det er slik at han lét vere å formidle informasjon til Stortinget, noko vi i ettertid kan slå fast hadde noko å seie for at det vart sendt ut fleire – ikkje færre – barn. Informasjon som kunne belyst spørsmåla, og kanskje vist at politikkendringa ikkje vart sett ut i livet, kom ikkje. Justisministeren burde delt informasjon med Stortinget i haust, informasjon som kunne belyst saka. Etter at Bergens Tidende avslører saka, kjem han likevel i skade for å gje uriktig informasjon. Eg har allereie vore innom at justisministeren fortel komiteen og Stortinget at politikkendringa «var forstått og lagt til grunn», basert på Politidirektoratets utsegn om det. I brevs form, men også i stortingssalen, vart det gjenteke. Men, som vi no veit, er det feil. Det forstod han, ifølgje seg sjølv, under høyringa, då han høyrde sine eigne underliggjande etatar. La meg tillate meg ein liten kommentar til det. Ein statsråd har konstant tilgang til informasjon frå sine underliggjande etatar – muntleg og skriftleg, direkte eller via embetsverket. Han kan spørje og grave for å forstå og få vite. Det framstår difor vanskeleg å feste lit til at justisministeren – den med best tilgang til informasjon frå etatane – først under høyringa forstod det mange av oss andre for lenge sidan såg som openbert, at politikkendringa ikkje var forstått og implementert. På eit anna punkt er informasjonen misvisande. Seint på hausten byrja kontroll- og konstitusjonskomiteen å jobbe med denne saka. I eit brev til komiteen den 19. desember skriv Anundsen at auken i returar hausten 2014 i det vesentlege kom på grunn av endra returføresetnader til Nigeria og Afghanistan. Han skriv: «(…) det åpnet seg en returmulighet til to land det tidligere har vært vanskelig å returnere barnefamilier til.» (…) Eitt av dei var altså Afghanistan. Statsråden viste i sitt brev 4. mars 2015 til at det var «dialogen samlet sett» som tilsa at det var mogleg å tvangsreturnere. Vanlegvis betyr eit uttrykk som at «det åpnet seg en mulighet» at noko har endra seg som skaper ei opning. I vårt arbeid har ikkje fleirtalet i komiteen funne spor av dekning for å seie at det opna seg ei moglegheit for returar til Afghanistan. Ingenting opna seg. Det ser heller ut som om Noreg på eige initiativ har endra utsendingspraksis. Den 2. mars 2015 bad afghanske styresmakter Noreg om å slutte med tvangsreturar av barnefamiliar til Afghanistan. Tidlegare hadde også dei afghanske styresmaktene protestert på desse returane. Dei breva styrkte inntrykket av at regjeringa tok sjansen på å auke uttransporteringane til Afghanistan kraftig på eige initiativ, ikkje at det vart ei opning på afghansk side. Oppsummert: Justisministeren har fortalt Stortinget om ei «klar politikkendring» som er «viktig», og som «myket opp fokuset» på lengeverande asylbarn. Men denne endringa vart ikkje sett ut i livet. Det er ikkje gjort andre forsøk på å setje endringa ut i livet enn eit enkeltståande brev, med ei uklår formulering. Den framstillinga Stortinget vart gjeven, stemte ikkje, og det vart ikkje gjort vesentlege forsøk på å få ho til å stemme. Justisministeren svarte Stortinget på gjentekne spørsmål om lengeverande asylbarn hausten 2014. I dei svara var viktig informasjon utelaten: tiltak og omprioriteringar for å nå måltal for uttransport, endring i utsendingar til Nigeria og Afghanistan, auka uttransporteringstal for september. Han valde heller ikkje å undersøke desse tilhøva i etterkant av ei rekkje spørsmål i Stortinget, og han informerte ikkje Stortinget om det før Bergens Tidende skreiv om saka. Etter at saka vart offentleg og kontrollkomiteen stilte spørsmål om ho, har justisministeren også gjeve fleire uriktige opplysningar til Stortinget. Han har forklart at politikkendringa vart forstått av politiet. Det stemmer ikkje. Seinare forklarte han at dei høge tala på returnerte, lengeverande barn til Afghanistan kom av at «det åpnet seg en mulighet». Men det er ingenting som tyder på at det opna seg ei mulegheit. Dette er ei alvorleg sak. For det fyrste handlar det om ekte menneske, om ekte barn, som får skjebnen sin bestemt av vedtak gjorde i regjering eller storting. Asylbarn er ei av våre mest sårbare grupper i samfunnet. Mange har flykta frå krig. Mange har levd livet sitt utan å vite kvar i verda dei vil vere neste år. Dei har ikkje den tryggleiken klassekameratane har for at dei har ein trygg heim i framtida. Vi skuldar alle dei barna at stortingsfleirtalet tek sine avgjerder basert på balansert, korrekt og fullgod informasjon. For det andre handlar det om korleis demokratiet vårt fungerer. Stortinget må kunne stole på at regjeringa gjev balansert og fullstendig informasjon om viktige saker. Det er statsrådane sjølve som har ansvar for å sikre at informasjonen dei får frå sine underliggjande etatar, er korrekt. Og objektivt sett er det brot på opplysningsplikta dersom ein vidareformidlar uriktig eller villeiande informasjon til Stortinget. Eg meiner statsråden har bidrege til å villeie Stortinget og på minst eitt punkt gjeve Stortinget uriktig informasjon. På den måten har han ikkje overhalde si opplysningsplikt slik ho følgjer av Grunnlova § 82. Det må vere rom for feilvurderingar i politikken. Alle gjer feil. Feil kan dessutan rettast opp. Eg tek ikkje til orde for eit system eller ei forståing som gjer det umogleg å vere politikar, og at vi kun skal ha feilfrie politikarar. Men det er samtidig slik at alvorlege feil bør få konsekvensar for den som er ansvarleg. Dersom nokon ikkje gjennomfører det dei har sagt til Stortinget at dei skal gjennomføre, og dersom opplysningane dei har kome med i den same saka, ikkje er korrekte, er det snakk om graverande og systematiske feil. Dei feila bør få konsekvensar. Det er heller ikkje slik at brot på opplysningsplikta automatisk fører til mistillit. Det er andre moglege sanksjonar knytte til eit slikt brot heimla i Grunnlova. Men manglande tillit er eit politisk uttrykk for at vi meiner at: politikkendringa ikkje vart sett ut i livet justisministeren burde ha skjøna det Stortinget ikkje er informert som det skal På den bakgrunn har eit mindretal i komiteen, frå SV, Senterpartiet og Arbeidarpartiet, konkludert med at vi ikkje har tillit til statsråd Anders Anundsen. Eg tek opp det forslaget som SV står bak i innstillinga.