Jette F. Christensen (Arbeiderpartiet), 2013-03-05:
Under si utgreiing, som komiteen har behandla, sa statsministeren i Stortinget at me kan sjå på kommisjonen sin rapport som vår felles forteljing om 22. juli. Eg er glad for at parlamentet si eiga forteljing, nemleg denne innstillinga som me har jobba fram, og legg fram i dag, trass i sine ueinigheiter, er samrøystes når det kjem til kva historia handlar om; dei som møtte dei grufulle handlingane, dei som ikkje kom heim, dei som venta, dei som venta forgjeves, dei som sit igjen, dei som ikkje har noko val, og dei som aldri kan lukke historieboka. Ikkje minst handlar dette om gjerningsmannen. Hans handlingar var – sjølv om dei er verkelege og politisk grunngjevne – så uverkelege og utanfor politikkens vesen slik me kjenner det, at komiteen valde å sitere retten. Det skal eg òg gjere for Stortinget: «Etter det retten forstår mener siktede at han måtte gjennomføre handlingene for «å redde Norge og Vest-Europa fra bl.a. kulturmarxisme og muslimsk overtagelse». Han har i tidligere politiforklaring og i retten gitt en form for motiv som kan sammenfattes i retning av at: Målet med attentatene var å «gi et kraftig signal til folket». Siktede ønsker å påføre Arbeiderpartiet «størst mulig tap» slik at dette for fremtiden ville «strupe ny rekruttering». Siktede forklarte at Arbeiderpartiet hadde sveket landet og folket og prisen for forræderi fikk de betalt for i går.» I dommen står det å lese, som komiteen òg siterer i si innleiing i innstillinga: «Tiltalte har, etter flere års planlegging, gjennomført et bombeangrep rettet mot den sentrale statsforvaltning og derved også mot landets demokratiske institusjoner. Han har drept 77 mennesker, de fleste av disse ungdommer som ble nådeløst skutt ansikt til ansikt. Tiltalte utsatte et stort antall mennesker for akutt livsfare. Mange av de berørte er påført betydelige fysiske og/ eller psykiske skader. Etterlatte og pårørende sitter tilbake med bunnløs sorg. De materielle ødeleggelsene er enorme. Grusomheten i tiltaltes handlinger savner sidestykke i norsk historie.» Det er verkelegheita – same kor fæl ho er. På bakgrunn av dette seier komiteen at det var éin mann med politiske motiv som bomba, skaut og tok liv. I komiteen er ein einige om verkelegheita; kven som blei angripne, kven angrepet blei retta mot, og kven det skulle skade. Det er veldig viktig at me i parlamentet oppfattar historia likt, for det er me som har ansvaret for at ho ikkje gjentek seg. Me kan alle teoretisk oppfatta konsekvensane av det politiske attentatet 22. juli 2011. Me kan sjå det, høyre det og lese om det. Me i kontroll- og konstitusjonskomiteen kan halde høyringar om det, og me kan gå på synfaring. Men det er berre dei som ber med seg bilda, luktene og lydane som verkeleg veit korleis det var. Å vite korleis ein slepp unna ein massemordar er kunnskap eg skulle ynskje ingen hadde behov for å mobilisere. Me skuldar AUF-arane ein stor takk for innsatsen dei la ned for å redde seg sjølv og andre den dagen. Me må evne å glede oss over kvart einaste liv som blei redda, samtidig som me sørgjer over dei som blei røva ifrå oss. Me som nasjon sørgde i fellesskap, og AUF-arane viste oss korleis det skulle gjerast med verdigheit. Tusen takk for det! Men samtidig er det berre dei som sit igjen med saknet som veit korleis den nære sorga er. Det er berre dei som veit kor tunge skritta er til gravsteinen til nokon som framleis skulle vore her. Å høyre Alexandra Bech Gjørv seie under framlegginga av kommisjonen sin rapport at gjerningsmannen kunne vore stoppa tidlegare var både politisk og personleg smertefullt. Å ta inn over seg at politikken og kulturen kunne ha avgrensa konsekvensane av attentatet var ei politisk erkjenning som var like vond som ho var nødvendig. Statsminister Jens Stoltenberg gjentok dei same orda i si utgreiing for Stortinget, etterfølgt av ei orsaking. Det hjelper ikkje dei som sit igjen, men det var det einaste riktige. Det som kom fram, har blitt møtt med kritikk, audmjuk vilje til endring og orsaking – aldri unnskyldningar. Men kva er det eigentleg som hjelper etter å ha blitt ramma av ein slik tragedie? Kva er det som hjelper etter å ha overlevd noko som kameratane dine ikkje gjorde? Kva er det som hjelper etter å ha fått beskjeden om at barnet ditt er skutt og drept og borte for alltid? Svaret er sjølvsagt ingenting. Men ein treng hjelp den dagen det utenkjelege skjer, dagen etterpå og i åra som kjem. Det finst eit uttrykk som heiter at ein spør ikkje ein tørstande om han vil ha vatn – ein gjev han det. Slik skal det òg vere med bistand. Ingen skal behøve å be om hjelp etter ei slik hending. Under høyringane som komiteen heldt, kom det fram at dét hadde vore tilfellet for nokon, at dei måtte spørje. Det var ingenting anna enn skakande å høyre dei det gjaldt, fortelje at dei ikkje hadde fått den hjelpa dei hadde behov for. Kommisjonen slår riktig nok fast at helse- og redningsarbeidet varetok dei skadde og pårørande på ein god måte i akuttfasen. Store ressursar blei raskt mobiliserte, og dei skadde fekk god, nødvendig og høgt spesialisert behandling. Dei aller fleste det gjaldt, har fått god hjelp og oppfølging i ettertid, og dei involverte i det arbeidet fortener ein stor takk for den jobben dei har gjort, og framleis gjer. Det er ikkje berre helsepersonell, men òg lærarar, trenarar, lokallagsleiarar og andre tillitspersonar i livet til dei det gjaldt, som har tilbydt bistand så langt dei har evna, og det skal dei takkast for. Men det hjelper framleis ikkje dei som ikkje har fått den oppfølginga dei skal ha. Same dagen som dette kom fram i høyringa, forfatta komiteen eit brev til kommunal- og regionalministeren og helse- og omsorgsministeren om oppfølging av hjelp som er gjeven og fordelinga av midlane i kommunar og fylke. Ministrane delte vår uro, og det ser eg på som ei sjølvfølgje. Det er ein samla komité som går ut frå at Helse- og omsorgsdepartementet fylgjer dette tett vidare, tek dei det gjeld med på råd, og sørgjer for at alle som treng oppfølging, får det så lenge det er behov for det. Ein skal ikkje spørje om hjelp, ein skal bli tilbydt ho – òg om det tilsynelatande går på eit vis, òg om ein sa nei før ein visste det var nødvendig. Viljen til endring etter 22. juli 2011 er stor – noko anna er utenkjeleg. Kommisjonen slår fast – som statsministeren òg har referert til – at det viktigaste å endre er det vanskelegaste å snu, nemleg haldningar og kultur. Bevisstheita om korleis leiing og kultur spelar inn på iverksetting av vedtak og planar, er avgjerande for at ei forvaltning, eit styresett og eit politivesen skal gjere det dei er satt til: å gje borgarane tryggast og friast mogleg liv. Likevel: grufulle handlingar oppstår ikkje i møte med ei open gate som burde vore stengd. Dei oppstår ikkje i fråvær av makt, båtar, helikopter eller vedtak. Dei oppstår ikkje fordi eit samfunn har likestilling som ideal eller er fleirkulturelt. Grufulle handlingar oppstår i hovudet på han som rettferdiggjer dei. Hatet mot fellesskapet, mot innvandring, likestilling og demokratiet blei så stort at gjerningsmannen ville drepe. Han har sjølv sagt at det å utføre attentatet og avrettingane i seg sjølv ikkje freista, men tankane og hatet gjorde det nødvendig. Det offentlege Noreg diskuterte lenge om det kom av sjukdom. Retten slo fast at det var ikkje sånn. Det var friskt hat, og kva er det som gjer at eit hat kan få vakse seg så stort i vårt samfunn? Kva seier det om samfunnet i seg sjølv? Eg vil tillate meg å seie at den som hatar fellesskapet, kjenner det ikkje. Det er fellesskapet sitt ansvar å ta tak i òg dei som ønskjer det vekk. Skular, naboar, helsetenester, trenarar, politi, politikarar og presse – og alt det som ligg imellom – har kvar dag som oppgåve å sjå til at grensa mellom det å vere ueinig og det å hate ekstremt blir dratt opp. Det er farleg for den enkelte og det er farleg for oss alle viss det ikkje skjer. Det politiske attentatet retta mot Arbeidarpartiet og AUF – som ramma fleire, såra mange og lét etter seg eit heilt land i sorg – blei utretta av ein mann som samtidig sprengde den politiske skalaen. Det var radikalisert, ekstrem nasjonalisme inspirert av kontrajihadisme og andre konspirasjonsteoriar som møtte oss den dagen. Ord blei sette ut i handling. Ekstremisme finst med alle politiske og religiøse forteikn. Sjølv om denne mannen handla aleine, er han ikkje aleine om sine tankar. Som Øyvind Strømmen og fleire med han har sagt: «Den ensomme ulven kommer fra en flokk.» Usosiale tankar veks i sosiale fora – i ein reell eller virtuell verkelegheit – saman med andre som deler dei. Når tankar leier til terror, må me tore å diskutere dei tankane. Det er nøkkelen til fråvær av gjentaking. Terrorisme, hat og ekstremisme kan skjulast bak og avlast av så mangt. Religion og politikk, kritikk av begge delar, og konspirasjonsteoriar, er slike skjold. Ytringsfridomen kan misbrukast, men eg vil aldri vere med på å føre ein politikk kor det ikkje er mogleg. Men det forpliktar. Det krev ei sterkare bevisstheit om kva for bilete me teiknar av kvarandre, om kva for verdiar som blir knytte opp mot kvarandre. Bakgrunn og religion er aldri oppskrifta på kriminalitet eller hat. Kor ein kjem frå, eller kva ein trur på, eller tilgangen til Internett for den del, gjer ikkje personar farlege. Radikalisering, derimot, som me såg 22. juli, kan vere det. Me må vurdere korleis gruppetenking òg i dag pregar mediebiletet. Verda og Noreg består jo ikkje av grupper, det består av oss, av folk – menneska. Alle hatefulle formuleringar er ikkje viktige bidrag i ein debatt. Nokre gonger er ikkje formuleringane argument, nokre gonger er det berre hatgjødsel, og det må me tore å seie at me ikkje ønskjer velkommen. Ekstremisme og hat gagnar ikkje noko samfunn, og alle med politisk bevisstheit må bruke kvar moglegheit dei har til å arbeide imot dette. Og når eg tenkjer meg om, så var det jo akkurat det dei heldt på med på Utøya 22. juli 2011, før det begynte å regne.