Erling Sande (Senterpartiet), 2008-09-22:
Denne dagen skriv vi historie. Eit fleirtal i denne salen kjem i dag til å sikre at dei uendeleg verdifulle norske vasskraftressursane gjennom offentleg eigarskap skal vere under fellesskapet sin kontroll, og verdiane skal derfor kome innbyggjarane til gode. For Senterpartiet er dette eit særs viktig vedtak. Ot.prp. nr. 61 omhandlar endringar i industrikonsesjonslova og vassdragsreguleringslova, lovene som er bakgrunnen for det ein omtalar som heimfall. I denne salen veit alle kva heimfall er, men ikkje alle i Noreg veit at heimfall er vederlagsfri overføring av vassfall med tilhøyrande kraftverksinstallasjonar til staten ved utløpet av konsesjonsperioden. Norske politikarar sin vilje til kontroll med naturressursane gjennom tidene har vist seg å vere svært viktig. Litt om vassdraga fyrst. I Noreg har privat eigedomsrett i vassdraga eksistert sidan landskapslovene si tid på 1000- og 1100-talet. Dei private grunneigarane har tradisjonelt ofte vore bønder og andre næringsdrivande med forankring i lokalmiljøet. 1880-talet var den tida då «venstrestaten» avløyste «embetsmannsstaten» etter at det gamle Venstre, der fleire noverande flotte parti inngikk, gjennom vassdragslova av 1887 sikra at vassdragsrettens grunnlag i Noreg blei det individuelle eller det private systemet, i motsetning til store delar av Europa elles, der det var offentleg eigarskap til vassdraga. Vannressurslova av 2001 avløyste vassdragslova, men vidareførte den private eigedomsretten til vassdraga gjennom å peike på at vassdraga «tilhører eieren av den grunn det dekker, hvis ikke annet følger av særlige rettsforhold». Så til vasskrafta. Det er ikkje fyrste gongen at Stortinget drøfter vasskraftressursane. Utover på 1800-talet vaks industrialiseringa fram for alvor. På den tida var Noreg blant dei fattigaste landa i heile Europa, men hadde store naturressursar, m.a. i fossefalla våre. Industrien trong energi, og vasskrafta framskaffa energi. Utbygginga var det hovudsakeleg private aktørar frå utlandet som stod for gjennom kapital og gjennom kunnskap. Panikklova av 7. april 1906 blei til etter at særs tøffe politiske ordskifte følgde nyhenda om at utanlandske interesser var i ferd med å sikre seg kontroll over fleire store norske vassfall. Deretter følgde litt over to månader seinare den mellombelse lova, der det sentrale vilkåret for konsesjon var forpliktinga til «vederlagsfrit at avstå vandfallet med dammer, kraftstasjoner og tilhørende maskineri til staten, naar 75 år var forløpet fra koncessionen». Meir om historia omkring dette er sitert av dei som har hatt ordet før meg, så eg skal ikkje gjenta alt det. På denne tida var det òg at vilkåra om konsesjonskraftavståing til ressurskommunane blei lovfesta, og vidare at inntil ein tredel av verdien av anlegga ved heimfall skulle tilfalle kommunen der anlegga var lokaliserte. Senterpartiet er og har alltid vore oppteke av at utnytting av naturressursar skal gi ringverknader i dei lokalsamfunna der ressursane blir henta. Derfor er vi opptekne av å sjå korleis ein best mogleg kan vareta retten til dei kommunane og dei lokalsamfunna i framtida, og vi er glade for at Regjeringa skal ha ei ny vurdering av fylka sine rettar til medeigarskap ved kraftutbyggingar når det gjeld dei langsiktige disposisjonsrettane. Det er all grunn til å få fram at konsesjonslovene våre for vassfalla ikkje kom til utan kamp og strid. Som den gongen er det òg i dag stor usemje om ein gjennom Noregs lover skal syte for at det offentlege òg dei neste hundre åra skal kontrollere dei store vassfalla våre. Eg er glad for at fleirtalet i denne salen ynskjer at det offentlege òg i framtida skal kontrollere vassfalla som er omfatta av konsesjonslovene. I framtida vil berre offentleg kontrollerte selskap få tildelt konsesjonar på utbygging og kjøp av vassfall som er større enn 4 000 naturhestekrefter. Dei kraftverka som blei bygde, og dei vassfalla som blei erverva før konsesjonslovene trådde i kraft i starten av førre hundreåret, kan i framtida berre seljast til offentleg kontrollerte selskap. Dette gjer at verdiane frå salet av elektrisiteten desse kraftverka produserer, kjem det norske folket til gode òg i framtida. Infrastrukturen blir verande på offentlege hender. Senterpartiet har som mål å vidareføre og auke offentleg eigarskap i vasskraftproduksjonen i Noreg for dei store anlegga som er omfatta av heimfall. For Senterpartiet har derfor dette vore ei svært viktig sak å kjempe for overfor EØS-avtala sitt overvakingsorgan ESA, som gjekk til angrep på heimfallsinstituttet slik det har blitt praktisert av oss i snart hundre år. Senterpartiet og Regjeringa valde å ta kampen mot European Surveillance Agency, ESA. Det er slett ikkje sikkert at ei anna regjering ville gjort det same. Eg er derfor særs glad for det arbeidet som er lagt ned for å medverke til at nettopp dette likevel skjedde. EFTA-domstolens avgjersle av 26. juni 2007 slo fast at offentleg eigarskap kan vere eit mål i seg sjølv, og at det ikkje er i strid med EØS-avtala som Noreg har inngått. Det er dette som er bakgrunnen for dei endringane som Regjeringa har føreslått i industrikonsesjonslova og vassdragsreguleringslova, og som fleirtalet i denne salen i dag sluttar seg til. Men lat oss ikkje forgå i detaljar og gløyme det store biletet: I dag sikrar Senterpartiet saman med fleirtalet i denne salen framtidig offentleg kontroll over dei vassfalla våre som er omfatta av heimfall. Energi er og blir stadig viktigare. Det er òg kome meir og meir fram kor verdfullt det er med fornyeleg energi på grunn av klimautslepp frå fossile energikjelder. Verdien av den fornyelege energien, som vasskraft òg er, vil i framtida kome til å spegle av dei miljøkostnadene som produsentar av fossil energi må svare for. Føremålet i industrikonsesjonslova, gitt ved § 1, blir frå vedtak av desse lovendringane spreidd offentleg eigarskap til vasskrafta ved lov. Dette skal sikrast gjennom offentleg eigarskap på kommunalt, fylkeskommunalt og statleg nivå. Senterpartiet ser det grunnleggjande viktig å forsvare desentralisert eigarstruktur i samfunnet generelt, òg når det gjeld dei store verdiane som vasskraftverka representerer. Saka vi behandlar i dag, gjenspeglar òg ei viktig skiljeline i norsk politikk: spørsmålet om kven som skal ha kontroll med naturressursane. Høgre og Framstegspartiet har prøvd å gjere heimfallssaka til eit spørsmål om investering eller ikkje investering i industrianlegget på Karmøy. Lat det vere sagt: Kraftkrevjande industri er viktig òg for Senterpartiet, og vi må fortsetje arbeidet med å finne gode løysingar for denne industrien. Men det svaret som Høgre og Framstegspartiet gir, er å opne dei samla norske vasskraftressursane våre for privatisering, og opne dei samla norske vasskraftressursane våre for utsal også til utanlandske aktørar. Det er ikkje Senterpartiet sitt svar på utfordringane for den kraftkrevjande industrien. Då står vi igjen med dette: Høgre og Framstegspartiet ynskjer å opne for privatisering og utsal av dei norske vasskraftressursane. Senterpartiet og resten og fleirtalet sikrar i dag at desse ressursane blir kontrollerte av fellesskapet, og at verdiskapinga skal kome innbyggjarane til gode. Dette er ein god dag, president!