Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2011-11-22:
Hausten 2011 skjelv Europa. Massearbeidsløyse har festa seg over lang tid. Land slit med å betale gjelda si, og demonstrasjonar og sosiale opprør pregar ei rekkje vestlege storbyar. Vi opplever ei gjeldskrise, men meir fundamentalt ei ulikskapskrise – ei krise skapt av massearbeidsløyse og stigande økonomiske og sosiale skilje i den vestlege verda. Gjeldskrisa vi ser no, har mange årsaker. For det første har ei rekkje land brukt pengar under finanskrisa for å få hjula i gang igjen og sit derfor med store underskot no når dei skulle stimulert økonomien med meir pengar. Andre land, som Italia, har mange år utan økonomisk vekst og produktivitetsvekst bak seg. Land som Hellas og andre har brukt pengar over evne og samtidig underkommunisert gjeldsbyrda og det høge forbruket for andre. Korrupsjon og politisk ukultur er òg ein del av biletet. Samtidig har omfattande, men òg ulike, demonstrasjonar prega gatebiletet i land som USA, Storbritannia og Israel og i mange søreuropeiske byar. Både EU og USA slit med å handtere gjeldsproblema. Svara på det, med nye regjeringssjefar i Sør-Europa, vert i dag kommentert i Dagens Næringsliv, der det står at marknadene har fått det beste dei kunne håpe på, men det er ikkje nok. Eg vil hevde at det vi no opplever, ikkje berre er ei gjeldskrise, men òg ei ulikskapskrise. Tre tiår med stigande økonomiske forskjellar i dei fleste vestlege land har svekt økonomien, men òg samhaldet i samfunnet. I eit land som Spania veks ein generasjon ungdom opp med at ein av to er utan arbeid. Varig høg arbeidsløyse har skapt fattigdom, men det er òg med på å halde løningane til folk flest nede. 10 pst. arbeidsløyse har vorte normalen i mange europeiske land. I Tyskland har den rikaste tidelen auka sine inntekter med 31 pst. frå 1992 til 2006, mens den fattigaste tidelen gjekk ned 13 pst. i inntekt. Land som Italia og Storbritannia er fanga i spiralar med permanent og aukande ulikskap som hemmar utviklinga i landa. Andre land, som USA og Israel, har hatt sterk økonomisk vekst i den same perioden, men dei rikaste tek ut all veksten. Den rikaste prosenten av befolkninga i USA hadde rundt 1980 ca. 10 pst. av dei totale inntektene i landet. I dag har den rikaste prosenten omtrent ein fjerdedel av alle inntektene i USA. Folk med vanlege eller låge inntekter har knapt fått auka realløn, samtidig som bustadprisane har stige i mange land, noko som har skapt dei store betalingsproblema som vi opplevde for nokre år sidan. Det er ikkje mogleg å forstå dei spreidde sosiale opprøra i mange land utan dette som bakteppe. Større klasseskilje og massearbeidsløyse er negativt for eit samfunn når det er økonomisk vekst, men det er dynamitt når veksten sviktar. Derfor må ein annan økonomisk politikk setjast i sentrum for den politiske debatten i Europa framover. For det første er det å skape utdanningsmoglegheiter og jobbmoglegheiter til alle det fundamentale omsynet i den økonomiske politikken. Det er òg fundamentalt for å halde på små forskjellar og inntekter. For det andre må vekt på å finansiere velferd framover vere større enn vekt på å kutte i velferd. Ein kjem ikkje unna å ta tak i skattenivåa dersom ein ønskjer at den europeiske velferdsmodellen skal bestå. For det tredje må alle betale for den finansieringa. I mange land ser vi at dei rikaste slepp unna. Ja, blant republikanarane i USA føregår det no ein interessant debatt, for fleire av presidentkandidatane har opna for å heve dei amerikanske skattane, men berre for dei med dei lågaste inntektene. Og for det fjerde må heile euroen under debatt – det er mi klare oppfatning eit av bidraga til finanskrisa. Ein av dei tinga som gjer det vanskelegare for f.eks. Hellas, er euroen. Det hadde vore ein lettare situasjon for dei om dei kunne kombinere pengepolitikken og finanspolitikken i løysingar dersom dei ikkje var ein del av euroområdet. Kanskje det aller viktigaste er gjeldskrisa, med kredittrating som termometer, som vert presentert i mange media. Men i europeiske byar er det arbeidsløyse og ulikskap som skapar kriser i heimane, i økonomien og i samhaldet i mange samfunn. Lat meg heilt til slutt runde av med eit par ord om EØS-avtalen og debatten vidare, for det er ulike og kjende standpunkt i denne salen. No kjem det likevel ei offentleg utgreiing som eg trur vil utfordre oss til for det første å kunne debattere om det er interessant å gjere endringar – og for så vidt sjølve avtalen i tida som kjem – men ikkje minst å halde på det positive vi har sett i det siste, at enkeltdirektiv kan verte diskutert for sitt innhald og ikkje berre som ein ny EØS-debatt.