Åsa Elvik (Sosialistisk Venstreparti), 2003-06-17:
Patentdirektivet stiller oss overfor alvorlege grunnleggjande etiske og prinsipielle spørsmål. Regelverket for patentering av planter, dyr, organismar, celler, vev og gen skal etter dette vere det same som for materielle objekt, som ostehøvlar, støvsugarar eller datamaskiner. Patentdirektivet sidestiller levande liv og materielle objekt. Vi har ei rekkje motførestellingar til innhaldet i direktivet. Nokre av dei er kanskje litt juridiske, og vi kjem nok til å komme nærmare tilbake til dei når vi skal behandle patentloven og implementeringa av direktivet i norsk rett. Direktivet seier at berre oppfinningar skal kunne patenterast, og stortingsproposisjonen seier: «Patent på rene oppdagelser kan ikke gis.» Men samtidig seier ein i direktivet at eit element som finst naturleg, f.eks. eit gen eller ei celle frå den menneskelege kroppen, kan vere ei oppfinning. Også anna biologisk materiale som er isolert frå sitt naturlege miljø, skal kunne bli patentert, sjølv om ein fann det i naturen frå før av. Når oppdaging og isolering av desse gena blir gitt patentvern, bidreg det til å utviske skiljet mellom oppfinningar og oppdagingar. I vanleg språkbruk blir det å finne eit sjukdomsgen i menneskekroppen og finne ut korleis det verkar, oppfatta som ei oppdaging meir enn ei oppfinning. Men ifølgje direktivet skal han eller ho som finn eit slikt gen, kunne få einerett til å bruke det, trass i at det finst naturleg anten i mennesket eller andre levande organismar. Først seier ein at patent ikkje kan bli gitt på oppdagingar. Så definerer ein oppfinningar som ein rettsleg term til også å omfatte noko som i dagleg tale blir oppfatta som nettopp oppdagingar. Vurderinga av kva som då blir tilstrekkeleg oppfinningshøgd, blir overlate til patentkontora, til Den europeiske patentorganisasjonen og i siste instans til domstolane. Det har ikkje vi lenger styring over etter at vi har implementert direktivet. Eit patent er ein rett til å forhindre alle andre frå kommersiell bruk av det som er patentert. Dette blir spesielt når oppfinninga er levande. Direktivet definerer «biologisk materiale» som alt som inneheld genetisk informasjon, og som kan reprodusere seg sjølv. Når ei oppfinning faktisk kan reprodusere eller tilverke seg sjølv, då blir spørsmålet: Kven er det som krenkjer patentet når eit patentert dyr eller ein plante reproduserer seg sjølv? Planten eller dyret kan det ikkje vere. Dermed må det vere menneska som tilfeldigvis endar opp med slike plantar og dyr, som krenkjer patentet. Eksempelet med genteknologiselskapet Monsanto illustrerer dette. Monsanto har ført rettssaker mot fleire kanadiske bønder, fordi testar avslørte at det fanst genetiske restar av Monsantos patenterte og genmanipulerte plantar i avlingar frå bønder som ikkje hadde kjøpt frø frå Monsanto. Det er nærliggjande å tenkje seg at genmaterialet havna i avlingane til desse bøndene som følgje av genetisk forureining, f.eks. ved pollenspreiing. Med patentloven i ryggen har Monsanto saksøkt fleire bønder for på ulovleg vis å ha brukt Monsantos patenterte genmateriale. Dette er rettssaker Monsanto har vunne, og kanadiske bønder er bøtelagde. Dette eksempelet tydeleggjer dei vanskane som oppstår når ein skal behandle levande organismar, som ein plante, på lik linje med daude ting. Bevisbyrda vart overført til bonden, som måtte bevise at han ikkje hadde kjøpt frø hos Monsanto. Patentdirektivet tek heller ikkje tilstrekkeleg omsyn til den retten bonden har til å bruke eigenprodusert formeringsmateriale til eigne behov. Det vart påpeika av fleire under høyringa i komiteen. Å bruke såkorn av eiga avling er vanleg, og patentdirektivet gjer dette vanskeleg. Patentdirektivet strid også mot prinsippet om at planteforedlarar har fri tilgang til å vidareutvikle verna sortar. Direktivet kan også styrkje ei utvikling i retning av monopolisering og einsretting av matproduksjonen i verda. Patent på plantar gjer det mogleg for genteknologiselskap å få kommersiell einerett til ein stor del av verdas såkorn. Patentdirektivet kan dermed medverke til å forsterke maktkonsentrasjonen innafor matproduksjonen i verda. Mange har peika på omsynet til u-land i sin kritikk av direktivet. Auka patentvern gir auka inntekter til dei landa som har bedrifter som registrerer mange patent. Inntektene frå patenta er derfor ikkje jamt fordelt over verda, men konsentrert i dei industrialiserte landa. Mesteparten av verdas biologiske mangfald finn vi i utviklingslanda. Dette er ressursar som den veksande genteknologiindustrien er avhengig av, og direktivet gir denne industrien fri tilgang på genressursane og moglegheit til å skaffe seg einerett til kommersiell utnytting av genane. Patentdirektivet legaliserer derfor genrøving. Multinasjonale selskap eller andre kan fritt hente genetisk materiale frå fattige land i sør og få patent på det. Patentet gir einerett til kommersiell utnytting av det genetiske materialet utan at det er krav om at noko av inntekta tilfell landet eller lokalbefolkninga der gena vart henta. Patentsøkjaren treng ikkje eingong å opplyse kvar gena som ein ønskjer å patentere, er henta frå. Patentdirektivet er derfor i strid med konvensjonen om biologisk mangfald. Konvensjonen slår fast at dei kommersielle verdiane av utnyttinga av det biologiske mangfaldet skal delast rettferdig mellom lokalbefolkninga, landet og det aktuelle kommersielle selskapet. I konvensjonen heiter det også at den enkelte stat har suveren rett til å råde over sine genetiske ressursar, og at tilgang til genetiske ressursar krev godkjenning frå den staten der dei finst. Dette var bakgrunnen for at Nederland klaga direktivet inn for EF-domstolen. Noreg støtta Nederland i denne saka. Men EF-domstolen var ueinig, og slo fast at direktivet var i samsvar med konvensjonen. Eg synest det er oppsiktsvekkjande at komitefleirtalet vel å støtte seg til EF-domstolens tolking av konvensjonen om biologisk mangfald. Spesielt sett i lys av at Noreg faktisk støtta klagen frå Nederland, er dette oppsiktsvekkjande. Det ligg ikkje til EF-domstolen å dømme om kva som er i samsvar med konvensjonen om biologisk mangfald eller ikkje. Eg synest også det er spesielt at utanriksministeren i svar på spørsmål frå komiteen seier at Noreg ikkje har tenkt å ta noko initiativ til å be sekretariatet til Biodiversitetskonvensjonen om å vurdere spørsmålet, for det er opp til det enkelte landet å sørgje for å opptre i samsvar med konvensjonen. Bistandsorganisasjonane har ei klar haldning til direktivet. Norsk Folkehjelp skriv i si høyringsfråsegn: «Råstoffet til genteknologene er gener, og interessante gener finner man ofte i nyttevekster, kulturplanter og husdyr som lokalbefolkningen har brukt og foredlet i generasjoner. Problemet med å utstede patenter til forskere som har stjålet med seg gener og overført dem inn i nye organismer er at disse patentene bare belønner dem som har utført en liten del av en stor jobb.» Dette synest eg er eit spørsmål som stortingsfleirtalet burde ha problematisert i litt større grad enn dei gjer. Fleirtalet tek heller ikkje innover seg Noregs stolte rolle som brubyggjar mellom OECD-landa og u-landa i internasjonale forhandlingar. Denne rolla blir problematisk når vi sluttar oss til direktivet. NORAD skriv i si høyringsfråsegn: «Norges holdning til TRIPS og de pågående forhandlinger i WTO for å endre TRIPS-avtalen, er at det skal være adgang til å forby patent på planter og dyr.» Og vidare: «En tilslutning til patentdirektivet som gir patentbeskyttelse til planter og dyr, vil gjøre det vanskelig å forsvare opprettholdelse av norske posisjoner i WTO-forhandlingene.» Og vi veit at nettopp den typen forhandlingar går føre seg no. Vi har fremma forslag om å leggje patentdirektivet ut for ei rådgivande folkerøysting. Det er eit radikalt grep. Vi meiner for det første at folkerøystingar burde brukast oftare enn i dag, og vi var derfor med på eit forslag som ikkje vart vedteke i Stortinget i går, om å utgreie meir bruk av rådgivande folkerøystingar lokalt. Folkerøysting er eit godt supplement og korrektiv til det representative demokratiet. I denne saka meiner vi at dette er viktig fordi patentdirektivet rører ved eit sentralt etisk spørsmål som etter vår meining har store og uoversiktlege konsekvensar for framtida. Det handlar om konsekvensen av ein internasjonal avtale som tidlegare er inngått. Men vi visste ikkje at dette kom til å bli konsekvensen av den avtalen som vi gjekk inn for. Direktivet eignar seg godt for å bli lagt ut til rådgivande folkerøysting, fordi det har to tydelege og motstridande standpunkt. Når forslaget om å leggje ut patentdirektivet til rådgjevande folkerøysting ikkje får fleirtal, er vårt sekundære forslag at vi ber Regjeringa bruke reservasjonsretten som EØS-avtalen gir oss høve til, og leggje ned veto mot direktivet. Eg synest det er trist at vi har brukt så kort tid på å behandle denne saka. Og eg synest det er trist at ein har hatt ein lang prosess i EU, medan hurtigtoget går fort gjennom Stortinget når ein skal behandle denne typen saker. Det har teke lang tid å komme fram til einigheit i EU. Vi bruker veldig kort tid på saka i Stortinget. Eg ønskjer til slutt å ta opp dei forslaga som SV har fremma åleine eller saman med andre.