Gunvor Eldegard (Arbeiderpartiet), 2015-05-28:
Bistand til energi er ein veldig konkret og god måte å gje bistand på. Det å reisa ut og sjå på bistand i praksis er veldig lærerikt og gjev eit større bilete enn berre å lesa Riksrevisjonen sin rapport. Hadde ein berre lese denne rapporten, ville ein trudd at det var berre elende, men me såg at vår bistand har gjeve resultat og betre forhold for menneske. Og det er jo eit mål! Komiteen er samd i alle merknadene, og eg syner til saksordførars innlegg, men eg har likevel lyst til å gje nokre kommentarar. Som saksordføraren sa, drog komiteen på reise til Mosambik og Tanzania for å sjå på nokre av prosjekta. Og det gjer inntrykk når ein ser at i ein by, som Makaomia, har heile livet endra seg for befolkninga etter at dei fekk straum. Dei har fått lys også etter klokka fem på ettermiddagen, som gjev meir tryggleik for folk. Ungdom lasta ned musikk, lada mobiltelefonar og såg på tv. Og dei hadde fått kjøleskap og kunne nyta det å drikka kaldt vatn. For nokre var det faktisk fyrste gong! Små bedrifter fekk tilgang til maskiner som gjorde arbeidet meir effektivt, og ein kunne jobba lenger då ein hadde betre lys. Barna kunne lesa lekser om ettermiddagen. På helsestasjonen kunne laboratorieprøvar setjast i kjøleskap, slik ein må for at ein skal vera trygge på dei, og undersøkingane vart betre. På vegen opp til denne landsbyen fekk me også omvising på transformatorstasjonen. Han var svært godt vedlikehalden. Transformatorstasjonen, med tilhøyrande overførings- og distribusjonslinjer, er etablert med økonomisk støtte frå Noreg og har sikra elektrifisering av hovudseta i tre distrikt og fem administrative senter. Prosjektet har så langt bidrege til at 3 654 familiar har fått straum. I perioden 2000–2013 er det bygt ut straumnett som har gjeve over 100 000 hushald tilgang til straum. Det er likevel primært dei rikaste hushalda som nyttar seg av det auka straumtilbodet. I Afrika sør for Sahara kostar påkopling til straumnettet mellom 300 og 1 500 norske kroner, ein uoppnåeleg sum for mange fattige, som berre har 15 kr eller mindre om dagen å leva for. Det inneber at sjølv om straumnettet vert bygd ut i ein landsby, vil store delar av befolkninga vera utan tilgang til straum i eigen heim. Spesielt folk i avsidesliggjande og vanskeleg tilgjengelege strøk har ofte lita betalingsevne og lågt straumforbruk. Dette gjer det vanskeleg for det enkelte elektrisitetsverket å få dekt kostnadene ved utbygging av omfattande infrastruktur til desse områda. Dette igjen gjer at elektrisitetsverka får dårleg økonomi, som i neste omgang fører til manglande vedlikehald av kraftverk og straumnett, og dermed risiko for både hyppige og lange straumbrot. Det er mogleg me burde ha gjeve bistand til vedlikehald av prosjekta som me har sett i gang også. Blant funna til Riksrevisjonen står det: «– Norskstøttede tiltak for utbygging av strømnett har svak økonomisk bærekraft. – Bistanden til ren energi har i liten grad nådd de fattigste.» Det er vanskeleg å sørgja for at fattige får straum samstundes som prosjekta må vera lønsame. Dei fattige har ikkje råd til å knyta seg til straumnettet eller til å bruka dei moglegheitene som straumen gjev dei. Det er viktig at prosjekta er berekraftige slik at ein får vedlikehalda anlegga, men det må vera eit skjeringspunkt i forhold til at menneska skal få ta del i prosjekta. Ei av anbefalingane til Riksrevisjonen er å vurdera «alternative virkemidler som kan utløse private investeringer i ren energi i de landene som har svakest rammevilkår». Eg er einig med Riksrevisjonen her og ser òg at statsråden skriv at «det pågår et arbeid for å identifisere multilaterale og andre internasjonale finansieringsinstrumenter som kan bidra til flere private investeringer i ren energi i utviklingsland». Frå Pemba i Mosambik til Pemba i Tanzania: Her har Noreg bidrege til ein undersjøisk kabel som fører straum frå Tanga på fastlandet til Pemba. Den kabelen erstatta eit gamalt og forureinande aggregat. Vidare jobbar me her med utbygging av straumnettet. Noreg har finansiert landsbyelektrifisering på Zanzibar i fleire fasar sidan 1980-talet. Dei norskstøtta prosjekta har gjeve over hundre landsbyar tilgang til straum og har bidrege til at 80 pst. av Zanzibars befolkning har eit straumnett i nærleiken av bustaden. Her besøkte me også ein landsby som no skulle opna ein fiskemarknad med støtte frå Noreg. Og me besøkte Sama, som dreiv ein snikkarverkstad. Då ho fekk straum, kunne ho og hennar 15 tilsette jobba lengre dagar. Ho kjøpte sirkelsag og andre nye maskiner for å driva meir effektivt. Me fekk eit positivt inntrykk av elektrifiseringa på Pemba, der det òg syntest som om det var eit godt kompetansenivå blant dei lokale prosjektleiarane. I kampen mot fattigdom er det ein viktig faktor å gje folk tilgang til straum. Utbygging av kraft og nett vil bidra til økonomisk vekst og betre levekår for dei fattige. Rundt 1,3 milliardar er utan tilgang til elektrisitet, og dei aller fleste bur i utviklingsland i Afrika og Asia. Ifølgje det internasjonale energibyrået er det behov for investeringar på meir enn 6 000 mrd. kr for at alle skal få tilgang til elektrisitet innan 2030. I tillegg er befolkningsveksten i Afrika så høg at det er venta at talet på dei som ikkje har tilgang til elektrisk kraft, vil auka og ikkje avta dei neste ti åra. Som saksordføraren også nemnde, har komiteen skrive i merknadane at me «vurderer det som urealistisk å forsyne store deler av den fattige delen av befolkningen på en økonomisk bærekraftig måte uten subsidier i et lengre tidsperspektiv. Først når befolkningen har nådd et minimumsnivå i utdannelse og økonomisk vekst, kan en regne med at det er grunnlag for at driften av elektrisitetsforsyningen blir økonomisk bærekraftig.» Utanriksdepartementet skriv òg i sine kommentarar til rapporten at bistand til rein energi «skal føre til økt næringsvirksomhet og sysselsetting, som så i neste omgang også kommer de fattige til gode». Eg meiner vel eigentleg at det like godt kan gå motsett veg. Når dei fattige får tilgang til energi, kan dei setja i gang næringsverksemd og vera med på å utvikla samfunnet sitt. Det er viktig at Rikserevisjonen ser på korleis bistandspengane vert brukte då dette utgjer store beløp av skattebetalarane sine pengar. Eit viktig mål er å få fleire ut av fattigdom, men då må me organisera bistanden vår slik at han kjem dei fattige til gode.