Sveinung Rotevatn (Venstre), 2016-06-10:
Det er sanneleg mykje frykt i denne salen for å la veljarane kunne påverke kven som skal ta sete i denne salen. Det er ikkje måte på kva ein kan få av demokratisk engasjement med «aksjonar», som ein kallar det, og folk som går til stemmeurnene for å stemme inn dei som ein vil skal sitje på Stortinget, og så framstiller ein det som noko negativt. Eg synest det er forunderleg. Det er ein del ting som er forunderleg i denne debatten. Vi hadde ein debatt før i dag om innvandring, der representantane frå Framstegspartiet var oppe på talarstolen og dyrt og heilag slo fast at det var den mest naturlege ting at dei som representerte regjeringspartia, skulle stemme for forslaga frå regjeringa. Noko anna ville vere nærast uhøyrt. Så er vi her, i neste sak, der ein med den største sjølvfølgje stemmer ned forslag frå regjeringa, jamvel eit forslag som er meint å gje folk flest meir makt. Eg synest det er forunderleg, og eg synest ikkje at Framstegspartiets representant gjorde greie for det på ein spesielt imponerande måte. Det er sagt mykje flott om kor opne og grundige og demokratiske nominasjonsprosessane er i dei politiske partia. Det må ein gjerne meine, men realiteten er at det er 1,4 pst. som deltek i dei prosessane – 98,6 pst. gjer det ikkje. Dette er i beste fall eit demokrati for dei få. Representanten Martin Kolberg framstilte dette som at dersom ein no lèt veljarane kunne påverke rekkefølgja på lista etter at nominasjonsmøtet har sagt si meining, vil eit mindretal kunne køyre over eit fleirtal. Realiteten er jo den stikk motsette. Eg har ikkje full kontroll på kor mange som deltek i nominasjonsmøta til Arbeidarpartiet, men eg er ganske sikker på at dersom over 8 pst. av Arbeidarpartiets veljarar i kva som helst fylke vil gjere ei endring, så er det fleire enn dei som deltek i nominasjonsprosessen, altså er det eit fleirtal som seier at mindretalet har kome med ei liste dei ikkje er fornøgd med. Det er ingen ting udemokratisk med det. At Arbeidarpartiet er mot at veljarane skal kunne påverke listene, er inga overrasking. Det har dei vore opne om og ærlege på i årevis, og det står til og med rett ut i komitémerknadene at alle partia i komiteen, med unntak av Arbeidarpartiet, meiner at det er eit problem at vi har ei valordning som gjev inntrykk av at ein kan påverke lista, når ein ikkje kan det. Arbeidarpartiet meiner at det ikkje er eit problem at vi har ei valordning som gjev inntrykk av at ein kan påverke listene, når ein ikkje kan det. Men at Framstegspartiet vel å leggje seg på den same linja, er meir skuffande – og det er overraskande. No må det altså bli slutt på at det kjem forslag frå Høgre–Framstegsparti-regjeringa som vi som sit på Stortinget, ikkje kan leggje til grunn at Høgre og Framstegspartiet stiller seg bak. Det har skjedd litt for mange gonger. Det er ei form for parlamentarisme som gjer det krevjande å fatte gode vedtak og ha gode prosessar i Stortinget. Dagens personvalreglar er å lure veljarane. Det er å tilsløre realiteten, som er at det aldri har skjedd at ein har endra på rekkefølgja på ei liste. Det kjem aldri til å skje heller så lenge kravet er at over 50 pst. av veljarane skal gjere den same endringa. Og når vi får kritikk frå OSSE på grunn av dette, synest eg at det er grunn til å ta inn over seg. Så kan ein få inntrykk av, dersom ein følgjer debatten her og høyrer på motargument, at det å skulle innføre ei ordning med personval med ei viss sperregrense er ei slags ny ordning, og så spekulerer ein i kva konsekvensane kan bli. Men det er ingen ting nytt. Vi veit veldig godt korleis dette fungerer. Vi veit det i kommuneval, og vi veit det i fylkestingsval. I kommuneval gjer over 40 pst. av veljarane endringar på listene. Det er heilt openbert at veljarane har eit engasjement rundt kven som skal bli vald inn, og ønskjer å gje uttrykk for det. I fylkestingsval, der ein har den same modellen som no blir føreslått, skjer det endringar. I mitt fylke f.eks., Sogn og Fjordane, er det folk i mitt eige parti som vert valde inn i fylkestinget på grunn av personstemmene. Eg trur ingen av oss såg noko spesielt negativt ved det. Tvert imot trur eg det var bra både for partiet og for dei at vi skapte det store engasjementet, og at folk ønskjer at folk skal bli valde inn. Då vil eg òg leggje til at all kritikk her og spekulasjonar om dei negative konsekvensane av å sleppe veljarane til rammar òg fylkestingsval, utan at nokon ser ut til å ha eit stort problem med at det likevel er den ordninga vi brukar. I den offentlege debatten, og òg her, blir det spekulert ein del rundt kva for konsekvensar det kan bli. Vil det f.eks. bli sånn at det er fleire menn, fleire eldre menn, som blir valde inn? Det treng vi ikkje spekulere så mykje i, for vi har faktisk ein del kunnskap. Det har vore ein grundig prosess før vi står her vi står i dag – med offentlege utval, med forsking, med kunnskapsinnhenting. Institutt for samfunnsforsking har sett på valhistorikk, dei har simulert korleis ein sånn modell vil slå ut ved stortingval. Og kva er konklusjonen? Konklusjonen er ikkje det at det er menn – og eldre menn – som vil bli føretrekte og valde inn. Så det er ikkje noko forskingsmessig eller kunnskapsmessig belegg for å anta det. Det vi derimot ser i våre naboland – både i Sverige og i Danmark – som lèt veljarane sleppe til, er at ein kan få aksjonar med mange veljarar som ønskjer å stille opp og få inn sin kandidat, men det er ganske ofte unge kandidatar som ein ønskjer å få inn, det er kandidatar som representerer ulike grupper som er underrepresenterte, med minoritetsbakgrunn f.eks., og òg kvinner. Rokkansenteret har òg forska på personval ved kommune- og fylkestingsval, og det dei finn, er at folk i stor grad stemmer på kandidatar på grunn av ståstaden til kandidatane i politiske saker, ikkje på grunn av ulike ytre kjenneteikn. Det var vel representanten Thorheim som sa at ein risiko her er at såkalla kjende personar med lita tilknyting til partiet kan bli valde inn. Då vil eg seie at om Framstegspartiet er bekymra for at såkalla kjende personar med lita tilknyting til Framstegspartiet skal kome inn på Stortinget, bør dei kanskje ikkje setje dei personane på vallistene sine. I dag ser vi ein tendens til at ein set folk på valliste som i realiteten ikkje har noko ønske om å bli valde inn på Stortinget, og som partia ikkje har noko ønske om at skal bli valde inn på Stortinget, men dei set dei no der likevel, av ulike grunnar. Kanskje vil ein få ein slutt på det dersom det kjem ein situasjon der det er ei reell moglegheit for at alle som seier at dei stiller seg til disposisjon for å bli valde inn, faktisk kan bli valde inn. Eg trur ikkje det vil vere noko negativt for det norske demokratiet. Vi skal nok heller ikkje overdrive kor mykje det vil ha å seie at ein slepper til veljarane meir. Eg trur heilt sikkert at det vil vere eit stort engasjement, eg trur heilt sikkert det vil bli endringar på listene, men eg trur òg at i all hovudsak vil listene bli omtrent sånn som dei er, fordi partia trass i alt tek ein del kloke omsyn når dei set opp listene – og fordi ein vil ha ei sperregrense. Då ein begynte med denne modellen i Sverige, såg ein at 12 av 349 riksdagsrepresentantar vart valde inn på grunnlag av personstemmer – 12 av 349. Det er jo ikkje ei omvelting. Men sannsynlegvis var det veldig gode grunnar for at dei tolv skapte eit stort engasjement og mange nok menneske ønskte at dei skulle ta sete i nasjonalforsamlinga sjølv om partia deira hadde plassert dei lenger ned. No går vi dessverre glipp av ei historisk moglegheit ein har hatt. Eg oppfattar at det eigentleg er eit fleirtal i salen her som seier at dei ønskjer å sleppe veljarane til i større grad. SV seier det, Kristeleg Folkeparti seier det, Senterpartiet seier det, Høgre, Venstre og Miljøpartiet Dei Grøne seier det. Men med unntak av dei tre siste har dei andre funne ulike grunnar for at dei ikkje er heilt fornøgde med den modellen som er føreslått, dei vil utgreie litt meir, få litt meir kunnskap – vi veit visst ikkje nok. Eg synest det er veldig synd at ein ikkje har klart å samle seg om det eit fleirtal i Stortinget eigentleg meiner – om dei då meiner det – nemleg at veljarane skal få sleppe meir til. Så skjøner eg at representanten Lundteigen og Senterpartiet er veldig for ei sånn ordning, men eg skjøner òg at grunnen til at dei ikkje stemmer for, er at det har vore ei litt dårleg saksbehandling i komiteen. Det synest eg høyrest veldig rart ut. Eg sit ikkje i komiteen, men eg synest det høyrest ut som ein rar grunn til ikkje å skulle vere med på å bidra til å danne eit fleirtal for noko som er veldig viktig. Den moglegheita kjem no til å forsvinne for veljarane, som trass i alt er det aller viktigaste. Ein skal sikkert utgreie litt meir, og kanskje kjem saka opp igjen i neste periode, og så finn ein sikkert ein grunn då òg for å utgreie litt til – eller kanskje ha ei litt høgare sperregrense, eller ha førehandskumulering, eller noko sånt. Eg synest ikkje det tener Stortinget til ære, eg synest ikkje det tener dei ulike partia til ære. Her burde ein ha klart å samle seg. Det har ein ikkje klart, og dei einaste som tapar på det, er veljarane.