Modulf Aukan (Kristelig Folkeparti), 2003-05-28:
For at statsordninga vår skal vera god og demokratisk, er det heilt avgjerande at vi har eit system som sikrar god ressursutnytting og som hindrar og eventuelt avdekkjer maktmisbruk. Det kan vera rotne egg i alle korger, så alle statsorgan må ha nokon til å passe på seg. Dei fleste demokratia baserer seg på ei eller anna form av prinsippet om at makta skal vera tredelt: ei utøvande makt, ei dømmande makt og ei lovgjevande og løyvande makt. Omgrepet «besluttende makt», som representanten Hagen brukte om Stortinget i media 15. mai, den dagen revidert budsjett vart lagt fram, finst ikkje i Grunnlova eller i norsk statsskikk. Alle dei tre maktgreinene fattar vedtak på kvar sine område. Alle desse maktorgana må på eit eller anna vis kontrollerast. Den lovgjevande makta er ei folkevald forsamling, og ho vert såleis i siste instans kontrollert av folket, gjennom val. Media speler ei vesentleg undersøkjande rolle her, slik at veljarane får vita om det dersom dei folkevalde gjer noko gale. Kontrollen med den utøvande makta, regjeringa, er meir krevjande. Regjeringa er i vårt system vald indirekte, gjennom Stortinget, og det er derfor Stortinget som må ta på seg oppgåva med å føra kontrollen med Regjeringa. Stortinget har dei siste åra trappa opp kontrollverksemda si, og det er eit sunnheitsteikn. Men vi kan også sjå den revitaliserte kontrollverksemda til Stortinget som ein effekt av at vi i lang tid har hatt mindretalsregjeringar. Dermed har opposisjonen fleirtal i kontrollkomiteen, og det har vore mogleg å utvikla kontrollfunksjonen. Mange har uttrykt ønske om å få til fleirtalsregjeringar framover. Det kunne da vera fare for at Stortinget sin kontrollfunksjon ville bli svekt, ettersom regjeringspartia kunne ha fått eit fleirtal til å blokkera arbeidet i kontrollkomiteen. Dette er bakgrunnen for forslaga om mindretalsrettar i kontrollkomiteen, som heile komiteen har stilt seg bak. Frå no av skal eit mindretal på ein tredjedel i denne spesielle komiteen, i praksis fire av ti representantar, kunna opna sak, krevja kontrollhøyring og oppgje kven som skal møta i høyringa. Dermed vil ikkje kontrollverksemda verta hindra, sjølv om det skulle verta fleirtalsregjeringar. Eg må nok seia at eg har vore noko usikker her. Eg har frykta at denne nye regelen kan føra til mange ufunderte høyringar, med forsøk på å henta politisk gevinst på sjølve høyringane, ikkje på konklusjonane. Men dersom vi skulle få ein slik effekt, trur eg ikkje det vil vara. Eg trur både pressa og folk flest etter kvart vil oppfatta kontrollhøyringane meir på linje med andre høyringar: informasjonsinnhenting for komiteens arbeid, og ikkje som nokon påtaleinstans. Det punktet som utan tvil har skapt størst strid i arbeidet med denne saka, er spørsmålet om rekkevidda for Stortinget sin innsynsrett i regjeringa sine interne dokument. Eg vil her visa til Arbeidarpartiet sin merknad under punkt 5.4, om Riksrevisjonen, på side 24. Her uttaler Arbeidarpartiet sine medlemer at det ikkje er Riksrevisjonens oppgåve å etterprøva reint interne politiske prosessar. Vidare seier dei: «Dokumenter som regjeringsnotater og statsrådenes håndnotater i tilknytning til disse, er dokumenter som bør høre inn under en regjerings interne politiske sfære og som ikke bør være gjenstand for innsyn fra utenforstående.» Arbeidarpartiet sine representantar uttaler her på ein svært presis måte det som òg er Kristeleg Folkeparti sitt syn når det gjeld både Riksrevisjonen sin innsynsrett og Stortinget sin innsynsrett. Det undrar meg derfor ein god del at Arbeidarpartiet ikkje følgjer opp det dei seier her, for «innsyn fra utenforstående» må vel også omfatta innsyn frå Stortinget, like gjerne som frå Riksrevisjonen. For meg er det ein sjølvsagd ting at ingen, heller ikkje opposisjonen på Stortinget, skal få sjå dei interne, politiske vurderingane regjeringa gjer, anten det er om taktiske drøftingar eller utforming av forhandlingsfullmakter, eller kva det no måtte vera. Dette er, slik eg ser det, like urimeleg som om regjeringspartia skulle forlanga innsyn i sakspapira til Arbeidarpartiet sine gruppemøte eller sentralstyremøte. Og det går ikkje, det skjøner vi alle. Særleg er eg redd for at effekten av dette kan verta at saksbehandlinga vil gå over frå å vera skriftleg til å verta munnleg. Det vil alle partar tapa på. Eit fleirtal har signalisert at dei vil røysta for ein ny § 49 a i Stortingets forretningsorden, som skal gi reglar for korleis Stortinget skal be om innsyn i regjeringa sine dokument. Denne regelen vil Kristeleg Folkeparti røysta imot. For det første er vi materielt usamde i kor langt innsynsretten skal gå. Men like viktig er det at vi meiner dette grepet med forretningsordenen er eit utilbørleg forsøk på å driva igjennom ei bestemt tolking av Grunnlova – representanten Engeset gjorde òg greie for sider av denne saka – der tolkinga ganske klart er omstridd. Dette blir ei tilsniking. Dei som meiner at det er behov for ei oppklaring av Grunnlova på dette punktet, får gå vegen om vanleg grunnlovsforslag. Lat det også vera heilt klart: Stortinget sin forretningsorden er ikkje rettsleg bindande for regjeringa, like lite som regjeringa sine instruksar for arbeidet i forvaltninga ikkje bind Stortinget. Forretningsordenen har ikkje eingong same tyngd som ei vanleg lov, langt mindre enn Grunnlova. Lat meg også få minna om at det i forvaltninga, særleg i departementa og hos Riksarkivet, ligg mange dokument frå tidlegare regjeringar, dokument som den sitjande regjeringa etter lang og fast praksis ikkje har tilgang til. I arkiva i alle departementa ligg notat med politiske påteikningar av tidlegare statsrådar og statssekretærar, m.a. utkast til R-notat og handnotat til desse. Ved Riksarkivet, som formelt er ein del av forvaltninga, ligg alle R-notat frå tidlegare regjeringar, dokument som statsministeren i den avgåtte regjeringa avgjer tilgangen til. Dette er dokument som den sitjande regjeringa etter dagens praktiske, kloke og godt innarbeidde ordning ikkje har tilgang til. Eg reknar sjølvsagt med at fleirtalet ikkje har meint at Stortinget skal kunna krevja at ei regjering skal utlevera dokument som ho ikkje har tilgang til sjølv. Den rettslege effekten av den nye § 49 a vil dermed berre gjelda den måten Stortinget ordnar sine ønske og krav om innsyn på, ikkje korleis regjeringa skal svara på krava. Eg vil derfor ikkje utan vidare rekna med at noka regjering, same kva parti, vil følgja opp innsynskrav på ein annan måte no enn før. Ei regjering er forplikta på Grunnlova.