Magnhild Meltveit Kleppa (Senterpartiet), 2000-12-05:
Det blir 1 250 mill. kr meir til kommunane som følgje av budsjettavtalen mellom Arbeidarpartiet og sentrumspartia. Regjeringa må leggja fram for Stortinget ein gjennomgang og ei drøfting av kommunane sin gjeldssituasjon. Senterpartiet er svært nøgd med begge desse avtalepunkta. Vi er òg nøgde med at vi fekk snudd eit svært usolidarisk kutt – dei 160 mill. kr til bustøtte som Regjeringa hadde føreslått fjerna, er på plass igjen. Vi er ikkje nøgde med at tapskompensasjonen, den såkalla tapskompensasjonen for Rattsø-taparane, blir trappa ned frå 2002 – 2 milliardar kr mindre i inntekter. Det får følgjer for 210 kommunar og slår særleg ut for nokre av dei minste og mest spreittbygde kommunane. 1 250 mill. kr – beløpet er identisk med dei midlane kommunane må avsetja neste år til barne- og attlevandepensjonar. Når lokale folkevalde no slepp å nytta eigne midlar til denne avsetjinga, kan dei unngå vanskelege kutt. Ein skule kan bestå, eit støttekontaktopplegg kan førast vidare, ein frivilligsentral kan halda fram. Kutt kan ein unngå i heimehjelp og nattevakter, i førebyggjande og reparerande tiltak innan rusfeltet. Arbeidarpartiet framstiller Regjeringa sitt budsjettforslag som «tidenes største løft». Ja, det er ei god styrking i kroner i forhold til i fjor – ingen tvil om det. Når KS i utgangspunktet bad om ytterlegare 2 milliardar kr for å halda oppe dagens driftsnivå samt 550 mill. kr meir i eingongsavsetjing til pensjonar og òg påviste at kommunane ikkje fekk dekt inn løpande utgifter til pensjon til fleire hundre millionar kroner, er dessverre fasiten likevel ein reduksjon i tenestetilbodet. Senterpartiet skulle gjerne ha medverka til ytterlegare midlar, men er glad for dei 1 250 mill. kr. Lat meg òg minna om at meir midlar til psykiatri, til opptreningsinstitusjonar, til rusfeltet, til kyrkja, til vertskommunane for PU-klientar, til lokale kulturbygg, til samferdsel, til kompensasjon for arbeidsgivaravgift og faktisk òg til frivillige organisasjonar gjer at totalstyrkinga blir langt større. Senterpartiet sette gjeldssituasjonen i kommunane på dagsordenen i vår. Konsultasjonsordninga mellom Regjeringa og KS, som sentrumsregjeringa tok initiativ til, viste ei felles forståing av ei samla gjeld på 95 milliardar kr. Når nettogjelda er 67 milliardar kr og grunnskulereforma og eldresatsinga blir refundert med til saman mellom 12 og 13 milliardar kr, er det verkeleg grunn til å sjå nærare på dette spørsmålet. Eldresatsinga er inne i sitt fjerde år i 2001. Det er vel kjent at kommunane som følgje av handlingsplanen for eldreomsorg anten har måtta ta opp ekstra lån eller har måtta redusera andre tilbod for å skaffa ein eigendel, som ofte er høgare enn forventa: eit tilskot på 740 000 kr pr. omsorgsbustad, 830 000 kr for ein sjukeheimsplass – ettertida viste at kostnadene for mange kommunar er opp til det doble. Det tekniske beregningsutvalget for kommunal og fylkeskommunal økonomi seier i oktober 2000 følgjande: «Det er et mer bekymringsfullt utviklingstrekk at driftsresultatet er betydelig svekket, og særlig at fylkeskommunene samlet sett hadde negativt netto driftsresultat i 1999. Driftsresultatet påvirkes ikke av den løpende investeringsaktiviteten, men dagens høye investeringsnivå og gjeldsoppbygging kan vanskeliggjøre en vesentlig forbedring av netto driftsresultat i årene framover. Dette fordi nyinvesteringene vil kreve økte driftsutgifter og fordi høyere kostnadsnivå enn forutsatt innebærer at økte utgifter til renter og avdrag ikke vil bli kompensert fullt ut.» Den sikraste og mest rettferdige måten å tilføra midlar på er gjennom auka frie inntekter. Senterpartiet tek medansvar for den situasjonen som no er oppstått i Kommune-Noreg. Vi tok i vår til etterretning at det var manglande politisk fleirtal med omsyn til situasjonen og arbeidde vidare med andre alternativ. Vi bad KS om råd om ein rettferdig modell – ei gjeldssanering skal ikkje premiera nokon framfor andre. KS tilrår fordeling gjennom kriteria i inntektssystemet. Ein kan oppnå ynskt objektivitet, gjeld kan betalast ned der det er behov for det. Kommunar som står framføre store investeringar, kan setja midlane av på fond og nytta dei som eigendel ved framtidige investeringar. Senterpartiet meiner at ei delvis gjeldssanering kan samanliknast med den slettinga av gjeld som Stortinget etter forslag frå Regjeringa føretok i vår for Gardermobanen. Regjeringa argumenterte med at ein der ikkje kunne rekna med auka press i økonomien. Vi meiner det same kan seiast når det gjeld kommunesektoren: Alternativet er reduksjon i aktiviteten i svært mange kommunar. Finansdepartementet har gjort ei utrekning når det gjeld fordeling av ei eingongsavsetjing på gjeld tilsvarande to Gardermobane-overskridingar. Det kan ikkje vera tvil om at ei slik avsetjing vil få mykje å seia for mange enkeltpersonar som slit i landet vårt. Av svaret går det fram at medan Rogaland fylkeskommune vil kunna setja av 245 mill. kr, er tala f.eks. for Ringsaker 86 mill. kr, for Nittedal 42 mill. kr, for Dønna – som komiteen har besøkt – 6 mill. kr og for Arendal – som komiteen òg har besøkt – 105 mill. kr. Vi er glade for at heile komiteen i alle fall no uttrykkjer uro for gjeldssituasjonen og ser fram til Regjeringa sin gjennomgang til våren. Ei rekkje andre utfordringar i denne innstillinga har direkte samanheng med kommunane sin finansielle situasjon. Når så mange mindreårige blir sitjande i asylmottak, har det truleg å gjera med nettopp uro for nye økonomiske forpliktingar å gjera, noko som er uakseptabelt. Under komiteen si behandling har forslag om å nytta fosterheimsordninga meir vore drøfta. Statsråden skal vita at ho har Senterpartiet si støtte for å ta nye initiativ der. Lat meg òg minna om kor viktig det er med ein kvalifiseringsstønad for nyankomne innvandrarar og òg ein ny supplerande stønad som alternativ til sosialhjelp for personar som ikkje har fulle trygderettar. Når så få kommunar engasjerer seg for å auka bustadbygginga og særleg butilbodet for dei mest vanskelegstilte, har det òg truleg å gjera med nettopp kommunale eigendelar. Lat meg elles få uttrykkja forventing i forhold til den gjennomgangen Regjeringa no skal ha av Aetat. Det er behov for sterkare samarbeid mellom Aetat og anna verksemd, det er behov for forenkling, og det er behov for samanslåing av oppgåver, slik at fleire yrkeshemma får moglegheit til å nytta den arbeidsreserven som svært mange av dei har. Senterpartiet vil at barn og unge skal sikrast gode oppvekstvilkår. Gode sosiale nettverk har svært mykje å seia både for unge og eldre. Samfunnet må difor organiserast ut frå lokalsamfunnet som den grunnleggjande eining både i bygd og by. Då vil innbyggjarane lettare kunna ta vare på kvarandre og ta omsorg for kvarandre, og då vil den enkelte ha større høve til å kjenna tryggleik. Vi er frustrerte over at Regjeringa ikkje følgjer opp sentrumsregjeringa si distrikts- og regionalsatsing. Vi veit at det gjennom kommunale næringsfond og anna styrking vart skapt nye arbeidsplassar og dermed ny optimisme i mange mindre lokalsamfunn. Vi seier oss leie for at Arbeidarpartiet ikkje har det same synet når det gjeld dette samspelet, den fordelinga av arbeidsplassar som må til for å sikra gode oppvekstmiljø både i by og bygd. Det er oppsiktsvekkjande at dei faktisk går så langt at dei reduserer distrikts- og regionaltiltaka for å finna midlar til IT Fornebu. Mange ser no ut til å ta velferdsordningane våre som noko sjølvsagt. Det er dei dessverre ikkje. Eit stadig rop om skattelette og privatisering av offentlege omsorgstenester kan undergrava velferdsordningar som er bygde opp over lengre tid. Resultatet kan bli dårlegare tenester og større utryggleik for grupper som ikkje har privatøkonomi til kjøp av tenester. Kommunane og fylkeskommunane er ansvarlege for grunnleggjande tilbod i kvardagen til folk flest. Det er difor Senterpartiet sitt syn at dei òg må sikrast nødvendige midlar framover. Det er viktig å arbeida for at det blir større samsvar enn i dag mellom oppgåver og midlar. Til slutt: Senterpartiet er medforslagsstillar til forslaga nr. 2, 4, 6 og 7, som eg no tar opp.