Heidi Grande Røys (Sosialistisk Venstreparti), 2005-05-26:
I januar i fjor la Pensjonskommisjonen fram sin rapport, og fleirtalet la fram ein modell som ville føre til at 70 pst. av kvinnene og 40 pst. av mennene ville ta hovudtyngda av innstrammingane. Dei med låge og middels inntekter ville betale for høgare pensjon til dei med høge inntekter. Regjeringa følgde opp rapporten og la fram den same modellen som sitt forslag, og det er det Stortinget har hatt til handsaming i vår. Modellen – modernisert folketrygd – gav i seg sjølv store innstrammingar. På toppen kom forslaget om delingstal, som gir dårlegare pensjon om levealderen aukar, og indekseringsmodellen, som gir dårlegare kjøpekraftutvikling for pensjonistar enn for lønnsmottakarar. Heilskapen i Regjeringa sitt opplegg var svært uheldig for alle med låge og middels inntekter. Det var heller ikkje insentiv for desse gruppene til å auke sitt arbeidstilbod, sjølv om Regjeringa påstod at fokuset deira var å få folk til å jobbe lenger og jobbe meir. SV sin medlem i kommisjonen stod oppreist og var åleine om å forsvare ein meir rettferdig modell – universell folketrygd. Den er utforma ut frå følgjande føresetnader: Det er trong for ei reform av folketrygda. Men det er umogleg for SV å gå inn for noko som svekkjer den samla fordelingsprofilen, slik forslaget frå fleirtalet i kommisjonen og Regjeringa sitt forslag la opp til. Vår modell gjer det mogleg å vareta dei måla vi set oss, utan å gi avkall på målsetjinga om at pensjonssystemet skal gi eit vesentleg bidrag til utjamning av inntekt, og ikkje minst gi insentiv til dei lågtlønte til auka arbeidsinnsats. Eg er glad for at Høgre no har lagt bort sin retorikk om at vår modell ikkje stimulerer til arbeid, for no foreslår dei modellen sjølve. Vår modell byggjer på at alle, uavhengig av inntekt, får ein pensjon som tilsvarer dagens minstepensjon. Men oppå dette kjem ein tilleggspensjon basert på ei inntekt som er over nivået på grunnpensjonen, opp til eit tak på 8 G. Det vil føre til at kvar krone ein betaler inn i trygdeavgift, vil gi like mykje igjen i form av tilleggspensjon. Fordelingsprofilen er slik at lågtlønte får ein høgare pensjon. Dette er særleg viktig fordi kvinner ofte har ei lågare lønn enn menn. Ein får dermed òg eit likestillingsperspektiv i fordelingsprofilen. Ingen vil med vår modell oppleve å betale inn trygdeavgift og samtidig ende opp som minstepensjonist, slik dagens system er. Både omsynet til rettferdig fordeling og omsynet til auka arbeidsinnsats taler for at vår modell bør leggjast til grunn for reforma. Og nettopp SV sin modell frå kommisjonen er den som har vist seg å vere mest haldbar, og er den modellen som no ligg til grunn for avtalen som vi skal votere over seinare i dag. Regjeringa la òg fram forslag om utviding av ordninga med omsorgsopptening. SV støttar intensjonane om å gi pensjonsopptening for omsorgsarbeid knytt til eigne barn eller omsorgslønn av andre årsaker, men ordninga til Regjeringa har fleire svake sider. Forslaget gir anten mor eller far pensjonsopptening på inntekt før fødsel opp til 6 G, og minst 4,5 G. For yrkesaktive småbarnsforeldre betyr Regjeringa sitt forslag at dei må tene over 353 000 kr, som er 6 G, for å tene opp meir pensjon ved å jobbe enn ved å vere heime. For ei stor gruppe i yrkesaktiv alder betyr det altså at ein får sterke insentiv til ikkje å arbeide. Dette er ei klår svekking av den berekrafta som ein har lagt opp til i reforma. Arbeidsinsentiva for småbarnsforeldre vert ytterlegare reduserte ved at Regjeringa prioriterer å auka kontantstøtta og viser manglande vilje til å redusere barnehageprisane. SV vil likevel ikkje fjerne ordninga med omsorgsopptening for småbarnsforeldre, men gi ho ei utforming som gjer det mogleg å kombinere arbeid med omsorg for små barn, på ein måte som òg gir økonomisk vinst. SV støttar forslaget om å gi ordninga tilbakeverkande kraft og registrerer at forliket nettopp har betra Regjeringa sin modell kva gjeld å stimulere til arbeidsinnsats og likestilling mellom kvinner og menn. Vi i SV har heile tida framheva at vi ynskjer å innføre obligatorisk tenestepensjon frå 1. januar 2006. Vi er glade for at den modellen som SV, i lag med Arbeidarpartiet, gjekk inn for i Pensjonskommisjonen, er det som vert lagt til grunn i dag. SV sluttar seg difor til avtalen på dette punktet, i tråd med det vi tidlegare har gått inn for i kommisjonen. Vi er klår over at obligatorisk tenestepensjon vil medføre ei økonomisk belastning for dei bedriftene som ikkje har sett seg råd til å ha ei slik ordning i dag. SV støttar difor forslaget der ein ber Regjeringa komme tilbake med forslag som gjer det mogleg å opprette felles innkjøpsordningar for tenestepensjonar. SV går òg inn for at AFP-ordninga må vidareførast om lag som i dag. Regjeringa sitt forslag til fleksibel tidlegpensjonering utan AFP ville føre til at svært mange ikkje ville hatt høve til å gå av med tidlegpensjon. Moglegheit til tidlegpensjon er særleg viktig for dei som har eit fysisk krevjande arbeid gjennom eit langt arbeidsliv. Dette er ofte grupper med relativt dårleg lønn. SV støttar difor ei vidareføring av AFP-ordninga. Så til sjølve avtalen. Vi er godt nøgde med at både Regjeringa og Arbeidarpartiet har forlate sitt opphavlege forslag og no foreslår tre modellar som er tett opp til SV sin modell for fordeling. Modellen til SV viste nettopp kva fordeling det er mogleg å oppnå sjølv i eit nytt system. I tillegg har eg òg sagt at vi er for å vidareføre AFP og å innføre obligatorisk tenestepensjon. Det har vi lagt til grunn i heile vårt arbeid. Men avtalen har ei bakside som hittil har vore lite omsnakka. Fleirtalet vedtek her i dag kutt i framtidige pensjonar på 26 pst. – og det er ikkje eit lite kutt for dei som har i minste laget i pensjon. Svar frå finansministeren til SV stadfestar det vi har hevda heile vegen: Delingstalet vil isolert sett redusere pensjonen med 5 pst. pr. tiår, dvs. at i 2050 vil pensjonen kunne verte redusert med om lag 18 pst., og indekseringa vil redusere pensjonsutgiftene med 8 pst. Så seier Regjeringa og Arbeidarpartiet at ein berre kan jobbe lenger, for då nullar ein ut kutta. Kor reell er den moglegheita eigentleg? Avtalen føreset eit arbeidsliv som tek imot eldre arbeidstakarar med opne armar, og som har rikeleg med arbeid til 70-åringar. Det er det ein legg til grunn for avtalen. Det seier seg sjølv at det er urealistisk for veldig mange. Sjukepleiarar, førskulelærarar, industriarbeidarar – når ein har jobba i 43 år, skal ein jobbe i tre, fire, fem år til for å unngå kutt. Tømraren Finn Erik Johansen i Skanska Norge sa til Dagens Næringsliv i fjor: «Det er ikke mulig å holde på til 67 eller 70. Vi vil ikke ha dem med i akkordlaget heller. Folk langt oppe i 60-årene klarer ikke å henge med.» Regjeringa og Arbeidarpartiet vedtek altså ein avtale som legg til grunn eit arbeidsliv med plass til eldre arbeidstakarar og folk som ikkje lenger kan yte 100 pst., mens Regjeringa og Framstegspartiet samtidig i desse dagar gjer kva dei kan for å få folk til å springe endå fortare, jobbe endå meir overtid, vere endå meir fleksible og endå meir førebels tilsette – gjennom behandlinga av den nye arbeidsmiljølova. Høgtlønte kan sjølvsagt løyse dette gjennom supplerande pensjonsordningar og privat sparing, som gjer tidlegpensjonering til eit reelt alternativ for dei. Men dei med låg lønn, og mange med middels inntekt, vil ikkje ha eit slik økonomisk rom for sparing. Dei lågtlønte slitarane får eit alternativ som dei ikkje kan realisere, ergo får dei kutt i pensjonen sin utan moglegheit til å kompensere. Det finst berre eitt ord for dette: usosialt! Urettferda vert endå klårare når ein i tillegg ser på faktisk levealder i ulike yrke. Der er det store forskjellar. Ein reinhaldar har ein forventa levealder på 71 år, mens legar, arkitektar og lektorar har ein forventa levealder på over 80 år. Innføring av delingstal betyr at dei med kortast levealder vert straffa med lågare pensjon for at dei med høg pensjon skal få leve lenger. Så til det Arbeidarpartiet påstår, at dei har sikra folk med offentleg tenestepensjon, dvs. alle som arbeider i kommunal eller statleg sektor, 66 pst. av sluttlønna. Ja, det er før dei kuttar. For det er slik at òg dei tilsette i kommune og stat må tole innstrammingane som delingstal og indeksering gir. Det er ikkje eit lite kutt, og det er ikkje lite dei må jobbe for å utjamne det. Utbetalinga av pensjonane kan i verste fall komme ned i 50 pst., ja til og med under 50 pst. Og som eg har vore inne på: Kor reelt er det å jobbe tre, fire, fem år meir, til du er 70 og vel så det, på sjukeheimen, i barnehagen, i klasserommet eller som reinhaldar, når du allereie har brukt 40 år av di tid i desse jobbane? Fleire ting med avtalen er uavklårte eller uklåre, men det som er bestemt, er kuttforslaga. Sidan kommisjonen la fram sin rapport, har SV vore tydeleg på at dette, som er den viktigaste velferdspolitiske reforma på mange tiår, skal leggjast fram for veljarane i val. Slik bør det vere i eit demokrati. Det er ingen grunn til at fleirtalet i dag ikkje kan innrømme at avtalen betyr store kutt i pensjonane i framtida, og at kutta nettopp rammar dei unge som har stemmerett til hausten, dei som er 22 år, som er 25 år, for det er jo dei som får full effekt av kutta. Fleirtalet har lagt inn heile avtalen som eit romertalsvedtak, noko som gjer at vi i SV ikkje får stemme for det vi er for, punkta om AFP og obligatorisk tenestepensjon. Difor har SV fremja dei same punkta som eigne forslag, som er komne i ei retta utgåve i salen. Vi tek opp dei forslaga, i tillegg til forslaget vi har saman med Kystpartiet om å avvise meldinga, slik at folk gjennom val kan ta stilling til reforma.