Modulf Aukan (Kristelig Folkeparti), 2004-02-06:
Utviklinga i revisjonsarbeidet, både i Riksrevisjonen og i revisjonen på fylkesnivå og kommunenivå, har dei siste åra gått i retning av meir fokus på forvaltingsrevisjonen. Det er ei utvikling eg ser positivt på. Kontrollen stoppar ikkje med tala i rekneskapen, men også effektiviteten, måloppnåinga og organiseringa i ulike verksemder vert gått nærare inn på og vurdert, slik at politikarane kan sjå om vedtaka er følgde opp. Rettesnora i forvaltingsrevisjonen må likevel vera klar: Ein skal sjekka om politiske vedtak og føresetnader vert følgde opp. Riksrevisjonen, eller t.d. eit fylkeskommunalt kontrollutval, har ikkje mandat til sjølv å vurdera kva for mål som er viktige, eller kva for politiske val som bør takast. Vi må nok innrømma at det er gråsoner her. Dersom ein forvaltingsrevisjon t.d. avdekkjer at ei politisk vedteken organisering fører til at politisk vedtekne mål ikkje vert nådde på ein effektiv måte, må revisjonsrapporten kunna påpeika dette. Enkelte rapportar kan tena på ei brei tilnærming fordi dei kan skapa debatt om eit system. Kontrollorgan som Riksrevisjonen må likevel vera svært varsame her og vakta seg mot faren for å verta ein politisk aktør. For hovudprinsippet må vera klart: Kontrollorganet skal ikkje vurdera dei politiske vedtaka. Riksrevisjonen skal ikkje vurdera Stortinget sine vedtak og føresetnader, sjølv om eg godt kan forstå at det sikkert er freistande i ein del tilfelle. Eg har innleia med desse prinsipielle vurderingane fordi Riksrevisjonen i rapporten vi behandlar i dag, kjem svært nær å gjera ei sjølvstendig vurdering av eit stortingsvedtak. For å seia det slik: Utforminga av inntektssystemet for kommunane, med fordelingsnøklar og prinsipp for inntektsfordeling og utgiftsutjamning, er faktisk avgjord av Stortinget, ikkje av Kommunaldepartementet. Hovudtrekka i det inntektssystemet for kommunane som vi har i dag, vart vedtekne av Stortinget i juni 1996. Saka vart lagd fram 10. mai 1996 av regjeringa Harlem Brundtland, da Gunnar Berge var kommunalminister, i St.prp. nr. 55 for 1995-96, om kommuneøkonomien for 1997. Framlegget fekk i all hovudsak tilslutning i Stortinget, med vekslande støtte. Høgre støtta Regjeringa i omfordelingane som følgje av Rattsø-utvalet si innstilling, omfordeling til større kommunar og meir sentrale strøk. Kristeleg Folkeparti var med på å støtta dei lange overgangsordningane Regjeringa hadde gjort framlegg om, med tanke på å skjerma småkommunar og distriktskommunar mot for rask inntektssvikt, noko Rattsø-utvalet sin modell ville ha ført til. Populært sagt måtte altså regjeringa Harlem Brundtland køyra slalåm for å få saka igjennom, og innstillinga frå kommunalkomiteen, Innst. S. nr. 286 for 1995-1996, er altså ikkje heilt enkel å lesa. Støtta frå Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet til overgangsordningane og dei distriktspolitiske måla inntektssystemet skal vera med og nå, var subsidiær, så det er få fleirtalsmerknader til støtte for denne delen av proposisjonen. Men dersom ein les heile innstillinga, er det likevel ingen tvil om at regjeringa Harlem Brundtland fekk tilslutning frå eit fleirtal også når det gjeld det distriktspolitiske. Poenget var at Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet ville gå lenger enn regjeringa i distriktsvenleg retning. Riksrevisjonen tek i sin rapport utgangspunkt i, som fleirtalet i kommunalkomiteen også viser til i denne innstillinga, at inntektssystemets mål er at alle kommunane i landet skal ha moglegheit til å gje innbyggjarane eit mest mogleg likeverdig tenestetilbod uansett kvar i landet dei bur. Samtidig har altså eit anna fleirtal i kommunalkomiteen framheva at inntektssystemet også skal ta distriktspolitiske omsyn og tena til å nå distriktspolitiske mål. Dette politiske målet, som det heile tida sidan 1996 har vore fleirtal for i Stortinget, er i liten grad reflektert i Riksrevisjonen sin rapport. Lat meg gå gjennom hovudpunkta i fleirtalet, Høgre, Kristeleg Folkeparti og Sosialistisk Venstreparti, sine synspunkt på rapporten, slik dei går fram av innstillinga. Dette fleirtalet merkar seg at det etter Riksrevisjonen si vurdering kan stillast spørsmål ved om det vart lagt nok vekt på omsynet til likeverdige tenestetilbod då inntektssystemet vart lagt om i 1997. Fleirtalet peikar derfor på at inntektssystemet, med dei trekka Riksrevisjonen viser til, faktisk er vedteke av Stortinget. Eg vil også meina at det er vanskeleg å sjå at effektane Riksrevisjonen demonstrerer i sin rapport, er vesentleg annleis enn det som måtte vera forventa ut frå den proposisjonen eg nemnde, frå regjeringa Harlem Brundtland. Fleirtalet tek derfor synspunkta frå Riksrevisjonen «til orientering», som det heiter. Sagt med andre ord, og litt meir direkte: Her har Riksrevisjonen gjeve seg inn på å vurdera sjølve inntektssystemet som Stortinget har vedteke. Det er etter mi meining ikkje Riksrevisjonen si oppgåve. Som eg alt har vore inne på: Inntektssystemet siktar mot fleire mål enn inntektsmessig likskap, det siktar m.a. også mot distriktspolitiske mål. Dessutan har skilnadene i inntektsnivå med skatteinntektene til kommunane å gjera, f.eks. i samband med skatt på kraftverk. Det har vore eit avklart politisk mål at kommunane skal ha ein økonomisk gevinst igjen for å satsa på næringspolitikk og auka lokal skatteinngang. Konsekvensen av denne politikken må verta moglege inntektsforskjellar mellom kommunane. Denne sida av saka har Riksrevisjonen etter det eg kan sjå, ikkje drøfta i rapporten. Når Arbeidarpartiet i sin merknad viser til at velståande kommunar i 1996 framleis er velståande kommunar i 2001, har det nok noko med desse tilhøva å gjera, altså lokal skatteinngang og distriktspolitiske mål. Dessutan er eg noko usikker på kva Arbeidarpartiet meiner med «velstående kommuner». Inntekter pr. innbyggjar er neppe noko godt kriterium her, når vi ser kor ulike kommunane våre er med omsyn til innbyggjartal og avstandar. Lat meg seia at eg undrar meg noko over kva som er Arbeidarpartiet si eigentlege haldning til substansen i denne saka. Da Stortinget i haust drøfta kostnadsnøkkelen for sosiale tenester, etter eit framlegg frå Regjeringa om å innføra eit såkalla urbankriterium, gjekk Arbeidarpartiet, representert ved sin fraksjon i kommunalkomiteen, imot denne endringa. Arbeidarpartiet ville da behalda det gamle systemet også i 2004. Den lina Arbeidarpartiet sin fraksjon i kontrollkomiteen har lagt seg på i den saka vi drøftar i dag, ser ut til å gå ut på å vera noko meir venleg innstilt overfor kommunar i sentrale strøk med store sosialutgifter, enn det Arbeidarpartiet var i kommunalkomiteen før jul. Eg vel å tolka dette som at det skulle vera godt håp om å verta einige i denne saka neste gong ho skal opp i Stortinget. Når det gjeld nøkkelen for kostnadsutjamninga, meiner Riksrevisjonen at det ser ut til å vera behov for ein revisjon oftare enn kvart tiande år. Den konklusjonen trur eg ikkje eg er einig i, ut frå omsynet til stabilitet for kommunane, men det er ei sak til ein annan gong. Vekslande regjeringar har oppfatta at det har vore tilslutning i Stortinget for at ein revisjon bør skje om lag kvart tiande år. Den neste hovudrevisjonen er sett i gang og vil truleg kunna få verknad frå 2007. Dessutan har Stortinget vedteke fleire justeringar i nøkkelen under marsjen, seinast i haustsesjonen 2003, med verknad frå 2004. Eg synest uansett ikkje det kler Riksrevisjonen å gje Stortinget råd om kor ofte inntektssystemet bør reviderast. Så vil eg gå over til dei vurderingane Riksrevisjonen har gjort av kvaliteten på forvaltninga sitt operative arbeid med inntektsfordelinga. Her peikar Riksrevisjonen på fleire viktige problem, som dei aktuelle departementa må sjå på. For det første viser undersøkinga at det skjer ein del feil i samband med innrapporteringa frå kommunane til Sosialdepartementet om talet på psykisk utviklingshemma, som er grunnlag for utgiftsutjamninga. Dette kan ha ført til at nokre kommunar har fått for mykje i tilskot, og at andre kommunar har fått for lite. Sosialdepartementet har sagt at dei vil arbeida vidare saman med Kommunal- og regionaldepartementet for på sikt å finna fram til eit betre kriterieopplegg. På kort sikt vil ein m.a. vurdera å skjerpa kontrollrutinane i samband med innhentinga av data frå kommunane. Eg reknar med at Regjeringa gjer det ho kan for å få løyst dei problema Riksrevisjonen peikar på her. Samtidig vil eg stilla meg bak påpeikinga frå Kommunal- og regionaldepartementet om at det er kommunen sitt ansvar å syta for at rett dokumentasjon av psykisk utviklingshemming ligg føre. For det andre tek Riksrevisjonen opp Kommunal- og regionaldepartementet si fylkesvise fordeling av skjønstilskotet. Riksrevisjonen stiller spørsmål ved om den fylkesvise fordelinga av skjønsmidlane er rimeleg ut frå behovet til kommunane i kvart fylke, om fordelinga er for lik frå år til år, og om ein i for stor grad tek regionalpolitiske omsyn ved fordelinga. Riksrevisjonen si påpeiking av at skjønsmidlane ikkje må verta ei fast inntektskjelde for kommunane, er rett. Samtidig må eg få seia at det ikkje er spesielt overraskande at ein god del kommunar med behov som ikkje vert fanga opp i det objektivt baserte inntektssystemet, det eine året har om lag dei same behova som dei har året etter. Når det gjeld fordelinga mellom fylka, har eg merka meg at det har skjedd ei viss omfordeling mellom dei dei seinare åra – i den retninga Riksrevisjonen meiner ein burde gå. Om Stortinget vil gje signal om at departementet bør gå vidare med ei slik omfordeling, reknar eg med at kommunalkomiteen vil ta opp ved eit passande høve. Departementet og Riksrevisjonen har ulike syn på i kor stor grad og på kva måte departementet skal kontrollera fylkesmennene sine tildelingar av skjønsmidlane. Departementet har utarbeidd eit regelverk som fylkesmennene skal følgja ved tildelinga av skjønstilskot. I utgangspunktet må ein leggja til grunn at fylkesmennene følgjer dette. Samtidig har departementet det overordna konstitusjonelle ansvaret for fordelinga av tilskota. Eg legg derfor til grunn at departementet på eigna måte held seg orientert om fylkesmennene si praktisering av regelverket, og eg reknar med at kommunalministeren vil koma inn på korleis ein løyser dette. Til slutt til kanskje ein kuriositet: Som mangeårig kommunestyrerepresentant meiner eg at offentlege dokument skal ha eit lett tilgjengeleg språk. Delar av denne rapporten har ikkje det. Eit døme på side 35 syner kva eg siktar til: «I analysen med data for 2000 viste effekten av arbeidsgiveravgiften på sosialhjelpsutgiftene seg ikke å være statistisk signifikant forskjellig fra null.» Med dette tilrår eg innstillinga frå komiteen.