Bjørn Jacobsen (Sosialistisk Venstreparti), 2002-11-14:
EØS er svaret på dei to spørsmåla som kjem no: Korleis har vi brukt moglegheitene utafor EU? Kva har vi brukt neiet til? Det er klart at det kan vere mange svar, men først og fremst har vi brukt dette til å tilpasse oss EU. Vi har i tillegg skaffa oss eit overvakingsorgan, ESA, som nektar oss å drive eigen politikk. Og i Noreg er det stort behov for å drive ein differensiert distriktspolitikk, for å drive ein politikk som vi har jobba opp gjennom generasjonar. Det ville ikkje ha vore vanskeleg å vere meir positiv til EØS og til EU dersom dei hadde hatt dei standardane vi har prøvd å kjempe fram i Noreg når det gjeld miljø, når det gjeld rettar for arbeidarar, når det gjeld arbeidsløyse, osv. Det ligg eit element av demokrati og folkestyre i EØS-avtalen: reservasjonsrett, vetorett. Den bruker vi ikkje. Ikkje eingong på dei mest elementære områda der det verkeleg går på prinsippa hos oss, vil vi bruke han. Vi kunne i det minste brukt han for å teste ut om folkestyret fungerte. I komiteen har vi hatt mange inne til høyring. Det har vore interessant, for det går ei skiljelinje mellom ungdomsorganisasjonar, mellom miljøorganisasjonar, og dei som vil ha eit meir effektivt samfunn, konkurransesamfunnet. Så her ligg vi i skjeringspunktet for kva slags samfunn vi eigentleg vil ha. Sjølv såg eg eit eksempel frå ein liten kommune der ein rett og slett tok og privatiserte renovasjonen. Det var ikkje noko problem. Ein kvitta seg med to personar som var overflødige. Dei blei førte rett over på det norske sosialbudsjettet, på uføretrygd, og har ikkje nokon jobb å gå til. Dei har ikkje ein kvardag der dei opplever at dei betyr noko. Det er ikkje farleg så lenge vi har eit sosialt system som kan gjere dette. Men det er synd at vi skal gjere det. Det hadde vore mykje betre om dei hadde vore i jobb, og om kanskje kommunen eller det private hadde drive vidare, men utan dei utrulege effektivitetskrava som ligg i det at ein skal ha all mogleg slags fridom. Litt om dette at vi ikkje skal diskutere kva kommisjonen og EU signaliserer om forhandlingar. Det er klart at ein sjølvsagt kan halde seg unna det. Men vi må tore å sjå at innafor den viktigaste næringa vår, fiskerinæringa, går det føre seg eit stort sprang, og kanskje det største spranget går på dette med ideologi. Vi held på å bryte opp det som er ein samfunnskontrakt mellom mannskap og ein aktiv reiar i fiskeflåten. Det er derfor den norske fiskeflåten har vore den beste i verda. Nokon kallar det for gründerar og arbeidarar saman. På Møre kallar vi det,– i alle fall nokre av oss, – for møresosialisme, det at folk held i hop, det at folk jobbar og driv på havet på ein effektiv måte, viss det er semje om at her er det like rettar for alle. Lottsystemet i fiskeria er forresten den einaste forma for sosialisme som fungerer i praksis, og som er der, for der deler ein, ein får ut frå innsats. No skal vi bryte opp dette. Vi skal ta min rett, den retten kvar enkelt som sit her i salen, har, – Ola og Kari sine rettar, ålmenta sine rettar til fiskeressursane. Dei skal ut på børs. Vi har godteke dette lenge. Vi har sett juks i fiskeria, at dei har gjort det til den praksisen dei har. No skal dette kanskje seljast. Det skal kanskje vere heilt andre folk, heilt andre plassar i verda, som skal disponere framtida vår. Desse tinga må vi tore å ta opp. Klarer vi å halde på dei rettane vi har der, at dei skal vere under folkestyret, at dei ikkje skal seljast ut på børs, tek vi vare på noko av det som er Noreg. Og det er jo i Noreg forventningar til kapitaleigarar. Vi ser at då ein selde seg ut i ringnot, tok ein overskotet der og investerte i framtidsnæringa oppdrett. Med det vi ser i dag når dei sel seg ut – og det kan vere ein mann på ein liten plass som sel seg ut for 80 mill. kr, – 80 mill. kr er kjekt å ha på konto – er at pengane ikkje lenger blir investerte i distrikta. Dei kan like godt bli investerte på Mallorca. Eit anna eksempel gjeld 120 mill. kr, som blir investerte på børsen i New York. Dei blir ikkje pløgde tilbake til dei små distriktssamfunna. Då er det at vi her i Stortinget må begynne å rope eit varsku: Kva gjer det med den allemannsretten som gjeld på havet? For når dei pengane forsvinn, forsvinn også grunnlaget for den samfunnskontrakten som det alltid har vore mellom fiskar, mannskap og reiar, og mellom bygdesamfunn og det å gje rettane over til andre. Stortingsmeldinga gjev ei grei oversikt over kva EØS-avtalen omfattar, korleis avtalen er bygd opp, korleis den blir endra, og korleis norsk forvaltning arbeidar med EØS-saker. Den gjev for så vidt inga systematisk vurdering av åtte års erfaring med EØS-avtalen bygd på ein gjennomgang av fordelar og ulemper på ulike område. Meldinga seier lite om kva for verknader EØS-avtalen har på det norske samfunnet, på økonomien, på arbeidslivet, på distrikta. EØS-avtalen betyr at vi mister handlefridomen over eit breitt register av verkemiddel. Vi ville ha sloppe olje- og gassdirektiva utafor EØS. Utafor EØS ville vi ha sloppe å følgje EØS-reglane for oppdrag ute i Nordsjøen og for leveransar til Nordsjøen. Utafor EØS ville vi ha sloppe EØS-reglane for offentlege innkjøp og byggjeoppdrag. Det vil seie at utafor EØS kunne vi, altså kommunar, fylkeskommunar og statlege etatar, på fritt grunnlag ha vurdert kva tid anbod var fordelaktig, og kva slags anbod – EØS-anbod, nordisk anbod, norsk anbod – som var ønskjeleg i det enkelte tilfellet. Private selskap gjer jo det. Dei vurderer ut frå kva som er tenleg, ut frå kva dei er tente med, om dei skal leggje ting ut på anbod eller ikkje. Utafor EØS kunne vi ha vidareført ordninga med gradert arbeidsgjevaravgift. Vi kunne ha gradert meir enn i dag – viss det var det vi ville. Vi kunne ha halde oppe alle konsesjonslovene våre, også heimfallsretten for kraftverk. Utafor EØS trengte ikkje norske bankar og forsikringsselskap ha tapt marknadsdelar på den norske marknaden. Vi ser at finans- og bankmarknaden er i ei dobbeltrolle her. Under EU-kampen i 1994 stod det plutseleg i ei elles venleg «ja til EU»-avis: Fiendtleg oppkjøp. Det var nokre svenskar som hadde lyst til å kjøpe Romsdals Fellesbank for å slakte han. Når vi verkeleg fekk sjå konsekvensane av marknaden, når vi fekk sjå korleis han verka, var det plutseleg fiendtleg. Heldigvis blei ikkje Romsdals Fellesbank kjøpt opp og lagd ut for all verda, han blei bevart som han var. Utafor EØS kunne vi på fritt grunnlag ha utforma reglar for kjønnskvotering og likestilling som ingen EU-reglar kunne setje til side. Stortingsmeldinga fastslår at handelen med EU har vakse kraftig sidan 1994. Men handelen med land utafor EØS-området har vakse endå sterkare. Dette betyr at det etter 1994 har skjedd ei relativ vriding av norsk handel i retning av land utafor EØS-området. Denne vridinga vekk frå EU viser at Noreg har ein ganske robust handelspolitisk situasjon. Bakgrunnen er naturlegvis at varehandelen med EU var liberalisert før EØS-avtalen blei inngått. Handelsavtalen frå 1973 gav eksportindustrien i all hovudsak same marknadsadgangen til EU-marknaden som EØS-avtalen. Det var derfor ingen grunn til at EØS-avtalen skulle dreie utanrikshandelen vår ytterlegare i retning av EU. Stortingsmeldinga viser til at då Stortinget godkjende EØS-avtalen i oktober 1992, blei det lagt til grunn at «EØS-reglene ikke var til hinder for å opprettholde ikke-diskriminerende restriksjoner på kapitalbevegelser, som for eksempel konsesjonsordninger som ikke gjør forskjell på nordmenn og utlendinger. Bakgrunnen for denne oppfatningen var blant annet korrespondanse mellom EFTA-landene og Kommisjonen, hvor Kommisjonen uttalte at ikke-diskriminerende ordninger etter deres syn ikke kunne anses å stride mot reglene om fri bevegelighet av kapital». Som det blir slått fast i stortingsmeldinga, har det ikkje skjedd formelle endringar i EØS-reglane om frie kapitalbevegelsar sidan EØS-avtalen tredde i kraft. Trass i det har ESA i ei rekkje saker arbeidd ut frå at ein serie norske lovreglar om eigarforhold og konsesjonsordningar er i strid med EØS-avtalen også om dei ikkje diskriminerer mellom nordmenn og utlendingar. Det gjeld ervervsloven, reglane om erverv av vassfallsrettar og reglane om eigarskap i finansinstitusjonar, buplikta, bu- og driveplikta ved kjøp av landbrukseigedomar over ein viss størrelse. Det er ei prinsipiell grense som no blir passert når søkjelyset blir retta mot reine innanlandske ordningar. Og det er ikkje noko som vi held på med berre i Noreg. Grunnen til at ein t.d. i Danmark, vesle Danmark, har buplikt, er at dei hadde blitt kjøpt opp om dei ikkje hadde hatt det. Tyskland og andre land hadde kjøpt opp heile Danmark på grunn av attraktiv kystlinje osb. – dei hadde blitt kjøpt opp i løpet av veldig kort tid. Den EØS-avtalen vi no ser konturane av, har aldri vore diskutert, og er dermed heller ikkje godkjend av Stortinget. Utvidinga av EU med nye medlemsland vil stille både nye og gamle medlemsland overfor store utfordringar. Landa som går inn i EU, knyter si eiga samfunnsutvikling til eit system som fremjar ein vekstøkonomi der den frie konkurransen på tvers av grensene skal gje raskast mogleg vekst. Vekstøkonomien aukar dei grunnleggjande miljøproblema – det er det vi får tilbakemeldingar frå miljøorganisasjonane om, og som avgrensar det mangfaldet av utviklingsforsøk som har vore Europas særpreg. Eg tek opp det forslaget frå Senterpartiet og SV som står i innstillinga.