Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2016-05-26:
Fri taletid har sine sider, for å seie det slik, og ei av dei er at eg, på slutten av mitt innlegg, vil kommentere det som representanten Tetzschner sa her no. Så viss nokon som kjenner Michael Tetzschner, ser på intern-tv og har moglegheit til å gje han eit hint om det, så vil eg seie at eg jo føretrekkjer at han er i salen. Dette vil jo elles vere tilgjengeleg både i referatet og i videoopptaket i ettertid. Eg vil begynne med å takke saksordføraren, som etter mitt syn har gjort eit usedvanleg grundig og seriøst, og uavhengig, arbeid med denne saka, noko eg set stor pris på – ho har vart lenge, og eg har vorte imponert over arbeidet. Kva er ei alvorleg sak? Når vert ei sak omtala som stor og alvorleg? Når vert ei politisk sak ein skandale? Det har eg av og til reflektert over i mine år i politikken, og det verkar som om det iallfall er to gjennomgåande trekk. Det eine er at saka må dreie seg om noko som er nært, om menneske her, og det andre er at helst bør ein statsråd måtte gå, eller iallfall vere i nærleiken av å måtte gå. Denne saka inneheld ingen av desse elementa, men er likevel, kanskje blant dei sakene eg har jobba med dei seinare åra, som ligg nærmast heilt eintydig å kunne kallast ei alvorleg sak. Ja, eg vil kalle det ein skandale, det som har skjedd, ikkje fordi konsekvensane – direkte – har vore så store her, og ikkje fordi ein statsråd burde ha gått eller kjem til å gå, men fordi ein har avdekt noko som heilt openbert ikkje burde skjedd, som skulle vore mogleg å avverje, og der det verkar som det har vore ein kultur eller ein systematikk bak det som skjedde. Det gjer at saka er ekstremt alvorleg. Og så er det eit anna forhold ved saka: Eg hadde tenkt – her frå Stortingets talarstol – å takke Dagbladet. Men eg fryktar no at Dagbladets sjølvtillit vil vekse langt forbi det som det er sakleg grunnlag for, så eg nøyer meg med å seie at eg er imponert over journalistikken til bl.a. Kristoffer Egeberg – som vel òg vann ein SKUP-pris for det heile – og kollegaane hans som sit her. Eg las i si tid, då eg jobba med saka, den metoderapporten som vart laga i forbindelse med SKUP-prisen – om korleis ein har jobba med dette. Og det må eg seie, det var som ein kriminalroman, men det var òg svært imponerande. Det bringar meg over til det neste punktet eg hadde tenkt å gå inn på, nemleg at det nok i starten av denne saka vart vist det eg vil kalle ein systematisk mangel på ønske om å sleppe til media og pressa – mangel på openheit. Det var enormt vanskeleg å få svar på krav om innsyn – stort atterhald og voldsomt med tidsbruk på det – svært vanskeleg å få intervju, veldig mykje arbeid med å kome inn i saka. Eg vil òg seie – til statsrådane, og særleg til forsvarsministeren – at eg i arbeidet med saka ser ei tydeleg dreiing i ei heilt anna retning. Det gjer at ein kan summere opp med å seie at forsvarsministeren, særleg fordi ein har hatt god tid før den andre høyringa og vidare, har vore både handlekraftig og handtert saka på ein god måte og fortener den rosen ho får av eit stort fleirtal i komiteen. Eg har heller ikkje noko å utsetje på utanriksministeren sitt arbeid med saka. Men saka viser jo i sum at det er ekstremt viktig at vi har uavhengige medier med nok ressursar til å gjere det veldig langvarige arbeidet før det gjev noko som helst tilbake, og at det kanskje er nødvendig at reglane for korleis ein kan få innsyn – få meir offentlegheit – er hakket meir liberale enn når ein sit på den andre sida, og det kan verke fornuftig, greitt og komfortabelt. Så det synest eg er ein viktig lærdom av saka. Så vil eg ta opp ein ting til, og det er at det er ein feil i innstillinga som det er litt viktig for meg å få presistert. Eg var ikkje til stades på avgivingsmøtet, og ved ein feil vart eg ståande inne i to merknader der eg på førehand hadde meldt frå om at eg ikkje ønskte å stå inne. Eg forsøkte då å få retta opp det i ettertid, men med referanse til reglementet, som for så vidt er klart – når ei innstilling er gått, er ho gått – så var det enkelte komitémedlemer som meinte at det vart feil. Dette står altså på side 33 og 34 i innstillinga, og eg skal lese dei merknadene som SV står inne i, der vi ikkje skal stå inne, slik at det vert heilt presist for historia. Det første står på side 33, og det lyder: «Komiteens flertall, alle unntatt medlemmene fra Høyre, Fremskrittspartiet og Senterpartiet, registrerer at forsvarsministeren har iverksatt tiltak for å unngå liknende saker, men registrerer også at saken ikke behandles med det samme alvoret fra forsvarssjefens side. Flertallet kan ikke se at forsvarssjefen har vært tilstrekkelig vár for statsrådens og Stortingets ønske om et forsvar som tar innover seg alvoret i at regelverk ikke følges, som har kontroll på hva som skjer i alle ledd og som tar ansvar når feil skjer.» Det andre står på side 34, og det lyder: «Komiteens medlemmer fra Kristelig Folkeparti, Venstre, Sosialistisk Venstreparti og Miljøpartiet De Grønne er imidlertid av den oppfatning at ansvaret for de spesifikke avhendingene som denne saken handler om, fortsatt ikke har blitt erkjent av den som vitterlig har blitt gitt ansvaret: forsvarssjefen. Disse medlemmer mener dette bør følges opp av statsråden.» Grunnen til at eg meiner det er galt å vere inne i dei to merknadene, er at eg – når det gjeld begge – er av den oppfatning at det formelt sett ikkje er presist, eller riktig. Det kan diskuterast, men eg er av den oppfatning at det ikkje er riktig å fremje den typen kritikk i ei kontrollinnstilling. Den andre grunnen, særleg for den andre delen, er at eg nok òg meiner at vi ikkje har det nødvendige saklege grunnlaget for å vite om ein gitt embetsperson har, som det står her, «erkjent» det. Eg meiner det er ein måte å formulere seg på som ikkje er heilt presis, eller riktig. Mi oppfatning er likevel, for å summere opp arbeidet med saka, som mange andre har gått mykje grundigare gjennom innhaldet i – ikkje minst saksordføraren – at dette har vore ei stor og viktig kontrollsak. Ho har òg vore med på å vise korleis kontrollkomiteen kan ha og har ein veldig viktig funksjon i vårt politiske system. Ho har avdekt at stortingsvedtaket – og regelverk som følgjer av stortingsvedtak – ikkje er følgt opp over lang tid. Det er svært viktig at det vert gjort. Ho har bidrege til å rydde i saka. Vi står no igjen med at nokre av dei forholda som den store saka handlar om, har vist seg å vere svært alvorlege. Andre forhold har vist seg å verte klara opp i eller å vere mindre alvorlege. Eg vil vektleggje at det jo ikkje er slik at ei sak i kontrollkomiteen berre kan vere av dei sakene ein på førehand veit vil vise seg å vere dei mest alvorlege. Det må nødvendigvis vere eit sprik av saker som det er grunnlag for å ta opp, der nokre viser seg å vere svært alvorlege, og andre igjen til og med kan vise seg å vere heilt uproblematiske på eit tidspunkt. Og her har vi altså eit sakskompleks med litt ulik alvorsgrad. For det tredje har det ført til handling. Etter kvart har det jo vorte gjennomført betydelege endringar og forbetringar i regelverk, rutinar og oppfølging gjennom denne saka, og i tillegg vert det fremja nye forslag i innstillinga no. Saka har òg bidrege til openheit. Det er heilt openbert for meg at innstillinga ein etter kvart måtte møte Dagbladet og andre interesserte med, var ein annan på slutten enn i starten av saka. Så eg meiner dette er ei sak som har bidrege til ganske mykje. Og då kjem eg inn på representanten Tetzschner sitt innlegg. Eg la òg merke til at han brukte omgrepet «navlepilleri» om saka sin karakter og då særleg om den andre høyringa, viss eg forsto han riktig. Lat meg seie det slik: Viss ein hadde ein representant i ein komité her i Stortinget som gjorde alle saker – uansett kor store og viktige dei var – om til ein intern, «navlebeskuande» debatt om funksjonsmåten til sin eigen komité, då kunne ein kanskje kalle det «navlepilleri». For «navlepilleri» er vel at ein vert så oppteken av seg sjølv at ein går vekk frå å diskutere dei spørsmåla av ein viss størrelse som vi faktisk har. Det kunne ein ha brukt ein slik karakteristikk om, men mi oppfatning er at denne saka er det motsette. Dette er ei stor og viktig sak. Heldigvis vert ho avslutta utan at nokon skal gå – tvert imot er saka godt handtert på mange vis – men det er ein betydeleg grad av kritikk for ting som har skjedd, og det er store endringar i måten ting vert handterte på. Eg synest òg det er naturleg at ein av dei to statsrådane avklarar kva syn regjeringa og Høgre har på korleis vi skal beskrive denne prosessen etter det innlegget. Så må det òg leggjast til at det er jo ikkje nytt, verken i den offentlege debatt, i Stortinget eller i komiteen, at representanten Tetzschner stort sett er fornøgd – men litt misnøgd med akkurat denne saka. Eg har sete i kontrollkomiteen litt kortare enn dei andre her, i ca. eitt og eit halvt år, men den gjennomgåande tonen i dei store sakene vi har hatt, er jo at Høgre, og særleg representanten Tetzschner, har meint at dei sakene eigentleg ikkje er særleg viktige. Slik var det i asylbarnsaka, som eg trur dei fleste i samfunnet meinte hadde ei viss betyding, slik var det i saka om sjukehus på Nordvestlandet, slik er det i Telenor/VimpelCom-saka, der det er høyring i morgon, og som det har vore ein offentleg debatt rundt, og slik var det i den førre høyringa komiteen gjennomførte, om Sivilombodsmannens rolle, ei høyring som altså hadde eit breitt fleirtal – bortsett frå Høgre – bak seg, og som førte til eit uhyre spesielt opptrinn, der representanten Tetzschner kom med kraftig kritikk direkte mot Sivilombodsmannen. Det fekk eit lite avis-etterspel, der det vart stilt spørsmål ved om Høgre eigentleg var for sivilombodsmannsembetet. Eg tek opp dette fordi representanten Tetzschner brukte omgrepet «navlepilleri», men han snakka òg om unødvendig tidsbruk. Eg føler iallfall at vi er på eit punkt no at det er vel og bra, det kan vere gode grunnar til å diskutere kontrollverksemda. Men det må i så fall kanaliserast inn i ein eigen prosess, slik at dei sakene vi driv med, kan handle om dei sakene – einig eller ueinig i om dei er viktige eller gode – og at ikkje alle saker vi tek opp, vert til debattar om oss sjølve. For då fungerer Stortinget frykteleg dårleg. Det andre er at dersom ein f.eks. ønskjer å endre forretningsordenen, så finst det faktisk eigne prosessar i Stortinget – det er til og med eit utval no som skal gjennomgå det – der det naturleg høyrer heime, og ikkje blandar det inn i alle dei vanlege sakene vi driv med. Det tredje er at det nok alltid vil vere slik at ein kan frykte ei viss politisering begge vegar i kontrollkomiteen, avhengig av kva for regjering ein har, men eg trur han berre fungerer viss medlemene i kontrollkomiteen kan vise ei viss uavhengigheit – som eg vil kalle det – av dei løpande politiske forholda. Saksordførar Thorheim synest eg f.eks. har gjeve eit eminent eksempel på det i denne saka gjennom måten han har handtert ho på. Det finst òg andre eksempel på det. Utan at dette skjer, fungerer det på ein måte ikkje. Det får verte ein avsluttande appell. Eg har sjølv sete på den andre sida av bordet, eg veit at det kan vere både irriterande – og meir enn det – og at ein til og med kan meine at dei tek litt feil både i Riksrevisjonen og i kontrollkomiteen. Men eg trur vi – i sum – må erkjenne at vi er tente med å ha både kontrollinstituttet og riksrevisjonsinstituttet. For når ein er i posisjon, eller er støttespelar til dei som er i posisjon, kan det vere noko riktig i at andre skal sjå ein i korta, og det kan vere at ein vert litt «biased» av den posisjonen ein har. Samtidig ligg det til dei som er i opposisjon å ikkje misbruke instituttet, men òg opptre med den same saklegheita, skilje mellom store og små ting og klare å sjå ting slik dei verkeleg er. Då gjev eg meg med dei orda.