Jon Lilletun (Kristelig Folkeparti), 1999-06-11:
Oppslaget i Aftenposten gjeld eit konkret og nokså unikt tilfelle som eg ikkje vil kommentere nærmare. Men representanten Falch Fladmark tek opp ei generell og svært samansett utfordring: det å samarbeide og samordne tenester mellom ulike etatar og forvaltningsnivå. Vi har sett dette klarare etter kvart som velferdstilbodet i samfunnet har vorte bygt ut. Eg finn det rett fyrst å minne om at vi i dag gjev hjelp til mange som tidlegare ikkje fekk hjelp med problem dei streva med. Via høgt kvalifisert personale vert det sett inn tiltak i eit omfang som ein tidlegare berre kunne drøyme om. Spesialisering og utvikling av profesjonar har auka dei siste tiåra. På mange måtar har dette vore til fordel for dei som treng hjelpa. Men utviklinga har òg sine ulemper. Tenestetilbodet til barn og unge med spesielle behov, som vi snakkar om her, er forankra i ulike instansar, sektorar, forvaltningsnivå og profesjonar. Vi erfarer at dette ofte fører til uklare ansvarsforhold og mangel på koordinering. Hovudpersonane får mange dører å banke på, og dei mange instansane har kvar for seg ansvar for berre «sin del av tilbodet» – ikkje for heilskapen. Som interpellanten Falck Fladmark er inne på, hender det nok at det er dårleg kontakt mellom dei ulike instansane under arbeidet med det einskilde barnet. Det folkelege uttrykket for dette er at «den eine handa veit ikkje kva den andre gjer». For dei det gjeld, dei som hjelpa skal kome til gode, kan dette vere svært alvorleg. Utviklinga av parallelle, overlappande og konkurrerande tenester – som fylgje av at fleire hjelpeinstansar er involverte i arbeidet – er teke opp i fleire stortingsmeldingar dei siste åra, slik interpellanten nemnde. Ofte snakkar vi om «gråsoner». Det er dokumentert at både dei som får hjelp, og dei pårørande ikkje sjeldan føler seg som kasteballar mellom ulike instansar med ofte varierande etatskultur. Hovudinntrykket frå ulike undersøkingar er at dei fleste er godt nøgde med innsatsen frå den einskilde instansen, men at dei ofte opplever problem med systemet som heilskap. Ikkje minst dei funksjonshemma sine eigne organisasjonar tek opp dette. Kva kan så gjerast? Gevinstane ved samarbeid og samordning mellom dei mange aktørane er openberre. Heilskaplege strategiar gjev det faglege arbeidet og tenestene betre kvalitet. Vi unngår ansvarspulverisering, dobbeltarbeid og unødige tilvisingar til andre instansar. Dette gjev betre økonomi og ressursutnytting, som frigjer kapasitet. I St.meld. nr. 23 for 1997-98, Om opplæring for barn, unge og vaksne med særskilde behov, som interpellanten nemnde, vart desse problema drøfta relativt breitt. For dei fleste tenestene innanfor opplæringssektoren og helse- og sosialsektoren har det i lang tid vore nedfelt reglar for fagleg samarbeid og samordning i lov, forskrift eller instruksar. Vi har likevel ingen fagleg instans med sektorovergripande eller koordinerande rolle. Når alt kjem til alt, ligg samordningsansvaret i praksis i hovudsak til dei lokale styresmaktene. I tillegg står kommunesektoren svært fritt når det gjeld korleis dei vil organisere tenestene. Eg meiner mykje kan gjerast lokalt og sentralt for å fremje samarbeid og koordinering, fyrst og fremst på lokalt nivå. Det kan opprettast formelle samordningsforum på etatsplan eller saksbehandlarnivå. Det vert meir og meir vanleg å etablere tverrfaglege eller tverretatlege ansvarsgrupper – gjerne med ein felles kontaktperson – som skal samordne tiltak for den enkelte eller for ei målgruppe. Tidlegare på 1990-talet deltok t.d. 20 kommunar i prosjektet «Alternativ organisering av barnevernet», der ein prøvde å samordne alle tenester for barn og unge, ofte med skulen i sentrum. Seks fylkeskommunar gjorde noko tilsvarande gjennom forsøket «Ny organisering av de fylkeskommunale barne- og ungdomstjenestene». Eit anna tiltak er samarbeid mellom dei aktuelle lokale instansane om utarbeiding av felles individuelle tiltaksplanar, i nært samarbeid med dei som treng hjelp, og deira føresette. Ein tredje type tiltak med god effekt kan vere å inngå samarbeidsavtalar om ansvarsforhold, t.d. mellom fylkeskommunen og kommunane, for å sikre samanheng og kontinuitet i den samla tiltakskjeda, og for å unngå gråsoner forvaltningsnivåa imellom. Men også på statleg nivå treng vi å verte betre på samordning når det gjeld føringar, prioriteringar og mål «nedover i systemet». Som oppfylging av St.meld. nr. 23 for 1997-98 og St.meld. nr. 21 for 1998-99, rehabiliteringsmeldinga, vil Sosial- og helsedepartementet og Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet ta ansvar for eit arbeid med sikte på å harmonisere styringssignal og mål frå ulike departement og gjere ansvars- og oppgåvedeling og samarbeidsrutinar klarare. Konkret er det m.a. behov for å få ei klarare ansvarsdeling mellom habiliteringstenesta i fylkeskommunen og dei statlege spesialpedagogiske kompetansesentra. Der fleire etatar og forvaltningsnivå kjem inn, kan felles rundskriv og rettleiingar frå dei aktuelle departementa rydde av vegen uvisse og medverke til samarbeid og koordinert innsats. Slikt felles «oppryddingsarbeid» er det fleire døme på dei siste åra. I felles rundskriv frå Barne- og familiedepartementet, Sosial- og helsedepartementet, Justisdepartementet og Kyrkje-, utdannings- og forskingsdepartementet er det gjeve råd om ulike lokale samarbeidsmodellar, rutinar og saksbehandling ved saker om seksuelle overgrep mot barn. Eit anna døme er ein arbeidsperm frå Justisdepartementet/Det kriminalitetsforebyggende råd frå 1998 med råd og rettleiing om «Samordning av lokale kriminalitetsforebyggende tiltak». Dette dreier seg om korleis ein kan organisere samarbeidet lokalt mellom dei ulike etatane som arbeider med barn og ungdom i risikosonen, eit problemområde som har fått stor merksemd i offentleg debatt den siste tida. I denne samanhengen vil eg òg nemne at Sosial- og helsedepartementet og Barne- og familiedepartementet nyleg har teke felles initiativ til opplæring i to metodar for tverrfagleg arbeid med barn og unge som har, eller har stor risiko for å utvikle, alvorlege åtferdsproblem. «Foreldreopplæring og oppdragelseskompetanse» går ut på å gje foreldre hjelp til å bruke alternative og meir høvelege strategiar i kvardagen i handteringa av åtferdsvanskelege barn, medan «Multisystemisk terapi» er utvikla med tanke på ungdom med alvorlege åtferdsproblem som fører til lovbrot og rusmiddelmisbruk. Tilbodet er retta mot den unge og familien og vert gjennomført lokalt med deltaking frå alle aktuelle instansar. Tverretatleg samarbeid må ha legitimitet i etatsleiinga for å kunne lukkast. Kommunane er derfor saman med trygde- og arbeidskontora vortne oppmoda om å opprette tverretatlege fora på leiarnivå for å samordne tiltak for felles brukargrupper. Eg vil òg nemne at det sentralt er oppretta eit eige statssekretærutval i samband med Regjeringa sin handlingsplan for funksjonshemma, der koordinering av tiltak frå ulike departement er eit viktig mål. Det er òg etablert eit statssekretærutval for barne- og ungdomsspørsmål, der aktuelle departement arbeider saman for å koordinere ulike tiltak for målgruppa. Kvart år utarbeider Barne- og familiedepartementet i samarbeid med andre departement ein publikasjon med mål og retningslinjer for barne- og ungdomspolitikken og med oversikt over dei statlege løyvingane. Det er eit sentralt mål at publikasjonen skal verte ein viktig reiskap for planlegging og politikkutforming i kommunesektoren. Når det gjeld vurdering av korleis oppgåvedelinga verkar reint generelt, vil eg vise til Oppgåvefordelingsutvalet, som vart oppnemnt ved kgl. resolusjon i 1998. Utvalet skal m.a. gje oversikt over og evaluere ansvars-, oppgåve- og funksjonsdelinga mellom staten, fylkeskommunane og kommunane. Utvalet skal avslutte arbeidet sitt i juni år 2000. Arbeidet for å sikre samarbeid og koordinering mellom instansane vert såleis utført på både lokalt og sentralt plan. Også på det statlege, regionale planet er det etter kvart lagt sterkare vekt på samordningsfunksjonen overfor kommunesektoren, frå fylkesmannen, fylkeslegen og utdanningsdirektøren si side. Men trass i fleire års merksemd om desse problema og godt arbeid på fleire hald – og auka vekt på aktiv brukarmedverknad – møter vi oppslag i media om svikt i systemet. Men «systemet» består av tilsette av kjøtt og blod. Framleis ser vi døme på at profesjonsinteresser og sektorautonomi kan vere hinder for samarbeid og koordinering. På utdanningssida er det grunn til å leggje større vekt på forståinga for at slagordet «Brukaren i sentrum» skal vere noko meir enn honnørord i festtalar. Det inneber m.a. at profesjonsinteresser må underordnast heilskapen, og at dette må kome klarare inn både i grunnutdanninga for dei einskilde profesjonane og i etterutdanninga. Det er viktig å lære meir om dei andre profesjonane og etatane og om korleis ein kan kommunisere og samarbeide betre med kvarandre. Eg vil i denne samanhengen også nemne at reglane om teieplikt kan verte tolka meir restriktivt av dei enkelte etatane og profesjonane enn meininga er. Til slutt vil eg seie meg heilt samd med interpellanten i at det vil vere eit viktig bidrag til prosjekt «Eit enklare Noreg» å få betre tak på desse problemstillingane. Eg skal love at eg og kollegaene mine i andre departement skal stå på for ytterlegare å arbeide med desse problemstillingane framover.