Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2017-03-14:
Forteljinga om Noreg starta med havet. Da dei første nordbuarane busette seg her i nord, hadde istida nettopp sleppt taket. Det var framleis is på store delar av dagens Noreg. Det var få stader dei kunne busetje seg. Det var langs havet og langs elvar. Den sist oppdaterte datering seier at busetjinga av dagens Noreg starta for 11 000 år sidan. Kva var det i dette isøydet som tiltrekte? Det var det levande livet i havet. Dei enorme marine ressursane gjorde at det var mat nok sjølv om livet var knallhardt. Vi kjenner historia om korleis det rike havet og fiskeria bygde Noreg. Nidaros var først og fremst ein handelsstad etablert av håløygane frå nord – eller ladejarlane, som dei seinare blei kalla – for å byte fisk mot andre varer. Nidaros og Trondheim er bygde på havet sin rikdom. Vi kjenner historia om Bergen og korleis monopolet på fiskehandel sørgde for at vestlandshovudstaden fekk den posisjonen han fekk – og har – på fiskeria og arbeidet til nordlendingane. Vi kjenner også pomorhandelen, frå nyare tid, der Noreg hadde fisk og pels som blei bytt bort mot landbruksvarer frå Russland. Russland var på den tida den nest største handelspartnaren til Noreg, nest etter Tyskland. No snakkar vi om 1880-talet. Gjennom pomorhandelen blei stort sett alle byane i dagens Nord-Noreg etablerte som handelsknutepunkt, og innan denne handelen blei brått stoppa av den russiske revolusjonen i 1917, hadde det til og med utvikla seg eit særeige handelsspråk – ei blanding av norsk, russisk, samisk, tysk og nederlandsk. Det er det ikkje så mange som veit. Det var ressursane frå havet som bygde Noreg. Dei skapte eksportinntekter og overskot til å skape det samfunnet vi har i dag. I dag ser vi også korleis havet gir nytt liv til forteljinga om Noreg i framtida. «Havrommet» blir det kalla av nokre, og i valkampen i år kjem havet nok ein gong til å stå sentralt. Noreg er ein havnasjon, vi har alltid vore det og kjem forhåpentlegvis alltid til å vere det. Vår skjebne som nasjon er sterkt knytt til havet. I alle desse åra har havet alltid vore ein felles allmenning, og kystens folk har alltid hatt rett til å hauste av dei marine ressursane der dei bur. Det første er allmenningsprinsippet. Dei marine ressursane har ikkje vore eigedomen til nokon, ikkje ein gong Kongen eigde fisken i havet. I den grad det var nokon som hadde eigarskap, var det folket i fellesskap. Vi ser allmenningsprinsippet allereie i allmenningslovane heilt tilbake til Frostating, som kan bli spora tilbake til 400-talet. Det prinsippet blei vidareført av Magnus Lagabøte i 1274, vidareført av Christian V i 1687, vidareført i allmenningslovane av 1857, delt opp i ulike lovar frå 1992, men eksplisitt vidareført i vår tid. I dag har ikkje dette prinsippet grunnlovsvern lenger, men ligg i føremålsvedtektene i både havressursloven og deltakarloven. Det andre prinsippet, som ligg i dei same lovane, er nærleiksprinsippet. Sjølv om havressursane høyrer til fellesskapet Noreg, har det alltid vore hundreårlang sedvane og prinsipp om lokal forrang. Ikkje berre eig fellesskapet dei goda som havet gir – dei viltlevande marine ressursane har vore grunnlag for kultur, busetjing og levesett langs kysten vår. Havressursloven formulerer dette klokt i føremålsfråsegna: Dei viltlevande marine ressursane ligg til fellesskapet, og det er kystsamfunna som skal vere utgangspunktet for fortenesta. Sånn sikrar Noreg verdiskaping, busetjing og kystkultur. Felles eigarskap og privat verdiskaping blir sikra samtidig. Den omfattande rettshistoriske gjennomgangen til Kystfiskeutvalet, NOU 2008:5, viser også at prinsippet om at nærleik til marine ressursar gir særeigen rett til å hauste desse ressursane, har vore ein viktig og sentral del av norsk rettspraksis: «Utvalget konstaterer etter dette at sterke trekk i rettshistorien peker i retning av en sedvanerett med en særlig rett til fiske i fjordene for folk i fjordene. Men det er som omhandlet ikke nødvendig for utvalget å ta stilling til spørsmålet på grunnlag av den historiske bruk alene, all den stund denne bruk bare danner ett av de to rettsgrunnlag for en særlig fjordrett. Utvalget skal si sin mening om retten til fiske også ut fra sjøsamenes urfolks- og minoritetsrett.» Desse to prinsippa – allmenningsprinsippet og nærleiksprinsippet – heng nøye saman. Det er to sider av same sak. Vi kan kalle det havets yin og yang. Det eine prinsippet kan ikkje eksistere utan det andre. Ein kan berre førestille seg: Dersom havet blir privatisert og overtatt av nokon, da blir jo nærleiksprinsippet undergrave. På same måte: Dersom folket langs kysten blir nekta å hauste av havet utanfor stuevindauga sine, er dei marine ressursane ikkje lenger folket sin felles eigedom. Kvifor er det så viktig å få nedfelt desse to prinsippa i Grunnloven i dag? Jo, fordi dei blir utfordra – fordi desse 1 000 år gamle prinsippa, som har sørgt for vekst og utvikling i dette landet, no blir utfordra og undergravne av ein liten elite, som har store interesser av å skaffe seg kontroll med fiskerettane. Retten til å fiske blir samla på stadig færre hender. Nokre få reiarar og finansinstitusjonar har tatt kontroll over store delar av ressursane. Med velsigning frå staten har dei gjort retten til å fiske til ei handelsvare, som valuta, aksjar og anna, som blir selt på børs. Ungdom som vil bli fiskarar, har ikkje råd fordi retten til å fiske har blitt for dyr. Berre i løpet av det siste året har prisen på ein fiskekvote gått i vêret, og både ungdom og fiskarar fortel no at dei ikkje har moglegheit til å kome seg inn i fiskeria eller til å auke kapasiteten på allereie eksisterande båtar. Å bli fiskar har blitt for dyrt for vanlege folk. Kystsamfunn med lange tradisjonar og fantastisk fiske blir sette til side. Sånn blir ikkje berre livskraftige samfunn og kystkultur svekte, sånn blir også prinsippa som har stått fast i vår rettshistorie, undergravne. Det er ikkje lett å forstå korleis dette har skjedd. Korleis kan eit tjuetals familiar kontrollere halvparten av alle fiskerettane? Havressursloven slår jo klart fast at dei viltlevande ressursane høyrer fellesskapet til og skal kome kystsamfunna til gode. Men dessverre har ikkje dette lovvernet vore godt nok. Det finst mange fråsegner, det finst forskrifter, regelverk og instruksar som kvar dag undergrev heile intensjonen med norsk fiskeri. Difor er det viktig å få dette nedfelt i Grunnloven. Vi er i ein spesiell situasjon i denne debatten, som kanskje manglar sidestykke. Forslaget frå Arbeidarpartiet er ordrett heilt likt SV sitt forslag. Det er direkte kopiert, men dei har utelate ein heilt sentral ting i sitt forslag. Dei har stroke halve forslaget. For der forslaget vårt seier: «De viltlevende marine ressursene eies av det nasjonale fellesskapet og skal bidra til sysselsetting og bosetting i kystsamfunnene», har Arbeidarpartiet stroke «og skal bidra til sysselsetting og bosetting i kystsamfunnene» i sitt forslag. Konsekvensane av å stryke kysten frå grunnlovsforslaget er enorme. Dersom forslaget frå Arbeidarpartiet blir ein del av Grunnloven, hjelper det ikkje ungdom som i dag ikkje kjem inn i fiskeria fordi det er for dyrt. Det hjelper ikkje kystsamfunn som i dag mistar rettar dag for dag. Det som det derimot gjer, er at det beskyttar utviklinga i dag, der stadig meir av kontrollen blir flytta til stadig færre hender. Det sikrar berre det nasjonale eigarskapet. Det beskyttar dermed ein liten, rik elite, som har hamstra til seg enorme verdiar i dagens politikk. Dette har Arbeidarpartiet aktivt sletta når dei har kopiert SV sin tekst. Målet vårt med forslaget har vore å løfte to sentrale rettshistoriske prinsipp inn i Grunnloven i ei tid då desse sedvanane blir utfordra: at havet er eigedomen til folket, og at nærleik til ressursane i havet gir ein spesiell rett til å hauste. Det er det siste som Arbeidarpartiet aktivt har fjerna, og eg oppfordrar hermed Arbeidarpartiet til å revurdere sitt eige forslag. Å svikte kystfolket på denne måten er ikkje det Arbeidarpartiet eg kjenner langs kysten og spesielt i Nord-Noreg. Sidan vi la fram dette forslaget, har vi også forsøkt å involvere folket. Dette er jo folket sin grunnlov også, og dette er så til dei grader eit folkeleg forslag frå SV. Så vi har lagt fram ei svart bok som vi har plassert på nokre fiskehjellar som no er etablerte nede på bryggja her i Oslo, i eit naust. Vi har også ei svart bok der folk kan skrive under på sjølve forslaget, som er på reise rundt omkring i landet. Vi kjem til å trappe opp denne verksemda når sjølve behandlinga av forslaget i Stortinget nærmar seg, men eg kan allereie seie at det er kome over 10 000 underskrifter på dette forslaget. Så at dette har ein folkeleg basis, er eg heilt overtydd om.