Ove Trellevik (Høyre), 2021-06-15:
Kommunesektoren har gjort ein imponerande innsats i møte med pandemien. Det er på sin plass å takka alle saman, ein for ein. Kommunar og fylkeskommunar har stått overfor store praktiske utfordringar med å vareta samfunnskritiske funksjonar under virusutbrotet, og kommunane har nedkjempa dei helsemessige konsekvensane av pandemien gjennom smitteverntiltak, testing, smittesporing og vaksinering. Kommunar og fylkeskommunar har i ein krevjande situasjon sørgt for at innbyggjarane har motteke tenester dei er avhengige av i det daglege, som skule, barnehagar, helse- og omsorgstenester og kollektivtransport. Det har vore tryggjande for kommunesektoren at regjeringa gjennom heile koronakrisa har vore tydeleg på at kommunesektoren skal kompenserast for verknader av skattesvikt, inntektsbortfall og meirutgifter i samband med koronapandemien. Kommunesektoren vert i 2022 godt rusta til å handtera forhold som ikkje vert fanga opp av den faste delen av inntektssystemet til kommunesektoren. I tillegg var den økonomiske situasjonen til kommunesektoren ved inngangen til 2020, altså forut for virusutbrotet, god. I perioden frå 2013 til 2021 vart dei frie inntektene til kommunesektoren styrkte med godt over 40 mrd. kr – dette fordi inntektene for 2021, altså inneverande år, vart anslått å auka for kommunesektoren med 9 mrd. kr samla, og dei frie inntektene aukar med heile 5,9 mrd. kr. Då er auka løyvingar grunna koronapandemien ikkje rekna med. Kommunane er såleis godt rusta for å satsa på dei grunnleggjande velferdstenestene til innbyggjarane. Det er stor optimisme, og kommunane ser fram til lettar i koronatiltak og til å få ei meir normal drift igjen. I perioden etter 2013 har fleire barn fått plass i barnehage, resultata i grunnskulen har vorte betre, saksbehandlingstida i barnevernet har vorte redusert, det har vorte fleire og meir kvalifiserte tilsette i helse- og omsorgstenestene, og fleire elevar har bestått den vidaregåande opplæringa. Den gode inntektsveksten har ført til at netto driftsresultat for kommunesektoren sett under eitt dei seinare åra har vore godt over det anbefalte nivået på 2 pst. frå det tekniske berekningsutvalet for kommunal og fylkeskommunal økonomi. Basert på foreløpige KOSTRA-tal vert netto driftsresultat i 2020 anslått til 3 pst. Både kommunane og fylkeskommunane har fått auka netto driftsresultat i 2020. Det var usikkerheit knytt til utviklinga i den økonomiske situasjonen til kommunane i 2020, men tala tyder på at kommuneøkonomien har kome gjennom året på ein god måte. Gode driftsresultat over fleire år har mogleggjort oppbygging av betydelege disposisjonsfond. Ved utgangen av 2020 vert disposisjonsfond anslått til å utgjera 11,6 pst. som andel av inntektene for sektoren samla. Det vil seia at dei har heile 70 mrd. kr på bok. Til samanlikning utgjorde disposisjonsfond 6,9 pst. av inntektene ved utgangen av 2013. Ved inngangen til mai 2021 var det registrert berre 13 kommunar i ROBEK, mot 46 kommunar i 2013. Dette kan endra seg når kommunerekneskapane for 2020 vert klare. Ein god og føreseieleg kommuneøkonomi med denne regjeringa og Framstegspartiet vert vidareført også til neste år. Det gjev eit godt grunnlag for at kommunesektoren framleis kan levera dei tenestene innbyggjarane har krav på og forventar, både under den noverande unntakssituasjonen og når situasjonen etter kvart vert normalisert. For kommuneøkonomien til neste år vert det lagt opp til frie inntekter på mellom 2 mrd. kr og 2,4 mrd. kr. Regjeringa sørgjer med dette for eit opplegg som gjev handlingsrom for ei styrking av det kommunale tenestetilbodet. Det går også føre seg eit betydeleg omstillings- og effektiviseringsarbeid i kommunesektoren for å frigjera ressursar for å kunna gje innbyggjarane fleire og betre tenester. Gjennom effektivisering og forbetring kan det kommunale tenestetilbodet styrkjast utover det som ligg i inntektsveksten. Vel halvparten av den samla gjelda til kommunesektoren på 625 mrd. kr vart heilt eller delvis dekt av andre og belastar ikkje kommunebudsjetta som følgje av f.eks. sjølvkostprinsippet. Det vert investert i vatn og avlaup, lån vert tekne opp for vidare utlån som kommunale lån – for å nemna nokre eksempel. Delar av gjelda til kommunane må også sjåast i lys av statlege stimuleringsordningar for investeringar, slik som rentekompensasjonsordningar og investeringstilskot som reflekterer ein ønskt politikk. For eksempel har investeringstilskotet som er ein del av oppfølginga av reforma Leve hele livet, som føremål å stimulera kommunane til å fornya og auka tilbodet av sjukeheimsplassar og omsorgsbustader for personar med behov for heildøgns helse- og omsorgstenester. Når kommunane har gode inntekter samtidig som det er låge renter og befolkningsvekst, gjev det framtidstru og optimisme. Det gjev igjen investeringslyst, vekst og utvikling. Driftsresultata har vore gode, og som nemnt er det få kommunar i ROBEK. Kommunane ser såleis ut til å handtera den gjelda dei har, på ein god måte. Regjeringa la i februar i år fram perspektivmeldinga. Meldinga drøftar viktige utfordringar for norsk økonomi, for offentlege finansar og for vidareføringa av dei norske velferdsordningane i eit langsiktig perspektiv. I åra framover vil handlingsrommet i statsbudsjettet verta mindre. Det vert fleire eldre, noko som vil gje ein vekst i utgifter til helse- og omsorgstenester og til pensjonsutbetalingar. For kommunane vil dette bety vekst i utgifter og at arbeidskraftbehovet aukar innanfor sektoren. Samtidig vil det verta relativt færre i yrkesaktiv alder, noko som betyr at veksten i skatteinntektene vert redusert. For å sikra innbyggjarane tilgang på gode og likeverdige offentlege tenester treng me berekraftige og sterke kommunar med sterke fagmiljø som kan møte desse utfordringane i åra me har framfor oss. Det er interessant å lesa oppsummeringane av fleire av statsforvaltarane sine vurderingar som er gjeve att i kommuneproposisjonen. Det er framleis forskjellar mellom kommunar i både storleik, kompetanse og kor godt dei varetek oppgåvene sine, og det er ein fare for at desse variasjonane vert forsterka. Det er særleg utfordringane knytte til kapasitet og kompetanse i små kommunar og behovet for ei meir heilskapleg og berekraftig samfunns- og næringsutvikling som gjer det nødvendig å arbeida vidare med ein endå meir framtidsretta kommunestruktur. Det er slik at koronapandemien har prega det første året i dei nye kommunane. Mange planlagde aktiviteter for å fortsetja bygginga av dei nye kommunane vart erstatta av krisehandtering og smittesporing. Statsforvaltarane trekkjer fram at dei nye kommunane likevel allereie første året opplever positive erfaringar frå samanslåingane, særleg ved at dei har styrkt kapasitet og kompetanse på ulike fagområde – samtidig som det framleis står att mykje arbeid for å realisera gevinstar av samanslåingane. For Høgre er det viktig og riktig at kommunane arbeider vidare med å få på plass ein framtidsretta kommunestruktur. Me er kjende med at det er fleire gode initiativ fleire plassar i landet. Høgre støttar såleis at det vert lagt til rette for gode og langsiktige økonomiske verkemiddel for kommunar som ønskjer å slå seg saman, jf. Stortingets tilslutning til dette i Innst. 393 S for 2017–2018. Så er regjeringspartia og Framstegspartiet einige om å justera delar av innretninga også for neste år. Regjeringspartia og Framstegspartiet har no i to stortingsperiodar forbetra ferjeavløysingsordninga betydeleg, og me ber no om at ein endrar regelverket slik at ferjeavløysingsprosjekt får minimum 25 pst. av rentene kompensert. Me har også vore opptekne av at ordninga med ressurskrevjande tenester er ei kostbar ordning både for staten og for enkelte kommunar. Utgiftene har auka sterkt i fleire år. Me justerer innretninga og ser fram til resultatet av det arbeidet som regjeringa har sett i verk for å vurdera moglegheitene for betre å kontrollera kostnadsveksten, og me håpar det arbeidet kan gje gode resultat. Det er sjølvsagt også fleire andre gode forslag me har arbeidd fram i innstillinga, og eg tek med dette opp dei forslaga Høgre er ein del av.