Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2014-05-20:
Eit augeblikk lurte eg på om eg vart avbroten av applaus frå utsida i det eg gjekk på talarstolen, men det var neppe bypolitikken applausen var for. Kombinasjonen av folketalsvekst og urbanisering er kanskje den største endringa i det norske samfunnet i vår tid og i tiåra framover. Våre beste anslag i dag er at vi vil ha ein folkevekst på om lag 1 million menneske mot 2030. Det betyr at vi på berre eit par små generasjonar har sett store endringar. Eg vaks opp med ein idé om at Noreg hadde 4 millionar menneske. Mine born vil vekse opp i eit Noreg med om lag 6 millionar menneske. Dette er også ein del av ein global trend. Mens ca. halvparten – vi har passert halvparten – av verdas 7 milliardar menneske no bur i byar, anslår ein at i 2050 kan så mykje som opp til tre fjerdedelar av verdas befolkning bu i byar. Eg trur også at mange av oss har vakse opp med ei førestilling som fortsatt står sterkt om at Noreg er eit land der ein i hovudsak bur på bygdene – spreitt utover. Men bildet er faktisk motsett. I hovudsak bur dei fleste i byar. I tillegg har ein mange som bur spreitt utover. I tillegg ser ein at av den ganske sterke veksten vi vil ha, vil om lag tre fjerdedelar av han kome i fire store byområde – rundt Oslo, Bergen, Trondheim og på Nord-Jæren. Men – og det er ofte underkommunisert – vi vil òg sjå vekst i andre viktige byområde, som ved nedre Glomma, Grenland, Vestfold-byane, Mjøs-byane, Agder, Tromsø og Bodø, og også på mindre stader. Det er f.eks. sånn at sentrum i Sogndal har hatt sterkare folketalsvekst dei siste ti åra enn Oslo har hatt. Denne byveksten skjer – i stor grad – ikkje ved at ein tappar resten av landet, han skjer ved høge fødselstal og arbeidsinnvandring. Dei fleste områda i Noreg kan rekne med stabilitet eller til og med folketalsauke. Det er ei stor utbyggingsutfordring. Samtidig som folketalet skal opp, skal klimagassutsleppa rett ned. Mens vi vert fleire og treng meir plass, må vi stoppe tapet av naturmangfald, bevare grøne lunger og kulturhistorie og skape levande byrom. Det er ei fantastisk moglegheit til å modernisere og utvikle Noreg, som heile Europa misunner oss. Men det er òg ei utfordring. Eg vil seie at grunnen til at vi etter mitt syn treng ein bypolitikk, er tredelt. For det første er det eit sterkt behov for større samanheng og heilheit i kva som er bypolitikk. Denne må openbert føregå i – sannsynlegvis – dei fleste av departementa i ei regjering, men behovet for å forme ein politikk er der. Akkurat som ein gjennom mange tiår har hatt ein distriktspolitikk, treng vi endå sterkare enn det vi har, ein koordinert bypolitikk. For det andre vert areal eit gode det blir knappheit på i framtida. Då må arealbruk planleggjast betre. Ein tidlegare vegsjef har sagt at arealpolitikken er transportpolitikkens mor. På nærings- og lokaliseringssida må vi sørgje for at det skjer i sentrum, ikkje at det tek livet av sentrum og aukar transportbehovet. Og vi må sørgje for at vi ikkje byggjer ned strandsoner, natur, friluftsliv og område som menneske i Noreg vil ønskje å bruke i endå større grad i framtida. Det kjem ikkje til å skje av seg sjølv, det krev ein bevisst arealpolitikk. For det tredje: Etter mitt syn er sterkare statleg involvering nødvendig for å sikre dette, særleg i ein periode med særleg sterk vekst. Det betyr klarare mål og visjonar frå staten. Det betyr også at ein må bidra meir økonomisk, eksempelvis slik staten no skal gjere til kollektivutbygging, sterkare styring, og ikkje minst det å passe på areala. Eg har spurt to statsrådar om å kome hit for å bidra med sine visjonar. Lat meg presentere utkaste i form av ti bod for bypolitikken som eg laga til meg sjølv mens eg var miljøvernminister. Det første bodet lyder: Du skal vere glad i byen og dyrke mangfaldet og kreativiteten som finst der. Byens unike eigenskapar er ofte det mangfaldet av uttrykk og levemåtar som ein kan finne der. Ein by som er levande, har mykje av nettopp dette. Det er ofte grunnen til at folk vil bu der. Det å kunne verdsetje, glede seg over og faktisk utvikle særtrekka som er i byar, og gje fleire byar i Noreg meir av det, trur eg er viktig. Det andre bodet lyder: Du skal ikkje misbruke moglegheita til å byggje bustader på stader som eignar seg til det. Foreløpig i år har vi lågare bustadbygging enn vi hadde i same perioden i fjor. Det er svært bekymringsfullt, for i fjor låg ein også under det behovet ein anslår å ha. Det vart bygt om lag 30 000 bustader i Noreg i fjor. Behovet er kanskje 38 000. Viss trenden held seg vidare, vil ein liggje langt under det talet igjen. Derfor er det behov for å ta tak i det, styrkje Husbanken, byggje fleire studentbustader i år og ikkje minst å byggje der det er riktig, særleg langs kollektivknutepunkta. Det bør stillast minstekrav til bustadbygging der. Den raud-grøne regjeringa hadde på høyring statlege planretningslinjer for areal og transport som endå ikkje er fremja. Eg ser i møte at desse ganske raskt trår i kraft. Det tredje bodet lyder: Du skal halde bukvaliteten heilag. Det dummaste ein kan gjere – sjølv om det å byggje bustader raskt, er viktig – er å byggje bustader med låg kvalitet og låg levetid. Når det gjeld bustadbygging, tek vi avgjerder som skal stå seg i tiår framover. Det er dårleg miljøpolitikk og ressursutnytting å byggje slik at ein ikkje vil bruke det om 20–30 år. Det er dumt å byggje i ein kvalitet som ikkje er attraktivt og som gjev ein by vi ikkje vil ha om 60–70 år. Det fjerde bodet lyder: Du skal heidre kollektivtrafikken så du kjem deg trygt og raskt fram og får leve lenge i landet. Klimameldinga set opp eit felles mål om at veksten i persontransporten i byane skal takast med kollektivtransport, sykkel og gange. Det er ei enorm utfordring, og det viktigaste verkemidlet vi har no, er dei nye bymiljøavtalene. I NTP seier ein at viss ein gjennomfører han, kan NTP stå for ein betydeleg nedgang i klimagassutsleppa mot 2020. Men hovudgrepet er då bymiljøavtalene. Dei må setjast ut i livet med ein kombinasjon av økonomisk støtte, incitament og press som ligg i dei. Det femte bodet lyder: Du skal leggje til rette for syklar og miljøvennlege bilar. Noreg er eit fantastisk elbil-land, noko vi har fått til i fellesskap. No gjeld det å ta i bruk kanskje det største transformasjonspotensialet vi har, nemleg sykkelen. Det er eit stort potensial for at gange og sykkel kan auke rundt storbyane våre. Det er eitt av dei mest effektive klimatiltaka ein kjenner. Det er også utruleg bra politikk for luftforureining i byane, og ikkje minst kan det endre arealbruken rundt transport og spare mykje areal som ein kan bruke til andre ting i byane. Det sjette bodet lyder: Du skal ikkje bryte markagrensa. Heldigvis er det stor oppslutning i Oslo rundt markalova og markagrensa, og i Bergen og Trondheim rundt liknande grenser. Mitt syn er at vi sakte, men sikkert bør utvikle dei områda, binde dei saman. Ikkje minst har vi store utfordringar i regionane rundt Oslo – f.eks. i Follo, der eg bur – der det er mange grøntområde som er splitta opp og som stadig vert bygde ned og truga av auka tilflytting. Det å styrkje dei er viktig. Det sjuande bodet lyder: Du skal ikkje lokke folk ut av sentrum. Noko av det viktigaste vi veit om bykvalitet, er at vi må byggje opp om byar som har ein nærleikskvalitet, der kultur, skule, næring og det som trengst, ligg nær der folk er. Ein rapport som det tidlegare Miljøverndepartementet fekk bestilt, viste òg at i nesten alle dei større byane dei undersøkte, går sentrumshandelens del av den totale handelen betydeleg ned og tapar mot kjøpesenter utanfor byane. Den førre regjeringa prøvde å bøte på det ved å innføre nye reglar for kjøpesenter. Dei er lagde vekk. Eg ser fram til at det iallfall kjem andre tankar om korleis vi kan hindre ein vekst som drep sentrumshandelen og i tillegg er å planleggje for å auke klimagassutsleppa og transportbehova. Det åttande bodet lyder: Du skal begjære ein by der det er liten forskjell på folk. Frå byar veit vi at det å hindre at folk bur heilt spreitt, at det dannar seg gettoar, men at det tvert imot er små forskjellar på folk i eit mangfald, er viktig for at det vert gode byar. Det niande bodet lyder: Du skal ha fleire samarbeidspartnarar. No er vi i starten av ein spennande prosess, ikkje berre nødvendigvis med samarbeid, men samanslåing. Min kanskje viktigaste bodskap er ikkje berre å sjå på det som ei småkommuneutfordring, men endå meir som ei storkommuneutfordring i dei områda der det er behov for betre samordning av arealtransport, der kommunane ligg tett, men kanskje er store. Det tiande bodet lyder: Du skal ikkje ha fleire planar enn nødvendig, men du skal ha ein plan. No har vi eit fagleg råd som har lagt fram ei svært god anbefaling. Vi bør vidareføre Groruddalssatsinga og andre satsingar lokalt, Framtidens byer, auke satsinga på forskingsprogram, men ikkje minst: Eg ser fram til at regjeringa tek det faglege rådet og legg fram ei stortingsmelding om bypolitikken. Der er det òg mykje inspirasjon å hente for det arbeidet som klima- og miljøministeren gjorde på Høgres landsmøte, der det vart vedteke spennande ting.