Torstein Rudihagen (Arbeiderpartiet), 2002-12-03:
Gjeldsordningslova – eller lov av 17. juli 1992 om frivillig og tvungen gjeldsordning for privatpersoner – er til revisjon. Ho tredde i kraft 1. januar 1993. Dette var ein periode der veldig mange i dette landet havna i ei gjeldskrise, mange på grunn av at dei hadde mista arbeidet sitt og dermed grunnlaget for å betene dei økonomiske forpliktingane dei hadde pådrege seg og basert seg på at dei skulle klare. I tillegg fekk vi eit stort verdifall i fast eigedom, noko som førte til at sjølv om eigedomane blei selde, sat mange att med store lån. Med omsyn både til skyldnaren, fordringshavarane og samfunnet for øvrig var det openbert behov for eit offentleg rådgivingsapparat som kunne hjelpe den enkelte med å rydde opp i den økonomiske situasjonen – eller kaoset – som var oppstått, og det var i tillegg behov for ei lovramme for gjeldsordning. Lovas formål er nettopp å gi privatpersonar med alvorlege gjeldsproblem moglegheit til å få kontroll over sin økonomi. Ho skal òg sikre at skyldnaren innfrir sine forpliktingar så langt som mogleg, samtidig som det skjer ei ordna og rettferdig fordeling mellom kreditorane av dei midlane skyldnaren har. Det er verdt å understreke at her er det fleire partar som det så rettferdig som mogleg skal takast omsyn til. Med andre ord: Desse omsyna må balanserast, samtidig må alminnelege samfunnsomsyn og rettsoppfatning varetakast. Gjeldsordningsinstituttet må ikkje bli ei ordning for spekulativ sanering av gjeld. Eg synest det er grunn til innleiingsvis å slå det fast, slik at det ikkje er nokon tvil om det, samtidig som eg for min del ikkje ser at verken gjeldande lovgiving eller den foreslåtte revideringa på nokon måte opnar for slik spekulativ sanering. Det er ein høg terskel for å få gjeldsordning. Departementets evaluering – og under behandlinga her samtalar og innspel frå kommunale saksbehandlarar, Gjeldsoffer-Alliansen og mange enkeltpersonar som har fått prøvd lova i praksis – har tvert imot vist at her kan ein trygt mjuke opp lova noko for å betre skyldnarens moglegheit til å ordne opp i ein kaotisk økonomisk situasjon. Det gjeld bl.a. moglegheitene for å få gjeldsordning, betring av levekåra under gjeldsordninga, tidsramma for gjeldsordningsperioden og moglegheita for ein gong å bli ferdig med gjeldsordninga utan ein ytterlegare fem års etterperiode med moglege krav hengande over seg. Gjeldsordningslova har med mindre unntak stått uendra sidan ho tredde i kraft i januar 1993. Etter ein gjennomgang og evaluering av lova konkluderer departementet med at gjeldsordningsinstituttet stort sett har fungert godt. Det blir likevel peika på at det har vore ulik praktisering, og at det da er behov for endringar som presiserer enkelte sentrale lovføresegner, og at det er behov for større fleksibilitet i forhold til offentlege kreditorar og større klarleik på område som i dag ikkje er lovregulerte. Dette ligg til grunn for Regjeringas lovendringsforslag. Vidare er det foreslege relativt inngripande prosessuelle endringar med sikte på å forkorte saksbehandlingstida, herunder ei betydeleg utviding av namsmannens kompetanse, både i samband med opninga av gjeldsforhandlingar og i saker om endring av gjeldsordninga. Komiteen er samla einig i at det blir gjort endringar med desse siktemåla. Men på mange område har eit fleirtal i komiteen gjort endringar som etter mitt syn er store forbetringar. Det er faktisk slik at regjeringspartia også er med på noko av dette. Eg skal i det følgjande avgrense meg til å omtale desse områda, i alle fall dei fleste av dei. Både Regjeringa og komiteens medlemer er heilt klart einige i at ein person som har fått gjeldsordning, kan bli gitt økonomisk sosialhjelp, og at det ikkje må råde noka uvisse om det. Mange høyringsinstansar meiner av same grunn at det er behov for ei føresegn i gjeldsordningslova som gjer det klart at gjeldsordning ikkje hindrar økonomisk sosialhjelp. Det er komiteens fleirtal einig i, og fleirtalet følgjer opp med forslag om dette. I § 1-4 er det nemnt ein del forhold som er til hinder for opning av gjeldsforhandlingar, bl.a. det såkalla støytandekriteriet. Det er meint som ein tryggleiksventil for dei tilfella der gjeldsforhandling eller gjeldsordning ikkje bør kome i stand på grunn av kritikkverdige forhold knytte til søkjaren eller det forslaget til gjeldsordning som blir fremma. Skal respekten for og tilliten til gjeldsordningsinstituttet vere der, og skal ein vere trygg på at instituttet ikkje blir misbrukt, er det utvilsamt behov for ei støytandevurdering etter gitte kriterium. Gjeld til det offentlege blir etter gjeldande lov særbehandla og er eit hinder for gjeldsordning. Ein person kan bli nekta gjeldsordning dersom meir enn 60 pst. av gjelda er skatte- og avgiftskrav. Regjeringa foreslår å oppheve denne regelen. Departementet peikar da også på i proposisjonen at eit av hovudformåla med lovrevideringa er at det skal bli lettare å kome fram til ei ordning med offentlege kreditorar. Men dette siktemålet kan i høgste grad bli drege i tvil når det under støytandevurderinga blir sagt at det ikkje kan bli opna gjeldsforhandlingar dersom «en betydelig andel av skyldnerens samlede gjeld er skatte- og avgiftsgjeld, og om skyldneren kan klandres for forhold knyttet til denne». Regelen ser kanskje grei ut isolert sett, men sett i samanheng med forarbeida blir han ikkje det. I proposisjonen heiter det: «Departementet antar at de hensyn som ligger bak regelen» – altså 60 pst. regelen – «kan ivaretas på betryggende måte gjennom en presisering av støtendekriteriet.» Vidare står det under merknadene til dei enkelte føresegnene: «Regelen vil således medføre at det må vises særlig varsomhet med å tillate åpning av gjeldsforhandlinger når skatte- og avgiftskrav utgjør 60 % eller mer av den samlede gjeld. » Eg registrerer at dette av mange blir oppfatta som at ein opnar døra på vidt gap med den eine handa, for deretter å lukke henne, i alle fall nesten med den andre. Det er derfor ei viktig presisering komitefleirtalet gjer ved å streke under at opphevinga av 60 pst.-regelen inneber at ein ikkje lenger skal ta utgangspunkt i denne, men at det skal vere ei vurdering på friare grunnlag. Eg har forståing og sympati for det mindretalet som ønskjer å fjerne denne regelen i støytandekriteria, om at «en betydelig andel» skatte- og avgiftsgjeld skal hindre gjeldsordning. Men når Arbeidarpartiet valde å la han stå, var det ut frå at regelen seier at dette gjeld forhold som skyldnaren kan klandrast for. Da får ein heller rette søkjelyset på det som er klanderverdig. Det må vere heilt klart at bevisst unndraging av skatt og avgift eller forsøk på det er så klanderverdig at det ikkje kan bli gitt gjeldsordning. Det presiserer da også heile komiteen, men dei seier samtidig at dei ikkje er einige i at det i alle situasjonar er klanderverdig ikkje å ha levert sjølvmelding. Skyldnaren kan i nokre tilfelle ha vore i ein så vanskeleg situasjon at han eller ho ikkje har levert fått sjølvmeldinga. Heile komiteen fremmar eit endringsforslag om høve til å oppnå gjeldsordning meir enn ein gong. Dette forslaget går utan tvil lenger enn Regjeringas forslag i å opne for slikt høve, sjølv om regjeringspartia, som er med på forslaget, i sin merknad rett nok held seg stort sett til Regjeringas opplegg. Fleirtalet uttrykkjer klart at Regjeringas forslag gir ei for streng avgrensing og meiner at slikt høve ikkje bør avgrensast til spesielt opprekna tilfelle. Auken i arbeidsløysa aukar faren for nye gjeldskriser. Vi fekk ei oversikt, som svar frå Finansdepartementet i samband med budsjettbehandlinga, som viser at veldig mange no sit med ei stor bruttogjeld som del av disponibel inntekt. Mange tidlegare gjeldsoffer som er ferdige med gjeldsordninga si, kan ha skaffa seg bustad med høg lånegjeld, da dei så klart måtte begynne på bar bakke. Ei gjeldsordning vil i nokre tilfelle vere den beste løysinga for kreditorar, for skyldnarar og for samfunnet. Regjeringa må derfor følgje med på utviklinga framover og eventuelt kome attende med forslag til ytterlegare oppmjuking av hovudregelen om at gjeldsordning berre kan bli gitt ein gong, om det skulle bli behov for det. Når det gjeld satsar til livsopphald for skyldnaren i ei gjeldsordning, understrekar komiteen bl.a. at det spesielt må takast omsyn til barn og deira moglegheiter til aktivitetar og vanleg livsutfalding, skuleturar, konfirmasjon, osv., og vidare at skyldnarar som har samværsrett i høve til sine barn, får økonomisk moglegheit til å følgje opp denne retten. Eit fleirtal meiner òg at det i rettleiande satsar bør bli innarbeidd at ingen skyldnarar bør ha mindre å leve av enn 85 pst. av minstepensjonen. Ved behandling av ulike krav under gjeldsordninga foreslår komitefleirtalet å likestille skatte- og avgiftskrav med krav frå andre kreditorar. Komiteen foreslår òg samrøystes ei endring for behandling av straffebøter og forpliktingar som har grunnlaget sitt i skade valda ved straffbar handling. Vidare er det fleirtal for at mindre gjeldspostar kan haldast utafor gjeldsordninga. Komiteen står samla bak forslaget om at Regjeringa innan 1. juni neste år må kome med forslag til lovreglar som gir offentlege kreditorar heimel til å godta forslag til frivillig gjeldsordning. Komitefleirtalet foreslår òg at gjeldsordningsperiodens lengd skal gjelde frå opninga av gjeldsforhandlingane. Det er slik at belastningar som blir lagde på skyldnaren, startar allereie ved opninga av gjeldsforhandlingane, og når desse tek lang tid, får skyldnaren i realiteten ein lengre gjeldsordningsperiode om perioden ikkje blir rekna frå opningstidspunktet. Regjeringa foreslår å vidareføre ordninga med ein fem års etterperiode. Dersom skyldnaren i denne perioden mottek store gåver eller gevinstar, kan kreditorane få sin del sjølv om gjeldsordninga er avslutta. Dette forslaget har vekt sterke reaksjonar. Ja, departementet har da sjølv i proposisjonen sterke argument mot femårsregelen, men så konkluderer dei likevel med å behalde han. Eg må seie at denne proposisjonen ber preg av indre ueinigheit i Regjeringa og mellom departementa på så mange område. Eg får ei kjensle av at barne- og familieministeren har blitt overkøyrd meir enn ein gong. Departementet peikar på at ein slik etterperiode er det ingen andre land som har, og at det blir lite att av sjølve intensjonen med lova og moglegheita til ein start med først ein fem års gjeldsperiode og så endå ein fem års etterperiode. Etterperioden skapar sosial utryggleik. Mange blir usikre på om verdiauke på bustad og lønsauke skal reknast med. Og kanskje mest: Vedtaket kan på lovleg måte omgåast ved å nytte reglane om private beslagsforbod, retten til å avstå eller gi avkall på arv osv. Den som kjenner regelverket eller har tilgang på juridisk bistand, kan såleis unngå å bli ramma. Dette verker sosialt urettferdig. Arbeidarpartiet, SV, Senterpartiet og Kystpartiet vil fjerne denne etterperioden. Dessverre blir det ikkje fleirtal for det, men vi sluttar oss subsidiært til forslaget frå Framstegspartiet om å redusere etterperioden til to år. Da blir det i alle fall vedteke ei monaleg forbetring. Til slutt vil eg understreke det ansvaret långjevaren har når det gjeld å vurdere lånsøkjaren si evne til å betene gjeld, og derfor foreslår vi òg at finansavtalelova må gjelde på dette området. Heilt til slutt tek eg opp forslaget Arbeidarpartiet er med på i hop med SV, Senterpartiet og Kystpartiet.