Magnhild Meltveit Kleppa (Senterpartiet), 1999-03-19:
Dagens interpellasjon byggjer på ei undersøking som supplerer dei årlege rapportane vi får frå fylkeslegane, og òg andre kartleggingar vi kjenner til. Det er dessverre framleis store variasjonar innafor eldreomsorga. Uverdige tilhøve blir påviste. Rapporten strekar under at det framleis er viktig å gjera noko. Sjølve rapporten tek for seg omgrepet «total institusjon», fylgjene for dei som bur på institusjonen, og forholdet mellom dei som yter og dei som mottek tenestene. Bebuarane, som i høg grad er sjuke og pleietrengande, er særs sårbare overfor institusjonskulturen. Det kan vera daglege rutinar bestemt av institusjonen, som dei gamle må retta seg etter. Det kan vera standardisering av tenestene, noko som gjer at ein behandlar bebuarane som ei homogen gruppe, og krenking av eigen integritet, og overgrepa kan ofte vera diffuse. Overgrepa handlar om skjult medisinering, at bebuaren får for lite mat og blir ignorert, og at dører blir låste. Dette kan vera handlingar som dei tilsette ikkje tenkjer nok over på grunn av kulturen i institusjonen og eigne haldningar. Det er vel kjent at institusjonar kan utvikla kulturar der slike tilhøve oppstår utan at det i og for seg har si årsak i vond vilje frå dei tilsette. Det kan sjølvsagt òg vera eit spørsmål om ressursar og tid. Leiaren for den enkelte institusjonen har eit ansvar både for bebuarane og for arbeidsmiljøet til dei tilsette. Han eller ho har ansvar for korleis oppgåvene blir organiserte, korleis ein legg til rette for eit godt arbeidsmiljø, og om arbeidstakarane blir fylgde opp fagleg og får rettleiing og rom for å reflektera over eigne haldningar og eiga framferd. Kommuneleiinga har eit overordna ansvar for desse forholda. Rapporten handlar på mange vis om situasjonen og rettstryggleiken til personar med aldersdemens. Her er det mange utfordringar og dilemma. La meg nemna behov for å sikra retten til utgreiing, diagnostisering og behandling, behov for å sikra naudsynt kvalitet i den daglege omsorga, behov for å auka kompetansen blant helse-, sosial- og omsorgspersonell og behov for auka forsking på området. Det er òg behov for reglar som set grenser mot tvang i tenesteytinga. Rapporten er som sagt inga representativ undersøking, men ein analyse av enkelte fenomen i ein institusjonskultur. Den peikar på forhold som det er heilt naudsynt å ta på alvor. Trondheim kommune, der Malmedal har gjennomført undersøkinga si, har sett i gang med utvikling av ein opplæringsmodell i sjukeheimane. Dei har òg laga ein rapport om kvaliteten i sjukeheimane. Så er spørsmålet: Kva gjer sosialministeren? Det er inga enkel løysing på dei problema som desse undersøkingane peikar på. Ei lang rekkje tiltak er naudsynte, og representanten Alvheim har sjølv peika på fleire punkt. La meg sortera dette i tre hovudområde. For det fyrste: haldningane til dei tilsette. Å fylgja opp rundskrivet frå 1997 om kvalitet i pleie- og omsorgstenestene er viktig. Rundskrivet set brukarane av pleie- og omsorgstenestene i fokus. Føremålet er å sikra at personar som tek imot desse tenestene, får dekt sine grunnleggjande behov med respekt for det einskilde mennesket sitt verd og sin levemåte. Kvalitet på tenestene er knytt opp til brukarens livskvalitet og oppleving av tryggleik, god omsorg og forsvarleg pleie. Eg har vitja ei rekkje kommunar. Då har eg fått stadfesta at kvalitetsforskrifta er i bruk, men vekslande kjend. Departementet og Statens helsetilsyn fylgjer òg opp fleire prosjekt som skal finna fram til gode rutinar for å sikra kvaliteten av tenestene. Det er tilsett ein kvalitetsrådgjevar i alle fylkeslegeembeta i landet som skal gje råd til pleie- og omsorgssektoren. Departementet vil på bakgrunn av røynsler om korleis kommunane brukar kvalitetsrundskrivet, justera og revidera det. Eg ynskjer særleg å presisera korleis tenestene kan sikra kvaliteten for demente. Eg bad i 1998 fylkeslegane om å styrkja tilsynet. Det har alt ført til ei betre omsorg i nokre kommunar. I 1998 gav departementet ut Retningsliner for utarbeiding av individuelle omsorgsplanar. Retningslinene er tenkt å vera til hjelp for brukarar av pleie- og omsorgstenestene, deira pårørande, frivillige og tenesteapparatet. Føremålet er å gjera det klarare for alle partar kva den einskilde og eventuelle pårørande kan venta seg av kommunale tenester. Retningslinene kan vera eit verkemiddel til å betra dialogen mellom partane. Kompetansen hos dei tilsette skal styrkjast både gjennom rekruttering av fleire med fagutdanning og gjennom opplæringstiltak. Er det vanskeleg å få bebuarane til å eta, kan det m.a. vera fordi personalet ikkje har kunnskap nok om den einskilde sine behov og den einskilde sin situasjon. Handlingsplanen for helse- og sosialpersonell er eit viktig tiltak som skal prøva å snu utviklinga når det gjeld personellsituasjonen. Rekruttering av kompetent personell, det å halda på dei tilsette og gje dei god oppfylging, er store utfordringar. Sjølve pleie- og omsorgssektoren har dessverre låg status blant helse- og sosialpersonell. Grunnutdanninga til no har lagt mykje vekt på å utdanna personell til spesialisttenestene. Det er sett i gang eit utviklingsprosjekt med undervisningssjukeheim, eit nasjonalt prosjekt som går ut på å utvikla fire sjukeheimar som senter for kompetanse, undervisning, fagutvikling og forsking innafor pleie- og omsorgstenestene. Det skal vera godt å bu eller opphalda seg på sjukeheimen. Behandling, pleie og omsorg skal vera god. Det er derfor òg naudsynt å gjera noko grunnleggjande for å rekruttera fleire til å arbeida med gamle menneske. Også geriatriprogrammet vart etablert for å auka statusen for helsetenester til eldre, primært som spesialisthelseteneste, men òg for dei kommunale helsetenestene. Programmet støttar m.a. helsepersonell som har ynske om å ta vidareutdanning i geriatri. Ein annan del av programmet er å styrkja samarbeid mellom sjukehus og kommunehelsetenesta, deriblant pleie- og omsorgstenestene. Regjeringa fylgjer eldreplanen månad for månad – 28 500 bueiningar, 12 000 årsverk innan fire år, med ei opning for lengre tid. Ein del av dei statlege midlane blir òg brukte til opplæring, kompetansehevande tiltak og utstyr, medrekna tryggleiksalarmar og andre naudsynte føremål i eldreomsorga. Det ser ut til at det nye som no blir bygt ut, har mindre institusjonspreg enn tidlegare bygg. Ei undersøking frå Byggforsk frå 1998 viser at dei nye institusjonsplassane er svært forskjellige frå dei gamle. Dei har m.a. auka areal, med både bad og kjøkkenkrok. Det er ein tendens til at skiljet mellom bueiningar og institusjonsplassar blir svekt. Kommunane har gjennom eldreplanen satsa på fleire bueiningar for aldersdemente, både skjerma einingar i institusjon og bukollektiv. Det viser òg undersøkinga frå Byggforsk. Det er eit sentralt og viktig funn når vi tenkjer på manglane ved omsorga til denne gruppa og at gruppa vil auka i tida framover. Det er ingen tvil om at dei fleste kommunane no ser sin sjanse og fylgjer opp med utbygging. Det er heller ingen tvil om at den tette oppfylginga mellom departement, fylkeskommune, fylkeslege og den einskilde kommune sikrar ei betre omsorg. La meg òg ganske fort rapportera at dei prøveordningane med eldre- og omsorgsombod som er annonsert tidlegare, som gjeld nokre kommunar, venteleg vil vera i gang innan fyrste kvartal 1999. Når det gjeld overmedisinering av eldre, ynskjer no Statens helsetilsyn å gjennomføra eit prosjekt på fire-fem år, der ein dels kartlegg problema og dels set i gang tiltak for å betra tilhøva, og der revisjon av regelverk når det gjeld tilsyn og rådgjeving, står sentralt. La meg til slutt streka under at arbeidet med stortingsmeldinga om omsorg 2000, som vil bli lagt fram til hausten, er godt i gang. Der skal innhaldet og dei verdiane som ligg til grunn i pleie- og omsorgstenestene og i rusomsorga, drøftast – verdigrunnlaget, kvaliteten på tenestene, personellsituasjonen og ikkje minst spørsmål om brukarmedverknad og samfunnet sine haldningar til dei som treng omsorg, og aldersdemente skal spesielt fokuserast der.