Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2018-05-08:
Grunnlova av 1814 er berre eitt steg på den lange vegen Noreg har hatt med å byggje opp ei eiga fundamental lov. Vi har jo tradisjonar som går heilt tilbake til 600-talet e.Kr., med Frostatingslova, Gulatingslova, osv., som etter kvart blei samordna til ein større tekst gjennom Magnus Lagabøtes arbeid på 1200-talet. Dette blei ført vidare av danskane, osv., og vi kjenner historia rundt 1814. Så dette er ein lang kaskade av historiske prosessar. Veldig mykje av det som står i Grunnlova, både versjonen frå 1814 og den vi har i dag, er òg ting som er ført vidare heilt tilbake frå 600-talet, f.eks. ei sak vi skal diskutere seinare i dag, odelsinstituttet, og ei sak vi skal diskutere til hausten, eigarskapen til havet. Dette er føresegner som har levd med oss over lang, lang tid. Ein har alltid endra språket, ein har alltid tilpassa språket til si tid – openbert. Det gamalnorske har vi sjølvsagt forlate. 1814-språket har vi sjølvsagt forlate – allereie i 1903 forlét ein det fordi det språkleg sett hadde skjedd såpass mykje i det norske samfunnet at ein måtte tilpasse teksten i Grunnlova til det språket ein jobba med. Det er situasjonen vi står i no. Ein fekk den lukkelege slutten, for fire år sidan, med ein heilt ny tekst, ein nynorsk tekst, som består av det ein kan kalle ein 2010-rettskrivingsnorm på nynorsk. Men så klarte ein da å gjere eit stykke arbeid som gjorde at ein enda opp med ein bokmålsversjon av grunnlovsteksten som høyrer heime på 1950-talet. Eg har framleis til gode å forstå korleis ein klarte å kome dit at 1950-talet var litt meir av eit klenodium, medan 2010 ikkje var det. Eg skal kome vidare inn på det. Vi har altså ei grunnlov i dag som består av to tekstar som ikkje er harmoniserte. Dette inneber visse språklege forskjellar og i ein del tilfelle forskjellar i oppbygginga av paragrafar og ledd, og det lagar sjølvsagt ein del plunder for dei som skal bruke desse paragrafane og ledda aktivt i kvardagen. I Grunnlovsspråkutvalets forslag er fleire paragrafar forenkla ved at lange og vanskelege setningar er delte opp. Det er ikkje gjort i det som er dagens versjon, som er basert på Vinjes løysing, noko som inneber at tilvisingar til dei to språkversjonane vil bli forskjellige for ein del paragrafar. For eksempel finst ulik inndeling i Grunnlova § 6 første ledd, § 13 andre ledd, § 21, § 26 andre ledd og § 64. Over tid kan dette bli ganske interessant, når desse lovene skal utviklast. Det kan rett og slett bli eit kaotisk forhold. Det er openbert at Stortinget – i alle fall ved ei seinare anledning – må harmonisere desse to tekstane. Det er berre ikkje dette stortinget som vil gjere det, vi overlèt til slekta å ta seg av det. Vi har også rariteten med at føresegnene om menneskerettane, som kom inn på eit seinare tidspunkt, har eit meir tidsriktig bokmål enn dei andre føresegnene i dagens grunnlov. Så kan vi gå slag for slag og tilbakevise Tetzschners påstand om at dette er ei grunnlov som ein med ein normal skulegang vil forstå, for her er det mykje rart. Ordet «forretninger» er bevart i fleire paragrafar i dagens grunnlov, f.eks. i § 15 tredje ledd, som avgrensar oppgåvene til statsrådet etter mistillitsvedtak. Der står det: «Når Stortinget har fattet beslutning om mistillit, kan bare de forretninger utføres som er nødvendige for en forsvarlig embetsførsel.» Ordet «forretning» er fleirtydig og gir i dag assosiasjonar til næringsverksemd – det er slik vi bruker det i dag – medan ein i Grunnlova meiner «gjøremål». Det er også det som forslagsstillarane føreslår som ny tekst – rett og slett «gjøremål». Men for å bevare klenodiet må ein altså bevare «forretninger», som stadig færre forstår samanhengen med. I dagens § 17 står det: «Kongen kan gi og oppheve anordninger som angår handel, toll, næringsveier og offentlig forvaltning og regulering; dog må de ikke stride mot konstitusjonen og de lover som Stortinget har gitt i samsvar med de etterfølgende §§ 76, 77, 78 og 79. De gjelder provisorisk til neste Storting.» Ordet «anordning» kan ein jo sitje og tenkje litt på. Dette ordet er i teksten i dag, sjølv om det for lengst har gått ut av bruk, også i juridisk terminologi, noko som også gjer at venane mine som er juristar, og som jobbar med dette, bruker den nynorske versjonen når dei skal slå opp i Grunnlova, for ein treff på slike ord. Med «anordninger» meiner ein her lover, da Kongens vedtak etter § 17 har verknad som lov. I grunnlovsforslaget som bl.a. representantar frå SV står bak, er det føreslått å erstatte ordet «anordninger» med «lover». Å skulle halde fram med å bruke ordet «anordning» gjer at det framleis vil vere vanskeleg for andre personar enn juridisk skolerte – av den gamle skulen, vel å merke – å forstå kva slags type kompetanse Kongen er gitt etter § 17. Så kan vi ta ein titt på § 22 andre ledd, om avskjed for embetsmenn. I grunnlovsteksten i dag heiter det at embetsmenn som blir gitt avskjed, skal «straks tiltales for domstolene». I denne samanhengen er ordet «tiltales» misvisande, da det i dag blir brukt om formelle klagemål i ei straffesak, medan det i desse tilfella normalt vil vere snakk om saksanlegg i ei sivil sak med påstand om å bli frådømt embetet. I grunnlovsforslaget, som det ikkje er eit tilstrekkeleg fleirtal for, er det føreslått å erstatte «tiltales» med «stevnes», som er den normale ordbruken og innarbeidd terminologi for sivile saker, som dette handlar om. Vidare står det i § 26 første ledd at Kongen har rett til å «inngå og oppheve forbund». Ordet «forbund» viser språkleg til avtaler om samarbeid mellom statar eller andre typar samanslutningar. I juridisk terminologi er ordet langt på veg gått ut av bruk, og i moderne norsk språk blir ordet brukt primært om ulike typar private samanslutningar, f.eks. idrettsforbund og Norsk Sykepleierforbund. I samanheng med Grunnlova er ordet «forbund» dessutan upresist, da Kongens kompetanse etter § 26 første ledd går lenger og omfattar alle typar folkerettslege disposisjonar på vegner av staten Noreg. Ordet «forbund» finn vi også i § 75 g, men her er meininga lettare tilgjengeleg ut frå samanhengen. Ein kan forstå det. I § 74 første ledd andre punktum står det: «Ingen deliberasjon må finne sted i kongens nærvær.» Det ville vere interessant å høyre kva definisjon folk her i salen har av «deliberasjon». Som filosof har eg tilfeldigvis god kunnskap om kva deliberasjon er, men eg trur ikkje det er noko som folk flest veit kva er. Ordet «deliberasjon» bidrar til å gjere innhaldet i denne nemnte delen av § 74 lite forståeleg for dagens lesarar. I forslaget til endring, som i dag ikkje får fleirtal, er ordet «deliberasjon» endret til «drøftelser». Da fekk vi svaret på det. Ordet «deliberasjon» blir også brukt i § 76 andre ledd første punktum og tredje ledd i samband med lovbehandlinga i Stortinget. Til slutt: I § 100, som på ein måte er ein av faneparagrafane i Grunnlova, står det i dag: «Ytringsfrihet bør finne sted.» Ordet «bør» i Grunnlova må jo bli forstått som «skal». Det er sjølvsagt også det som er meiningsinnhaldet i den nynorske versjonen. I forslaget som i dag ikkje får eit tilstrekkeleg fleirtal, er dette endra til «skal finne sted». Kvifor skal ein ha denne typen uklarheiter, uklarheiter som ikkje nødvendigvis blei oppfatta som uklarheiter på 1950-talet eller tidlegare, men som openbert blir det i dag – altså at det er ei lita opning for at det «bør finne sted», men ikkje «skal finne sted»? Så til noko av det som har blitt sagt: Eit klenodium er noko gamalt og fint, noko som vi har kjært. I dette tilfellet er det eit nasjonalt klenodium, folkets klenodium. Da synest eg at det er pussig at ein klarar å finne at språknorma frå 1950-talet er staden der klenodiet skal plasserast. Eg klarar rett og slett ikkje å forstå korleis ein klarar å kome fram til det. Eg vil rose Stortinget for å ha innført ein nynorsk versjon. Han er skriven i samsvar med ei moderne rettskrivingsnorm. Kvifor tok ein ikkje her også utgangspunkt i 1950-talet, slik at det blei eit visst samsvar, i alle fall med tanke på tida, når det gjeld dette klenodiet som ein ønskjer å bevare? Eg synest det er rart – kanskje meir enn rart – at ein er så standhaftig på å bevare Vinje sitt forslag, med dei problema dette vil skape for lovgivarar i framtida og for lesarane når det gjeld å forstå innhaldet. Eg synest det er svakt, rett og slett.