Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2020-03-12:
Eg vil fyrst takke utanriksministeren for ei god og svært fyldig utgreiing om utanrikspolitiske område som er viktige for Noreg. Det er ikkje den store konflikten i norsk utanrikspolitikk, og det skal me vere glade for. Me er eit lite land, og me treng å snakke med éi stemme. Likevel vil det vere ulik vektlegging av ulike område, og slik sett kan ein forundre seg over representanten Tetzschner, som i innleiinga si var så hårsår når det galdt innlegget til leiaren i komiteen. Me ser ved inngangen til 2020-talet ei verd i endring og eit tryggleikspolitisk bilete som har endra seg. Me er vitne til auka spenningar mellom stormaktene, ei svekking av den multilaterale verdsordenen og store globale klima- og miljøutfordringar. Dette er sjølvsagt krevjande, men det tvingar oss samstundes til å prioritere og velje kva som er viktigast for oss. Senterpartiet meiner at konfliktdemping, tryggleik i nærområda og arbeidet for å utrydde fattigdom og sikre mattryggleik bør vere sentrale satsingsområde innanfor norsk utanrikspolitikk i næraste framtid. Utanriksministeren sa i tala si den 5. mars at utgreiinga hennar i år ville ha sikkerheitspolitikk som eit hovudtema. Dette fortel oss mykje om tilstanden i verda i dag, òg i våre nærområde. I korte trekk er den tryggleikspolitiske situasjonen i nærområda våre forverra. Rapporten Fokus som Etterretningstenesta gav ut i februar i år, peiker på sterkt aukande russisk militær aktivitet i norske nærområde berre det siste året. I tillegg kjem den stabile oppbygginga av dei russiske militære kapasitetane sidan 2008, då militærreforma deira vart sett i verk. Fokus viser til at aktiviteten i nordområda ikkje har vore så stor som no sidan den kalde krigen. I august 2019 var me t.d. vitne til at Nordflåten i samvirke med Austersjøflåten gjennomførte den største maritime øvinga i nærområda våre sidan den kalde krigen. Delar av bastionforsvaret vart etablert heilt ned til Nordsjøen. Dette er ei urovekkjande utvikling, og det er ei utvikling me må ta på største alvor og forhalde oss til. Me ser ei stadig meir globalisert verd. Utviklinga dei siste 20 åra – spesielt med internett – har knytt verda tettare saman. Me skal ikkje jobbe imot globalisering og digitalisering, me skal ynskje det velkomme. Samstundes skal me ha ei medviten haldning til det. Saka med Huawei og 5G-nett viser kva utfordringar me kan få med den nye teknologien som kjem. Høgteknologiske løysingar kan understøtte ulike former for sosial og politisk kontroll, det skal me vere særs merksame på. Stormaktsrivaliseringa i Arktis er eit anna element som er med på å forme kvardagen i Noreg, og som vil prege tryggleikssituasjonen vår i åra som kjem. Havisen smeltar, og det vil opne seg nye sjøruter i Barentshavet. Kina har definert seg som ein nær arktisk stat og vist stor interesse for å etablere seg langs dei nye sjørutene. Kina har m.a. kjøpt opp hamner langs den nye sjøruta som vil vekse fram. USA er ikkje lenger like ivrig i rolla som garantisten for Noreg og Europas tryggleik, samstundes med at Russland har utvikla ein stadig større vilje og evne til å agere mot andre nærliggjande og suverene statar. Eit auka nærvær av stormakter i våre nærområde gjer oppbygging av eit sterkt nasjonalt forsvar til eit fundamentalt satsingsområde framover. Den tryggleikspolitiske utviklinga kjem til å prege våre val og prioriteringar i utanrikspolitikken dei neste åra. I lys av dagens tryggleikspolitiske situasjon, med eit stadig kaldare forhold mellom aust og vest, er det ikkje forsvarleg å eksperimentere med dei tryggleikspolitiske rammene Noreg har. Me må stå saman med våre allierte i NATO og ikkje byggje parallelle strukturar. Senterpartiet har hatt og har ei kritisk haldning til EUs oppbygging av eit eige forsvarssystem. Det er allereie i ferd med å binde opp store ressursar. PESCO har t.d. meir enn 40 ulike prosjekt, alle skal planleggjast, styrast og gjennomførast, og det er berre éin bit av forsvarssamarbeidet som Frankrike er den største pådrivaren for. President Macron har òg uttala at Frankrike er villig til å dele sine ressursar innanfor atomforsvar med andre land i Europa. På møte i NATOs parlamentarikarforsamling i Brussel i februar vart oppbygging av ein forsvarsallianse i EU tema, og det utvikla seg til det som ein nærast må kalle eit munnhoggeri mellom parlamentarikarar frå USA og Frankrike. USAs medlemmer i parlamentarikarforsamlinga hevda at EU svikta NATO-alliansen, og at oppbygginga av eit EU-forsvar ville svekkje, ikkje styrkje forsvarsevna i Europa. Det gjekk så langt at dei minte forsamlinga om USAs innsats under den andre verdskrigen, og at ein ikkje kan ta USA for gitt. Eg er redd EU sitt parallelle løp innanfor forsvar ikkje vil styrkje tryggleiken i Europa. NATO har vore verdas mest suksessfulle forsvarsallianse, og for Noreg er det ikkje godt nytt dersom NATO vert svekt som følgje av Frankrikes ønske om ein allianse der dei sit i førarsetet. Noreg er avhengig av USA og Storbritannia som gode allierte, me har eit historisk samarbeid, og ingen av dei er medlemmer i EU. Ein kjem ikkje utanom å nemne koronaviruset, heller ikkje i denne samanhengen. Eit virus som vart oppdaga i Wuhan i Kina, har på få veker spreidd seg over heile verda og fått enorme konsekvensar. Som utanriksministeren sa, viser ein slik epidemi kor tett verda er voven saman. Situasjonen har òg vist kor sårbare me er, og korleis verda og verdsøkonomien stoppar opp. Helsevesenet har ikkje nok smittevernutstyr, me får ikkje importere nok. Lagera er tomme, og dei landa som har, treng det sjølve. Tenk om dette viruset hadde vore eit virus eller smittsame bakteriar som råka matvarer, det er slett ikkje utenkjeleg at det kan skje. Det er i slike kriser me vert minte på kor utruleg viktig det er med sjølvforsyning av det aller viktigaste. Direktoratet for samfunnssikkerheit og beredskap har sendt ut liste over kva forsyningar me bør ha for å sikre oss mat i tre dagar, men tre dagar går fort, og i eit sikkerheitspolitisk bilete må Noreg no ta tak i spørsmålet kring matforsyning når krise oppstår. Senterpartiet har òg lenge teke til orde for ei tydelegare prioritering av berekraftige matsystem i Noregs multilaterale utviklingspolitikk. Matmangel og sviktande avlingar er i aukande grad årsak til ustabilitet, konflikt og migrasjon. Me må føre ein politikk som ikkje berre toler solskin, men òg regnversdagar. Me må jobbe for at land skal vere sjølvforsynte og ha moglegheit til å sikre innbyggjarane mat og vatn, òg i tider då verda ser ut til å stoppe litt opp, og verdshandelen kan kollapse. FN gjer ein særs viktig jobb i dagens internasjonale samfunn, og Noreg må prioritere FNs viktige arbeid. For kvart år som går, kjem fristen for å innfri berekraftsmåla nærare. Verdsbanken har sagt at støtte til småskalabønder har best effekt for å redusere fattigdom, som er eitt av dei fyrste måla – saman med å utrydde svolt. Noreg har eit stort potensial i å auke nettopp innsatsen på dette området, det er eit område som er altfor lite framme, òg i lys av dei klimaendringane me ser i dag, klimaendringar som vil føre til at store område vert ubrukelege for matproduksjon, noko som igjen kan føre til migrasjon av eit omfang som berre gjer dagens migrasjon til eit førevarsel om det som kan kome. Dette må takast på alvor, og det er ein viktig del av det sikkerheitspolitiske biletet som har fått altfor liten plass så langt. Me er nøydde til, som eit land som vert høyrt i den internasjonale dialogen, å lyfte både klimaendringar og beredskap innanfor vatn, mat, medisin og helse endå høgare på dagsordenen. Noreg må bruke røysta si i det internasjonale samfunnet til å dempe konfliktar og drive fredsskapande arbeid. Me må støtte opp under FN og NATO-alliansen og styrkje vår eigen tryggleik gjennom ei realistisk tilnærming til dei trugsmåla me ser rundt oss. Nett i desse dagar ser me at det slett ikkje berre er våpenmakt som kan setje sjølv dei største nasjonane ut av spel. Difor må Noreg fremje totalforsvaret både her heime og i andre land, slik at me i framtida er betre budde – også mot kriser som koronaviruset, som no herjar det globale samfunnet.