Petter Løvik (Høyre), 1999-04-13:
«Det rir et revisjonsspøkelse over skolen. Det fører til at rektorene ikke tør å prøve noe nytt. Vi må gjøre alt for å tekkes apparatet for å ha ryggen fri. Da blir vi rett og slett grå.» Dette seier ein frustrert rektor til Kommunal Rapport den 19. mars i år. Han nemner spesielt skjemaveldet og dei mange lovene og forskriftene som gjeld skulen. Og han held fram: «Men ingen av skjemaene og kontrollene fokuserer på å skape en bedre skole for elevene.» Kanskje er dette sett på spissen, men signala er så klare frå mange hald at vi er nøydde å ta dei alvorleg. Det er liten tvil om at norsk skule er sentraldirigert i monaleg grad. Kanskje er dette endå eit eksempel på den norske hangen til likskap og millimeterrettferd? – jf. dei stadige krava om nasjonale standardar kvar gong ein kommune vil gjere ting litt annleis enn andre. Norsk skule har tradisjon for å vere sterkt detaljstyrt – både frå stat og kommune. Men når det gjeld læreplanar og innhald i skulen, har vi hatt ei litt spesiell utvikling – med sterke pendelsvingingar i etterkrigstida. Dei gamle normalplanane var i sterk grad sentralt fastsette, medan den første mønsterplanen representerte eit klart brot med dette gjennom ei sterk understreking av lokal valfridom og tilpassing. Pensum vart stort sett borte – det meste vart styrt av diffuse rettleiande mål – med sterk fridom for den einskilde læraren. Mønsterplanen frå 1987 – der grovarbeidet vart gjort av Willoch-regjeringa – representerte ei forsiktig tilstramming av lærestoffet med sikte på ein viss fastleik. Men den store pendelsvinginga kom med Hernes og L97. Både innhald og metode blir fastlagde, til dels i detalj, og på toppen av det heile blir så læreplanen forskriftsfesta, med dei juridiske konsekvensane dette kan ha. Det er ikkje rart at mange rektorar og lærarar kjenner seg bundne på hender og føter. Arbeidet i kvardagen for desse går i altfor stor grad med til å takle lover, forskrifter, rapportering og statleg og kommunal detaljstyring. Alle desse har sikkert eit eller anna fornuftig formål. Men summen av det heile blir ein norsk skule med rektorar og lærarar som ikkje får utnytta dei mange positive ressursane dei sit inne med, som blir grå og slitne, og som dermed ikkje orkar å gi elevane så mykje inspirasjon og kunnskap som dei elles kunne. I tillegg til dei mange signala vi får frå norsk skule om desse problema, har vi også internasjonale samanlikningar som viser at situasjonen er langt verre på dette området i Noreg enn i dei fleste andre land. Den mest omfattande og pålitelege samanlikninga finn vi i OECD-rapporten «Education at a Glance». Hos oss i Noreg blir berre 9 pst. av avgjerdene fatta ved den einskilde barneskulen. Tilsvarande tal for Sverige er 66 pst., Kina 46 pst., Danmark 31 pst. og Indonesia 30 pst., for å nemne nokre eksempel. Det er særleg når det gjeld organiseringa av undervisninga at Noreg skil seg negativt ut. Her er det detaljstyringa i L97 som gir størst utslag. Noreg skil seg også i disse rapportane klart ut når det gjeld den einskilde skulen sin innverknad på personalpolitikken, på organiseringa av skuledagen og skuleåret og på korleis pengane som skulen disponerer, skal brukast. Eg trur at ved å lette litt på ein del av dette kan vi få ein norsk skule som blir betre både for elevar og lærarar. Men det er ikkje noko alternativ å gå tilbake til ein skule der det meste er diffust og lite kontrollert og styrt. «Det er viktig med en balanse. Vi skal ha overordnede prinsipper og lokal styring.» Desse kloke orda er ikkje mine eigne, men uttalte av statsråd Lilletun som ein kommentar til saka om sentralstyring i norsk skule i Aftenposten 17. mars i år. Eg trur det er viktig å ha klare mål og større fridom til å velje veg fram til desse måla enn vi har i dag. Høgre ønskjer å ha ei nasjonal ramme for måla med undervisninga. Vi veit at elevane er ulike, at lærarane er ulike, og at skulane er ulike. Då må også dei pedagogiske metodane for å nå måla vere ulike for at vi skal kunne gi elevane eit likeverdig tilbod, uavhengig av kva skule dei går ved. Det er noko vi alle ønskjer, og som vi alle er forplikta til å vere med og følgje opp. Eg har full tillit til at den enkelte rektoren og læraren klarar å tilpasse dei pedagogiske metodane for å få inn dette stoffet til lokale forhold langt betre enn det storting og departement er i stand til. På same måten trur vi i Høgre at den enkelte skulen på mange område er best i stand til å organisere si eiga verksemd. Det gamle ordet om at den veit best kvar skoen trykker, som har han på, gjeld også i dag, og det gjeld også i norsk skule. Eg er sjølvsagt klar over at ein del arbeid er på gang. Både forsøksparagrafen i opplæringslova og til dels – om enn lite til dels – forskriftene til lova som er ute til høyring, har ein del positive trekk som går i den retninga som eg ønskjer, og som mange har uttykt ønske om. Men eg trur likevel det er viktig at Stortinget gir eit klart signal om at vi vil ha ein gjennomgang av breidda i lover, reglar og forskrifter for å sjå om vi kan vere med og skape ein lettare kvardag for dei som jobbar og dei som er elevar i norsk skule. Sjølv om vi i dag først og fremst skal diskutere kva regjering og storting kan gjere for å få fram mangfald og kreativitet i norsk skule, skal vi ikkje underslå at det også er viktig for kommunane og den enkelte skulen å sjå med nye auge på kva dei kan gjere innanfor det regelverket som gjeld til kvar tid. Vi må stimulere også kommunar, skular og den enkelte lærar til nytenking, men då må vi i alle fall sende klare signal frå denne salen og gjere vår del av oppryddingsjobben som så absolutt er naudsynt. Eg vil derfor fremme to forslag, som er omdelte. Forslaga er klare i innhald og retning, men dei har ei form som er open og inviterande. Dette er ikkje markeringsforslag, men det er forsøk på å få Stortinget med på å gjere vedtak som gir klare signal både til Regjeringa, til kommunar og til skular om at her er det ein jobb som må gjerast, og at vi er villige til å gjere vår del av denne jobben. Eg har med interesse merka meg at representantar frå fleire parti har uttrykt i media at pendelen har svinga for langt i retning av detaljstyring i norsk skule. Eg håper derfor på ei brei tilslutning frå Stortinget til desse forslaga, som eg trur er heilt nødvendige for å nå dei mange store måla vi alle er einige om når det gjeld utviklinga i norsk skule.