John Dale (Senterpartiet), 2001-04-26:
Regjeringa foreslår i St. prp. nr. 36 at private interessentar skal kunna verta medeigarar i Statoil, og å selja ut delar av SDØE, i hovudsak til Statoil, men òg til Hydro og andre oljeselskap. Forslaga medfører at viktige delar av oljepolitikken vert lagde om. Dette må til, vert det sagt, for å vera på høgd med aktuelle utfordringar. Så spørst det kva for argument som kan førast i marka for å gjennomføra såpass store endringar. For Senterpartiet er hovudinntrykket klart: Lite talar for å delprivatisera Statoil. Derimot finst det gode grunnar for å gripa fatt i eksisterande eigarstrukturar på sokkelen, ein viss prosent av SDØE kan med fordel overførast til oljeselskapa, mot betaling. Det siste skal eg koma tilbake til i andre delen av mitt innlegg. Senterparitet vil arbeide for at «Statoil fortsatt skal ha en sentral posisjon i norsk petroleumsvirksomhet og være et heleid statlig selskap». Denne formuleringa er henta frå Senterpartiets program. I dag følgjer me opp kontrakten med våre veljarar. Det er eit demokratisk poeng. Programformuleringa bind sjølvsagt Senterpartiets representantar, men om ikkje så var, ville resultatet likevel verta det same. Korkje Regjeringa eller støttespelarane i Stortinget har overtydd oss om at det er nødvendig å delprivatisera Statoil. For Statoil er pr. dato ein kommersiell aktør på den norske kontinentalsokkelen. Selskapet engasjerer seg også internasjonalt, og det kan verta med i strategiske alliansar med andre. Statoil tek t.d. del i partnarskap med ulike andre oljeselskap i Aserbajdsjan, Venezuela, Vest-Europa og utanfor Angola og Nigeria. Når alt kjem til alt, kan det ikkje dokumenterast at oljeselskap som heilt eller delvis er private, er meir effektive i produksjon og leiting etter olje og gass enn Statoil, som er 100 pst. eigd av staten. I lys av ein slik situasjon er det sjølvsagt vanskeleg å hevda, slik det står i Regjeringa sitt dokument, at Statoils interne kultur og kommersielle handlefridom er ein hemsko. Motstandarar av privatisering er sjølvsagt ikkje blinde for moment som tel andre vegen. Det kan t.d. reisast spørsmål om staten bør ta all risiko som knyter seg til stigande engasjement i utlandet, men argumentet for å oppretthalda eit heileigd statleg selskap veg likevel tyngre. Som sagt, det noverande Statoil driv kommersielt, og selskapet har ingen oppgåver innan offentleg forvalting. I seg sjølv er det likevel ikkje godt nok som grunngjeving for statleg eigarskap. Om ei statleg verksemd handlar og oppfører seg som om ho var privat, kan verksemda likegodt verta privatisert. Staten har likevel nok av saker å passa på. Senterpartiet ynskjer at Statoil skal stå fram med ein profil som reflekterer at staten er ein aktiv eigar. § 10 i Statoil sine vedtekter gjev staten høve til å påverka alle saker som må reknast for å ha stor politisk og prinsipiell verdi og/eller saker som kan få store verknader for samfunn og samfunnsøkonomi. Senterpartiet og SV foreslår at Statoils formålsparagraf vert oppdatert, slik at miljøinteressene får høgare status. Forslaget har denne ordlyden: «Statoils oppgave skal være å drive undersøkelse, utvinning, transport, markedsføring og salg av petroleum og avledede produkter, herunder utvikling av teknologi for bedre og mer miljøvennlig utnytting og anvendelse av olje og gass samt utvikling av alternative fornybare energikilder. Statoil skal bidra til en bærekraftig utvikling.» Motivet for å setja fram dette forslaget er klart nok. Staten skal ikkje blanda seg opp i den daglege drifta, men ha ein eigarfilosofi. Problemet er at staten ofte har uklare oppfatningar av si rolle som eigar. Svaret på ei slik utfordring er aktivt eigarskap, ikkje endra eigedomsstruktur. I ein slik samanheng vil det vera uheldig om Regjeringa vinn fram med sitt standpunkt i Stortinget. Private interessentar vil sjølvsagt ikkje berre eiga aksjar, men òg ha reell makt i selskapet. Meir privatisering ligg difor i korta. For staten vil prisen på aksjane trekkja i same retning. Kva for ein verdi vil eit børsnotert Statoil få? På dette punktet er det all grunn til å varsla skepsis. Det kan òg verta vanskeleg å etablera ei stabil og varig ordning eller eit sterkt og tydeleg eigarskap. Dagens forvaltarordning med SDØE må endrast dersom Statoil vert delprivatisert. Det knyter seg store problem til ei slik omlegging. Mellom anna eksisterer det fare for at det nye selskapet utviklar seg til å verta eit tradisjonelt oljeselskap. Mange tiltak må setjast inn for å hindra ei slik utvikling – altså eit viktig argument mot delprivatisering. På vegner av Senterpartiet og Sosialistisk Venstreparti set eg fram følgjande forslag: «Statoil skal halde fram som eit heileigd statleg selskap.» Enkelte meiner den framtidige forvaltinga av SDØE er ei endå viktigare sak enn privatiseringsspørsmålet, og det kan det vera noko i. SDØE tilfører staten grunnrente, henta inn gjennom ein stor kontantstraum. Systemet er robust, ein stor suksess, og dermed også, paradoksalt nok, problematisk. Kvifor endra på mekanismar som fungerer godt? Svaret er sjølvsagt at inntektene frå sokkelen både kan og bør hentast inn på ulikt vis. Det er på tide å supplera finansinntektene, som for det meste vert plasserte i utlandet, med tiltak som fremjar industriell utvikling, og som styrkjer våre oljepolitiske miljø. Det er viktig å handla dynamisk i ein slik situasjon, og ikkje hamna i ein posisjon der ein tenkjer statisk. Etter lange diskusjonar, og sikkert hard dragkamp, foreslo Regjeringa å selja 20 pst. av SDØE til aktuelle oljeselskap. Senterpartiet og SV oppfatta dette som ei rimeleg avveging mellom statsfinansielle og industrielle omsyn. Me sa ja til å støtta dette. Regjeringa kunne fått fleirtal for sitt eige forslag. Merkeleg er det då at Arbeidarpartiet ikkje greip sjansen, men heller gjekk frå forslaget sitt i St. prp. nr. 36. Forklaringa var ynsket om å finna fram til eit solid oljepolitisk kompromiss, for å leggja på plass ei langsiktig løysing. Men Høgre seier dei vil pressa på for å selja ut ein langt større del av SDØE. Dette er, som representanten Jan Tore Sanner sa tidlegare i dag, ein eingongsoperasjon. I komiteinnstillinga viser komitefleirtalet til at Statoil tilrår eit langt større sal enn det Regjeringa gjorde, og grunngjevinga er utførleg sitert. Det er eit teikn til ettertanke. Få trur etter dette at ei samling om 21,5 pst. har varig verdi som eit politisk avtaleverk. På eit så usikkert grunnlag vil Senterpartiet og SV ikkje gå bort frå sine primære standpunkt. Difor foreslår dei to partia følgjande: «Stortinget gjev Regjeringa fullmakt til å selge SDØE-andeler tilsvarande 20 pst. av SDØEs verdier til Den norske stats oljeselskap a.s., Norsk Hydro og andre.» Det knyter seg to poeng til dette forslaget. Me ynskjer å markera motstand og protest mot eit fleirtalskompromiss som snarare opnar for enn garanterer mot eit endå større sal av SDØE-delar. Me åtvarar mot å redusera kontantstraumen meir enn det som følgjer av St.prp. nr. 36. Det er snakk om store pengesummar. Det er også med i biletet at prisinga av SDØE-delar er høgst usikker. Di større SDØE-salet vert, dess vanskelegare får me det når me vil henta inn tapte inntekter gjennom skattesystemet. Ironisk nok har Arbeidarpartiet gjort avtale med Høgre, som generelt ikkje er særleg velvillig innstilt til bruk av skattar og avgifter. Så poeng nr. 2: Det må farast fram med stor varsemd på dei felta der me har våre viktigaste gassinteresser. Ein statleg forkjøpsrett bør knytast til sal av SDØE-delar i slike felt. Senterpartiet og SV tek opp eit eige framlegg om dette. Dagens debatt handlar om store økonomiske interesser, me diskuterer forvaltinga av folkets ressursar. Trass i det er saka vanskeleg å forstå for folk flest. Fagterminologien er ugjennomtrengjeleg. Alt vert langt lettare når me finn høvelege uttrykk på norsk. Ordet «teigblanding», henta frå norsk jordbruk, har hatt ein stor pedagogisk verdi. Det har på effektivt vis fått oss til å forstå kva som må til av opprydding for å forvalta ressursane på sokkelen betre enn tilfellet er i dag. Det er ei stor sak me diskuterer, kanskje den største på år og dag innan vår olje- og gasspolitikk. Men me bør ikkje ta munnen for full. SDØE vart oppretta i 1985. Det var ei stor politisk handling, ei handling som tok sikte på å vingestekka Statoil. Resultatet vart likevel ei solid og robust finanssparing. Sett i eit slikt perspektiv er forslaga i St.prp. nr. 36 å rekna som eit fornuftig korrektiv. Det er i spenningsfeltet mellom ulike forvaltingsmodellar diskusjonen om norsk olje og gass går føre seg. Finansielle, industrielle, teknologiske og ressurspolitiske omsyn stiller oss stadig framfor vanskelege val, også i tida framover.