Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2019-06-03:
Eg ser av forsamlinga at av dei som stod bak desse tre forslaga, er det berre tre som er igjen i salen i dag, under sjølve behandlinga av dei, og det er Per Olaf Lundteigen, Kjersti Toppe og meg sjølv. Behandlinga av desse grunnlovsforslaga går gjennom lange kaskadar, så dei diskusjonane vi har i dag, har ganske avgrensa effekt på kva som skal skje i neste omgang. Det er dei lange linjene vi må halde oss til her. Det vi har framfor oss, er tre nokså forskjellige grunnlovsforslag. Det er den saka som kanskje har engasjert meg aller mest dei seinare åra – å grunnlovfeste at havet tilhøyrer folket, og at det skal kome kystsamfunna til gode. Eg vil berre seie noko om djupna i forslaga, kor langt tilbake i tid dei eigentleg går. Det første forslaget, at havet tilhøyrer folket, kan vi kalle allmenningsprinsippet. Den formuleringa som vi bruker i dag i havressurslova, i deltakarlova og i fiskesalslagslova – alle dei tre lovene – stammar frå Frostatinget heilt tilbake på 900-talet e.Kr. Formuleringa i dag er nesten identisk med det vikingane på 900-talet formulerte på Frostatinget. Rettshistorikarar kallar det ein ubroten lovtradisjon. Og det at Magnus Lagabøte inkorporerte dette i den første norske landslova på 1200-talet, at det overlevde dansketida, svartedauden, Den katolske kyrkja, hanseatane, osv., og at dette prinsippet har levd gjennom alle desse tidene, heilt inn i vår tid, viser noko om kor standhaftig dette prinsippet, at havet tilhøyrer fellesskapet, er. Altså: Det kan aldri privatiserast. I den første havrettstraktaten frå 1982 blei det også knesett internasjonalt at havet er ein ressurs, ein arena som aldri skal privatiserast. Kvifor er dette problematisk? Eller kvifor blir dette diskutert i Noreg? Jo, det er fordi vi har nokre overordna føremålsparagrafar i dei norske lovene som ikkje blir etterlevde gjennom praksis. Dei fleste her veit jo korleis fiskeripolitikken slår ut. Han fører til at rettar blir samla på stadig færre hender og har ein tidshorisont som kanskje er uendeleg, som betyr at rettar til fiske går i arv frå generasjon til generasjon, at stadig færre menneske har eit eigarskap i fiske, og at ressursar og makt langs kysten blir samla på stadig færre hender. Eg vil seie at det i realiteten går føre seg ei snikprivatisering, eller – sagt på ein annan måte – at ein pressar nokon ut av fiskeria gjennom kapital, slik at det er det dei som har tilgang på mykje kapital, som overtar desse rettane. Her er vel ganske mange einige med meg. Dei har også ei sak gåande i Riksrevisjonen der dei skal sjå på korleis staten forvaltar fiskeressursane – om denne praksisen faktisk er i strid med prinsippa i dei tre lovene som regulerer dei norske fiskeria i dag. Så har ein Volstad-dommen, som Dag Terje Andersen var inne på i innlegget sitt, som set dette på spissen, der Høgsterett med knappast mogleg fleirtal gav staten lov til å gjere inngrep i fiskeria. Der var spørsmålet om Volstad hadde fått desse strukturkvotane, som det da heitte, til ein slags odel og eige, at den retten til å fiske hadde han fått til evig tid, til sine barn, barnebarn og etterkomarar, at dette var ein rett han hadde hatt som staten aldri kunne ta frå han. Det blei berre med éi stemmes overvekt avgjort at staten faktisk kan ta dette tilbake. Så uklart har prinsippet frå Frostatinget blitt. Så uklart er det om dei som eig i dag, kanskje eig det til evig tid. Sidan Volstad-dommen frå 2013 har mykje skjedd. Det har skjedd ei vidare liberalisering, som har eksplodert dei seinare åra. Så rettstilstanden i dag er, frå eit statleg perspektiv, frå eit fellesskapsperspektiv, frå eit allmenningsprinsippsperspektiv, blitt enda verre, kan ein tru. Det betyr at dei i salen her som meiner at det gamle vikingprinsippet skal knesetjast – prinsippet som vi finn i Havrettstraktaten av i dag, som står formulert der, som vi er einige om i dette stortinget, og som er nedfelt i både deltakarlova, havressurslova og fiskesalslagslova – dei som meiner at dette prinsippet skal vege for heile Noreg, og at staten med alle sine ulike praksisar og forskrifter osv. skal følgje dette til punkt og prikke, bør stemme for eitt av forslaga. Dei einaste presise forslaga som gjeld akkurat det, er forslaget frå SV og forslaget frå Arbeidarpartiet. Men det forslaget frå Arbeidarpartiet ikkje omhandlar, er nærleiksprinsippet. Nærleiksprinsippet gjeld spørsmålet om nærleik til ein ressurs gir rett til å hauste av ressursen. Det prinsippet finn vi på så mange andre område, f.eks. utmarksbeite. Har ein nærleik til utmarksbeite, har ein rett til å hauste av det, til å bruke det. Dette prinsippet har ein lang tradisjon i den norske rettspraksisen for havet og er også den direkte årsaka til at vi har eit så stort havareal som vi har i dag. Noregs einaste havrettsminister, Jens Evensen, brukte nærleiksprinsippet aktivt da Noreg gjennom forhandlingar klarte å argumentere for at vi skulle få ein langt større del av Nordsjøen enn det vi ut frå ein reint matematisk-geografisk modell burde hatt rett til. Det Jens Evensen brukte som argument, var at i desse havområda hadde nordmenn fiska i lang, lang tid, på grunn av nærleik, på grunn av at vi har små øyer som ligg utover der, og på grunn av at vi har ei aktiv fiskeribefolkning. Slik klarte Jens Evensen og co. å argumentere for at Noreg skulle ha eit vesentleg større havareal – seks gonger storleiken på det norske landarealet. Det finst ingen andre land i verda som har eit slikt omfang, men det er på grunn av at han brukte dette prinsippet, nærleiksprinsippet – at nærleik gir rett til å hauste aktivt. Så den setninga som Arbeidarpartiet har utelate i forslaget sitt, at havet skal bidra til sysselsetjing og busetjing i kystsamfunna, som er direkte avskrift av det som står i havressurslova, er også ei fornekting av nærleiksprinsippet. Da må eg berre minne om prosessen som leia fram til desse forslaga, for det merkar eg framleis provoserer meg. SV hadde laga eit forslag som vi sende til dei andre partia for å spørje om det var mogleg å få tilslutning til det. Det var inga tilslutning frå Arbeidarpartiet til forslaget, men dei kopierte – ord for ord – vår tekst og laga sitt eige forslag, men utelét det som hadde med kystfolket sin rett til å hauste å gjere. 80 pst. av forslaget deira er skrive av meg – og det er det Arbeidarpartiet inviterer til å stemme for i dag. Det som framleis er heilt uklart for meg – éin ting er den skamløysa, som framleis provoserer meg, at ein berre tar ein tekst på den måten, utan lov – er kvifor ein utelét kystfolket. For det er to prinsipp som har vore dominerande i norsk havrettstradisjon – det er allmenningsprinsippet, og det er nærleiksprinsippet. Dei to heng nøye saman, og dei kan sporast langt tilbake i tid, i historia vår. Senterpartiet sitt forslag er ein annan inngang, dei konsentrerer seg primært om at ingen skal kunne stengjast ute frå fiskeria i dag, altså at ingen skal kunne bli gitt evigvarande rett til å fiske. Det som er svakheita med Senterpartiet sitt forslag, er at ein ikkje seier noko om folket ved kysten – dei har inga formulering om det. Vi har jobba aktivt med dette også i befolkninga, for det er ein stor frustrasjon og eit stort sinne langs kysten ved tanken på ei endring av den norske praktiseringa av fiskeripolitikken som fører til at ressursane hamnar på stadig færre hender, og at kystsamfunna taper. Vi har derfor bygd opp ein nettstad der folk kan skrive under på forslaget som vi har formulert. Over 20 000 menneske har så langt skrive under. Vi kjem til å fortsetje med å jobbe med å få knesett desse prinsippa på alle moglege måtar, om det er innstramming i dagens praktisering, altså underlover og forskrifter, men også kjempe for at prinsippet om at havet tilhøyrer folket, skal knesetjast i Grunnlova, saman med at nærleik gir rett, at dette skal kome kystsamfunna og folket ved kysten til gode. Vi kjem til å kjempe til vi har fått gjennomslag for det. No er det ingen av dei frå dei andre partia som var med i den prosessen som eg nettopp skisserte, som er her i dag, men eg håper vi no framover – med utgangspunkt i det gode seminaret som vi hadde undervegs i prosessen, der mitt inntrykk var at frontane i norsk politikk ikkje nødvendigvis treng å vere så steile på dette området; dette er tradisjonar som alle samrøystes har støtta opp under på eit eller anna tidspunkt – kan samle oss om desse to prinsippa og finne ein måte å formulere det på i Grunnlova som sørgjer for at ikkje ulike forhold kan øydeleggje dei djuptgripande prinsippa i norsk havrettstradisjon. Eg veit ikkje om ein tar opp forslag i grunnlovssaker, men det gjer eg, og eg anbefaler SVs gruppe å stemme for det forslaget som SV står bak.