Ingvald Godal (Høyre), 2000-12-11:
Eg hadde ein prat med ein dansk sosialdemokrat her om dagen som forklara kva det danske forsvarspolitiske forliket går ut på. Det er så enkelt som at kvart fjerde år diskuterer danskane kva slags forsvar dei treng, og kva dette vil koste. Når dei så kjem til dei årlege budsjetta, legg dei dette automatisk og utan debatt til grunn. Ganske enkelt fordi forsvaret er i ein heilt spesiell grad avhengig av forutsigbarhet, sa dansken. Me har ein diskusjon kvart fjerde år, fattar vedtak – og det er det. I Noreg har me som kjent òg fire års revisjonar av dei langsiktige forsvarsplanane, men Arbeidarpartiet har aldri ein einaste gong på heile 1990-talet følgt opp sine eigne langtidsstandpunkt økonomisk. Sentrumspartia har gjort det ein gong, i 1998 då regjeringa Bondevik var avhengig av støtte frå Høgre og Framstegspartiet og fekk valet mellom å stå på si eiga langtidsmelding eller å gå av. Då var det plutseleg ikkje så vanskeleg likevel! Dersom Arbeidarpartiet og/eller sentrum hadde stått på eigne standpunkt i langtidsmeldinga, ville me òg hatt eit forsvarspolitisk forlik her i landet. Som kjent er vårt forsvar no ute i eit svært alvorleg uføre, karakterisert ved den såkalla doble ubalansen. Dette vil halde fram og berre bli verre så lenge dei nemnde partia ikkje er i stand til å halde ei fast line. Det var eit særs dårleg signal i så måte av Regjeringa og sentrumspartia etter fyrst å ha signalisert til forsvarssjefen at han burde legge 25 milliardar kr til grunn i si FS 2000, så i det fyrste budsjettet etter at den er framlagd, å legge seg 1,3 milliardar kr under dette. All erfaring tilseier no at til og med den heilt utilstrekkelege krigsstrukturen i FS 2000 og FPU alt er torpedert. Langtidsplanlegginga er bortkasta så lenge stortingsfleirtalet er ute av stand til å følgje opp dei planane dei sjølve har vedteke. Det blir berre å kasta blår i augo på folk. I budsjettinnstillinga i fjor haust sa t.d. budsjettkameratane Arbeidarpartiet og sentrumspartia i sine merknader: «Flertallet legger til grunn at det arbeides for at de økonomiske rammer for programperioden innfris gjennom justerte bevilgninger for budsjettårene 2001 og 2002.» No har me altså fått budsjettforslaget deira for 2001, og løyvingane er rett nok justerte, men nedover så det susar. Kor blir det av truverdet? I den langtidsplanlegginga som no går føre seg har ein som kjent tatt utgangspunkt i eit meir eller mindre tilfeldig valt budsjettnivå. Me skal få eit såkalla ressursbasert og ikkje eit oppgåvebasert forsvar, heiter det. Somme trur etter alt å døme at dette er noko nytt og genialt. Men nytt er det i alle høve ikkje. Denne tilnærmingsmåten vart også bruka på 1930-talet og førte rett inn i den største ulykka som har ramma det norske folket sidan svartedauden. Ein definerte bort risikoen som vår plassering i den strategiske geografien innebar, oj utgreidde kva slags forsvar ein kunne få – fyrst for 70 mill. kr, så for 50-40 mill. kr og til slutt for 30 mill. kr. Me veit alle kor det bar hen. Tilnærmingsmåten er like ubrukeleg i dag. Einaste farbare vegen er sjølvsagt å ta utgangspunkt i oppgåvene, dvs. vår plassering i den strategiske geografien, våre internasjonale forpliktingar og Forsvarets krise- og fredstidsoppgåver elles. Den dominerande faktoren i vurderinga av Noregs tryggleikspolitiske situasjon er sjølvsagt framleis vår plassering i geografien, i dag karakterisert ved det tette naboskapet til ei ustabil stormakts mest følsame område militært sett. Dersom ei lita konflikt, utan omsyn til kor i verda ho oppstår, eskalerer og får ein aust-vest dimensjon, vil norsk territorium umiddelbart koma i fokus. Dette vil kunna skje svært raskt og uventa, slik erfaringa syner at store omveltingar oftast gjer. Utviklinga i Russland er difor fundamental for Noreg. Denne gjev no alvorleg grunn til uro. For det fyrste ser me at den sørgjelege russiske tradisjonen med å massakrere små grannar held fram. I mi levetid har dette skjedd med finnane, baltarane, polakkane, tsjekkarane, ungararane, afghanarane og no for tredje gong tsjetsjenarane. Med si framferd i sør har russarane elles nettopp skapt dei problema dei hevdar å kjempe mot, nemleg anarki, terrorisme og muslimsk fundamentalisme. Det er eit uomgjengeleg faktum at i perioden 1994-1996 og sidan i fjor haust har russarane i Tsjetsjenia gjort seg skuldige i det verste folkemordet som verda har sett sidan Rwanda og Pol Pot. Også på andre område går det den gale vegen. Som valobservatør har eg hatt høve til å følgje utviklinga for vilkåra for demokratiet i Russland nokså tett. Tidleg på 1990-talet var t.d. media utruleg frie og uavhengige. I presidentvalkampen i 1996, derimot, sprakk det, og sidan har det gått fort nedover. Tilsvarande ser me på ei rekkje andre område som gjeld demokratiske fundamentale føresetnader i Russland. I denne samanhengen hjelper det ingenting at russarane gong på gong gjer den erfaringa at dei kan gjera kva som helst utan nemnande reaksjonar i vest. Tonegjevande krinsar i vest bøyer seg for Moskva omtrent som muslimane bøyer seg mot Mekka, same kva det skulle vera. På denne bakgrunnen og med tanke på russaranes omsynslause hang til å bruke makt når dei finn det for godt, er det heilt nødvendig å syte for tilstrekkeleg militær kapasitet i grannelandet Noreg. I tillegg til dette er det klart at etter som andre havområde blir fiska tomme, vil presset for å sleppe til i norskkontrollerte område berre auke, der ansvaret for store olje- og gassførekomstar òg vil krevja sitt. I tillegg kjem dei internasjonale oppgåvene. Alt i alt inneber dette at Noreg må ha eit forsvar som tilfredsstiller bestemte krav til både kvalitet og kvantitet innan alle våpengreiner. Aporopos kvantitet, i FS 2000 blir det konkludert med ein hær på litt over ein brigade. Atter ringjer dei historiske bjøllene. Også på 1930-talet konkluderte dei med den lille, men gode og høgmobile hæren. Ein kan få inntrykk av at desse minihærane skal vera så høgmobile at dei kan vera over alt samstundes. Mobilitet blir eit avleiande røykteppe for ein heilt uakseptabel kvantitet. Å prøve å narre folk til å tru på keisarens nye klede er, som kjent, ikkje noko nytt fenomen. Når det gjeld dei prinsipielle sidene ved budsjettet, vil eg òg nemne finansieringa av fregattane. Då Stortinget i vår vedtok å gå til denne store nyskaffinga, vart det vedteke at halvparten av kostnaden skulle finansierast som tillegg til det ordinære forsvarsbudsjettet. Årsaka var sjølvsagt at dette var nødvendig for at denne nyskaffinga ikkje i uakseptabel grad skulle gå ut over andre viktige delar av Forsvaret. Eit halvt år etterpå kjem altså likevel Regjeringa med eit budsjettforslag der så å seia heile fregattkostnaden ligg innanfor den ordinære ramma. Og sentrumskameratane applauderer. Me som tok denne føresetnaden på alvor, er altså lurde. Me og det norske folket kan berre konkludere med at eit stortingsvedtak er ingenting å stole på. Dersom eit kommunestyre hadde oppført seg på tilsvarande måte, ville sjølvsagt fylkesmannen straks ha sett ein stoppar for galenskapen. Det tilsvarande gjeld for internasjonale operasjonar. Ein konsekvens av dette er at det blir langt vanskelegare å gå inn for slike operasjonar når me i realiteten ikkje anar kva det kjem til å gå ut over. Rasjonaliseringa av fredsorganiasjonen har, som kjent, gått altfor tregt på 1990-tallet. Her må Forsvaret sjølv, dei vekslande regjeringane, men òg stortingsfleirtalet dele ansvaret. Handsaminga av «Poseidon» her i huset i fjor vår vart eit skrekkens eksempel i så måte. Forsvaret toler heilt enkelt ikkje fleire repetisjonar av den slags. Med bakgrunn i erfaringar, særleg i samband med krisa i Kosovo, har Stortinget i seinare tid på ein heilt annan måte enn før retta merksemda mot Forsvarets operative status. Dette er ein svært viktig målestokk for kvalitet. Resultatet har til dels vore svært nedslåande, og Høgre vil i tida som kjem, hjelpa til med å fokusere på dette. Høgres primære opplegg for neste års budsjett gjekk ut på å styrkje budsjettet med ca. 1 milliard og å gjera ei kraftig omprioritering frå Forsvarets såkalla «blaute» til den «spisse» enden i tillegg til dette. Det er no heilt nødvendig med ei knallhard prioritering av primæroppgåvene: fullverdig fyrstegongsteneste, føreskriven årleg øving i Heimevernet, nok flytimar til alle flygarane, slik at dei tilferdsstiller NATOs krav, og nok seglingsdøgn for Marinen. Det må gjevast nok ammunisjon til skikkeleg skytetrening, og beredskapslagra må fyllast opp. Etter at vårt primære forslag er nedstemt, har vi saman med Framstegspartiet halde oppe forslaget om ei hard prioritering av den spisse enden, slik komiteens leiar alt har gjort greie for.