Reidar Sandal (Arbeiderpartiet), 2008-06-12:
I Kredittmeldinga 2007 er det lagt særleg vekt på utviklinga i finansmarknaden og den internasjonale finansuroa. Konkurransen i bankmarknaden og utviklinga for norske låntakarar får òg brei omtale. Verksemda til Det internasjonale valutafondet tek ein større del av den siste kredittmeldinga enn det som har vore vanleg i dei fleste tidlegare åra. Det er ein illustrasjon på at Regjeringa legg stor vekt på dette arbeidet. I samsvar med tradisjonen blir aktiviteten til Noregs Bank og Kredittilsynet grundig presentert. Når det gjeld vurderingane av den finansielle stabiliteten, har fleirtalet i finanskomiteen i stor grad samanfallande synspunkt. Det er først og fremst Framstegspartiet som har avvikande oppfatningar. I synet på pengepolitikken finn vi det same mønsteret. Då ser eg bort frå vurderingane av renteutviklinga. Fleirtalet gir si tilslutning til hovudtrekka i Regjeringa sin politikk, med enkelte utfyllande kommentarar. Framstegspartiet derimot tek på nytt eit oppgjer med handlingsregelen. Når det gjeld verksemda til Det internasjonale valutafondet, seier eit anna fleirtal, alle partia unnateke Framstegspartiet og Høgre, at ein er tilfreds med at IMFs aktivitetar og låneprodukt blir kritisk gjennomgått. Det blir dessutan poengtert frå fleirtalet at målet må vere at institusjonen reduserer aktiviteten sin til det som ligg i det opphavlege mandatet til IMF frå Bretton Woods. Regjeringa får klart positiv respons på det arbeidet som er gjort for å betre låneprogrammet. Det blir dessutan poengtert at IMF både bør redusere og avgrense rolla si i låginntektsland. Framstegspartiet seier derimot at ein ikkje deler «flertallets frykt for IMFs krav overfor utviklingsland om liberalisering og privatisering». I samsvar med god tradisjon har finanskomiteen også i år halde ei open høyring med sentralbanksjef Gjedrem i samband med behandlinga av kredittmeldinga. Sentralbanksjefen gav ein brei analyse av gjennomføringa av pengepolitikken. Deretter svarte han på ei rekkje spørsmål frå komitemedlemene. For finanskomiteen sitt arbeid er sentralbanksjefens presentasjon og vurderingar av stor interesse og verdi. I fjor var den negative utviklinga på den amerikanske kreditt- og bankmarknaden eit karakteristisk trekk. Den såkalla subprime-krisa smitta etter kvart over til Europa. Ei rekkje internasjonale bankar har følgjeleg hatt store tap. Det er ingen gitt å slå fast kor store dei samla tapa som er knytte til finansuroa, har vore. Vidaresal av finansielle instrument i fleire ledd gjer det svært vanskeleg å få oversikt. Likevel er det heva over all tvil at mange kundar og bustadeigarar både i USA og i Europa er hardt ramma. Det siste året har vi til fulle fått merke at finansmarknaden er internasjonal. Vi har erfart at komplekse, strukturerte, finansielle produkt er samansette på ein slik måte at sluttinvestor ikkje har vore klar over kor stor risiko investeringa hans har representert. Denne kompleksiteten har gjort det svært vanskeleg å overvake den finansielle stabiliteten. Eg meiner derfor at det er heilt forståeleg at finansuroa òg har ført til auka utlånsrenter frå bankar i vårt eige land. Dessutan har vi til fulle vore vitne til tap på investeringar i finansielle produkt og verdipapir. Fleire norske kommunar og finansinstitusjonar har hatt sviande erfaringar på dette området. Rett nok har vi registrert ein del svært uheldige transaksjonar for enkelte aktørar på finansmarknaden i Noreg. Kredittilsynet slår likevel fast at det ikkje er grunnlag for uro for norske bankar. Årsresultata i 2007 for norske bankar viser at tapa samla sett har vore små. Likevel er det grunn til å frykte at bankkrisa kan føre til lågare vekst i mange europeiske land og i USA. I sin tur kan det lett resultere i negative utslag for norsk økonomi, spesielt ved at eksporten frå Noreg kan bli redusert. For dei norske hushalda har gjeldsveksten vore sterk dei siste åtte åra. Kredittmeldinga dokumenterer dette. Veksten har vore driven av låge renter, sterk vekst i bustadprisane og inntektsvekst. Undersøkingar viser at det er mellom dei nyetablerte på bustadmarknaden at gjeldsbelastninga er særleg stor. Låntakarar som er yngre enn 35 år, har ei gjennomsnittleg gjeldsbelastning på 313 pst. Dette er 24 prosentpoeng høgare enn i 2006. Desse observasjonane er ganske oppsiktsvekkjande. Karakteristiske trekk er aukande gjeldsvekst, lengre gjennomsnittleg løpetid på lån og klart større utbreiing av avgiftsfrie lån. Etter mitt syn blir låntakarane på denne måten meir risikoutsette dersom det oppstår uventa renteoppgang eller bustadkrakk. I fjor auka Noregs Bank styringsrenta med 1,75 prosentpoeng. Den enda på 5,25 pst.. Mange av våre politiske motstandarar yndar å leggje skulda for renteauken på den noverande regjeringa. Det er definitivt eit for enkelt bilde. I den samanhengen vil eg vise til forskrifta for pengepolitikken, som det var brei semje om då ho blei sett i verk i 2001. Der heiter det: «Pengepolitikken skal sikte mot stabilitet i den norske krones nasjonale og internasjonale verdi, herunder også bidra til stabile forventninger om valutakursutviklingen. Pengepolitikken skal samtidig understøtte finanspolitikken ved å bidra til å stabilisere utviklingen i produksjon og sysselsetting.» I forskrifta blir det dessutan slått fast at det er Noregs Bank som skal stå for den operative gjennomføringa av pengepolitikken. Det er eit faktum at Noregs Bank allereie i 2005 varsla ein vesentleg renteoppgang. Renteprognosane er seinare blitt justerte opp fleire gonger. Grunngivinga har vore at veksten i norsk økonomi har vore uvanleg sterk, kapasitetsutnyttinga har vore uvanleg høg, og mykje tydde på at aktivitetsnivået ville halde seg oppe lenge. Høg vekst hos handelspartnarane våre har òg trekt renteprognosane i same retning. Dette temaet stod sentralt under den opne høyringa som finanskomiteen hadde med sentralbanksjefen 22. mai i år. Han sa: «Siden 2003 har veksten i norsk økonomi vært høy, høyere enn vi hadde ventet. Den skjøt fart både raskere og mer markert enn i oppgangskonjunkturene på 1980- og 1990-tallet. Til å være så langt ute i oppgangen var veksten uvanlig høy i fjor. Den årlige veksten i bruttonasjonalproduktet i fastlandsøkonomien var på litt i overkant av 4 pst. i de tre årene fra 2004 t.o.m. 2006. I fjor kom den over 6 pst.» Vi kan derfor slå fast at det er uvanleg gode tider i landet vårt. Eg er svært tilfreds med den gode utviklinga som har vore i norsk økonomi dei siste åra. På denne bakgrunnen er det som forventa, ut frå forskrifta om pengepolitikken, at Noregs Bank har auka styringsrenta til eit meir normalt nivå. For regjeringspartia er det ikkje eit mål for den økonomiske politikken å ha lågast mogleg rente. Derimot er arbeid til alle, ei berekraftig utvikling, meir rettferdig fordeling og styrking av velferdsordningane heilt sentrale poeng for oss. Dersom vi derimot skulle innrette budsjettpolitikken med sikte på ei unormalt låg rente, måtte det kuttast kraftig på mange område. Det ville vere mykje dårlegare nytt for folk flest enn at renta, som varsla allereie under den førre regjeringa i 2005, no har kome opp på eit meir normalt nivå. Årsaka til renteauken er den sterke veksten i norsk økonomi. Vi veit òg at veksten i sysselsetjinga har vore rekordhøg. Aldri før har så mange norske kvinner og menn vore i arbeid, og arbeidsløysa er svært låg. Eg er overbevist om at den svært positive utviklinga på arbeidsmarknaden og den høge inntektsveksten, som finansministeren òg viste til i innlegget sitt tidlegare i dag, har gitt mange hushald større økonomisk armslag og eit tryggare livsgrunnlag enn dei har hatt på lenge - kanskje har dei aldri hatt så gode vilkår. Eg undervurderer ikkje dei vanskane som enkelte låntakarar kan ha med det noverande rentenivået. Det ville vere å vise lite empati. Styringsrenta til Noregs Bank er no på 5,5 pst. og svært nær den toppen som banken har lagt til grunn i den siste pengepolitiske rapporten sin. Prognosen er at renta skal setjast ned igjen i 2009 og 2010. Det kan gjere kvardagen enklare for mange av dei som kjenner presset frå stor gjeld og tyngjande renteutgifter. No om dagen er det ikkje berre styringsrenta til Noregs Bank som er bestemmande for kva rente låntakarane må betale i sin eigen bank. Pengemarknadsrenta kan kome til å stige raskare enn vår eigen sentralbank legg opp til. Det kan lett bli konsekvensen av den stramme kredittmarknaden som har oppstått på grunn av den internasjonale finansuroa som eg viste til tidlegare i innlegget mitt. Denne utfordringa peiker også Noregs Bank på i årsmeldinga si. Sentrale analytikarar i norsk finansnæring understreka det same poenget så seint som i går. Norske bankar finansierer seg i ikkje uvesentleg grad i andre land. Desse finansieringskostnadene har gått opp, og det har slått inn i pengemarknadsrentene her i landet. Norske bankar har velta iallfall ein god del av dette over på renta på lån til norske hushald og til norske bedrifter. Alt dette skjer sjølv om det norske banksystemet er lønsamt. Eg nemner dette poenget for å illustrere at internasjonale forhold har mykje å seie for kva kostnader norske låntakarar møter, både i person- og bedriftsmarknaden. Eg visste det før, men etter å ha lese innstillinga frå finanskomiteen blei eg til fulle mint om det igjen: Framstegspartiet er tung i argumentasjonen mot handlingsregelen. Rett nok er eg ikkje overtydd om at debatten om kredittmeldinga er den rette arenaen for å debattere dette temaet, men ein del av synspunkta frå Framstegspartiet kan ikkje stå uimotsagde. I komiteinnstillinga seier representantane frå Framstegspartiet: «En av handlingsregelens viktigste svakheter er at den ikke forholder seg til hvor, når eller hvordan oljeinntektene brukes, og at den ikke skiller mellom oljepenger brukt til skatte- og avgiftslettelser, offentlige realinvesteringer eller offentlig forbruk.» Eg har ingen illusjon om å få komitemedlemene frå Framsstegspartiet til å endre syn på handlingsregelen, men eg vil minne om følgjande poeng: Den omtalte regelen fastset kor mykje oljepengar som over tid skal brukast over statsbudsjettet. Dermed legg han føringar for den samla budsjettramma. Kva oljeinntekter og andre inntekter skal brukast til, blir vedteke i Stortinget i dei årlege budsjettrundane. Eg erkjenner sjølvsagt at det kan vere lett å la seg freiste til for høg bruk av petroleumsinntektene. Kostnadene kan nemleg bli flytta til ei fjern framtid. Nettopp av den grunn må vi ha eit rammeverk for budsjettpolitikken som tvingar oss til reelle prioriteringar mellom ulike investeringsprosjekt og andre utgiftsformål, som finansministeren heilt korrekt peikte på tidlegare i dag. Alt dette må skje innanfor rammer som samla sett er ansvarlege. På dette feltet er det eit grunnleggjande skilje mellom Framstegspartiet på den eine sida og dei andre partia i Stortinget på den andre. Eg meiner at dersom ein bryt med det synet som fleirtalet i denne salen baserer seg på i dette spørsmålet, set ein over styr den ansvarlege økonomiske linja. Effekten av ein slik politisk kurs vil vere klart negativ for folk og land.