Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 1998-11-27:
Utanriksministeren kan ikkje vente seg mykje motbør til orienteringa si om Norges formannskap i OSSE. Utanrikskomiteen har dessutan lagt fram ei samrøystes innstilling om verksemda i OSSE. Organisasjonen for sikkerheit og samarbeid i Europa kallar såleis ikkje fram dei store politiske konfliktane i Stortinget i alle fall. Neste år er det Norge som har formannskapet i OSSE. Utanriksministeren gav eit realistisk bilde av dei utfordringane som følgjer med dette formannskapet. Den store observasjonsstyrken i Kosovo blir ei sveineprøve både for OSSE og for det norske formannskapet. I omfang er dette den langt største operasjonen for organisasjonen. Det blir ei stor og vanskeleg oppgåve å leie og samordne alle dei organisasjonane som skal gå inn i denne operasjonen. 2 000 uvæpna mann kan vere det som skil krig og fred i Kosovo. Når vi veit at ein eksplosjon i Kosovo kan spreie seg langt utover Balkan, er det sjølvsagt verdt innsatsen. Innsatsen i personar og pengar er stor. Det er ikkje sikkert at OSSE kan bere mange slike aksjonar samstundes. Naturlegvis er det også ein fare for ikkje å lukkast. Den største faren er at det ikkje skjer tilstrekkelege endringar i styreform og økonomi i Kosovo og Jugoslavia, slik at grunnlaget for den potensielle konflikten blir fjerna. Dermed kan også observatørstyrken bli tvinga til å bli ståande. Operasjonen i Kosovo bind opp store ressursar som det også kan bli bruk for seinare. Derfor er det avgjerande at ein held fram presset for politiske reformer i Jugoslavia. Den andre faren OSSE kan bli utsett for, er væpna angrep eller å bli gissel i ei væpna konflikt. Derfor må naturlegvis, som også utanriksministeren var inne på, tryggleiken til styrkane stå i høgsetet også med ein militær beredskap for ein naudsituasjon. Utanriksministeren framheva behovet for langsiktige stabiliseringstiltak også i området rundt Kosovo. Dette er viktig, og det vil vere eit samspel mellom ulike organisasjonar, slik som vi ser i f.eks. Makedonia. Den føderale republikken Jugoslavia og det tidlegare Jugoslavia elles samt Albania blir denne prøvesteinen, som eg var inne på, for OSSE som fredsorganisasjon. Organisasjonen er allereie inne i store deler av området. I Bosnia og i Albania gjev OSSE vesentlege bidrag til stabilitet og utvikling av demokratiske institusjonar. Frå før er OSSE inne i Øst-Slavonia med ein politistyrke. Også dette ser ut til å bere frukter. Faktisk ser denne typen politioppgåver ut til å kunne bli ein del av dei framtidige oppgåvene som OSSE kan by på i konfliktområde. Det interessante med dette politikorpset er at det vart forma ut frå det aktuelle behovet i området. Dette viser at organisasjonen er livskraftig nok til å tilpasse midlane til dei aktuelle oppgåvene. Det er derfor uråd å setje klare grenser for kva for oppgåver organisasjonen kan ta på seg. Føresetnaden er at ressursar i form av pengar, personar og kunnskap er til stades i dei enkelte tilfella. I gjennomgangen av det konfliktførebyggjande arbeidet vil eg også nemne arbeidet som er gjort i Baltikum i samband med dei nasjonale minoritetane der som eit døme på at OSSE gjer ein viktig innsats også der dei ikkje synest så godt. Til liks med Regjeringa vil heller ikkje Arbeidarpartiet utelukke at OSSE kan stå for militære fredsoperasjonar. Vi bør likevel vere varsame med å strekkje organisasjonen over mot oppgåver som den vanskeleg kan handtere. Mislykka fredsoperasjonar i regi av OSSE vil heller vere med på å bryte ned tiltrua til organisasjonen enn å styrkje den. Slike aksjonar kan heller vere med på å sementere konfliktar enn å løyse dei, dersom ein mislykkast. Kosovo er også eit døme på det folkerettslege minelandskapet som vi står framfor i stadig fleire konflikter. Tryggingsrådet i FN var ikkje i stand til å gje eit tilstrekkeleg klart mandat til ein militær aksjon i Kosovo. NATO tok ansvaret for aksjonen. Rett nok vart den ikkje omsett til praktisk handling, men den pressa fram den avtala som no gjer at OSSE har fått sin største aksjon nokon gong i Kosovo. Vi kan vere trygge på at dette ikkje er siste gongen at det vil vere bruk for militære fredsaksjonar innanfor OSSE-området. Vi kan vere like trygge på at det heller ikkje er siste gongen at det vil stå strid om mandatet for ein slik aksjon. Det må derfor vere eit mål for oss å unngå at vi kjem i slike situasjonar. OSSE bør kunne gje mandat for slike fredsaksjonar med militært innslag. Dette bør vere retningsvisaren snarare enn å utvikle organisasjonen til sjølv å ta på seg militære fredsoperasjonar. I beste fall vil det ta lang tid før OSSE er i stand til å ta på seg slike operasjonar på ein truverdig måte i eit større omfang. Andre organisasjonar eller samanslutningar av land tilpassa den aktuelle situasjonen, bør få mandat til eventuelle militære fredsoperasjonar frå FN eller frå OSSE. I framtida vil vi truleg sjå fleire av slike ad hoc-løysingar i ulike kriseområde. Vi har ikkje eit organisasjonshierarki i Europa. Vi må utnytte – som utanriksministeren sa – «ulike organisasjoners komparative fortrinn». Vi må med andre ord bruke dei enkelte organisasjonane til det dei er best til. Det er ei viktig og konstruktiv rettesnor som slett ikkje er til hinder for eit nærare samarbeid mellom organisasjonane. Tvert imot er det viktig med eit tettare samarbeid mellom t.d. OSSE og Europarådet, men også mellom andre organisasjonar og OSSE. Arbeidet med ei tryggingspakt har vore særleg krevjande. Enkelte gonger har det også vore vanskeleg å få fatt på innhaldet i diskusjonen. No er den i ferd med å bli meir konkret. Vi i Arbeidarpartiet sluttar oss til dei måla for tryggingspakta som utanriksministeren har trekt opp. Dette er også i samsvar med det eg har sagt tidlegare her. Det vil seie at ein vil utvikle organisasjonen vidare etter dei kjende linene, og at ein legg vekt på mandatfunksjonar og likeverd mellom deltakarlanda. OSSE er alt inne i Kaukasus og særleg i konflikten mellom Armenia og Aserbajdsjan. Utanriksministeren har utan tvil rett i at det er i Kaukasus og Sentral-Asia at behovet for innsats vil bli mest «påtrengende», som han sa, i tida framover. Dette gjeld først og fremst i dei nye sjølvstendige statane i området, men det gjeld også for delar av Russland. Det siste er eit kapittel for seg. Også situasjonen i Kviterussland og andre land bør vi ha i minne, for desse kan også raskt komme opp i fanget vårt. Ikkje berre er utfordringane særleg i området Kaukasus og Sentral-Asia krevjande i seg sjølve; vi må også sjå på behovet her i lys av den store innsatsen som OSSE no har i gang på Balkan. Striden om Nagorno-Karabakh er den mest akutte, og eg er redd for at tida er i ferd med å renne ut for ei fredeleg løysing her dersom det ikkje raskt kjem nye initiativ på bordet. OSSE har eit prinsippvedtak frå 1994 om ein eventuell militær fredsaksjon i området. Eg har tidlegare sagt kva vi prinsipielt meiner om dette. Likevel må vi vere opne for alle løysingar, også som eit unnatak fredsoperasjonar med militært innslag i OSSE-regi dersom det ikkje er andre løysingar. Likevel vil eg nok ein gong framheve mandatrolla til OSSE som den viktigaste i slike samanhengar. Denne delen av OSSE-området skil seg frå mange andre område i OSSE ved at også statar utanom OSSE har sterke interesser inn i vårt område. Dette gjeld t.d. i høve til Afghanistan og Iran, særleg i Sentral-Asia og Kaukasus. Dette kan medverke til å gjere problema større. Samstundes blir også kravet til fleksible løysingar i høve til den lokale situasjonen større. Arbeidarpartiet har fleire gonger tatt til orde for ein større økonomisk innsats frå Norge i OSSE-området. Vi har lagt særleg vekt på landa som både er med i OSSE og som er godkjende av OECD som mottakarar av pengar til utviklingssamarbeid. Regjeringa har følgt opp dette i budsjettet, og vi kjem sikkert attende til det i budsjettdebatten. Utanriksministeren sa: «OSSE må befestes som et verdifellesskap for hele Europa.» Dette er eg sjølvsagt samd i, men eg er ikkje heilt sikker på kva eg seier, først og fremst fordi Europa-omgrepet er litt flytande i OSSE. Til og med det mykje brukte «All-Europa» må få ein kraftig strekk om ein brukar det på OSSE. Organisasjonen går frå Stillehavet til Stillehavet. USA og Canada er også med. Det er ikkje lett å sjå at heile dette området har eit heilt eintydig verdifellesskap. I mange samanhengar har vi kanskje eit interessefellesskap, men det er heller ikkje like sterkt i alle samanhengar. Det er i dette vi finn den sterkaste avgrensinga for kva OSSE kan få til. På den andre sida kan dette mangfaldet og mangelen på felles haldepunkt bli vendt om til å bli styrken til OSSE dersom ein ikkje trur at organisasjonen er noko heilt anna enn det den er, med andre ord at ein utnyttar dette mangfaldet og legg det til grunn for dei vedtaka ein då gjer. På den andre sida har alle medlemmer plikter i høve til visse verdiar og retningsliner som er nedfelte i reglane for OSSE. Det må vere her dette verdifellesskapet finst. Og dette må vere rettesnora for arbeidet, nemleg særleg den menneskelege dimensjonen, utviklinga av demokratiet og pliktene til å følgje opp dette. Det er langs denne aksen samarbeidet i OSSE bør utviklast vidare. Og med denne forståinga er det også, slik utanriksministeren seier, riktig å «befeste» dette verdifellesskapet, om det så går litt utover Europa. Om det er Europa eller ikkje Europa vi pratar om, blir mindre vesentleg. Det er samarbeidet og innhaldet som er viktig. Derfor er det viktig å få med flest mogleg innafor området på det forpliktande samarbeidet. Derfor er vi også samde i det som utanriksministeren sa, at ein bør prøve å trekkje også Jugoslavia inn i samarbeidet i OSSE.