Laila Reiertsen (Fremskrittspartiet), 2013-04-30:
Eg er opptatt av førebygging på ulike arenaer. Eg veit det skjer svært mykje positivt ute i landet vårt når det gjeld arbeidsløyse blant ungdom. Likevel er det viktig, meiner eg, at vi alltid er nokre skritt føre, slik at ein unngår å koma i krise. Samtidig er det viktig å ha ei aktiv evaluering av den innsatsen som blir gjord, både på dette og på andre område, elles kjem ein ikkje vidare. Eg ser med svært stort alvor på det som skjer i Europa. Ungdomen i Europa lid, og dei får nokre tunge bører å bera i starten av livet. Eg trur ingen av oss ønskjer å sjå dette i Noreg. Det blir sagt: «Lediggang er roten til alt ondt.» I samband med dette viser eg til kva forskar og dosent Lars Fredén frå Nordiska högskolan för folkhälsovetenskap i Sverige, som har forska på området, seier om det å vera arbeidslaus: Arbeidsløyse blant ungdomar utgjer ein risiko for dårleg psykisk helse og skapar ein vond sirkel, som kan føra til at ein på lengre sikt hamnar utanfor arbeidslivet. Ein rapport utarbeidd ved den same høgskulen i 2011 viser at ei rekkje studium har vist betydelege forskjellar i psykisk helse blant dei som er i arbeid, samanlikna med dei som er utanfor arbeidslivet. Vi veit at gruppa av unge uføre i Noreg er aukande. Arbeidsløysa aukar blant personar i alderen 15–24 år. Samtidig registrerer vi at det er etterspørsel etter arbeidskraft i fleire næringar, og at arbeidsgivarar ikkje får den kompetansen dei treng for å få løyst oppdraga sine. Fleire ekspertar har påpeikt at det er lite flyt i arbeidskrafta mellom regionar, og at det er mangel på riktig kompetanse til dei ledige stillingane. Vi ser også ein trend der fleire svenske kommunar betalar sine arbeidslause ungdomar for å reisa til Noreg og søkja arbeid. I Noreg opplever vi stadig at unge, friske menneske droppar ut av skulen og ofte endar som passive mottakarar av sosiale stønader frå Nav. Dette kan vi ikkje sitja stille og sjå på. Sjølv om vi har vore sparte for den store økonomiske krisa som har ramma landa i Sør-Europa, bekymrar det likevel at også arbeidsløysa i den same aldersgruppa her heime aukar. Vi har høyrt Jens Stoltenberg og andre regjeringspolitikarar – og LO – skryta av den høge sysselsetjinga og av kor mange arbeidsplassar som er skapte under deira styre. Verkelegheita viser noko anna. I løpet av mars i år var det blitt 1 200 fleire heilt arbeidslause. Det viser sesongjusterte tal frå Nav. Arbeidsløysa er no på 2,7 pst. av arbeidsstyrken. Ved utgangen av mars var 70 000 personar registrerte hos Nav som heilt utan arbeid. 19 000 var på tiltak. Dette er 2 300 fleire enn i mars i fjor og svarar til ein auke på 3 pst. I tillegg har vi dei som får arbeidsavklaringspengar, som også må reknast inn i denne statistikken. Noko av auken i talet på dei som er heilt utan arbeid, heng saman med at det var 400 færre som deltok på arbeidsmarknadstiltak i mars månad. Dersom det viser seg at 400 færre deltar på arbeidsmarknadstiltak, og at dette kjem av auken i talet på arbeidslause, kvifor er ikkje desse personane sysselsette i ei eller anna form? Kvifor er dei ikkje i aktivitet? Vi må få lov til å spørja om det. Framstegspartiet har sagt at individuell oppfølging i Nav av den enkelte brukar er heilt nødvendig for å få gode resultat. Vi veit at ungdomsgarantien for langtidsledige ikkje fungerer heilt optimalt. Det hjelper lite å setja i gang forsøksordningar i nokre fylke og tru at det skal bidra til å få fleire ut i arbeidslivet eller i utdanning. Vi treng dedikerte yrkesrettleiarar på alle lokale Nav-kontor, som har kompetanse innan rekruttering, og som har erfaring med å få fram talent, motivasjon og evner hos den enkelte. Det viser seg at dersom ein har vore borte frå arbeidslivet i meir enn tre månader, er vegen lang for å koma tilbake. Derfor er det nødvendig å fokusera på tett oppfølging. Jobben med dette startar når vedkomande er komen over på eit tiltak som skal føra til vidare aktivitet – ikkje at brukarar blir overlatne til seg sjølve. Når ein arbeidslaus person vender seg til sitt lokale Nav-kontor, får vedkomande beskjed om å fylla ut CV og gi andre personopplysningar på sidene til Nav. Så får ein håpa på at arbeidsgivar ringer. Men her stoppar ofte den vidare oppfølginga av det enkelte individet. I staden startar systemtenkinga – å få fleire ut i arbeid. Å vera arbeidslaus gjer noko med mennesket – det pregar eit menneske. Dei aller færraste synest det er greitt å vera utan arbeid og å måtta vera avhengig av å få løn frå Nav. Når brukarar som er på tiltak, vender seg til meg og seier at dei er blitt Nav-avhengige, skjøner eg at vi som politikarar ikkje har gjort ein god nok jobb med Nav-reforma. Lat oss f.eks. nemna Arne, 22 år, som droppa ut og var ein såkalla kjellarstuegut – han budde i kjellaren hos foreldra ei god stund, i nesten to år. Foreldra ga opp å masa på han om at han måtte gjera noko – han blei verande der og levde på dei. Til slutt oppsøkte han det lokale Nav-kontoret. Han fekk tildelt kurs som gjekk over nokre veker, og, vidare, tiltaksplass. Han var i aktivitet, ja, men det var ikkje akkurat det han ønskte og passa til. Men det var det som var ledig. Etter nokre månader klarte ikkje Arne meir. Han følte han var på heilt feil plass, og fekk beskjed om å venta til han fekk plass på eit anna tiltak. Enno hadde ingen spurt Arne kva han ønskte, og korleis han såg for seg framtida – kva for planar han hadde. I løpet av desse månadene hadde han direkte kontakt med Nav to gonger. Så var det eit nytt tiltak. Denne gongen passa det hans interesser litt meir. Arne vandra på ulike tiltak i to år – utan noko som helst mål. Det var ingen som helst plan – korkje skriftleg eller munnleg. Han blei kjend med tre andre i omtrent same situasjon. Det var positivt for hans del – han hadde nokon å dela tinga sine med. Men det er litt spesielt at ingen av dei fekk ordinært arbeid i denne perioden. Det var heller ikkje snakk om å flytta på seg. Sjølv søknader til ordinært arbeid blei ikkje etterlyste noko særleg. Arne følte etter lang tid at det var utrygt å klippa navlestrengen til Nav. Trass alt hadde han fått god kontakt med dei som følgde det same sporet som han. Han blei van med den økonomien han fekk frå Nav, og det var Nav han heldt seg til. Da Arne fekk tilbod om eit vikariat i næringslivet, fekk han nærmast angst for å seia ja – da måtte han jo klippa strengen til navet i livet. Det vekte ei uro i han. Ville han klara det? Var han førebudd? Og kva med det han kjende? Det var systemet i Nav han kjende, det var der han følte seg trygg. Arne sa to gonger nei til arbeid. Han tok til slutt steget ut og takka ja i ein bedrift, men det var takk vera at kameraten han hadde treft i Nav-systemet, også sa ja til nøyaktig det same arbeidet i same bedrift. I dag er Arne lærling i same bedrift og snart ferdig utdanna. Men har vi fleire slike «Arne»-er i Nav-systemet, som ikkje klarar å lausriva seg frå Nav når dei fyrst har kome inn der? Vi har eit behov for å sjå på korleis heile Nav er organisert. Byråkratiet aukar og kvantiteten blir viktigare enn kvaliteten når det kjem til oppfølging av brukarar. Det går meir tid til å oppdatera register og statistikkar enn det som er hovudoppgåva til dei tilsette i Nav: å få folk ut av trygdekøane og over i aktivitet, over frå arbeidsløyse til arbeid. Kor godt er eigentleg samarbeidet med næringslivet, og kjem det noko konkret ut av det? NHO seier at 40 pst. av deira medlemsbedrifter treng auka tilgang av arbeidskraft. Samtidig uteksaminerer vi fleire til høgare utdanning. Det har vore fleire slike saker i media i det siste om at det er regionsvise skeivheiter i arbeidsmarknaden, der det i enkelte områder er eit stort behov for arbeidskraft, men ingen kompetanse. I andre delar av landet er det større arbeidsløyse, samtidig som dei arbeidslause har riktig kompetanse som blir etterspurt i andre regionar. Dette viser berre at kravet om å ta ledig arbeid andre plassar enn der ein bur, ikkje blir følgt opp i tilstrekkeleg grad. Det må kunna stillast krav til at unge også må flytta på seg for å få arbeid. Mitt spørsmål til statsråden er: Kva grep vil ein gjera for å få dette på ein betre veg, og korleis skal ein klara å kvalifisera framtidige arbeidslause til den kompetansen som næringslivet etterspør? Gjer vi eigentleg nok overfor denne gruppa unge det gjelder for at arbeidsløysa skal gå nedover?