Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2015-05-21:
Eg la merke til at representanten Rotevatn sa at det snart går mot helg. Eg kan love at der eg kjem frå, går det ikkje mot helg klokka 14 på ein torsdag. Det er inga unnskyldning for ikkje å delta i ein debatt. Eg vaks opp i Sogn og Fjordane, er knytt til fylket og bryr meg om det. Men det er ikkje derfor eg har reist denne interpellasjonen. Alle fylka våre har heldigvis representantar som er knytte til dei og vakse opp i dei. Eg reiser interpellasjonen fordi Sogn og Fjordane er ein suksess – ein litt annleis suksess enn dei fleste av regionane og fylka våre, og fordi vi etter mitt syn ser konturane av ein politikk frå regjeringa som svekkjer grunnlaget for den suksessen, ikkje styrkjer den. Det er slik at svært mykje i samfunnet vårt ikkje kan målast. Men i den grad suksess kan målast, er Sogn og Fjordane eit suksessfylke. Fylket har høg sysselsetjing, låg arbeidsløyse og gode skuleresultat. Det har låg kriminalitet, god folkehelse, få skilsmisser og vert ofte kalla trivselsfylket. Fylket skapar store verdiar m.a. frå energiproduksjon, industri, reiseliv og sjømatnæring. Prognosane for folketalet framover er òg stabile, men sårbare. Ein del kommunar får tilbakegang, nokre store kommunar veks, men særleg utfordrande er det at mange unge flyttar ut av fylket, og få kjem tilbake. Det gjer kompetansearbeidsplassar til nøkkelen for å utvikle fylket. Eg skal dvele litt ved eit av områda der Sogn og Fjordane gjer det bra – ikkje for å plage Stortinget med solskinshistorier, men fordi ho er viktig og ganske illustrerande. Nesten alle som deltek i den offentlige debatten og mange som følgjer med, veit at Oslo-skulen er god. Det veit ein fordi han er god, men kanskje aller mest fordi Høgre i Oslo og nasjonalt har brukt alle sjansar til å fortelje om det. Få veit at skulen i Sogn og Fjordane er like god eller endå betre. Elevane i Sogn og Fjordane får dei beste standpunkt- og eksamenskarakterane i landet. På kommunebarometeret for 2014 forsøkjer ein å måle kvalitet ved skulen på langt breiare vis ved òg å sjå på trivsel og fråfall. Her kjem Bærum best ut, Førde er nr. 2 – to kommunar som statsråden kjenner godt. Seks av dei ti øvste på lista er frå Sogn og Fjordane. Oslo og Akershus og Sogn og Fjordane konkurrerer om å ha dei beste resultata i skulen, men det viktige er: Det som har størst innverknad på elevresultat, er foreldra si utdanning. Der ligg Oslo og Akershus ganske langt over landsgjennomsnittet. Sogn og Fjordane ligg langt under landsgjennomsnittet, men har likevel resultat på nivå med dei nemnde fylka. Det finst inga enkel forklaring. Ei stor gruppe forskarar har lenge arbeidd med det, og faktorar som foreldreoppfølging, lærarrolla, tett samarbeid med høgskulen og ein kultur for at skulen er viktig, vert trekte fram. Den enkelte forklaring er heller ikkje det sentrale her, men at mange av forklaringane er knytte til trekk ved korleis fylket er, verdiane der og korleis ein jobbar der. Det same kan vi sjå på andre felt. Når levealderen er høg og folkehelsa god, heng det saman med livsstilen der basert på kultur og tradisjon. Når kriminaliteten per innbyggjar er låg, heng det saman med at kriminaliteten er lågare, systematisk sett, i spreiddbygde enn i tettbygde område. I den offentlege samtalen kan vi av og til høyre om dei gode resultata i Sogn og Fjordane. Men eg meiner òg at eg opplever i debatten ei manglande verdsetjing av suksessen frå myndigheiter og andre – ei manglande tru på at det i Sogn og Fjordane er verdiar, institusjonar og hardt arbeid som kan forklare suksessen. Ofte vert det grunngjeve med, av og til i spøk, at det berre er slik. Det er noko eige – at suksessen kjem trass i hardt arbeid og mot alle odds. Kanskje derfor framstår også forslaga om strukturendringar som er oppe til debatt no, så lite logiske og utan verdsetjing av det Sogn og Fjordane oppnår. I Sogn og Fjordane er det eit særleg vellukka samarbeid mellom skule og høgskule, seier forskarar. Så lat oss leggje høgskulen under andre høgskular, andre stader. Lite logisk. I Sogn og Fjordane er kriminaliteten låg. Så lat oss leggje politidistriktet under Hordaland, som vel ikkje har vist seg som det fremste føregangsdistriktet i den seinare tida. Lite logisk. Sogn og Fjordane fylke er van med å vere under press i diskusjonar om struktur på tenester og administrasjon. Men dei har fått ei heilt anna retning og tempo under den nye regjeringa. Ho har sett i verk eit rekkje små og store prosessar for å skape såkalla robuste einingar. Ofte betyr det færre einingar, og i mange tilfelle ligg det forslag på bordet som inneber at administrasjon og tenester skal flyttast ut av Sogn og Fjordane, at det skal slåast saman med andre fylke og at arbeidsplassar forsvinn frå fylket. Kanskje pregar tidlegare nemnde haldningar i regjeringa også at ho trur suksessen kjem mot alle odds. Og dersom andre fekk styre meir og det vart større einingar, ville Sogn og Fjordane få ut sitt verkelege potensial. Eg meiner det er sterke argument for at det er motsett. Eg meiner at det er Sogn og Fjordanes kvalitetar og verdiar og arbeid som har gjort ein del av suksessen på mange felt. Lat meg ta særleg tre punkt. Punkt 1: Sogn og Fjordane illustrerer at små einingar og spreidd busetnad kan fungere godt, og at det gjev nokre fordelar. Det er òg nokre utfordringar knytte til det, men ikkje berre det. Både smått og stort har sine fordelar, og begge delar krev at det vert utnytta for at det skal verte suksess. Punkt 2: Sterkt samhald og samarbeid kan ofte spele ei rolle. At ein har kultur for det og institusjonar som driv med det, kjem ikkje av seg sjølv. Det må utviklast, og det har fylket klart. Punkt 3: Sogn og Fjordane har ein sterk vilje til å styre si eiga utvikling, og ei sterk kjensle av å vere eit fylke og ha eit fellesskap som mange andre ikkje har. Ikkje så rart sidan dei òg har godt dokumenterte resultat for at det verkar. Dermed vert motstanden mot mange av grepa sterkare. For meg verkar det som om regjeringa ikkje forstår Sogn og Fjordane, og heller ikkje verdset det fylket oppnår. I staden for å tenkje slik at ein skal vidareutvikle suksessen, ja, kanskje til og med aktivt spreie ein del av ideane til andre fylke, slik det er stor interesse for, gjer ein det motsette, ein tek ein modell for endring og forsøkjer å få han til å passe over heile landet. Eg synest det er eit paradoks at nettopp Høgre skal stå bak at kommunar og velferdstenester over heile landet må utviklast i same retning med like og større einingar. Kanskje ein betongsosialist på 1950-talet kunne tenkt slik, men Høgre – det er i alle fall langt frå retorikk til praksis. Eg meiner det er sterke argument for at vi skal tenkje annleis i ulike delar av landet, og late det lokale handlingsrommet vere sterkt. Så vil eg vektleggje at dette ikkje er eit innlegg om at alt bør vere som før. Endring er nødvendig i alle delar av samfunnet, i alle område i Noreg. Det gjeld Sogn og Fjordane, som det gjeld alle andre fylke. Men eg meiner det ikkje er dokumentert at mange av dei prosessane og forslaga som no ligg på bordet og vert diskuterte, vil gje betre tenester. Det kan vere rett for mange kommunar å slå seg saman, men det kan òg vere rett med mange små kommunar i delar av landet. Det kan vere rett med færre politidistrikt, men det seier seg ikkje sjølv at ingen distrikt skal vere ein del mindre enn dei andre i fylket, fordi dei er forskjellige. Det kan vere rett med færre og sterkare høgskular, men det betyr ikkje at det er rett alle plassar i landet. Det er ikkje omsynet til sysselsetjinga i eit fylke som kan styre lokalisering og utvikling av tenester anten det gjeld helse, politi eller utdanning. Det må styrast av kvalitet. Men summen av kva slags konsekvensar det får, må likevel på bordet i desse prosessane. Summen av det som no kan skje i Sogn og Fjordane i åra framover, vil verte færre kompetansearbeidsplassar om ein ikkje endrar kursen. Og kompetansearbeidsplassar er spesielt viktige i eit fylke der utdanningsnivået, som tidlegare nemnt, er lågare enn mange andre plassar, og der det er nøkkelen til å skape vekst. Det er nødvendig for å halde på fleire unge og for å vidareutvikle samfunna. Dessverre er det slik at éin tapt kompetansearbeidsplass har ein tendens til å verte til to, fordi det er familiar som skal ha jobbar – mange av dei med to personar som har høgare utdanning. Og det er vanskelegare for bedrifter og det private å rekruttere folk med høgare utdanning om det ikkje òg er offentlege arbeidsplassar, der det er rom for mange med høgare utdanning. Eg ser fram til å høyre regjeringas svar på denne utfordringa her, og eg ser ikkje minst fram til den vidare debatten.