Sveinung Rotevatn (Venstre), 2016-03-31:
President! Eg har sansen for presidentar. Dei har eit mandat bak seg som kjem til uttrykk gjennom eit demokratisk val, tufta på folkestyre. Det kan godt hende at ein familie med spesielt edelt blod kunne gjort ein god jobb som stortingspresident. Vervet kunne gått i arv – det er trass alt mykje seremonielt ein må lære seg: Det er ein forretningsorden ein må kunne, ein skal representere heile folket, og det er viktige representasjonsoppgåver som skal gjerast – og det er ikkje berre berre. Hadde vi heller late stortingspresidentvervet gå i arv i staden for å velje deg, president, ville nok folk flest kunne slått seg til ro med det. Kanskje kunne vedkomande til og med ha vore populær – og kvifor fikse noko som ikkje er øydelagt? Men, president, du har eit demokratisk mandat bak deg, heldigvis, fordi det er det prinsipielt riktige, og fordi det er slik vi gjer det i Noreg med offentlege verv og offentlege maktposisjonar – med eitt unntak, det aller øvste vervet. Kvifor? Det er fordi det er slik det er. Men denne grunnleggjande konservative haldninga er etter mitt syn ikkje eit godt nok argument – langt derifrå. Monarkiet som institusjon kan ein gjerne vere glad i på eit emosjonelt nivå, men ein kjem likevel ikkje unna at det kviler på ein heilt avgjerande pilar: ein grunnleggjande mistillit til den jamne borgar i dette landet. Den mistilliten kjem til uttrykk på to måtar, anten ved at ein meiner at det ikkje finst ein einaste person i dette landet – ikkje ein einaste person blant 5 213 985 nordmenn – som er kvalifisert til å vere statsoverhovud, anna enn dei som tilfeldigvis måtte vere fødde inn i fyrstehuset Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg. Den andre måten den mistilliten kjem til uttrykk på, er at dersom monarkistane meiner at det faktisk kan tenkjast å finnast kvalifiserte kandidatar i dette landet, føreset dei likevel at folket gjennom ein demokratisk prosess ikkje vil vere i stand til å kjenne att personen, at ein ikkje kan stole på at folket vil ta eit godt val. Ei slik haldning kan ein kalle mykje, men uttrykk for eit spesielt demokratisk sinnelag er det neppe. Reint utover det prinsipielle meiner eg at det er eit problem at stortingsfleirtalet i dag kjem til å stadfeste sitt syn på ei rekkje grunnlovsformuleringar som stortingsfleirtalet eigentleg ikkje trur på. Det er ingen i denne salen som meiner at kongen er heilag, slik det blir slått fast i Grunnlova § 5. Eg håpar ikkje at det er mange i denne salen som faktisk meiner at kongen ikkje skal ha religionsfridom, slik det står i Grunnlova § 4, eller som faktisk meiner at ein prins eller ei prinsesse med arverett ikkje skal kunne gifte seg utan samtykke frå monarken, slik det står i § 36. Gode representantar, de meiner jo eigentleg ikkje det, så kvifor skal det stå i Grunnlova? Er det fordi det alltid har stått der? Eg vil leggje til nok ei føresegn i Grunnlova som eg mistenkjer at Stortinget eigentleg ikkje meiner – sjølv om eg er litt usikker – nemleg § 48, som slår fast at dersom kongsætta er utdøydd, eller – meir realistisk – dersom arvingane seier frå seg retten til trona, skal Stortinget velje ein ny monark. Det står det i den paragrafen. Vi skal velje ein ny monark, kjære representantar. Stortinget skal altså finne ein person og seie at vedkomande skal vere regent i Noreg, og alle hans etterkomarar skal vere det same. Ville vi gjort det? Kven skulle vi i så fall ha peika ut? Eg trur ikkje vi ville gjort det. Eg trur Stortinget i all sin visdom ville funne fram til ei ordning der ein peiker ut ein kvalifisert person som statsoverhovud. Men vedkomande ville ikkje fått vervet til evig tid – han ville vore gjenstand for den demokratiske øvinga vi kallar val. Då er spørsmålet: Kva er det eigentleg ein ventar på? Det er tilsynelatande inga hast. 93 pst. av alle nordmenn meiner at kong Harald gjer ein god jobb. Eg er blant dei. Så meiner i underkant av 20 pst. at vi bør innføre republikk. Eg er også blant dei. Eg nemner det fordi det berande og dominerande argumentet for monarki som har kome til uttrykk i alle dei føregåande talarane sine innlegg, er at institusjonen har stor folkeleg støtte. Så vil likevel dei fleste vedgå – bl.a. representanten Skutle – at prinsipielt er monarki ei avleggs styreform, og at om ein skulle starte på nytt, ville ein kanskje ha valt litt annleis. Det trur eg også at fleirtalet i denne salen meiner – sannsynlegvis eit stort fleirtal. Eigentleg ville altså dette fleirtalet vore mot monarki dersom det ikkje hadde stor folkeleg støtte. Prinsippet som skal liggje til grunn for Grunnlova, er altså å følgje den rådande folkemeininga. Det kan ein vel i og for seg også kalle ei prinsipiell tilnærming, kanskje best summert opp av den franske politikaren Alexandre Auguste Ledru-Rollin, som sa: Der går folket mitt! Eg må finne ut kvar dei går, slik at eg kan leie dei. Så kan ein jo innvende at dei på ein måte prinsipielle innvendingane mot monarkiet berre er formalitetar. Til det er det for det første å seie at noko kan vere prinsipielt gale utan å ha stor praktisk betyding. For det andre meiner eg at det er praktisk og etisk tvilsamt at fleirtalet i eit samfunn skal påleggje små barn eit visst livsløp fram mot å bli monark, med all den personfokuseringa det fører med seg. Ein norsk prins eller ei norsk prinsesse med arverett kan faktisk gjere fint lite med livet sitt anna enn det vi som storsamfunn har pålagt vedkomande å gjere, på grunn av hans eller hennar opphav. Så er ikkje diskusjonen om monarkiet berre ei teoretisk øving, sjølv om eg innser at forslaget vi no diskuterer, neppe får fleirtal. I mindre rolege tider enn no, i krisetider, vil ein monark ha ei viktig rolle, ta viktige avgjersler og utøve makt. Då er ikkje poenget om eit statsoverhovud i ein slik situasjon tek rett eller feil avgjersle, poenget er – iallfall frå mi side – at eg ikkje er villig til å stole på genar i ei slik stund. Eg er ikkje villig til å overlate til kvaliteten på det blå blodet å avgjere viktige vegval for ein nasjon. Eg vil vere med og bestemme kven som skal ha den typen posisjon. Eg vil vurdere dei ut frå dømekraft og evne, ikkje familieband. At stortingsfleirtalet i praksis legg til grunn at genane og også fornufta til éin familie er betre enn den alle andre har, til evig tid, står for meg som noko spesielt. Det er i det heile vanskeleg å finne historiske eksempel på statar som har fungert betre som monarki enn det dei seinare har gjort som republikk. Det må vere liten tvil om kva veg utviklinga går. Då Michelsen-regjeringa i 1905 mot alle internasjonale trendar tilrådde folk å stemme ja til å etablere eit norsk monarki, gjekk seinare Venstre-statsminister Gunnar Knudsen ut av regjeringa i protest. Han kunne ikkje stå inne for at ei regjering i eit moderne demokrati kunne finne på å gå inn for at posisjonen som statsoverhovud skulle gå i arv. Det har vel heller ikkje vorte etablert spesielt mange monarki sidan den gongen. For å sitere kong Farouk I av Egypt: Soon there will be only five Kings left: the King of Spades, the King of Clubs, the King of Hearts, the King of Diamonds – and the King of England. Like fullt bur vi i 2016 framleis i kongeriket Noreg. Her diskuterer vi ikkje kven som er dei beste kandidatane til å vere våre fremste representantar – her diskuterer vi rett og slett om dei skal veljast av oss eller ikkje. Det burde ikkje vere eit veldig vanskeleg spørsmål. Eg kjem difor til å stemme for forslaget i dag.