Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2013-04-30:
Eg er glad for at komiteen har gitt støtte til dei lovframlegga som regjeringa har føreslått. Det er viktige forslag som fører til auka grad av hemmeleghald, forenkling av prosedyrar og betre tilgjenge for veljarane. Dei viktigaste endringane er gjorde godt greie for av saksordføraren. Eg vil berre nemne dei nye reglane for førehandsrøysting. Veljarar som førehandsrøystar i eigen kommune, skal no i dei fleste tilhøve leggje røystesetelen sin direkte i urna, slik veljarane gjer på valtinget. Røysta er då godkjend idet ho vert lagd i urna, og veljaren vert kryssa av i eit elektronisk manntal. Eg er samd med komiteen i at det er viktig å sikre god tilgang til Internett i vallokala når ein på denne måten kryssar av veljaren i eit elektronisk manntal. Difor har departementet lagt til rette for at kommunane før valet får verktøy til å måle at dei har god nettilgang. Og så har me sjølvsagt gode back up-rutinar. Dette er ei relativ stor systemendring. Bakgrunnen for endringa er todelt. For det fyrste reagerer fleire veljarar på at valkortet vert lagt saman med røystesetelen, slik ordninga er i dag. For det andre bør prosedyren som vert nytta i dag, forenklast av omsyn til ei meir effektiv valavvikling. Det er ei forenkling for kommunane, det vil verte lettare for veljarane, og det aukar veljarane sin tillit til valet. Når det gjeld krav til to røystemottakarar ved førehandsrøysting, er det korrekt at det for nokre kommunar vil ha praktiske konsekvensar. Eg meiner likevel at når godkjenning av røyster blir flytt til vallokalet òg ved førehandsrøystinga, må det stillast krav til at det alltid er minst to valfunksjonærar til stades for å sikre korrekt gjennomføring. Tilsvarande krav gjeld på valtinget. Eg er sikker på at kommunane klarer å løyse dei praktiske utfordringane som måtte oppstå. Eg har elles merka meg at komiteen ber departementet om å leggje til rette for å utvide ordninga med bemanna røystelokale på universitet, høgskular, folkehøgskular og vidaregåande skular ved framtidige val. Det vil me sjølvsagt arbeide vidare med. Målet er at alle skal ha godt tilgjenge til vallokala, og det er særskilt viktig at dei som har vanskeleg for å få tilgjenge til ordinært vallokale, og òg den yngre befolkninga, får godt tilgjenge. Så registrerer eg at det er delte meiningar om vidare forsøk med Internett-røysting – det er kanskje å seie det litt mildt. Eg er einig i at røysting utanfor vallokala gir oss nokre utfordringar når det gjeld å sikre eit fritt og hemmeleg val. Eg er òg klar over at Internett-røysting utanfor vallokala i utgangspunktet kan auke risikoen for utilbørleg påverknad og familierøysting. Men eg meiner me har funne gode løysingar, og det skal eg kome tilbake til. Det er grunn til å minne om kvifor me ynskjer å opne for forsøk med Internett-røysting. For meg har det vore viktig å leggje til rette for auka tilgjenge til vallokala for alle veljarar. Me må ta inn over oss at det faktisk ikkje er alle som har moglegheit til å besøke eit vallokale, og likeins at enkelte veljargrupper opplever hindringar når dei skal røyste i eit vallokale. Forsøket som vart gjennomført i 2011, må kategoriserast som ein suksess. Mange med nedsett funksjonsevne klarte for fyrste gong å røyste åleine, utan hjelp frå andre. Det handlar om verdigheit for mange menneske. Det gav ei verdigheit som er vanskeleg å gjenskape i eit vallokale for alle veljarar. Over 70 pst. av alle som førehandsrøysta, brukte Internett. Ni av ti veljarar i forsøkskommunane meiner at Internett-røysting er framtida. Det er ikkje kome fram tilfelle av utilbørleg påverknad i forsøkskommunane. Det er òg verdt å merke seg at veljarane utviste høg tillit til forsøket. Så er det òg ein viktig føresetnad for forsøket at prinsippa om frie og hemmelege val skal verte tekne vare på. Internasjonale tilrådingar og retningslinjer skal følgjast. Berre veljaren sjølv skal vite kva han eller ho røystar. Og veljarane må ha tillit til ordninga. Det er òg verdt å merke seg at det er kommunar frå heile breidda i det politiske landskapet – i alle fall nesten – som er med i forsøket. Det er to store Høgre-kommunar, det er Kristeleg Folkeparti, det er Senterpartiet, det er Arbeidarpartiet og det er SV. Så det er breidd i dei kommunane som ynskjer å delta i forsøket. Internett-val skal ikkje gå ut over prinsippet om hemmeleg val. For å sikre kravet til hemmeleg val har me lagt til grunn viktige og nødvendige føresetnader og tryggleikstiltak. Dei er omtalte i forskrifta som gjeld ved forsøket, og bygde inn i datasystemet som veljarane brukar for å røyste. Desse skal m.a. sikre at det berre er veljaren sjølv som veit kva han eller ho har røysta. Veljarane bestemmer sjølve om dei vil røyste over Internett eller røyste på papir i vallokalet, akkurat slik som tidlegare. Ein nødvendig føresetnad når ein opnar for Internett-røysting, er at veljarane har høve til å røyste via Internett så mange gonger dei vil i heile førehandsperioden. Eit lite augeblikk åleine er dermed nok til å røyste på ny og annullere den førre røysta. Då vil eg seie at dersom ein person overvaker ein annan person 24 timar i døgnet i heile førehandsrøystingsperioden, er det grunn til å tru at vedkomande òg vil ha moglegheit til å påverke den personen om ein gjekk i røystelokalet. Tek ein turen til røystelokalet, vert alle Internett-røyster frå denne veljaren annullerte. Dette inneber at dersom nokon vil truge, presse eller kjøpe røysta til veljaren, har ein aldri ein garanti for – eller kan klare å finne ut av – kva røyst som faktisk vert talt opp. Det er det berre veljaren sjølv som kan vite. Forskarane som evaluerte forsøket, går så langt som å seie at desse føresetnadene gjer det lite attraktivt å drive med denne typen åtferd. Dei meiner at prinsippet om hemmeleg val vart handsama på ein god måte, og at det ikkje er noko som tyder på at veljarane i forsøkskommunane vart meir utsette for forsøk på kjøp av røyster og utilbørleg påverknad enn veljarar i andre kommunar. Ikkje eitt einaste tilfelle av ulovlege handlingar, som røystekjøp eller utilbørleg påverknad, har vorte kjent. Det er grunn til å minne om at det ikkje finst noko system, verken papirbasert eller elektronisk, som kan sikre røystegivinga hundre prosent mot utilbørleg påverknad, stemmekjøp eller familierøysting. Representanten Skei Grande viste til eit ektepar i eit vallokale. Kona der kunne absolutt ha hatt røystesetelen i handveska si utan at nokon av valfunksjonærane hadde visst kva ho tok med seg inn i avlukket, og kva ho tok med seg ut igjen og la i urna. Det veit me har hendt – det òg. Men me kan lage eit valsystem som gjer at slike handlingar vert vanskelege, både i vallokala og når ein røystar heimanfrå. Det er difor viktig at veljarane har kunnskap om kvifor røysta skal vere hemmeleg, og at veljaren òg i vallokalet må ta ein del av ansvaret for å sikre hemmeleg val. Eg vil ikkje underslå at det er omstridd å flytte valhandlinga ut av vallokala og inn i stovene til folk. Samstundes meiner eg at me må ta den forskinga me allereie har, på alvor. Hadde forskarane kome fram til at vi ikkje klarte å vareta prinsippet om hemmelege val, ville eg heller ikkje ha tilrådd eit nytt forsøk. No må me byggje vidare på dei positive erfaringane me har fått. Eg går difor inn for at me skal ha eit nytt forsøk ved haustens stortingsval. Det er viktig for meg at me går sakte og forsiktig fram når me prøver ut nye måtar å røyste på, slik at me sankar erfaring og lærdom på vegen. På den eine sida ser me at auka tilgjenge er eit verd som gir auka verdigheit. På den andre sida har me utfordringar knytte til røystinga utanfor vallokala. Me treng å forske meir på dei sosiale sidene ved Internett-røysting og om det finst sårbare grupper der tryggleiksmekanismane ikkje er tilstrekkelege til at dei røystar på nytt. Me treng òg meir kunnskap om dei demokratiske effektane ved Internett-røysting. Transparens er eit heilt sentral verd ved valgjennomføring. Forsøket har teke dette på alvor frå starten og har hausta internasjonal ros for openheit rundt forsøket. Denne rosen kjem òg frå OSSE, som observerte forsøket. Deira attendemelding har vore viktig for å sikre at eit nytt forsøk skal strekkje seg enda lenger for å sikre transparens og openheit. Me har samarbeidd tett med OSSE, både ved oppfølginga av generell valobservasjon og etter forsøket i 2011. Difor har òg OSSE brukt Noreg som eksempel på korleis rapportering frå valobservasjon skal følgjast opp. Eg er samd med komiteen i at valobservatørane har ei viktig rolle ved dette forsøket. Difor skal me òg auke innsatsen til hausten. I tillegg til OSSE kjem me til å invitere valekspertar frå det anerkjende Carter-senteret. Vurderingane frå desse valekspertane vil verte viktige for oss. Me vil òg invitere miljø som jobbar med Internett-val i andre land. Eg vil nytte høvet til å minne om at det ikkje berre er me i Noreg som syslar med Internett-val. Nyleg bestemte Island at dei ved neste val vil ta i bruk Internett-røysting utanfor vallokala, m.a. ved bindande folkerøystingar. For et par veker sidan kom det ein rapport frå den svenske vallovskomiteen, der dei føreslår at Sverige ved valet i 2018 bør gjennomføre forsøk med Internett-røysting utanfor vallokala. Begge legg til grunn at prinsippet om hemmeleghald må verte overhalde, og meiner dette er mogleg å få til, sjølv i ukontrollerte omgjevnader. Den svenske komiteen meiner at det er eit verd i seg sjølv å gjere det enklare for veljarane å utøve sine demokratiske rettar, og at Internett-val gjer det mogleg for veljarar med nedsett funksjonsevne å ta del i valet på same måte som andre veljarar. Eg kunne kanskje ikkje sagt det betre sjølv. Som valminister tykkjer eg det er særs interessant at svenskane ynskjer å følgje i våre fotspor. Det vert spanande å følgje utviklinga i våre demokratiske naboland. Etter å ha høyrt dei innlegga me har hatt her, trur eg ikkje at elektronisk røystegiving kjem til å verte gjennomført i Noreg med det fyrste. Men på eitt eller anna tidspunkt kjem det nok til å verte gjennomførd. Eg er teknologioptimist òg på dette området, og når det gjeld trua på at teknologien kan verte utvikla slik at me er sikre på å overhalde hemmeleghald ved val og likevel bruke nye måtar å utøve demokratiet på i ei ny tid, skil eg meg frå både enkelte partikollegaer og andre. Stortinget avgjer sjølve korleis dei vil røyste. Det er ikkje statsråden som avgjer det – dette til representanten Foss’ retoriske spørsmål. Det er fleirtalet i Stortinget som i denne saka, som i andre saker, tek stilling til korleis dei vil røyste. Eg har ikkje grunn til å tru at dette bryt med Grunnlova. Då hadde eg sjølvsagt ikkje fremja saka for Stortinget. OSSE skal sjølve få vere med og finne ut korleis dei og medlemer frå Carter-senteret på best mogleg måte kan vere valobservatørar og sjå til at systemet og måten denne røystinga vert avgitt på, er i tråd med det beste innanfor det regelverket me har, både nasjonalt og internasjonalt. Eg skjønar at mange er skeptiske til dette. Eg høyrer kva som vert sagt, men eg meiner likevel det er rett å gjennomføre nok eit forsøk for å få ei samla evaluering, som eg trur vil kome til nytte ein gong i framtida, sjølv om det ikkje vert akkurat med det aller fyrste. Eg trur at dei som kjem etter oss, vil ha eit anna syn på dette enn oss som kanskje har nokre år på baken og ikkje har vakse opp i ei slik tid, slik ungane og ungdomane våre no har, der den elektroniske verda er med dei frå dei er fødde. Deira skepsis til dette trur eg med tida vil verte atskilleg mindre enn vår er i dag. Utviklinga vil stadig gå vidare, òg på dette området. Eg tek ikkje lett på hemmeleghald – eg tek ikkje lett på det som har med at Stortinget sjølvsagt skal vareta det på den beste måten – men eg stiller meg tvilande til at det er veldig mange som 24 timar i døgnet i fleire veker overvaker andre og sikrer at dei ikkje kan logge seg på og avgi røysta si og stemme det dei sjølv vil.