Jette F. Christensen (Arbeiderpartiet), 2012-06-04:
Lokaldemokratiet er ein av dei sterkaste verdiane i den norske statsforvaltninga og i samfunnet elles. Oppslutninga om at me skal ha lokale folkevalde organ, er konstant og sterk på alle forvaltningsnivå og blant befolkninga – heldigvis. Det er ein viktig beskyttar av demokratiet, og strukturen me har valt, har vore avgjerande for å finne nye måtar å løyse velferdsoppgåver på. Kommunane har vore og er ei avgjerande brikke i puslespelet som heiter den norske representative demokratiske velferdsstaten. Kommunane har sjølve flytta meir reell makt langt nærmare enkeltmenneske og lokalsamfunn. Dette er ein grunnleggjande sosialdemokratisk verdi. Forslaget om å grunnlovfeste lokaldemokratiet har vore oppe i Stortinget tidlegare i ulike variantar. Det har vore ein brei og lang debatt som har gått føre seg over fleire stortingsperiodar, og det finst fleire oppfatningar om kva konsekvensane og tolkinga av eit slikt forslag vil vere – både no og i framtida. Det har òg i denne perioden vore diskusjon innanfor partia før forslaget no ligg i salen. Arbeidarpartiet og SV står saman om sine merknader, som eg vil ta opp. Framstegspartiet er med på mesteparten av desse og konklusjonen, men dei har òg eigne merknader, som dei nok vil gjere greie for. Senterpartiet støttar komiteens konklusjon, men har òg eigne merknader. Venstre, Høgre og Kristeleg Folkeparti har òg eigne merknader, som dei nok vil ta opp etterpå. Eg valde, som saksordførar, å halde ei open høyring. I høyringa møtte KS, professor Anne Lise Fimreite og forskar Yngve Flo. Det var eit godt høve for oss til å få betre kunnskap og få belyst viktige problemstillingar. Det overordna spørsmålet var og er: Kva inneber det å grunnlovfeste lokaldemokratiet i Noreg, slik forslaget ligg føre? Vidare var det viktig for oss å få forvissing rundt spørsmålet om eit slikt forslag vil endre maktbalansen mellom stat og kommune, og om ei endring vil medføre at rettsleg praksis vert endra. Tidlegare har forslaget vorte avvist av fleire grunnar; bl.a. har omgrepet «lokalt sjølvstyre» vorte brukt som grunngjeving for å avvise forslaget. Denne gongen er det ikkje eit slikt forslag som vert fremma, og det var viktig for oss å få innblikk i om det inneber ein realitetsforskjell mellom bruken av lokalt sjølvstyre og lokaldemokrati, som no er brukt, i ei framtidig tolking. Sist – og aller viktigast for oss: Arbeidarpartiet var og er oppteke av om ei grunnlovfesting av lokaldemokratiet vil styrkje det, og om grunnlovfesting passar inn i vår modell. Og dersom det ikkje vil ha noka reell politisk eller juridisk endring, kva vil då konsekvensane av å grunnlovfeste lokaldemokratiet vere? Det er fleire land som har grunnlovfesta lokaldemokratiet i ulike variantar. Eg meiner det er eit tungtvegande argument at Noreg har forplikta seg gjennom Europarådets charter til å grunnlovfesta lokaldemokratiet, eller lokalt sjølvstyre, som det står der. Men det bør likevel nemnast at Noreg har hatt suksess med sin modell, der staten er ein sterk aktør og premissleverandør for ei rettferdig og lik behandling av innbyggjarane, uavhengig av geografisk tilhøyring. Prinsippet om lokaldemokrati har forankring i vår nasjonale lovgjeving og er ein sterk og grunnleggjande verdi. Komiteens medlemmer frå Arbeidarpartiet og Sosialistisk Venstreparti meiner at ordlyden og intensjonen frå Europakonvensjonen av 15. oktober 1985 om lokalt sjølvstyre på den bakgrunnen blir rekna som oppfylt. Denne oppfatninga vert òg delt av Kommunelovutvalet, som i tilknyting til Ot.prp. nr. 42 for 1991–1992 om kommuneloven uttalte følgjande om konvensjonen: «Etter utvalgets oppfatning kan det vanskelig sies å være direkte påkrevet med en grunnlovsfesting av det lokale selvstyret i Norge.» Målet med charteret og forslaget er eit ynskje om å styrkje lokaldemokratiets posisjon og gje det eit vern. Det er gode intensjonar. Spørsmålet er om dette vert oppnådd med nettopp grunnlovfesting. Det er ikkje like sjølvsagt som det kan synast. Europas politiske kart viser at statar som har grunnlovfesta lokaldemokrati, har langt svakare og mindre innflytelsesrikt lokalt sjølvstyre enn vi har. Ettersom det ikkje kjem fram ei avgrensing av kva som er lokalt, har det i fleire statar, eksempelvis Finland og Frankrike, vist seg ikkje å vere ein styrke for forvaltninga av kommunale interesser eller makt. Det er derfor ikkje gjeve at grunnlovfesting av lokalt demokrati i Noreg er «practicable», som det står i charteret. Tidlegare forslag har vorte nedstemde i denne salen, bl.a. med den grunngjevinga at omgrepet som då vart brukt, «lokalt sjølvstyre», var for bastant. Komiteen har vore oppteken av realitetsforskjellane mellom omgrepa «lokalt sjølvstyre» og «lokaldemokrati» i ei grunnlovssetting – særleg i ei framtidig tolking. Av høyringa kom det fram frå alle at det ved ei framtidig tolking ikkje vil vere ein vesensforskjell mellom omgrepa sett ut frå den norske forvaltningsstrukturen, sjølv om forslagsstillarane gjer det. Moglegheitene for å tolke dette annleis ligg i det politiske landskapet i framtida. Komiteens fleirtal, Arbeidarpartiet, Framstegspartiet og Sosialistisk Venstreparti, er oppteke av at lokaldemokratiet skal ha dei beste vilkåra. Det er dei andre partia også. Forslaget som ligg til grunn, ber preg av å ynskje seg tilbake til «noe opprinnelig», som professor Anne Lise Fimreite sa i høyringa – om å ville stanse ei utvikling. Kva er dette opprinnelege? Er det forvaltningskommunen? Er det den autonome kommunen? Det er det ikkje svara heilt på. I forslaget og i debatten rundt grunnlovfesting har det òg kome til uttrykk eit ynske om å styrkje kommunen. Men vil dette forslaget medføre ei slik styrking? Vil betre og meir sjølvstyre vere resultatet? Sjølv om grunnlovsforslaget vil medføre ei positiv avgrensing av sjølvstyret, vil det òg kunne danne ei statisk ramme rundt det. Det som har vore mangetydig og den dynamiske relasjonen mellom forvaltningsnivåa, kan verte fryst og einsretta. Kommunanes evne til å samarbeide innan og på tvers av grenser har resultert i kommunen som pioner og stigfinnar innanfor offentleg sektor. Dei nyvinningane og det nybrottsarbeidet i vårt velferdssystem som er gjorde av kommunane, er me alle avhengige av. Samtida gjev oss gode eksempel på dette, bl.a. skulefritidsordning, skule for seksåringar og Den kulturelle skulesekken. Det er derfor all mogleg grunn til å sjå alvorleg på at fastare rammer rundt det kommunale sjølvstyret kan medføre at kommunane vert mindre relevante, og at noko av fleksibiliteten og dynamikken i systemet kan forsvinne. Usikkerheita om ein gjennom grunnlovfesting faktisk avgrensar sjølvstyret, er eit politisk normsett som bør vere tungtvegande. Under høyringa kom det fram opplysningar som me ikkje kan sjå bort frå. Både KS, historikarar, statsvitarar og i andre samanhengar også juristar har avdekt at dette forslaget vil kunne endre praksisen med oppgåvefordelinga i Noreg ved framtidig tolking. Dersom staten skal kunne gje oppgåver gjennom forskrifter eller lover, kan ordninga i dag med forventningsbrev og rundskriv vere vanskeleg. Det kom òg fram at me kan oppleve ei stagnering i dynamikken mellom kommune og stat, eit samspel som har løyst og finn løysingar for å skape kanskje verdas beste velferdssystem, og at ei grunnlovfesting kan få konsekvensar for rettsleg praksis. Dette har bl.a. vore spørsmål som har vore avgjerande viktige for det standpunktet Arbeidarpartiet har teke i dette spørsmålet. Det er utan tvil utfordringar knytte til ordninga mellom forvaltningsnivåa i dag. Kommunane opplever at dei får for mange pålegg, og at det er høgst nødvendig å gjere politiske grep for å sikre gode arbeidsvilkår og samarbeid. Eg er sikker på at veldig mange lokalpolitikarar vil vere einig med meg i det. Men dette er problem som må verte ordna politisk, ikkje gjennom Grunnlova. Dei utfordringane me opplever mellom stat og kommune, finn ikkje si løysing i ei grunnlovsendring. I høyringa vart det dessutan peikt på at å vedta ordteksta kan verte opplevd som eit minstemål som me ikkje historisk eller politisk har sett eksempel på styrkjer lokaldemokratiet. Det har vorte hevda at ei avvising av dette forslaget betyr det same som å vere mot lokaldemokratiet. Det er det ikkje. Me ynskjer det beste for lokaldemokratiet, og me ynskjer at landet skal tilby best mogleg tenester til befolkninga si. Men når me får kunnskap om at forslaget kan ha fleire uheldige konsekvensar – som faktisk kan føre til det motsette av kva me ynskjer, og at grunnlovfesting av lokaldemokratiet kan slå negativt ut for nettopp lokaldemokratiet, er det ein risiko me ikkje er villige til å ta. Med dette tilrår eg komiteens innstilling.