Lene Vågslid (Arbeiderpartiet), 2020-11-26:
Eit sterkt demokrati blir i stor grad kjenneteikna av offentlegheit, openheit og at det er mogeleg å ha innsyn i offentlege prosessar. Offentleg sektor må setje gullstandarden for offentlegheit og openheit, og me meiner han ikkje kan ha lågare ambisjonar enn det – og her er det ein veg å gå. Nokre av konklusjonane frå evalueringa av offentleglova i 2016 var nedslåande: Evalueringa viste bl.a.: dårleg statistikk ved behandling av innsynskrav, som gjer det vanskelegare å vurdere om lova faktisk fungerer at meiroffentlegheitsvurderingar er tilfeldige og ikkje sikrar optimalt innsyn at lova blir omgått – bevisst i enkelte tilfelle – og interne dokument blir unnatekne for ofte frå innsyn Då Riksrevisjonen året etter granska arkivering og openheit i den statlege forvaltinga, fann ein fleire liknande forhold. «Krav om innsyn kan behandles på en betydeleg bedre måte. Vurderingen av om det skal gis merinnsyn svikter ofte», konkluderer Riksrevisjonen. Pandemien me framleis står i, har ført til store utfordringar for openheit og innsyn. Det å halde pressekonferansar dagleg er ikkje det same som å vere gode på offentlegheit. Som Pressens offentlighetsutvalg har peika på: Tilgjengelege statsrådar og etatsleiarar er ikkje det same som openheit. Ifølgje det same utvalet er offentleglova og etablert praksis blitt brote i stort omfang. Det blir peikt på forseinka journalføring, unødvendig hemmeleghald og lang saksbehandlingstid. Ein kritikk som Arbeidarpartiet og fleire opposisjonsparti har reist, er bl.a. at faglege vurderingar bak smitteverntiltak ikkje blei offentleggjorde i vår. Offentleglovas hovudregel om offentlegheit gjeld naturlegvis for covid-19-relaterte spørsmål – unntak frå innsyn må ha ei tilstrekkeleg konkret grunngjeving. Nokre departement forsøkte i den tidlegaste fasen å argumentere med at offentleglova ikkje gjaldt, men det blei heldigvis slått fast til slutt av KRD at ho gjeld uinnskrenka. Det er i kriser at denne lova må verke. Og det er gode grunnar også til å meine at beredskapsplanar må innehalde krav til at offentleglova skal følgjast. Me kan skjøne at ein i ei vanskeleg og krevjande krisetid i byrjinga må stokke både armar og bein, men den offentlegheitslinja som regjeringa har lagt seg på over tid, er kritikkverdig. Her er det fleire i rekkje som har kritisert regjeringa, alt frå Barneombodet, pressa sjølv og fleire jussprofessorar. Før denne interpellasjonen gav Stortinget informasjonstilgang til den nedsette koronakommisjonen. Ingen hadde motførestillingar i høyringa til det. Men det er svært viktig å streke under det statsråden sjølv sa i sitt innlegg, at offentleglova òg gjeld her. Det vil vere heilt sentralt for denne kommisjonen å ta sikte på mest mogeleg openheit. Det er fleire som allereie har peikt på at det er for stort hemmeleghald rundt kommisjonen allereie no. Ein har peikt på forskrifter som ikkje me har sett, men som regjeringa har sett, som òg innskrenkar mogelegheita for innsyn. Dette bekymrar meg, og eg vil gjerne høyre statsråden sine tankar og meiningar om dette. Eg kan nemne at tidlegare kommisjonar, som Gjørv-kommisjonen for ni år sidan, òg måtte halde seg til offentleglova på vanleg måte. Det gjev ein kommisjon legitimitet og tillit. Me kan i dag òg sjå i Dagbladet ei sak om bruk av sms, og at ein ikkje får innsyn i dei sms-ane som gjekk mellom helsetoppane og regjeringa i dagane før Noreg stengde ned den 12. mars. Eg er heilt einig med helsepolitisk talsperson, Ingvild Kjerkol, som har uttalt at på eit overordna nivå bør offentlegheita få vite korleis regjeringa kom fram til så inngripande tiltak. Me har fleire eksempel på at viktige grunnlag for avgjerder er haldne unna offentlegheita i pandemien. Då er det vanskeleg å stille dei rette spørsmåla – om det er i Stortinget, eller om det er som journalist. Kroneksempelet er kanskje kritikken som kom etter rapporten som viste korleis koronatiltaka ramma barn. Me meiner det må vere mogeleg å hente inn nødvendige ressursar for å sikre at meiroffentlegheit blir vareteken. I krisetid er fleire departement under eit enormt arbeidspress – og det har me stor forståing for – men det vil kanskje vere andre departement som ikkje er det. Det er grunn til å minne om at det i samfunnssikerheitsmeldinga frå 2016 står: «Presset fra media og publikum stiller krav til en felles mediestrategi blant sentrale aktører.» Kva for felles strategi hadde regjeringa i vår? Er han på plass no? Delar av den kritiserte praksisen i den første fasen blei retta opp av bl.a. forslag frå Arbeidarpartiet, som blei fremja under trontaledebatten. Då vedtok Stortinget at regjeringa må gjere offentleg tilgjengeleg det faglege grunnlaget for nye smitteverntiltak før dei blir annonserte at regjeringa må gjere konkrete vurderingar av meiroffentlegheit når det blir bedt om innsyn i dei samla pasienttala for kvar helseregion i forbindelse med covid-19 Eg meiner det er avgjerande før neste krise rammar oss at me har system for å behandle openheit og offentleg innsyn. Når det er mest behov, må det vere på plass. Ein heilt naturleg stad å begynne er å følgje opp evalueringa som me no har venta på i snart fem år. I desember 2017 sa dåverande justisminister at departementet var i gang, og at resultatet ville liggje føre i løpet av 2018. Det kom ingenting. Under Pressens offentlighetsutvalgs openheitsseminar i september sa justisministeren i debatt med meg at ho ikkje kunne love at det ville komme noko i denne stortingsperioden heller. Eg håpar justisministeren har tenkt litt meir på dette sidan me debatterte det i september og kanskje kan ha noko anna å seie i Stortinget i dag. Arbeidarpartiet er utolmodige. Me meiner fleire grep kan takast. Det bør ikkje vere slik at ein kan omgå intensjonane i offentleglova gjennom f.eks. bortsetjing eller privatisering av offentlege funksjonar og ansvarsområde. Brot på offentleglova bør straffast med bøter. Her ønskjer eg òg å høyre kva statsråden meiner om desse forslaga, som òg andre har presentert. Eit enkelt eksempel på korleis ein i dag omgår lovverket, er privatisering eller bortsetjing. Me har f.eks. Bane NOR Eiendom AS, for å bruke det som eksempel, som er ein av Noregs største eigedomsaktørar, som forvaltar og driftar offentleg eigedom. I 2017 blei det gjennomført ein fusjon, og delar av dette blei løfta ut frå bl.a. det dåverande Jernbaneverket. No er selskapet ikkje omfatta av verken offentleglova eller arkivlova. I fleire samanhengar veit me at organisering på kommunalt, fylkeskommunalt og statleg nivå fører til at ein i for stor grad kan unnta dokument frå offentleglova. Og me kjenner alle til eit veldig godt eksempel frå Noregs Banks hovudstyre, som unnlét å føre den mest aktuelle kandidaten opp på den offentlege søkjarlista. Då fekk me ei orsaking, men her braut ein offentleglova med overlegg. I tillegg har Riksrevisjonen dokumentert at trenering av innsyn og bevisst omgåing av journalføringsplikta òg er vanleg fordi ein ønskjer å hindre innsyn. Det er ingen tvil – og det trur eg statsråden er einig i: Det er behov for å følgje opp evalueringa som snart er fem år gamal. Og det er skuffande at me ikkje har greidd det før. Eg skulle ynskje at vedkomande som var justisminister i 2017, som omtrent var ferdig med det i 2018, hadde fått sluttført det. Uansett ser eg fram til ein viktig interpellasjonsdebatt. Eg håpar me i det minste kan snakke litt om kva tiltak ein ser for seg at det er fornuftig å få på plass. Og så håpar eg at justisministeren ser råd for å greie å fylgje opp evalueringa før denne stortingsperioden er omme.