Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2020-06-11:
Den nye lova om Etterretningstenesta – eller E-tenesta, som me også bruker å seie – som me no debatterer, avløyser lova frå 1998. Det har skjedd ei enorm digital utvikling dei siste 20 åra, og mange av dei problemstillingane som me har å diskutere i dag, var ikkje eingong tema då den førre lova vart vedteken. Det har, vil eg seie, representanten Jette F. Christensen gitt oss eit godt bilete av i innlegget sitt. Det har òg skjedd store endringar i det tryggleikspolitiske biletet gjennom desse åra. Eit sterkt nasjonalt forsvar er med det langt viktigare enn på lang tid, og det digitale rommet, cyber-rommet, kommunikasjon på tvers av landegrenser, har fått ein heilt annan plass i det å sikre Noreg sine interesser i det sikkerheitspolitiske biletet og sikre eit godt forsvar av landet vårt. I korte trekk er den tryggleikspolitiske situasjonen i våre nærområde kraftig forverra. Rapporten Fokus, som Etterretningstenesta gav ut i februar i år, peikar på stadig aukande russiske militære kapasitetar, dei peikar ikkje berre på oppbygging av dei kjende kapasitetane, men òg – og det må me ta meir inn over oss, kanskje spesielt dei som er på min alder – at den teknologiske utviklinga handlar om meir enn stridsvogner og fly. Det som kanskje er vanskelegast å kjempe mot, er det me ikkje ser, det som absolutt føregår overalt i samfunnet og mellom land, men som me ikkje ser. Den norske E-tenesta er etter Senterpartiet sitt syn ein viktig del av den forsvarspolitiske satsinga, og dei, til liks med andre, må få tilgang på verktøy som set dei stand til å løyse særs krevjande oppgåver på vegner av oss alle og nasjonen. Føremålet med lova vil vere å bidra til å tryggje Noregs suverenitet, territoriale integritet, demokratiske styringsform og andre nasjonale tryggleiksinteresser. Lova skal òg medverke til å tryggja tilliten til og sikre grunnlaget for kontroll med Etterretningstenesta si verksemd og sørgje for at verksemda vert utøvd i samsvar med menneskerettane og andre grunnleggjande verdiar i eit demokratisk samfunn som det me har. Eit hovudføremål med reforma er å gi Etterretningstenesta si verksemd ei sikker rettsleg forankring, særleg i høve til den menneskerettslege utviklinga. Fråveret av ei ny lov ville kunne ha hatt negative tryggleikspolitiske konsekvensar for Noreg. Noreg kan verte identifisert som ei trygg hamn for kriminelle nettverk og andre statlege og ikkje-statlege aktørar om landet vert det svakaste leddet i Norden. Og det kunne me lett ha vorte. Våre naboland Sverige, Danmark og Finland har alt ei tilsvarande lov. Norsk E-teneste må i dag spørje våre naboland om å få informasjon frå dei, noko som av fleire årsaker ikkje er ei optimal løysing. Norske interesser får sjølvsagt ikkje prioritet framfor deira eigne nasjonale interesser. Det vil heller aldri vere hovudoppgåva til andre land å leite etter trugsmål direkte mot vårt land, og det kan gi oss ein falsk tryggleik om me skal lite på at våre naboland gjer det på vegner av oss. Det er i dag heller ikkje nokon norsk kontrollmekanisme som kan ettergå søk gjort av andre lands etterretningstenester, men gjennom den lova som vert vedteken i dag, kan den norske staten kontrollere og ettergå E-tenesta i langt større grad, og det er viktig. Senterpartiet ser altså at lova trengst, og at innhaldet i lova er viktig. Men me deler òg uroa over grensegangen mot personvernet, som fleire høyringsinstansar har fremja, og som er ein pågåande debatt i det offentlege rom og i media. Dette er ein vanskeleg balanse mellom tryggleik på den eine sida og fridom på den andre. Det er særs viktige argument på begge sider, ein kan ikkje vere heilt sikker på korleis denne lova vil prege samfunnet vårt i tida framover. Difor har det òg vore grunnleggjande viktig for Senterpartiet at lova gjennom komitéhandsaminga har vorte ytterlegare ramma inn i høve til regjeringa sitt framlegg, og at kontrollinstansane vert styrkte. Tilgang på nok kompetanse kan vere ein flaskehals i det som har vore og er det største diskusjonsspørsmålet i lova, nemleg tilrettelagd innhenting. Det gjeld alle ledd i ei slik innhenting av informasjon. Systemet for tilrettelagd innhenting vil krevje tilsetjing av mange fagfolk med høg kompetanse og erfaring både frå driftssida og frå kontrollsida. Dei må kunne sikkerheitsklarerast, og me veit at den kompetansen og dei folka er det mangel på i den norske arbeidsmarknaden. Senterpartiet meiner difor at den nye e-lova må fylgjast opp gjennom utbygging av utdanning og relevant kompetanse på høgt nivå. EOS-utvalet og deira arbeid er ein grunnpilar for å sikre kontroll med dei hemmelege tenestene, og dei gjer ein framifrå innsats på vegner av Stortinget. Uavhengige kontrollorgan er avgjerande for å sikre at personvernet vert godt vareteke. Og så er det noko som heiter at «det beror ikke på hvor man står, men hvor man sitter», når det gjeld kva ein vil meine om ulike saker. Ja, me lèt oss alle påverke. Difor meiner Senterpartiet det er føremålstenleg at mest mogleg av kontrollen som skal gjerast, må skje frå EOS-utvalet sine eigne lokale, slik utvalet sjølv ynskjer. Det kan vere nokre beskrankningar knytte til kva som er teknisk mogleg og varetaking av tryggleik, men her må E-tenesta medverke til trygg kommunikasjon og sikker fjerntilgang for delar av tenesta sine system. Tilrettelagd innhenting er noko heilt nytt, og det må difor understrekast at det vil krevje ei styrking av økonomiske midlar. Det er uvisst i dag kor stort omfanget vert, både talet på saker og omfanget av kontrollar, og dermed òg arbeidsbyrda på kontrollinstansane. Det er òg uvisst kva som vil verte den totale kostnaden. Men med nye og krevjande oppgåver må både EOS-utvalet og tingretten få høve til å tilsetje fleire med naudsynt kompetanse, nokre av desse alt no i førebuingsfasen. Difor er Senterpartiet særs nøgd med at fleirtalet sluttar seg til forslaget vårt om å sikre at Stortingets presidentskap ved dei årlege budsjetthandsamingane må vurdere EOS-utvalet sitt behov for kompetanse og ressursar, og at regjeringa må fylgje opp domstolane på same måten. For Senterpartiet har det vore viktig å ramme inn lova ytterlegare. Det er viktig for å motverke at lova skal ha ein nedkjølande effekt på ytringsfridomen i det norske samfunnet. Folk skal kunne ytre seg fritt om det dei måtte ynskje i Noreg. Eit forbod mot å utlevere overskottsmateriell er viktig for å førebyggje føremålsutgliding. Det har òg vore viktig for Senterpartiet at lova og alle etablerte system vert gjennomgått og grundig evaluerte etter fire år – om føremålet er oppnådd, og om systemet er tilpassa den teknologiske utviklinga. Faktorane me her må sjå på, er m.a. graden av nedkjøling og om det finst ein slik grad i det norske samfunnet, føremålsutgliding eventuelt, om det finst, om kontrollfunksjonane fungerer som dei bør, og effekten av verktøyet for E-tenesta og korleis det kan hjelpe i deira arbeid, som sjølvsagt er heile føremålet med lova. Til slutt vil eg peike på den viktige rolla som Oslo tingrett får i samband med ny e-lov. Som første kontrollinstans må tingretten ha særs god etterretningsfagleg kompetanse, og etter Senterpartiet sitt syn må det vere eit krav at sjølv om det skulle falle på ein søndag eller ein heilagdag, må tingretten, som tingretten elles har, ha beredskap for å kunne gjere dei nødvendige vedtaka. Det var utgangspunktet for eit forslag Senterpartiet la inn i komiteen. No er det innarbeidt i fleirtalet sitt vedtak, nemleg at ein skal leggje til rette for tilgjenge i tingretten. Dette er ikkje ei lita sak. Dette er ei svært stor og viktig sak. For mange kan snakk om metadata og teknologiske system verke fjernt. Difor er det så viktig at saksordføraren og komiteen har arbeidt grundig med saka, sjølv om det skjedde litt hastig på slutten, og det er viktig at me fylgjer nøye med på utviklinga av denne lova i tida som kjem.