Unn Aarrestad (Senterpartiet), 1999-03-22:
Det har vore fokusert sterkt på prisar og prisutvikling den siste tida. Det har òg vore undersøkingar som berre har fokusert på ein del av verdikjeda. Derfor er det behov for å kartleggja og overvaka matvaremarknaden framover. Det er òg brei semje om behovet for slike undersøkingar som ein i dokumentforslaget spør etter. Når det gjeld dei landbrukspolitiske spørsmåla som er reiste, m.a. i høve til marknadsreguleringa, vil det vera rett å venta på den varsla stortingsmeldinga om landbrukspolitikken. Her vil det verta høve til å ta opp både mål og verkemiddel i ein breiare samanheng. Med bakgrunn i dette har landbruksminister Kåre Gjønnes nyleg starta eit forprosjekt med å kartleggja prisnivå og prisdanning for norske matvarer, saman med representantar frå fleire departement, forbrukarorganisasjonar, daglegvarehandel, næringsmiddelindustri og primærnæringar. Med bakgrunn i dette arbeidet som nå er sett i gang, meiner fleirtalet i komiteen at det på ein god måte vil ta i vare forslaget i dokumentet. Det vil derfor ikkje vera rett nå å setja i gang eit arbeid parallelt med dette. Det syner seg at matvarebudsjettet i norske familiar nå utgjer 12-13 pst. av samla forbruksutgifter, mot ca. 40 pst. i 1958. Til samanlikning brukar me over 20 pst. på reiser og transport. Av dei 16 landa me samanliknar oss med når det gjeld matvareprisar, er det berre eitt land med høgare matmoms enn Noreg, nemleg Danmark. Dei fleste landa har frå 0 til 12 pst. matvaremoms. Med vår tidlegare moms på matvarer inntok me ein sjetteplass og utan moms ein fjerdeplass av desse 16 landa på lista. Dette er igjen kanskje mykje betre enn dei fleste hadde tenkt seg på førehand. Til nå har me hatt ei oversiktleg omsetning her i landet av matvarer. Me er likevel klar over at dette kan endra seg raskt dersom nokre av dei store matvarekjedene går over til å kjøpa ferske matvarer frå utlandet. Me kan få ei sterk endring av innkjøpsmønsteret for dei matvarene me kjøper i butikk. Liberalisering av regelverket, som veterinæravtalen og endra tollsatsar, kan gjera at importen raskt vil auka. Det er derfor viktig å leggja til rette for ein politikk som skjermar oss for det smittenivået som finst i næringskjeda i ulike EU-land. Dette er vårt ansvar. Forbrukarane i Noreg er nemleg ikkje berre opptekne av å få kjøpt billeg mat. Dei vil òg ha rein mat, fri for smitte og tilsetjingsstoff av ulike slag. Derfor bryr òg forbrukarane seg om kven dei store aktørane i daglegvaremarknaden tek varene sine frå. Det er viktig at den norske forbrukaren får kunnskap om kva som verkeleg skjer på matvareområdet, og at alle følgjer av omleggingane vert synleggjorde. Då tenkjer eg på alt frå kva som vert betalt til grossist og produsent, til kor matvarene vert kjøpte. Elles kan det sjå ut som det er dei store matvarekjedene som er vinnarane i dagens mediedebatt. I tillegg vil dei som regel ha seg fråbedt statlege barnejenter. Dei har tru på valfridom, marknadsmakt og fri konkurranse. Men det er ikkje alltid dét forbrukarane er best tente med. Daglegvarehandelen i dag vert dominert av fire kjeder. Det aller meste av produkta frå dei 80 000 bøndene i landet vert omsett her. 40 000 tilsette i næringsmiddelindustri og varetransport er òg med i denne verdikjeda, og bortimot 15 000 tilsette i butikkane. Alle nordmenn er kundar hjå desse fire kjedene, og det seier seg sjølv at dei er ein viktig maktfaktor i samfunnet. I Fafo-rapporten «Kjedemakt mot industrimakt» frå 1996 vert det slått fast: «Det er liten tvil om at det har skjedd markante endringer i maktforholdene til fordel for kjedene. Om forbrukerne har vunnet eller tapt makt, er mer diskutabelt.» Dette er av dei tinga eg reknar med vert diskuterte i det arbeidet som nå er sett i gang. Dette har òg tidlegare vore etterlyst her i Stortinget – i 1996. Den gongen vart forslaget nedstemt, då det vart synt til at Konkurransetilsynet gjer ein god jobb. Både handelen sine organisasjonar og Bondelaget har lenge etterlyst ei slik prisoppfølging. Det synest derfor klart at ingen er tilfreds med det som finst av faktagrunnlag om prisutviklinga på matvarer i heile kjeda frå jord til bord. Nå trengst det eit skikkeleg opplegg av ein breitt samansett instans som ikkje har trekt konklusjonane sine på førehand. Og det ser me fram til.