Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2021-04-22:
Eg vil starte med å takke utanriksministeren for ei god og ryddig utgreiing, og eg vil også slutte meg til leiaren sine gode ord om samarbeidet dei åra ho har vore utanriksminister. Det har vore prega av ryddigheit og skikkeleg politisk handverk. Eg er samd med utanriksministren i at kvar norske regjering bør byggje ein solid utanriks- og sikkerheitspolitikk, som kan tole overraskande vendingar, og som kan stå seg over tid. Me ser at når ulike kriser rammar oss, er me sånn passe budde på å takle dei, og den neste krisa er heilt sikkert ikkje slik som denne. Det har me jo sett, anten det gjaldt tvillingtårna i New York som vart bomba, eller det gjaldt finanskrisa eller den pandemien me no er midt oppe i. Det er vanskeleg å vere godt budd. Senterpartiet ser med stor uro på stormaktsrivaliseringa som har gått føre seg, og som går føre seg i stadig større grad og pregar våre nærområde, spesielt i nord. Me ser faretruande signal frå naboen vår i aust, og situasjonen som no er i og kring Ukraina, er svært uheldig, for å seie det mildt. Me ser også eit stadig meir aktivt Kina. Dette er ei utvikling som sjølvsagt ikkje er i Noreg sine interesser, og ei utvikling som må takast på stort alvor. Noreg må både jobbe kontinuerleg med å roe og avskrekke vår nabo i aust og byggje opp nasjonale kapasitetar og forsvarsevne parallelt med det. Noreg må også, i den grad det er mogleg, ha ein dialog med Kina og prøve som eit lite land, men med eiga stemme å arbeide der me kan for å skape fred, for å fremje avspenning. Noreg har hatt ei rolle i slike situasjonar før og har truverdigheit til å vere ein stabil og trygg samarbeidspartnar og ein samtalepartnar, som trass i vår vesle størrelse, vert lytta til. I utgreiinga viste utanriksministeren til at forsvaret av Noreg skjer langs ei hovudlinje – den nasjonale forsvarsevna, det kollektive forsvaret i NATO og bilateral støtte og forsterkingar frå nære allierte som USA. I den nye langtidsplanen frå regjeringa vart det lagt vesentleg større fokus på bilateral støtte og forsterkingar frå nære allierte enn i tidlegare langtidsplanar. Senterpartiet er uroa over denne ansvarsforskyvinga i norsk forsvarspolitikk. Norsk nærvær er viktig. Det er ein viktig del av sikkerheitspolitikken vår, og det er ein viktig verdi at Noreg er NATO i nord. Det vil også kunne bidra til lågare spenningsnivå. Senterpartiet meiner det er eit stort behov for å styrkje det nasjonale forsvaret raskt, og er skuffa over at høgreregjeringa har valt ein politikk som skyv stadig meir ansvar for norsk forsvarsberedskap over på allierte. Det gir ikkje tryggleik for det norske terskelforsvaret. Den nyleg inngåtte avtalen med USA syner vel også at meir av forsvars- og sikkerheitspolitikken vert outsourca. Senterpartiet vil også understreke kor viktig norsk eigarskap og kontroll er, spesielt i våre nordområde. Me har tidlegare denne veka vore gjennom ei høyring om Bergen Engines-saka, som til dei grader har synleggjort kor skadeleg det vil kunne vere for norske interesser om teknologi og eigarskap fell i feil hender. Som det går fram av PST si trusselvurdering for 2021, er det russiske og kinesiske tenester som utgjer det største trugsmålet. Senterpartiet er glad for at me i nordområdemeldinga klarte å sikre fleirtal for forslaget om at regjeringa skal syte for norsk eigarskap av kritisk infrastruktur og eigedom, og nasjonal kontroll over naturresursar i nordområda. Det er eit svært viktig vedtak som vart gjort, trass i regjeringspartia sine haldningar. Den sikkerheitspolitiske utviklinga kjem til å prege våre val og prioriteringar i utanrikspolitikken dei neste åra. I lys av dagens sikkerheitspolitiske situasjon, med eit stadig kaldare forhold mellom aust og vest, er det ikkje forsvarleg å eksperimentere med dei sikkerheitspolitiske rammene Noreg har. Me må stå saman med våre allierte i NATO og ikkje byggje parallelle strukturar. Senterpartiet har hatt og har ei kritisk haldning til EUs oppbygging av eit eige forsvarssystem. Samarbeid i Europa er bra, men utviklinga på forsvarssida i EU er knapt positiv. Det vert stadig ei utviding av program og tiltak, og det kostar. Dette skal gjerast innanfor den ramma som dei ulike landa har til forsvar, og då vert det mindre til andre oppgåver. Frankrike er den største pådrivaren. President Macron har uttala at Frankrike er villig til å dele sine resursar innan atomforsvar med andre land i Europa. Eg er redd EU sitt parallelle løp innan forsvar ikkje vil styrkje tryggleiken i Europa, men gjere politikken meir fragmentert. NATO har vore verdas mest suksessfulle forsvarsallianse, og for Noreg er det ikkje godt nytt dersom NATO vert svekt som følgje av Frankrike sitt ønskje om ein allianse der dei sit i førarsetet. Noreg er avhengig av USA og Storbritannia som gode allierte. Me har eit historisk samarbeid. Det skal me halde fram med, og ingen av dei landa er medlem i EU. Utviklinga kring atomvåpen i verda i dag går i feil retning. Iran si avgjerd om oppriking av uran opp mot 60 pst. er eit svært urovekkjande steg i feil retning. Det er også urovekkjande at Storbritannia startar opprusting. Senterpartiet meiner at Noreg må vere ein endå sterkare pådrivar i det internasjonale samfunnet for nedrustingsarbeid enn denne regjeringa har teke til orde for så langt. Kanskje ser me ei endring no. Det er ikkje i Noreg si interesse med nye våpenkappløp. Dersom regjeringa hadde hatt eit meir positivt syn på å slutte Noreg til FN sitt initiativ om å forby atomvåpen, kunne også den alliansen vore ei viktig plattform for å arbeide mot opprusting og for nedrusting. I si utgreiing på måndag sa utanriksministeren at pandemien er ei helsekrise, men at han også har utløyst ei sosial og økonomisk krise. Det forsterkar andre kriser og får konsekvensar for bl.a. matsikkerheit og fattigdom, som igjen gir auka risiko for konflikt og ustabilitet. Eg er samd med utanriksministeren i det. Pandemien har vore og er ei krise i vestlege land, men i mange av verdas fattigaste land er pandemien ein katastrofe. FN varslar at koronapandemien kan doble talet på menneske i akutt svolt. Senterpartiet meiner at dersom matsikkerheita ikkje vert sikra, er det nyttelaust å drive annan bistand. Svolt er verdas største helseproblem, og det vil fortsetje å auke. Etter fleire tiår med gradvis nedgang har det sidan 2014 vore ein auke i talet på menneske som lever med vedvarande matusikkerheit og kronisk svolt. I 2019 var det 690 millionar menneske som opplevde dagleg svolt. Ifølgje David Beasley, leiaren i Verdas matvareprogram, vil det kome ytterlegare 270 millionar svoltne til etter koronaepidemien. Det verste er at det finst nok mat til alle, om fordelinga hadde vore meir rettferdig. Ei rekkje store og seriøse studiar dei siste åra har stadfesta at støtte til landbruket i fattige land er det viktigaste ein kan gjere for å nedkjempe svolt, fattigdom, klimaendringar og naturtap. Studien Ceres2030 er ein leiande studie på feltet. Studien har sidan 2016 gått gjennom fleire hundre tusen artiklar og rapportar frå dei 20 siste åra for å finne ut korleis verda mest effektivt kan utrydde svolt og ekstrem fattigdom innan 2030, som er målsetjinga, og kva det vil koste. Konklusjonen er at om dei rike landa doblar støtta si til verdas 500 millionar småbønder, slik at dei kan doble matproduksjonen sin, og landa gjer det same, kan ein kome svært nær å få slutt på ekstrem fattigdom og svolt og samstundes takle klima- og naturkriser som råkar verdas fattigaste hardt. Klimaendringar, svolt, konflikt og sikkerheitspolitikk har ein direkte samanheng. Konflikt leier til mangel på mat, og motsett: Mangel på mat kan føre til konflikt. Matmangelen kan forverre eksisterande sosiale spenningar, fyre opp under misnøye og frustrasjon og gi grobotn til ekstremistgrupper. Senterpartiet meiner Noreg må ha fokus på dei grunnleggjande tinga i utanrikspolitikken. Klimatilpassing og støtte til klimasmart matproduksjon i fattige land er ein god plass å starte, og slik sett er det spennande at Noreg skal leie arbeidsgruppa som nettopp skal arbeide med klimatilpassing og sikkerheit det neste året.