Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2017-05-09:
Tap av liv er eit stort samfunnsproblem og ei stor smerte for dei etterlatne. Ifølgje Handlingsplan for forebygging av selvmord og selvskading 2014–2017 døyr det kvart år i overkant av 500 menneske av sjølvmord i Noreg. 70 pst. av desse er menn. Mellom 3 500 og 7 500 personar forsøkjer årleg å ta sitt eige liv. Det er behov for å styrkja det sjølvmordsførebyggjande arbeidet i Noreg. På oppdrag frå Helse- og omsorgsdepartementet fekk Helsedirektoratet, i samarbeid med brukarorganisasjonar, profesjonsforeiningar, praksisfeltet, kompetansemiljø og andre direktorat, utarbeidd ein handlingsplan for å førebyggja sjølvmord og sjølvskading i perioden 2014–2017. Da hadde det ikkje vore nokon nasjonal plan for sjølvmordsførebygging sidan 2002. Det overordna målet i denne er å redusera omfanget av sjølvmord og sjølvskading i befolkninga. Det skulle skje gjennom god psykisk helse og mestring i befolkninga, redusert førekomst av sjølvmord og sjølvskading i risikogrupper, god oppfølging og varetaking av etterlatne, pårørande og andre som vert råka, eit kunnskapsbasert tenesteapparat og kunnskapsbaserte tiltak og strategiar. Planen peikar på nye tiltak og vidarefører pågåande arbeid. 29 tiltak skulle styrkja innsatsen for å førebyggja sjølvmord og sjølvskading og auka kunnskapsgrunnlaget og kompetansen i tenesteapparatet. Gjennomføring av planen hadde til føresetnad at det vart sett av midlar i dei årlege budsjetta. Planen skulle verta utvida med nye tiltak i planperioden. Spørsmålet er korleis denne handlingsplanen er vorte følgt opp. I tillegg har vi Nasjonal overdosestrategi 2014–2017, som heiter «Ja visst kan du bli rusfri – men først må du overleve». Han har som mål å betra oppfølginga av ikkje-dødelege overdosar, betre vurderinga av sjølvmordsrisiko og sjølvmordsførebyggjande tiltak i overdosesamanheng samt å betre hjelpetilbodet til pårørande og nærståande som har behov for bistand etter overdosedødsfall. Det er auka risiko for sjølvmord og sjølvskading i nokre grupper i befolkninga. I Noreg er sjølvmordsraten høg blant eldre menn, men ikkje blant eldre kvinner. Om lag ein av ti 15–17-åringar i Noreg rapporterer at dei har gjort sjølvmordforsøk eller skada seg sjølv ein eller fleire gonger. Det er påvist høgare førekomst av sjølvmordstankar og sjølvmordsforsøk blant homofile, lesbiske og bifile. Pasientar innlagde til døgnbehandling i psykisk helsevern, har forhøgd sjølvmordsrisiko. Innsette i fengsel har nesten åtte gonger høgare førekomst av sjølvmord enn befolkninga elles. Risikoen er særleg høg i varetektsperioden. Mange innsette har psykiske problem, som personlegdomsforstyrring, rusmiddelproblem og krisereaksjonar. Fleire internasjonale studiar har vist at det er høg sjølvmordsrate blant legar. Det er moderat auka risiko for sjølvmord blant norske FN- og NATO-veteranar samanlikna med andre norske menn. Men nærvær av beskyttande faktorar kan redusera kor sårbar ein person er for risikofaktorar. Førebygging av sjølvmord inneber både å redusera risiko og fremja beskyttande faktorar på individ- og samfunnsnivå. Strukturar og tiltak som bidrar til å forhindra at menneske fell ut av skule og arbeidsliv, er blant dei viktigaste tiltaka for å sikra god helse og god fordeling av helse i eit generasjonsperspektiv. Styrking av psykologar i kommunane, skulehelseteneste, målretta innsats mot fråfall frå utdanning og arbeid, implementering av rettleiar i lokalt psykisk helse- og rusarbeid er tiltak som kan bidra til dette. Tidleg identifisering av personar med sjølvskadings- og sjølvmordsåtferd er avgjerande for å sikra tidleg adekvat oppfølging og behandling på riktig tenestenivå. Å identifisera sårbare grupper med høg risiko for sjølvmord eller sjølvskading er viktig for å kunna ha tiltak som reduserer desse risikofaktorane eller faktisk førekomst av sjølvmordsåtferd. God oppfølging og varetaking av etterlatne, pårørande og andre som vert råka, er også eit mål i handlingsplanen. Pårørande må få god informasjon, moglegheit til å stilla spørsmål, omsorg og støtte. God kompetanse i førebygging av sjølvmord og sjølvskading blant tenesteutøvarane er ein føresetnad for eit godt tilbod. Tenestene må vera tilgjengelege og likeverdige. Ifølgje handlingsplanen skal arbeidet med å systematisera og formidla forskingsbasert og erfaringsbasert kunnskap om sjølvmordsåtferd og sjølvskading vidareførast og styrkjast. Handlingsplanen er altså veldig god, han er konkret, han er målbar, og han burde vore implementert og hatt effekt. Ein SINTEF-rapport viser no at fleirtalet av norske kommunar, trass i handlingsplanen, ikkje har rutinar for oppfølging av personar etter sjølvmordsforsøk eller overdose. Omtrent fire av ti kommunar rapporterte at det er etablert rutinar for at sjukehuset varslar kommunen når pasientar vert utskrivne etter å ha vore innlagde for sjølvmordsforsøk eller ved mistanke om dette. Og berre fire av ti kommunar svarer at dei har etablert rutinar internt i kommunen for oppfølging etter sjølvmordsforsøk. Ifølgje rapporten er det berre to av ti kommunar som melder at dei har etablert rutinar for oppfølging etter overdose. Det er sjølvsagt svært alvorleg at i underkant av halvparten av kommunane i landet har etablert rutinar for oppfølging, og at enda færre kommunar har etablert rutinar for oppfølging etter overdose. Det er geografiske forskjellar, og i dei store kommunane er rutinane generelt i større grad på plass enn i små kommunar. Kommunane i helseføretaksområdet til Østfold og i Vestre Viken-området har oftast rutinane for varsling frå spesialisthelsetenesta til kommunane på plass. Rapporten avdekkjer òg ein stor mangel på eit viktig område. Det er ekstra alvorleg at desse pasientgruppene ikkje får oppfølging når dei vert utskrivne. Vi veit at risikoen for eit nytt forsøk da er stor. Når desse pasientane går ut sjukehusdørene, eller når innsette går ut fengselsdørene, er det ein verkeleg treng, oppfølging frå kommunane. At det ikkje finst rutinar for dette, er uakseptabelt. At det skjer på tampen av ein opptrappingsperiode, når handlingsplanen mot dette har fungert i nesten fire år, er nærmast uforståeleg. Oppfølging av pasientar som har gjennomført sjølvmordsforsøk, er eit kommunalt ansvar. Men det må skje i eit samarbeid med spesialisthelsetenesta. Eg meiner at sjukehusa ikkje burde skriva ut pasientar med slike utfordringar før ein er garantert at dei får ei oppfølging frå kommunehelsetenesta, og at det er rutinar på plass for dette. Eg trur at tenestene stort sett har kompetansen på plass. Hovudutfordringa er at pasientane på ein måte forsvinn i systemet. Det må eit betre samarbeid til for å fanga opp og sjå pasientar som er i risikosona. Mine spørsmål i interpellasjonen er: Kva vil regjeringa gjera for å sikra at det vert etablert slike rutinar i alle helseføretak, slik at alle som treng det, får oppfølging i kommunane? Kva har regjeringa gjort, og kva vil regjeringa gjera for å følgja opp alle dei gode tiltaka som er i denne handlingsplanen, som eg har referert til? Planlegg regjeringa å koma med ein ny handlingsplan mot dette når den gjeldande går ut i 2017? Meiner statsråden at vi er i mål med det sjølvmordsførebyggjande arbeidet i Noreg, eller vil regjeringa sjå på nye konkrete tiltak for å få til ei betre oppfølging av denne gruppa?