Sigrun Eng (Arbeiderpartiet), 2002-02-01:
I den seinare tida har det blitt fokusert mykje på trafikktryggleiken, dessverre med bakgrunn i enda fleire alvorlege ulykker. Media har begynt å interessere seg for saka, og sender ut daglege dosar med oppslag om ulykker, utforkøyringar og problem knytte til utanlandske køyretøy med sommardekk på vårt uføreseielege vinterføre. Berre den siste veka har eit titals tyske vogntog vore blanda inn i ulykker i Noreg. Når utanlandske sjåførar kan køyre kabotasje, dvs. køyreoppdrag frå A til B innanlands når dei først er her, må ein kunne stille krav til gode dekk, bremser og andre tekniske hjelpemiddel som gjer at dei ikkje blir ein fare for seg sjølve og andre på vegen. Kan vi f.eks stille krav om at sjåførar har kunnskap om bremselengde på vinterføre? Kan vi stille krav til at alle lastebilane skal ha kjettingar i bilen i eit visst tidsrom i året – krav som ikkje er diskriminerande, men som kunne gi sjåføren ein sjanse til å ta seg fram dit han skal når det trengst? Kan vi stille krav om ei viss yrkeserfaring når dei skal ferdast på våre vestlandske, smale vegar? Sender vi dei ut på ein sjanseseilas der vegbana sluttar utan vegskulder, alt pakka inn i snø? Utforkøyringar og velt er det langt fleire av enn vi høyrer om i riksmedia. Det gjeld både våre eigne sjåførar og utanlandske. Eg las for ikkje lenge sidan om ein 20 år gammal norsk sjåfør som sklei utfor vegen i ein sving. Tønner med forureinande innhald låg strødd hulter til bulter, og det lokale brannvesenet hadde ein stri tørn med å samle saman tønnene blant snøen og isen i elva der dette skjedde. Vegen var glatt, skoninga dårleg og lasta hadde forskove seg. Tru om kontrollen er god nok på dei norske bilane? Er kontrollen med bilar frå Aust-Europa lik den vi har for dei norske bilane? Om leveringsstaden er Oslo og ein har fått løyve til å køyre dit og ikkje lenger, men så gir eigaren ordre om å køyre til Bergen, og brått kan ein stå i ein bakke opp mot Geilo – har ein da tatt seg til rette utover løyvet? Eller er det slik at når ein først kjem til Noreg, kan ein køyre kor ein vil? Ein kan ofte stille seg desse spørsmåla når ein les kva avisene skriv. «Galskapen må stoppes», stod det å lese i Hamar Arbeiderblad etter ulykka på Morskogen. Ja, det må i alle høve vere vilje frå myndigheitene til å lytte til Norges Lastebileier-Forbund og andre som ønskjer tiltak velkommen. Frå den kanten har det dei siste åra kome mange innspel til tiltak som vil gi auka trafikktryggleik. Men det har tatt tid før ein har fått svar, om dei i det heile har fått noko. Og innan opplæringa har det ikkje skjedd store endringar etter som tida har gått. Framleis er det slik at elevar lærer om bremsesystem som ikkje lenger er i bruk. Men det er ingen praktiske øvingar i korleis ein skal sikre lasta. I læreplanen som blir brukt, står det under sikring av last at ein «skal kunne gjøre rede for hovedkrav», «skal kunne de vanligste metoder» og «skal kunne beskrive viktige prinsipper» – altså ingenting om praktisk trening på dette svært viktige tryggingsområdet. Ein kan nesten lure på om lærarkreftene rundt omkring har fått med seg denne delen, det har i alle fall Norges Lastebileier-Forbund, som meiner at teori og praksis i langt sterkare grad enn i dag må gå hand i hand. Blir dette ofra stor nok merksemd på Statens trafikklærerskole, skulen som utdannar køyrelærarar, når det er noko næringa føler at dei ikkje blir flinke nok til etter opplæringstida? Da er det kanskje manglar på alle plan. Kunne ein i tillegg til kontrollar som ein må ha, og som skal aukast, bruke dei som driv med kontrollar, aktivt i opplæring? Basiskunnskap til fleire ville hjelpe. Eg berre spør, og ser fram til svaret frå statsråden og hennar tilnærming til utfordringane. Dei som utfører kontrollen, kan i alle fall faget sitt. Dei får dei beste skotsmåla. All denne mediestormen mot yrkesgrupper som vi er så avhengige av, gjer at yrkesutøvarar blir sette i eit dårleg lys. Vi har alle høyrt om cowboyar, amfetaminbruk, brot på køyre- og kviletid, triksing med fartsskrivarar, og at fartssperrene blir kopla ut. Sjølvsagt er dette ulovleg, og eg vil, på same måten som både lastebilnæringa sjølv og Transportarbeiderforbundet, ta sterk avstand frå dette. Men vi veit at det finst. Det er få av dei, men dei set heile næringa i eit dårleg lys. Det er mogleg å skaffe seg sjåførar frå land der løna er lågare og rettane som vi har her, nesten er fråverande. Det kan òg vere norske eigarar registrert i andre land med sjåførar frå eit tredje land. Da blir det uoversiktleg. Tilbodet dei får frå norske arbeidsgivarar, er ofte å samanlikne med knappar og glansbilete. Det kan i mange høve samanliknast med tilstandane i skipsfartsnæringa før vi fekk rydda opp. Negativ omtale av ei yrkesgruppe gjer at rekrutteringa blir svært vanskeleg. I tillegg er det slik at vareproduksjonen skal fram, «just in time» som det heiter, og avlønninga når det gjeld utanlandskøyring, er ofte prosentvis av brutto omsetning eller kilometertakst. Dess fleire kilometer, dess meir pengar i pungen. Livet som utanlandssjåfør er ein livsstil, ein jobbar mest døgnet rundt, er borte frå familien om lag 300 dagar i året for å få ei brukbar løn. Det seier seg sjølv at dette ikkje skaper stabilitet, men fører til at folk brenner sitt lys i begge endar. Vi er inne i ein vond sirkel. Eg har teke opp nettopp dette i interpellasjonen i dag for å prøve å gi desse viktige yrkesgruppene eit ansikt, setje fokus på ei yrkesgruppe som ber om hjelp til å bli respektert på ein betre måte enn dei er i dag, som ber om betre opplæring, og som ikkje vil lene seg tilbake og vente på eit EU-direktiv eller ei forordning, som først vil kome i 2008, om dei blir samde. Har vi tid til å vente? Kan vi stille strengare krav nasjonalt? Ingen har nokon å misse. Vi har skadetal som vi aktivt vil jobbe for å få redusert. Vi har ein nullvisjon: Ingen skadde eller drepne i trafikken. Vi veit at ulykker kostar, både menneskeleg og i forsikringsutbetalingar. Før eg går over til ei anna transportgrein, vil eg seie at lastebil og trailer kjem alltid negativt ut der dei er innblanda i ulykker, men nesten alltid i møteulykker er det personbilen si skuld. Lastebilen er så stor. Vi har alle kjent suget etter den, sjølv om vi sit i bilen. Slik eg ser det, kan det ikkje med dagens vegstandard vere tidspunktet for å auke lengda på trailerane til 25,25 meter. Før det kan skje, må mange av dei brikkene eg no har nemnt, vere på plass, pluss at stamvegane må vere meir samanhengande utbetra, og ikkje som no, berre stykkevis og delt. Ein kunne gripe tak i desse utfordringane på forskjellig vis, men eg har meint å sirkle inn på kvifor desse yrkesgruppene har fått ein slik negativ status. Nå vil mest ingen utføre desse viktige samfunnsoppgåvene lenger. Det er vanskeleg å få folk til å vere lenge i jobbane sine. Ein bussjåfør med ei topplønn på 210 000 kr brutto, med ei arbeidstid som strekkjer seg over 12 timar pr. dag, får ingen kompensasjon for den ulaglege arbeidstida si, med ei arbeidsveke på opptil 60 timar, medan andre yrkesgrupper er heilt nede i 30 timar. Usikkerheit med omsyn til oppkjøp, fusjon, tilbodsutlysing og fare for tap av opptente pensjonsrettar gjer sitt til at det er stor flukt frå desse viktige yrka. Sjåførane fraktar også det kjæraste vi har, nemleg barna våre. Transportbedriftenes Landsforening har anslått at det trengst ei nyrekruttering på om lag 3 000 yrkessjåførar kvart år. Det er eit formidabelt gap mellom behov og søkjarmasse. Nettbuss på Vikersund søkte etter bussjåfør. Ingen søkte. Det resulterte i at dei som held ut, får enda meir overtid. Lekkasjen er også stor til tungtrafikkøyring, med kortare arbeidstid og ryddigare og betre løns- og arbeidsvilkår, noko som tappar bussnæringa. Tankbilkøyring og timebetaling blir langt å føretrekkje for fleire og fleire. Bussjåførar er ei yrkesgruppe i forgubbing. Det er nok lenge sidan ein kunne synge «En bussjåfør, en bussjåfør, det er en mann med godt humør». Dagens verkelegheit er oppgittheit. Ingen politiske parti i dette hus har grunn til å slå seg på brystet og vere tilfreds med det som er gjort. Vi har i fellesskap eit ansvar for å gi transportyrket eit lyft. Vi skal satse på kollektivløysingar, men vi manglar lokførarar, bussjåførar, trikkeførarar og trailersjåførar som skal bringe til torgs dei varene vi skal selje for å få meir pengar til velferd. Vi er inne i ein vond sirkel. Har statsråden nokon plan på kort og på lang sikt?