Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2021-05-03:
Den 5. mai, altså om to dagar, er den internasjonale dagen for mødrer si mentale helse. I Noreg har det vorte ein debatt om kva vi kan gjera for å få kvinner til å føda fleire barn. Eg tenkjer at om vi kunne hatt det same engasjementet rundt kva vi kan gjera for å gjera det betre for dei som faktisk skal vera eller har vorte mødrer, hadde det vore bra. For sjølv om det å vera gravid og føda eit barn bør vera ein av livets lykkelegaste augeblinkar, er graviditet og fødsel ikkje berre lykke. Ikkje så få opplever det som eit sjokk, og gleda kjem ikkje. Mange norske kvinner opplever depressive symptom i forbindelse med svangerskap og fødsel. Mange kvinner er så sjuke at dei er redde for at det kan gå gale. Mange bekymringar kjem under graviditet, sjølvsagt ved fødsel, men òg i barseltida. Dette er enno tabubelagt, og det er enno for lita openheit om det. Ein ny norsk rapport viser at kvinner ikkje får god nok oppfølging, og mange vert ikkje fanga opp. Fråvær av behandling kan ha store konsekvensar, ikkje berre for mor og barn, men òg for familien og samfunnet. Forskarar meiner at helsepersonell ikkje har god nok kunnskap om det som vert kalla for perinatal helse. Pandemien har gjort dette enda meir utfordrande. Mange kvinner kvir seg meir enn før til fødsel fordi det kjem fram at sjukehuset deira praktiserer strenge besøksregime, slik at faren vert send på gangen eller må venta i bilen ute inntil fødselen er heilt i gang. Det er viktig å sikra tidleg identifisering og hjelp til gravide og barselkvinner som utviklar nedstemtheit og fødselsdepresjon i graviditet og etter fødsel. Landsforeningen 1001 dager er ein brukarstyrt organisasjon som nettopp jobbar for mental helse under graviditet og etter fødsel. Namnet symboliserer at det er 1001 dagar i tida frå befruktning til barnet sin toårsdag. Dette er ei sårbar tid og ein stor overgang for foreldra. Organisasjonen er opptatt av å sjå familien som ei eining og å tenkja heilskapleg. På nettsidene deira står det om ein nyleg publisert metaanalyse med 46 studiar, og det globale estimatet antydar at over ein av fire gravide opplever symptom på depresjon på eit nivå som svarar til klinisk depresjon. Nærmare ein tredjedel opplevde i tillegg symptom som svarar til klinisk angst. Anbefalinga var at screening må vera høgaste prioritet. Til no er det slik at kvinner si mentale helse under graviditet og etter fødsel er ein debatt som få verkeleg går inn i. Når kvinner med depresjon ikkje vert oppdaga, er det ein situasjon som ikkje berre kan øydeleggja eit liv, men det kan øydeleggja ein familie. Kravet er at det vert innført screening ved bruk av den såkalla EPDS-metoden for å fanga opp kvinner og dermed unngå unødig liding. Dette kan sjølvsagt ministeren seia er kommunen sitt ansvar, og det er det, men av og til må ein prioritera òg dette nasjonalt. Både i nasjonale faglege retningslinjer for svangerskaps- og barselomsorga og for helsestasjonane er det anbefalt at foreldre bør få spørsmål om eiga psykisk helse og eigen trivsel, men det vert ikkje sagt noko om kva metode som skal brukast. Det er jo eit tankekors at gravide vert følgde opp så ettertrykkjeleg når det gjeld kroppslege ting som blodtrykk, vektoppgang, sukker i urinen osv., men at dei ikkje er sikra at nokon spør dei systematisk om den mentale helsa deira, enda vi veit at det kan ha vel så dramatiske konsekvensar for helsa til både mor og barn. I dei seinare åra har det vore fleire store opprør som har gitt uttrykk for misnøye med dagens fødsels- og barselomsorg. Vi har Bunadsgeriljaen, som kjempar mot ei sentralisering av fødetilbod. Vi har no fått Barselopprøret – der òg Tegnehanne sine skildringar av fødselsopplevinga fekk stor merksemd – som protesterer mot det strenge koronaregimet, at det ikkje tar omsyn til kva som er kvinna sine behov. Vi har ein situasjon der det vert stadig kortare liggjetider på fødeavdelingane. Ammefrekvensen går nedover. Mange opplever manglande hjelp i kommunane, og når ein spør kvinnene sjølve, er det mange som er fornøgde med fødselshjelpa, men ikkje med barsel. Det er jo fordi bemanninga på fødeavdelingane er så knapp, og dersom ein må prioritera, prioriterer ein vekk tilbodet til barselkvinner og oppfølging av dei. Mange reiser ut for tidleg fordi tilbodet uansett er for dårleg. Eg får vondt inni meg når eg les om kvinner som opplever slike ting, og eg spør meg om det faktisk er nødvendig i eit samfunn som vårt. For kvinner skal ikkje verta overlatne til seg sjølve. Det er kome ein kampanje no som heiter «#jegføderikkealene», som omhandlar dette med koronanekt på fødestuene. Sjølv om det har vore vedtak i Stortinget om at ein skal ta i bruk hurtigtestar, har f.eks. Kvinneklinikken i Bergen enno ikkje tatt dei i bruk, og framleis vert fedrane plasserte i bilane med eit teppe og må venta til det er deira tur. I tillegg må jo mange fleire kvinner enn før under pandemien møta åleine på kontrollar og andre undersøkingar. Eg tenkjer at det er tid for å prioritera kvinner si mentale helse, og verdsdagen for mødrers psykiske helse, som er om to dagar, er ei anledning til at statsråden kan seia noko meir om regjeringa vil gå inn for ei systematisk screening av alle gravide for å oppdaga om ein har ei psykisk liding eller eit problem. Spørsmålet mitt er om regjeringa vil ta initiativ til dette, og kva ein elles gjer for å sikra tidleg identifisering og hjelp til gravide og barselkvinner som utviklar nedstemtheit og fødselsdepresjon i graviditet og etter fødsel, og kva regjeringa gjer for å auka kompetansen hos helsepersonellom dette. Det er eit kvalitetskrav at kvar kvinne i aktiv fase av fødselen skal ha jordmor hos seg, og det er jo eit paradoks at det faktisk har vorte ein debatt om ei kvinne som er inne og føder, skal ha ei jordmor hos seg i aktiv fase av fødselen. Det burde sjølvsagt vore heilt opplagt, men slik er det vorte, og vi har fått eit folkekrav om at ein ikkje skal føda åleine.