Oddbjørg Ausdal Starrfelt (Arbeiderpartiet), 1999-03-26:
Den beste måten å førebyggja at ein fell ned som ein skinnfell, er å ikkje hoppa opp som ei løve, sa kollega Rita Tveiten i ein debatt i denne sal for litt sidan. Ingen kan lasta næringsminister Sponheim for ikkje å ha hoppa høgt då han tok over som minister, og tida fram til i dag har vore meir prega av ord enn av handling og meir av passivitet enn aktivitet. No har Sponheim vore i stolen i 1 år, og det burde tilseia erfaring og oversikt. Medan han tidlegare mest har understreka mangel på arbeidskraft som eit problem, kan utsegner m.a. her i spørjetimen onsdag tyda på at han no også ser andre problem både på kort og lang sikt. Eg vil difor utfordra Sponheim til å ta fram dugnadsånda, dersom han vil høyra på meg, bretta opp ermane og ta initiativ til eit breitt samarbeid med alle som ynskjer å hjelpa til for å sikra sysselsetjing og velferd framover. Han vil då møta mange gode framlegg – frå partane i arbeidslivet, frå bransjane, frå utdannings- og forskingshald og frå verkemiddelapparatet, for å nemna nokre. Det er også mange gode tankar og idear i Stortinget si innstilling til næringsmeldinga. Eg vonar Sponheim les innstillinga med interesse, og at han les så vel komite- og fleirtals- som mindretalsmerknader. Stoda er såpass alvorleg at det må vera viktigare å finna løysingar enn å ha farskapen til dei ulike ordningane. Ei slik haldning har prega næringskomiteen sitt arbeid, sjølv om eg sjølvsagt hadde vona at me hadde kome til semje om endå meir, og eg vil nok seia at semja ikkje er så stor som det saksordførar gav inntrykk av. Regjeringspartia står faktisk åleine om ganske mange merknader. Eg vil i det fylgjande gå gjennom dei viktigaste elementa i Arbeidarpartiet sitt framlegg til ei meir offensiv satsing. Det har sin bakgrunn i innspel og idear i ulike samanhengar. Eg har sjølv bl.a. hatt god nytte av ei gruppe heime i Rogaland. Etter mi vurdering har LO Industri kome med det mest heilskaplege og omfattande dokumentet, der dei syner evne til både å sjå utfordringar og å peika på korleis ein kan møta desse. Eg har det meste av mi erfaring frå sosialsektoren. Eit fellestrekk mellom næringslivet og hjelptrengande klientar er prinsippet om å gje hjelp til sjølvhjelp. Folk med idear og nye etablerarar treng ofte hjelp, både praktisk og økonomisk, for å koma frå idé til lønsam bedrift. Eg er nokså sikker på at nedlegging av bedriftsrådgjevingstenesta – for det er ei nedlegging, ikkje ei flytting som har skjedd – og ein kraftig reduksjon av arbeidsmarknadsmidlane for i år fører til mindre hjelp for dei som treng det mest. Arbeidarpartiet tykkjer at meldinga er god kva gjeld oversikt over utviklinga og verkemiddelapparatet, ufullstendig kva gjeld utfordringar, defensiv kva gjeld strategi, at tiltakssida er nær fråverande og at små bedrifter i distrikta si rolle vert overfokusert i meldinga. Arbeidarpartiet ser, som sagt, føre seg store utfordringar framover. Velferdsoppgåvene vil auka medan sysselsetjinga og verdiskapinga i den etablerte verksemda vil verta redusert. For å overleva treng dei etablerte bedriftene tilgang på ny kompetanse og nye bedrifter som meir enn før vil vera avhengige av god og oppdatert kompetanse på alle nivå i bedriftene. Utan ein sterk og målretta innsats vil me møta to «gap» eller «kløfter» framover. Det eine gapet handlar om verdiskaping, at me vil skapa mindre enn me treng, og det andre om kompetanse, at me ikkje vil ha naudsynt kompetanse til å sikra sysselsetjing og velferd. Utfordringa er å førebyggja desse «gapa». Regjeringa sin strategi har fått tilslutnad her i Stortinget, som Apelthun Sæle gjorde greie for. Me i Arbeidarpartiet tek til orde for at strategien må utvidast til å omfatta satsing på partnarskap mellom offentlege styresmakter og privat sektor om eigarskap, kompetanseheving, forskings- og utviklingsarbeid og miljø, og stimulering til entreprenørskap og nyskaping i skule og arbeidsliv. Før eg gjer greie for korleis me tenkjer å fylgja opp dette, vil eg peika på tre ulike område der me meiner meldinga er ufullstendig. Det fyrste er den einsidige fokuseringa på små bedrifter. Me finn grunn til å understreka at Noreg treng både små, mellomstore og store bedrifter, og at dei ofte er gjensidig avhengige av kvarandre. Me ser det som viktig at det vert tilrettelagt for store, norske konsern, for internasjonale konsern med hovudkontor i Noreg og for internasjonale konsern med aktivitet i Noreg. Store bedrifter er ofte motorar i utviklinga og har ei særleg viktig rolle innan forsking og produkt- og kompetanseutvikling. Store og små bedrifter er ofte gjensidig avhengige av kvarandre. Det andre er knytt til at me må ta heile landet i bruk. Næringsmeldinga kan tyda på at dette for Regjeringa fyrst og fremst handlar om å ta distrikta i bruk. Arbeidarpartiet vil ta heile landet i bruk, og me finn grunn til å peika på at byar og sentrale strøk også treng gamle og nye verksemder. Det er i einskilde område, ikkje minst der eg kjem frå, eit stort press på areala. Det er grunn til å understreka at det er viktig å sikra areal til næringsverksemd òg i slike område. Det tredje er at Regjeringa legg nær all vekt på privat eigarskap i næringslivet. Det er særleg underleg at heller ikkje Senterpartiet i innstillinga nyanserer dette. Arbeidarpartiet har lansert ein ny strategi, nemleg partnarskap. Det er ei oppfylging av Jagland-regjeringa sitt framlegg om eigarskap. Her vart det gjort framlegg om eit investeringsselskap og eit teknologifond. Det meiner me framleis er ein god idé, og det vert iallfall meir næringsutvikling av dette enn å nytta 1,5 milliardar kr av Norsk Varekrigsforsikring sitt fond til å saldera budsjettet, slik det vart gjort før jul. Det har i debatten vore hevda at det er nok kapital, det er ikkje det som manglar. Mon det. Mon det er tilstrekkeleg med kapital til langsiktige og tolmodige investeringar. Mon det er tilstrekkeleg med investorar som er profesjonelle. Mon det er særleg mange investorar som tek samfunnsomsyn og ikkje mest omsyn til eiga forteneste. Eg trur ikkje det. Me i Arbeidarpartiet trur ikkje det, og me ynskjer å nytta noko av den økonomiske handlefridomen me som land har, til at staten kan ha ei hand på rattet. Me ynskjer eit statleg-privat investeringsselskap. Staten sin eigardel skal ikkje overstiga 49 pst., og private investorar skal ha fleirtal i styret. Målet er å byggja opp eit finansielt instrument, som m.a. kan vera med på å hindra at norsk næringsliv vert kjøpt opp av utanlandsk kapital. Med opp mot 5 milliardar kr kan selskapet gjera offensive investeringar både i Noreg og i utlandet. Dette vil etter vår vurdering kunna vera med på å sikra nasjonal forankring, kompetanse, verdiskaping og sysselsetjing i Noreg. Dette kan vera eit aktivt tiltak for å hindra utflagging, slik Ida Skard frå NHO åtvarar mot i Dagens Næringsliv i dag. Å nytta statleg kapital i samspel med næringslivet er ikkje spesielt for Noreg. Snarare er det slik at det snart bare er det norske Høgre som står for ein konsekvent liberalistisk politikk der staten skal halda fingrane frå fatet: ikkje regulera, ikkje eiga og samstundes krevja minst mogleg skatt. I denne tenkinga er det heller ikkje plass for særleg hjelp til sjølvhjelp. Dei uetablerte og nyetablerte har inga nytte av mindre skatt. Den same argumentasjonen som for investeringsselskap kan førast i marka for eit teknologifond som skal nyttast til ansvarlege lån til innkjøp av teknologisk utstyr i små og mellomstore bedrifter som ikkje har økonomi til å klara dette sjølve. Og den same argumentasjonen er til dels ført for å etablera såkornfond, miljøfond og forskingsfond. Det handlar om statleg medeigarskap, statleg medverknad og statleg medstyring. Når dette er sagt, skal eg vera den fyrste til å understreka at staten framover bør opptre meir profesjonelt som eigar enn det den til tider har gjort. Staten må tenkja langsiktig, gje stabile rammevilkår og ikkje nytta utbyte frå statleg eigarskap til å saldera budsjetta i dette huset. Partnarskap mellom det offentlege og private bør også utviklast og vidareutviklast på andre område, t.d når det gjeld utdanning på alle nivå, og når det gjeld forsking. Det er viktig med eit nært samarbeid mellom skulen og det samfunnet skulen utdannar til. Samarbeidet kan vera å trekkja foreldre eller andre som representerer arbeids- eller samfunnslivet, inn i skulen, og trekkja lærarar og elevar ut frå skulen. Dette vil medverka til meir oppdatert utdanning og til at fleire kan prøva seg i arbeidslivet medan dei er under utdanning. I den vidaregåande skulen er det etablert kompetansesenter der lærarar gjev tilbod om utdanning til vaksne. Dette skjer i eit tett samspel med næringslivet og arbeidsmarknadsetaten, og det gjev lærarane innspel og erfaring som også kjem dei vanlege elevane til gode. Høgare utdanningsstader, og spesielt universiteta, har fram til dei siste åra vore akademiske eliteinstitusjonar med heller lite samfunnskontakt. Det er heldigvis i endring. Ekstern representasjon i styre er eit middel i så måte, og i Arbeidarpartiet ynskjer me å utvida denne representasjonen. Slik kan me leggja til rette for at m.a. næringslivskompetanse vert representert i styrande organ, noko som klårt vil gje ringverknader. Utvikling og nyskaping skjer ikkje minst i kontakt og samarbeid innan akademisk kunnskap, praktisk kunnskap og erfaring. Det skulle vel ikkje vera noka overrasking at Arbeidarpartiet ser på eit IT-kunnskaps- og kompetansesenter på Fornebu som ein arena der det ligg til rette for dette samspelet. Men det er også andre miljø som ligg, eller kan leggjast, til rette for ei slik kopling mellom næring, forsking og utdanning. Nettverksbygging mellom ulike miljø er også eit verkemiddel. Me må gjera alt dette for å motverka kompetansegapet i eit næringsliv der me vert meir og meir avhengige av det me kan. Grunnforsking er viktig, og me ser fram til ein grundig gjennomgang i forskingsmeldinga. I tillegg er næringsretta forsking viktig, så viktig at ho bør prioriterast endå høgare framover. Me lova ei opptrapping av forskingsinnsatsen i 1992 – det vart fylgt opp i 1993. Etterpå har det vore heller skralt, sjølv om næringsretta forsking har fått noko høgare prioritet. Den offentlege innsatsen er ikkje på topp, men ikkje så dårleg som den private. I USA, Sverige, Sveits og Japan brukar industrien to-tre gongar så mykje pr. innbyggjar til FoU-arbeid. At det er mindre slikt arbeid i Noreg, skuldast nok at den industrielle sektoren i Noreg er mindre, at me har mest små og mellomstore bedrifter, og at brorparten av verdiskapinga går føre seg i råvarebasert industri. Men det er nettopp råvareklemma me må ut av, og då må me finna andre ordningar enn å satsa på at kvar bedrift skal driva slikt forskings- og utviklingsarbeid. Difor må staten satsa meir på forsking og på å trekkja mindre bedrifter med, fagleg og økonomisk. Det vil krevja nye samarbeidsformer og nye finansieringsformer, og er neppe mogleg utan at staten forpliktar seg over år. Me i Arbeidarpartiet ber Regjeringa om å vurdera nærmare korleis dette kan verta organisert. Talet på doktorandar har auka sterkt dei siste åra, men ikkje nok i høve til behovet. Også her er samspelet mellom næringsliv, forsking og utdanning avgjerande. Arbeidarpartiet har også lansert entreprenørskap og nyskaping som ein strategi. Dette er handsama i meldinga og i innstillinga, og er ikkje noko nytt. Det er likevel viktig, meiner me, å lyfta dette opp. Litt forenkla kan ein hevda at me i mange tiår stort sett har utdanna arbeidssøkjarar, ikkje arbeidsskaparar. Det kan endrast ved at me alt frå grunnskulen trekkjer inn representantar for næringslivet, at me utplasserer elevar i næringslivet og etablerer elevbedrifter. I den vidaregåande skulen bør me satsa meir på etablerarkunnskap og kunnskap om å driva for seg sjølv. Det som no er eit valfag, bør ein vurdera å gjera permanent for dei fagområda som utdannar til privat sektor. Det er heller ikkje gjeve at ein siviløkonom eller ein sivilingeniør har medfødte evner til å etablera og leia bedrifter. Difor bør dette verta sterkare vektlagt i utdanninga. I tillegg kan kontrakt med ein framtidig arbeidsgjevar, praksis og arbeid med hovudoppgåver vera eigna verkemiddel. Samla meiner me dette vil hjelpa oss til å få fleire til å etablera og driva bedrifter, noko som vil hjelpa oss ut av råvareklemma og gje oss fart inn i kunnskapssamfunnet. Andre frå Arbeidarpartiet vil snakka om etter- og vidareutdanning. Det er ikkje minst med ein meir aktiv statleg innsats her at me kan tryggja framtida. Til slutt litt om andre område: For det fyrste: Me må samordna og skreddarsy verkemiddelapparatet ute og heime endå meir. Det er positivt å registrera at SND i stor grad gjev kundane ei dør til dette apparatet, no òg til Noregs forskingsråd lokalt. Men det er framleis mange aktørar. I tillegg er einskilde tenester så dyre at me kan risikera at gode idear går tapt fordi dei som har ideane, ikkje har tilstrekkeleg betalingsevne. Arbeidarpartiet ber om at ulike modellar for samarbeid og eventuelt samanslåing vert prøvde ut, der ein opnar for ulik grad av fridom i bruk av pengar og folk. Det er òg å håpa at me klarar å gje verkemiddelapparatet noko meir stabile rammevilkår framover. For det andre: Eit lite land som Noreg kan ikkje hevda seg internasjonalt på alle område og i alle bransjar. Difor tilrår me i Arbeidarpartiet ei klårare satsing på område der me er eller kan verta blant dei beste i verda. For det tredje: Skatte- og avgiftspolitikken har mykje å seia for norsk næringsliv sitt vera eller ikkje vera, i alle fall i Noreg. Difor er det viktig at me ikkje har eit skatteregime som skil seg vesentleg frå land me konkurrerer med. I slike samanlikningar er det viktig å ta omsyn til alle forhold, ikkje berre utgiftssida. For det fjerde: Det er viktig at det offentlege tek sitt ansvar og utnyttar sine moglegheiter til å påverka meir målretta og medvite i sine ulike roller – som regulatør, som tenesteytar og som innkjøpar. Nær 200 milliardar kr i året er eit stort beløp til innkjøp. Eg ynskjer Sponheim lukke til i arbeidet med forenkling av lover og regelverk. Fleire har prøvd, men det har diverre mest gått den gale vegen. Eg er glad for at me i dag gjer eit samrøystes vedtak om å greia ut bedriftene sine kostnader når me vurderer å innføra nye lover og forskrifter. Til slutt vil eg igjen mana til dugnadsånd og felles innsats, og ynskja næringsministeren lukke til med ein kraftig offensiv for å sikra sysselsetjing og velferd langt inn i det 21. århundre.