Bjørn Jacobsen (Sosialistisk Venstreparti), 2004-10-28:
Først vil eg seie, ikkje minst fordi det seinare i innlegget kan komme til å høyre annleis ut, at Regjeringa og utanriksministeren skal ha ros for å vere meir imøtekommande i forhold til det ein har vore i tidlegare utgreiingar, synest eg. Eg synest ein går meir i dialog både med friviljuge organisasjonar og med Stortinget, det synest eg skin igjennom i utgreiinga. Men frå SV si side vil eg komme med flest mogleg konkrete innspel til utanriksministeren si utgreiing, ikkje minst fordi eg trur det lønner seg her å vere konkret, for det er no Stortinget har moglegheit til å seie frå om kva Noreg skal stå for i forhandlingane som kjem. Får vi med ting her no, kan vi i seinare utgreiingar også etterprøve det. Når det gjeld landbruk, vil eg rå Regjeringa til å framheve det systemet vi har for marknadsregulering i Noreg, i tillegg til det som kjem fram i utgreiinga. Eg ser, og respekterer, at utanriksministeren har reist rundt og forklart godt kva som er norsk standpunkt og norske posisjonar. Men når det gjeld dette med marknadsregulering, kan både Europa, USA og mange andre eksporterande land lære av Noreg, for norske bønder må betale frå eigen pengepung for overproduksjon. For når vi snakkar om eksportsubsidiar, er det berre ein ting som gjeld, og det er overproduksjon, det er eit resultat av overproduksjon. Her har vi massevis å lære bort. I samspelet med privat næringsliv og staten har ein gjennom marknadsreguleringsordningar klart å få bort det største problemet, nemleg overproduksjon. Eg synest ein kan marknadsføre det endå meir. Norske bønder og norske myndigheiter skal faktisk vere stolte over at ein har klart å få til så gode ordningar. Vi har f.eks. også i norsk landbruk sett eit tak på bruk av GMO. Ein har sett 0,99 som ei klar maksimalgrense for innblanding i fôr. Ein har klart å vere heilt imot hormonsprøyting. Det klarer også EU. Dei bruker hormonsprøyting i mjølkeproduksjon, noko ein bruker kvar dag i USA. Så ein når visse standardar, og det er desse standardane eg trur ein kan utfordre resten av verda på også. Så har vi ei utfordring for norsk landbruk. Det gjeld kunstgjødselbruken, bruken av sprøytemiddel. Eg synest også at vi av og til har ein så stor og intensiv produksjon at det også går ut over dyreetikken i visse tilfelle, så her har også norsk landbruk mange utfordringar. Men summen av alle desse problema er jo det som skaper overproduksjon. Og det verste av alt er at her kan vi verkeleg snakke om skattebetalarane sine pengar, fordi først betaler forbrukaren produktet i butikken, så betaler han det over skatteseddelen i form av interne handelsvridande tilskott som blir løyvde over statsbudsjettet, og så betaler han det ein tredje gong når ein betaler eksportsubsidiar. Dette er det mest ulønnsame som finst i den vestlege verda. Vi veit at dette delvis begynte i Europa, fordi det var ein kompensasjon til landbruket på grunn av dei fordelane Kull- og stålunionen gav til industrien. Men her må vi tore å ta eit oppgjer. Vi har via utanrikskomiteen hatt møte med alle dei landa som har formannskapa. Når vi begynner å snakke med dei, er det ingen som tør å røre ved dette. Vi har delvis fått til oppskrifter i Noreg, fordi norske bønder er livredde. Dei går ned når det gjeld dyretal, dei tek dyr ut av produksjon, osv., når dei ser at det går mot overproduksjon, fordi det er dei sjølve som får svi på pungen. Det er ikkje staten som hjelper dei. Når det gjeld eksportsubsidiane, saknar eg – eg håper at utanriksministeren også vil følgje dette opp internasjonalt – at vi får ei datofesting, at vi passar på at det ikkje berre blir å lure seg over i grønn boks. Vi kan lure oss sjølve i Noreg også dersom vi seier at no hiv vi alt i grønn boks, og så er alt veldig bra og vi har fått eit miljøvennleg landbruk, og alle seier hei og hå. Men så lenge vi ikkje tek bort overproduksjonen, har vi ikkje komme eit skritt lenger. Vi har berre lurt oss sjølve. Så igjen: OBS i forhold til dette med grønn boks! Men der er det også eit innebygd dilemma i Noreg, for dersom vi skal få alt over i grønn boks, vil bøndene seie som så: Det er jo ikkje noka utfordring å vere bonde lenger. Da blir det nærast eit leikelandbruk. Så det er ein balansegang – eg hadde håpt at landbruksministeren hadde vore her i dag – både når det gjeld å få til å endre norsk politikk internt og å stille desse krava ute. For det er overproduksjonen og den statsstøtta overproduksjonen som er det store problemet på dette området. Dersom vi løyser dette med overproduksjonen, som da blir dumpa i den tredje verda, har vi komme veldig langt, trur eg, i forhold til tredjeverdas land. For det første vil dei få eit betre opplegg på heimemarknaden. Eit problem er at verdsmarknadsprisen på matvarer, som ikkje er reell, sjølvsagt vil stige. Men det vil gjere det lettare for dei å konkurrere på eigen heimemarknad. Vi kan kanskje få ein situasjon der til og med norsk produksjon av landbruksvarer i nokre tilfelle – på spesialprodukt i alle fall – kan konkurrere internasjonalt. Når utanriksministeren i utgreiinga si seier at det er vanskeleg å finne alliansar, synest eg ikkje at han skal sjå så mørkt på det. Dersom vi kan stå hardt på dette med eksportsubsidiar og klarer å ordne det, så skal vi halde på den gamle alliansen med G10, men også sjå på alliansar med utviklingsland. Hovudelementet her er jo å skilje mellom produksjon for eksport og innalands forbruk. Der synest eg Noreg skal tore å stå endå hardare på. Og er det noko utviklingslanda skjøner, så er det det at ein får rett til, t.d. Mosambik og andre land, å produsere til eige forbruk, i alle fall ein del basisvarer, såkalla sensitive varer. Då er vi komne langt i ein dialog. Og så høyrer eg at alle snakkar om sensitive varer, men ingen tør å namngje dei. Kva er det for varer? Både utviklingsland og ikkje minst Noreg snakkar om sensitive varer, men ingen tør å take opp den debatten. Det er den første utfordringa som bør gå til norsk landbruk. Kva er det vi kan kvitte oss med? Vi veit det finst produksjon i Noreg som eigenleg ikkje bør vere der. Men vi har kosta på oss å ha desse produksjonane, og det er produksjonar som ikkje byggjer på berekraftige ressursar som finst i Noreg. Eg skal nemne ein slik produksjon – då får eg vel landbruket på meg – nemleg tomatproduksjonen, som byggjer på at vi har tilgang til energi osv. Desse oppgjera må vi tore å ta. Og så får vi internasjonalt spørje utviklingslanda direkte om kva det er som er viktig for dei. Vi veit at når det gjeld såkalla temporære produkt som bananar, kaffi, frukt, vil dei aldri ha problem med å konkurrere. Der er igjen overproduksjon eit problem – og igjen, kanskje det aller største problemet, nemleg at vi ikkje godtek ein viss minstepris på desse råvarene. Støtt desse landa på det, så trur eg at vi i Noreg har god kontakt i utviklingslanda. Så litt om GATS. Eg trur at Noreg må arbeide for ei presisering av GATS-avtalen når det gjeld offentlege tenester og velferdsgode, slik at det blir gjort endå klarare at alle land fritt skal kunne organisere slike tenester, utan krav om konkurranseutsetjing. Her ligg det litt privatisering, som rullar på. Vi veit at i veldig mange land har ein ikkje eingong fått bygd opp ein skikkeleg offentleg sektor. Som Vallersnes nemnde når det gjeld utviklingsmeldinga, slit vi jo med det her også, for det er klart vi tenkjer oss at det skal bli ein offentleg sektor. Men vi må ikkje liberalisere så hardt, krevje slik privatisering, at dei ikkje eingong får tid til å byggje opp ein offentleg sektor, samtidig som vi på bistandssida etterspør han. Noreg må arbeide for at vi i forhandlingane om ein ny GATS-avtale om tenester ikkje skal bidra til å fremje privatisering av sektorar som helse og utdanning. Eg har lyst, sjølv om dette ikkje er ein EU-debatt, å vise litt til eit initiativ som har kome frå EU, frå Lamy. Men i alle fall foreslår kommisjonen å gje handelspreferansar til utviklingsland som oppfyller visse standardar. Det går på arbeidsstandardar, det går på ratifisering av Cartagena-protokollen, på Kyotoprotokollen osv. Ein legg altså politikk inn i dette. Ein sier at arbeidsstandardar – fem, seks standardar – gjev preferanse på opptil fleire tusen produkt inn i EU, altså ein ny utviklingspolitikk i EU. Ein politiserer dette med handel. Det blir jo å premiere god oppførsel. Vi veit at når det gjeld arbeidsstandardar, kan det her vere eit men, for dersom ein seier at OK, berre ein får bra arbeidsstandardar, får vi liberalisering, og der kan liberaliseringa vere sterkare enn dei faktiske arbeidsstandardane. Vi ser det frå Kina, ikkje minst – Brio-leiker som finst i alle norske heimar – og så veit vi at arbeidarane der jobbar under heilt andre forhold enn vi ville ha godteke. Eg synest iallfall at det er eit positivt trekk det som kjem frå EU. Det å politisere handelspolitikken på den måten, kan òg vere noko i forhold til norske initiativ. Vi veit at dersom arbeidsstandardane blir følgde, vil lønningane gå opp, og konkurransen vil på eit vis bli meir rettferdig.