Hadia Tajik (Arbeiderpartiet), 2015-11-05:
Eg vil starta med eit sitat frå Arne Johannessen, tidlegare leiar i Politiets Fellesforbund: «Det som har overraska meg mest i alle åra som topptillitsvalgt er den manglande kulturen for open debatt, refleksjonar, kritikk, vilje til å lytta til motargument og ikkje minst manglende vilje til erfaringslæring.» Det skriv han i boka Politiledelse, redigert av Rune Glomseth og Stig Johannessen, som vart utgjeven tidlegere i år. Det er alvorlege forhold han set ord på. Han deler også nokre eksempel frå sitt eige liv, bl.a. om då han som ung politistudent skreiv eit kritisk lesarinnlegg og kort tid etterpå vart pålagd å jobba ved Loppa lensmanskontor i Finnmark i pliktåret sitt, samtidig som han fekk beskjed om at «dette har du bedt om sjølv, Johannessen». Dette er den andre interpellasjonen på Stortinget om haldningar, kultur og leiarskap i politiet. Eg hadde ein tilsvarande i fjor og varsla allereie då at det ville verta ein årleg invitasjon. Bakgrunnen for interpellasjonen er hovudkritikken i Gjørv-kommisjonen om at haldningar, kultur og leiarskap var det som skilde det som gjekk bra, frå det som gjekk dårleg. Masterstudent Marianne Njå Viste ved Universitetet i Stavanger har skrive det ho kallar «En studie av 22. juli-kommisjonens diagnose av kulturen i politiet og Politidirektoratets forsøk på å kurere den». Der konkluderer ho bl.a. med: «Siden Gjørv har påpekt at diagnosen gjelder hele offentlig sektor, kunne det vært interessant og sett på hvordan offentlige organisasjoner bør organiseres og ledes i fremtiden.» Det er eg einig i. Det er ikkje noko særeige ved politiet at prestasjonar heng saman med kultur og leiing – det gjeld alle arbeidsplassar. Gjørv-kommisjonens konklusjon handla uansett ikkje berre om politiet, men om heile verdikjeda, heilt opp til departementa. Samtidig krev til og med interpellasjonsdebattar ei avgrensing. Når eg då avgrensar debatten til forhold i og ved politiet, er det tre grunnar til det: For det første er det for å ta eit politisk medansvar for situasjonen. Det kan ikkje fortsetja å vera slik at politiet vert ståande åleine med kritikken når kultur og leiing er på dagsordenen. Me må stå medansvarlege med dei. Då må det sentrale arbeidet med kultur og leiing også vera politisk forankra. For det andre handlar det om å driva diskusjonen litt vidare, for kvar gong, visa at sjølv om ingen kan vedta kultur, kan ein, gjennom ei rekkje tiltak og medverknad frå tilsette og leiarane sjølve, bidra til at kulturar vert endra over tid. For det tredje handlar det om at politiet er ein heilt særeigen institusjon. Det er den einaste som kan bruka makt i fredstid. Då er spørsmåla om kultur og leiing ekstra viktige fordi dei rammar inn politiets åtferd eller maktbruk, både i kvardagslege og i ekstreme situasjonar. Det kulturelle perspektivet er ikkje mykje omtalt i norsk politiforsking, men Liv Finstad er inne på noko av temaet knytt til kultur i boka Politiblikket frå 2000, og Stig Johannessen skreiv boka Politikultur i 2013. Nokre få eksempel til finst – i tillegg til ferskare og gode masteroppgåver frå studentar om kultur eller leiing i politiet. Når denne interpellasjonen er særleg retta mot ein kultur for openheit og ei leiing som byggjer opp under det, handlar det bl.a. om ei rekkje enkeltepisodar som peikar i retning av at det er behov for å jobba meir systematisk med dette. Eit eksempel er Sønderland-rapporten etter 22. juli 2011. Den konkluderte diametralt motsett av Gjørv-kommisjonen. Sønderland-rapporten var etatens eigen rapport, og han gjekk langt i å konstatera at ting ikkje kunne ha vorte gjort betre. Gjørv-kommisjonen hadde utanfrå-blikket og viste at det var veldig mykje som burde ha vore løyst betre. Eit anna eksempel er Monika-saka frå Hordaland politidistrikt, der ein først la til grunn at ei åtte år gammal jente som var funnen død, hadde gjort sjølvmord, og der ein varslar, politietterforskar Robin Schaefer, ikkje hadde vorte teken seriøst då han utfordra etterforskinga, bevisvurderingane og konklusjonen. Etter at Advokatfirmaet Wiersholm hadde granska arbeidsgjevaren si handtering av Schaefer, sa politidirektør Odd Reidar Humlegård: «Jeg vil jobbe for å få til en kultur der det er åpenhet for å si fra om alle typer forhold som er kritikkverdige, enten det dreier seg om politifaglige rutiner som ikke blir fulgt, eller andre kritiske spørsmål rettet mot interne arbeidsforhold.» Eit tredje og meir systemisk eksempel er nokon av konstateringane i Difi- rapporten som kom i 2013: «Relativt mange karakteriserer også politikulturen som konservativ – på godt og vondt. Noen gir i tillegg uttrykk for at politikulturen kan framstå som «seg selv nok» og også litt «selvrettferdig», noe som kan slå ut i ansvarsfraskrivelse – andre har «skylda». Dette, sammen med svak kultur for kritikk, heller ikke konstruktiv kritikk, ses som sentrale utfordringer som det er viktig å ta på alvor for å få til endring.» Det desse dokumenta ikkje tek for seg, men som er relevant, er det me kan kalla makkerkultur. Då Politihøgskolen hadde ein fagdag om politikultur i fjor, peika bl.a. politimeister i Øst-Finnmark, Ellen Katrine Hætta, på dette og forklarte omgrepet slik at ein står last og brast med makkeren sin, ein kan vera nærare makkeren sin enn familien, og at ein ønskjer å vera lojal mot vedkomande. For eiga rekning vil eg leggja til at det ikkje er så vanskeleg å forstå. Politifolk kan koma i situasjonar der makkeren sin lojalitet er det som kan vera forskjellen på liv og død. Hætta peika denne fagdagen også på at makkerkultur har positive og negative sider ved seg. Det positive er at lojalitet skaper tryggleik. Det negative er bl.a. at det kan svekkja openheita, og at rapportar om uønskte hendingar ikkje kjem. Me har ikkje eit eige uttrykk for dette på norsk, men på engelsk kallar ein det «blue code of silence», og det er mykje omtalt i faglitteraturen, bl.a. av kriminolog Louise Westmarland i artikkelen Police Ethics and Integrity: Breaking the Blue Code of Silence. Amerikansk politi kan sjølvsagt ikkje samanliknast med norsk fordi både utdanningsløp, rekruttering og truleg også haldningar er ganske ulike. Det ville difor vore nyttig om ein forska meir på dette også i Noreg. Me veit for lite om det finst, i så fall kva effektar det har, og om det bidreg til å leggja ein dempar på nødvendig openheit og refleksjon. I alle fall kan foredraget til politimeister Hætta om makkerkultur invitera til at ein tek diskusjonar omkring kva som er god og dårlig makkerkultur. Når Spesialeininga årleg behandlar ca. 1 200 meldingar og delen meldingar som fører til straffereaksjonar, har lege på mellom 3 og 8 pst., kan det sjølvsagt vera gode grunnar til det. Men halde opp mot eit kvalifisert inntrykk av avgrensa openheit og vilje til læring er dette også noko som politiet risikerer at den alminnelege borgaren spør seg sjølv om. Det kan difor ha betyding for både politiets oppgåveløysing, læring og omdømme at arbeidet for ein kultur for større openheit vert prioritert. I arbeidet med politireforma var kultur og leiing eitt av tre spesielt viktige forhold for Arbeidarpartiet å ta tak i. Der opplevde me at forslaget frå regjeringa var svakt – det hadde lite konkret innhald om kultur og leiing, berre to snaue sider med honnørord, og det trass i at det burde ha vore hovudsvaret når det var hovudkritikken frå Gjørv-kommisjonen. Difor kom me med 16 konkrete forslag til tiltak, som me utarbeidde saman med organisasjonar og fagfolk frå feltet. Eg er glad for at Høgre, Framstegspartiet, Venstre og Kristeleg Folkeparti vart med på å ta det inn i politireformforliket, slik at det no kan følgjast opp. Eg ser fram til å høyra justisministerens refleksjonar og eventuelle nye, sjølvstendige initiativ for arbeidet med større openheit i politiet.