Heidi Grande Røys (Sosialistisk Venstreparti), 2007-01-18:
Lat meg fyrst få takke representanten Foss for at han tek opp det som for oss er ei svært viktig sak, og som gir meg moglegheit til å gå gjennom dei endringane vi no har gjort i lov om offentlege innkjøp, forslag som nettopp skal hindre regelbrot – bevisste eller ikkje. Ingen bør vere i tvil om at denne regjeringa meiner at dei brota som Riksrevisjonen har peika på, er uhaldbare, likeins som vi meiner at andre brot på regelverket som har vore avdekte i offentleg sektor i fjor, òg er uhaldbare. Vi har teke tak i problemet, og vi gjer noko med det. Det skal vere nulltoleranse når det gjeld bevisste brot på innkjøpsregelverket. Manglar du vilje til å følgje regelverket, skal det heretter få konsekvensar. I fjor vår fekk Regjeringa gjennom ei lovendring her i Stortinget, og nytt lovverk gjeld frå 1. januar i år. Frå og med nyttår kan innkjøp som ein gjer utan fyrst å ha kunngjort ein konkurranse og det er i strid med regelverket, verte straffa med eit gebyr på inntil 15 pst. av innkjøpsverdien. Skaffar ein innkjøpar ei teneste for 1 mill. kr utan å ha kunngjort innkjøpet, vil verksemda altså måtte betale opp til 150 000 kr i overtredingsgebyr. Det trur eg faktisk kjem til å svi. For at dette riset bak spegelen skal kjennast som ein reell trussel og føre til betre etterleving av reglane, er det viktig at innkjøparane er sikre på at sanksjonen vert handheva. Som kjent er det KOFA som skal ha denne oppgåva. I haust endra vi forskrifta slik at kretsen av kven som kan klage ulovlege direkteinnkjøp inn til KOFA, no vert utvida. Før måtte du ha ein sakleg nærleik til kjøpet, no er dette fjerna i desse sakene: Kven som helst kan i prinsippet klage. For å fremje effektiviteten av desse nye reglane ytterlegare vart det dessutan bestemt at klagar i desse sakene ikkje skal betale klagegebyr. Med desse tiltaka er altså terskelen for å få handsama klagar om ulovlege direkteinnkjøp senka. Dermed aukar sjølvsagt risikoen for å måtte betale dyrt for manglande etterleving av reglane. Kapasitetsutfordringar i KOFA skal ikkje vere ei sovepute for innkjøparane. Eg er godt fornøgd med at Stortinget gav tilslutning til vårt forslag om å auke løyvingane til nemnda både for 2006 og 2007. KOFA er no godt skodd for å vareta den oppgåva dei har med å avdekkje og sanksjonere ulovlege direkte innkjøp og andre brot. Når representanten Foss seier at det ikkje har skjedd noko sidan eg meldte til representanten Torbjørn Hansen i fjor at vi no var i gang med å rydde opp, har det rett og slett å gjere med at Stortinget løyvde desse pengane før sommaren, for det var i revidert budsjett Regjeringa foreslo det. Det må trass i alt gjennom ei behandling i Stortinget. Så har vi ein sommarferie som gjer at ei utlysing og ein tilsetjingsprosess tek litt tid. Men tidleg på hausten hadde vi nye saksbehandlarar på plass. Eg var sjølv i Bergen i november og snakka med KOFA og sekretariatsleiar, og fekk eit svært klart inntrykk av at no var dei i gang med å få ned restansane. Vi har òg nettopp gjennomført ei evaluering av KOFA, der inntrykket er det motsette av det representanten Foss hevdar; næringslivet er tvert imot nesten meir fornøgde med KOFA enn eg hadde vågd å håpe på. Så vi må ikkje vere med og forsterke eit inntrykk av at KOFA ikkje fungerer. KOFA fungerer, men sjølvsagt skal restansane ned, og difor har vi gjort løyvinga for 2007 større. I tillegg har Regjeringa valt å innføre ei ny plikt til å føre protokoll for alle innkjøp over 100 000 kr. Dette vil sjølvsagt òg gjelde for innkjøp i departement og underliggjande etatar. No vil òg små kjøp kunne etterprøvast, og gjennom protokollen vil ein m.a. kunne kontrollere at konkurransekravet vert følgt. Det er utarbeidd eit enkelt, valfritt skjema som dekkjer kravet til innhaldet i ein protokoll, slik at det skal vere lettvint for innkjøparane å oppfylle plikta. Protokollane skal journalførast og gå fram av offentlege postlister. Når ny offentleglov trer i kraft, truleg frå neste år, vert protokollen eit offentleg dokument. Dersom ein innkjøpar bryt det grunnleggjande kravet i regelverket når ein gjer innkjøp, er altså no risikoen for å verte oppdaga betydeleg større enn før. I tillegg skal sjølvsagt protokollen inngå i det materialet som revisjonen kvart år skal gjennomgå, både i kommunar, fylkeskommunar, statlege etatar og det som er indre stat. Det er slik at brot på innkjøpsregelverket kan ha fleire grunnar enn manglande vilje til å kunngjere innkjøpa. Brota kan ha si årsak i manglande kunnskap om når regelverket gjeld, og korleis regelverket skal brukast. Medan manglande vilje til å følgje regelverket må møtast med sanksjonar, kontroll og straff, treng ein informasjon og rettleiing dersom organisasjonen manglar kompetanse om korleis ein skal gjennomføre eit innkjøp. Difor har eg òg satsa mykje på førebyggjande tiltak. Frå 1. januar i år har vi fått på plass eit fornya og forenkla regelverk for offentlege innkjøp. Eg trur og håpar at når no desse reglane er gjennomgått og oppdaterte, vert dei òg lettare å følgje. I samband med fornyinga av regelverket utarbeidde vi ein ny og omfattande rettleiar. Han kom i trykt versjon før jul, slik at innkjøparane skulle ha tid til å setje seg inn i regelverket før det skulle begynne å gjelde. Det vart sendt ut til innkjøparar over heile landet, m.a. til kommunane. Det er allereie tomt, så vi har måtta trykkje opp eit nytt og større opplag. I tillegg har vi sjølvsagt laga ein elektronisk versjon, og det er den versjonen vi kjem til å satse på stendig skal haldast oppdatert. Eg trur at rettleiaren vil vere eit godt verktøy som vil gjere det lettare for kvar enkelt innkjøpar å følgje regelverket. Som ei vidare oppfølging av rettleiinga i regelverket er embetsverket i mitt departement stadig vekk ute og held foredrag om dei nye reglane for å auke kunnskapen om og etterlevinga av desse. Som ein ser, har vi gjort ei rekkje tiltak for å auke fokuset på regelverket, gjere det lettare tilgjengeleg og ikkje minst ha ei god rettleiing i korleis det skal nyttast. I tillegg til desse tiltaka vurderer vi fortløpande i kva grad ytterlegare tiltak kan eller bør setjast i verk for at det skal liggje føre eit tilstrekkeleg godt tilbod om rettleiing og informasjon på området. Vi har altså sytt for ei rekkje tiltak for å fremme etterleving av regelverket. Men så er det altså sånn at innkjøp er delegert i offentleg sektor. For departementa sin del betyr det at ansvaret for å gjennomføre innkjøp, og dermed for å syte for at ein har tilstrekkeleg kompetanse til å gjennomføre innkjøp på ein korrekt måte, ligg til kvart enkelt departement og til kvar enkelt underliggjande verksemd. Eg har ikkje høyrt at representanten Foss har tenkt å sentralisere innkjøpa, men det kan ein jo eventuelt kome inn på vidare – vi har ikkje tenkt å foreslå det. Så konkret til Riksrevisjonens rapport. Vi skal vel ha ein eigen debatt om den seinare, når komiteen er ferdig med å behandle heile rapporten, men lat meg berre seie at eg synest innhaldet er pinleg. Eg meiner det, rett ut – det er pinleg. Eg gav straks, faktisk same dag, beskjed om at her skal det sendast ut brev – vi kan ikkje ha det sånn. Eg sende brev til alle departement, der eg bad dei om å passe betre på at regelverket vert etterlevt ved eigne innkjøp. Eg bad statsrådane i kvart departement syte for at deira underliggjande etatar gir desse reglane større merksemd. Kvart departement må sjå på dei interne rutinane for å vurdere korleis desse kan betrast. Likeins bad eg om at kvart departement må syte for å halde ved like og vidareutvikle den interne kompetansen ein har om reglane. Eg oppfordra alle statsrådane til å sjå på kva tiltak som kan gjerast i kvart enkelt departement, for dette kan vere ulikt, og det er ulikt kven som har fått kommentarar. Likevel må kvart enkelt departement gå igjennom sin portefølje, for å sjå korleis ein heilt konkret kan sikre betre etterleving av innkjøpsreglane og sjølvsagt ha ei tettare oppfølging av sine underliggjande etatar. I mitt departement, slik representanten Foss var inne på, fekk vi ei skrape. Eg er ikkje fornøgd med det, og vi har gjort det same – vi har sett i gang tiltak. Arbeidet i mitt departement skjer etter tre linjer. Nøkkelmedarbeidarar skal lærast opp, saksbehandlarane skal få ei betre rettleiing i korleis ein skal gjennomføre innkjøpsprosessar, vi skal ha klårare interne rutinar for korleis ein går fram ved offentlege innkjøp, og vi skal aktivt nytte tilgjengeleg verktøy. Sjølvsagt er e-handelsverktøy ein glimrande måte å få både openheit og transparens på, og ikkje minst at ting er i eit system. Du får det ut for konkurranse, du får inn anbod, og du sikrar deg dermed både at det er ope og transparent, og at dei som er villige til å levere tilbod, faktisk har ei moglegheit til det. Så det å ta i bruk e-handelsverktøy er sjølvsagt ein glimrande måte å få dette inn i eit system på. I tillegg til arbeidet internt har eg skrive brev til mine underliggjande etatar, der eg ber dei gripe fatt i problemstillinga og tilsvarande sjå på kva dei konkret har tenkt å gjere for å auke etterlevinga av regelverket. Regjeringa fekk tilslutning frå Stortinget til våre forslag om endringar i ny lov om offentlege innkjøp, og eg har brukt tida på å gå igjennom dei. Det som i tillegg er blitt slått eintydig fast i lova no, allereie i formålsparagrafen, er at regelverket skal medverke til at det offentlege opptrer med stor integritet, slik at innbyggjarane har tillit til at offentlege innkjøp skjer på ein samfunnstenleg måte. Det ligg i regelverkets natur at det vil ha ein førebyggjande funksjon i forhold til å motverke regelbrot og i verste fall korrupsjon. Det er nettopp difor vi må etterleve regelverket.