Gjermund Hagesæter (Fremskrittspartiet), 2012-05-31:
Det som vi behandlar her i dag, er altså Meld. St. 12, og tittelen er: Stat og kommune – styring og samspel. Det er for så vidt ein flott tittel på mange måtar, og derfor var det også mange som hadde forventningar til denne meldinga før ho blei lagd fram, og då ho blei lagd fram. Når ein går inn i ho, er det i grunnen ikkje så veldig mykje konkret – det er nesten ingenting konkret. Det er riktignok ein grei og god analyse på mange område, men det er ingen konkrete løysingar, og det er heller ingen konkrete, overordna visjonar for kva ein vil med kommunesektoren, og kva ein vil med samspelet mellom stat og kommune. Det som i alle tilfelle er riktig og uomtvisteleg, er at styrkeforholdet mellom stat og kommune er veldig ulikt. På mange måtar kan vi samanlikne styrkeforholdet mellom stat og kommune med styrkeforholdet mellom rovdyr og husdyr. Dersom ein ikkje held rovdyra åtskilde på eigne område, vil dei stadig ete seg inn på husdyra sitt område, og det blir mindre spelerom for husdyra. Slik trur eg også det er mange lokalpolitikarar som føler det, at staten overtek meir og meir av den lokale handlingsfridomen. Det er også slik at sjølv om kommunen har gjort eit vedtak som ein meiner er i tråd med Stortinget sin vilje, i tråd med norsk lov, finst det ingen nøytral instans, verken forvaltningsdomstol, særdomstol eller ordinær domstol, som kan avgjere ein slik tvist. Dersom kommunestyret eller bystyret er ueinig med eit statleg organ, er det einaste dei kan gjere, å anke dette vidare til eit anna statleg organ. Resultatet er som regel gitt. Det er svært få eksempel på at ein vinn fram på omfattande område, ein blir prisgitt korleis staten tolkar dette, og staten sit sjølvsagt også med alle maktmiddel, han sit med lovgivingsmyndigheita, og han sit med pengane, Stortinget er den lovgivande og løyvande makta, regjeringa er den utøvande, og regjeringa utferdar også forskrifter og sender rundskriv som på mange måtar kjennest vanskeleg for kommunane å handheve og følgje opp. Kommunal tenesteproduksjon har utvikla seg veldig mykje berre dei siste titals åra. I dag har ein ein avansert tenesteproduksjon og eit heilt anna og meir komplisert regelverk enn ein hadde tidlegare. Det er vel også heva over tvil at mange innbyggjarar i dag er langt meir krevjande og har større forventningar enn ein hadde f.eks. kort tid etter krigen – i etterkrigstida – og at innbyggjarane for nokre titals år sidan oftare aksepterte det dersom dei fekk eit avslag på ein byggjesøknad, enn det mange kanskje gjer i dag. I dag kan ein risikere at dersom innbyggjarane ikkje får dei tenestene og dei løyva som ein har søkt om, kjem dei tilbake med advokat og snur og vender på den kommunale saksbehandlinga, og dersom det då er gjort feil frå kommunen, vil dette bli bringa vidare. Derfor er det viktigare enn nokosinne å ha høg kompetanse og gode fagmiljø i kommunane. Det er sjølvsagt krevjande, både på grunn av at detaljrikdomen har auka dei siste åra, og at veldig mange kommunar er små, slik at ein har problem med å byggje opp ein god kompetanse på alle område og også med å byggje opp gode fagmiljø. Det er ingen tvil om at mykje har skjedd sidan formannskapslova blei vedteken i 1837 – for 175 år sidan – men det er ikkje så mykje som har skjedd når det gjeld talet på kommunar. I 1837 var det 392 kommunar i Noreg. I dag er det 429 kommunar. Det er altså no 37 fleire kommunar enn vi hadde for 175 år sidan. Dersom ein også tek i betraktning at infrastrukturen og kommunikasjonsmoglegheitene i dag ikkje kan samanliknast i det heile med det som var då, er det klart at det er litt underleg at vi har fleire kommunar i dag. Vi var riktig nok oppe i 747 kommunar på det høgste i 1930, og så fekk vi ein reduksjon frå 1958 til 1967, då Schei-kommisjonen reduserte talet på kommunar frå 744 til 454 kommunar. Sidan 1967 har det ikkje skjedd noko nemneverdig, nokre få reduksjonar, men ingen omfattande endringar i kommunestrukturen. Problemet er sjølvsagt ikkje berre at vi har 429 kommunar – altså at vi har veldig mange kommunar – men også at det er ulik størrelse på kommunane. Den største kommunen er Oslo, som vi sjølvsagt alle veit, med over 600 000 innbyggjarar, og den minste er Utsira kommune – 215 innbyggjarar er det siste talet eg har der. Det gjer det krevjande, spesielt ut frå prinsippet om generalistkommunen og prinsippet om alle skal gjere akkurat dei same oppgåvene. Våre naboland Danmark, Sverige og Finland held no på med omfattande kommunestrukturendringar, der målet er å få redusert talet på kommunar betydeleg. Danmark er kome langt, Finland er også kome langt, og Sverige er kome eit godt stykke på veg. Det kan godt hende at det er det også Kommunaldepartementet har planar om, for når vi ser på denne meldinga, som eg eigentleg synest har eit tynt innhald, er framsida for så vidt ganske positiv: Her er Noreg, riksløva står her oppe, og så er det ei mengd med kommunevåpen. Dersom vi tel kor mange kommunevåpen det er, kjem vi til 46. Det er atskillig lenger enn Framstegspartiet har tenkt å gå når det gjeld talet på kommunar i Noreg, men eg får håpe at dette iallfall er eit signal om at ein ønskjer å gå den vegen og få færre og meir robuste kommunar enn ein har i dag. Dei raud-grøne partia snakkar ofte om «velferdsstaten», men det er veldig sjeldan at eg høyrer omgrepet «velferdskommunen». Framstegspartiet føretrekkjer omgrepet «velferdssamfunnet», fordi vi meiner det omgrepet dekkjer både den velferda som den enkelte utfører for seg sjølv og sin familie, det dekkjer den velferda som blir utført i kommunane, og det dekkjer også den velferda som staten er ansvarleg for. Så omgrepet «velferdssamfunnet» er å føretrekkje framfor omgrepet «velferdsstaten», som kan skape eit inntrykk av at det ikkje blir skikkeleg velferd før staten tek hand om det – altså at ein krev inn skattar og avgifter og gir dei ut igjen i form av ulike tiltak og tilbod. Vi meiner at det er den totale velferda i eit land som er avgjerande, og ikkje kven som utfører henne. Mange kommunar føler, som fleire har vore inne på, at dei blir detaljstyrte av staten, og det er hovudsakleg regelstyring. Regjeringa, dei raud-grøne partia, prøver ofte å framstille det slik at berre kommunane får meir frie midlar, så får dei større fridom. Det meiner vi er feil. Omlegginga av barnehagefinansieringa frå stykkpris til rammefinansiering gav meir frie midlar til kommunane, men barnehagane kostar minst like mykje for kommunane i dag. Krava til barnehagane er minst like høge i dag. Det er altså ingen forskjell. Det er ikkje på nokon måte noko lyft for lokaldemokratiet at ein legg om finansieringa når kommunane skal ha akkurat dei same oppgåvene og barnehagane kostar akkurat det same. Derfor vil det vere feil å seie at dette med frie midlar har nokon nemneverdig verknad når det gjeld lokal sjølvråderett. Det er også slik at regelstyring er meir krevjande enn viss ein har øyremerkte midlar, for regelverk kan ofte vere kompliserte å handheve, og det kan også vere komplisert for statlege instansar, som Fylkesmannen, å følgje opp og kontrollere dei. Viss ein hadde øyremerkt at så og så mykje skal gå til den eller den sektoren, eller endå betre, gjort det slik som ein finansierte barnehagane før, ved at barnehagane fekk betalt ut frå talet på barn i barnehagen, då sjølvsagt med tillegg avhengig av kvar ein var i landet, o.l., hadde det vore mykje enklare å kontrollere. Det er også eit slikt finansieringssystem Framstegspartiet ønskjer. Vi ønskjer at grunnleggjande velferdstenester i kommunane skal vere finansierte av statlege midlar, behovsstyrte av statlege midlar, slik at kor mange barn ein har i barnehagen, avgjer kor mykje ein får overført, at kor mange barn ein har i skulen, avgjer kor mykje ein får finansiert frå staten, og tilsvarande når det gjeld eldreomsorg. Det vil vere enkelt og oversiktleg, og det vil også gi kommunane føreseielegheit når det gjeld økonomi til å finansiere dei grunnleggjande velferdstenestene i kommunane. Det vil sjølvsagt ikkje frita kommunane for ansvar, dei har sjølvsagt ansvaret framleis, og dei kan som i dag anten utføre desse tenestene sjølve eller konkurranseutsetje dei der kommunestyret vurderer det som tenleg. Uansett vil dette sikre at kommunane får finansiert dei grunnleggjande velferdstenestene i kommunane, og det vil også sikre at innbyggjarane får utført dei tenestene dei har krav på, uavhengig av om dei bur i ein rik eller i ein fattig kommune. Eg registrerer at regjeringspartia er veldig opptekne av forhandlingane mellom Framstegspartiet og Høgre etter valet. Då legg ein sjølvsagt til grunn at det blir eit borgarleg fleirtal. Eg er heilt einig med dei raud-grøne politikarane som trur at det er sannsynleg. Men først og fremst må vi ha det valet. Eg er i alle fall heilt overtydd om at dette greier vi å løyse når vi set oss ned, at vi finn fram til ein måte å bli einige om korleis dette skal løysast. Vi i Framstegspartiet er tydelege på at det er innbyggjarane i kommunane, innbyggjarane i landet, som skal setjast i sentrum. Vi meiner at kommunane er til for innbyggjarane, at staten er til for innbyggjarane, og ikkje omvendt. Staten og kommunane skal sikre tryggleik og fridom, og dei skal leggje til rette for utvikling og lykke for innbyggjarane som bur i kommunane. Det er målet vårt, og det er utgangspunktet vårt: Kva kan vi gjere for å sikre at innbyggjarane som bur i dette landet, og som har det bra i utgangspunktet, framleis skal ha det bra? Korleis kan vi sikre at dei får det betre, og korleis kan vi sikre og leggje til rette for at dei som i dag ikkje får den hjelpa dei treng – dei tenestene dei treng – rundt omkring i Kommune-Noreg, får dei tenestene dei treng, for framtida? Det er det viktigaste for oss. Innbyggjarane i sentrum og ikkje kommune og stat i sentrum – det meiner vi er utgangspunktet, og det er det som er vår leiestjerne og styring når det gjeld kva vi skal gjere framover for å sikre gode tenester i kommunane. Då vil eg berre avslutte med å seie at eg på mange måtar synest det er positivt at dette blir sett på dagsordenen og debattert, og at ein legg fram ei melding som dette. Eg hadde håpt og ønskt – og eg meiner at det ville ha vore å føretrekkje – at ein hadde gått litt lenger enn å analysere situasjonen, at ein hadde kome med verkemiddel for å rette opp svakheitene, signalisert kva ein skal gjere framover, og også kva tradisjonar vi skal ha for framtida når det gjeld kommunale tenester, når det gjeld stat og kommune, styring og samspel. Det registrerer eg at det er lite av, og det er mogleg vi må vente til etter valet i 2013 før vi får noka endring på det også.