Modulf Aukan (Kristelig Folkeparti), 2003-05-26:
Det er ikkje ofte Stortinget vedtek store endringar i valordninga. Endringane må ha eit grunnlovsfleirtal bak seg, og det er vanskeleg å få til endringar som ikkje har brei støtte. Det er slik det skal vera. Det skal ikkje vera for fort gjort å endra valordninga vår. Derfor har da også ein samla komite slått fast at prinsippa for valordninga framleis skal liggja i Grunnlova. Det som har fått størst merksemd i prosessen denne gongen, er forslaga til mandatfordeling mellom fylka. Her er det nødvendigvis slik at nokre fylke vil vinna, medan andre vil tapa. Debatten har vist at vi her har behandla to spørsmål samtidig. For det første har det skjedd til dels ganske store endringar i folketalet i ein del fylke. Særleg har det vore stor vokster i folketalet i Oslo, Akershus, Buskerud og Rogaland, men også i Vest-Agder og Østfold. Med tida har det dermed vorte slik at det står fleire røyster bak kvar stortingsrepresentant frå desse fylka samanlikna med tilhøva da den mandatfordelinga vi har i dag, vart laga. For det andre har det vore ein debatt om om vi skal ta bort eller redusera distriktstillegget eller arealtilskotet som vi har hatt i den norske valordninga sidan 1800-talet. Forslaget frå fleirtalet i komiteen, som tilrår alternativ 2 til ny § 57, inneber at vi bringar valordninga à jour med den fordelinga av folketalet vi har i dag, men at vi ikkje gjer andre store endringar samtidig, slik alternativ 1 ville innebera. Ordninga med at det vert lagt vekt på geografiske og regionalpolitiske forhold ved fordelinga av mandat mellom valdistrikta, er som nemnt ikkje ny. Og ordninga, slik ho er foreslått, er tilpassa tradisjonelle konfliktliner i Noreg. Vi vil framleis ha det slik at eit fylke med låg folketettleik skal koma godt til orde på Stortinget. Og vi skal ha det slik at alle partia skal ha ein sjanse til å verta representerte, også frå mindre folkerike delar av landet. Den konkrete arealfaktoren, 1,8, er det beste tilgjengelege forsøket på å få sett denne ordninga vi har hatt, inn i ein matematisk formel. Men her vil eg gjerne understreka at det ikkje er arealet i seg sjølv som er det sentrale. Poenget er at areal fangar opp relevante distriktsomsyn på ein måte som det har vore brei tilslutning til ved tidlegare valordningsreformer. Dette har ikkje med «revar og bjørnar» å gjera, men at valordninga på ein klok måte skal spegla dei aktuelle konfliktlinene i samfunnet vårt. Påstanden om at dette skulle vera noko særnorsk og rart, er dessutan heilt galen: Danmark har ei ordning med arealfaktor. Storbritannia gjev ekstra representasjon til Skottland og Wales, og til øyar og andre naturlege fellesskap. Canada er eit anna døme på det same. Her er det overrepresentasjon for m.a. Newfoundland, Prince Edward Island og Nova Scotia og dei ulike nordområda. USA gjev alle delstatane lik representasjon i Senatet, anten det står 1 million eller 40 millionar personar bak senatoren. Hovudstaden er ikkje representert i det heile i Kongressen. Og ved presidentvala i USA tel røystene i dei minste delstatane, som Wyoming og Vermont, om lag tre gonger så mykje som røystene i dei store statane, som New York og California. I Frankrike, som eg merka meg byrådsleiaren i Oslo har vist til i den offentlege debatten, der er det fleirtalsval i einmannskrinsar. Og talet på veljarar i valkrinsane varierer frå mindre enn 50 000 til nesten 100 000. Og det ser ut til at det er grisgrendte strok og visse delar i og omkring sjølve Paris som er overrepresenterte. Lista kan gjerast lengre. Eg kan nemna Sveits, Tyskland og Russland som døme. Andre samfunn, der andre konfliktliner er meir aktuelle, t.d. på område som religion eller etnisk tilknyting, har valordningar som sikrar at desse kjem til uttrykk i den lovgjevande forsamling. Ei ordning der valdistrikta er trekte tilfeldig inn, etter ein rein matematisk modell, vil mista noko essensielt: Identitetsbandet mellom valdistriktet og representanten. Ei side som har vorte trekt fram som spesiell med den nye valordninga, er at Finnmark får ein ekstra representant og såleis vert overrepresentert i større grad enn i dag. Eg trur vi skal innrømma at dette er ein utilsikta effekt av ein utrekningsmåte som fungerer bra for dei 18 andre valdistrikta. Kan henda ville det òg vera rett om lova sette eit tak på kor stor vekt arealet skal ha, men det kan vi koma tilbake til i neste periode. Det andre store grepet som er teke i samband med den nye valordninga, er at talet på utjamningsmandat aukar til 19. Dette vil gjera at samansetninga av Stortinget i større grad enn i dag vil spegla den oppslutninga partia har på landsbasis. Ideelt sett ville vi gjerne ha sperregrensa ned til 3 pst., men det viktige er at talet på utjamningsmandat aukar. Det vert altså ikkje slik at det vil løna seg for eit parti å satsa på såkalla billege mandat i små fylke. Dersom «feil» parti får mandat i distrikta, i høve til partioppslutning i heile landet, vert dette retta opp gjennom utjamningsordninga. Den nye valordninga vil altså vera eit stort steg i retning av ei matematisk rettferdig valordning, slik at partirøystene skal telja likt, same kor i landet dei vert innleverte. Ordninga for kva parti som får utjamningsmandat, vert ikkje endra, men talet på utjamningsmandat aukar. Det nye er måten å finna ut kva for fylke dei ulike partia skal henta sine utjamningsmandat frå. Den nye ordninga er eit sinnrikt uttenkt system, der det relative talet på unytta røyster skal vera avgjerande. Det kan bli spanande og lange valnetter for dei som håpar på å koma inn på eit utjamningsmandat, men det er ein pris vi gjerne vil betala for å få til eit system som er rettferdig, både fylka imellom og partia imellom. I media har det dei siste dagane kome fram påstandar om at parti kan få mandat til Stortinget med heilt ned mot 600 røyster. Dette er faktisk ikkje korrekt! Det er her tale om utjamningsmandat. For at eit parti skal kunna få utjamningsmandat, må partiet ha mange røyster bak seg på landsbasis. Bak kvart utjamningsmandat er det mange røyster frå heile landet – ikkje berre røystene i det fylket representantane vert valde inn frå. Desse mandata går til partia med flest unytta røyster, så påstanden om at desse mandata er «billige», er feil. Det er det motsette som faktisk er tilfellet. Det er semje i komiteen om at høgsterettsdommarar ikkje bør kunna veljast til Stortinget, og grunngjevinga for dette skulle vera klår. Samtidig er det ikkje semje når det gjeld om departementstilsette som ikkje er embetsmenn, bør kunna møta på Stortinget. Eg ser ikkje nokon grunn til å endra det prinsippet vi har her, og har problem med å forstå kva for grunnar Arbeidarpartiet og SV har for at dei vil endra på dette. Særleg vil eg peika på at framlegget frå Arbeidarpartiet og SV vil kunna føra til at ein som er tilsett i eit departement, vert vald til vararepresentant. Slik eg ser det, vil ein situasjon der ein person vekslar mellom å møta i Stortinget og å arbeida i eit departement, ikkje vera heilt haldbar, særleg ikkje dersom statsråden er frå eit anna parti. Han eller ho det gjeld, vil kunna få intern informasjon både i partigruppa si på Stortinget og i departementet. Det vil i praksis verta umogleg å skilja dette frå kvarandre. Eg vil derfor sterkt frårå framlegget frå Arbeidarpartiet og SV, dvs. framlegg H, alternativ 1. Så til ei røysteforklaring. Når det gjeld framlegg H, har eit fleirtal i salen, Høgre, Framstegspartiet og Kristeleg Folkeparti, varsla at dei vil røysta mot innstillinga. Desse partia vil røysta for mindretalsframlegget, alternativ 4. Fordi mindretalsframlegget, alternativ 4, både må reknast som det minst vidtgåande framlegget, og fordi dette alternativet har flest røyster bak seg i salen, vil eg be presidenten om at det vert votert separat over dette punktet i innstillinga, altså alternativ 1, før det vert votert over alternativ 4. Eg vil òg oppmoda representantane frå Arbeidarpartiet og SV – eg kan iallfall ønskja meg det – om å røysta subsidiært for alternativ 4. Vidare vil Kristeleg Folkeparti saman med SV røysta for framlegg F, alternativ 3, som representanten Hall Arnøy har gjort greie for. Men på dette punktet vil Kristeleg Folkeparti røysta subsidiært for innstillinga, alternativ 1. På dei andre punkta står Kristeleg Folkeparti bak innstillinga.