Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 2000-04-04:
Pengane som er omtala i denne meldinga, vart løyvde allereie i budsjettet for år 2000. I debatten om det budsjettet, den 10. desember 1999, uttalte eg på vegner av komiteen at departementet kunne leggje til grunn hovudlinene i meldinga fram til Stortinget hadde behandla sjølve stortingsmeldinga. Eg sa også at meldinga ville bli behandla like over nyttår. Det skulle syne seg å bli ei sanning med visse modifikasjonar. Komiteen la fram innstillinga den 9. mars. Når debatten ikkje kjem før den 4. april, er det fleire grunnar til det. Den siste forsinkinga var m.a. på grunn av regjeringsskiftet. Innstillinga er nær samrøystes. Derfor er det her ingen grunn til at det har tatt så lang tid. Løyvinga er svært stor og går til eit område som er avgjerande for fred og utvikling i Europa. Derfor er det berre rett og rimeleg at Stortinget også har synspunkt på bruken av pengane, og eventuelt kan gå inn i bakgrunnen for bruken av pengane. Det er avgjort ein styrke at det er noko nær full semje om norsk Balkan-politikk i Stortinget. Der innstillinga ikkje er samrøystes, er det etter måten små mindretal som skil seg ut. Det er Framstegspartiet, som ikkje ønskjer å drøfte endringar av sanksjonane mot Jugoslavia, slik dei andre vil. Dei vil heller ikkje at ein skal ta omsyn til likestilling i samarbeidet. Det er SV, som i nokre saker vil gå litt lenger enn fleirtalet. Dei vil m.a. ha einsidige norske tiltak i samband med endring av sanksjonane. Denne innstillinga omhandlar ikkje vurderingar eller evalueringar av utviklinga på Vest-Balkan dei siste åra. Innstillinga omhandlar berre haldningar til det som skal skje i åra framover. Heilt sidan i fjor har det store fleirtalet i Stortinget slått fast at samordning og arbeidsdeling skal vere regelen for den norske innsatsen. Norsk medverknad bør vere ein del av ei internasjonal arbeidsdeling. Den humanitære innsatsen, den politiske stabiliseringa og den økonomiske utviklinga er viktigare enn flagget på pengane som blir brukte. Stabilitetspakta for Søraust-Europa er ramma for dette arbeidet. Her skulle det økonomiske og det politiske arbeidet bli samla. Stabilitetspakta er ein eineståande konstruksjon for samordna internasjonal innsats. Problemet så langt er at konstruksjonen ikkje har verka. Etter at utanrikskomiteen la fram innstillinga si, har vi likevel sett eit par viktige hendingar. EUs toppmøte i Lisboa er den eine, der dei generelle konklusjonane må seiast å vere eit steg framover i retning av meir konkret handling. Kommentarane etter møtet mellom gjevarlanda sist veke er også slik at dei gjev ei viss von. Det ser ut til at EU kan ta eit klårare leiarskap og ansvar. Det er bra, for det er leiarskap som er sakna. Noko av det viktigaste i dette møtet blir dermed vurderingane frå utanriksministeren etter desse to møta, i EU og framfor alt i gjevarlandsgruppa, og kva slags syn han har på framtida etter desse møta. Om det skulle syne seg at ein også denne gongen berre endar i ord, bør Norge saman med andre ta initiativ til meir konkret handling, eventuelt leggje opp til reine norske prioriteringar. Internasjonal samordning tyder ikkje at vi skal bøye unna for internasjonale fiaskoar når tida er i ferd med å renne ut. Eg håper likevel at vi no ser byrjinga på ein meir effektiv innsats i området, der prioriteringane kjem som resultat av internasjonal samordning. Eg skal derfor i det vidare konsentrere meg om enkelte meir generelle synspunkt på situasjonen i området og moglege prioriteringar i arbeidet. Meldinga handlar då også om hovudtrekka i samarbeidet. Utover det eg kjem inn på her, syner eg til innstillinga og andre innlegg i denne debatten. Eg er samd med departementet i den geografiske avgrensinga for arbeidet. Det vil seie at det er Kroatia, Bosnia-Hercegovina, Makedonia, Albania og Den føderale republikken Jugoslavia, dvs. Serbia og Montenegro, som skal stå i forgrunnen for arbeidet. Kosovo er eit anna naturleg sentrum, som krev ei heilt særskild merksemd, og som er ein del av republikken Jugoslavia. Romania og Bulgaria har lidd store økonomiske tap i dei mange åra med konflikter i området. Departementet meiner at det ikkje er naturleg med «vesentleg» gåvebistand til desse landa. Dette er eg samd i. Når departementet seier vesentleg, så tyder vel det at slik bistand kan kome på tale. Derfor har komiteen varsla at ein ser positivt på ei eventuell omdisponering, eventuelt tilleggsløyving av midlar til desse områda. Målet er stabilisering og utvikling. Då er det behovet og ikkje kategorisering i høve til definisjon av kva som er bistand, som er det avgjerande. Heile denne merknaden er ei oppfølging av det som Regjeringa har lagt opp til når det gjeld samarbeidet med Romania og Bulgaria. Komiteen har også nemnt situasjonen i Moldova, Romanias granneland, som særleg vanskeleg. I og med at Moldova fell utanom det som denne meldinga omfattar, så står det med denne merknaden, men eg ber om at dette blir lagt vekt på i andre samanhengar. Det er bruk for humanitær innsats, hjelp og samarbeid i store, for ikkje å seie alle, delar av det området som er omfatta av Stabilitetspakta. Stabilitet og utvikling er siktemålet for arbeidet, og då må ein finne ut kvar uro og konflikt har utspringet sitt. Eg meiner at det er dei to store i det tidlegare Jugoslavia som er dei sentrale her. Utviklinga i Den føderale republikken Jugoslavia og i Kroatia avgjer framtida for mest alle grannelanda. Det er derfor viktig med ein konsentrert innsats i desse to landa. Med andre ord må ein leggje vekt på strategiske, politiske prioriteringar i tillegg til det reint humanitære. Sanksjonane mot Jugoslavia hindrar endringar i dette landet. Sanksjonane bør bli endra. Det bør skje meir enn å fjerne flyforbodet, slik det skjedde for kort tid sidan. Sanksjonane bør bli målretta mot Milosevic og dei andre som er tiltalte for brotsverk mot menneska. Andre sanksjonar bør bli oppheva, bortsett frå våpenboikotten. Dette tyder ikkje at Norge skal setje i verk einsidige tiltak. Norge skal heller ikkje bli eit fotnoteland i alle møta i det vestlege samarbeidet. Dette er uttrykk for eit ønske om å endre den felles politikken, og det er ikkje eineståande at dette synet kjem fram i Norge. Det er mange i Europa som deler dette synet, også på høgste hald, men det er ikkje alle. Derfor er det viktig at ein gir uttrykk for eit slikt syn. Sjølvsagt vil Milosevic kunne framstille ei slik endring som ein siger. På den andre sida lever han sitt politiske liv på sanksjonane, på isolasjonen. Han har i lang tid bygd makta si på manipulasjon og styring av media og den offentlege debatten på den eine sida, konfliktar og ytre fiendar på den andre. Hans største fiende er normalitet, debatt og mangfald. Sanksjonane slik dei no er, har inga klar grunngjeving. Dei er vedtekne, men det er uklare krav som blir stilte for at dei skal bli oppheva. Det er uklart om sanksjonane er retta mot folket som ikkje kastar leiarane, eller mot leiarane sjølve. I ei erklæring frå EU-rådet etter møte med representantar for den jugoslaviske opposisjonen den 11. oktober 1999 varsla rett nok rådet nye tiltak når regjeringane i Jugoslavia og Serbia er under demokratisk kontroll, som det heiter, og når dei som er tiltalte av krigsforbrytardomstolen, er ute av regjeringane, og når Jugoslavia samarbeider med domstolen. Dette er ei form for grunngjeving, men etter mitt syn forsterkar dette berre det synet at sanksjonane bør rettast mest mogleg mot leiarane og minst mogleg mot folket generelt. Eg trur ikkje at dagens politikk fører fram. Eg håpar at eg tar feil, men eg trur det ikkje. Faktum er at Jugoslavia blir meir og meir kriminalisert og korrumpert. Slik blir det av isolasjon. Få har omfattande kontakt med omverda, og den materielle situasjonen blir stadig verre. Fattigdom er sjeldan den raskaste vegen til demokrati. I tillegg veks det fram mange rare mytar både i landet og utanfor. Ein av desse som veks fram utanfor, er at det er eit langvarig og tett samarbeid mellom Moskva og Beograd. Dette er eit historielaust syn, anten ein ser på Tito-perioden, mellomspelet på 1980-talet eller Milosevic-perioden. Milosevic støtta ikkje Jeltsin under kuppforsøket i Moskva, og det er ikkje utan grunn at det er Irak og Kviterussland som ofte blir nemnde i Beograd når ein skal finne nærståande statar. Dette blir ikkje endra av flaumen av kinesarar som blir observerte i Jugoslavia for tida. Poenget er at sanksjonane ikkje har ført Jugoslavia nærare demokratisk styre. Det har ført det inn i isolasjon, men ikkje nærare demokrati. Vi har førebels sikra ei form for stabilitet i regionen, men dette er framfor alt takk vere ein enorm militær innsats. Dette er ingen varig stabilitet. Innanfor dei grensene som sanksjonane set, bør det humanitære arbeidet i Jugoslavia få høgste prioritet. Rundt ein halv million flyktningar, eller kanskje meir, er der. Norge bør sjå på flyktningane i Jugoslavia som ei særleg viktig oppgåve. Arbeid for flyktningane er viktig i seg sjølv, men det ser heller ikkje ut til at andre land ser på dette som ei viktig oppgåve. Det gjer det ekstra viktig at nokon kastar lys over denne situasjonen. Desse flyktningane kjem frå krigshandlingar i Bosnia, Kroatia og Kosovo. Også anna internasjonalt arbeid i Jugoslavia bør få støtte. Dette gjeld vennskapsbyane. Døme på dette er Narvik og Kikinda. Samarbeid mellom uavhengige organisasjonar og grupper bør også få støtte, anten det gjeld innafor kulturliv, akademisk arbeid eller politisk arbeid – kort og godt for å auke den internasjonale kontakten. Det er nødvendig med eit breitt internasjonalt samarbeid for å hindre nye konfliktar på Vest-Balkan. Dette gjeld naturlegvis også i høve til dei andre delane av Jugoslavia, som Kosovo og Montenegro. Det er viktig å utnytte rommet til samarbeid med Montenegro. Montenegro er ikkje omfatta av sanksjonane, sjølv om dei er ein del av føderasjonen. Samarbeidet der må ha økonomisk og politisk utvikling som siktemål, men like mykje må dei medverke til å unngå konfrontasjon innanfor føderasjonen. Sjølvsagt bør økonomisk samarbeid vere viktig, men dette stoppar på sanksjonane. I praksis vil også dette vere vanskeleg i Montenegro, fordi det er ein del av føderasjonen. Vala i Kroatia kan vise seg å vere ei av dei viktigaste enkelthendingane i det krigsherja Vest-Balkan. Den nye leiinga, både presidenten og regjeringa, har kome med signal om forsoning og gjenreising. Dette er viktig for Kroatia, men det er minst like viktig i høve til Bosnia og Hercegovina og til Jugoslavia. Det er normalisering i Jugoslavia og Kroatia som kan gi normalisering i Bosnia. Mange har sendt gode helsingar til dei nye leiarane. Dersom dette blir berre med helsingar, kjem ikkje leiarane vidare. Det er fem år sidan dei siste krigshandlingane i det området. Debatten no dreiar seg ikkje først og fremst om skuld eller uskuld, men om opne sår som ein skal prøve å lækje. Skal dei som flykta, kunne kome attende, treng dei husvære. Der kroatiske flyktningar har overtatt husvære etter dei som har flykta, treng dei nye husvære, eller så må dei kunne flytte attende til f.eks. Bosnia og Hercegovina. Det må pengar til, ikkje til flyktningane åleine, dettrengst eit økonomisk lyft også for andre delar av landet. Slik det no ser ut, er det nødvendig med ein målretta innsats også i Kroatia. Denne fokuseringa på Jugoslavia og Kroatia tyder ikkje at dei andre fell utanom. Det er nødvendig med ein heilskap. Tragedien dei siste ti åra har vore mangel på heilskapstenking. Like fullt må det til ei prioritering. Faktum er at uro frå dei to store er ei uro for alle – derfor denne prioriteringa som eg her har vore inne på. Både i Bosnia og i Kosovo må vi førebu oss på eit langt internasjonalt militært nærvær. I Bosnia er det ein kime til sivilt samfunn som bør kunne bere ein normal økonomi etter kvart. I Kosovo har ein ikkje eingong løyst dei mest umiddelbare problema i høve til administrasjon og lov og orden. Samordning av innsatsen der ser ut til å vere det mest påtrengjande. Også Makedonia lever på ein knivsegg. På mange måtar var det omsynet til Makedonia som gjorde at det kom til væpna konflikt i Kosovo i fjor. Destabilisering av Makedonia er lett ei destabilisering av Sør-Balkan. Normal økonomisk verksemd og internasjonal handel må vere siktemål for utviklinga i alle landa. Dette må vere det overordna målet for innsatsen og den beste hjelpa. Overgangen til vanleg internasjonal handel og frihandelsavtaler med omverda er viktige mål for fleire av regjeringane i området. Regjeringa i Norge bør leggje stor vekt på handelspolitiske tiltak. Det er viktig å hjelpe til med dei tekniske omleggingane, men det er også viktig å hjelpe til økonomisk ved overgangen frå eitt handelssystem til eit anna, slik at velferda og tryggleiken ikkje forsvinn med omleggingane. Næringslivssamarbeidet bør vere langsiktig. Det bør leggje vekt på lokale og regionale leveransar og på kompetanseoverføring og kompetanseoppbygging lokalt. Det må vere eit langsiktig siktemål med arbeidet. Dette vil tene alle partar best. Det er naturleg at Norge har dei same bindingane i høve til verksemdene som investerer, som det dei andre store gjevarlanda har for sine. Men på den andre sida er det også naturleg at Norge arbeider for ei balansert avbinding, slik at hjelpa blir mest mogleg effektiv. Mange av vanskane på Vest-Balkan er dei same som ein ser i andre konfliktområde. Det er mangel på samordning, det er framveksten av eit internasjonalt samfunn i vedkomande land og kanskje ein kunstig økonomi utanom den nasjonale. Eit klassisk døme på desse problema er at internasjonale private og offentlege organisasjonar legg beslag på viktig infrastruktur og ressursar i landa. Det kan vere bygningar, men det kan f.eks. også vere bruk av ressurspersonar. Mange av dei mest kvalifiserte i vedkomande land arbeider for internasjonale organisasjonar heller enn å byggje landets eigen økonomi. Klassiske døme på dette er dei mange legane som arbeider som tolkar, fordi det er mykje betre betalt å vere tolk enn å vere lege. Norge må også ta initiativ til eit sterkare internasjonalt samarbeid på dette området for å unngå slike uheldige vridingar av ressursbruken i vedkomande land. Til slutt eit par ord om krigsforbrytardomstolen i Haag. Denne spelar ei viktig rolle i oppgjeret etter valdshandlingane på Balkan. Den vil også spele ei viktig rolle i tida frametter, og derfor er det viktig å styrkje domstolen og halde oppe autoriteten. Domstolen skal vere domstol, ikkje politisk aktør utover dette. Men i sin iver etter ikkje å ta politiske omsyn kan det likevel hende at domstolen lett kan få ei politisk rolle. Det er viktig at dei ansvarlege er klar over dette når dei kjem med sine avgjerder, også i domstolen.