Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2013-12-09:
Grunnlova § 100 slår fast følgjande: «Frimodige Ytringer om Statsstyrelsen og hvilkensomhelst anden Gjenstand ere Enhver tilladte.» Og: «Det paaligger Statens Myndigheder at lægge Forholdene til Rette for en aaben og oplyst offentlig Samtale.» Retten til ytringsfridom følgjer også av Den europeiske menneskerettskonvensjonen og Den internasjonale konvensjonen om sivile og politiske rettar. Begge er inkorporerte i norsk rett gjennom menneskerettslova § 2. Retten til å ytra seg utan frykt for represaliar er altså ein grunnleggjande menneskerett og ein føresetnad for eit velfungerande demokrati. Kloke politiske val vert tatt av folkevalde i ein open kommunikasjon med fagfolk som veit kor skoen trykkjer. Helsevesenet er avhengig av å ha ein openheitskultur for å sikra nødvendige forbetringar og god pasienttryggleik. Mykje tyder på at helsevesenet vårt ikkje har ein slik openheitskultur i dag. I Grunnlova står det at berre «tungtveiende Hensyn» kan tala for å avgrensa nokon sin ytringsfridom. Men mange arbeidsgivarar legg i dag stor vekt på helsepersonell si lojalitetsplikt til arbeidsplassen sin. Kva lojalitetskrav som kan stillast frå arbeidsgivaren si side utan å krenkje grunnlovsvernet, er lite debattert. Då Stortinget endra § 100 i Grunnlova i 2004, presiserte ein at lojalitetsplikta ikkje berre er ei vurdering av omsynet til den tilsette og arbeidsgivaren. Bidrag frå kompetente tilsette er av stor verdi også for den opne informasjonen og den offentlege debatten i eit demokratisk samfunn. Berre ytringar som påviseleg skadar arbeidsgivaren sine interesser på ein unødig måte, kan verta sett på som illojale. Når helseføretak og kommunar viser til brot på kommunikasjonsstrategiar, etiske retningslinjer og ei lojalitetsplikt dei sjølve har definert, er spørsmålet om dette er særleg tungtvegande grunnar i ein ytringsfridomssamanheng. Ytringsfridomskommisjonen problematiserte denne tendensen allereie i 2003. Offentlege etatar og kommunar utarbeider mediestrategiar som legg for liten vekt på ytringsfridomen. Mange reglement har ei uheldig prioritering av tausheit som det fremste uttrykket for lojalitet, medan ytringsfridom er kraftig nedtona. Ei doktoravhandling av Hogne Sataøen ved Universitetet i Bergen viser at talet på kommunikasjonsarbeidarar i norske sjukehus er dobla etter at føretaksmodellen vart innført i 2002. Nesten alle kommunikasjonsdirektørane sit i sjukehusleiinga. Føretaka er ekstremt opptatt av sitt omdømme og av det å driva omdømmebygging. Sjukehusa er tilsynelatande smitta av den merkevarebygginga som er i privat sektor. Dette gir mindre rom for fagfolk til å uttala seg. Hogne Sataøen seier til BT den 28. januar 2012 at sjukehusa burde vore meir opptatt av å operera hofter enn av å strigla seg for media. Han har rett. Konsekvensen av føretaksmodellen og dei bedriftsøkonomiske styringsprinsippa som ligg til grunn, er ei mindre opplyst offentlegheit med større konsentrasjon av makt til helsebyråkratiet. Også i kommunar har det vore ei utvikling der omdømme og omdømmebygging vert meir og meir vektlagd. Det gjer at fagpersonar også i kommunehelsetenesta får mindre og mindre rom til å ytra seg som fagpersonar. Eksempla er mange og alvorlege. Ein sjukehusoverlege ved UNN og Tromsø kommune sin eldreoverlege opplever svikt i behandlingstilbodet og skriv ein kronikk om temaet. Når avisa Nordlys går i trykken, står kommuneoverlegen aleine som forfattar. Sjukehusdirektøren, Tor Ingebrigtsen, innrømmer sidan at sjukehuslegen vart «anbefalt» å trekka artikkelen. E-posten frå sjukehusdirektøren til overlegen var krystallklar: «Du fikk en muntlig advarsel i januar. Hvis dette settes på trykk, kan jeg ikke se at jeg har annet valg enn å gi deg en skriftlig advarsel.» Overlege Berg ved Nordfjord sjukehus vart trua med sparken etter at han offentleg kritiserte nedbygginga av pasienttilbodet ved lokalsjukehuset. Til NRK 21. juni 2011 fortel overlegen at han vart kalla inn til eit møte med føretaksleiinga på to timars varsel, der han fekk skriftleg åtvaring og beskjed om å overlevera informasjonsmateriale han tidlegare hadde vist til leiande politikarar på Stortinget. VG skreiv i januar 2012 om overlege og gynekolog Arne Järnbert, også han ved Nordfjord sjukehus. Etter orkanen «Dagmar» sine herjingar på Nordvestlandet gjekk han ut i lokalavisa med kritikk av sjukehusets mangelfulle kriseberedskap. Ein e-post på avvegar viste at fagdirektør Breidablikk i Helse Førde ønskte Järnbert «ut av organisasjonen snarast» om han gjekk vidare med saka i media. Ei undersøking frå NRK i 2011 viste at rundt halvparten av dei rundt 2 000 tilsette ved Oslo universitetssjukehus var redde for å melda frå om kritikkverdige forhold til media. I undersøkinga svarte nesten 58 pst. av dei spurde frå Norsk Sjukepleiarforbund at dei heilt eller delvis var einige i påstanden om at det er ein fryktkultur ved OUS. 66 pst. av Legeforeningen sine medlemmer svarte det same. Det er ikkje berre i føretaka at helsepersonell får korreks for å ytra seg. I Rana kommune fekk nyleg ein sjukeheimslege sterk kritikk etter at han i haust offentleg gjekk ut og var kritisk til at 36 sjukeheimsplassar i kommunen kunne verta lagde ned. Rådmannen i Rana kommune sende då ut informasjonsskriv til alle tilsette i kommunen med følgjande bodskap: I saker om budsjett og økonomiplan er det berre rådmannen og ingen andre som får ytra seg på vegner av Rana kommune. I skrivet vart det gjort klart at for ettertida ville det verta sanksjonar dersom nokon tilsette utøvde brot på lojalitetsplikta. Eg har vist til eit utval av ytringsfridomssaker som har vore omtalde i media. Eg veit om mange andre tilfelle av same grove karakter som ikkje er kjende, fordi dei det gjeld, ikkje maktar å stå fram. Eg har sjølv erfart at helsepersonell har vorte kalla inn på teppet og fått skriftlege åtvaringar etter å ha kontakta meg som folkevald på Stortinget. Eit slikt kneblingssystem kan ikkje verta tolerert. Ytringsfridom er ikkje noko ein berre kan vedta. Det er noko ein må praktisera. Særleg er det viktig å sikra at ytringsfridom for helsepersonell vert praktisert ved omstillingsprosessar, som det er mange av i helsevesenet. Det er eit leiingsansvar å sørgja for ein sunn grenseoppgang mellom lojalitetsplikta og ytringsfridomen. Det er eit ansvar for den lokale leiinga på tenestestaden. Det er eit ansvar for kommuneleiinga og føretaksleiinga. Og det er eit ansvar for Stortinget og for helse- og omsorgsministeren. Dei tilsette som står oppi slike situasjonar, må vita at dei har faglege og politiske leiarar som støttar dei. Dei må vita at dei kan ytra seg utan frykt for represaliar eller å oppleva usynlege sanksjonar som t.d. å verta forbigått ved neste stillingsutlysing. Halvparten av legane i norske sjukehus er midlertidig tilsette. Over 90 pst. av legane i spesialisering er midlertidig tilsette. Mange sjukehus og større sjukehusavdelingar har ikkje lokal leiing. Mangel på faste stillingar og mangel på lokale leiarar i eit offentleg helsevesen med sterk fokusering på merkevarebygging og strenge kommunikasjonsreglement er eit system som hindrar den offentlege debatten og inneber ein reell trussel mot ytringsfridom og openheit i helsevesenet vårt. Det trengst retningslinjer for kor langt eit sjukehus eller ein rådmann kan gå for å begrensa tilsette sin ytringsfridom. Helse- og omsorgsministeren må i oppdragsdokumentet for 2014 eller på ein annan måte presisera overfor føretaket at tilsette sin ytringsfridom er ein grunnlovfest rett. Det same bør kommunane få beskjed om. Det bør gjerast ein gjennomgang av alle helseføretak og kommunar sine kommunikasjonsreglement og praktiseringa av desse. Regjeringa bør òg vurdera ein lovmessig gjennomgang av grensene for lojalitetsplikt i arbeidslivet, slik Ytringsfridomskommisjonen anbefalte i 2003, og la Stortinget få diskutera dette i ei eiga storingsmelding om ytringsfridom. Helse- og omsorgsministeren bør i mellomtida vurdera å oppretta eit uavhengig ytringsfridomsråd, som hjelper tilsette som opplever truslar eller trakassering etter å ha ytra seg offentleg som fagpersonar. Helse- og omsorgsministeren må òg sikra fortgang i arbeidet med faste stillingar i helsevesenet og lokal leiing på alle sjukehus. Helseføretaka må få krav om at det òg i anbodsprosessar og anbodskontraktar med private helsetilbydarar sikrast reell ytringsfridom for dei tilsette der. Målet er eit helsevesen bygd på ein openheitskultur med eit klima på arbeidsplassen som sikrar at relevant informasjon – medrekna kritiske ytringar – når fram til riktig nivå. Det må vera brei aksept for at helsepersonell deltar i det offentlege ordskiftet innanfor rammene av eit romsleg lojalitetsomgrep. For det å utelukka helsepersonell frå den offentlege debatten vil i siste instans gå ut over dei som helsevesenet er til for, nemleg pasientane.