Magnhild Meltveit Kleppa (Senterpartiet), 2003-04-03:
Dagboka frå ein pasient ved Risenga Bo- og Omsorgssenter har med rette vekt sterke reaksjonar. Det blir ropt på forskrifter og bemanningsnormer for å betra situasjonen. Det finst forskrifter, både som grunnlag for den kvaliteten ein kan forventa, og som rettleiing for tilsette og det tilsynet som skal utførast. Det finst òg ei rekkje eksempel på tilsette som viser til at det trengst auka bemanning. Mange lokale folkevalde vil gjerne følgja opp med fleire stillingar. Dessverre har dei så knappe økonomiske rammer at dei både i fjor og i år har måtta kutta i talet på tilsette i staden for å styrkja innsatsen, òg innan omsorgstenestene. Kva er ei god omsorg? Det avgjerande er det som skjer i møtet mellom den som treng hjelp, og den som yter tenesta. Å bli møtt med respekt og verdigheit er grunnleggjande. Det er viktig å få fram alle dei gode eksempla der opplevinga er slik i dag. Haldningar, kunnskap, personalet sitt eige høve til trivsel – det er mange faktorar som spelar inn. At ei meir verdig omsorg også handlar om pengar, kan ingen bortforklara. Når undersøkingar no viser at 45 pst. av kommunane førebur stillingsstopp og nedbemanning dette året, har kommunane alt vore gjennom så mange slike rundar at verken skulen eller omsorgstenestene kan sparast. Demente er ei gruppe som på ein spesiell måte treng ro, kunnskap, stabilitet og trygge omgivnader. Dei mange tusen som har denne diagnosen, treng fleire, ikkje færre, fagfolk rundt seg. Regjeringa og Framstegspartiet har i år sørgt for så knappe økonomiske rammer som kommunane må halda seg til, at det dessverre direkte kan ramma mange demente. Det einsidige fokuset som kommunane no er nøydde til å ha i forhold til kostnader, gjer at det er behov for å utfordra sosialministeren på tre tema: Meiner statsråden at det trengst meir eller mindre pengar for å få til ei meir verdig omsorg?Meiner ho at konkurranseutsetjing i seg sjølv er eit verkemiddel for å få til ei betre omsorg, eller vil ho no setja foten ned der?No har Regjeringa lovt Framstegspartiet at dei skal greia ut utfordringsrett. Er det noko som i seg sjølv vil føra til ei betre eldreomsorg? Er det ikkje tvert imot slik at det vil ta frå kommunane moglegheit til det lokale sjølvstyret som Regjeringa er flink til å halda fram i andre samanhengar? Det skal ikkje vera tvil om at Senterpartiet meiner at det trengst meir pengar til kommunane. Vi arbeider for ein fleirårig opptrappingsplan for å retta opp den økonomiske ubalansen som vi no ser mellom oppgåver og midlar. Vi kjem tilbake til det, både i samband med det reviderte budsjettet og i samband med kommuneproposisjonen. I boka «Maktens samvittighet», av Hallvard Vike med fleire, viser dei til at mange kvinner i dag gjer langt meir enn det dei har plikt til innafor omsorgssektoren. Difor får svært mange pleie- og omsorgstrengande nødvendig hjelp sjølv om kommunane skjer ned på løyvingane. Bodskapen frå kommunalminister Erna Solberg er at færre tilsette skal gjera endå meir arbeid i kommunane. Konkurranseutsetjing og privatisering er oppskrifta som skal gjera dette mogleg. Senterpartiet vil ikkje godta ein slik tankegang. Det er sjølvmotseiande at private selskap både kan betra kvaliteten, redusera kostnadene og skapa forteneste samtidig. Og om nokre av dei skulle få det til, kvifor skal då private selskap ta overskotet av skattepengar som folk har betalt inn for å sikra eldre ein sjukeheimsplass og ungane ein god skule? Noko heilt anna er det å vareta den solide og verdfulle innsatsen som ideelle organisasjonar så langt har medverka til innan omsorgssektoren. Dei har framleis sin klare plass i dette biletet. I haust var representantar for 38 små kommunar til høyring i kommunalkomiteen på Stortinget. Dei kunne fortelja om lang erfaring med privatisering når det gjaldt avfallshandtering, brøyting, vasking av tøy, varekjøp og anna. Dei kunne også fortelja om ein kvardag der dei no ikkje hadde nokon marknad for fleire tenester, det stod ikkje nokon klar i deira kommunar verken til å ta over sjukeheimar eller skular, slik som representantar for Regjeringa synest å tru. Konkurranseutsetjing av kommunale tenester er jo heller ikkje alltid effektivt. Dette verkemidlet krev at det er bedriftsøkonomisk mogleg med lønsam drift. Det er berre i tettbygde strok «kundegrunnlaget» er stort nok. Eg meiner det er grunn til å stilla spørsmål ved om det ikkje er framstilt eit glansbilete av kor fortreffeleg det er å overlata tenester til dei private. Ein studie frå Stiftelsen for samfunns- og næringslivsforskning i Bergen frå 2000 slår fast at «å bestemme seg for konkurranseutsetting av tjenester primært på ideologisk grunnlag uten gode utredelser på forhånd, kan være uheldig og få utilsiktede følger». Det er nokre store kommunar i Noreg som har erfaring med konkurranseutsetjing, også når det gjeld omsorgstenester. Bærum er vel den kommunen som har hatt dei største ambisjonane når det gjeld privatisering eller konkurranseutsetjing. Dei ville at 30 pst. av omsetninga skulle konkurranseutsetjast, og så viser det seg i praksis at det berre var mogleg å setja ut 6 pst. I Bærum skulle ein tru at alle forhold låg til rette – tett befolkning, sentral plassering og også med rett ideologisk klima mellom beslutningstakarane. Erfaringane i Bærum kjem fram i ein SINTEF-rapport om konkurranseutsetjing, referert i Dagbladet den 8. mai i fjor. Der står det at Bærum verken har betra kvaliteten eller spart pengar etter at tenestene vart sette bort til eit svensk firma. Konklusjonen var: Kvaliteten har ikkje blitt vesentleg dårlegare. Men målsetjinga må jo vera betre kvalitet. I Oslo kjenner vi Hovseterhjemmet som den fyrste sjukeheimen som vart overført til privat kommersiell drift. Etter eit halvt år sa ein stor del av dei tilsette at kvaliteten hadde blitt dårlegare etter at dei private hadde teke over. Skifta var nedbemanna, og den nedbemanninga førte seinare til at ein gav opp, etter at mange tilsette hadde trua med å slutta. 8 av 434 norske kommunar har konkurranseutsett eldreomsorga – kanskje er det endå fleire i den seinare tida. Dei kommersielle selskapa slit for å gå i økonomisk balanse – det finst eksempel frå fleire kommunar på akkurat det. Ifølgje Dagsavisen seier private aktørar at politikarane har overdrivne forventningar til kor billeg sjukeheimar kan drivast. På dette feltet finst det så langt i Noreg få eksempel på konkurranseutsetjing og privatisering som har vore vellukka. Internasjonalt, bl.a. frå Sverige, er det ei rekkje eksempel på det motsette. I ein rapport frå De Facto blir det hevda at erfaringane dei fyrste åra i Sverige gjekk ut på hovudsakleg akseptabel kvalitet. Det vart også sagt at ein dei fyrste åra kunne visa til ei innsparing på 10–12 pst. – dette når kostnadene ved sjølve anbodet ikkje vart rekna med. Seinare anslag tilseier at desse kostnadene utgjer 6–20 pst. av dei totale kostnadene ved eit anbod. Årsaka er at kommunane treng mykje administrasjon for å følgja opp anbodet. Det er særleg grunn til å merka seg erfaringane frå dei aller siste åra. No opplever svenskane både monopoldanning og dårlegare kvalitet. Dei prosessane som har vore både i Helsingborg og i Stockholm, er eksempel på det. Eg er glad for at statsråden har signalisert at ho no vil setja søkjelyset på innhaldet og kvaliteten i omsorgstenestene. Eg finn grunn til å minna om at det faktisk òg vart gjort i ei stortingsmelding som vart lagd fram i januar 2000, og som nettopp hadde overskrifta: Innhald og kvalitet i omsorgstenestene – Omsorg 2000. Eg er veldig uroleg for at ein no skal vikla seg inn i debattar som ein allereie har teke, og som ein har avklart tidlegare – medan tida går og kommunane blir nøydde til ytterlegare å kutta ned bemanninga si. Vi risikerer faktisk at kvaliteten blir ytterlegare forringa. Lat meg seia heilt til slutt: Heldigvis er det slik at vi kan finna veldig mange eksempel på at kvaliteten så langt har blitt monaleg forbetra på kort tid. Men det er altså i kommunane folk bur, og det er der tenestene skal utøvast. Det betyr at kommunane må utrustast med nødvendige midlar til å vareta det dei sjølve ynskjer.