Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2013-03-05:
Terrorhendingane 22. juli 2011 var den mest omfattande valdshandlinga i Noreg i fredstid. Det var ei forferdeleg handling som skaka heile nasjonen. Ein av dei viktigaste årsakene til at staten svikta innbyggjarane sine den dagen, var ein manglande kultur i tenestene for risikovurdering, gjennomføringsevne og samhandling. Det gav seg utslag i svake beredskapstiltak i forkant av angrepet og ei sviktande handtering undervegs da katastrofen var eit faktum. Kulturkritikken er først og fremst ein sterk leiarkritikk. Gjørv-kommisjonen konkluderte med at leiingas evne og vilje til å klargjera ansvar, etablera mål og treffa tiltak for å oppnå resultat har vore utilstrekkeleg. 22. juli-rapporten er ærleg beskrivande og synleggjer grove svikt i beredskapen, men han synleggjer også at vesentlege forhold fungerte. Den leiinga som på fleire stader blei utøvd og som fungerte i førstelinja, var ifølgje Gjørv-kommisjonen avgjerande for at terroranslaget ikkje fekk eit enda verre utfall. Helsevesenet bestod prøven den 22. juli. Fleire tusen menneske var involverte i det viktige arbeidet med å redda liv og helse. 22. juli-kommisjonen skildrar det som skjedde, slik: «Helsepersonell, brannmannskaper, politi, frivillige organisasjoner, Sivilforsvaret og en mengde frivillige enkeltpersoner mobiliserte stort og utviste profesjonalitet, medmenneskelighet og heltemot denne dagen. Terrorangrepene utløste den største redningsaksjonen i Norge i nyere tid, og den prehospitale redningsinnsatsen var imponerende. Sykehusene leverte traumebehandling i verdensklasse, og en god fordeling mellom nivåene i helsetjenesten sørget for at det ikke oppsto flaskehalser.» 22. juli-kommisjonen skriv vidare at helsevesenet sin innsats var prega av god læringskultur, der tenestene er vande med å fokusera på øvingar og læring av øvingar. Helsevesenet valde å krisemaksimera på eit tidleg tidspunkt. Det blei utvist stor gjennomføringsevne i ein uoversiktleg situasjon. Rapporten drar òg fram helsevesenet si evne til samspel mellom den lokale generalistkompetansen og den sentrale spesialiserte kompetansen. Vi må læra av det som gjekk bra i helsetenestene den 22. juli. Det har overføringsverdi til andre tenesteområde. Den kulturen, kompetansen og samhandlingsevna som helseetatane utviste den 22. juli, trur eg er eit resultat av ein kultur som er bygd opp over mange, mange år. Utan god leiingskultur og forståing for behovet for ein desentralisert beredskap og at dette må øvast inn, kan denne kulturen lett rivast ned. Sjølv om helsevesenet bestod prøven denne gongen, er mitt poeng at vi ikkje er garantert at helsevesenet har så solide system og så solid leiing at det vil vera rusta ved ein eventuell ny krisesituasjon i framtida. Beredskap kostar, og beredskap mot terror kostar enda meir. Vi må heile tida arbeida for dei desentraliserte beredskapsløysingane som fungerte den 22. juli. Alternativet er sentrale løysingar, som vil kunne svekka beredskapen utover i landet. Alle katastrofar skjer i ein kommune. Beredskap må fungera lokalt. Det kan ikkje understrekast nok at utan innsatsen frå frivillige ved Utøya og lokal innsats i Hole kommune, med bl.a. oppretting av pårørandesenteret, hadde ikkje helse- og redningsaksjonane fått like god karakter. Liv blei redda av frivillige, vi må ikkje gløyma det. Lærdommen må vera at dugnadsinnsats frå frivillige og lokalmiljø er ein nødvendig ressurs som må mobiliserast også ved seinare krisesituasjonar. Brann, redning og helse er område som må dimensjonerast for at dei kan komme opp i krisesituasjonar som krev leiing under ekstrem påkjenning – situasjonar der frykt, kaos og usikkerheit er dominerande, og der handlingslamming for mange utan trening vil vera det naturlege. Regjeringspartia framhevar i innstillinga at alle beredskapsorganisasjonar derfor treng ei desentralisert leiing og viser til Forsvaret sin nye leiingsfilosofi. Alle medarbeidarar må få trening i å kunna ta initiativ og handla sjølvstendig under nye, uføreseielege og uoversiktlege situasjonar. Å fokusera på frontlinjeleiing er etter mi erfaring grunnleggjande viktig både i legevakttenesta, ambulansetenesta, brann- og redningstenesta og ved det enkelte politidistrikt. Desentralisert leiing må òg gjelda lokalsjukehus. Det har i nokre år vore populært med såkalla klinikkorganisering i spesialisthelsetenesta, der leiinga er sentralisert, og der forholdsvis store sjukehus ikkje har leiar på plassen. Dette er heldigvis i ferd med å endra seg på nokre plassar. Det er nødvendig. Blant anna har Ringerike sykehus igjen fått innført lokal leiing. Eg forventar at erfaringane etter 22. juli får fortgang i utviklinga av ein desentralisert leiingsstruktur ved sjukehusa våre. Ringerike sykehus var elles det sjukehuset utanom Oslo som tok imot flest skadde. Sjukehuset mobiliserte raskt og omfattande og gjorde etter kommisjonens syn ein svært god medisinsk innsats den 22. juli. Hardt skadde pasientar blei stabiliserte, og slik avlasta sjukehuset Ullevål sykehus. Kommisjonen skriv at dette illustrerer kor viktig det er at også mindre sjukehus har kompetanse til å motta og yta stabiliserande behandling til pasientar med alvorlege skadar. Dette faktumet som Gjørv-kommisjonen her tar opp om lokalsjukehusa si rolle i ein beredskapssituasjon, er vesentleg og må følgjast opp i regjeringa si beredskapsmelding. Dei første minutta, den første halvtimen, kan vera avgjerande for utfallet og omfanget når ei hending eller ulykke oppstår. Den 22. juli svikta vi på vesentlege punkt i beredskapen vår. Det er kjent, og det er beklaga. No må vi følgja opp systemkritikken som Gjørv-kommisjonen kom med. Vi må vidareføra det som er bra, og vi må ta geografi og avstandar på alvor. Grunnleggjande desentraliserte strukturar må vera på plass for at beredskap skal kunna fungera. Men beredskap kan ikkje vedtakast. Vi kan vedta beredskapsplanar, og vi kan øva oss på å krisemaksimera, slik helsevesenet heilt korrekt gjorde. Men beredskap må øvast inn og bli ein del av sjølve kulturen – kall det gjerne ryggmargsrefleksen – i alle tenestenivå. Å sørgja for det er eit leiingsansvar, og ikkje noko anna enn eit leiingsansvar. Til slutt vil eg gi honnør til kontroll- og konstitusjonskomiteen, som har lagt ned eit grundig og omfattande arbeid i denne alvorlege saka.