Nils T. Bjørke (Senterpartiet), 2018-05-08:
Eg vil starta med å takka komiteen for eit godt samarbeid. Det gamalnorske ordet for jord, åker og eng er «odel», men særleg vart ordet brukt om jord som har vore gjenstand for dei særeigne etterrettane om forkjøpsrett, løysingsrett og kvalifisert rettsvern. Dette står å lesa i boka «Odelsretten og åsetesretten» av Jon Skeie frå 1950. I boka gjev han eit bakteppe for korleis odels- og åsetesretten har fungert her til lands. Sjølv om det ikkje er funne skriftlege kjelder, meiner Skeie at både Borgartingslova og Eidsivatingslova hadde reglar for odelsrett. Etter Frostatingslova var det odel i fjerde etterledd. Kvifor er det så viktig å trekkja fram desse gamle kjeldene i ein debatt i 2018? Jau, fordi det på ein god måte syner korleis me som land har verdsett den jorda og den matproduksjonen me har hatt her til lands, gjennom generasjonar, i omskiftelege tider, i krig og fred. Det seiest at blod er tjukkare enn vatn. Gjev blodsband mellom familiegenerasjonar oss betre jordbrukarar? Eg kan sjølvsagt ikkje påstå at ein må vera fødd på ein gard for å kunna driva han. I mange tilfelle kan det vera sunt med nytt blod og nye meiningar. Men samstundes ligg det i den erfaringa og kunnskapen som går vidare til nye generasjonar, mykje kunnskap som nye eigarar og nye drivarar ikkje får med seg. Men vel så viktig er det at med odelslova har den som ynskjer å overta, tid til å førebu seg, få seg utdanning og erfaring som passar for å driva gard, så han eller ho er trygg på å kunna ta over. Det er heller ikkje slik at ein må ta over ein gard dersom ein ikkje ynskjer eller har føresetnader for å driva vidare. Odelslova sikrar oss eit spreidd eigarskap med sjølveigande bønder som har sett det som sitt mål å utvikla garden og levera han vidare til neste generasjon i betre stand enn då han vart teken over. Dette har òg vore med på å ta vare på eit variert landbruk i heile landet. I bokverket «De nasjonale strateger» av Rune Slagstad frå 1998 tek forfattaren oss med på ei reise frå embetsmannsstaten til det han kallar Venstre-staten og til slutt over til Arbeidarparti-staten. Slagstad syner der til den fyrste landbruksingeniøren i landet, Jonas Smitt, som i 1874 vart tilsett i Indredepartementet som sakkunnig konsulent. Hans mantra var at gardsdrift skulle vera «et Tankens Værk, grundet paa videnskabelige Principer.» Smitt meinte, ifølgje Slagstad, at det i staden for å ta vare på ein tradisjonell livsform var viktigare med høgare produktivitet og meir rasjonelt jordbruk. Han meinte at kunnskap var ein føresetnad for framsteg. I den same boka skriv Slagstad at det var den same rasjonelle effektivitetspolitikken Arbeidarpartiet la opp til etter 1945. Det skulle vera ein rasjonell industri, eit rasjonelt fiske og eit rasjonelt jordbruk. Det var nok naturleg i 1945, då auka matproduksjon og sjølvforsyning var eitt av dei store måla etter krigen. Men etter kvart er utfordringa med dette at Noreg er Noreg. Kor mykje ein snur og vender på det, vil Jæren liggja på Jæren, Valdres i Valdres og Nord-Noreg i Nord-Noreg. Ja, det er som Rolf Jacobsen skriv i diktet Nord: «Det meste er nord». Difor er det avgjerande at utviklinga tek utgangspunkt i det arealet og den topografien me har. Det norske landbruket har ikkje vore skadelidande av den odelsretten og åsetesretten me har hatt til no. Tvert imot – den har tent oss godt. Gardsbruk og eigedomar har gått frå slektsledd til slektsledd, og med det har me utvikla ein kultur i landbruket i tråd med kva den fyrste landbruksbyråkraten frå 1874 meinte var det viktige: kunnskap og framsteg. Det er berre å sjå på effektivitetstala for norsk landbruk, så ser ein den rivande utviklinga me har hatt trass i skiftande regjeringar og ulik politisk vilje til å ta vare på matproduksjonen. Det er ikkje slik at me i Senterpartiet eller fleirtalet i komiteen vil halda på odelslova slik ho alltid har vore. Nei, me ynskjer å endra ho i takt med tida og samfunnet ho skal tena. Difor har odels- og åsetesretten vore i endring heilt attende frå 1821 og fram til i dag. Endringane har vore relativt omfattande, ikkje minst har me sett det sidan den store omlegginga i 1974 og fram til i dag. Me, som stortingspolitikarar, vil alltid ha eit ansvar for å sørgja for at lovene våre er i takt med den tida me lever i. Lov om odelsretten og åsetesretten er ei av dei lovene me meiner det er viktig å ta vare på – ikkje minst når me ser korleis utviklinga er i land utan odelslov. Større delar av areala er leigejord i land utan odelslov enn det er i Noreg. Det vert sagt frå fleire hald og i tidlegare debattar at dei partia som har fremja forslag om å fjerna grunnlovsvernet av odels- og åsetesretten, ikkje ynskjer å gjera noko med det no. Det er noko me må ta med ei klype salt eller to. I Høgres program står det at dei vil: «Fjerne odelsbestemmelsen fra Grunnloven og modernisere odelsloven.» Framstegspartiet vil avvikla konsesjons-, bu- og driveplikta og odelsreguleringa. Venstre vil fjerna odelslova og grunnlovsvernet av odelsretten. Så grunnen til forslaget står rimeleg klart for oss. Dei tre partia som røystar for å fjerna vernet som odelslova har i dag, ynskjer å overlata landbruksmarknaden til heilt andre krefter enn kva dagens lover og reglar opnar for. Fleirtalet meiner at odels- og åsetesretten har gjeve høg stabilitet med omsyn til kven som skal overta garden. Dette har òg vore med på å gje den som har hatt den beste odelsretten, tid til å områ seg før overtakinga, m.a. ved å kunna ta utdanning. Og som eg innleia med: Med kunnskap skal jordbruket byggjast. Samstundes har åsetesretten lagt til rette for at den som skal overta garden, kan gjera det til ein pris som kan forrentast av drifta. Då kontroll- og konstitusjonskomiteen tidlegare i år inviterte til seminar om odels- og åsetesretten, var eit av tema kva odelslova hadde hatt å seia for kvinnene i landbruket. Etter endringane i odelslova i 1974, som likestilte jenter og gutar når det gjeld odelsretten, vart det òg ei likestillingsreform. I dag tenkjer me det er naturleg, men den gongen var det ikkje det. Ja, sjølv i Noregs Bondekvinnelag var det usemje om endringa den gongen. Berre fire fylkeslag stemte for likestilling. Tretten andre stemte for den gamle ordninga. Men då endringa kom i stand, byrja Bondekvinnelaget – det noverande Bygdekvinnelaget – å arbeida målretta for å endra haldningane hjå odelsjentene. 15 år etter endringane, altså i 1989, synte tala at berre kvar tredje odelsjente nytta retten sin. Storleiken på garden og økonomi var avgjerande. Det var tydeleg enklare å overta dei små bruka enn dei store. Det er framleis ein veg å gå for å få fleire av jentene med odelsrett til å seia ja. Tal frå 2016 syner at det var omsett 8 958 landbrukseigedomar. Av desse var talet på kvinnelege eigarar 3 300. Seks av ti, både kvinner og menn, var i slekt med den tidlegare eigaren. Me meiner at talet på kvinnelege bønder ville vore vesentleg mindre om det ikkje var for odelsretten me har i dag, og det vernet han faktisk har i Grunnlova. Noreg er mellom dei landa i verda med høgst del av kvinnelege eigarar og brukarar av landbrukseigedom, noko me skal vera stolte av. Odelslova og vernet ho har i Grunnlova, har tent landet godt. Lova har tent landet godt i form av at me i dag har sjølveigande bønder som har vore verna mot kapitalkreftene, og sytt for at personar i nær familie med interesse og føresetnad for det, har forvalta landbrukseigedomane og bidrege til rein norsk matproduksjon. Eg er glad for at eit fleirtal i komiteen og her i Stortinget framleis vil sikra ei slik utvikling, trass i at forslagsstillarane i både Dokument 12:16 for 2015–2016 og Dokument 12:33 for 2015–2016 vil noko anna. Eg tilrår med dette komiteen sitt forslag til vedtak.