Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2009-05-12:
I mitt svar legg eg til grunn at representanten Isaksen – og for så vidt representanten Eriksen Søreide òg – siktar til fritt skuleval innanfor heimfylket til eleven, og ikkje på tvers av fylkesgrensene. Eg forstår innlegget klart i den retninga òg. Ungdom med rett til vidaregåande opplæring har etter søknad lovfesta rett til inntak på eitt av tre alternative utdaningsprogram på vidaregåande trinn 1 og til to års vidaregåande opplæring som byggjer på det same utdaningsprogrammet. Søkjarane må velje innanfor det samla opplæringstilbodet i eige heimfylke. Dersom det til eit utdaningsprogram er fleire søkjarar enn elevplassar, skal plassane fordelast etter ein poengsum utrekna på grunnlag av karakterar. Ved lik poengsum skal rekkjefølgja avgjerast ved loddtrekning. Det er heimfylket som avgjer på kva for ein av fylkets skular eleven skal få oppfylt retten sin til inntak. Dei står fritt til å velje inntaksordning som samsvarar med fylkeskommunens lokale behov. Lova er derfor ikkje til hinder for at fylkeskommunane kan praktisere fritt skuleval der eit utdaningsprogram vert gitt ved fleire skular, f.eks. ved inntak til dei studieførebuande utdaningsprogramma. Eg kan leggje til her at situasjonen i dag er at det er svært ulike måtar å praktisere dette på rundt omkring i landet. Det er mange ulike modellar. Men ein kan kanskje seie at det er tre hovudkategoriar. Éin fylkeskommune praktiserer eit reint karakterbasert inntak. Andre fylkeskommunar praktiserer eit ganske reint nærskuleprinsipp. Men så har vi fleire som er i ein mellomkategori, der ein har ein type regioninndeling, at delar av elevmassen kan søkje seg mot nærskulen, mens andre kan søkje, karakterbasert, i heile fylket. Dette er, slik eg ser det, det sentrale spørsmålet. I dag er det fylkeskommunen som avgjer plasseringa av elevane på skulane i fylket. Det er først og fremst på grunn av den lokale handlefridomen. Geografiske forskjellar, skulestruktur og ulike behov for skuleskyss i dei enkelte fylkeskommunane tilseier at val av inntaksordning bør liggje til fylket. Eg kan ikkje sjå at det vil vere føremålstenleg å ta frå fylkeskommunane, som skuleigarar, retten og høvet til å vedta eigne inntaksordningar. Det mest openberre argumentet for det synest eg er at fylka i Noreg er ikkje berre litt, men ekstremt ulike. Frå Oslo til Nordland, frå Vestfold til Finnmark er det svært store forskjellar i utstrekning, i talet på menneske som bur der, og i talet på vidaregåande skuler. Det kan sjølvsagt òg vere forskjell på kva for utfordringar som er dei største, og på næringsstruktur i fylka. Så det som vert vedteke i Finnmark fylkesting, er ikkje nødvendigvis den beste måten å gjere det på i Oslo, og motsett. Det er lett å sjå at innanfor ein skulestruktur med mange vidaregåande skular og eit godt utbygt kollektivtilbod kan eit karakterbasert skuleval vere aktuelt. Men eg vil leggje til at her kan det vere ulike vurderingar. Eg kjenner godt til den rapporten som er bestilt i Oslo. Hovudkonklusjonen der er at dei to litt ulike systema ein har hatt dei siste åra, ikkje har gitt så veldig forskjellige utslag i ulik retning, men at det tvert imot er ganske små forskjellar. Men det vert peikt på enkelte konsekvensar. Ein tydeleg forskjell som ein kunne sjå då ein innførte dei fire regionane, altså eit dels karakterbasert og dels regionbasert inntak i Oslo, var at det vart lettare for elevar frå sentrumsområdet å kome inn på skular nær der dei sjølve budde. Altså: Elevar frå sentrumsområde som ikkje hadde veldig gode karakterar, hadde i større grad moglegheit for å gå på skule i nærleiken av der dei budde. Dei måtte i mindre grad flytte, noko som vart opplevd som eit positivt gode for mange av dei som ønskte å gå på ein skule som ikkje ligg veldig langt unna der dei sjølve bur. Ein annan ting som eg vil trekkje fram som positivt, er at på enkelte av dei vidaregåande skulene på austkanten i Oslo fekk ein meir heterogen elevmasse, noko som òg vart opplevd som positivt der. Eg trur derfor det vil vere ulike syn på i kva grad dei ulike systema i Oslo har medført sosial mobilitet. Eg har registrert at dei som har vore kritiske til endringane no, argumenterer med nøyaktig det same omsynet, at det skapar større sosial mobilitet og mindre forskjellar å ha det blandingssystemet ein har hatt. For fylkeskommunar med lange avstandar mellom vidaregåande skular, og der kollektivtilbodet er mindre utbygd, meiner eg at karakterbasert skuleval kan få meir uheldige konsekvensar. Ei slik inntaksordning vil kunne føre til auka søking til skular i dei sentrale strøka i fylket, samtidig som utkantskular vert mindre etterspurde. Det vil føre til at fylkeskommunen får høgare utgifter til skuleskyss, og at det vert dyrare å drive opplæringa, og det kan føre til ei lite effektiv utnytting av kapasiteten på enkelte skular. Det kan òg gjere det vanskeleg å oppretthalde gode vidaregåande tilbod i distrikta og på lang sikt gjere busetjinga vanskeleg enkelte stader i landet. Ei innføring av plikt for fylkeskommunane til å ha eit karakterbasert skuleval kan dermed få negative konsekvensar for elevane. Ei inntaksordning i vidaregåande opplæring som tek utgangpunkt i fritt skuleval, legg opp til at karakterane bestemmer på kva skule i fylket elevane kan gå. Det er klart at det òg kan leggje til rette for ei utvikling av såkalla A- og B-skular. Erfaring viser at elevane vel skular som av ulike grunnar er populære. Ved å opne for ei inntaksordning på denne måten vil resultatet vidare kunne verte at nokre skular får ein sterk overvekt av elevar med svake faglege føresetnader og låg skulemotivasjon. I dei tilfella dei populære skulane ligg sentralt, vil det dessutan kunne føre til at elevar med svake karakterar vert pressa til lange reiser, fordi det ikkje er plass på den skulen som ligg nærmast. Eg meiner at å presse på ein fylkeskommune eit bestemt system for å velje vidaregåande opplæring ikkje fører til den fridomen for elevane som gjeld uavhengig av kor ein bur, og uavhengig av sosial bakgrunn. Etter mi meining vil resultatet for mange elevar verte det motsette. Fritt skuleval, eller karakterbasert skuleval, kan gi ein reell valfridom berre for elevar med gode karakterar, mens det derimot kan ha motsett konsekvens for andre, ofte dei som mest av alt kan ha behov for ei god oppfølging og ein god skule. Dagens regelverk opnar for at fylkestinget ut frå lokale behov kan vedta å ha anten ei inntaksordning som har utgangspunkt i karakterbasert skuleval, eller ei inntaksordning som legg vekt på andre forhold, f.eks. geografisk nærleik. Etter mi oppfatning er den beste måten å handtere det spørsmålet på at fylkeskommunane sjølve kan ta det valet kva slags inntakssystem dei skal ha. Så vil eg leggje til at det er heilt riktig, som det vart sagt her, at det er ein samanheng mellom det å kunne oppnå førstevalet sitt og fråfallet i vidaregåande skule. Det gjer sjølvsagt ein debatt om ein i større grad skal leggje til rette for det, aktuell, men det har eg ikkje registrert tidlegare at partiet Høgre har foreslått. Den openberre endringa då er å gå i den retninga. Grunnen til at ein ikkje gjer det, er sjølvsagt at det vil føre til at ein må ha ein langt større kapasitet i vidaregåande skule, og at det òg er nødvendig med ein viss samanheng mellom tilbodet om ulike studieplassar og søkinga. Eg trur at svaret snarare enn å krevje frå staten at vi skal ha ein type inntakssystem for veldig ulike fylke for å oppnå det, heller er å jobbe med strukturen lokalt, slik at flest mogleg kan oppnå sitt førsteval, eller eit av dei andre vala dei har. Så heilt til slutt: Det er interessant å registrere at representanten Eriksen Søreide sin analyse i byrjinga kunne vore henta rett ut av SV sitt program eller den raud-grøne regjeringa sin politikk. Eg syntes det var ei veldig god oppsummering av hovudutfordringane som vi står overfor, som det høge fråfallet i vidaregåande skule, som fører til store sosiale skeivheiter seinare. Vi ser f.eks. no at sjansen for å stå utanfor arbeidslivet er over dobbelt så stor om ein ikkje har fullført vidaregåande skule. Det er òg eit stort problem med den store sosiale skeivheita i rekrutteringa til vidaregåande skule og høgare utdaning, som må trekkjast fram. Vi har nett no fått eit tjukt dokument frå det såkalla Fordelingsutvalet, som har gått tungt fagleg inn i desse spørsmåla. Det er interessant å sjå at dei løysingane dei føreslår, langt på veg er det stikk motsette av det Høgre elles fremjar. Kva er det dei seier? Jo, for det første at vi må begynne med tidleg innsats, før skulealder – kutte ned kontantstøtta, innføre gratis kjernetid i barnehagane, leggje eit grunnlag for elevane – og for det andre at vi må halde fram med den politikken vi har, ved å satse på læraren i skulen, for læraren sit med nøkkelkompetansen for at elevane skal vere betre førebudde. Så peikar dei på at når det gjeld fråfall, treng vi særleg å ta tak i alternative løp, som praksisbrevordninga, som vert trekt fram, og at vi må gi eit betre tilbod til vaksne i ettertid. Så eg trur ikkje at det å påtvinge fylkeskommunane eit visst system er svaret på ei veldig alvorleg utfordring som vi er einige om.