Reidar Sandal (Arbeiderpartiet), 2002-06-20:
Kommunane er ein krumtapp i samfunnet vårt. Dei er den suverent viktigaste velferdsbyggjaren i landet. Dei er det som produserer tenester som innbyggjarane i dei 434 kommunane og dei 19 fylkeskommunane dagleg nyt godt av. På denne måten får kommunesektoren ei heilt spesiell rolle i kvardagen vår. Arbeidarpartiet meiner derfor at det er svært viktig at oppgåveløysinga i offentleg sektor framleis skal liggje under lokal og regional demokratisk styring. Når kommunar og fylkeskommunar syter for det aller meste av velferdstilboda, må dei to også ha økonomiske rammer som gjer dei i stand til å tilby dei tenestene som innbyggjarane har behov for. For Arbeidarpartiet er det ei prioritert oppgåve å gi kommunane og fylkeskommunane midlar nok til å kunne utføre velferdsoppgåvene sine på ein tilfredsstillande måte. Vi vil ha velferdstilbod som er rettferdig fordelte, ikkje ei fordeling som lèt pengeboka vere avgjerande for om du får velferdstilbod eller ikkje. Pengeboka di skal heller ikkje bestemme kvaliteten på velferdstenestene du får. Dette er grunnleggjande for Arbeidarpartiet. Vi vil nemleg vere ein garantist for velferden i samfunnet vårt. Regjeringa Bondevik har fremma forslag om korleis kommuneøkonomien skal vere i 2003. Den varslar ein vanskeleg kvardag for dei som skal gjere bruk av velferdstenestene i kommunane. Veksten i dei totale inntektene neste år skal auke med 2–2,5 milliardar kr. Det er eit klart dårlegare opplegg enn det som har vore vanleg dei siste åra. Statsråd Solberg sa det slik den dagen ho presenterte forslaget: Det blir eit stramt opplegg for kommunane neste år. Og ho la til at det «for enkelte kommuner blir en reduksjon i velferdstilbudet». Det er ein uvanleg dårleg bodskap til dei som bur i kommunane våre. Konsekvensane blir merkbare neste år: Regjeringa vil gi for lite midlar til barnehagar rundt om i landet. Tilboda kan bli forringa. Det vil dei tape mest på som har aller størst behov for barnehageplass. Det blir for få kommunale kroner til opplæringa i mange av grunnskulane våre. Kvaliteten på opplæringa blir redusert, stikk i strid med dei lovnader som regjeringspartia gav i valkampen, ikkje minst Høgre. Det vil bli mindre midlar til ekstra opplæring for dei som slit mest under utdanninga si. Ein slik politikk er svært uheldig. Den rammar mest dei som har størst behov for hjelp. Forskjellane i samfunnet aukar på denne måten. Regjeringspartia og Framstegspartiet forhandla om kommuneøkonomien for 2003. Dei fire partia blei einige. Men det gav ei dårleg løysing. Ikkje ei krone meir til barnehagar, skular og eldreomsorg i kommunane neste år, trass i at reaksjonane på Regjeringa sitt forslag har vore uvanleg sterke og negative frå kommunepolitikarar flest. Dei som kjenner kvardagen i kommunane, har gitt eintydige signal: Det trengst meir midlar til kommunesektoren for å halde oppe velferdstilboda. Men det har ikkje gjort inntrykk. Ikkje på regjeringspartia. Heller ikkje på Per Sandberg frå Framstegspartiet. Då avtalen var gjord mellom hans parti og regjeringspartia, uttalte han nemleg: «Vi er veldig fornøyde.» Arbeidarpartiet meiner at veksten i dei totale inntektene til kommunane må aukast til 3,5–4 milliardar kr for 2003. Det er 1,5 milliardar kr meir enn Regjeringa ønskjer å bruke. Det er det eine hovudspørsmålet som Stortinget i dag skal ta stilling til. Resultatet har svært mykje å seie for kva tilbod kommunane skal gi neste år til barn, unge og eldre. Det andre hovudspørsmålet er pensjonskostnadene. Kommunane får i år vesentleg høgare pensjonskostnader enn rekna med. Det er det all grunn til å tru at dei vil få også seinare år. Arbeidarpartiet er ueinig i Regjeringa sitt opplegg som inneber at kommunane sjølve må ta heile ansvaret for pensjonsutgiftene. Det ville i tilfelle føre til ytterlegare reduksjonar i velferdstilbodet. Det er ein politikk som Arbeidarpartiet ikkje kan godta. Derfor foreslår vi at nye tiltak skal setjast i verk allereie for inneverande år: Kommunale rekneskapsreglar må endrast slik at kommunane og fylkeskommunane kan jamne ut årlege avvik frå ein realistisk langsiktig pensjonspremie. Det må etablerast ei låne- eller fondsordning. På det viset kan kommunane dekkje pensjonspliktene sine. Formålet med ei slik ordning er at kommunane og fylkeskommunane kan låne midlar av staten eller trekkje på fondet når pensjonspremien er over gjennomsnittet. Når pensjonspremien er under gjennomsnittet, må det betalast tilbake eller inn i fondet. For 2003 og seinare år foreslår Arbeidarpartiet at det blir sett i verk regelendringar som inneber at det blir teke omsyn til andre forhold enn berre lønsveksten når pensjonskostnadene blir kompenserte. Følgjande forhold skal det leggjast vekt på: auka pensjonskostnader knytt til eit auka tal uføre, auka pensjonskostnader knytt til ein aukande del eldre arbeidstakarar og andre underliggjande demografiske forhold og statleg initierte endringar i pensjonsreglane, f.eks. samordningsreglane, utrekningsreglane i folketrygda og dei lovfesta tenestepensjonsordningane. Dessutan blir det gjort framlegg om at Regjeringa skal kome tilbake til Stortinget med forslag om korleis svingingane i pensjonspremiane i kommunesektoren kan jamnast ut over tid. Arbeidarpartiet vil at ein skal fremme sak om pensjonskostnadene innan 15. oktober i år. Det er påfallande at Regjeringa ikkje tek ansvar i den alvorlege situasjonen kommunane er i på grunn av dei høge pensjonskostnadene. Ikkje eitt forslag blir fremma for å råde bot på situasjonen. Regjeringspartia og Framstegspartiet avgrensar seg til å be Regjeringa arbeide for at kommunesektoren frå 2002 kan rekneskapsføre ein stabil årleg pensjonskostnad. Det er defensivt. Konsekvensen blir vesentleg større økonomiske problem i kommunesektoren enn det ein har rekna med til no. Nedskjeringar og forringa tilbod blir dessverre resultatet. Det er ein politikk som Arbeidarpartiet ikkje kan godta. Staten må ta ansvar for at desse kostnadene kan dekkjast utan reduksjon i tenestetilbodet i kommunal sektor. Dette kan gjerast utanfor budsjettramma ved ei statleg låne- eller fondsordning. Arbeidarpartiet presiserer at dette ikkje fører til nokon aktivitetsauke som aukar presset i norsk økonomi. Det er derimot ei normalisering til det aktivitetsnivået som var føresett. Regjeringspartia og Framstegspartiet avviser i kveld forslaga frå oss. Det er dårleg nytt for kommunane. Dei får sjølve bere heile ansvaret for sterkt aukande pensjonskostnader. Vanlege folk får merke det i form av endå dårlegare tilbod i barnehagane, på skulane og i eldreomsorga. Det er ein usosial politikk. Regjeringa prioriterer skattelette og ikkje velferd. Det er eit bevisst politisk val når Regjeringa vil at dei som tener aller mest i samfunnet, skal få store reduksjonar i skatten. Arbeidarpartiet avviser ein slik politikk. Vi vil bruke vesentleg meir midlar til velferdstiltak i kommunane. Det er nødvendig for å sikre rettferdig fordeling, som er ein berebjelke i vår politikk. Regjeringa argumenterer for meir effektivisering og konkurranseutsetjing av kommunale tilbod. Det skal tydelegvis gi kommunane ein betre økonomi. Arbeidarpartiet meiner sjølvsagt at fornying av offentleg sektor er eit viktig mål. Men effektiviseringskravet må ikkje bli så stort at det fører til ein reduksjon i tenestilbodet til befolkninga. Regjeringa har altfor stor forventning til kva resultat ein kan oppnå av effektivisering. I tillegg legg Regjeringa sterk vekt på at konkurranse skal kunne gi vesentlege innsparingar i kommunesektoren. Men det blir ikkje lagt tilsvarande vekt på kvaliteten på tenestene og innbyggjarane sine ulike behov. Arbeidarpartiet kan derfor ikkje godta Regjeringa sin politikk på dette området, som set strenge krav til effektivisering, og som legg sterk vekt på konkurranseutsetjing som verkemiddel. Når velferdsgoda blir svekte, er det som regel dei som treng desse tenestene aller mest, som blir ramma. Slik vil det utan tvil også bli når kommunane får for lite midlar til dei oppgåvene som dei har ansvar for. Grunnskulen er ein kjerneaktivitet i kommunane. For Arbeidarpartiet er det ein grunnpilar å ha ein offentleg skule som er gratis for alle. Derfor er det all grunn til å bli uroleg når vi får melding om at foreldre i Nittedal og i Oslo kjenner seg tvinga til å betale skulepengar for å få ein skikkeleg skule for barna sine. Og økonomien blir endå verre i kommunane i 2003 etter Regjeringa sitt opplegg. Det er nærliggjande å tenkje at det kan liggje eit bevisst ønske bak, eit ønske om å svekkje den offentlege skulen. På den måten banar ein veg for å etablere private skular, i samsvar med det lovforslaget som tydelegvis er under arbeid. Utdanningsministeren vil gi betre økonomiske vilkår for privatskulane. Det skal visst også bli slik at privatskular kan etablerast utan at det blir stilt krav om alternativ pedagogikk eller eit bestemt religiøst grunnsyn. Dette viser til fulle at det i regjeringskvartalet blir satsa på å svekkje den offentlege skulen. Kampen om pengar til skulane blir endå kvassare enn før når den same pengemengda skal delast på fleire. Denne veka gjorde Stortinget eit historisk barnehagevedtak. Alle barn blir frå august 2004 sikra barnehageplass til ein pris på 1 500 kr pr. månad. Regjeringspartia har dessverre prøvt å leggje skodde over si manglande satsing på barnehagar. Dei ville ikkje lenger stå ved lovnaden om ein pris på under 1 500 kr pr. månaden, slik dei sa i valkampen. Regjeringspartia ville heller ikkje vere med på det økonomiske lyftet som skal til. Dei valde bevisst å vere utanfor forliket som blei inngått. Fleirtalet har no fastsett kursen utan at regjeringspartia ville vere med på å skape ny politikk. Vi konstaterer at Kommunenes Sentralforbund meiner at avtala bind 3 milliardar kr av dei frie midlane til kommunane. Dette er midlar som i dag blir brukte til barnehagar. Vi forventar at kommunane skal bruke like mykje i framtida. Desse midlane vil etter kvart utgjere heile eller delar av bufferen som kommunane skal handtere for m.a. å jamne ut kostnadsavvik. Kor stor denne bufferen vil bli, kan vi ikkje slå fast enno. Det kan endåtil hende at kommunane vil få overført større summar enn no, når ein set prislapp på dei tenestene og oppgåvene som kommunane blir tillagde. Det er klart at den største auken kjem gjennom statstilskotet. Følgjeleg er det ikkje grunnlag for å hevde at handlefridomen til kommunane blir redusert på grunn av barnehageavtala. Vi er komne til eit tidsskilje, uttalte ein svært erfaren kommunepolitikar her om dagen, og han snakka om Regjeringa sin kommuneproposisjon for 2003. Han konstaterte at kommunane blir bedne om å skjere ned på velferdstilbodet. For første gong sidan 2. verdskrig blir slikt sagt frå ei regjering. Slikt vekkjer naturleg nok oppsikt. Mange andre har også late ord falle om Regjeringa sitt økonomiske opplegg for kommunane for 2003. Ei rekkje ordførarar har gjort det dei siste vekene. «Dette går bare ikke lenger. Bondevik er sjefen, og han må ta ansvar og skaffe oss mer penger», uttaler ordføraren i Fusa, Asbjørn Heidal. Han tilhøyrer Kristeleg Folkeparti. Og som om det ikkje var nok: Roar Obrestad i Suldal uttrykkjer seg som følgjer: «Bondevik bør være klar over at det går en klar smertegrense for oss lokalpolitikere». Obrestad er ordførar, og han tilhøyrer det same partiet som statsministeren. Kritikken frå ordførarar frå regjeringspartia har vore massiv. Dette står i sterk kontrast til den vurderinga som saksordføraren, Ivar Østberg, gir til Stavanger Aftenblad. Østberg uttaler nemleg at strammare økonomi ikkje berre treng vere negativt, og legg til: «Trange tider utløser ofte kreativitet som kan gi bedre løsninger …» I Kristelig Folkeparti er det tydelegvis ulik forståing av kvardagen i kommunane våre. Neste år er det val til kommunestyra og fylkestinga våre. Det har ikkje alltid vore lett å rekruttere gode kandidatar. No blir dette endå vanskelegare, viser ei undersøking mellom eit utval av ordførarar. Med den økonomien som Regjeringa foreslår for neste år, blir det ei sentral oppgåve å gjere upopulære vedtak i kommunane. Velferdstiltak må reduserast eller takast bort. Mange av ordførarane våre seier dei ikkje vil stille til val igjen fordi dei får dårlegare økonomiske vilkår å arbeide under. Dårleg kommuneøkonomi bli altså ein trussel mot folkestyret vårt. Men Hans Kristian Hogsnes frå Høgre veit råd: «Ordførererne må heller trekke seg dersom de ikke tror de kan gjøre jobben sin.» Det er Hogsnes sin bodskap formidla gjennom TV 2 og Tønsbergs Blad. Eg forstår at mange folkevalde i kommunane våre kjenner seg provoserte. Til slutt vil eg gjerne ta opp forslaga frå Arbeidarpartiet og forslaga der Arbeidarpartiet er medforslagsstillar.