Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2008-11-14:
Eg vil takke interpellanten for å ta opp det som eg vil karakterisere som eit av vår tids store samfunnsproblem. Vi tek i altfor liten grad inn over oss kor stor negativ betydning det kan ha i framtida dersom vi ikkje kan klare å gjere noko med det. Det store fråfallet vi har i vidaregåande skule, og det faktum at altfor mange elevar går ut av skulen utan å lære nok til å kunne få bruke moglegheitene og få den kompetansen dei treng seinare, er dramatisk. Dersom vi ser på norske unge menneske mellom 20 og 24 år, er det slik at nesten alle som har fullført vidaregåande skule, anten er i jobb eller under utdanning. Men ser vi på dei som har droppa ut av vidaregåande skule, og som er mellom 20 og 24 år, er ein av fire utanfor jobb eller utdanning, i ein situasjon med historisk låg arbeidsløyse – det er tal frå i fjor. Vi veit òg at fråfallet i Noreg er høgare enn i andre nordiske land. Både Sverige, Danmark og Finland har betydeleg lågare fråfall i vidaregåande skule. Vi har altså eit fråfall der rundt ein av tre elevar som begynner på vidaregåande skule, ikkje har fullført etter fem år – altså ikkje etter normert tid, men etter fem år. Eg vil òg nemne at det både når det gjeld læring i skulen, når det gjeld fråfall, og for så vidt òg høgare utdanning, er eit samfunnsproblem for alle i Noreg. Dette er på ingen måte eit etnisk problem. Ser vi på andregenerasjonsinnvandrarar i Noreg, har dei fråfall på linje med gjennomsnittet i Noreg. Andregenerasjonsinnvandrarjenter i Noreg har høgare deltaking i høgare utdanning enn det gjennomsnittet i Noreg har. Så sjølv om vi har nokre særlege norskkunnskapsutfordringar, som eg skal kome tilbak til, er det eit allment samfunnsproblem for alle i Noreg når ein av tre droppar ut av vidaregåande skule. Vi ser det igjen på trygdestatistikk, på manglande kompetanse og på at det er for få menneske i arbeidslivet. Dette er eit område som har vore eit av dei aller viktigaste for den raud-grøne regjeringa i tre år, og vi har sett inn ein massiv innsats over heile utdanningsløpet for å hindre fråfall og for å gje alle like moglegheiter. Nøkkelpunkta har vore nettopp det representanten tek opp: tidleg innsats. Lat meg derfor gå kort gjennom kva vi gjer frå barnehage og til og med vidaregåande skule – og eg kunne for så vidt halde fram, men lat oss stoppe der i dag. Barnehagerevolusjonen som vi er i ferd med å sluttføre, er den største velferdsreforma i Noreg i nyare tid, men òg den største reforma for sosial utjamning og for å gje fleire større moglegheiter. Vi har nettopp fått offentleggjort resultata frå den nye mor–barn-undersøkinga som klart viser at det å vere i barnehage òg på eit tidleg stadium er avgjerande særleg for ungar med minoritetsbakgrunn eller ungar med foreldre med låg utdanning og inntekt – altså dei gruppene som risikerer å få høgare fråfall seinare. Vi ser at det å vere i barnehage er ekstremt viktig både språkleg og sosialt. No er det 255 000 barn som går i barnehage i Noreg. Det året eg vart født, i 1971, var det under 3 pst. av barna som gjekk i barnehage. No er det rundt 95 pst. Bak dei 255 000 skjuler det seg parkdressar og små ungar som spring rundt, som er på ein arena der dei treffer andre, som lærer sosialt å omgåast andre, som lærer norsk, som utviklar andre ferdigheiter og er betre førebudde til skulegang og til moglegheiter seinare i livet etter å ha gått i barnehage. Derfor er satsinga på lågare pris, på å byggje ut titusenvis av nye barnehageplassar og på å auke kvaliteten i barnehagar, t.d. med 400–500 nye studieplassar neste år, veldig viktig for unganes seinare moglegheiter i utdanningssystemet og som vaksne. Tidleg innsats gjeld ikkje berre i barnehagealder. Det gjeld ikkje minst i dei første skuleåra. Derfor har vi først gjennom St.meld. nr. 16 for 2006–2007 og no seinare med stortingsmeldinga om kvalitet i skulen avdekt, gått inn i problematikken og levert løysingar og tiltak som er begynte på, som er sette i gang, og som skal setjast i gang. Vi innfører omfattande kartleggingsverktøy til bruk dei første åra i skulen, som skal gje kunnskap om korleis elevane gjer det, og som gjer at vi med ein gong skal ta tak i utfordringane for dei som slit fagleg. Vi har satsa tungt på etter- og vidareutdanning av lærarar. Vi veit at lærarane er det som betyr aller mest for korleis elevane gjer det. Vi satsar særleg i år og neste år på etterutdanning innanfor lesing, neste år òg i rekning, der det er avgjerande at ein tidleg får med seg basiskunnskapar. Vi gjennomfører frå neste år for første gang starten på ei systematisk varig vidareutdanning av lærarar. Så har vi lagt inn 1 milliard kr i kommuneøkonomien neste år til fleire lærarar og andre pedagogar på første til fjerde årstrinn i norsk og matematikk på barneskulen. Vi opprettar òg neste år ei ny rektorutdanning. Alt dette og mange andre tiltak er nettopp retta inn mot at norske skuleleiarar og lærarar skal kunne følgje opp ungar tettare og ta tak i dei som slit, frå byrjinga av. Som representanten var inne på, veit vi at vi i altfor stor grad i Noreg satsar meir og meir på å hjelpe dess lenger utover i utdanningsløpet det går, mens det burde vere stikk motsett. Det burde vere slik som enkelte andre land får til, at den største innsatsen for spesialundervisning og tilpassa opplæring skjer i byrjinga av skuleløpet. Gjennom det førebyggjer vi betre og minkar behovet utover i skuleløpet. Vi må begynne med å setje inn meir innsats i ressursar, pengar og ikkje minst i oppfølging og kompetanse hos lærarar og rektorar tidleg i løpet. Så er det slik at innsats tidleg i skuleløpet er vel og bra, men det er aldri for seint heller. Vi må fortsetje å ta tak i ungdomsskulen og den vidaregåande skulen og gjere ein betydeleg innsats der. Det har vi gjort. Det nye faget utdanningsval på ungdomsskulen, som no er obligatorisk, skal gje smakebitar på dei moglegheitene ein har seinare. Den auka satsinga på rådgjeving, både profesjonaliseringa og løyvingane som vi har i år, skal saman med utdanningsval vere med på å redusere feilval. Vi veit at ganske mange av dei elevane som droppar ut på vidaregåande, oppgjev feilval som ei vesentleg årsak til at dei sluttar. Vi startar òg no med å føre fråvær på vitnemålet på ungdomsskulen, fordi vi veit at fråvær på ungdomsskulen er ein sentral indikator som kan avsløre faren for fråfall på vidaregåande skule. Når det gjeld tiltak i vidaregåande skule, har vi innført gratis læremiddel i vidaregåande opplæring, og frå 2009 gjeld det for alle. Vi innfører no òg kartleggingsprøver i norsk og matematikk det første året på vidaregåande, ut frå den tankegangen at vidaregåande skule tidleg må vite kven som er langt unna å beherske dei grunnleggjande ferdigheitene som dei treng for å kunne gjennomføre vidaregåande opplæring. Vi har hatt eit forsøk i tre fylke, no utvida til alle fylke, med eit meir praktisk retta opplæringsløp, som gjev eit praksisbrev, for ein del av dei elevane som vi ser droppar ut, stryk på fag og ikkje har sjansen til å gjennomføre. Hovudmålet er at langt fleire skal fullføre vidaregåande skule og gjere det bra. Samtidig ser vi at ganske mange elevar er langt unna det. Eit langt betre alternativ enn at dei sluttar og ikkje står igjen med noko, er at dei har eit kortare, meir praktisk retta løp og står igjen med eit kompetansebevis som dei kan byggje på til full vidaregåande etter det. Det praksisbrevforsøket, som førebels har vore avgrensa, er ein stor suksess der det er gjennomført. Vi veit òg frå undersøkingar t.d. i Akershus fylkeskommune at det er etterspørsel i arbeidslivet etter den typen kompetanse som ofte vil erstatte heilt ufaglært kompetanse. Dette er det vi har gjort. Det har vore ein massiv innsats, men det er framleis behov for massiv innsats gjennom mange år. Tidleg innsats er ikkje ei eingongssak, det er noko vi i lang tid må fortsetje å prioritere. Derfor meiner eg at det er viktig at vi på nyåret legg fram ei kvalitetsmelding om barnehagar, og at vi diskuterer, som eg tidlegare har føreslått, eit obligatorisk barnehagetilbod før skulestart, som vil gje alle det grunnlaget i språk og sosiale ferdigheiter som gjer skulegangen og starten på skulen lettare. Så må vi fortsetje å diskutere ungdomsskulen og vidaregåandetrinnet. Eg har nettopp starta arbeidet med ei stortingsmelding som eg kallar I praksis, som dreiar seg om korleis ungdomsskulen og den vidaregåande skulen kan tilpassast betre den enkelte elev, og korleis vi kan tilby ein meir praktisk ungdomsskule og start på vidaregåande. For eksempel må vi gå gjennom læreplanane for fellesfag på vidaregåande som antakeleg ikkje treffer mange av dei som går på yrkesfag, og vi må sjå på korleis vi kan lage eit vidaregåande løp som treffer mange av dei elevane som tenkjer seg mot fag- og yrkesopplæringa, der fråfallet er størst. I tillegg har vi ei rekkje utfordringar spesielt retta mot minoritetsspråklege og ei rekkje tiltak som gjeld det. Vi har m.a. sett ned eit utval som begynner å jobbe no, og som skal gå gjennom heile opplæringa for minoritetsspråklege. Vi har utvida retten til vidaregåande opplæring og jobbar med å forbetre norskundervisninga i skulen.