Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 2002-11-14:
På eitt område er det noko nytt på gang, men på det området har eg ikkje tenkt å seie noko spesielt. Det nye er at Norge nærmar seg forhandlingar om ei utviding av EØS-avtala, noko som ikkje er ei reforhandling av EØS-avtala, men ei utviding av EØS-avtala – noko som vil kunne få ganske vidtrekkande konsekvensar for ramma som avtala skal fungere innafor. Denne debatten reknar eg med vil bli prega av at desse forhandlingane ligg like framfor oss, og at ein derfor vil forsøkje å halde seg unna noko som kan likne på å definere eit forhandlingsmandat for Regjeringa, før Regjeringa har gått gjennom alle sider ved denne situasjonen og drøfta det med Stortinget. Det vil vere den normale prosedyren i ein slik situasjon. Dette er også klart uttrykt frå Arbeidarpartiet, Høgre og Kristeleg Folkeparti i innstillinga. Dette kjem vi tilbake til på normal måte. Når EU blir utvida, må EØS-området samstundes bli utvida med dei same landa. Det er sjølve grunnideen i EØS at ein skal ha ein homogen indre marknad for EU og dei EFTA-landa som har slutta seg til EØS. I praksis betyr dette at utvidinga av EØS må vere klar sannsynlegvis i løpet av april neste år, dersom ein ser på det skjemaet som er lagt i forhold til utvidinga av EU. Etter dette kjem ei godkjenning av kvart medlemsland, gammalt og nytt. Alle partia i Stortinget har så langt meint at det er viktig å få til ei utviding av EU fordi det er viktig for Europa og dermed viktig for Norge, som det heiter stort sett overalt. No kan ein av innstillinga få eit inntrykk av at SV og Senterpartiet har kome i tvil om dette, og at dei meiner at det er uheldig at fleire land skal kome inn i eit så uheldig politisk system som det EU er. Vi andre meiner at det framleis er viktig for Europa og for Norge at ein får ei utviding som stabiliserer Europa. Dette kan ein meine uavhengig av om Norge skal vere med eller ikkje. Isolert sett vil utvidinga føre til ei ulempe for Norge på eitt område. Det gjeld den mykje omtalte frihandelsavtala som vi har for sjømat produsert i Norge til land i Sentral-Europa som no vil gå inn i EU. Dermed vil denne avtala falle bort, og dette vi kome inn under EUs normale yttergrensebehandling for norske varer på dette området. Det blir høgare toll, dvs. at dei varene som går til dette området, blir behandla på same måten som tilsvarande varer som i dag går til EU. Dette er eit spørsmål som ein skal forhandle om, og som vi ser fram til ein ytterlegare gjennomgang av i forhold til Regjeringa. Utvidinga vil prinsipielt sett ikkje endre på EØS-avtala. Dei sentrale elementa ligg uendra: ei ordning med to pilarar – EU og EFTA/EØS – og eigne institusjonar for EFTA-landa, med dei same måla og dei same funksjonane som i dag. Folkerettsleg eller juridisk blir dermed avtala den same. Det er viktig å slå fast og halde fast ved at uansett kva som skjer med omsyn til ei utviding, er avtala den same. Det galdt også då Sverige, Finland og Austerrike skifta side, frå EFTA til EU, i dette systemet. Skilnaden blir at fleire land blir med i den eine pilaren, som dermed blir atskilleg større enn han var, og relativt sett mykje sterkare, men også meir komplisert enn han har vore og mykje større enn EFTA-pilaren. Ein skal vere politisk blind og døv for ikkje å sjå at ei slik endring vil få konsekvensar – kanskje 25 land på den eine sida og tre av dei minste europeiske landa på den andre, dvs. Norge, Island og Liechtenstein. Det er ei dramatisk utvikling som har skjedd sidan EØS-forhandlingane starta tidleg på 1990-talet. EFTA var då ei formidabel handelsblokk og i seg sjølv ein interessant marknad for EU, eller EF, som det heitte heilt i førstninga. EFTA/EØS har falle frå godt over 20 pst. av EU-handelen i ein tidleg fase ned til 4 pst. i 1999. Det er dei tala som er opplyste. Det er ei dramatisk økonomisk og politisk endring. EU har endra seg på mange område. Rådet og parlamentet har fått stor makt, mykje større makt enn dei hadde då EØS-avtala vart framforhandla, og det er to organ som Norge ikkje har eit forhold til gjennom EØS-avtala. Det vil seie: Rådet var det jo ein diskusjon om å få innlemma i EØS-avtala, men der stoppa det. Avtala måtte då få ein ny runde, og dermed enda ein med det systemet ein har i dag, at det er EU-kommisjonen EFTA-landa har eit forhold til. EU samarbeider tettare på mange område som ikkje var omfatta av EØS-avtala då, og som ikkje er omfatta av EØS-avtala no, men som har store konsekvensar for dei områda som EØS-avtala omfattar. Det vil seie: EØS-avtala er ikkje endra, men vilkåra som avtala skal verke under, er endra og vil bli endra i tida framover. Det må vi berre førebu oss på, og det er under dei omstenda at avtala skal fungere. Det er eit endra EU, men vi held fast på dei grunnleggjande elementa i EØS-avtala. Det er ingen som vil seie opp EØS-avtala, med umiddelbar verknad iallfall, her i Stortinget no. Det er nokre, SV og Senterpartiet, som vil utgreie alternativ til EØS-avtala, men dei føreslår ikkje ei oppheving av avtala. Eg trur det er viktig å slå fast at det er brei tilslutning til avtala, også med dei endra vilkåra som avtala skal fungere under med eit endra EU. Dersom Norge hadde bestemt aleine over heile Europa, ville vi sikkert funne ei ordning som hadde sett heilt annleis ut enn EØS-avtala, og som hadde gjeve Norge større makt og berre fordelar. Men det er veldig vanskeleg å få til eit samarbeid der ein berre hentar ut fordelar. Dei som skal utgreie desse alternativa, med dei premissane som ligg frå mindretalet, får ei vanskeleg oppgåve når ein skal utgreie eit alternativ som tilsynelatande gir Norge berre fordelar i eit samarbeid. Men om det skulle bli vedteke, er det jo interessant å sjå om Regjeringa er i stand til å utgreie den typen internasjonalt samarbeid. Det lèt seg heller ikkje gjere å rekne ut presist effektane av EØS på alle område. Det er ikkje mogleg å isolere område for område i eit så omfattande avtalesystem som EØS er. Det er viktig å gå inn og sjå på konsekvensar for enkelte område, men det er ikkje mogleg å berekne dette heilt konkret område for område. Enkelte vil sjå fordelar, utan nødvendigvis å ha berekna dette heilt nøyaktig. Andre vil sjå ulemper, utan tilsvarande å ha berekna dette heilt nøye. Ei meiningsmåling blant leiarar i EU nyleg synte dette. Ein stor del syntest at den indre marknaden var ei ulempe. Mange syntest han var ein fordel, truleg ut frå kva ein hadde tent på sjølv. Forbrukarane syntest at den indre marknaden var ein stor fordel, iallfall fleirtalet. Eg trur forresten den alltid nærverande Nationen refererte den meiningsmålinga i går eller i forgårs. Også i Norge vil det vere slik at mange vil ha eit inntrykk av at EØS-avtala er uheldig. Andre vil ha eit inntrykk av at han er ein fordel. Det vi kan slå fast, er at det ikkje går an å stille seg til eit slikt avtalesystem og meine at ein har berre fordelar eller berre ulemper. Så har vi naturlegvis den ulempa i EØS-avtala at vi står svakt dersom det er saker vi er usamde i. Når EU har vedteke det, skal det svært mykje til for å seie eit nei. Vi kan seie eit nei på vegner av Island, Liechtenstein og Norge, men ikkje på vegner av Norge, til å ta over regelverk frå EU. Men med den endringa som har skjedd mellom dei to pilarane, maktforskyvinga osv. som eg nemnde, er dette blitt eit ganske dramatisk steg å ta. Så kan ein då gjere som vi i praksis gjer om ein i kvart parti er usamd politisk, eller om Norge samla har ei interesse som er mot det som blir vedteke, at vi kan protestere, men blir med på ferda. Det var elles noko som Senterpartiet også gjorde i regjering, så vidt eg forstod, då nokre av desse regelverka forsvann inn i EØS-systemet for nokre år sidan. Situasjonen er at det er vanskeleg å blokkere. Men ein konsekvens av å gå inn i eit slikt samarbeid er også at ein må ta over område som ein eigentleg er usamd i. I denne innstillinga har vi valt ikkje å gå inn på enkelte område, vi har berre sett på funksjonen til EØS-avtala. Og vi har funne at ho har fungert omtrent i samsvar med det som var intensjonane, gjeve dei store endringane som har skjedd på EU-sida og i balansen mellom dei to pilarane. Utan å ta med det vil ein ikkje få eit rett bilde av EØS-avtala. Ein skal også hugse på at Norge ikkje gjennomfører EØS-regelverk fordi ESA eller andre vil det. Vi gjennomfører det fordi eit fleirtal i Norge har funne ut at dette på ein god måte sikrar truverde for norsk økonomi og trygge rammevilkår for norsk næringsliv. Det er grunnen til at vi oppretta EØS-avtala. Det er ikkje kome opp eit organ som heiter ESA eller noko liknande, som har funne på at vi skal gjennomføre desse regelverka. Det har vi sagt at vi skal gjere på grunn av norsk økonomi og på grunn av norske arbeidsplassar. Det er det enkle utgangspunktet for dette, og med det som utgangspunkt meiner vi at avtala i stor grad har fungert etter intensjonane, men med endringane omkring. Det har elles dukka opp ein litt merkeleg debatt om ESA i det siste. Eg skal ikkje forsvare det ESA gjer i eitt og alt, det får ESA gjere kvar for seg. Men ein skal tenkje på at alternativet til eit slikt overvakingsorgan ville vere å la kommisjonen overvake, noko som er konstitusjonelt umogleg, og som vart utgreidd, eller at ein gjennomfører på einsidig grunnlag. Og då ville truverdet til den gjennomføringa som ein har, bli borte, ved at ein ikkje har eit uhilda organ som ser på dette. Så får vi heller vere usamde med dette organet, men vi treng eit uhilda organ som kontrollerer kva Norge gjer. Vi kan ikkje gjere det på nasjonalt grunnlag, det har inkje truverde.