Torgeir Knag Fylkesnes (Sosialistisk Venstreparti), 2018-05-08:
Først vil eg seie at det er positivt, dei signala som kjem frå både Arbeidarpartiet og Framstegspartiet, om at ein ønskjer å sjå på dagens praksis. Heilt utvilsamt – uansett om ein har hatt ein konsultasjonspraksis eller ei – eksisterer det inga formell kopling mellom Stortinget, som er det folkevalde organet, og regjeringa når det gjeld avgjerda om å gå til krig ute av landet. Det er problematisk. Slik er det – i eit demokrati er det problematisk. Andre land har reglar for dette, dei klarer å handtere det. Det er openbert at her bør ein klare å finne ei løysing, for ettersom vi har demokrati i Noreg, bør ein sjå det som konstitusjonelt problematisk at ei så viktig avgjerd ikkje har noka som helst form for formell demokratisk forankring. Så er det om dette er etter intensjonen i Grunnlova. Da kan ein jo gå inn på ei ordentleg nærlesing av §§ 25 og 26 i Grunnlova og dei ulike diskusjonane som har vore rundt det, bl.a. diskusjonen om norsk deltaking i krig i utlandet fell innanfor eller utanfor den grunnlovsbestemde eineretten til regjeringa, prerogativet, til å befale over det norske forsvaret, altså om regjeringa har grunnlovmessig forankring i den praksisen som er etablert. Her er det mange ulike meiningar. § 25 andre ledd seier: «Landvernet og andre troppar som ikkje kan reknast som linetroppar, må aldri brukast utanfor riksgrensene utan samtykke frå Stortinget..» Det har vore gjort vesentlege utgreiingar av dette spørsmålet. For eksempel gav Utanriksdepartementets rettsavdeling ei utgreiing 27. november 2001 i forbindelse med regjeringa Bondevik II sitt vedtak om norsk deltaking i Afghanistan-krigen. Der konkluderte dei med at dette allereie hadde vore ein etablert praksis sidan 1950-talet. Difor måtte ein sjå Grunnlova i det lyset. Det blei på spørsmål til konstitusjonell avdeling her i Stortinget også fastslått at det var ein praksis som vi no måtte halde oss til. Vi kan altså stå i ein situasjon der hensikta til Grunnlova ikkje er følgd opp gjennom praksis. Viss vi i tillegg kan vere einige om at det er eit konstitusjonelt problem i seg sjølv at såpass viktige avgjerder ikkje har ei formell demokratisk forankring, er det veldig bra at Arbeidarpartiet og også Framstegspartiet no opnar opp for ein diskusjon i denne stortingsperioden som forhåpentlegvis kan leie til eit nytt forslag som kan samle eit fleirtal. Vi er alle einige om at den formelle ordninga ikkje skal vere til hinder for eit effektivt svar på ein eller anna situasjon, men ho skal nettopp sikre demokratisk forankring. Da meiner eg at poenget med at dette skylder vi norske soldatar, er stort. Til den situasjonen vi er i no: Sett på spissen kan vi hamne i ein situasjon der eit mindretal, som ei mindretalsregjering, avgjer å gå til krig utan at folket, altså Stortinget, støttar det. Kva er det for ein praksis? Det kan vi ikkje leve med. Når det kjem til stykket, kan det – med den samtykkeordninga som vi har i Noreg – neppe skje, men formelt er det ingenting i vegen for at det faktisk kan skje. Viss Grunnlova er det viktigaste instrumentet vi har for dei lange linjene for Noreg, må ein kunne ta høgd for alle slike eventualitetar. Noko anna er rett og slett ikkje til å leve med. Så til det meir tekniske rundt forslaget. Det føreslåtte grunnlovsforslaget er ikkje SVs primærløysing på denne problemstillinga. Vi ønskjer både eit vedtak og ein open debatt i Stortinget. Det betyr at det – som eg trur alle kan vere med og underskrive på – knapt finst ei viktigare og meir alvorleg avgjerd eit land kan ta enn å gå til krig, og vi er eit demokrati. Da må vi leggje til rette for at den avgjerda må kunne gå gjennom ein open, demokratisk debatt, med påfølgjande vedtak. Det er SVs primærpolitikk. Dette forslaget opnar berre opp for at det skal bli vedtatt i Stortinget. Men vi støttar forslaget, som er eit riktig steg på vegen. Vi trur dette absolutt er den riktige vegen å gå, der det minimum må vere ei demokratisk forankring. Så er det på eit anna område at – han eller ho som les merknader tett, vil sjå det – SV og Senterpartiet skil lag. Det er ved at Senterpartiet lagar eit unntak for NATO, dvs. at dersom krig blir bestemd gjennom NATO, er det ikkje nødvendig med stortingsvedtak. Det meiner vi er ei unødvendig utholing av det demokratiske prinsippet. Vi er ueinige i det – vi er ikkje med på den merknaden. Vi kan berre vise til at andre land, også NATO-allierte land, har denne typen ordningar i grunnlova si og følgjer dette opp i praksis – også når det gjeld tilknyting til NATO. Samtidig meiner vi at det bør eksistere ein sikkerheitsventil i Grunnlova som garanterer at regjeringa har moglegheit til å handle raskt også utanfor landegrensene, om det skulle vere nødvendig i ei eksplisitt hensikt å sikre forsvaret av norske grenser, slik ein bl.a. varetar det i den danske grunnlova. Denne sikkerheitsventilen gjeld altså ikkje om Noreg skulle bli kalla til å delta i operasjonar som ikkje eksplisitt gjeld forsvaret av Noregs grenser. Vi meiner forslaget som i dag ligg føre, er lite kontroversielt. Eg har prøvd å forstå implikasjonane av motargumenta, men dette er ei grunnlovsføresegn, og grunnlovsføresegna blir følgd opp gjennom å etablere reglar deretter. Alle eventualitetar kan ikkje bli varetatt gjennom sjølve forslaget. Vi skriv verken lover eller forskrifter når vi har ei grunnlovsbehandling. Det må følgje etterpå korleis dette skal følgjast opp i praksis. Eg meiner forslaget er lite kontroversielt. Nabolanda våre har slike føresegner, ei rekkje av våre NATO-allierte har det også. Forslaget er ein måte å sikre demokratisk forankring av ei alvorleg avgjerd på og å gi soldatar som er i utlandet på norsk oppdrag, ein tryggleik for at dei har demokratiet i ryggen.