Reidar Sandal (Arbeiderpartiet), 2005-06-16:
Rundt om i landet vårt er det mange som har stor interesse for det som skjer i den debatten som vi no fører. Først og fremst er det dei leiande folkevalde i kommunar og fylkeskommunar som vender blikket mot Stortinget og kommunalkomiteen si innstilling om kommuneøkonomien for neste år. I sin tur er dette ein debatt som i veldig stor grad handlar om vilkåra for svært mange innbyggjarar. Her drøftar vi i praksis velferda i kommunane våre. Blir det pengar nok til opplæringa for barn og unge? Kva slags eldreomsorg skal vi ha rundt om i landet? Skal ho vere på eit nivå som gir ei verdig omsorg for dei som har slite i mange år på arbeidsplassen sin, og som no treng omsorg og pleie? Eller skal kommunane skjere ned på omfanget av og kvaliteten på eldreomsorga? Spørsmåla som her blir stilte, kan verke noko fjerne for mange på høgt politisk nivå. For barnet som ikkje får ei forsvarleg opplæring, eller for den pleietrengande kvinna som ikkje får ei tilfredsstillande omsorg, er dette harde realitetar. Det er her i huset vi bestemmer i kva retning utviklinga skal gå. Vi avgjer kursen som skal følgjast, om dei offentlege tenestene skal vere av skikkeleg kvalitet eller ikkje. Arbeidarpartiet vil føre ein politikk som gjer det mogleg for kommunane å vere ein krumtapp når velferdstenester skal ytast. Kommunane skal syte for likeverdige tilbod. Det er vårt verdival. Dessutan skal kommunane vere garantisten for at velferdstilbodet blir politisk styrt, ikkje styrt av marknaden. Eit avgjerande vilkår for at så kan skje, er at økonomien i kommunane og fylkeskommunane er tilfredsstillande. Det er eit uttrykt mål for Regjeringa å auke bruken av konkurranse i kommunesektoren. Dessutan blir det poengtert at det er eit stort uutnytta potensial i forhold til anbodskonkurranse. Regjeringa uttalar også at med den økonomiske ramma som er fastsett for 2006, vil det vere nødvendig å halde fram med omstillings- og effektiviseringsarbeid. Arbeidarpartiet meiner at det er behov for omstilling i kommunesektoren. Dette arbeidet må drivast kontinuerlig for å gi innbyggjarane best mogleg tenester og dei tilsette eit godt arbeidsmiljø. Utviklingsarbeidet må skje i nært samarbeid med dei tilsette og deira organisasjonar. Omsorgs- og opplæringsoppgåver skal vi ikkje sjå på som ei vare som kan setjast ut på anbod. For Arbeidarpartiet er det avgjerande at dei tilsette sine lønns-, arbeids- og pensjonsvilkår ikkje må svekkjast som følgje av konkurranseutsetjing av offentlege tenester. Eg vil poengtere at effektivisering ikkje må gå ut over kvaliteten på det tilbodet som kommunen gir. Endrings- og utviklingsarbeidet må setje søkjelyset på kvalitetsutvikling, nye samarbeidsrelasjonar, kompetanseoppbygging og produktivitetsforbetringar gjennom aktiv medverknad frå dei tilsette. Slik er Arbeidarpartiet sin politikk på dette området. Han står i klar kontrast til Regjeringa si linje, der ein einsidig fokuserer på konkurranseutsetjing og privatisering. Det finst mange eksempel på at det rammar personar som sårt treng hjelp og omsorg. Dersom vi i dag skal ta kommunesektoren på pulsen, er det dessverre ikkje eit lysteleg bilete som teiknar seg. Kvardagen for mange kommunar er vanskeleg, til dels svært vanskeleg. Regjeringa gir ikkje noko håp om betring. For tida er det ein økonomisk ubalanse i kommunesektoren. Det er ikkje samsvar mellom dei oppgåvene som skal løysast, og dei ressursane som blir stilte til disposisjon. Kommunenes Sentralforbund har i lengre tid påvist dette. Derfor er det sett fram krav om at det blir utarbeidd ein plan mellom staten og kommunesektoren som analyserer kva som er den faktiske situasjonen. Dette kravet har Regjeringa avvist. Framstegspartiet har gitt tilslutning til dette synet. Arbeidarpartiet meiner at ein forpliktande plan om den økonomiske ubalansen i kommunar og fylkeskommunar må utarbeidast. Deretter må det vere ei oppgåve for Stortinget over nokre år å løyve så mykje midlar at kommunesektoren kjem ut av det økonomiske uføret som han no er oppe i. Før det skjer, blir det ikkje ro rundt denne saka. Stortingsrepresentant Apelthun Sæle har nok også innsett det, for ho har uttalt følgjande til Bergens Tidende: «Eg utfordrar ... regjeringa til å inngå forpliktande avtale med Kommunenes Sentralforbund(KS) med sikte på å eliminera denne underdekninga.» (KS) Bodskapen frå saksordføraren, Apelthun Sæle, har tydelegvis falle på steingrunn. Statsråd Solberg står fast på si oppfatning. Regjeringspartia og Framstegspartiet gir henne nødvendig ryggdekning. Teknisk beregningsutvalg peikar på at underskottet i kommunesektoren før lånetransaksjonar var 12 milliardar kr ved utgangen av 2004. Det er rett nok ei lita forbetring i forhold til føregåande år, men det er ei svært mager trøyst. Framlagt materiale viser nemleg at underskottet i kommunar og fylkeskommunar har vore uvanleg høgt dei siste åra. Det må Regjeringa ta det heile og fulle ansvaret for. Den økonomiske situasjonen i kommunane er blitt vesentleg forverra under regjeringa Bondevik II. No er 26 pst. av kommunane sette under statleg tilsyn. Det fortel veldig mykje om den økonomiske tilstanden i kommunesektoren. Aldri før har talet på kommunar med tunge økonomiske problem vore så høgt. I Møre og Romsdal er 13 kommunar sette under administrasjon. I Nordland er talet faktisk like høgt. Denne saka har sjølvsagt ei finansiell side. Men ho har så avgjort også ein demokratisk dimensjon. Konsekvensen av det som skjer, er at fylkesmannen, som er statleg byråkrat, har det avgjerande ordet når budsjett, investeringar og drift i desse kommunane skal bestemmast. Dei folkevalde, med ordføraren i spissen, må spele andrefiolin. Ordføraren er vald av folket. Det er så avgjort ikkje fylkesmannen. Velferdstilbodet i mange kommunar er under sterkt press. Det rammar tilbodet til eldre personar som fortener ei verdig omsorg. Pengeproblema i kommunane fører også til at elevar får mangelfull opplæring. Dei elevane som har aller mest behov for støtte, rettleiing og aktiv oppfølging, blir hardast ramma. Slikt er kritikkverdig. No krevst det politisk handling for å betre økonomien i kommunesektoren. Arbeidarpartiet avviser Regjeringa sitt økonomiske opplegg for kommunane og fylkeskommunane for neste år. Vi meiner at midlane til kommunesektoren må aukast vesentleg. Arbeidarpartiet foreslår at veksten i dei frie inntektene i 2006 skal setjast til 4,8 milliardar kr. Det vil gi ein vesentleg gevinst for alle kommunar og fylkeskommunar i forhold til Regjeringa sitt opplegg. Elevane kan få betre opplæring. Eldreomsorga blir av høgare kvalitet. Det sentrale poenget for mange kommunar er dette: Den offentlege velferda er veldig vanskeleg å halde på, fordi ressursane ikkje kjem. I sin tur kan det føre til at kvaliteten på offentlege tenester blir dårlegare. Då ligg arenaen open for private løysingar. Blir kommunane sveltefôra økonomisk, legg ein grunnlaget for konkurranseutsetjing og privatisering. Ein slik politikk vil Arbeidarpartiet kjempe imot. På dette området er det eit prinsipielt skilje mellom regjeringspartia og Framstegspartiet på den eine sida og Arbeidarpartiet, SV og Senterpartiet på den andre. Arbeidarpartiet var mot å innføre ordninga med momskompensasjon i 2004. Etter vårt syn var dette i hovudsak eit tiltak for å fremme privatisering. Når ordninga likevel blei innført, har vi vore opptekne av at det blir laga ei oversikt over uttrekk og kompensasjon for alle kommunar og fylkeskommunar. Dette materialet må leggjast fram for Stortinget i statsbudsjettet for 2006, når rekneskapstala ligg føre. Arbeidarpartiet meiner at dei kommunane og fylkeskommunane som har fått for store uttrekk, må få ei tilbakeføring snarast mogleg. Tilsvarande må dei som har fått større kompensasjon enn dei skulle hatt, betale tilbake til felleskassa. Eg viser til innstillinga frå komiteen på dette punktet, der det blir teke til orde for ei «eventuell refordeling» av midlane. Når det er valt ei så forsiktig formulering, er det fordi vi enno ikkje har fått tilgang til rekneskapstala. Men det finst klare indikasjonar på at ordninga ikkje har verka rettferdig, verken mellom kommunar eller mellom kommunar og fylkeskommunar. Fleirtalet i Stortinget meiner at det må ryddast opp i denne saka inneverande år. Det må Regjeringa følgje opp. Ein del kommunar har særleg store utgifter til ressurskrevjande brukarar. Det blei innført ei ny finansieringsordning frå 2004 som la klart større plikter på staten på dette området. Det var ein rett politisk kurs. Likevel er det nok somme kommunar som har urimeleg høge utgifter på dette området. Os kommune i Hedmark og Jevnaker kommune i Oppland kan vere slike eksempel. Regjeringa må i statsbudsjettet for 2006 gi ei vurdering av ordninga for ressurskrevjande brukarar og sjå til at desse kommunane kan få ekstra skjønnsmidlar for å komme best mogleg ut økonomisk. Til slutt vil eg gjerne ta opp forslag nr. 1, frå Arbeidarpartiet.