Valgerd Svarstad Haugland (Kristelig Folkeparti), 1998-11-05:
Eg vil begynna med avslutninga til representanten. Eg er heilt einig med henne – vi får vona at vi kan oppnå semje i ei så viktig sak i Stortinget, slik vi er inviterte til å gjera i dag. Interpellasjonen som representanten Bekkemellem Orheim har stilt, krev, slik eg ser det, også ei kort orientering om kva dette problemet handlar om, før eg seier noko om kva for tiltak Regjeringa vil setta inn for å hindra at born og unge utviklar problem i samband med eting. Svaret mitt vil i hovudsak handla om dei meir generelle sidene ved dette problemet. Når det gjeld behandlingstilbod og -metodar, syner eg til svaret frå helseministeren som kjem i neste interpellasjon. Det er grunn til å tru, som interpellanten òg nemner, at kroppsfiksert reklame, bruk av born som modellar, nokre gonger uheldig mediefokusering med seksualfiksering på born i førpuberteten – alt dette er ting som påverkar synet på korleis vi meiner vi bør sjå ut, og kva som er ein vakker kropp. Dette handlar altså om korleis sterke kommersielle krefter påverkar verdisynet vårt, og det handlar òg om korleis vi sjølve og spesielt born og ungdom utviklar verdisynet i høve til utsjånad og kropp. Kor mange born og unge som har anoreksi eller bulimi eller andre former for problem knytte til mat og eting, er det vanskeleg å talfesta heilt konkret. Nokre vil påstå at det har vore mykje meir av det i dei seinare åra. Internasjonale undersøkingar tyder faktisk ikkje på det. Men det vi veit, er at det har vorte fokusert mykje meir på desse problema i dei seinare åra. I Noreg reknar vi med at det er mellom 25 000 og 30 000 unge mellom 15 og 25 år som har anorexia nervosa eller bulimia nervosa. I tillegg til desse er det mange som strir med andre store problem knytte til mat, kropp og vekt. Ein heilt annan forskingsrapport syner at det ut frå den definisjonen som er nytta ved registrering av spiseforstyrringar, er ca. 100 000 menneske totalt i Noreg som har desse problema. Eg tenkjer då på forskingsprosjektet blant kvinnelege landslagsutøvarar som Kulturdepartementet har gitt økonomisk støtte til. Dette prosjektet syner at det i delar av idrettsmiljøet er skremmande mange unge som har problem i høve til mat og til kroppen sin. Men eg vil åtvara mot å gjera idrettsmiljøet til ein syndebukk i dette. Anoreksi, bulimi og andre former for spiseforstyrringar finn ein hos born og unge med ulike interesser. Desse problema rammar ikkje minst born og unge som gjer det godt, og som blir sette på som vellukka, både på skulen og i fritida. Det vi kan seia med stor tryggleik, er at det er fleire faktorar som spelar inn dersom ein person utviklar eit problematisk forhold til inntak av mat og til kroppen sin. Det ser òg ut til at dei ytre faktorane spelar saman med personlegdomen til den einskilde, og at det derfor er ein kombinasjon av dei samfunnsmessige tilhøva og dei personlege føresetnadene som avgjer om ein ungdom får eit problem knytt til mat og eting. Det er fleire faktorar her som kan spela inn: Dårlege vanar når det gjeld eting, m.a. at ein ikkje har regelmessige måltid, er eitt døme på noko som kan vera med og utvikla spiseforstyrringar. Slanking har ein ofte tenkt er grunnen til utvikling av anoreksi eller bulimi. Det er ikkje vitskapleg grunnlag for å setta opp ei klar årsak og verknad-forklaring på dette generelt, men om ein byrjar slanka seg når ein har normalvekt, veit vi at sjansen for å utvikla problem aukar. Når det gjeld den før nemnde undersøkinga av kvinnelege toppidrettsutøvarar, er det slått fast at i denne gruppa var det i over 90 pst. av tilfella slik at spiseforstyrringane starta med slanking. Misnøye med korleis ein ser ut, låg sjølvkjensle og depresjon saman med slanking kan auka risikoen for å få spiseforstyrringar. Det er godt dokumentert at krav til prestasjon, og stadig betre prestasjonar, t.d. innafor idrett, kan utløysa spiseforstyrringar. Tilhøve i familien som m.a. gjer at ungdomar har vanskar med å lausriva seg, ser òg ut til å kunna ha innverknad på om ein får denne typen problem. Utvikling av spiseforstyrringar er i ein del høve eit symptom på at noko anna er gale eller ikkje til å rå med for den einskilde. Det ein altså ser, er at det er mange ulike risikofaktorar som kan vera med og påverka sjansen for å få spiseforstyrringar. Risikofaktorar og årsaker har å gjera både med den einskilde personlegdomen og med omverda sine krav og verdiar til einskildpersonen. Det peikar òg ut i kva retning vi må gå når det gjeld å få til ein reduksjon i kor mange som får problem med mat og kropp, vanskar som kan utvikla seg til å bli så store at ein vert sjuk. Kva kan vi så gjera? Sjølv om årsakene til og arbeidet med spiseforstyrringar er innfløkte, ser Regjeringa at det er på to hovudfelt ein må setta inn innsatsen. Det eine er sjølvsagt behandlinga av den einskilde som har desse problema. Det er forhold som helseministeren vil gjera greie for her i dag. Den andre hovudlinja er å satsa på førebyggande arbeid. Røynslene frå arbeidet med dei kvinnelege toppidrettsutøvarane syner heilt klart at målretta førebyggande arbeid gir eit godt resultat. Årsakene til at mange born og unge får eit unaturleg og vanskeleg forhold til mat og til det å eta, er kompliserte. Ofte vil det vera slik at spesielle trekk ved personlegdomen hjå den einskilde vil avgjera om ein utviklar alvorlege spiseforstyrringar eller ikkje. Likevel – utviklinga av denne typen problem heng òg saman med dei verdiane vi bygger livet vårt på. Slik kan vi seia at ein del av verdidebatten som Regjeringa har reist, faktisk òg handlar om dette: Kva for verdiar skal vera styrande i høve til å sjå på oss sjølve og andre? Kva er det som avgjer om vi ser på oss sjølve som vellukka eller mislukka? Korleis kan vi sikra at born og ungdom vågar å sjå på seg sjølve som verdifulle og gode nok, sjølv om dei ikkje ser ut som filmheltar eller er på topp når det gjeld idrettsprestasjonar? Verdispørsmål som dette, sett i samanheng med reklamen og medieutviklinga med fokus på det vellukka og stadig høgre krav til å prestera, er rammer vi må ta som utgangspunkt når vi skal koma med forslag til tiltak på dette området. Kva vil vi så gjera? Slik Regjeringa ser det, må vi setta inn tiltak på både det samfunnsmessige og det individuelle planet. Eg syner til helseministerens svar når det gjeld behandlingstilbodet. Men i tillegg til dei tiltaka som gjeld behandling, vil eg trekka fram fylgjande punkt: Vi må la verdidebatten òg ta opp spørsmål som er knytte til synet på oss sjølve som einskildpersonar. Med respekt for menneskets eigenverdi må vi sikra at vi ikkje utviklar eit samfunn der krav til konformitet, høge prestasjonar og vakker utsjånad skil oss, i båsane vellukka/mislukka. Vi må ta omsyn til det vi veit om årsakene til spiseforstyrringar når vi arbeider med rammene for reklame- og forbrukarpolitikken. Dette gjeld særleg den såkalla livsstilsreklamen og reklame der tradisjonelle kjønnsrollemønster vert nytta. Ein levande debatt om m.a. korleis reklamen påverkar ungdomens syn på seg sjølv og eigen kropp, trur eg her er viktig. Neste år vil fleire norske departement saman med m.a. UNICEF halda ein stor workshop i Noreg der temaet er korleis det internasjonale samfunnet kan innretta felles tiltak for å verna born og unge mot dei mest uheldige verknadene av medieflaumen. Likestilling og respekt for menneskeverdet slik dette kjem til uttrykk i FNs barnekonvensjon, er sentralt her. Og i denne samanhengen vil reklame og menneskesyn vera sentrale verdispørsmål. I utforminga av oppvekstpolitikken er det eit mål i seg sjølv at born og unge skal få utvikla seg på eigne premissar, utan at dei må ta inn over seg vaksensamfunnets krav til prestasjonar og effektivitet i alt dei gjer. I det vidare arbeidet med oppvekstpolitikken vil Regjeringa samla alle gode krefter for å bygga eit oppvekstmiljø som sikrar at born og unge får trygge oppvekstkår og får vera med og bestemma ut frå eigne premissar. Regjeringa vil òg satsa på samarbeid med frivillige krefter innan lags- og organisasjonsliv for å gi kunnskap og kompetanse til lokale leiarar om spiseforstyrringar. Betre kunnskap om kva ein skal vera merksam på, kan gjera at problema kan bli oppdaga tidlegare og at ein kan førebygga dei alvorlege formene for spiseforstyrring betre. Ofte er dei unge sjølve observante overfor kvarandre og uroar seg over vener som dei er redde for har spiseproblem. Då er det viktig at dei unge har nokre vaksne å snakka med, anten føresette, lærarar eller helsepersonell som har kunnskap om desse spørsmåla. Betre opplysning til ulike grupper vaksne er altså eit stikkord for korleis vi kan fylgja opp dette. Saman med kulturministeren vil eg sjå på kva vi kan gjera for å få betre førebyggande tiltak retta mot idrettsungdommen og idrettsmiljøa. I dette arbeidet vil vi ta utgangspunkt i den rapporten om dette som nyleg vart lagd fram. Eg har nokre få punkt til, president, om eg kan få lov til å ta dei.