Jenny Klinge (Senterpartiet), 2015-05-26:
Kontroll- og konstitusjonskomiteen vedtok å gjennomføre høyring om eigarstyringa knytt til nytt felles sjukehus i Nordmøre og Romsdal fordi svaret statsråden gav til Stortinget, ikkje i tilstrekkeleg grad bidrog til å opplyse saka. Ein del av bakgrunnen for at Stortinget ved denne komiteen valde å stille statsråden spørsmål om eigarstyringa i utgangspunktet, var den store uroa blant folk, blant fagfolk og blant folkevalde i Møre og Romsdal i sjukehussaka. Høyringa i Stortinget avdekte at statsråden braut helseføretakslova § 36 då han gav instruks til styreleiar Marthe Styve Holte i Helse Midt-Noreg om at ho skulle avsetje administrerande direktør. Paragraf 36 seier at det er styret som aleine tilset og avset dagleg leiar. Uavhengig av at dette er ei lovgjevande og ikkje ei dømande forsamling, er lovparagrafen klar, og det ligg til Stortinget å kunne påpeike dette. Det er heller ikkje straffelova det her er snakk om, det ville vore noko heilt anna – som ein kommentar til replikkvekslinga nyleg. Dessutan viser høyringa og den innstillinga som no ligg føre, til fulle korleis helseføretakslova verkar i praksis. Då det var fagleg ueinigheit mellom dei ulike ansvarsnivåa, kom ikkje dette fram i offentlegheita, men vart heller forsøkt tilslørt. Det står fram som at det var viktigare å presse fram ei einigheit om tomtevalet, enn å få fram dei faglege argumenta. Det var viktigare å kome raskt fram til ei avgjerd enn å sikre ein forsvarleg prosess. På den måten blir avgjerda halden unna demokratisk kontroll og mister legitimitet i befolkninga. Eg er sjølv nordmøring og prøver å vere bevisst på at det ikkje skal farge meg for mykje i denne konkrete saka. Eg har tett kontakt med folk både på Nordmøre og i Romsdalen, i Kristiansund og i Molde, og eg veit kor vanskeleg denne saka er for folk i begge leirar. I botnen ligg det ei frykt for tap – tap av arbeidsplassar, fagfolk og utvikling, men aller mest tap av tryggleik. Når dei grunnleggjande behova våre, som nettopp behovet for å vere trygg, står på spel, er det ekstra viktig at det er gode, demokratiske og opne prosessar som ligg attom dei avgjerdene som blir tekne. Det er svært alvorleg når vi ikkje greier å drive fram viktige avgjerder med store økonomiske og samfunnsmessige kostnader – som sjukehusbygging og struktur – på ein slik måte at folk kan vere trygge på at det er demokratisk rettferdig og skikkeleg. Og det er alvorleg når parti på Stortinget ikkje forstår eller vil ta inn over seg at vi ikkje kan halde fram med å styre eit så viktig velferdspolitisk felt som sjukehuspolitikken på denne måten. Regjeringspartia skriv i konklusjonen i innstillinga: «Komiteens medlemmer fra Høyre og Fremskrittspartiet mener den største trusselen mot demokratiske beslutningsprosesser er hvis statsråden ikke effektivt nok kan få anledning til å styre statens egne sykehus.» Vidare skriv dei: «Å svekke statsrådens styringsmulighet er å svekke mulighetene for at Stortingets helsepolitikk blir satt ut i livet.» Saka om eigarstyringa knytt til nytt sjukehus i Nordmøre og Romsdal har aldri vore ei sak om å svekkje styringsmoglegheitene til statsråden, men ei sak om at avgjerder i eit viktig offentleg spørsmål som sjukehusa våre må takast i openheit på ein ryddig og demokratisk måte. Dessutan skal det leggjast svært mykje godvilje til for å hevde at Stortinget i tilstrekkeleg grad er involvert i den typen sjukehusplanlegging som vi her talar om, til at eit uttrykk som «Stortingets vilje» er dekkjande for praksisen. Sanninga er at Stortinget er altfor lite involvert i store avgjerder om sjukehus, og at Stortinget, på same måten som befolkninga elles, blir mindre opplyst jo meir av prosessane som går føre seg «i fortrolighet» mellom statsråd og føretak. Kor problematisk det er å tvihalde på ein statsråds rett til å styre i det skjulte, eller «i fortrolighet», som var statsråd Høies uttrykk i hans kommunikasjon med Stortinget, viste statsråden då han i høyringa sa at – og eg viser til innstillinga side 19 – f.eks. ei nedlegging av ei fødeavdeling var så kontroversielt at eit føretak i staden for å ta den støyten og kanskje seinare bli overprøvt i føretaksmøte, måtte kunne sondere kva som var statsrådens meining, før ei slik avgjerd. Betyr dette i så fall at vi kan gå ut frå at helgestenginga av barneavdelinga i Kristiansund var ei avgjerd som var klarert på førehand av departementet? Eller var dette ei avgjerd som var gjord av føretaket og var ansvaret til føretaket, slik Høie på ulikt vis etterlét eit inntrykk av då det storma som verst? Kven skal stillast til ansvar for slike avgjerder, når det er skjult for offentlegheita korleis ein kom fram til konklusjonen? Det er staten som eig sjukehusa, og det er departement og storting som er øvste ansvarlege for sjukehuspolitikken. Men saka vi behandlar i dag, har vist til fulle at helseføretaksmodellen og helseføretakslova er ein ypparleg konstruksjon for å tilsløre og å gjere utydeleg kva som er ansvarsforholda. Det fører til at befolkninga kjenner seg makteslause overfor avgjerder i sjukehuspolitikken. Det er ikkje utan grunn at det er når det gjeld sjukehus, vi ser flest fakkeltog. I sjukehuspolitikken er det utydeleg for folk kva slags demokratiske forum dei eigentleg skal påverke, kva dei skal rette sinnet sitt mot. Er det mot det lokale føretaket, mot Stortinget eller mot statsråden? Kven er ansvarleg, og kven skal stå til ansvar? Dei som gjerne blir peikte ut som ansvarlege, føretaksstyra, er jo ikkje på val. I Prop. 120 L for 2011–2012 beskreiv regjeringa det på denne måten – i innstillinga på side 10: «Slik helseforetaksmodellen er regulert i helseforetaksloven, er det en meget fleksibel modell. Staten kan velge å foreta eierstyring tett på foretakene, så tett at foretaket nærmest blir som et underliggende forvaltningsorgan, eller staten kan opptre som en meget tilbaketrukket eier og kun holde foretaksmøte når loven pålegger det.» Og vidare: «Hvor nært departementet til enhver tid vil styre de regionale helseforetakene som eier, er langt på vei et politisk spørsmål.» Stortinget gjorde i 2012 nokre revideringar som regjeringspartia den gongen beskreiv slik: «Komiteens medlemmer fra Fremskrittspartiet, Høyre og Kristelig Folkeparti mener at etter all den debatt som har vært de siste årene, er det bra at det foretas revideringer av helseforetaksloven nå, og at flere skal komme.» Og vidare, litt seinare: «Disse medlemmer mener en tydeligere eierrolle vil være en fordel, men fortsatt vil det være uklarheter i forholdet mellom den politiske ledelse og de aktuelle foretaksstyrene. Det politiske ansvaret vil fortsatt ikke være så klart plassert og parlamentarisk forankret som disse medlemmer ønsker.» Saka om eigarstyring knytt til nytt sjukehus i Nordmøre og Romsdal har vist at Høgre og Framstegspartiet hadde rett i analysen sin i 2012. Debatten har fortsett, og det er framleis betydeleg uklarleik i forholdet mellom den politiske leiinga og dei aktuelle føretaksstyra. Det politiske ansvaret er ikkje klart plassert, og avgjerdene er ikkje klart parlamentarisk forankra. Det er med andre ord ingen grunn til at regjeringspartia skulle laupe frå den tidlegare konklusjonen sin, slik dei no gjer. Senterpartiet meiner helseføretakslova ikkje fungerer som ei god lov for ei open, demokratisk sjukehusstyring med legitimitet i befolkninga. Vi meiner erfaringane med Nordmøre og Romsdal no føyer seg inn i ei rekkje av sjukehusprosessar der folk føler seg kopla frå å kunne påverke. Senterpartiet meiner på denne bakgrunnen at helseføretaksmodellen må bli avvikla, og at sjukehusstyringa igjen må bli underlagd folkevald kontroll. Eg vil avslutte med å trekkje fram den grundige jobben som saksordføraren, Lundteigen, har gjort i denne saka. I innlegget sitt fekk han godt fram kvifor det har vore viktig å gjennomføre høyring og saksbehandling i kontroll- og konstitusjonskomiteen, og eg stiller meg bak konklusjonane til representanten Lundteigen.