Haakon Blankenborg (Arbeiderpartiet), 1999-02-04:
Det er ikkje vanskeleg for oss i Arbeidarpartiet å vere samde i det meste av det som ministeren for utvikling og menneskerettar sa i orienteringa si. Statsråden la fram 10 punkt for handling, og eg vil bli overraska om nokon i Stortinget er i stand til å kome med særleg sterke åtak på desse punkta. Om det skulle vere eitt problem med desse punkta – eller strategien, som eg trur statsråden kallar dei – må det vere at dei er såpass allmenne at dei knapt kan seiast å vere eit politisk styringsinstrument. I alle høve inneheld dei lite nytt og få prioriteringar. Men det tek ikkje bort verdien av at departementet og Regjeringa legg fram ei slik samla oversikt over den humanitære hjelpa som Norge skal stå for, og grunnlaget for denne. Men ved neste høve ville det kanskje ikkje vere av vegen om statsråden går litt djupara inn i dei vanskelege vala som vi står framfor i det humanitære hjelpearbeidet. Dette feltet er ikkje så konfliktfritt som ein kan få inntrykk av frå Regjeringa. Eg ventar derimot ikkje at Regjeringa skal stille opp ei prioriteringsliste for den humanitære innsatsen framover. På dette feltet må hending langt på veg styre handling. Det er vel i praksis også det Regjeringa seier. Humanitær bistand og langsiktig utviklingssamarbeid heng nært saman. Det er allment godtatt at det må vere ein slik samanheng. Det går også klart fram m.a. i den innstillinga som utanrikskomiteen gav til nord-sør-meldinga for nokre år sidan. Kortsiktig humanitær innsats der ein ikkje tek omsyn til at vedkomande samfunn skal klare seg sjølv seinare, kan nok avhjelpe akutte kriser, men også leggje grunnlag for langvarig underutvikling. Dette peikte også ministeren på, og det er lite omstridt. Spørsmålet er korleis ein kan finne ein praktisk veg ut av dette. Men dette omsynet må i alle høve liggje i botnen for alt humanitært arbeid. Eit slikt langsiktig perspektiv kan på den andre sida reise nye problem. Eg har meir enn ein gong blitt kon-frontert med følgjande utsegn, rett nok i litt ulike variantar, men der innhaldet er det same: Vi set pris på det humanitære arbeidet, men dei som driv dette arbeidet, driv ikkje humanitært arbeid; dei driv økonomisk samarbeid under humanitært flagg. Ein annan variant er der det blir peikt på at humanitær hjelp blir sett pris på. Men det er ikkje humanitært arbeid som blir utført, det er heller politisk innblanding i indre spørsmål. Det er, som vel også ministeren var inne på, nøytraliteten og solidariteten som kan kome i konflikt i enkelte høve. Desse utsegnene seier at det framleis er eit rom for og eit behov for den klassiske humanitære innsatsen slik vi kjenner den mest frå Den Internasjonale Røde Kors Komité og FN sin høgkommissær for flyktningar. Plassen for desse to og for andre liknande organisasjonar kan bli trongare når fleire kastar seg inn på marknaden med svært ulike siktemål og utgangspunkt. Eg trur det kan vere bruk for å verne om denne kjernen i det humanitære arbeidet. Men på den andre sida er det absolutt nødvendig å ha ein langt vidare definisjon på det humanitære arbeidet. Ein av hakane ved å etablere ei for tett kopling mellom den humanitære innsatsen og det langsiktige utviklingssamarbeidet er at ein i prinsippet ikkje kan stoppe med den humanitære hjelpa, men halde fram med langsiktig utviklingssamarbeid. Då er det ikkje enkelt å kome ut, og det er heller ikkje så mange stader å gå inn når ein ikkje kan kome ut. I tillegg vil dei private initiativa i den humanitære innsatsen kunne styre ressursbruken også i det langsiktige utviklingsarbeidet når ein bind seg opp til desse prosjekta. Vi vil i større grad få eit utviklingssamarbeid som kan vere katastrofe- og konfliktstyrt, kanskje også med klarare politisk profil enn vi har i dag. Eg meiner at det til en viss grad må vere slik, og at vi må velje politisk. Eit anna paradoks og problem kjem fram i innstillinga til nord-sør-meldinga, Innst. S. nr. 229 for 1995-96, der det heiter: «Komiteens medlemmer fra Senterpartiet, Sosialistisk Venstreparti og Kristelig Folkeparti viser til at når volumet på den totale bistanden stagnerer, samtidig som bevilgninger til fredsarbeid, humanitær bistand og nødhjelp øker, så vil slik hjelp komme på bekostning av mer langsiktig bistand. Dette bidrar til å skape unødige konfliktlinjer mellom de to områdene av bistandspolitikken og kan vanskeliggjøre arbeidet for å se disse feltene i sammenheng.» I det budsjettet som statsråden la fram, stagnerte det totale budsjettet for utviklingssamarbeid, og etter at hennar parti hadde inngått forlik i Stortinget, vart det ein merkbar reduksjon i budsjettet. Løyvingane til humanitær hjelp er som ho sjølv seier i orienteringa si, rekordhøge. Det kunne vore interessant å få eit svar frå statsråden på om dette reduserte budsjettet og den auka konflikten som nødvendigvis må følgje av dette i tråd med det ho sjølv har sagt, er den eigentlege grunnen til den orienteringa som kom til Stortinget. For kanskje er det ein slik konflikt som må oppstå, men det er i så fall ein konflikt vi ikkje kan løyve oss ut av. Det er vanskelege val, men når vi ikkje har pengar nok til alle, er dei vanskelege vala ikkje til å unngå. Eg trur at vi går inn i ein periode der vi blir konfronterte med klare politiske prioriteringar av dei områda der vi går inn, også på det humanitære området, fordi vi ønskjer å ha ein sterkare samanheng mellom den humanitære innsatsen og den langsiktige bistanden. Vi i Arbeidarpartiet er sjølvsagt meir enn 100 pst. samde i at det ikkje er fjernsynslysa som skal styre innsatsen på det humanitære området. I ein viss monn er det tvert om. Her er eg heilt samd med ministeren. Både ut frå rettferdsomsyn og ut frå ønsket om å førebyggje konfliktar er det viktig å vere der fjernsynslysa ikkje er. Eg dristar meg til å nemne to døme på dette utover det som ministeren tok opp. Det eine er dei mange som måtte flykte som følgje av krigen mellom Aserbajdsjan og Armenia. Desse lever under umenneskelege tilhøve. Konflikten er ikkje død, og den kan snart slå ut på nytt og trekkje med land langt utafor dei som er direkte involverte. Ei løysing eller ei dramatisk betring av kåra for desse flyktningane kan vere eitt bidrag til å unngå ein ny open konflikt. Eit anna døme på eit område som er utafor søkjelyset, er flyktningane i Serbia. Desse flyktningane er folk i stor naud, og vi finn mange av dei over heile Jugoslavia. Det er mange som treng hjelp i mange land, men det er forbløffande kor få som har synt interesse for akkurat dei mange hundretusen som er i Serbia. Dei er også offer for ein krig og eit tyranni. Ei massiv hjelp til desse burde vere ein naturleg del av ein meir omfattande fredsprosess i området. Også her manglar fjernsynslyset, men det er viktig å kome inn. I samband med budsjettet for 1999 tok Arbeidarpartiet til orde for ei monaleg større løyving til samarbeidet med nærområda i aust, særleg Russland. Vi gjorde m.a. framlegg om rundt 30 mill. kr ekstra, spesielt til det vi kalla humanitær innsats. Det vil i praksis seie helse- og sosialtiltak, særleg retta mot barn, eldre og funksjonshemma. Regjeringa og endå meir fleirtalet i Stortinget barberte denne løyvinga dramatisk og pengane er nærast brukte opp etter det vi forstår no. Dette er eit døme på at ein openlyst har latt vere å prioritere eit område også når det gjeld den humanitære innsatsen. Statsråden brukte sjølv tid på dei store katastrofeområda, særleg i Sentral-Afrika, og eg kan kanskje også føye til Vest-Afrika. Eg vil ikkje gå nærare inn på dei, men dette er kanskje dei mest openlyse områda der fjernsynslyset manglar. Det er til stades berre ved dei store, store overgrepa, og innimellom er det ikkje på plass. Derfor, og særleg om ein ser på desse største katastrofeområda, må vi streke under det som ministeren hadde som eit hovudpoeng i sitt innlegg, at samordning av innsatsen er heilt avgjerande for resultatet. Det må sjølvsagt vere som ho seier, at det er resultatet som tel, ikkje flagget. Men når ministeren særleg i innleiinga til orienteringa si legg så stor vekt på alle dei stadene der Norge har vore tidleg inne eller har vore lenge inne, tyder det på at flagget har litt å seie – sjølvsagt. Flagget har også litt å seie når varer og utstyr skal leverast. Først og fremst er det naturlegvis lokal kapasitet som skal byggjast ut og bli tilgodesett, slik som ministeren sa. Det er likevel ingen grunn for Norge til å vere så blåøygd at ein gjev bort leveransar til andre velståande, rike land berre for å kunne vere den mest smålåtne i verdssamfunnet. Det er ingen som blir imponert av noko slikt. Konklusjonen må likevel vere klar. Samordning og effektivitet må kome i første rekke. Kven som gjer det, er ikkje avgjerande. Det viktigaste er at det blir gjort. Det syner seg at den frie konkurransen om dei som lid naud, ikkje gjev den beste hjelpa. Statsråden framheva «den norske modellen», der organisasjonar og styresmakter arbeider tett saman. Den er kanskje ikkje spesielt norsk, kanskje litt meir nordisk. Arbeidarpartiet tek sjølvsagt også del i denne salutten til denne modellen. Eg meiner likevel at vi bør utfordre kvarandre og også departementet og organisasjonane til ein kritisk og heilskapleg gjennomgang av denne tette veven mellom frivillige organisasjonar og styresmakter. Om det skal vere ei utgreiing, ein kommisjon eller noko anna, det veit vi ikkje, men denne samanvevinga har store konsekvensar både for styresmaktene og organisasjonane. Dei fleste konsekvensane er nok tilsikta og i samsvar med eit felles mål om humanitær hjelp og økonomisk og sosial utvikling. Men det er likevel også andre sider av at frivillige og ideelle organisasjonar blir operatørar på vegner av staten. Eg ser fram til eit initiativ til ei gjennomlysing av dette spørsmålet, og heller ikkje på dette punktet trur eg det er noka usemje i Stortinget. To spørsmål som eg ikkje har tatt opp her, kan eg kome tilbake til seinare. Det eine er bruken av militær makt for humanitær innsats. Mandatspørsmål og legitimitet er to stikkord. Det andre er spørsmålet om etno-nasjonalisme og kravet om etnisk homogene statar, krav om endring av landegrenser ved hjelp av vald, alternativt oppbygging av internasjonale institusjonar og internasjonalt samarbeid slik at ein kan endre landegrenser utan å måtte gripe til vald. Dette er eit stort lerret som det vil ta lang tid å bleikje, men som kanskje er eit av dei mest utfordrande.