Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2016-10-25:
Korleis eit samfunn tar ansvar for sårbare grupper, seier alt om samfunnet. Barn og unge som opplever omsorgssvikt, er ei slik sårbar gruppe. Barnevernet sitt samfunnsoppdrag og hovudoppgåve er å sikra at barn og unge som lever under forhold som kan skada helsa og utviklinga deira, får nødvendig hjelp og omsorg til rett tid, og å bidra til at barn og unge får trygge oppvekstvilkår. Barnevernet skal gi hjelp til barn og unge som vert utsette for omsorgssvikt, og barn og unge med alvorlege åtferdsvanskar. Fylkesmennene i Hordaland, Rogaland og Troms har lagt fram ein knusande granskingsrapport i saka om den såkalla glasjenta, den no 18 år gamle Rogalands-jenta «Ida» sitt to og eit halvt år lange opphald under barnevernet si omsorg. Ida er ikkje det rette namnet til jenta, men ho vert kalla det i artiklane. Hovudkonklusjonen er at jenta ikkje har fått ein oppvekst og ei omsorg som er i tråd med det samfunnet vårt har slått fast at barn skal ha. Det spesielle med rapporten er at han kom i stand etter at «Ida» sjølv kontakta Stavanger Aftenblad. Stavanger Aftenblad laga artiklar om saka, og det var på den bakgrunnen og ut frå informasjonen som kom fram der, at fylkesmennene sette i gang gransking. Det er påvist lovbrot og uforsvarlege tenester hos både offentleg og privat barnevern, Bufetat og helsestell. Rapporten som er lagd fram, går lenger enn å fastslå at det offentlege har svikta. Rapporten konkluderer med at «Ida» har lidd under systemfeil. Historia til «Ida» er slik at ein ikkje kan tru det ein les, at det faktisk er sant – at barnevernet faktisk kan øydeleggja traumatiserte barn på dette viset, at barn står fullstendig utan rettstryggleik, at dei ikkje vert høyrde, at dei vert flytta rundt og rivne opp frå nærmiljøet, opplever massiv tvangsbruk og eit offentleg hjelpeapparat som ikkje snakkar saman, og eit hjelpeapparat som er mest opptatt av å forsvara systemet, at protokollane er førte rett. Mange har snakka om systemsvik og systemfeil i denne saka. Eg er ikkje heilt einig. «Glasjente»-saka viser ikkje systemsvik i barnevernet. Ho viser svik sett i system. Det gjeld både barnevern, helsestell, politi og tilsynsmyndigheitene. Det har vore systematikk i sviket frå både barnevern, helsestell, politi og tilsynsmyndigheiter, alle instansar som sjølvsagt eigentleg er til for å hjelpa, for å sikra barnet si helse og utvikling. Dei har bidratt til det motsette. Det er trist, uendeleg trist. Dette sviket kan ikkje fortsetja. «Ida» flytta våren 2014 på barnevernsinstitusjon. Ho var ei traumatisert jente som hadde opplevd omsorgssvikt. Det kommunale barnevernet hadde vurdert omsorgsovertaking mens ho var yngre, utan at det skjedde. Men ho var ikkje domfelt, ho hadde ikkje rusproblem, ho var aktiv i idrett og gjorde det greitt på skulen. Det var før barnevernet tvangsflytta henne på institusjon. Det er mange saker om barnevernet som går på om omsorgsovertaking er rett. Det er ikkje det dette handlar om. Det handlar om kva som skjedde da barnevernet tok over omsorgsansvaret. 16 år gamal, i september 2014, kom «Ida» til Bardufoss lufthamn i handjern saman med sivilt politi og ein saksbehandlar i barneverntenesta. Dette var «Ida» si sjuande flytting på åtte månader. Ho skulle til Aleris Nymogården, der ho skulle bu i einetiltak saman med to tilsette til stades til kvar tid. Ho var sjuk og oppførte seg valdeleg og truande. Ho hadde frå før fleire kortvarige opphald bak seg ved barnevernsinstitusjonar i Bergen, Øygarden og Stavanger. I Øygarden sette ho fyr på rommet sitt i desperasjon over å vera tvangsplassert langt vekke frå heim og nærmiljø. På to år hadde «Ida» minst 87 gonger vorte utsett for tvangsinngrep ved institusjonane ho hadde budd på. 36 av inngrepa var fysisk maktbruk, som legging i golvet. 58 forskjellige tilsette ved institusjonane hadde anten vore direkte involverte i maktbruk mot «Ida» eller til stades da det vart brukt makt mot henne. Politiet har minst 49 oppdrag knytte til «Ida». Minst 24 gonger har ho vorte lagd i handjern av politiet. Og ho var berre 16 år. I tillegg har politiet ved fleire høve brukt sterkare maktmiddel, som peparspray, «bodycuff», kroppsvisitering, strips på beina og spyttmaske. Éin gong har politiet, ifølgje vitne, sikta på henne med våpen. Minst åtte gonger har ho vorte tatt med til politistasjonen eller sett på glattcelle. I rapporten frå fylkesmennene kjem «Ida» sjølv med råd til tenestene. Ho seier at ingen har spurt henne om det som verkeleg plaga henne, om korleis ho opplevde tvangsbruken. Ho seier at barnevernet alltid må snakka med barnet eller ungdomen først, og høyra godt på barnet. Ingen unge må bu aleine på institusjon om dei ikkje vil det sjølve. Ho seier at flytting berre må vera for ein periode, at ingen barn eller ungdom må verta flytta så langt vekk at dei nesten ikkje skjønar dialekta til folk, eller at dei ikkje har naboar. «Ida» seier at dersom barn må flyttast frå foreldra, må politiet bruka minst mogleg makt. Om barne- og ungdomspsykiatrien seier ho: Eg orkar nesten ikkje å snakka om dei. Dei la meg i reimer. Dei skulle jo vera der for å hjelpa. Og dei må ikkje sjå ut som om dei ikkje bryr seg. Akkurat no sit «Ida» i ungdomsfengsel og sonar ein dom for vald mot politi og barnevernstilsette. Det er eit paradoks med tanke på at ho har opplevd så mykje maktmisbruk mot seg sjølv, frå det offentlege. Kva kan Stortinget gjera for å hindra at andre barn i same situasjon, med åtferds- og relasjonsproblem, med ein traumatisk barndom, opplever det same som «Ida»? Fylkesmennene kjem med 33 tiltakspunkt i sin rapport. Dei er velmeinte. Mange er sjølvsagde, som at medverknad må verta til samarbeid med barnet. Men det viktige er at tilrådingane må gjennomførast i praksis på kvar enkelt institusjon og i kvar enkelt kommune. Det handlar om kultur og leiing og om å styrkja førstelinjetenesta. Men det som skjedde med «Ida», skjedde jo ikkje på grunn av lover eller forskrifter, men trass i lover og forskrifter. Lover og forskrifter er tydelege på barns medverknad og barns rett til hjelp. Men det har ikkje skjedd. Korleis er det mogleg? Påpeikinga om at ein må gå gjennom ordbruken i barnevernet, er viktig. Det vert òg føreslått i NOU-en om ny barnevernlov, som å erstatta ordet «plassering» med ordet «bustad». Det er heilt rett. Vi snakkar jo om ungar, ikkje sant? Ikkje kriminelle. «Glasjente»-saka må få konsekvensar, og det er ikkje berre barnevernet som treng ei reform. I NOU-en om ny barnevernlov vert det f.eks. føreslått ei ny barnevernhelsereform, og det trengst. Det som kjem fram i denne saka, er systematikk i det manglande tverrfaglege samarbeidet. Det har vorte ein regel og ikkje unntaket. Ein kan sjå på barne- og ungdomspsykiatrien, som får sterk kritikk, der ungar går lenge utan å få ei utgreiing, utan å få ein diagnose. I ei tid og i ein situasjon der vi sørgjer for å senda normalt fungerande ungar til fastlegen for å få attest for sjukefråvær i vidaregåande skule, sørgjer vi ikkje for at ungane med dei største behova for hjelp frå helsestellet får det. Politiet får òg sterk kritikk. Dei er ikkje omfatta av tilsynsrapporten, men at dei bidrar inn mot barnevernet med så mange tvangssituasjonar, utan å vita kva den ungen har opplevd før, er uakseptabelt, og det er ikkje eit fagleg godt arbeid. Tilsynsmyndigheitene har innrømt at dei ikkje har gjort jobben i denne saka, at dei som skal ha tilsyn, og som skal påvisa når det skjer feil og manglar, ikkje har hatt kompetanse eller struktur for arbeidet, og det er veldig alvorleg. Eg tenkjer at den eigentlege tilsynsmyndigheita i denne saka er Stavanger Aftenblad. Fylkeslegen i Hordaland, som har leia granskinga, har sagt unnskyld til «Ida». Mitt spørsmål er om også statsråden vil seia unnskyld til «Ida» for måten det offentlege har svikta henne på. Mitt andre spørsmål er kva granskingsrapporten om «glasjenta» faktisk vil føra til av endringar på kort og lang sikt. Møtet mellom departementa, som var no på fredag, er etter mitt syn ikkje tilstrekkeleg.