Gunvald Ludvigsen (Venstre), 2007-11-13:
St.meld. nr. 21 for 1999-2000 sette i fokus bruk av tvang m.a. innanfor sosial- og helseområdet. Ein SINTEF-rapport frå juni i år har dokumentert at bruk av tvang aukar overfor pasientgrupper som psykisk utviklingshemma, psykisk sjuke og demente. Dette er etter Venstre si meining svært urovekkjande. I Noreg trur eg mange tenkjer at vi lever i eit godt og trygt land, og at staten ordnar opp til det beste for oss alle, viss vi treng det. I det store og heile fungerer det også svært bra i Noreg i dei fleste tilfelle. Vi lever i eit godt og trygt land, skjerma for krig innanfor landets grenser, og dei fleste av oss har inntekter som innbyggjarar i andre land berre kan drøyme om. Derfor er det kanskje vanskeleg for oss å tru at det blir utført overgrep av offentlege myndigheiter. Det er noko vi koplar saman med militærdiktatur og land med dårleg utbygde statlege strukturar. Men det blir det! Vi har lege på topp i statistikken om bruk av tvang i psykiatrien. Menneskerettane blir brotne i Noreg, i særleg grad i psykiatrien. Det blir også brukt tvang mot rusmisbrukarar, mot psykisk utviklingshemma og mot demente. Vi i Venstre er ikkje imot tvang i alle situasjonar, men det er svært bekymringsfullt at det er så mykje av det. Som eit liberalt parti meiner vi at ein grunntanke i eit samfunn er at det er borgarane som skal kontrollere staten, ikkje staten som skal kontrollere borgarane. Venstre meiner at det er eit problem at vi i Noreg har ei så uendeleg stor tru på at lovverket skal løyse alt. Verdas beste lovverk og dei aller beste pasientrettane i verda hjelper ikkje viss ikkje pasientane eller brukarane er i stand til å køyre ein rettsprosess. Eg har lyst til å sitere Fredrikke Marie Qvam. Ho var stemmerettsforkjempar, politisk aktivist frå Venstre og ei av dei viktigaste kvinnene i vår politiske historie. Ho sa dette allereie i 1903, for over hundre år sidan: «I det hele taget har man i Vor tid, baade Mænd og Kvinder, en saadann vidunderlig Tro paa, at Loverne skal skabe Underverker, men det er feilagtig. Det er Menneskerne som Udøver Loverne. Hvis Menneskerne er gode, saa fylder de selv mangelfulde Love med en god Aand.» Tvang blir utført av behandlarar i helsevesenet på mange ulike nivå, og eg trur ikkje nødvendigvis at dei kvar einaste gong sit og tolkar lovteksta først. Vi må ha i fokus at menneskerettane til folk ikkje skal brytast, og det må ned på eit praktisk nivå på den enkelte arbeidsplass. Vi treng materiell, diskusjonar med utgangspunkt i menneskerettane, og vi treng at helsepersonell får undervisning om menneskerettane. Dette perspektivet vil etter Venstre si meining gjere noko for å redusere bruken av tvang. Helsepersonell rapporterer at dei kjenner seg usikre i situasjonar der det blir brukt tvang. Derfor trengst det også tryggleik rundt kvar situasjon for at tvang, når det er nødvendig, blir brukt minst mogleg og på ein så forsvarleg måte som mogleg. Det trengst betre opplæring og meir fokusering på tvangsbruk i heile tiltakskjeda. SINTEF-rapporten som eg viste til innleiingsvis, tyder på at bruk av tvang er nært knytt til fattigdomsproblematikk og bustadløyse. Meir enn 40 pst. av pasientane under tvunge psykisk helsevern med døgnopphald har ikkje eigen bustad. Dette utgjer ca. 420 personar. I tillegg er det ein monaleg del av dei pasientane som har eigen bustad, som etter behandlarane si vurdering ikkje har eigna bustad eller tilfredsstillande busituasjon. Mange har t.d. behov for meir hjelp og tilsyn i bustaden enn dei får, og dei pasientane som det blir brukt tvang overfor, anten det er tvunge psykisk helsevern, tvangsbehandling eller tvangsmiddel, har dårlegare økonomi, lågare utdanning og svakare sosial tilknyting enn dei pasientane som blir behandla frivillig. Kort sagt er det dei svakaste i samfunnet vi snakkar om. Mental Helse Norge meiner at det kan bety ei fornying av det psykiske helsevernet om ein fjernar behandlingskriteriet som juridisk grunnlag for tvangsinnlegging. I staden meiner Mental Helse Norge at ein skal bruke fagkriterium i betydinga at pasienten sjølv utgjer ein fare for seg sjølv eller for andre. Det er all grunn til å lytte til brukarorganisasjonen på dette punktet. I Noreg er vi flinke til å skrive under på lover og protokollar om menneskerettar. Det er vel og bra, men spørsmålet er om vi i tilstrekkeleg grad tek inn over oss ansvaret og pliktene dette inneber. Her trur eg ikkje noka regjering har vore flink nok. Den enkelte lærar, helsearbeidar, barnehagetilsett, politi og psykiater treng betre opplæring, heile flokken. Det at norske lover og reglar er i tråd med internasjonale konvensjonar, er ein god start, men det betyr ikkje at dette automatisk forplantar seg nedover til dei som i praktiske situasjonar skal utøve tvang. Menneskerettslova går føre norske lover og gir helsearbeidarar rett til å bryte norske vedtak der dei er til hinder for pasientane sitt menneskeverd. Mykje tyder på at det er for lite diskusjon og refleksjon på den enkelte arbeidsplass i helsevesenet knytt til folk sine menneskerettar. Derfor ønskjer Venstre at helsepersonellet skal få betre opplæring i tvangsbruk, og at dei skal få moglegheit for større refleksjon for å kunne gjere gode nok val i dei situasjonane der tvang blir brukt eller vurdert brukt. Det må utarbeidast betre opplæringsmateriell, og vi må få praktiske hjelpemiddel knytte til menneskerettsdiskusjonar innanfor helsevesenet. I USA finst det ein stor brukarorganisasjon som heiter World Network of Users and Survivors of Psychiatry, altså eit nettverk av brukarar av og overlevande etter psykiatrisk behandling i verda. At ein pasient og ein brukarorganisasjon brukar ordet «overlevande» på denne måten, illustrerer noko av spenninga som behandlingsfeltet står overfor. Psykiatrien har stor definisjonsmakt, og dermed har dei stor makt over behandlingsgangen for den enkelte pasient. Talet på diagnosar aukar kvart einaste år, og vi er vel no oppe i noko slikt som over 400 ulike diagnosar. Det seier seg sjølv at det er behov for diskusjonar om dette òg i denne salen. Heldigvis er det òg innanfor fagmiljøet mange diskusjonar rundt dette temaet. Dette bringar meg tilbake til utgangspunktet for denne interpellasjonen: Kva vil statsråden gjere for å redusere bruken av tvang innanfor helsevesenet?