Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2014-06-03:
Tapte liv er eit stort samfunnsproblem og er ei stor smerte for dei etterlatne. Kvart år døyr i overkant av 500 menneske i sjølvmord i Noreg, men det som er om mogleg endå vanskelegare å akseptera, er at 100 personar tar livet av seg kvart år medan dei er til behandling i psykisk helsevern. Sidan 2010 har minst 423 pasientar tatt sitt eige liv medan dei fekk behandling i psykisk helsevern. Det vil i gjennomsnitt seie to pasientar kvar einaste veke. I ein tredel av sakene har pasientane tatt sitt eige liv inne på sjukehuset, dette ifølgje ein gjennomgang som Adresseavisen har gjennomført. Avisa har fått innsyn i 32 omfattande tilsynssaker frå same fireårsperiode, der pasientar som har vore under behandling i psykisk helsevern, har tatt livet sitt. I 25 av 32 sjølvmordssaker som avisa har fått innsyn i, kjem Statens helsetilsyn og fylkesmenn med skarp kritikk eller har kritiske innvendingar. I ein tredel av sakene konkluderer ein med at pasientane har fått uforsvarleg behandling. Rapportane fortel at alvorleg systemsvikt er ein gjengangar. Fråvær av kommunikasjon mellom tilsette og avdelingar, manglande rutinar, inga opplæring i rutinar, pasientar som ikkje vert følgde opp etter utskriving, helseføretak som fleire gonger gjer feil, og fysiske forhold på sjukehuset som gjer det mogleg for pasientane å gjera sjølvmord inne på avdelinga. Den vanlegaste feilen er at det ikkje vert gjort sjølvmordsrisikovurderingar. Pasientane har ikkje fått tilfredsstillande diagnostisering og behandling. Nødvendige testar har ikkje vorte tatt, innlagde pasientar har ikkje fått nødvendig tilsyn, pasientjournalar har mangla dokumentasjon og utgjer ein risiko fordi andre behandlarar ikkje har fått oversikt over sjukdomsbiletet. Mangelfull kunnskap om depressive tilstander er også ein systemfeil som går igjen, og ikkje minst har dei etterlatne i fleire av sakene opplevd at dei får dårleg oppfølging. I ein tredel av sakene tar pasienten livet sitt inne på sjukehuset. Dette skjer også på lukka avdelingar, som skal vera det høgaste omsorgsnivået for pasientar i psykisk helsevern. Vi må ha tillit til psykisk helsevern, og at risikoen for å skada seg sjølv er minst mogleg. I den siste tida har det vore fleire reportasjar der pårørande prisverdig har stått fram og vore opne om si historie om sjølvmord i psykiatrien. Eg har sjølv vorte kontakta direkte av familien til ei jente som tok sjølvmord. Historia er smertefull å ta innover seg, men det som gjer meg veldig fortvila, er å høyra korleis dei etterlatne er møtt av helsevesenet i ettertid. Pårørande sa at dei følte møtet og kontakta med helsevesenet var som å møta ein vegg. Jenta deira hadde tatt sjølvmord medan ho var innlagd. Foreldra hadde åtvara personalet om risikoen, likevel skjedde det. Familien var ikkje fyrst og fremst ute etter å kritisera, dei ville ha informasjon og ei orsaking. Men helsevesenet innrømmer sjeldan feil. Det burde dei gjera. Ein ting er at sjølvmord vil skje i psykiatrien, men ein kan ikkje tillata at systemfeil ikkje vert forbetra, ein kan ikkje tillata at pårørande ikkje vert vist respekt, ein kan ikkje tillata at ein ikkje lærer av feil, og ein kan heller ikkje tillata at såpass mange liv går tapt når dei skulla vera på den tryggaste plassen. Sjølvmord i psykiatrien kan reduserast, men for å setja inn tiltak må ein ha tal. Adresseavisen bad Statens helsetilsyn og Kunnskapssenteret om tal på kor mange pasientar som kvart år tar sitt eige liv inne på sjukehuset. Ingen av dei hadde ei slik oversikt. Det er eit stort problem at det ikkje finst nokon fullstendig offentleg oversikt over kor mange som har tatt livet sitt medan dei var under psykiatrisk behandling. Manglande og skiftande statistikkføring gjer det vanskeleg å finna årsakssamanhengar. Både pårørandeorganisasjonen og ekspertar meiner at betre system kunna berga liv. Nasjonalt senter for selvmordsforskning og forebygging etterlyser no eit system som gir fortløpande registrering av sjølvmord og sjølvmordsforsøk i psykiatrien. Dei etterlyser eit system som får kartlagt tilhøva rundt hendingane, risikofaktorane rundt pasienten og behandlinga. Det primære er å læra av det som har skjedd, og då må vi fyrst vita kva som har skjedd. Situasjonen no er at vi i dag har for lite kunnskap om sjølvmord i psykisk helsevern. Regjeringa la nyleg fram ein 29-punktsplan mot sjølvmord og sjølvskading, og det er veldig prisverdig. Det siste punktet i planen var å setja i gang prøvedrift av kartleggingssystem for sjølvmord i psykisk helsevern. Det vert vist til at erfaringar frå Storbritannia tyder på at implementering av eit sett av sjølvmordsførebyggjande tiltak i psykiske helsetenester basert på eit kartleggingssystem av sjølvmord gir ein reduksjon i førekomsten av sjølvmord i tenestene over tid. Nasjonalt senter for selvmordsforskning og forebygging har omsett, tilpassa og prøvd ut dette kartleggingsverktøyet ved tre norske sjukehus, og dei peiker på at systemet dermed allereie er utprøvd, og ber om at det no vert innført på landsbasis. Fredrik Walby ved Nasjonalt senter for selvmordsforskning og forebygging seier at dette punktet i regjeringas handlingsplan for førebygging av sjølvmord og sjølvskading ikkje vil føra til ny kunnskap, men berre skyva implementeringa ut i fleire år. Eg er einig. No trengst det ikkje meir prøvedrift av kartleggingssystem, no trengst det eit landsdekkande kartleggingssystem for sjølvmord i psykisk helsevern. Lars Mehlum, som er leiar ved Nasjonalt senter for selvmordsforskning og forebygging, er heller ikkje fornøgd med ambisjonsnivået. Han viser til at systematisk tilnærming er viktig for at helsepersonell skal kunna læra av hendingane. Han viser òg til at pårørande og etterlatne er spesielt opptatt av dette, at helsevesenet lærer av det som skjer, og om det har vore feilbehandling eller ikkje. Dette er nok eit argument for å få ei nasjonal kartlegging. Samfunnet viser stor vilje til å granska tilfelle der psykisk sjuke gjer drap, men viljen til systematisk gransking av sjølvmord blant psykisk sjuke er til samanlikning meir lunken. Kvart år er det om lag 100 menneske som mister livet sitt mens dei er under behandling i psykisk i helsevern, og det er eit altfor høgt tal. Det handlar om tilliten til det norske helsevesenet. Når vi får informasjon om at mykje kjem av systemfeil, at helsevesenet ikkje lærer av feila og at pårørande i tillegg ikkje vert møtte med respekt, er det grunn til å ta tak i dette. Eg meiner det er behov for ein eigen handlingsplan for å førebyggja sjølvmord i psykiatrien. Den må innehalda konkrete tiltak som vil ta tak i systemendringane som trengst. Statsråden vil sikkert visa til den nasjonale pasientsikkerheitskampanjen, nye meldeordningar, den nye handlingsplanen for førebygging av sjølvmord og sjølvskading og Syse-utvalets utgreiing. Eg er einig i at det er viktige tiltak. Og det er veldig flott at det no skjer eit meir systematisk arbeid med pasientsikkerheit i helsevesenet generelt. Det vil òg gagna psykisk helsevern. Samtidig er eg ikkje i tvil om at akkurat dette feltet der pasientane tar sitt eige liv mens dei er under behandling, krev meir konkret innsats frå statens side. Det er eit politisk ansvar å retta opp i systemsvikt. Det er eit politisk ansvar å henta inn kunnskap når kunnskapen er mangelfull. Det er eit politisk ansvar å setja i verk tiltak når risikoen er for høg. Derfor meiner eg at det trengst ein eigen strategiplan for å førebyggja sjølvmord i psykiatrien. Det handlar om folks tillit til helsevesenet. Eg har stor respekt for at det her er snakk om veldig krevjande pasientar og vanskelege vurderingar for behandlarane. Men i mange samanhengar kan det vera svært krevjande å vurdera sjølvmordsrisiko. Og om det tragiske hendar, at ein pasient tar livet av seg under behandlinga, er eg viss på at situasjonen også går hardt ut over behandlarane. Det som skjer, må ein sjå på som ein systemsvikt. Derfor er det så viktig at det no vert gjort ein systemgjennomgang. Eg vil til slutt få understreka kor viktig det er at pårørande vert tatt på alvor. Eg vil òg rosa dei pårørande som i media i det siste har stått fram med historiene sine. Openheit om sjølvmord er viktig for at vi skal læra meir, vita meir og førebyggja betre. Spørsmålet mitt til statsråden er om regjeringa ser at det no er viktig å sikra ein nasjonal oversikt over sjølvmord i psykisk helsevern, og om regjeringa vil setja inn konkrete tiltak for å få til systemendringar som hindrar risikoen for sjølvmord i psykiatrien.