Nils T. Bjørke (Senterpartiet), 2021-05-11:
Demokratiet byggjer på maktfordelingsprinsippet. Stortinget er den lovgjevande, løyvande og kontrollerande makta, regjeringa er den utøvande makta. Maktfordelinga gjev ubalanse mellom den kjennskapen regjeringa og Stortinget har til forvaltninga. Difor har Stortinget eigne organ som er verkemiddel for Stortinget si utøving av den parlamentariske kontrollen. Desse organa er Riksrevisjonen, Sivilombodsmannen, EOS-utvalet, Noregs institusjon for menneskerettar og Ombodsmannen for Forsvaret. Harberg-utvalet behandla desse organa samla i Dokument 21 for 2020–2021. I innstillinga støttar kontroll- og konstitusjonskomiteen påpeikinga frå utvalet om at stortingsorgana skal vera uavhengige. Stortinget sine eksterne organ skal vera reelt uavhengige av og ha avgrensa mynde over forvaltninga dei kontrollerer. Både utvalet og komiteen understrekar at dei eksterne organa er eit verkemiddel for Stortinget si utøving av den parlamentariske kontrollen. Det inneber at det er ein demokratisk garanti for å sikra det folkevalde Stortinget si stilling opp mot regjeringa og embetsverket, og for å sikra ei effektiv og ansvarleg forvaltning. Stortingsorgana bør ikkje ha mynde til å instruera forvaltninga, men dei skal kunna påleggja forvaltninga å gje tilgang til naudsynt informasjon. Innstillinga drøftar kontrollen med korleis regjeringa utøver lovgjevingskompetansen som Stortinget har delegert. Departementa har ansvaret for at forskriftene er i tråd med Stortingets føresetnader. Det må departementet ha eige tilsyn med, som Sivilombodsmannen og Riksrevisjonen kan kontrollera. Stortinget sine eksterne organ avgjer sjølve innhaldet i, omfanget av og forma på rapporteringa til Stortinget. Rapportane må vera relevante for Stortingets arbeid. Dei må m.a. vurdera om målsettinga som ligg til grunn for stortingsvedtaket, er oppnådd. Både utvalet og komiteen meiner at Stortingets presidentskap må ha ansvaret for gjennomgang av lovendringar som kan eller bør få konsekvensar for Stortingets eksterne organ. Det går no føre seg eigne lovprosessar for dei einskilde organa. I innstillinga legg komiteen nokre føresetnader for desse lovarbeida. Komiteen støttar vurderinga til utvalet om at det prinsipielt bør vera eit styre eller eit kollegialt organ som er øvste ansvarleg i alle stortingsorgana. Unntaket er Sivilombodsmannen, som framleis bør ha ein direktørmodell. Dei kollegiale organa bør nemnast opp av Stortinget i plenum, på same måten som Sivilombodsmannen. Dei kollegiale organa skal sjølve tilsetja administrativ leiar på åremål på seks år. Åremålet kan verta forlengja ein gong. Denne behandlinga klargjer den grunnleggjande rolla stortingsorgana har i det demokratiske systemet, og dei omsyna Stortinget må ta når me handsamar mandatet til desse organa og arbeidet vidare. Det hadde gjerne vore meir naturleg at me tok denne saka før førre sak, som var om Sivilombodsmannen, men det er i alle fall viktig at me får dette på plass. Nettopp det at me får eit system no der det er likt kven som er ansvarleg for å tilsetja dagleg leiar og alt, trur eg vil gjera at dette vil fungera på ein betre måte. Då tenkjer eg særleg på NIM – at ein der får eit styre som òg er ansvarleg for direktøren.