Gunvald Ludvigsen (Venstre), 2007-02-01:
Denne debatten er jo knytt til helseregisteret spesielt, men eg er veldig glad for at litt av føremålet med forslaget vårt, at vi skulle setje personvernet i fokus, er det som eigentleg er blitt kjernen i denne debatten. Eg er glad for at vi har fått denne debatten i Stortinget, fordi retten til det sporlause livet er i dag i mindre og mindre grad til stades for den enkelte borgar. Venstre set kvart enkelt menneske og kvar enkelt borgars fridom veldig høgt. Derfor har vi hatt ein strategi no i det siste: Vi har levert mange representantforslag når det gjeld ulike sider ved personvernet, som vi i dag oppfattar som veldig trua. Eg skal berre kort referere nokre få av desse forslaga: Vi hadde eit forslag i fjor, Dokument nr. 8:54 for 2005-2006, som gjekk på oppnemning av ein kommisjon for personvern. Vi har Dokument nr. 8:9 for 2006-2007 som går på gjennomgang av personvernet i samferdselssektoren. Vi har Dokument nr. 8:10 for 2006-2007 om behandling av personopplysningar, personopplysningsloven. Så har vi dagens sak, og vi har også ei sak som vi har fremma som går på helseforsikringar og personvern. Personvernet kjem – nær sagt – inn på dei aller, aller fleste områda. Viss ein tenkjer som så at ei sak om personvern er ei pølse i slaktetida, er det etter vår oppfatning heilt misvisande. Personvernet grip inn i dei aller, aller fleste sakene, og vi må få personvernet mykje meir i fokus. Fridom har som føresetnad at kvart enkelt menneske skal vernast mot utilbørleg inngripen i privatlivet, og at det skal kunne delta i arbeidsliv og samfunnsliv utan å kjenne seg kontrollert eller overvakt. Det er det som er grunnlaget for at vi i Venstre vil ha eit sterkt personvern. Den enkelte har eigedomsretten til informasjon om sine personlege forhold, og derfor har han eller ho også rett til å kontrollere andres bruk av desse opplysningane. Personleg informasjon skal ikkje kunne bli ein handelsvare utan at den enkelte samtykkjer. Det skal vere tilgang på anonyme alternativ, slik at det er mogleg å utføre daglegdagse gjeremål utan at informasjonen blir registrert og lagra over tid. Sjølvsagt må vi gi frå oss personopplysningar for å sikre god medisinsk behandling, sørge for at forskarar kan gjere ein god jobb, og generelt ha system som gjer det mogleg å overvake kriminelle på tvers av landegrenser. Men tiltaka må vere målretta og ikkje berre sørgje for at alle borgarar til kvar tid skal kunne overvakast. Det går ei grense, og som det har vore sagt før frå denne talarstolen i dag, er det viktig å finne balansen mellom kva dei offentlege styresmakter har rett til å gjere, og kva vi som borgarar kan reservere privatlivet vårt mot. Og den grensa meiner vi begynner å bli meir og meir oppeten. Vi i Venstre føler eigentleg at vi står ganske aleine og er det einaste partiet med ei gjennomført prinsipiell tenking på dette området. Andre parti er for personvern ein dag og for eit digert DNA-register for alle norske borgarar den neste. Vi får stadig rapporar om tiltak som avgrensar personvernet, stort sett ukritisk grunngitt med behovet for å bekjempe terror. For eksempel vurderer EU no å innføre eit system som skal hindre borgarane i å få tilgang til visse web-stader, ved å gjere Internett til eit fiendtleg territorium for terroristar. Dei mest kjende systema for å sensurere Internett er nasjonale brannvegger med filtrering og sensurprogram, som f.eks. finst i Kina under namnet The Great Firewall of China. Er det noko dei har greie på i Kina, så er det å lage murar. Tilsvarande system finst også i Saudi-Arabia og i andre meir eller mindre diktatoriske statar. Eit anna eksempel er noko ein held på med i USA. Der arbeider ein no med å utvikle eit nytt overvakingssystem som blir kalla Tangram, der hovudføremålet er å gå gjennom store mengder elektroniske spor og finne mønster i borgaranes oppførsel, og så på denne bakgrunn tildele borgarane såkalla suspektpoeng, nærmast en slags prikkbelastning à la det norske førarkortet – nok suspektpoeng og du blir stempla som terrorist. Ei skremmande utvikling! På stadig fleire område opplever vi at teknologien går føre, med styresmaktene springande etter, der det i den gode sakas teneste ikkje alltid er like enkelt å la omsynet til prinsipiell tenking om borgaranes rettar komme først. Slik skal det, etter Venstres oppfatning, ikkje vere. Derfor er det viktig å vere i forkant, og derfor er det viktig og riktig å ha prinsippa på plass først og så deretter utforme den praktiske politikken. For oss i Venstre er eit sterkt personvern avgjerande både for den enkeltes fridom og for demokratiet. Det er derfor Venstre meiner at det skal svært tungtvegande argument til for at omsynet til personvernet skal vike. Vi ser no ein tendens til ei meir generell overvaking, ikkje berre for å bekjempe terror, men f.eks. for å hindre tagging, butikknasking og underslag i kassa. Denne typen tiltak er retta mot alle borgarar og stiller seg prinsipielt annleis enn der ein har ein konkret mistanke om kriminalitet. Personvern inneber bl.a. retten til anonym ferdsel. Den teknologiske utviklinga gjer det no mogleg for oss å følgje den enkeltes rørsler, f.eks. kor ein er, når man er der, korleis ein kom seg dit, og kva ein gjer der. Så vidt eg har oppfatta, arbeider Regjeringa no med å implementere eit EU-direktiv som pålegg alle nye bompengesystem å byggje på teknologi som satellittposisjonering og mobil kommunikasjon. Statens vegvesens mål er at kvar bil no skal ha ei elektronisk brikke som kan nyttast til betaling, ikkje berre i vegbommar, men òg på ferjer, på bensinstasjoner, på annan transport osv. Mykje informasjon blir stilt saman, og i realiteten blir det mogleg å spore bilistane overalt, time for time. Det er ikkje noko likere om vi går over til kollektivtransporten, for vi veit at i august fekk Oslo Sporveier og NSB klarsignal til å overvake heile området på buss og tog. Desse eksempla representerer til saman eit langt steg i retning av eit overvakingssamfunn. Vi er på veg mot eit samfunn som legg opp til at ein har noko å skjule viss ein ikkje vil la seg overvake. Argumentasjonen for å innføre desse tiltaka er todelt. Det er praktisk med berre ei brikke, og ho kan brukast til å pågripe kriminelle. Når det gjeld det praktiske argumentet, har Datatilsynet vist til at det finst gode sporlause alternativ. Ja, dei representerer litt meir plunder og litt meir heft for bompengeselskapa, men det er det kanskje verdt. Når det gjeld argumentet om kriminalitetsbekjemping, er det nok dessverre slik at forbrytarbandane alltid finn smotthol. Det er vi uskyldige som blir ramma av overvakinga. I dag blir det stadig oppretta nye helseregister på ulike nivå i samfunnet. Vi har store nasjonale register som har skaffa til vegar nødvendig og verdifull kunnskap om befolkninga si helse. Men vi ser eit vedvarande, aukande press for å gjere det enklare å samle, enklare å bruke og enklare å oppbevare personopplysningar knytte til helse. I vår iver etter å kartlegge befolkninga risikerer vi at folk mister tillit til helsevesenet. Det er andre som har sagt det før: At folk ikkje lenger tør å vere ærlege med legen sin eller mister tilliten til sine behandlarar, kan føre til at all tillit til helseforvaltninga går tapt. Ein eineste feil kan medføre uopprettelege konsekvensar for befolkninga. Dette er bakgrunnen for forslaget vårt som – rettnok noko modifisert – blir behandla i dag. Norsk pasientregister, som vi skal behandle i Odelstinget seinere i dag, er eit nytt register som skal følgje befolkninga frå fødsel til grav. Det er avgjerande at helsevesenet har tillit i befolkninga. Angst og utryggleik kan kome når opplysningar som i fortruleg er bltt gitt til helsepersonell, blir formidla vidare til eit sentralt register. Datatilsynet er av den oppfatning at val av registerform er avgjerande for å avhjelpe den personvernulempa som etableringa av eit personeintydig Norsk pasientregister i seg sjølv inneber, og anbefaler derfor at pseudonym blir nytta i staden for fødselsnummer. Personvernet kan ikkje bli like godt vareteke i eit personidentifiserbart register som i eit pseudonymt register. Eit pseudonymt register er eit forholdsmessig mykje betre alternativ, som kan ivareta både samfunnets interesse for betre tilgjenge og enkeltindividets interesse for godt personvern. Norsk pasientregister vil innehalde ei stor samling av sensitive opplysningar og blir planlagt som eit register som skal følgje pasienten frå fødsel til død, og deretter skal vi lagre det og oppbevare det permanent. Denne personinformasjonen vil kunne kome på avvegar. Det er sagt at IKT er så trygt, men i eit oppslag som eg registrerte i fjor haust, sa riksrevisoren at dette trygderegisteret på ingen måte var trygt. Det kunne kome på avvegar, og ein frykta at opplysningar frå dette registeret, med alle desse sensitive opplysningane, kunne kome på avvegar. Her er det i alle fall farar som vi må vere klare over. Konsekvensen av feil vil kunne bli alvorlege når den valde registerforma gjer det enklare å finne tilbake til enkeltpersonen bak opplysningane. Dersom det blir valt ei registerform der det er opna for tilgang til identifiserande opplysningar, vil det også bli enklare å ta ut opplysningane til illegitime føremål. Høvet til å samanstille personopplysningar blir stadig betre. Risikobiletet for alle helseregistra vil bli endra med eit norsk pasientregister med fødselsnummer, fordi det vil bli enklare å samanstille opplysningar og identifisere enkeltmenneske også i desse samanstilte registra. Eit norsk pasienregister med fødselsnummer kan framstå som eit nøkkelregister for innhenting av annan identifiserbar informasjon. Det framstår som uklart kvifor den pseudonyme løysinga blir sett på som føremålstenleg i samband med opprettinga av Reseptregisteret og IPLOS-registeret, medan denne linja ikkje blir følgd opp for Norsk pasientregister, som er eit register med eit mykje breiare nedslagsfelt med omsyn til talet på registrerte og talet på parameter sett i forhold til kvarandre. Å unnlate å etablere Norsk pasientregister som eit pseudonymt register er å leggje til rette for misbruk av opplysningane. Opplysningar vil bli brukte dersom ein har dei – det trur eg vi må kunne seie – også til andre føremål enn det ein opprinneleg planla. Det er ei grunnleggjande plikt å handtere personopplysningar på den minst inngripande måten når denne samtidig i stor grad tilfredsstiller føremålet. Eit pseudonymt register er klart mindre inngripande enn eit identifiserbart register. I sjukehus må det vere personidentifiserbare opplysningar av omsyn til behandling, men ein treng ikkje det i sentrale helseregister. I alle høve bør koplingar mellom registra skje i kryptert form. Desse personopplysningane vil ein kunne finne rundt om i Helse-Noreg, og det vil skape eit sårbart system. Vi er redde for at det blir som om bukken blir sett til å passe havresekken, viss det ikkje finst ein tredje utenforståande instans som passar på. Det blir stadig oppretta nye helseregister. Sidan ingen kan spå noko om framtida, vil det etter Venstre si oppfatning vere av største betydning at alle nye helseregister blir oppretta på ein slik måte at folk kan kjenne seg trygge for at personopplysningar ikkje kjem på avvegar eller blir brukte til føremål som ein i dag ikkje kan sjå rekkevidda av. Heilt til slutt: Den 28. januar, som vi nettopp har passert, var det Den Europeiske Personverndagen. Det er å håpe at slike markeringar rundt personvernspørsmål vil auke merksemda om temaet, både hos befolkning, styresmakter og politiske parti. Venstre vil applaudere og fortsetje arbeidet for at dette skal skje.