Erling Sande (Senterpartiet), 2011-06-10:
Representantforslaget tek opp ei viktig sak. Senterpartiet er oppteke av at vi har plikt til å forvalte kulturminna sånn at dei komande generasjonane òg får glede og kunnskap av dei. Kulturminna er ei eineståande kjelde til innsikt, identitet, oppleving og næring, og kulturminne er eit felt som fortener å bli lyfta. Freda bygg er ein viktig del av dei samla kulturminna våre, og Senterpartiet er oppteke av gode ordningar for dei som har ynske om å ta vare på freda bygningar. Regjeringa auka budsjettet på dette feltet for å snu ein negativ trend, og så er det, som representanten Serigstad Valen peikte på, framleis store utfordringar som vi i fellesskap må sjå på. Ein har sett i verk ei rekkje tiltak for å betre tilstanden for norske kulturminne. Eg vil særleg peike på at private no får kompensasjon for utgifter til arkeologiske arbeid. I tillegg kjem det ein oppdatert gjennomgang av tilstanden til freda bygningar i privat eige, og dialogen mellom eigarar av freda bygg og myndigheiter blir styrkt. Lat meg bruke resten av innlegget mitt til å lyfte fram to flotte døme som begge er viktige kulturminne, som er forteljingar frå vår historie, og som begge forhåpentlegvis vil stå på UNESCO si kulturarvliste om ikkje så lenge. I Hyllestad, ei bygd ytst i Sognefjorden, finn vi ein lokasjon med ein produksjon som blei ein viktig reiskap i mange hushald rundt om i Europa på 700-talet. Avslagshaugar av sundbrotne og mislukka kvernsteinar og merke etter hogging i bergveggar fortel om ein storindustri. Med sine 27 km2 er kvernsteinsbrota i Hyllestad eitt av landets største fornminne i utstrekning. Via Bergen blei steinar sende vide omkring, m.a. til Danmark, Sverige og kontinentet, og dei havarerte skipslastene – det var dei steinane som ikkje blei sende vide omkring – viser farleia for utskiping av Hyllestad-steinen. Langt det største funnet, med 505 kvernsteinar, blei gjort i Alversund i 1990. Men òg lenger sør og på Sørlandet er det funne skipslaster med kvernstein nettopp frå Hyllestad. Andre produkt frå desse steinbrota, f.eks. steinkrossar, ljoresteinar, steinkar, døypefontar og gravheller, finn ein òg vide omkring. Det viser ein veldig viktig del av vår historie og viser den kanskje fyrste storindustrien som vi hadde i landet vårt. Eit anna viktig kulturminne – og flott kulturminne – er Rjukanbanen. Rjukanbanen er eitt av dei viktigaste enkeltståande objekt i søknaden om at Rjukan og Notodden skal kome på UNESCO si verdsarvliste. Rjukanbanen blei i si tid bygd som eit heilt nødvendig transportsystem. Banen frakta råvarer og produkt inn til den unikt plasserte industribyen Rjukan og produkt frå fabrikkane der og ut i verda. Internasjonale ekspertar på teknisk-industrielle kulturminne framhevar òg Rjukanbanen sin unike verdi som transportsystem. Jernbaneferjene «Ammonia» og «Storegut» blei freda 9. august 2009, på 100-årsjubileumet til Rjukanbanen, der nokre av oss fikk gleda av å vere til stades. Og i tillegg har Telemark fylkeskommune varsla at resten av Rjukanbanen skal fredast. Telemark fylkeskommune og kommunane Tinn og Notodden står bak Stiftelsen Rjukanbanen, og planen er at Rjukanbanen skal konsoliderast med Norsk Industriarbeidermuseum. Det er eit solid og godt prosjekt i samarbeid mellom kommunane, fylkeskommunen og riksantikvaren i samband med bevaring av Rjukanbanen. Kommunane, fylkeskommunen og Miljøverndepartementet har lagt inn pengar i dette spleiselaget. Det står framleis att ein bete frå Kulturdepartementet. Nominasjonsarbeidet for innskriving av norsk industrihistorie på UNESCO si verdsarvliste starta hausten 2010. Dette blei markert ved at Miljøverndepartementet og riksantikvaren inviterte til eit folkemøte på Rjukan. Planen for oppfølging er jo då å sende søknaden til komiteen i Paris i januar 2013, sånn at Rjukan/Notodden kan bli verdsarv i 2014. Den søknaden vil bli styrkt dersom òg Rjukanbanen blir tilførd midlar til formidling, som er Kulturdepartementet sitt hovudbidrag. Eg håper at miljøvernministeren vil ha ein dialog med kulturministeren på dette feltet, sånn at vi får den nødvendige satsinga og får lyfta fram desse UNESCO-kandidatane våre til den merksemda som dei fortener.