Oddbjørg Ausdal Starrfelt (Arbeiderpartiet), 2001-12-13:
Det komiteleiaren framstilte som ny politikk for eit betre Samferdsels-Noreg, fryktar me i Arbeidarpartiet vert negativt for det norske folk. Me står saman med SV og Senterpartiet om merknader knytte til dette. Kor store endringane vert, er m.a. avhengig av kor mykje statsråden eller Stortinget er villige til å styra. Det same fleirtalet som står bak endringane, har nyleg sagt nei til å styra NRK, som er eit anna statleg aksjeselskap, i spørsmålet om nedlegging av distriktskontor. Ei slik haldning til styring av samferdselssektoren tyder på at selskapa skal få styra meir sjølve. Då veit me at avgjerdene i større grad vert tekne ut frå bedriftsøkonomiske omsyn, og i mindre grad ut frå samfunnsomsyn. Det er samfunnsomsyn, ikkje bedriftsøkonomi, som sikrar bestemor på Røros moglegheita til å senda pakkar og brev til same pris som dei som bur i Oslo.Det er samfunnsomsyn, ikkje bedriftsøkonomi, som gjer det mogleg å ha flyplassar over heile landet, ferjetilbod til den ytste nakne øya og vegar i grisgrendte strøk. Kva meiner statsråden når ho i Aftenposten skriv at aksjeselskap skal gje «sikrere, bedre og mer effektive samferdselstjenester, til en rimelig pris»? Korleis kan ein gje bebuarar i distrikta betre tenestar ved at ein organiserer dei som aksjeselskap? Mi kjensle er at ein med aksjeselskapsforma over heile fjøla vonar å kunna få redusert eller lagt ned ulønsame tilbod utan at politikarane må ta heile kritikken. Sjølv om statsråden i den same artikkelen seier det er «en fullstendig uriktig fremstilling» å gje inntrykk av at det skal leggjast opp til privatisering, ser eg ikkje bort frå at det er nettopp som ein mellomstasjon mot privatisering at aksjeselskapsforma gjev meining. Eg er nokså viss på at dette ikkje høyrest så ille ut i øyra til Høgre og Framstegspartiet heller. Viktige avgjerder som kan få store konsekvensar for både innbyggjarane og dei tilsette, har vorte tekne over bordet i dette huset utan at fagfolk eller tilsette har vore involverte. Dette er uprofesjonelt. Eg har stor forståing for at dei tilsette er sinte. Noreg er langt framme når det gjeld bedriftsdemokrati. Me har erfart at det å involvera dei tilsette i alle fasar av omstillingsprosessar ikkje bare er rett, det er i tillegg lurt. Skulle statsråden eller Kristeleg Folkeparti koma på andre tankar, vil eg seia: Det er lov å snu. Dersom statsråden skal følgja opp det ho har sagt om ikkje å privatisera, er det nok mot venstre og ikkje mot høgre ho må snu seg. Posten Norge BA og NSB BA er selskap som er oppretta etter eigne særlover. Dette var resultatet av ein brei prosess under regjeringa Brundtland. Selskapa har med denne styringsforma stor fridom. Samfunnsmessig styring skjer gjennom konsesjon og offentleg kjøp av tenester. Kort kan ein seia at skilnaden er at aksjeselskap lettare kan splittast opp, delprivatiserast og gå konkurs. Aksjeselskapsmodellen innbyr til bedriftsøkonomiske omsyn. Resultatet kan verta dårlegare og dyrare tilbod i Distrikts-Noreg. Eg møtte nyleg rundt 50 bussjåførar. Dei har, som andre i NSB BA, vore med på store omstillingar dei siste åra. No skal rutene deira ut på anbod, noko som fører til stor usikkerheit om dei vil få behalda jobben. I tillegg skal dei no verta aksjeselskap. Eg skjønar dei vert provoserte når fleirtalet snakkar som om det er no omstillinga skal ta til. Få har omstilt seg meir enn tilsette i NSB og Posten, og dei er midt inni store prosessar med reduksjonar i talet på tilsette – og så dette! Luftfartsverket, som eig dei fleste flyplassane i Noreg, skal gjerast om frå forvaltingsbedrift til aksjeselskap. Det vert ein stor skilnad. I dag er Luftfartsverket underlagt klår instruksjonsmyndigheit frå statsråden, sjølv om det er eit eige styre. Styreleiar Erlend Rian, som eg nemnde i stad, tidlegare Høgre-politikar, seier at styret ikkje ynskjer å ta avgjerd om flyplasstrukturen. Bare få flyplassar går med overskot i Noreg. Dette vert brukt til å subsidiera dei som går med underskot. Det er ei ordning i god sosialdemokratisk ånd: å yta etter evne og få etter behov. Er det dette fleirtalet vil ha bort? Eg fryktar at bedriftsøkonomiske omsyn vil føra til at mange småflyplassar vert nedlagde. Det ligg føre ei utgreiing som foreslår dette. Arbeidarpartiet ynskjer, saman med SV og Senterpartiet, å handsama dette spørsmålet saman med Nasjonal transportplan i 2004. Det er bare slik me kan sikra forpliktande og heilskaplege løysingar og vurderingar. I tillegg vil det gje tid til at involverte kan få uttala seg. Nedlegging av flyplassar kan bety nedlegging av både arbeidsplassar og busetnad i området rundt. Det vil vera å skyva demokratiet utover sidelina ikkje å gje rom for påverknad frå dei dette gjeld. Konkurranse om persontransporten på jernbanen kan i verste fall gå ut over regularitet og tryggleik i eit lite land som Noreg. I område med dobbeltspor er kapasiteten alt sprengd, og det er lite rom for å setja inn fleire tog. Her vil det vera snakk om å konkurrera om dei avgangane som alt er, og det er her det vil vera interessant å konkurrera. Resultatet kan då verta at me sit igjen med eit statleg selskap for dei minst lønsame delane av jernbanetrafikken. Det trur me vil vera uheldig. I EU vert det arbeidd med eit direktiv om konkurranseutsetjing av all kollektivtransport. Stoltenberg-regjeringa sende ut eit framlegg til endring av samferdselslova for å sikra arbeidstakarane betre ved overdraging av konsesjonar til nye anbydarar. Eg vonar at Regjeringa vil følgja opp med denne lovendringa. Me må ikkje koma i ein situasjon der dei tilsette sine rettar vert auksjonerte bort for at selskapa skal vinna eit anbod. Eg vil igjen spørja: Kvifor er denne overgangen til aksjeselskap så viktig? Er det for å få fart på nedlegging av ulønsame flyplassar og ferjestrekningar? Er det for å saldera med dei tilsette sine løns- og arbeidsvilkår? Eller er det for å koma nærare privatisering der bedriftsøkonomiske omsyn og ikkje samfunnsomsyn vert avgjerande? Samferdsel er viktig. Samferdselsbudsjettet i år er betre enn på mange år. Det vert løyvt 1,3 milliardar kr meir i år enn i fjor – 650 mill. kr til veg og 650 mill. kr til jernbane. Det er godt på veg mot oppfylling av framlegget i Nasjonal transportplan. Regjeringa Bondevik gjorde i tilleggsproposisjonen framlegg om å løyva 140 mill. kr. meir til veg og kollektivtrafikk. Dette er ganske puslete når me veit at dei så seint som i Sem-erklæringa lova å auka løyvingane til dette med vel 1 milliard kr i året. Resultatet er no at Arbeidarpartiet sitt budsjett ligg 75 mill. kr over budsjettet til regjeringspartia og Framstegspartiet. Igjen er det slik at desse partia lovar meir og held mindre. Det lovar ikkje godt. Arbeidarpartiets ekstra 200 mill. kr ynskte me å bruka slik: 40 mill. kr til østfoldvegane. Situasjonen er dramatisk, reguleringsplanane er klare, og svenskane kan by på betre framdrift enn oss. Korleis representanten Holten frå Østfold kan gå imot dette, skjønar ikkje eg.60 mill. kr til kollektivtiltak i storbyane, med 45 mill. kr til Oslo og 5 mill. kr til Bergen, Trondheim og Stavanger15 mill. kr til utvida rabattordningar for elevar og studentar10 mill. kr til rassikringstiltak75 mill. kr til ulike vegprosjekt Men etter at fleirtalet reduserte rammene med 75 mill. kr, måtte me justera litt på budsjettet. Me står på våre løyvingar til kollektivtrafikk, rassikring, E6 i Østfold og innfartsveg til Kragerø. I tillegg legg me som fleirtalet inn 4 mill. kr ekstra til ekspressbussane, samstundes som me ber om ein gjennomgang av støttesystemet med sikte på å gjera ordninga meir målretta. Det som skjer i dag på vegsektoren, er historisk. Statens vegvesen sin forvaltingsdel skal gjennom den største omstillinga i moderne tid. 19 vegkontor skal erstattast av fem regionar. Det gjer det mogleg å driva meir strategisk transportplanlegging. Det skal nyttast mindre ressursar til administrasjon og meir til veg. Det vert bra for folk rundt i landet. Eg vil understreka at dette fører til desentralisering, ikkje til det motsette. I motsetnad til dei tidlegare omtalte omstillingane er dette framlegget resultatet at ein lang prosess i eit nært samarbeid med dei tilsette. Dette er Arbeidarpartiet sin metode for å fornya offentleg sektor. Eg tykkjer det er synd at det bare er Arbeidarpartiet og SV som støttar visjonane om at denne regionaliseringa kan vera eit første steg på vegen til betre samordning av heile transportsektoren. Ved å gje desse kontora planansvar for sjø, luft, jernbane og kollektivtransport i tillegg til veg vil ein kunna ta viktige steg vidare mot heilskapleg tenking på samferdselsområdet. Men eg vonar at statsråden vurderer framlegget likevel. Andre talarar frå Arbeidarpartiet vil omtala dei ulike sektorane nærare. Eg vil til slutt snakka litt om luftfart. I Arbeidarpartiet er me uroa over utviklinga. Difor er me glade for at eit fleirtal har støtta eit framlegg om å be Regjeringa koma tilbake til Stortinget med ein gjennomgang av situasjonen og forslag til løyvingar eller andre tiltak. Me kan ikkje sitja passive og sjå på at flyplassar vert stengde på grunn av den økonomiske situasjonen i Luftfartsverket, eller at heilt naudsynte utbyggingar som skal sikra inntekter i framtida, vert utsette. Eg er glad for fleirtalet sin merknad om at utbygginga av Sola lufthamn skal gå som planlagt. Arbeidarpartiet trur ikkje at bortfall av flyseteavgifta vil betra situasjonen monaleg. Det får bare effekt på godt trafikkerte strekningar. Alle får auka utgifter ved at luftfarten er teken inn i momssystemet, og distrikta kan igjen måtta lida. I tillegg vil bortfall av retten til å tena opp og ta ut bonuspoeng føra til at selskap som har Noreg som heimemarknad, kan tapa i kampen på den internasjonale arenaen. Me er skeptiske til bonusprogram, men me trur at norske selskap må ha same vilkår som dei dei konkurrerer med.