John Dale (Senterpartiet), 2001-05-22:
For ikkje lenge sidan debatterte Stortinget ei utgreiing frå utanriksministeren. Eit viktig poeng i dokumentet frå UD var at Noreg no bur seg på å takla utanrikspolitiske utfordringar som kjem frå fleire kantar, eksempelvis frå USA, Russland og EU. I denne fleirdimensjonale teikninga syntest Europa-politikken alt å vera på plass. Eg fann grunn til å reisa tvil på det punktet, for utanriksministerens tale, som i mangt var perspektivrik, mangla nettopp vurderingar av viktige utviklingstrekk i Europa. I den løypa låg utanriksministerens tale tidlegare i år, der ligg òg essensen i stortingsmeldinga me diskuterer her i dag. Av denne meldinga går det fram at EU er utgangspunktet for Noregs globale politikk. Og ikkje nok med det, i all hovudsak bør Noreg stå saman med EU i verdspolitikken. Dette synspunktet er så tydeleg markert at det reiser spørsmål om Regjeringa meiner at Noreg bør ha ein eigen utanrikspolitikk, uavhengig av EU. Sett i lys av norsk utanrikspolitisk historie fram til no, synest meldinga å innvarsla ei kursendring her. At me skal samarbeida med våre nære naboar, er sjølvsagt ei opplagd sak. Poenget er at EUs utanrikspolitiske ambisjonar er sterkt stigande – unionen oppfattar seg sjølv som ein stadig viktigare aktør på den globale scenen. Er unionens utanrikspolitiske vyar i tråd med norske interesser? Ja, sa leiaren i utanrikskomiteen tidlegare i dag. Orda evig og for alltid låg i lufta. Men svaret er slett ikkje så opplagt, korkje i relasjon til Noregs atlantiske politikk, til norske interesser i nordområda eller til Noregs engasjement i den tredje verda. Lite av dette vert problematisert og diskutert, og det er uheldig. Når Regjeringa peikar ut EU som leiestjerne for sin globale politikk, burde me i det minste kunna venta at nyanserte oppfatningar vart lagde på bordet. Kva slags Europa ynskjer me oss? Eg ser at Regjeringa oppfattar EU som «sentrum for samarbeid i vår verdensdel». Kva er det i tilfelle viktig å samarbeida om? Kva bør etter norsk meining stå på dagsordenen for samarbeidet i Europa? For Noreg bør det vera ei opplagd sak å engasjera seg i debatten om demokratiets usikre framtid, som i høg grad går føre seg på den europeiske arenaen, som handlar om eit stadig meir spent tilhøve mellom samfunnsborgarar og makthavarar. EU vert av entusiastar omtala som eit fredsprosjekt. Ja, EUs fedrar drøymde i si tid om å skapa fred i Europa gjennom økonomisk integrasjon. I dag er perspektivet eit anna. EU tek mål av seg til å verta ei makt i verda, med planar om å agera også utanfor området sitt, politisk og militært. Då kjem fredsargumentet i eit nytt og langt meir problematisk lys. Dessutan, det demokratiske forfallet i EUs medlemsland er eit stigande trugsmål mot ei fredeleg utvikling i Europa. Dette forfallet får også Noreg erfara gjennom EØS-avtalen. Me har full grunn til å uttala oss om det som skjer. Det springande punktet er at nasjonalforsamlingane gjev frå seg lovgjevingsmakt til EU-organ som står utanfor folkevald kontroll. Tilstanden vert omtala som «demokratisk underskot», eit kommersielt uttrykk for skiftet bort frå folkesuverenitet til eit de facto styre av embetsmenn og forretningsfolk. Historisk vert klokka skrudd tilbake. Mot dette udemokratiske regimet reiser protesten seg, og naturleg nok, i sfæren mellom makthavarar og folk, som stadig utvidar seg, får også ekstremistar eit større spelerom. Utgangen på dette kjenner ingen, men farleg er det. Demokrati og fred heng i hop, sviktar det eine, ryk også det andre. Men Europa-meldinga tek ikkje denne situasjonen på alvor. Det som i realiteten er eit historisk drama, vert fanga inn i eit byråkratisk språk og gjort usynleg. Eksempelvis står det i meldinga at «det vil være en hovedutfordring å sikre folks innflytelse i besluninger som er viktige for EUs innbyggere». Formuleringa er interessant. Den kommuniserer ikkje demokratiets krise, og forsvarer i realiteten EUs system. Formuleringa fangar ikkje opp kjernepunktet, som er følgjande: Lovgjevinga må i alt og eitt ha sitt opphav i folkemakt, anten denne vert utøvd direkte eller gjennom valde utsendingar. Vert denne mekanismen øydelagd, vil ikkje botemiddelet vera å sikra folks innverknad, slik det står i meldinga. Det vil ikkje vera nok å senda fleire saker på høyring til organisasjonar, slik EU-kommisjonens leiar, Prodi, går inn for. Makta må igjen verta forankra i folkevalde organ, som ikkje berre i teori, men òg i praksis kan kontrollerast av folket gjennom val. For Noreg vert dette i fyrste rekkje eit spørsmål om å ta eit oppgjer med EØS. Og det kan skje utan at frihandel eller andre økonomiske interesser kjem i faresona. Om så var at pengar vart sette opp mot demokrati, burde valet likevel vera opplagt. Norsk Europa-politikk bør ha demokratiet på sitt program. Norsk Europa-politikk bør slå eit slag for at land og regionar innanfor verdsdelen får nok handlerom til å leggja opp politikken sin i samsvar med naturlege føresetnader. Norsk Europa-politikk bør seia nei til føderalismen.