Ingvald Godal (Høyre), 2000-04-13:
Forsvarskomiteen legg med dette fram si innstilling til St.meld. nr. 38 for 1998-99 Tilpasning av Forsvaret til deltagelse i internasjonale operasjoner. Det er brei semje i komiteen på ei rekkje område som gjeld mål og prinsipielle retningsliner, men den deler seg i eit fleirtal og eit mindretal når det gjeld gjennomføringstakta og finansieringa av kostnadene. Då FN vart etablert i kjølvatnet av den andre verdskrigen, var hovudmålet å unngå slike katastrofar i framtida ved å opprette ein internasjonal og solidarisk rettsorden i FNs regi. Rettsorden krev politi. Dette vart etablert ved behov ved at medlemslanda stilte styrkar til disposisjon. Den fyrste store prøva på om den nye verdsorganisasjonen skulle makte å setja handling bak ord, kom då Nord-Korea gjekk til åtak på Sør-Korea i 1950. Under leiing av den norske generalsekretæren, Trygve Lie, synte FN seg oppgåva vaksen. Sidan har det vore ei lang rekkje FN-operasjonar på mest alle kontinent fram til dagens engasjement, ikkje minst på Balkan. Etter kvart har det vist seg at FN godt greier å drive relativt enkle fredsbevarande operasjonar i eigen regi, men ikkje meir kompliserte. UNPROFOR-operasjonen i Bosnia på 1990-talet, som enda i katastrofen i Srebrenica, vart ein svært tragisk illustrasjon på dette. Etter slutten på den kalde krigen forandra så NATO sitt strategiske konsept til også å gjelde krisehandtering på vegner av FN eller OSSE utanfor NATOs eige geografiske område. Den fyrste store oppgåva vart å ta over etter FN i Bosnia. I løpet av 1990-talet har det så utvikla seg ei slags arbeidsdeling på dette området. FN har primært ein mandatgjevande funksjon og gjennomfører framleis konfliktførebyggande og enklare fredsbevarande operasjonar i eigen regi, medan NATO tek seg av meir kompliserte operasjonar i det euroatlantiske området. EU førebur seg no til å kunna gjennomføre enklare såkalla Petersberg-operasjonar. I Golfen og i Albania fekk me døme på at koalisjonar av viljuge gjennomførte vellukka fredsoperasjonar med mandat frå FN. Under heile denne prosessen, frå FNs fyrste år, har Noreg vore ein aktiv pådrivar for og deltakar i ei lang rekkje fredsoperasjonar. Når det gjeld innsats i forhold til folketalet, har me vore blant dei fremste i verda. I likskap med våre frendar i Skandinavia vart det likevel alltid slik når det kom til stykket i skarpe operasjonar, at me stilte med støttefunksjonar, sanitet, transport o.l. Grovarbeidet og risikoen overlét me til andre. Dei som måtte ta risikoen og tapa, såg det sjølvsagt slik at skandinavane heldt seg for å vera finare enn anna folk, opphøgde liksom, omtrent som adelen i gamle dagar. Eit krav voks seg difor fram om at dei som var for ein operasjon, måtte stille opp på linje med andre også når det gjaldt risiko. I løpet av 1990-talet fekk dette synet gjennomslag her i Stortinget. Når NATO i 1992 vedtok å ta på seg krisehandteringsoppdrag på vegner av FN eller OSSE og førebudde seg til det, vart det sjølvsagt heller ikkje mogeleg for noko medlemsland å reservere seg på dette området. Tidleg på 1990-talet vedtok difor Stortinget å stille troppar til disposisjon for NATOs utrykningstyrkar: Telemark Bataljon, ein skvadron F-16 jagarfly og nokre marinefartøy. Føresetnaden var at desse styrkane skulle kunna rykke ut i alle typar operasjonar på svært kort varsel. Eit kompani av Telemark Bataljon var snart på plass i Sarajevo og gjorde ein svært god jobb der, men så stagnerte det heile. Under Kosovo-krisa sytte jagarflygarane våre for at me endeleg stod skulder ved skulder med våre allierte i ein skarp operasjon, rett nok utan luft-til-bakke-kapasitet, noko dei snarast bør få, men det tok heile tre månader å få resten av Telemark Bataljon på plass. I fjor vår og på nytt no nyleg var me vitne til at Noreg braut sine plikter mot NATO når det gjeld å stille fartøy i NATOs ståande mineryddarstyrke, fordi kontraktsforholda ikkje var i orden. Me har i løpet av 1990-talet bruka milliardbeløp på å skaffe ni nye minefartøy. I løpet av åtte år har me likevel ikkje fått på plass eit system slik at mannskapet er der når dei skal gjera ein jobb for alliansen. Dette er ei svært flau sak for Noreg. Det er difor heilt naudsynt at me no gjer noko med dette, og det viktigaste er den praktiske oppfølginga etter at Stortinget i dag på nytt gjer vedtak på dette området. Papirtigrar har me meir enn nok av frå før. På denne bakgrunnen vert Stortinget i dag invitert til å gjera vedtak om at det skal opprettast ein Forsvarets innsatsstyrke for internasjonale operasjonar, med innslag frå alle våpengreiner samt spesialstyrkar. Dei tidlegare innmelde styrkane til NATO og VEU inngår i styrken. Dagens FN-styrke vert nedlagd, og me skal heretter operere berre med ein styrke: innsatsstyrken. Mellom anna på grunn av ovannemnde manglande oppfølging av Stortingets tidlegare vedtak på dette området vert Stortinget i dag invitert til å gjera følgjande vedtak: «I forbindelse med de årlige budsjettene forelegges Stortingets forsvarskomité en oversikt over krigsstrukturens operative status, herunder også den operative status til Forsvarets innsatsstyrke for internasjonale operasjoner og eventuelle forslag til endringer i denne styrkens sammensetning.» Dette for at Stortinget skal vera løpande orientert om situasjonen, slik at oppgåver, kapasitet og løyvingar kan bli sedde i samanheng på ein regelmessig og systematisk måte. Ein samla komite understrekar at målet no må vera at Noreg snarast set seg i stand til å oppfylle allereie inngåtte forpliktingar på dette området. Samansettinga av den foreslåtte innsatsstyrken går fram av vedlegg 1 i innstillinga. I alt vil den utgjera ein styrkepool på over 3 500 personar. Sett i forhold til Noregs folketal må dette seiast å vera ambisiøst. Ein tilsvarande EU-styrke ville bli på ca. 300 000 personar, men der talar dei som kjent for tida om ca. 60 000. I meldinga vart investeringskostnadene ved etablering av styrken oppgjevne som usikre, men av storleiksorden 520 mill. kr. Under komiteens arbeid med saka vart det klart at dette måtte aukast til i alle høve 1,1 milliardar kr. Ein tilsvarande skilnad vart avdekt når det gjaldt driftsutgiftene heime. Ein samla komite finn denne differansen oppsiktsvekkande stor og peikar på at dei kostnadsmessige konsekvensane av framlegga i meldinga burde ha vore langt betre gjennomarbeidde enn i dette tilfellet. Under handsaminga av gjeldande langtidsmelding gjekk Stortinget som kjent inn for at uterelaterte utgifter til internasjonale operasjonar skal løyvast utanom den ordinære forsvarsramma fordi desse er vanskelege, ofte umogelege, å føreseia. Dette prinsippet er lagt til grunn i St.meld. nr. 38, og ein samla komite er einig i det. I meldinga vart det foreslått at andre utgifter i samband med etablering og drift av styrken skal dekkast innanfor ramma ved omdisponering frå investeringssida. Komiteens fleirtal, Arbeidarpartiet, Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet, støttar dette, medan mindretalet, Framstegspartiet og Høgre, åtvarar mot å forverre den frå før så alvorlege doble ubalansen i Forsvarets økonomi, dvs. mangelen på samsvar mellom mål og midlar og mellom drift og investering. Mindretalet peikar på at dersom denne ubalansen ikkje skal bli ytterlegare forverra, må nye oppgåver finansierast med friske midlar. Det er utvilsamt framleis eit stort rasjonaliseringspotensial i Forsvaret. All erfaring tilseier likevel at ein ventar med å innkassere gevinsten av dette til den ligg føre. I fyrste omgang vil rasjonaliseringa elles ofte krevja utgifter til investering. For eigen del vil eg sterkt åtvare fleirtalet mot å halde fram med å bruke logikken til kjerringa med rishaugen når det gjeld Forsvaret: «Greier du den, så greier du den». Dette er ansvarslaust og uverdig for eit parlament. I kapittel 2.4 i meldinga står det følgjande: «USAs betydning for NATO forblir helt avgjørende, og amerikanske krav om en endret byrdefordeling over Atlanterhavet må derfor tas ytterst alvorlig.» Ein samla komite seier seg einig i dette og understrekar at ei slik endra byrdefordeling nødvendigvis vil måtte få ressursmessige konsekvensar. At USA med sine 270 millionar innbyggjarar har eit dobbelt så stort forsvarsbudsjett som EU med sine 370 millionar innbyggjarar, understrekar dimensjonane i det me her talar om. Sjølv ser eg det slik at friske pengar til etablering og drift av innsatsstyrken er eit bidrag frå norsk side til ei slik endra byrdefordeling over Atlanteren. Fleirtalet i komiteen, Arbeidarpartiet, Kristeleg Folkeparti og Senterpartiet, går inn for å vedta den i meldinga foreslåtte styrken no. Mindretalet, Framstegspartiet og Høgre, går inn for at me straks set oss i stand til å innfri plikter me alt har tatt på oss, og at me så gradvis bygger ut innsatsstyrken ut ifrå behov og økonomi, dette for å unngå å legge nok ein gaukunge i Forsvarets reir, og også fordi samansettinga av styrken truleg vil bli påverka av det som blir vedtatt når neste langtidsmelding skal handsamast i dette hus om eitt år. Bitter erfaring syner at føreseielegheit når det gjeld personelltilgangen, er ein føresetnad for at Forsvaret skal kunna bidra effektivt internasjonalt. Ein samla komite peikar på at dette no er ein integrert del av Forsvarets løpande oppgåver som Noreg gjennom internasjonale avtaler har forplikta seg til å utføre, og at ei beordringsordning for yrkesmessig tilsette i Forsvaret, m.a. bygd på erfaringar frå Danmark, bør vurderast og leggast fram for Stortinget som eiga sak så snart som råd. Eg vonar at dette kan skje alt i vår, slik at det kan bli ein snarleg slutt på dagens uverdige forhold på dette området. Når det gjeld det tryggingspolitiske bakteppet, peikar ein samla komite på at Noreg har ei slik plassering i den strategiske geografien at me både må kunna forsvare eige land og ta del i internasjonale operasjonar, at i ein gitt situasjon kan ein tilstrekkeleg høg terskel på vår side vera avgjerande for freden og stabiliteten i våre nærområde, og at Noreg sjølv må bidra vesentleg i denne samanhengen. Difor er det så viktig at me finn den rette samordninga og balansen mellom evna til å forsvare eige land og til å ta del i internasjonale operasjonar. Kapasiteten for innsats ute bør òg vera slik at den er fullt ut tenleg i forsvar av eige land. Me må aldri gløyme at omsynet til Noregs fridom og fred alltid må ha fyrste prioritet. Med desse orda vil eg anbefale innstillinga.