Steinar Ness (Senterpartiet), 2018-01-09:
Spørsmålet om korleis vi i Noreg skal organisere handel og samarbeid med våre naboland, er viktig og har ført til mykje debatt og politisk strid. Frå 1970-talet og utover har tre regjeringar gått av som følgje av strid om dette – Borten-regjeringa i 1971, Bratteli-regjeringa i 1972 og Syse-regjeringa i 1990. Trass i dette har det tidvis vore vanskeleg å få saka høgt opp på den offentlege dagsordenen og inn i den offentlege samtalen i Noreg. Ofte får andre saker, som handlar om enkeltpersonar, stor merksemd til fortrengsel for systemspørsmål, med store følgjer for folks framtid, håp og draumar, levekår og velferd kringom på heile jordkloden vår. EØS, TTIP og TiSA er stikkord i ein slik samanheng. EØS-avtalen var frå starten av omstridd, er omstridd og vil vere omstridd. Grunnen er at EØS-avtalen over tid undergrev den norske modellen, med geografisk og sosial utjamning, små skilnader mellom folk, tryggleik for arbeid og inntekt, både for arbeidstakarar og sjølvstendig næringsdrivande i enkeltpersonføretak, og dette gjev over tid ein dynamikk i retning av større skilnader, mindre fellesskap og mindre tillit mellom folk. Eg må seie eg opplever det som ein skjebnens ironi at vi startar året 2018 med å drøfte EØS-avtalen. Det er i år 30 år sidan debatten om EØS-avtalen starta i Stortinget. Eg trur kanskje eg er ein av dei få i denne salen som då hadde mitt daglege virke om ikkje i denne salen, så i dette huset. Det starta med ein debatt i Stortinget i juni 1988. I etterkant av det sende dåverande statsminister Gro Harlem Brundtland 13. juni 1988 eit rundskriv til alle departementa om at det skulle vere eit sjølvstendig kriterium i vurderinga av framtidig norsk lovgjeving at det skulle harmoniserast med EUs regelverk dersom det ikkje låg føre særskilde grunnar til ikkje å gjere det. Så fekk vi Jacques Delors’ initiativ i januar 1989, som enda opp med eit toppmøte i Oslo i mars 1989. Det skjedde veldig mykje, og for meg var det det første møtet med det eg vil kalle ein type prosessdemokrati. Alt var prosess, og dei folkevalde si rolle – kva tid dei skulle informerast, kva tid dei skulle ta avgjerder, og på kva tidspunkt dei skulle inn – var omstridd frå første stund. Eit av augeblikka frå mi tid tidlegare i politikken var 18. august 1989. Då hadde det vore eit møte i den utvida utanrikskomiteen etter initiativ frå SV og Senterpartiet, og statsministeren sa på Dagsnytt den dagen at Senterpartiets krav om openheit om innhaldet i denne avtalen var til skade for viktige nasjonale interesser. Krav om demokrati, openheit og innsyn var til skade for det. Det andre augeblikket som er relevant for dette, er 25. november 1994, då dåverande statsminister i ein debatt med Anne Enger sa etter ein påstand om at EØS/EU ville undergrave arbeidstakarar sine rettar, at det var løgn. Det var 25. november 1994. Kvifor trekkjer eg fram dette? Jo, eg synest vi har fått grundig dokumentert i åra som har gått, at EØS-avtalen har den dynamikken som eg nemner, på desse viktige områda. Så forstår eg Høgre og Framstegspartiet, som er tilhengjarar av ei slik utvikling som ligg i forlenginga av dette systemet i EØS-avtalen, at dei ikkje vil ha debatt om dette, ikkje vil ha alternativ, vil at vi skal vere i ein tvangssituasjon. Dei vil ha ro. Eg meiner vi treng debatt om innhaldet i denne avtalen og alternativ til han. Eg lytta med interesse til det som vart sagt frå Arbeidarpartiets hovudtalsperson i denne saka. På den eine sida er det ikkje nok tid, på den andre sida treng ein meir tid. Eg vel å tolke dette som uttrykk for at det er bevegelse i Arbeidarpartiet når det gjeld dei systemutfordringane som ligg der. EØS vil verte diskutert i denne salen til avtalen ikkje lenger gjeld i Noreg. Til slutt vil eg ta opp forslaget som ligg i innstillinga frå Senterpartiet og SV.