Bård Vegar Solhjell (Sosialistisk Venstreparti), 2015-06-01:
Det er 70 år sidan frigjeringa, noko som skal feirast med glede, og som skal brukast til å hugse. Det er vår felles historie, og mange har òg si eiga vesle historie knytt til det – som eg. Farfaren min kom tilbake med dei kvite bussane frå Sachsenhausen i mai 1945. Ni månader seinare vart faren min fødd, men då var farfar allereie død av skadane frå Sachsenhausen. Men det er òg viktig å sjå til dei som hamna på skuggesida etter krigen, og det bør vere mogleg 70 år etter. Rundt 55 000 nordmenn var medlemmer av Nasjonal Samling, NS, og ein anslår grovt at dei kan ha fått rundt 100 000 barn. Til samanlikning vart det i perioden 1940–1946 fødd 10 000–12 000 krigsbarn, dei ein av og til tidlegare kalla tyskarbarn. Til liks med krigsbarna vart mange NS-barn frosne ut og mobba i etterkrigstida, og mange opplevde både trakassering og isolasjon. Mykje av trakasseringa skjedde i skulen, med lærarar som passive tilskodarar eller aktive deltakarar. NS-barna er overrepresenterte på statistikkar som gjeld psykiske lidingar. Ein av dei var det anonymiserte NS-barnet «Johan», som Liv Mørland omtalte som eit eksempel i eit foredrag i 2009: «Trakasseringen tok ikke slutt med freden og rettsoppgjøret, derfor ble det også vanskelig for Johan å møte igjen barndomsvenner og klassekamerater som voksen. Selv etter mange års innsats med frivillig arbeid som voksen, fikk han fortsatt ikke lov å bære flagget i 17. mai-toget.» Krigsbarna har fått ei offisiell orsaking, bl.a. gjennom opprettinga av ei erstatningsordning for dei. NS-barna har ikkje fått ei offisiell orsaking på same måte. I tillegg er det forska og skrive langt meir om krigsbarna enn om NS-barna. Stortingets utgreiingsseksjon skriv i ein gjennomgang dei har gjort, at NS-barna i dag framleis er eit langt meir ømtolig emne enn krigsbarna. Det er òg mitt inntrykk. Nokon vil gjerne snakke om bakgrunnen og opplevingane sine, andre vil gjerne ha avstand til det. For mange av dei, og for mange andre, er det eit vanskeleg tema. Mange etterlyser eit sterkare engasjement og ei tydelegare anerkjenning frå norske myndigheiter, men ikkje alle. NS-barna som omgrep vart først introdusert i offentlegheita i 1988 i Asgeir Oldens bok «Fødd skuldig». I 1993 kom sjølvbiografien «Gutten fra Gimle» av Eystein Eggen. Boka vekte stor oppsikt og anerkjenning og dokumenterte at det var vanskeleg å vekse opp som NS-barn. I 2002 kom boka «De kalte oss naziyngel» av Baard H. Borge, som skreiv om historia til NS-barna frå 1940 til 2002. Det nærmaste NS-barna har kome ei formell orsaking, er truleg talen til stortingspresident Kirsti Kolle Grøndahl ved 50-årsjubileet for slutten på krigen, 8. mai 1995: «(…) i dag ser vi klarere at det var lidelser på begge sider av fronten. Det er også en av grunnene til at ikke alle nordmenn tar fullt ut del i vår glede i dag. Jeg tenker her på dem som har lidd fordi deres fedre valgte gal side under krigen(…) (…) (…) Det var svært viktig at det vart sagt. Det var ei setning som betydde noko for ein del menneske. Enkelte har òg tolka det som ei formell orsaking, men dei fleste gjer nok ikkje det og har etterlyst eit sterkare og tydelegare oppgjer med behandlinga av NS-barna, noko som bl.a. kom fram i ein debattserie i Morgenbladet i 2009. Tidlegare sjefredaktør Thor Bjarne Bore tok i januar 2014 til orde for at det offentlege Noreg i 2014 ved 200-årsjubileet for Grunnlova burde kunne erkjenne og beklage overfor dei uskuldige som vart tekne av dragsuget etter landssvikoppgjeret, og gje NS-barna ei offisiell orsaking. Ein av dei som har engasjert seg sterkt i dette temaet, er Finn Wagle, som var biskop i Nidaros fram til 2008 og i fleire år preses i Den norske kyrkja. I eit føredrag på Falstad den 7. januar i år sa han det slik: «Mange av de voksne i krigsgenerasjonen lot sitt hat til tyskerne og NS gå ut over disse barna i årene etter krigen. Mange av barna har senere fortalt at skolen var verst. Det kunne handle om ødelagte klær og neseblod. Det kunne handle om mobbing som voksne lot skje, i skolegården og i klasserommet.(…) NS-barna var en utsatt gruppe i etterkrigstidens Norge. De hadde ikke gjort noe galt, men ble behandlet som om de var født skyldige. De var annerledes og annenrangs, gjenstand for stigmatisering, utfrysing og mobbing.» (…) Ein viktig og forståeleg del av Heimefronten sitt arbeid i Noreg var ein isfront mot NS-medlemmer. Det er like lett å forstå i dag. Men det er ikkje greitt at barna må lide for det i tiår etter at krigen er slutt. Ingen, og aller minst eg, ønskjer å unnskylde NS og medlemmene deira. Men det er ikkje riktig at barn skal lide for foreldra sine val. Krigsbarna har fått ei tydeleg, formell orsaking. Det har aldri NS-barna. Det er 70 år sidan frigjeringa. Det er tid for forsoning! Vil regjeringa kome med ei orsaking til NS-barna på vegner av det norske samfunnet, og vil justisministeren på andre måtar følgje opp dette viktige temaet?