Laila Reiertsen (Fremskrittspartiet), 2012-06-07:
Som den gode omsorgspersonen eg er, og som sjukepleiar, har eg lyst til å hjelpa representanten Trettebergstuen med minnet. Framstegspartiet har lagt fram forslag om høgare lønn til deltidsarbeidarane i helsesektoren. Vi har støtta deltidsprosjekt som regjeringa la fram både i fjor og i år. Samtidig har vi òg sett fokus på deltidsarbeidande over lang, lang tid. Så det var mi kjære omsorg for representanten Trettebergstuen. Stortingsmeldinga tek for seg utviklinga i arbeidslivet, arbeidsforhold, arbeidsmiljø og sikkerheit. Arbeidslivet har endra seg i takt med tida, gjennom teknologi, internasjonalisering og globalisering og når det gjeld livs- og bustadmønster. Arbeidslinja i velferdspolitikken byggjer på at det er ein fordel for den enkelte å ha ei tilknyting til arbeidslivet. Det er mykje som er bra i norsk arbeidsliv, samanlikna med andre land. Arbeidslivet har endra seg dei siste 30 åra. Endringane frå eit industrisamfunn til eit kompetanse- og teknologisamfunn har utvikla seg raskt. «Alle skal med», er regjeringas slagord. Men er det slik at vi har eit arbeidsliv der alle får delta, bruka sine evner, talent og sin kreativitet, sitt intellekt eller sine praktiske ferdigheiter? For nokre grupper er det ikkje slik. Altfor mange står utan arbeid og utan moglegheit til å komma i arbeid. Blant desse potensielle arbeidstakarane finn vi menneske med nedsett funksjonsevne, innvandrarar, ungdom, langtidsledige – blant dei mange med låg eller inga utdanning. Trass i utallege strategiar og garantiar for å få desse gruppene i aktivitet og arbeid har det ikkje hjelpt. Talet på dei som står utanfor, er framleis altfor høgt. Unge, friske menneske droppar ut av skulen og endar opp som passive mottakarar av sosiale stønader på Nav. Langtidsgarantien for ungdom verkar kanskje akkurat så lenge som dei ulike prosjekta er i gang. Men etterpå er løysinga kanskje personavhengig – på dei ulike Nav-kontora – med tanke på om vegen vidare vil bli bra. Rettleiing og tett, individuell oppfølging må til for å få fleire ut i aktivitet, som igjen kan føra til arbeid eller utdanning. Det handlar om å få fram evner, kreativitet, ferdigheiter og motivasjon til det enkelte individet. Det er der fokuset må liggja, ikkje på systemet og A4-tankegangen, der alle er like. Kvart enkelt menneske har sine unike evner og talent, og det må vi klara å få fram når vi skal få fleire ut i eit aktivitetsløp, som igjen skal føra til ein plass i arbeidslivet. Arbeidsløysa blant unge i Europa er bekymringsfullt høg, og ho er ikkje dalande, men aukande. Også Noreg har sine utfordringar. Vi får ikkje fleire inn i arbeidslivet ved å stengja ulike grupper ute, slik regjeringas arbeidspolitikk legg opp til. Det er allereie skapt eit A-lag og eit B-lag i arbeidslivet, og vi har ikkje råd til å missa ein heil generasjon fordi vi ikkje forstår kva som rører seg blant dei unge. Vi er avhengige av gode rådgivarar og rettleiarar tidleg i skulen – nokon som faktisk ser og oppmuntrar. Vi er nøydde til å få betre kompetanse innan yrkesrettleiinga og utdanninga i ungdomsskulen og vidaregåande skule. Vi må erkjenna at ikkje alle er like gode teoretisk, men gjennom praktisk læring og tilnærming til faga vil også teoretisk svake kunna bli dyktige fagpersonar innan sitt felt. Ein rapport gjort ved NHV – Nordiska högskolan för folkhälsovetenskap – i 2011 viser at ei rekkje studium har vist betydelege forskjellar i psykisk helse blant dei som er i arbeid, samanlikna med dei som er utanfor arbeidslivet. «Arbeidsledighet blant ungdommer utgjør en risiko for psykisk dårlig helse og skaper en ond sirkel som kan føre til at man på lengre sikt havner utenfor arbeidslivet», hevdar dosent Lars Fredén, som forska på området. I påsken i år var det eit innslag i Danmarks Radio som gjorde inntrykk. Dansk forsking viser at arbeidsledige som har komme seint i gang i arbeidslivet, ligg etter i lønn. I gjennomsnitt ligg dei 50 000 danske kroner etter i lønn, noko som kan utgjera så mykje som opptil 2 mill. kr i eit heilt liv. I tillegg tapar dei både pensjon og kjem seint i gang med etablering. Forskarane meinar at ein mistar ein heil generasjon på grunn av ungdomarbeidsløyse i Danmark. Arbeidsledige danskar fortel at det å vera arbeidslaus har prega dei, sjølv etter at dei har komme i fast arbeid. Dei startar arbeidslivet med å gå arbeidsledige. Dette gjeld ikkje berre for Danmark, det kan like godt vera sånn her i Noreg. Det å vera arbeidsledig gjer noko med eit menneske, det ikkje å føla seg til nytte og kunna få bidra til samfunnet, og å få oppleva å vera økonomisk sjølvhjelpt, gjer noko med sjølvbiletet og sjølvkjensla til eit menneske. Arbeidsminister Bjurstrøm og statsminister Stoltenberg har teke til orde for å innføra lønnstilskot til arbeidsgivarar som vil tilsetja ungdom som går på arbeidsavklaringspengar. Dette er ein positiv tanke, men kvifor tillèt regjeringa bruk av mellombelse tilsetjingar for nokon grupper, men ikkje for andre? Framstegspartiet har sagt at det er ein god måte å få fleire inn i arbeidslivet på, nettopp ved å ta i bruk meir mellombelse tilsetjingar. Det er ei moglegheit for dei som ikkje har ein referanse eller har opparbeidd ein cv, til å kunna starta ein stad, til nettopp å kunna få vist seg fram for ein arbeidsgivar. Arbeid og helse er som hand i hanske. Difor må førebygging, inkludering, arbeidsmiljø og medbestemming vera i fokus i eit pulserande arbeidsliv. Dette påverkar oss resten av livet, i familien, i fritida – og ikkje minst enkeltindividet, i eit samfunn. Familiemønsteret er òg forandra. Vi har ikkje lenger så mange kjernefamiliar i generasjonsbustader som lever side om side med besteforeldre. Mange har ikkje foreldre i nærleiken, det er fleire oppløyste familiar med aleineforeldre, og som har yrke der arbeidstida ikkje strekk seg frå kl. 8 til kl. 16. Mange av desse ønskjer å ha fleksible ordningar der dei kan avtala med sin arbeidsgivar når dei kan jobba, ut frå sin livssituasjon. Har ein barna kvaranna helg, er det heilt naturleg at ein jobbar mest mogleg den tida ein ikkje har samvær med barna sine, for så å kunna bruka kvalitetstid med barna når ein har fri. Livet har mange fasar, også når ein går frå å ha omsorg for barn til å ha omsorg for foreldre og andre pårørande. Framleis er mange av desse – kvinner og menn – yrkesaktive, men dei har ei ekstra belasting ved at dei også har teke på seg omsorga for sine nærmaste. Er det då slik at dei skal vera nøydde til å måtta slutta å jobba eller gå ned i stillingsbrøk for å få dette til? Å pleia livstruande sjuke og døyande pårørande vil ofte vera svært krevjande. Mange vil derfor korkje ønskja eller vera i stand til å påta seg oppgåva. Så kva kjenneteiknar den gruppa yrkesaktive som vel å yta pårørande omsorg for familiemedlemmer i livets sluttfase? I samhøve med Navs rapport nr. 2 av 2012 viser resultata at dei fleste som yter slik pleie, er kvinner. Vi ser også at gjennom 2000-talet har dei fleste vore i alderen 30–49 år. I 2011 utgjorde denne aldersgruppa halvparten av dei kvinnelege pleiepengemottakarane. Delen av mottakarar er likevel aukande blant kvinner 50 år og eldre, og var i 2011 komen opp i 47 pst. Denne utviklinga kan delvis vera ein konsekvens av at levealderen held fram med å auka, og at det derfor særleg er personar over 50 år som no opplever at foreldre og ektefellar fell frå. Ei anna årsak kan vera, i samhøve med SSB sine vurderingar, at stadig fleire kvinner i aldersgruppa over 50 år er yrkesaktive, og at dei derfor i mindre grad enn tidlegare kan yta denne omsorga ulønna. Elles er det òg blant mannlege pleieytarar slik at aldersgruppa 30–49 år er størst. Det er derfor nødvendig å ha eit arbeidsliv som legg til rette for dei ulike livsfasane som ein arbeidstakar er gjennom, særleg dersom vi ønskjer at fleire skal jobba lenger, og at fleire skal vera i arbeid. Det eine heng saman med det andre, og det er viktig å kunna sjå heilskapen. Framstegspartiet er ikkje imot eit regulert arbeidsliv, og vi har respekt for dei lovane og reglane som er inngått. Vi meiner derimot at det er feil å regulera i hel arbeidslivet på ein slik måte at ein ikkje har moglegheiter til fleksibilitet for å få til gode tilpassingar mellom den enkelte arbeidstakaren og arbeidsgivaren. Vi veit at ca. 70 pst. av arbeidstakarane ynskjer å arbeida frivillig deltid, og det skal vi respektera. Det er mange som vil arbeida mindre i periodar – av ulike årsaker. Dessutan har vi over 70 000 personar med nedsett funksjonsevne som ikkje kan bidra, og som ikkje får lov til å bidra, for det er ikkje nok moglegheiter for dei, men svært mange ynskjer det. Vi kan ikkje pressa alle som arbeider deltid, til å arbeida heiltid, for da ville vi samtidig støyta arbeidstakarar som ikkje er i stand til å yta full arbeidsdag, ut av arbeidslivet. Det vi veit, er at det er gjennomført ei rekkje undersøkingar der kvinner og menn blir spurde om sine preferansar for arbeidslivet og kvifor dei arbeider deltid. Eit gjennomgåande funn er at mange kvinner ynskjer å arbeida deltid, og mange er nøgde med den stillingsprosenten dei har. Ein viktig grunn til dette er private forhold, som familieplikter og fritid. Deltid ser altså ut til å vera ei føretrekt arbeidstid for mange kvinner i helse- og omsorgssektoren. Mange kvinner jobbar også deltid fordi familien faktisk har råd til det. Når regjeringa vil lovfesta retten til heiltid, er det for å få ned den ufrivillige deltida, blir det hevda. Men er dette løysinga på det ufrivillige deltidsarbeidet? I helse- og omsorgssektoren ser vi i mange tilfelle at det løyser seg, nettopp fordi ein får til individuelle avtalar som passar for den enkelte arbeidstakar og arbeidsgivar lokalt. I dei tilfella der det er teke kontakt med verksemdene for å høyra korleis dei har klart å få ned ufrivillig deltidsarbeid, viser det nettopp at mange arbeidstakarar ikkje ynskjer å gå opp i stillingsbrøk. Det finst gode eksempel på at det går an å løysa dette på ein god måte. Som eksempel vil eg nemna Haukeland sykehus i Bergen som har begynt med såkalla trainee-stillingar, der ein får faste, fulle stillingar, men ein må arbeida på ulike avdelingar. Der seier dei óg at innan seks månader, for dei som går ufrivillig deltid, vil ein finna heiltidsstillingar for dei som ynskjer det. Den 11. mai 2010 hadde Dagens Næringsliv ein artikkel om Skien kommune, der eit prosjekt måtte stoppast fordi Fagforbundet viste til arbeidsmiljøloven og reglane om normalarbeidsdagen. Prosjektet ville ha gitt 275 tilsette i helsesektoren høgare stillingsbrøk. Det blir vist til dei ordningane som enkelte kommunar har prøvt ut med alternativ turnus. Desse har vist positive resultat både for brukarar, arbeidstakarar og arbeidsgivarar. Fagforeininga har i dag «vetorett» gjennom arbeidsmiljøloven og kan setja foten ned ved lokale avtalar som går ut over normalarbeidstida. Med dette vil den lokale styringsretten innskrenkast, og ein får ikkje til gode løysingar for den enkelte arbeidsgivar lokalt, der det er einigheit frå alle partar. Arbeidslivsmeldinga tek også for seg uverdige arbeidsforhold i arbeidslivet. Framstegspartiet vil ikkje ha arbeidsforhold der arbeidstakar blir behandla dårleg og uverdig, der ein hentar inn utanlandsk arbeidskraft eller for den saks skuld norsk arbeidskraft som arbeider svart utan noka form for sikkerheit. Vi har støtta mange av tiltaka som regjeringa har foreslege, men vi er ikkje einige i definisjonen som regjeringa bruker på sosial dumping, der omgrepet er utvatna og har mista si betydning – slik det blir brukt i dag. Det er ikkje slik at ein har dårlege arbeidsvilkår fordi ein ikkje er underlagd ein tariffavtale eller har låg lønn. Eit moment som nesten er fråverande i meldinga, er kor viktig det er med god leiing. I den årlege undersøkinga European Employee Index slår ein fast at dei norske leiarane er i verdsklasse på den mjuke sida av leiarrolla. Dette er vel og bra på overordna leiing. Når det gjeld evna til å skapa prestasjonskulturar, klare mål og tydelege tilbakemeldingar, er ein av tre medarbeidarar misnøgde med leiaren sin. Dette må vi ta på alvor. Dårleg leiing støyter menneske bort frå arbeidslivet. Ein blir usikker, føler utryggleik og blir ikkje inkludert. Dette fører igjen til sjukefråvær og i neste stadium uføretrygd. Når så mange som 100 000 leiarar her i landet manglar grunnleggjande kunnskapar om og evne til å utføra god leiing, som har så stor betydning, har vi store utfordringar – 100 000 leiarar og ein av tre arbeidstakarar er misnøgde – det er alvorleg. Dette burde ha vore lyfta opp og ikkje minst blitt gjort noko med. Spesielt i det offentlege har ein vanskar med å få gjort noko med det, og der er kanskje problemet størst. Når ein i dag ser avisoverskriftene som seier at 15 pst. av arbeidstakarane føler seg mobba, er det verkeleg noko ein bør gripa fatt i – og som ein finn lite om i denne meldinga.