Heidi Grande Røys (Sosialistisk Venstreparti), 2006-10-18:
Som representanten Siv Jensen òg var inne på, er det eg som svarar på denne interpellasjonen på vegner av Regjeringa, og ikkje statsministeren, som for så vidt vart utfordra. Før eg går direkte til å svare på spørsmålet, har eg lyst til å seie noko generelt om embetsverket si stilling og om rammene for folkevald styring, for det er òg i lys av det bakteppet vi må sjå på spørsmålet frå representanten Jensen. Det er rett som representanten seier, at det i Noreg berre er dei politiske embeta og stillingane som vert skifta ut ved regjeringsskifte. Embetsverket vert sitjande. Det er ein skikk vi har hatt lenge, ikkje berre i Noreg, men òg i dei andre nordiske landa. Embetsverket skal både vere rådgjevar for regjeringa og utføre politikken til regjeringa. I rolla som rådgjevarar skal dei vere politisk og fagleg uavhengige og leggje til grunn den beste faglege innsikta. Fagleg uavhengigheit inneber òg at embetsverket skal gi sine råd ut frå faglege vurderingar, og berre det. Eit relevant spørsmål i denne samanhengen er kva som eigentleg ligg i omgrepet lojalitetsplikt for embets- og tenestemenn. Ein embets- eller tenestemann skal for det fyrste vere ein lojal og konstruktiv medspelar for statsråden, samtidig som han eller ho skal ta omsyn til partipolitisk nøytralitet. Embetsverket skal med andre ord, som eg sa, både vere ein reiskap for å fremje vår politikk og samstundes, like sjølvsagt, vere ein reiskap for ei ny regjering. For det andre skal embetsverket leggje fram synspunkta sine etter beste faglege skjøn, same kor lite politisk ynskelege dei måtte vere for statsråden der og då. Det er ei embetsplikt å gi saka ei så brei fagleg framstilling som mogleg, noko som inneber at eg som statsråd møter motførestillingar til det eg vil drøfte; men det er eg som tek avgjerdene ut frå dei faglege vurderingane eg får, og det er eg som skal gjere dei politiske vurderingane kopla til det. For det tredje skal embetsverket lojalt følgje opp statsråden sine avgjerder og ikkje opptre i strid med desse, sjølv om ein er fagleg ueinig. Slik er det, og slik skal det vere. Embetsverket har ulike roller, og det er difor viktig å ha ei god rolleforståing. Og det er viktig å vurdere ulike rollekonfliktar. Det gjeld både politikarar og byråkratiet. Når det er sagt, vil eg berre understreke at embetsverket i Noreg har lang tradisjon for å handtere dette, ikkje minst i departementa. Når det gjeld rammevilkåra for politisk folkevald styring, har det skjedd betydelege forandringar dei siste 15 åra som det òg er interessant å sjå på i lys av interpellasjonen frå representanten Jensen: Ei rekkje verksemder som tidlegare var ein del av forvaltinga, t.d. Televerket, Statnett, NSB og sjukehusa, er gjorde om til statlege akseselskap eller føretak.På enkelte område har staten oppretta stiftingar, f.eks. på kulturområdet.I same perioden har statlege forvaltningsverksemder fått fleire økonomiske og administrative fullmakter. På enkelte område er òg statsråden si moglegheit til å gripe inn i faglege spørsmål blitt avskoren gjennom lov, f.eks. når det gjeld tilsyna.Samtidig har det skjedd endringar i departementa sine arbeidsformer og -oppgåver. For eksempel har departementa late underliggjande organ behandle fleire enkeltsaker og klagesaker, og på nokre område er det oppretta klagenemnder. Departementa har i mykje større grad vorte utformarar av politikken, og har òg fått ei tydelegare rolle som faglege sekretariat for politisk leiing og som utøvarar av sektorpolitikk. Denne utviklinga har vore politisk bestemt. Det har vore skiftande regjeringar som har ført denne typen politikk. Men det er klart at ein kan stille spørsmål om det har svekt moglegheita for folkevald styring. I Kommune-Noreg har ein jo, som òg representanten Jensen var inne på, hatt oppretting av kommunale føretak og hatt debattar om kor politisk styrte dei faktisk er. Utviklingstrekka gjer no at folkevald styring har andre formkrav. Fleire statlege verksemder er på ei armlengds avstand frå folkevald innverknad. Eit svekt demokrati var ein av hovudkonklusjonane til Makt- og demokratiutgreiinga 1998–2003. På den bakgrunnen meiner eg og Regjeringa at det er naudsynt å vurdere om vilkåra for folkevald styring er gode nok etter denne utviklinga som eg no har gjort greie for. Representanten Jensen spør kva statsministeren eller Regjeringa vil gjere for å styrkje demokratiet på området. Dei moglege rollekonfliktane som eg har omtalt tidlegare, viser at det kan vere ei utfordring for nokon kvar å vege kryssande omsyn mot kvarandre. Derfor må vi, som representanten Jensen er oppteken av, ha merksemd mot desse kryssande omsyna. Vi må har merksemd på korleis styringsdialogen mellom departementa og underliggjande etatar kan bli best mogleg. Styringsdialogen må sjølvsagt utviklast i ein pågåande prosess. Eg meiner i lys av det eg no har sagt, at det å møte i Stortinget til ein interpellasjon er interessant, for det gjer at vi skjerper oss og tek ein ny gjennomgang av om vi er gode nok, om det systemet vi har, er godt nok. Så spør representanten Jensen: Er alt såre vel, eller er det behov for endringar? Då vil eg seie at det er alltid behov for endringar, for forvaltninga forandrar seg jo. Vi får nye arbeidsformer, ny teknologi, og verda rundt forandrar seg, og forvaltninga må forandre seg i takt med det. Det viser dei diskusjonane som Stortinget har hatt om desse spørsmåla dei siste åra. Blant anna har vi behandla St.meld. nr. 11 for 2000-2001, Om forholdet mellom embetsverket, departementenes politiske ledelse og andre samfunnsaktører. Denne stortingsmeldinga har, i lag med St.meld. nr. 23 for 2004-2005, Om bruk av karantene for politisk leiing i departementa ved overgang til stilling utanfor staten, ført til tre viktige endringar i forvaltninga: 1. reglar om karantene for statsrådar, statssekretærar og politiske rådgivarar som kjem tilbake til eller søkjer stilling i eit departementet etter at ein har avslutta ein politisk karriere2. reglar om karantene og saksforbod for embets- og tenestemenn som går til stillingar, verv eller næringsverksemd utanfor staten3. reglar om karantene og saksforbod for statsrådar, statsekretærar og politiske rådgivarar som går til stillingar, verv eller næringsverksemd utanfor staten I fjor haust gav det dåverande Moderniseringsdepartementet ut eit eige hefte, «Etiske retningslinjer for statstjenesten». Her vart det drøfta ein god del av dei problemstillingane som representanten Jensen er oppteken av. Det var eigne kapittel både om lojalitet, open forvaltning og fagleg integritet og objektivitet. Vi meiner at desse retningslinjene nettopp skal vere med på positivt å stimulere til ein etisk diskusjon om desse spørsmåla i departementa. No er det heldigvis sjeldan at vi treng å ta i bruk straffelova, som representanten tek opp i interpellasjonen. Det er tusenvis av embetsmenn som gjennom eit langt liv aldri er i nærleiken av å bryte lova i den grad at det skulle vere aktuelt å ta i bruk straffelova. Så kan det vere nokre få som går over grensa. Når det gjeld den rettslege moglegheita til å reagere på forsømingar i offentleg teneste, vil eg understreke at det er heilt spesielle krav til den som utøver offentleg myndigheit. Gode grunnar tilseier difor at det skal vere høve til å straffe grove tenesteforsømingar. Vi har dei to straffeboda i straffelova. Desse paragrafane vert no gjennomarbeidde og reviderte av Justisdepartementet som eit ledd i arbeidet med revisjon av straffelova. Men også etter tenestemannslova er det ei rekkje tenestlege reaksjonar som kan nyttast, som suspensjon, avskjed, oppseiing og ordensstraff. Mitt departementet har no starta ein gjennomgang av tenestemannslova for nettopp å sjå om ho er i takt med den tida ho skal fungere i. Men det er ikkje alltid nye paragrafar og reglar er det viktigaste. Nokre gonger er det viktigare å ha eit tydeleg rammeverk og eit ope og inkluderande ordskifte om desse spørsmåla. Regjeringa legg sterk vekt på openheit og innsyn i forvaltninga, som òg representanten Jensen var inne på. No har vi revidert offentlegheitslova – Stortinget behandla ho før sommaren. Vi ser på den statlege informasjonspolitikken. Vi har teke mange initiativ som vil gi betre innsyn i forvaltninga. Blant anna har mitt departement gripe fatt i ei sak som var ferdig – om ein ny offentleg elektronisk postjournal. Denne vil ikkje berre sikre enkelte utvalde journalistar innsyn, slik som i dag, men alle innbyggjarar som har lyst til å sjå kva post mitt departementet får, og kva eg svarar, skal ha moglegheita til det. Det er vesentleg for å skaffe «hvermannsen» innsyn i dei vedtaka vi gjer. Så jobbar vi vidare med prosjektet StatRes, som skal synleggjere nøkkeltal, statistikk og indikatorar for statleg verksemd. Via Internett skal innbyggjarane kunne gå inn og sjå kva vi brukar pengane til, kor mykje pengar vi brukar, og kva vi får ut av det. Vi er med i OECD-prosjekt. Vi har diskusjonar rundt toppleiarane for å sikre openheit og innsikt i forvaltninga. Det meiner eg er kanskje vel så viktig som å regulere under fleire pålegg i fleire paragrafar i straffelova.