Liv Signe Navarsete (Senterpartiet), 2019-12-12:
Fyrst vil eg gi ein liten kommentar til dagsordenen: Det var svært overraskande at komiteen under mitt fråvær la debatten om Innst. 89 S for 2019–2020, jf. Dokument 8:140 S for 2018–2019, om ei offentleg evaluering av integrert strategisk leiing innan forsvarssektoren, inn i budsjettdebatten. Det betyr at den debatten vil forsvinne, for budsjettdebatten er brei nok med det som er. Eg skjønar godt at for Høgre og Framstegspartiet, som lova å gjennomføre ei slik evaluering i si fyrste regjeringsplattform, Sundvolden-plattforma – og som etterpå har snudd, av ein eller annan grunn – er det sikkert fint å sleppe merksemd om saka. Men Senterpartiet kjem attende til den saka i eit seinare innlegg. Me lever i ei verd i endring, og det tryggleikspolitiske biletet har endra seg. Me er vitne til auka spenningar mellom stormaktene, ei svekking av den multilaterale verdsordenen og store globale klima- og miljøutfordringar. USA tek ikkje lenger like sjølvsagt rolla som garantisten for tryggleiken til Noreg og Europa, samstundes med at Russland har utvikla stadig større vilje og evne til å agere mot andre nærliggjande suverene statar. Me må fylgje med på det som skjer rundt oss, og vere medvitne om endringane som skjer. Den einaste måten me kan sikre at Noreg, både no og i framtida, vert styrt ut frå norske interesser og norske borgarar sine ynske, er at me til kvar tid kan forsvare landet vårt. Difor må me prioritere vår eigen tryggleik så høgt. Ei verd prega av meir uro og usikkerheit gir utslag mange stader, men fleire menneske på flukt frå heimane sine er kanskje det mest prekære. Me har på verdsbasis i dag over 70 millionar menneske på flukt. Senterpartiet meiner at Noreg må, gjennom FN, saman med andre suverene demokratiske nasjonalstatar, ta ei aktiv rolle i å hjelpe flyktningar og òg drive freds- og forsoningsarbeid. Me registrerer at FNs høgkommissær for flyktningar har eit stort behov for vekst i budsjetta sine, og i fjor hadde høgkommissæren eit behov på 1,95 mrd. dollar berre i Syria og nærområda. Av dette mangla høgkommissæren 1,74 mrd. dollar. Me føreslår difor i vårt alternative budsjett å løyve 240 mill. kr utover regjeringa sitt føreslåtte budsjett. Klimaendringane er den største globale utfordringa i dag. Dersom Noreg og andre land ikkje maktar å få bukt med klimautfordringane, vil dei migrasjonsutfordringane me er vitne til i dag, vere småtteri samanlikna med det som ligg føre oss. Difor er det heilt avgjerande at me klarar å sikre tilstrekkeleg matproduksjon, og at me evnar å skape eit klimatilpassa landbruk i utviklingsland. Regjeringa sin handlingsplan for berekraftige matsystem er ein god start, men manglar så langt tilstrekkeleg kraft i oppfølginga, både i tiltak og i økonomi. Senterpartiet ynskjer at Noreg skal bruke meir ressursar på å sikre fleire menneske sikker tilgang på trygg mat, og me løyver i budsjettet vårt 50 mill. kr til Verdas matvareprogram utover regjeringa sitt budsjett. Verdsbanken har presisert at investeringar som tener småbønder i landbruket, gir minst dobbelt så stor effekt som annan bistand med tanke på å få menneske ut av fattigdom. Dette er effektiv bruk av bistandsmidlar, samstundes som det kan vere med på å eliminere svolt og fattigdom. Senterpartiet ynskjer difor å øyremerkje 100 mill. kr til støtte for småskala landbruk. Noreg må gi bistand på område der Noreg kan gjere ein forskjell. Me har høg kompetanse innan landbruk. Eit landbruk som gir auka produktivitet tufta på berekraftig forvaltning av jorda og naturressursane elles, er avgjerande for å løfte fleire menneske ut av svolt og fattigdom, og her kan vår kompetanse kome til nytte. Difor føreslår Senterpartiet at meir av bistanden vert øyremerkt landbruk. Minst 10 pst. av all bilateral bistand må bli øyremerkt til det føremålet. Tidlegare såg vi på landbruk som problemet og årsaka til fattigdom. No peikar stadig fleire globalt på at landbruket er ein stor del av løysinga. Samstundes ynskjer me at meir av bistanden til sivilsamfunnet vert gitt til organisasjonar som arbeider med å sikre folk tilgang til mat og vatn. Sannsynet for stormaktsrivalisering i Arktis aukar, og ein ser eit stadig meir offensivt Kina i regionen. Kina brukar store ressursar på forsking, og dei brukar samstundes dette for å legitimere sitt militære nærvær i området. Kina har dei siste åra vore ivrige etter å utvikle infrastrukturen i arktiske område og etter å ta i bruk nye sjøruter som opnar seg når havisen smeltar. Som me alt er klar over, har både USA og Russland store geopolitiske interesser i nordområda. Russland har atomrakettar berre få meter frå grensa vår. Dersom dette vert ein ny arena for stormaktsrivalisering, vil det vere svært negativt for tryggleiksituasjonen vår, ettersom det kan føre til at me kjem i klem mellom stormaktene. Me må jobbe for å behalde Arktis som ei demilitarisert sone. Denne uroa deler me med våre danske naboar, og då komiteen var på besøk i Danmark, fekk me tydelege og gode diskusjonar om dette. Dansk etterretningsteneste hevda at dei ser Grønland som tryggleiksrisiko nummer éin. Sett i lys av det bør eit forpliktande arbeid med kjernefysisk nedrusting og ikkje-spreiing vere i hjartet av norsk tryggleikspolitikk. Me meiner difor at Noreg bør ynskje FN-traktaten som forbyr atomvåpen, velkomen, og arbeide for at han skal verte vedteken òg av NATO-landa. Parallelt med nedrusting må Noreg byggje opp sitt eige forsvar. I haust gjorde sjefen for Forsvarets operative hovudkvarter det klart at Hæren no er for liten til å kunne forsvare Noreg i ein konflikt inntil forsterkingar frå våre allierte er på plass. Dette er ikkje akseptabelt. Forslaget til budsjett frå regjeringa viser nok ein gong at landmakta er nedprioritert. Når eg snakkar med folk i Forsvaret – ikkje berre dei frå Hæren, men breitt – er det med ei kjensle av at landmakta er sekkeposten for regjeringa for alle andre investeringar. Det er ikkje ein forsvarleg måte å byggje forsvarsevne på, og det gir oss ikkje det naudsynte forsvaret av landet vårt som me treng. Regjeringa har føreslått å gjere 2. bataljonen om til ein mobiliseringsbataljon, noko som i realiteten er det same som å leggje han ned. I Senterpartiet stiller vi oss undrande til det, spesielt i lys av den tryggleikspolitiske situasjonen me er i, og dei behova Hæren har i dag. Naudsynte investeringar som eit samla storting har vedteke, og som Senterpartiet gong etter gong har føreslått i dei årlege budsjetta, er framleis ikkje sette i gang. Det er svært kritikkverdig. Hæren har kritiske manglar, og investering i nye stridsvogner må framskundast. Eg registrerte at Arbeidarpartiets fraksjonsleiar – og leiar i komiteen – gjekk igjennom dei usemjene som rår om korleis semja i langtidsplanen er gjennomført av regjeringa. Det hadde vore svært nyttig om Arbeidarpartiet hadde stått saman og skapt fleirtal med oss og dei andre opposisjonspartia i staden for med regjeringa. Eg kan love at det ikkje hadde vore tolkingsproblem viss me hadde stått saman, og eg håpar at det vil vere mogleg ved neste korsveg. Regjeringa har ytterlegare svekt den norske forsvarsevna ved å leggje ned Sjøheimevernet og redusere Heimevernet med 5 000 soldatar. Den indre kystlinja ligg meir eller mindre open. Regjeringa lova alternativ overvaking langs kysten, t.d. med dronar, men det er ikkje følgd opp. Det tykkjer me i Senterpartiet er dårleg forsvarspolitikk. Heimevernets eigenart med lokalkunnskap og lokalt tilhøyr for dei tenestegjerande er avgjerande viktig for å kunne sikre territorial kontroll over heile landet. Det er viktig med hær, og det er viktig med innland og nord, men Noreg har ein lang kyst. Me kan ikkje berre forsvare dei opne havområda; me må òg ha eit forsvar langs kysten vår og i indre kystlinje. Senterpartiet har kjempa – og vil halde fram kampen – for flybasen på Andøya. Me har heile tida åtvara mot at regjeringa og Arbeidarpartiet tok avgjerda om å leggje ned Andøya flystasjon som base for maritime overvakingsfly, og meiner det er eit historisk feilgrep. Det føyer seg inn i rekkja av grep som regjeringa har teke som har ført til ei svekking av den norske forsvarsevna og ein svakare økonomi for Forsvaret. Alt før basen på Evenes er bygd, kan me slå fast at åtvaringane har slått til. Medan investeringskostnaden ifylgje regjeringa ville verte 3,5 mrd. kr, er det alt no klart at det vert nesten 1 mrd. kr meir. Me har like fullt berre sett ein liten del av kostnadssprekken. Det siste nye no er at anbodet på hangar til P8-fly skal utsetjast til hausten 2020. Kanskje vil statsråden gjere greie for kvifor ein har den utsetjinga, korleis framdrifta vil verte, og korleis ho er tenkt frå hans side. Senterpartiet kuttar i sitt budsjett løyvingane til flytting av maritime patruljefly til Evenes då me vil behalde den suverent beste basen me har til denne aktiviteten, nemleg Andøya flystasjon. Forsvarspolitikken er til dels svekt med denne regjeringa. Me har snakka med ulike delar av Forsvaret, og det er ikkje berre landmakta som er uroa. Òg i denne salen bør me kjenne på ei temmeleg stor uro for kva forsvar me byggjer, kva forsvar som skal sikre tryggleiken i Noreg dei komande åra. Med det vil eg ta opp forslaget som Senterpartiet er ein del av.