Kjersti Toppe (Senterpartiet), 2021-02-04:
Dei siste åra har Politi-Noreg opplevd ein kraftig auke i talet på oppdrag knytte til psykiatri. Politidirektoratet er bekymra for at mange personar med alvorleg psykisk sjukdom er kasteballar i eit system som ikkje gir dei nødvendig behandling. Beredskapsdirektøren i POD meiner at auken i oppdrag dei siste fem åra – frå 37 000 oppdrag i 2016 til 53 000 i 2020 – gir grunn til alvorleg bekymring. Politiet meiner det er sannsynleg at fleire personar med alvorleg psykisk liding enn tidlegare i framtida vil utføra grove valdshandlingar og dermed utgjera ein trussel både mot seg sjølv og mot samfunnet. Politidirektoratet har også mottatt meldingar frå heile Politi-Noreg om ein urovekkjande auke av tilfelle av grov og omsynslaus vald frå psykisk ustabile personar. Ifølgje POD kan gjerningspersonar med psykisk sjukdom, symptom på eller mistanke om dette knytast til ein betydeleg del av politimelde drap og drapsforsøk sidan 2016. Norsk Psykologforening har òg slått alarm. Dei fryktar at helsevesenet sviktar alvorleg psykisk sjuke. Dei fryktar at personar som kan vera ein fare for seg sjølv og andre, ikkje får hjelp. Dei viser til ei eiga undersøking som avdekkjer at mange menneske med alvorleg psykisk liding ikkje får den hjelpa som dei meiner at dei treng. Også Mental Helse er bekymra for denne utviklinga. Det er oppslag som handlar om at legar no faktisk sluttar å tilvisa pasientar til psykisk helsevern, fordi pasientane likevel ikkje slepp til. Det har òg vore ein stor auke i væpningsoppdrag i politiet. I 2009 var det nærmare 2 000 væpningsoppdrag, og ti år etter er dette talet nærmare 10 000. Det inneber ein auke på 500 pst. Tre psykisk sjuke personar har vorte skotne og drepne av politiet på halvanna år. I Vest har òg talet på væpna oppdrag auka, men det interessante er at i den same perioden har talet på ambulanseoppdrag ikkje auka. Både i Vest politidistrikt og i andre politidistrikt seier politiet sjølv at ei mogleg årsak – eller eit bidrag – til denne auken er endringa i lov om psykisk helsevern. Det var den endringa som tredde i kraft i 2017, og som innebar at terskelen for innlegging med tvang vart høgare fordi det vart innført krav til samtykkekompetanse. Dette skulle styrkja pasientane sine rettar. Endringane var omstridde før dei vart innførte, og fleire høyringsinstansar peikte den gongen, i 2017, på at dette kunne føra til at pasientar med alvorleg psykisk liding kunne nekta å ta imot behandling frå psykisk helsevern, og det kunne få alvorlege konsekvensar for pasienten. Det vart åtvara mot at dette kunne føra til at pasientar kom seinare i gang med riktig behandling og slik vart sjukare før dei fekk rett hjelp. Tvangsbruken kunne derfor stå i fare for å auka det seinare sjukeforløpet. Frå politiet si side lurer no mange på om denne lovendringa, med intensjon om å få ned tvangsbruken, har gitt ein situasjon som gjer samfunnet mindre trygt, om lovendringa har gitt ein ny og større risiko. Det har vore fleire drapssaker der gjerningspersonen har skrive seg ut frå psykiatrisk institusjon og kort tid etterpå utført drap, og at det i dommen står at dei var psykotiske da dei drap. Senterpartiet har lenge vore bekymra for nedbygginga av det psykiske helsetilbodet. Mange med oss ser kapasitetsproblema i psykisk helsevern som ei av forklaringane på auken i psykiatrioppdrag i politiet. Når ein kan lesa at Politidirektoratet og Helsedirektoratet no samarbeider om å revidera rundskriv om helsetenester og politiets ansvar for psykisk sjuke for å sikra at ressursane i politiet vert brukte riktig, er spørsmålet mitt om eit revidert rundskriv er løysinga på dette problemet. Eg trur at det er heilt andre systemendringar som må til for å få til endringar i tråd med pasientens og samfunnets beste. Det er ingen tvil om at den kraftige auken i psykiatrioppdrag i politiet legg beslag på betydelege politiressursar. Eit viktig spørsmål er: Er det rett prioritering av politiet sine arbeidsressursar at så mykje tid og krefter skal gå med til psykiatrioppdrag? Men dette handlar om meir enn politiets ressursbruk; det handlar om heilt grunnleggande verdiar. Det viktigaste spørsmålet er om dette er den rette måten å følgja opp alvorleg psykisk sjuke pasientar på. Eg har vorte kontakta av fleire pårørande som har opplevd at nære familiemedlemar har utført drap eller sjølv har vorte drepen. Det handlar om personar som har vore alvorleg psykisk sjuke, og som pårørande meiner ikkje har fått den behandlinga og oppfølginga som dei har trunge. Det er rett og slett veldig tragisk, og eigentleg finn ein ikkje ord. At nedbygginga av døgnbehandlingskapasiteten i psykisk helsevern kan ha bidratt til sånne konsekvensar, må nokon tora å snakka om. At lovendringa frå 2017 òg kan ha bidratt til ei forverring, må også nokon tora å snakka om. Senterpartiet har inne til behandling eit representantforslag nettopp om å evaluera denne lovendringa frå 2017, og det har fått brei tilslutning i høyringa i komiteen. Vi føreslo òg ei følgjeevaluering da, i 2017, men fekk ikkje fleirtal. Etter at lovendringa tredde i kraft, har politileiaren i Vest politidistrikt i media sagt at dei fekk ein høgare risiko både for befolkning og for politifolk på oppdrag. I Bergensavisen den 28. oktober 2020 står ein påtaleleiar fram og kan ikkje utelukka at fleire drapssaker ein har opplevd i politidistriktet, kunne vore unngått. Fleire stader i media er det oppslag om tragiske pasienthistorier og fråsegner frå politiet om urovekkjande auke i psykiatrioppdrag. Spørsmålet som må stillast, er om samfunnet er vorte ein farlegare plass å vera, og om pasientane som treng det, får den behandlinga som kan gjera dei betre. Politiet skal redda menneske i nød, men det er ikkje sånn at det beste for folk i sånne situasjonar er å møta politiet. Psykiatriambulansen kan vera eitt tiltak som gjer både at pasientar får eit meir verdig tilbod, og at politiet sine ressursar vert frigjorde til andre politioppgåver og anna ansvar. Det er ikkje pasientane med alvorleg psykisk sjukdom som er problemet i denne saka, problemet er at menneske med alvorleg psykisk sjukdom gjerne ikkje får forsvarleg helsehjelp, eller at dei vert kasteballar i eit system og gjerne utsette for unødig tvang. Psykiatriske pasientar er ikkje farlege. Dei kan ha ein sjukdom som gjer at dei kan gjera farlege ting. Men at så mange pasientar med alvorleg psykisk sjukdom i større og større grad ser ut til å verta handterte av politiet, meiner eg er urovekkjande – ikkje fordi politiet har viktigare ting å halda på med, men fordi det er ei ulykke for dei som både politi og helseteneste er til for, nemleg innbyggjarane og pasientane sjølv. Spørsmålet er kva statsråden og regjeringa vil gjera av systemendringar for å stoppa utviklinga der politiet må ta fleire og fleire psykiatrioppdrag. Kva er eigentleg den nøyaktige bakgrunnen for at talet på psykiatrioppdrag er auka så betrakteleg? Kunne uheldige hendingar vore unngått? Korleis skal vi kunne klara å sikra eit meir forsvarleg samarbeid mellom helseteneste og politi? Og ikkje minst: Korleis kan vi gi menneske med alvorleg psykisk sjukdom god og verdig oppfølging og behandling?