May Britt Vihovde (Venstre), 2005-06-08:
Lov om fornminne var ei av dei første lovene eit samla fritt storting vedtok i 1905. Ho var opphavet til lov om kulturminne, som kom i 1920. Stortinget såg kulturarven som ein viktig berar av tradisjonar og viktig for landet sin identitet. Eit land sin identitet er samansett av mange bitar, der kunst, musikk og litteratur er viktige berebjelkar. Denne kunsten, litteraturen og musikken handlar om kulturminne som vi kjenner i dag. Frå Asbjørnsen og Moe sitt eventyr om Soria Moria slott til Knut Hamsuns Isak Sellanraa i «Markens Grøde», sjølve symbolet på den norske kampviljen til å overleva. Vi må heller ikkje gløyma musikken, som òg er eit berande fundament, frå Edvard Griegs verdskjende tonar frå «Peer Gynt Suite» til kjende tonar frå hardingfele og leikarring. Alle desse tonane, uttrykka og bileta av gamle hus, gras på taket og tjærebredde veggar er det vi kallar kulturarven vår. Denne fantastiske arven dyrka vi seinast i går under hundreårsmarkeringa. Vi nordmenn tek gjerne kulturarven for gitt. Ved å gjera det kan vi mista det kjæraste vi har, nemleg identiteten vår. St.meld. nr. 16 er eit godt verktøy vidare for å ta vare på identiteten vår. Regjeringa varslar ei rekkje lovmessige og økonomiske tiltak for å styrkja kulturminnevernet. Venstre er glad for at Regjeringa legg vekt på å føreta ei markant større økonomisk satsing og rettferdig fordeling av kostnadene ved freding og vern. Vi er vidare glad for at Regjeringa òg legg vekt på samanhengar når det gjeld miljø, inkludert samanhengen mellom kultur og natur. At Regjeringa òg rettar større merksemd mot kulturminne og kulturmiljø som ressursar for kunnskap og næring, er Venstre nøgd med. For 100 år sidan var dette stortinget handlekraftig og viste veg inn i ei ny tid. Lat oss òg få til eit reelt og godt samarbeid med eigarane som passar på våre kulturskattar. Kulturarven er som arveglasa ein får av sine foreldre, ein eig dei ikkje, ein har dei til låns til neste generasjon, og ein passar på dei. Eigarane er dei som passar på våre glas, vår kulturarv. Venstre har gjennom denne regjeringsperioden gjort mykje for kultur og næring, og for at eigarane av kulturskattane skal få ein sjanse til å utvikla sine stader. Venstre har heile tida tenkt nytt innan primærnæringa, då om lag 80 pst. av kulturarven er i primærnæringa. Primærnæringa er under omstilling, og ein kan ikkje forventa at eigarane skal kunna klara denne jobben åleine. Staten er ein stor eigar av kulturminne, og har eit spesielt ansvar for å ta vare på desse. Venstre sin landbruksminister, Lars Sponheim, har m.a. sett i gang ei rekkje tiltak innan nisjeproduksjon og merkevarebygging av landbruksprodukt, og lagt til rette for sal og marknadsføring av opplevingar og kulturminne. Kulturminne er spora av våre forfedrar sine liv og virke som framleis kan sjåast og opplevast i våre omgivnader. Vi har ei plikt til å bringa kunnskapen om fortida vår vidare. Venstre er godt nøgd med Regjeringa sitt arbeid for å sikra kulturarven vår, men eg vil ta fram nokre punkt om kva Venstre ønskjer skal skje vidare. Venstre ønskjer å styrkja dei totale løyvingane til kulturminnevern og auka tilskotta, og dermed avkastninga, frå Kulturminnefondet. Venstre vil òg at avkastninga frå Norsk kulturminnefond skal kunna brukast som tilskott/lån til kulturminneprosjekt. Kulturgjenstandar bør i størst mogleg grad bli i det lokalmiljøet dei er funne, for at ein skal kunna forstå og oppleva dei i den samanhengen dei er skapte i. Veg- og kommunikasjonshistoria bør bli styrkt ved at det offentlege gir midlar til vern av jernbaneanlegg/driftsmateriell, skip og hamneanlegg og rutebilar og rutebilanlegg som er verneverdige, eller har stor verdi både for lokalmiljøet og på landsbasis. Venstre vil desentralisera flest mogleg avgjersler. Samstundes finst det store nasjonale kulturoppgåver der ansvaret bør takast nasjonalt. Mellomalderkyrkjer og andre verneverdige kulturinstitusjonar må setjast i stand til forsvarleg vedlikehald, for å sikra varig vern for framtida. Venstre vil sjå på ordningar og lovverk som i dag omhandlar ansvar for sikring av arkeologiske funn. Det bør ikkje vera slik i Noreg i dag at ein grunneigar må betala store summar til staten fordi han har meldt frå om eit arkeologisk funn på sin eigen eigedom. Dagens lovverk kan difor opplevast som utilstrekkeleg og skapa utilsikta utgifter for grunneigarar. Før staten sel eigedom av kulturminneverdi eller annan stor fellesnytte, skal han ha vore i dialog med vertskommunen eller fylket for å kartleggja behov og moglegheiter for framtidig utnytting. Der privateigde bygningar blir freda, bør det offentlege etter Venstres meining som hovudregel ta på seg den økonomiske byrda ved fredinga. Venstre er godt nøgd med den innsatsen Regjeringa har gjort. Vi ønskjer å gå vidare. Til slutt: Venstre støttar sjølvsagt alle merknader og forslag frå Høgre og Kristeleg Folkeparti.