Sigvald Oppebøen Hansen (Arbeiderpartiet), 2004-06-08:
Stortingsmeldinga om ein velfungerande arbeidsmarknad i det 21. århundret har ein raud tråd i seg, nemleg at Regjeringa vil ha ein arbeidsmarknadspolitikk som gjev auka privatisering, dårlegare og færre tiltaksplassar, lågare ytingar for dei arbeidslause og ei svekking av faglege rettar for arbeidstakarane. Denne marknadsliberalistiske tenkinga skal demme opp for det faktumet at stadig fleire fell ut av arbeidslivet, at talet på attføringssaker stig, og at talet på uføretrygda stig. Vidare er talet på arbeidslause høgt etter norske forhold, og sist, men ikkje minst: Sjukefråværet er stabilt høgt, noko som samtidig gjev ein indikasjon på at den negative utviklinga på dette området ikkje vil stoppe opp med det første. Min påstand er at Regjeringas medisin i for stor grad er prega av tiltak som vil gje meir fattigdom, dårlegare oppfølging av dei ledige og truleg endå fleire sjuke menneske enn me har i dag. Eg skal kome tilbake til dette. I meldinga seier Regjeringa at dei ønskjer ei styrking av arbeidslinja i forhold til trygdelinja for dei yrkeshemma – og mogleg òg for andre grupper. Dette er det ikkje vanskeleg å vere einig i, men eg kan ikkje sjå at Regjeringa tek opp i seg denne utfordringa og slik sett tek denne utfordringa alvorleg nok. Omgrepet «arbeidslinja» kan fort bli ein floskel, og er i mange tilfelle blitt det. Det er ikkje nok å uttrykkje eit ønske om at folk skal arbeide og gjennom det forsørgje seg sjølv, og slik sett seie at ein satsar på arbeidslinja. Omgrepet må få eit innhald og vere eit soleklart alternativ til passivitet. Arbeidarpartiet meiner at det i stortingsmeldinga blir lagt opp til ein politikk som består av fleire element som vil gje meir utstøyting frå arbeidsmarknaden. Aetat sit på mykje kompetanse knytt til det å få folk i arbeid. Det handlar om kompetanse i avklaring av behov, rettleiing, kunnskap om arbeidsmarknaden, arbeidsgjevarkontakt, tiltakstilbod, kunnskap om yrke og utdanning og om regelverk knytt til ytingar for livsopphald. Den samla kompetansen er ein støttefunksjon og ein føresetnad for å gjennomføre arbeidslinja, men sjølve innhaldet blir gjeve gjennom den politikk som til kvar tid blir ført. Dei arbeidslause må sikrast rask og god bistand til avklaring, rettleiing, tiltak og formidling samt ein økonomisk tryggleik for hus og heim, medan dei førebur seg på å tre inn att i arbeidslivet. Derfor er det viktig at arbeidslivet blir meir inkluderande, og sjukefråværet må førebyggjast i langt sterkare grad enn i dag. Ei slik plattform er etter vår meining eit mykje betre utgangspunkt for å seie at ein er reelt oppteken av arbeidslinja. Tidleg på 1990-talet gav OECD medlemslanda sine ei anbefaling om å organisere sin arbeidsmarknadspolitikk slik ein gjorde det i Noreg. OECD framheva at den norske arbeidsmarknadsetaten var svært effektiv, fordi han hadde full kontroll over dei fire viktige funksjonane: dagpengar, tiltak, formidling og attføring. Argumentasjonen var m.a. at ein slik kunnskap gav både oversikt og full kontroll, men òg ein god effektivitet. Eg har grunn til å tru at desse forholda ikkje har endra seg i særleg grad. Regjeringa og stortingsfleirtalet har ein visjon om å gjere arbeidsmarknaden mest mogleg sjølvregulerande. Det vil seie at arbeidsmarknaden sjølv skal ordne opp utan at styresmaktene skal medverke så mykje. Dette er eit uttrykk for eit ønske om å la marknaden få styre heilt fritt, med dei konsekvensane dette vil ha. Likeins hevdar Regjeringa og stortingsfleirtalet at i ein velfungerande arbeidsmarknad vil arbeidsgjevar og arbeidssøkjar finne kvarandre utan at det offentlege skal medverke til sjølve koplinga. Dette må oppfattast som eit ønske om at alle skal vere snille og greie mot kvarandre – og at det skal vere fred på jorda. Det kan ikkje tolkast på annan måte. Ein av dei viktigaste faktorane som gjer Noreg til ein velferdsstat, er den innsatsen som styresmaktene legg ned for å sikre låg arbeidsløyse. I tillegg har den norske fagrørsla sett kampen mot arbeidsløyse sterkt i fokus. Det har dei vist gjennom solidaritetsalternativet og gjennom bidrag til å sikre at den politiske viljen har vore til stades for å ta aktive grep i tider med høg arbeidsløyse. Min påstand er at styresmaktenes vilje til å gripe inn i arbeidsmarknaden har vore og framleis bør vere ein føresetnad for ei høg yrkesdeltaking, låg arbeidsløyse og lite fattigdom. Ingen skal fortelje meg at ein sjølvregulert arbeidsmarknad tek sosiale omsyn. Marknadskreftene vil tvert imot bruke og kaste arbeidskrafta etter folk sin kompetanse og si yteevne. Dermed er det stor fare for at eldre arbeidstakarar, sjuke menneske, funksjonshemma, unge utan utdanning, innvandrarar og kanskje endå fleire grupper vil kunne få problem med å kome i arbeid, eller med å behalde sitt arbeid. Ein skal vere klar over at desse gruppene utgjer ei stor mengd med menneske, og dersom regjeringspartia og Framstegspartiet for alvor meiner at arbeidsmarknaden skal få regulere seg fritt, vil nok resultatet bli ei kraftig forverring av dagens situasjon. Alle parti bør ha som mål at alle som ønskjer det, skal ha eit arbeid å gå til, og at alle som ønskjer å gjere seg nytte av nødvendige verkemiddel for å oppnå dette målet, må få moglegheit til det. Arbeidarpartiet og venstresida blir av sine politiske motstandarar skulda for å vere mot fornying, mot reformer og mot forandring. Eg synest det er oppsiktsvekkjande at statsråd Meyer i dagens VG har eit lesarinnlegg der han går til åtak på venstresida i norsk politikk: «Mer av det som ikke har virket, er svaret fra opposisjonssiden når de systematisk stemmer mot alle forslag som skal få folk i jobb, framfor å være passive mottakere av trygdeordninger.» Og vidare: «Kompleksiteten i de utfordringer vi står overfor, tilsier behov for nytenkning. Denne evne til nytenkning har både Jens Stoltenberg og Kristin Halvorsen manglet hittil.» Eg må seie at dette er ganske friske utsegner no rett i kjølvatnet av revidert budsjett og det forslaget Regjeringa la fram, der ein hadde kutt i forsking og utvikling, på nyskaping, på Innovasjon Noreg, på tiltaksplassar, endringar i permitteringsregelverket til det verre, osv. Så har me altså ein næringsminister som seier at kofferten er tom. Dette er historielaust! Visjonen og nytenkinga må vere at samfunnet må medverke til å støtte dei som ikkje klarar seg sjølve – og til dei som treng det mest. Regjeringspartia og Framstegspartiet ønskjer seg reformer for å gå fleire tiår tilbake, tilbake til den tida før arbeidarrørsla slost for ein velferdsstat for alle. Alle som har lest historia, veit kva som då var politikken. Då rådde nemleg marknadskreftene, og forsorga var svaret for dei som ikkje greidde seg sjølve. Nytenking og fornying er ikkje å reversere utviklinga. Dei same partia demonstrerte den same haldninga då dei kutta i dagpengane til dei som gjekk arbeidslause. Det er nemleg ikkje tvil om at kutt i dagpengar har ført til at mange har fått ein vanskelegare økonomisk situasjon, der dei blir klientar i staden for å vere arbeidssøkjarar. Det er ein dårleg argumentasjon å seie at ein har stor omsorg for dei svakaste, og samtidig føre ein politikk som skaper fleire av dei. Det er inga usemje om at me treng reformer og tilpassingar til dagens verkelegheit. Mange reformer er gjennomførte, og fleire må takast, men Arbeidarpartiet sine svar kan aldri bli dei same som Regjeringa sine svar. Det å øydeleggje velferdsstaten i staden for å reformere han får bli andre sitt prosjekt – ikkje vårt. Regjeringa og stortingsfleirtalet ønskjer å gjere Aetat til ein bestillaretat og overlate til marknaden å produsere dei aktuelle tenestene. Dette er ein trend me har sett sidan regjeringa Bondevik II overtok. Stadig fleire oppgåver blir lagde ut på anbod. Ein slik politikk inneber at den kompetansen som Aetat innehar, forvitrar. Aetat vil dermed etter ei tid ikkje lenger ha den opphavlege kompetansen, og evna til å gjere kvalitativt gode bestillingar vil bli svekt. Dette er etter vår meining tilsvarande det å øydeleggje eit godt og solid fagmiljø, og sjølvsagt i harmoni med stortingsmeldinga om ein meir sjølvregulerande arbeidsmarknad. Dette og heile innretninga i stortingsmeldinga seier Arbeidarpartiet nei til. Me ønskjer å styrkje Aetat som kompetansebase for arbeidsmarknadspolitikken, etablere fleire tiltaksplassar og betre dagpengeytingane. Vidare vil me innføre ein ungdomsgaranti for alle under 25 år og etablere ein tiltaksgaranti for langtidsledige som har vore ledige i to år, auke det statlege tilskotet til lærlingplassar, etablere fleire opplæringsjobbar i offentleg sektor og ikkje minst styrkje den yrkesretta attføringa og følgje opp IA-avtala. Eg skal vidare i innlegget mitt ta opp forholdet til arbeidsmarknadsbedriftene. Regjeringa seier i meldinga at dei ønskjer å leggje til rette for ein auke i talet på varig tilrettelagde arbeidsplassar i åra framover. Dette dreier seg om tiltaket VTA, der deltakarane er uføretrygda og mottek ei symbolsk løn. Bruk av AMB, altså arbeidsmarknadsbedrift, er etter alt å dømme meir omstridt i dag, og her står me kanskje framfor store endringar og utfordringar. Eg veit at det går føre seg ein debatt om ein skal ha AMB som system, eller om oppgåvene dei utfører, skal ut på anbod. Eg vil presisere at desse bedriftene yter tilbod til om lag 20 000 yrkeshemma kvart år. Ein stor del av midlane til attføringstiltak blir i dag bruka på skjerma tiltak, og mykje av dette går til AMB. Eg forstår det slik at dette blir oppfatta som eit strukturelt problem i Aetat, ved at delen til skjerma tiltak blir for tung i høve til såkalla integrerande tiltak. Sjølv om AMB-bedriftene har gjort eit godt stykke arbeid ved å effektivisere og fornye seg dei siste åra, så er dette tydelegvis ikkje nok. Det blir påstått at kostnadene er for høge. Men her skal ein òg vere merksam på at løn for tiltaksdeltakarane i fase 2 blir finansiert over kap. 1594, medan livsopphaldsytingar elles går over andre budsjett. Det kan då ikkje vere dette som er problemet for Aetat når dei gjev uttrykk for eit ønske om noko friare bruk av midlar? AMB byr på eit konsept som neppe kan erstattast, dersom det blir lagt ned. Dei har ein solid praktisk attføringsfagleg kompetanse. Dei har tilsett mange medarbeidarar som berre jobbar med attføring. Dei har tilsett ein medarbeidar pr. femte tiltaksdeltakar, og dei betalar tariffløn til tiltaksdeltakarane i fase 2 og 3. Eg har høyrt mange bruke argumentasjonen om at ein blir låst fast i tiltaket dersom ein tener for mykje. Dette er kjende argument, både frå Regjeringa og frå Aetat. Til det er å seie at dette nok kan diskuterast, men det er òg viktig å ha ei avløning som fører til at tiltaksdeltakarane kan klare seg økonomisk i tiltaksperioden, slik at dei ikkje blir sosialklientar også. Å leggje ut AMB sine oppgåver på anbod kan kanskje gje kortsiktige økonomiske innsparingar på Aetat sine budsjett, men dette vil jo samtidig føre til auka utgifter for folketrygda når bedrifta ikkje lenger skal gje løn til dei yrkeshemma. Innsparinga kan gje rom for auka tal på tiltaksplassar, lønstilskotet forsvinn, og den enkelte blir truleg kortare i tiltak. Men det er heller ikkje den minste tvil om at med på kjøpet får me eit svært mykje dårlegare tilbod til brukarane. Leverandørar av meir eller mindre seriøse tiltak vil sprette opp som paddehattar, og dei vil ikkje ha dei føresetnadene for å medverke med sterk attføringskompetanse. Vidare vil slike private tilbydarar jakte på overskot som dei kan føre tilbake til eiga lomme, i motsetnad til AMB, som styrer alle overskota inn att i bedrifta. Sjølvsagt kan det vere behov for å utvikle og effektivisere òg arbeidsmarknadsbedriftene, men å fjerne AMB som system vil vere å skyte seg i foten når det gjeld det praktiske og målretta attføringsarbeidet som desse bedriftene utfører. Eg vil òg minne om at desse bedriftene driv med mange andre tiltak òg for yrkeshemma, der hovudmålet for dei fleste er å få folk over i det vanlege arbeidslivet. Heilt til slutt vil eg seie nokre ord om prosjektet Arbeidslivstelefonen. Mental Helse og Arbeidstilsynet er i ferd med å avslutte samarbeidsprosjektet Telefon for Arbeidslivet. Eg er kjend med at departementet har fått ein ny søknad om å forlengje ordninga for tre nye år. Eit stort fleirtal i komiteen meiner at denne telefontenesta er viktig i dagens arbeidsliv, og ber Regjeringa sørgje for at Arbeidslivstelefonen kan drivast vidare, slik det er søkt om. Eg vil be om at statsråden i sitt innlegg seinare i debatten gjer greie for korleis departementet har tenkt å handtere denne søknaden.