Laila Kaland (Arbeiderpartiet), 2001-02-09:
Den saka som vi i dag skal handsame, er teken opp som eiga sak frå komiteen etter dei påstandane som kom fram under NRKs program «Brennpunkt» 17. oktober 2000, og som seinare er blitt følgde opp av andre medium. Komiteen viser til den korrespondansen som har vore mellom departementa, og til komiteens behandling av lån som er gitt av SND til selskapet Pandestor. Komiteen har fått brev og rapportar frå Næringsdepartementet som har innhenta ei utgreiing knytt til Pandestor-saka og fem andre liknande SND-engasjement i Nordvest-Russland i same periode. Dette er lagt ved i innstillinga som vedlegg 1. Fondet for Nordvest-Russland omfattar m.a. fylka Murmansk og Arkhangelsk, og føremålet er å styrkje samarbeidet mellom norsk næringsliv og bedrifter i områda. Komiteen viser til punkt 8 i statsråden sine vurderingar, som blir gjengitt i innstillinga i sin heilskap. Der tek ho opp habilitetsspørsmålet og saksbehandlinga og har også ein del kritiske merknader til måten SND, Næringsdepartementet og Utanriksdepartementet har handsama nokre av sakene på. Komiteen har merka seg at statsråden vil setje i gang ein særskild gjennomgang av dei statlege engasjementa i Nordvest-Russland og ein generell gjennomgang av SNDs utanlandsaktivitetar. Komiteen meiner at denne saka har vist at det er behov for ein slik gjennomgang. Sidan Pandestor er eit av dei selskapa som er mest omtala, vil eg kommentere dette. Pandestor er eit norsk selskap med adresse Trøgstad. Dei fekk etter søknad innvilga landsdekkjande risikolån på 2,7 mill. norske kr den 9. oktober 1996. Selskapets styreformann var Jan Balstad, dåverande styremedlem i SND. Søknaden vart handsama administrativt i forhold til reglementet, og SNDs kontaktperson i Pandestor var dagleg leiar Vidar Kølner. Det framgår av sakspapira at Jan Balstad ikkje var inne i behandlinga av lånesøknader, og at SND har presisert at det heller ikkje var noko uformelt i kontakt i høve til denne saka. Lånet skulle brukast til finansiering av skogsmaskinar som skulle brukast i tilknyting til eit sagbruk – det russiske selskapet Agrointorg, som hadde etablert seg i Arkhangelsk eitt år tidlegare. Føremålet var å vidareutvikle skogsdrift og sagbruksverksemd i dette området. Pandestor hadde ein aksjekapital på 140 000 kr og eit styre som bestod av tre nordmenn og tre russarar. Dagleg leiar, Vidar Kølner, har tidlegare samarbeidd med Agrointorg om dette sagbruket. Agrointorg er eit selskap underlagt Moskvas byregjering med ansvar for import og distribusjon av matvarer til Moskva og omkringliggjande regionar, og det har også etablert ei eiga skogsavdeling. Det er ingen tvil om at risikoen i prosjektet var svært høg, både på grunn av svak kapitalbase i Pandestor og fordi det i seg sjølv vart sett på som svært risikofylt å vere med på prosjekt i Nordvest-Russland, som SND ikkje hadde erfaring med. Investeringsfondet for Nordvest-Russland var på dette tidspunktet ikkje etablert og har ikkje hatt noko med prosjektet å gjere. Det var likevel stor og positiv merksemd, politisk og fagleg, om området, med håp om ei aktiv rolle for Noreg i samband med ei positiv utvikling i Russland. Avgjerande for SNDs medverknad i prosjektet var det forholdet at dei lokale aktørane sjølve var villige til å gi 50 pst., ved dette selskapet og Arkhangelsk fylke. Det vart gitt eit lån med eitt års avdragsfridom, der nedbetalinga var over fem år. Det viste seg etter kvart at Pandestor fekk problem med å overhalde betalingsplanen som følgje av problem med drifta av selskapet, også av organisatorisk art. Selskapet har fleire gonger prøvd å bringe inn ytterlegare kapital, men har ikkje lykkast med dette. Grunnen til at SND ikkje fekk tvangsinndriving av lånet eller har gjort garantien gjeldande, er altså at det ikkje er nokon kapitalbase å hente frå. Selskapet arbeider framleis med å styrkje kapitalen. SND er ikkje involvert i arbeidet med dette. Dei avdraga som til no er forfalne, er betalt i samsvar med avtale og justert betalingsplan. Frå SNDs side er det allereie sagt at kredittvurderingane i ettertid kunne vore betre. Ved handsaminga av søknaden var marknadssituasjonen for trevirke ikkje vurdert som det kritiske ved prosjektet. Det var på denne tida lite problematisk å få avsetnad på trevirke også frå Russland i den norske marknaden, og etterspurnaden var svært stor. Det kritiske vart vurdert til å vere Pandestors økonomiske base samt den uvissa som alltid har knytt seg til forretningsverksemd i Russland. Etter NRKs presentasjon i «Brennpunkt» er det av enkelte stortingsrepresentantar i aviser og i media nemnt moglegheit for kameraderi, inhabilitet, politisk motivert saksbehandling mv. i tidlegare fasar av denne saka. Av dokumentasjonen om Jan Balstads posisjon som styremedlem i SND og styreleiar i Pandestor framgår det at han aldri var inne i kontakt med SND når det galdt søknadshandsaming. SNDs kundebehandlarar «skyr» styremedlemene når dei handsamar søknader, og det er i høg grad kunnskap om habilitetsproblematikken. Dersom søknaden hadde vore handsama i SNDs styre, ville Balstad sjølvsagt gått ut som inhabil. Dette er i tråd med dei retningslinene SND har for sitt arbeid. SNDs hovudstyre og dei 17 lokale styra er sette saman av politisk aktive personar i byane og i distrikta og representerer ulike delar av norsk næringsliv. Det kan umogleg vere slik at personar som tar på seg verv i staten som pådrivarar for næringsutvikling, skal vere diskvalifiserte frå å søkje på offentleg tilgjengelege verkemiddel. Det må vere eit uomtvisteleg krav at reglar for habilitet blir følgde opp, noko som blir gjort i SND, og også er gjort i dette aktuelle tilfellet. Etter mitt syn er det SND si oppgåve å gi lån som fører med seg høg risiko – det er noko av poenget med SND. Risikoprofilen er understreka ved at fondet er pålagt å tape 25 pst. på denne typen utlån, nettopp for å kunne fylle sin funksjon. Det aktuelle lånet på 2,7 mill. kr var så lite at det ikkje skulle leggjast fram for styret, der Balstad var medlem, men skulle avgjerast reint administrativt. Eg synest ikkje det kom fram noko i programmet «Brennpunkt» som underbyggjer eller tyder på at Balstad skulle ha øvd påtrykk på administrasjonen, eller at det var foretatt eit uansvarleg skjønn i forhold til denne typen risikolån. Det kom heller ikkje fram i programmet at det skulle ha vore påtrykk frå politisk hald, slik enkelte politikarar har hevda. I Aftenposten den 5. desember 2000 stod det ein artikkel med tittelen «Norske bedrifter tør ikke satse i Russland». I artikkelen heiter det at SND i dag i praksis ikkje gir lån og tilskot til prosjekt i Nordvest-Russland. Vi veit at det i 1996 vart oppretta eit investeringsfond som no rommar ca. 150 mill. kr, slik at SND kunne gå inn på eigarsida. Berre 2,2 millionar av dei 150 mill. kr i investeringsfondet er plasserte. Dei er gått til to småprosjekt – eit bakeri i Murmansk, Pomor, og Kola Construction, leverandør av enøkutstyr. Vi veit at Pomor Invest er konkurs. Årsaka er devaluering av rubelen og dei auka husleigene. Dermed har SND tapt ein del pengar i desse prosjekta. Framleis er næringslivet i Russland uoversiktleg og organiseringa vanskeleg for bedriftene. Ei anna viktig årsak til at det er vanskeleg å etablere seg i Russland, er dei relativt strenge krava som staten stiller til bedriftene sin eigenkapital. Det statlege investeringsfondet for Nordvest-Russland på 150 mill. kr står nesten urørt, fordi norske bedrifter ikkje tør investere i regionen. Eg er så fri at eg vil be næringsministeren i det vidare arbeidet vurdere om krava til risikokapital og eigenkapital overfor dei bedriftene som kunne tenkje seg å etablere seg i Russland, er for strenge. Komiteen viser elles til sine merknader i innstillinga, og saka blir lagd ved protokollen.