Olav Akselsen (Arbeiderpartiet), 2007-04-24:
Løyvingane til bistand har omtrent dobla seg i løpet av dei siste sju åra. Berre for inneverande år auka løyvingane med 2,2 milliardar kr. Denne sterke veksten kjem sjølvsagt av politisk vilje, men både dagens og tidlegare bistandsministrar har fått god hjelp av målet om at 1 pst. av BNI skal gå til bistand. Sterk vekst i norsk økonomi har ført til ein nærast regelstyrt vekst i løyvingane til bistand. Denne veksten vil halda fram så lenge det er vekst i norsk økonomi. I tillegg er det slik at det står i Soria Moria-erklæringa at den regjeringa som styrer i dag, har ein ambisjon om også å gå utover 1 pst. av BNI. Her i salen er det heldigvis stor støtte for målet om at ein skal ha 1 pst. av BNI til bistandsformål. Det er positivt. Eg er ikkje i tvil om at det er dette målet som har gjort det mogleg å få til den veksten me har hatt på bistandsbudsjettet. Bistand er nødvendig for å gje fattige eit betre liv og fattige statar ei lysare framtid. Debatten om størrelsen på løyvingane er sjølvsagt viktig, men det er òg farleg dersom debatten berre handlar om kvantitet. Vel så viktig er det å diskutera kvalitet og innhald. Me må heile tida spørja oss sjølve: Verkar det me gjer? Kjem pengane fram dit det var tenkt? Korleis evaluerer me eigentleg bistand? Viljen til å gje bistand er stor, men ingen vil at pengane skal komma på avvegar eller hamna i lommene på korrupte skurkar. Manglande kontroll og evaluering kan undergrava den oppslutninga me har om bistandspolitikken i Noreg i dag. Me må unngå at det skjer. Med den veksten me har hatt, meiner eg det må vera lov til å spørja om me har like stor fokusering på effektiv bruk som når ressursane er knappe. Greier me, med ein vekst på over 2 milliardar kr eller over 10 pst. i året, å absorbera desse pengane på ein fornuftig måte? Kjem dei fram og blir dei brukte slik som tenkt? Med ein slik vekst aukar ikkje då òg sjansane automatisk for at fleire kroner hamnar på avvegar? Greier me å kontrollera at ikkje nokon forsyner seg av lasset? Grovt sett kan me dela norsk bistand i tre: Det er direkte støtte til andre land, såkalla stat til stat-bistand, støtte gjennom frivillige organisasjonar og støtte gjennom FN, Verdsbanken og andre fleirnasjonale organisasjonar. Med andre ord er det slik at det er andre enn den norske staten som handterer store delar av bistanden vår. Mykje av veksten i bistandsmidlar har blitt kanalisert gjennom desse. Det er blitt slik at òg vår støtte til FN og dei frivillige organisasjonane har fått eit regelstyrt preg over seg. Auka løyvingar til bistand gjev automatisk vekst òg for desse organisasjonane. Greier me då å sikra at søknadsprosedyrane og evalueringssystemet er slik at me får ei reell prøving av våre samarbeidspartnarar? Eller er det slik at når ein først har fått foten innanfor, så er ein nærmast sikra eit evig liv med støtte frå norske myndigheiter? Greier me å evaluera at desse pengane som går gjennom andre organisasjonar, blir brukte på den måten som er tenkt, og lèt me denne evalueringa eventuelt påverka løyvingsprosessane våre? Me ønskjer jo alle at frivillige organisasjonar, FN og staten sjølv skal vera så effektive og straumlinjeforma som mogleg. Me vil ikkje at pengane skal gå til unødvendig administrasjon eller byråkrati. Dette er viktig for private gjevarar, men det er òg viktig for oss som er politikarar. Det er derfor rett å krevja at organisasjonane me støttar, skal vera mest mogleg effektive. Men det er likevel viktig at dette kravet ikkje går ut over desse organisasjonane si moglegheit til å handtera dei midlane dei forvaltar. Det same må gjelda departementet, NORAD og andre som handterer norsk bistand og norsk bistandspolitikk. Har løyvingane til administrasjon og kontroll halde tritt med veksten elles? Med jamne mellomrom dukkar det opp saker om at nokon har forsynt seg av bistandsmidlane. Underslag skjer dessverre. Dette er ikkje noko særsyn når det gjeld bistandsmidlar, slikt skjer dessverre på dei fleste felta i samfunnet. Spørsmålet er likevel om risikoen for å bli teken er mindre når ein forsyner seg av bistandsmidlar enn av andre pengar, og moglegheita til å gjera underslag er større jo lenger vekk frå kjelda ein kjem. Eg er oppteken av at løyvingane må fram til dei som skal ha hjelp, at me tek opp kampen mot utru tenarar som tener seg rike på dei som skulle ha denne hjelpa. Derfor er kontroll viktig. Men i tillegg til det må vi òg stilla oss spørsmålet om bistanden verkeleg verkar. Når me dei måla me har sett oss i bistandspolitikken? Eg er sterk tilhengar av at me som eitt av verdas rikaste land skal bidra til å hjelpa andre land til utvikling, og at me skal hjelpa fattige folk til eit verdigare liv. Eg er sikker på at me i Noreg og Vest-Europa fekk ei uvurderleg hjelp og bistand til utvikling då me mottok den såkalla Marshallhjelpa etter den andre verdskrigen. På same måten er eg sikker på at vår bistand hjelper andre land til utvikling, at våre bistandskroner kvar dag reddar liv, at tusenvis får vaksine eller anna medisinsk hjelp frå vår bistand, og at barn får utdanning som dei elles ikkje ville ha fått. Ein fungerande stat er avgjerande for å få til utvikling. Utan vår bistand ville ein del statar fungert endå dårlegare enn dei gjer i dag. Bistand har positiv effekt. Likevel kjem det med jamne mellomrom opp eksempel på prosjekt som har vore heilt feilslåtte, og som i ein del tilfelle faktisk har gjort vondt verre. Derfor spør eg meg: Veit me nok om kva som verkar, og kva som ikkje verkar? Eksisterer det god nok forsking på området? Lèt me resultatet av denne forskinga styra innsatsen vår? Eller lèt me oss styra av synsing og gode ønske? Frå ulike forskarhald kjem det kritikk mot bistandspolitikken og påstandar om at heller enn å bidra til utvikling bidreg bistanden til sementering av f.eks. uheldige maktstrukturar og uheldige fordelingsforhold. Det er òg slik at det frå sør har kome kritiske røyster. Direktøren ved South Centre i Genève, Yash Tandon, hevdar at bistanden for lenge har vore driven over den same lesten, at bistanden ikkje lenger er ein reiskap for utvikling, men heller det motsette. Noko liknande sa den kenyanske professoren James Shikwati i eit intervju med Der Spiegel. Mitt spørsmål er: Lyttar me òg til slike røyster, eller passar det ikkje inn i vårt verdsbilete? Eg ønskjer bistandsministeren lykke til med dei interne budsjettprosessane i Regjeringa. Eg håpar at han får full utteljing. Men skal me greia å halda fram med bistand på eit høgt nivå i Noreg, er me heilt avhengige av legitimitet, at befolkninga stolar på at desse pengane kjem fram, og at dei bidreg til å hjelpa. Eg gler meg no til å høyra bistandsministerens forsikringar om at så skjer.