ସୁନିତା ଦନୁୱାର  (ଜନ୍ମ ଜୁଲାଇ ୧୬, ୧୯୭୭) ଜଣେ ନେପାଳୀ ମାନବ ଅଧିକାର କର୍ମୀ  (ମହିଳା) ଯିଏ ସୁନିତା ଫାଉଣ୍ଡେସନ ଓ ନେପାଳରେ  ଶକ୍ତି ସମୂହ  ନାମକ ଏକ ଅଣ-ସରକାରୀ ସଂଗଠନ  (ଏନଜିଓ) ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି ଯାହା ଭାରତର ବେଶ୍ୟାଳୟରୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ହେଉଛି ଓ ସେମାନେ ମାନବ ଚାଲାଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି  । ପ୍ରାକ୍ ଜୀବନ ବାଲ୍ୟକାଳ  (୧୯୭୭-୧୯୯୨) ପଶ୍ଚିମ ନେପାଳର ସୀମାନ୍ତବର୍ତ୍ତୀ ଦଇଲେଖ   ଜିଲ୍ଲାର କାଶିଗଡ଼ରେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ବନ ଓ ଗଙ୍ଗ ବନଙ୍କ ଔରସରୁ ସୁନିତା ଦନୁୱାର ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ  । ଗରିବ ନେପାଳୀ ପରିବାରରେ ଝିଅ ଶିକ୍ଷାକୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦିଆଯାଉନଥିବାରୁ ଦନୁୱାର ବାଲ୍ୟକାଳରେ ସ୍କୁଲ ଯିବା ସୁବିଧା ପାଇନଥିଲେ । ଏହା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ନେପାଳୀ ଅକ୍ଷର ଓ ସଂଖ୍ୟା ବତେଇଦେଇଥିଲେ । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଡାକ୍ତରୀ ଚିକିତ୍ସା ଅଭାବ ଓ ଖାଦ୍ୟାଭାବ ଜନିତ ଅପପୁଷ୍ଟିର ଶିକାର ହୋଇ ଛଅ ଭାଇ ଭଉଣୀ ମୃତ୍ୟୁ ମୁଖରେ ପଡ଼ିବା କାରଣରୁ ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହିତ ଉତ୍ତର ଭାରତରେ ଥିବା ଜାମୁ କାଶ୍ମୀର ଯାଇ ସେଠାରେ ବସବାସ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ । ଦନୁୱାରକୁ ୧୪ ବର୍ଷ ବୟସ ହୋଇଥିଲା ବେଳେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ପୁନର୍ବାର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ବାହାରିଲେ, ଏଥର ନୈନିତାଲ୍ କୁ । ବେଶ୍ୟାଳୟରେ ଛଅ ମାସ  (୧୯୬୬) ନୈନିତାଲ୍ ଯିବା ବାଟରେ ଉତ୍ତରାଖଣ୍ଡର ଆଲାମୋରାରେ କିଛି ରୋଜଗାର କରିବା ଆଶାରେ ରହିଲେ  । ସେଠାରେ ଦୁଇଜଣ ନେପାଳୀ ଟ୍ରାକ୍ଟର ଡ୍ରାଇଭରଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତା ହୋଇଗଲା । ସେମାନଙ୍କର କିଛି ରୋଜଗାର ହୋଇଗଲା ପରେ ନୈନିତାଲ୍  ଯିବାକୁ ବାହାରିବା ସମୟରେ ଡ୍ରାଇଭରଦ୍ୱୟ ଦନୁୱାରକୁ ଖାଦ୍ୟ ସାଥିରେ ଔଷଧ ଦେଇ ବେହୋସ କରେଇଦେଲେ । ମୁମ୍ବାଇର ଏକ ବେଶ୍ୟାଳୟକୁ ୪୦,୦୦୦ ଟଙ୍କାରେ ଦନୁୱାରକୁ ବିକ୍ରି କରିଦେଲେ । ଦନୁୱାରଙ୍କର ଚେତା ଆସିବା ପରେ ସେ ବେଶ୍ୟାଳୟରେ ଥିବା ଅନୁଭବ କଲେ ଓ ମାନସିକ ତଥା ଶାରୀରିକ ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ସତ୍ତ୍ୱେ ସହବାସ କରିବାକୁ ମନା କରି ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ଏକ ମାସ ପରେ ତାଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ମୁଦ୍ରାରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବେଶ୍ୟାଳୟକୁ ବିକ୍ରୟ କରିଦିଆଗଲା । ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟ ଦେଖେଇ ପାଞ୍ଚ ଜଣ ତାଙ୍କୁ ଧର୍ଷଣ କଲେ । ପ୍ରାୟ ଛଅ ମାସ ଧରି ସେ ଯୌନ କର୍ମୀ ଭାବରେ ରହିଲେ । ଅବଶେଷରେ ୫ ଫେବୃୟାରୀ ୧୯୯୬ରେ, ଜାତୀୟ ଓ ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଚାପ ଯୋଗୁ ଯୌନ ଦାସତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଧରଣର ଚଢଉ  (ରେଡ) କରାଗଲା  । ସେହି ରେଡ ସମୟରେ ଦନୁୱାରଙ୍କ ସହିତ ୪୮୪ ଜଣ ଝିଅଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରାଗଲା । ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୪୦%ରୁ ଅଧିକ କେବଳ ନେପାଳୀ ଥିଲେ । ସାତ ମାସ ପରେ ୧୨୮ ଜଣ ନେପାଳୀ ଝିଅ ଓ ମହିଳା କାଠମାଣ୍ଡୁ ଫେରିଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୧୫ ଜଣ ମିଶି  ଶକ୍ତି ସମୂହ  ନାମକ ଏକ ସଂସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ବେଶ୍ୟାଳୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜୀବନ  (୧୯୯୬-ଚାଲିଛି) ଶକ୍ତି ସମୂହ ଦନୁୱାର ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଶି ୧୯୯୬ ମସିହାରେ  ଶକ୍ତି ସମୂହ  ନାମକ ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଠନ କଲେ । ବେନିୟମ ଭାବରେ ଝିଅ ଓ ମହିଳାଙ୍କର ଚାଲାଣ କରିବା ବିଷୟରେ ଜଣ ସାଧାରଣଙ୍କୁ ସଚେତନ କରିବା ଏହାର ଲକ୍ଷ ଥିଲା । ନେପାଳରେ ଥିବା ଅନେକ ଗ୍ରାମରେ ଅନେକ ସମୟ ନଷ୍ଟ କରି ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି ଚାଲି ସେ ଝିଅ ଓ ମହିଳାଙ୍କୁ ଚାଲାଣ ସଙ୍କଟ ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେ ଅନେକ ନାଟକର ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଲେଖି ତାକୁ ପଥପ୍ରାନ୍ତରେ ନାଟକ କରି ନିଜେ ବେଶ୍ୟାଳୟ ମାଲିକ ବା ଦଲାଲ ଭୂମିକାରେ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ । ଦନୁୱାର ନିଜକୁ କେବଳ ଉକ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଗଢିବାରେ ସୀମିତ ରଖିନଥିଲେ । ଉଦ୍ଧାର କରିଥିବା ଝିଅ ଓ ମହିଳାମାନଙ୍କର ସେ ଉଭୟ ପରାମର୍ଶଦାତ୍ରୀ ଓ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଥିଲେ । ଅନୁଷ୍ଠାନର ନୀତି-ତିଆରି, ରଣନୀତି ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଇତ୍ୟାଦି ୨୦୦୪ରୁ ୨୦୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିଲେ । ସଂସ୍ଥାର ସଭାପତି ଭାବରେ ୨୦୧୧ ମସିହାରୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି । ଶିକ୍ଷା ଦନୁୱାର ୨୦୦୧ ମସିହାରେ ନେପାଳର କାଠମାଣ୍ଡୁ ସ୍କୁଲରେ ସପ୍ତମ ଗ୍ରେଡରେ ଭର୍ତ୍ତି ହୋଇ ଦୁଇ ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ ଯାହା ଶକ୍ତି ସମୂହର ଦାନ ଯୋଗୁ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା । ୨୦୦୯ ମସିହାରେ ପୂର୍ବ ଭଳି ଫଣ୍ଡ ଯୋଗାଡ଼ କରି ଚାରି ମାସ ପଢ଼ିବା ପରେ ଏସ.ଏଲ.ସି.ର ଶେଷ ବର୍ଷରେ ଯୋଗଦେଲେ ଓ ସେକେଣ୍ଡାରୀ ସ୍କୁଲରୁ ପାସ କରି କାଠମାଣ୍ଡୁର ପଦ୍ମ କନ୍ୟା କ୍ୟାମ୍ପସରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ପଢ଼ିଥିଲେ । ତାପରେ ସେ କାଠମାଣ୍ଡୁ କଦମବେରି ଅକାଦେମୀରେ ସୋସିଆଲ ୱର୍କ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଚେଲର ଡିଗ୍ରୀ ପାଠ କରିଥିଲେ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା  ଗ୍ଲୋବାଲ ଆଲିଆନ୍ସ ଏଗେନଷ୍ଟ ଟ୍ରାଫିକ ଇନ ଓମେନ    ସଂସ୍ଥାରେ ଦନୁୱାର ୨୦୦୮ରୁ ବୋର୍ଡ ସଭ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ଓ  ଏନ.ଜି.ଓ. ଫେଡେରେସନ ଅଫ ନେପାଳ ର ବୋର୍ଡ ସଭ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ । ସେ ୨୦୦୯ରୁ ୨୦୧୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଲିଆନ୍ସ ଆଗେନଷ୍ଟ ଟ୍ରାଫିକିଙ୍ଗ ଇନ ଓମେନ ଆଣ୍ଡ ଚିଲ୍ଡ୍ରେନ ଇନ ନେପାଳ  ( ) ସଂସ୍ଥାର ଚେୟାର ପରସନ ଥିଲେ  । ଏପ୍ରିଲ ୧୪, ୨୦୧୫ରେ ମାନବ ଚାଲାଣର ଶିକାର ଜନିତ ବିଶ୍ୱ ଜାତିସଂଘ ସ୍ୱେଚ୍ଛାକୃତ ଟ୍ରଷ୍ଟ ଫଣ୍ଡର   ଏକ ଉଚ୍ଚସ୍ତରୀୟ ସଭାରେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦନୁୱାର ଜଣେ ଥିଲେ । ନେପାଳରେ ଏପ୍ରିଲ ୨୦୧୫ରେ ହୋଇଥିବା ଭୂମକମ୍ପ ପରେ ଦନୁୱାର ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଝିଅ ଓ ମହିଳାମାନକୁ ଯୌନ ଚାଲାଣରୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାପାଇଁ ଜାଗରୁକ ରହିଲେ । ସେ ଘୋଷଣା କରି କହିଲେ,  ଅନେକ ଲୋକ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଆଳରେ ଏହି ଚାଲାଣ କରିବା ନିମନ୍ତେ ଝିଅ ଓ ମହିଳା ଖୋଜୁଛନ୍ତି । ଚାଇଲ୍ଡରିଚ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ   ଚ୍ୟାରିଟି ସଂସ୍ଥା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଟଟ ନଟ ଟ୍ରାଫିକଡ଼  ( , ) ପ୍ରୋଜେକ୍ଟର ଶକ୍ତି ସମୂହ ଏକ ପାର୍ଟନର  । ଏହି ପ୍ରୋଜେକ୍ଟ ବିଷୟରେ ସେ କହନ୍ତି,  ଚାଲାଣର ଭୁକ୍ତଭୋଗୀ ଭାବରେ ତାହା କେତେ କ୍ଷତିକାରକ ଓ ହାନିକାରକ ଅଭ୍ୟାସ, ସେ କଥା ମୁଁ ଜାଣିଛି ଏହାର ଫଳାଫଳ କେବଳ ଚାଲାଣ ହୋଇଥିବା ମଣିଷ ଭୋଗକରେନି, ସାରା ଗୋଷ୍ଠୀ ଭୋଗକରେ । ଚାଇଲ୍ଡରିଚ ଇଣ୍ଟରନ୍ୟାସନାଲ  ( : ) ଚ୍ୟାରିଟି ସଂସ୍ଥା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଟଟ ନଟ ଟ୍ରାଫିକଡ଼ ଏକ ବିରାଟ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଅଭିଯାନ ଯାହା ନେପାଳରୁ ଚାଲାଣ ଦୂର କରିଦେବ ଓ ଶିକ୍ଷା ତଥା କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବ  । ପ୍ରଯୋଜକ ବିନୋଦ ଅଧିକାରୀଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଡକୁମେଣ୍ଟାରି  କଲର ଅଫ ଦି ବ୍ରେଭ ରେ ଥିବା ଦୁଇଟି ଚରିତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଚରିତ୍ର ତାଙ୍କର ଥିଲା । ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ଦନୁୱାର ଆମେରିକାର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅପରେସନ କମାଣ୍ଡରୁ ଏକ ସମ୍ମାନପତ୍ର ପାଇଥିଲେ ଯେଉଁଥିରେ ସେମାନେ ମାନବ ଚାଲାଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଉଥିଲେ ।ଛାଞ୍ଚ: ୨୦୧୩ ମସିହାରେ ମହିଳା ଚାଲାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ ଶକ୍ତି ସମୂହ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ରୋମାନ ମାଗସେସେ ପୁରସ୍କାର ଦିଆଯାଇଥିଲା । ୨୦୧୪ ମସିହାରେ ସେ ରୋଲାଣ୍ଡ ବର୍ଜର ହ୍ୟୁମାନ ଡିଗ୍ନିଟି ପୁରସ୍କାରର ଅନ୍ୟତମ ଫାଇନାଲିଷ୍ଟ ଭାବରେ ମନୋନୀତ ହୋଇଥିଲେ । ଶିଶୁ ଚାଲାଣ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ୨୦୧୪ ମସିହାରେ ଦିଆଯାଉଥିବା  ଶିଶୁ ଦଶ  ପୁରସ୍କାର ନିମନ୍ତେ ଦଶ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେ ଜଣେ ଥିଲେ । ଯୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ୱାସିଙ୍ଗଟନ  ( . ) ପକ୍ଷରୁ ୨୦୧୮ ମସିହାର ସେ ତାଙ୍କ କାମ ନିମନ୍ତେ ସ୍ୱିକୃତୀପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ  ।