ସୁସ୍ୱାନୀ ମାତାଜୀ  ଇଂରାଜୀ ଭାଷାରେ , ଅନ୍ୟ ନାମ ସୁସାନୀ ମାତା ବା ସୁସ୍ୱାଣୀ ମାତା ଜଣେ ଜୈନ ଦେବୀ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଭାରତର ରାଜସ୍ଥାନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲୋକପ୍ରିୟ ହିନ୍ଦୁ ଦେବୀ । ତାଙ୍କ ଦୁର୍ଗାଙ୍କର ଅବତାର ଭାବରେ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି । ମନ୍ଦିର ରାଜସ୍ଥାନର ବିକାନୀର ଜିଲ୍ଲାରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୋର୍ଖାନାରେ ସୁସ୍ୱାନୀ ମାତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଏହି ମନ୍ଦିର ସନ ୧୧୭୩-୭୪ରେ ଓ ବିକ୍ରମ ସମ୍ବତ୍ସର ୧୨୨୯ରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଆର୍କିଓଲୋଜିକାଲ ସର୍ଭେ ଅଫ ଇଣ୍ଡିଆର ରିପୋର୍ଟରୁ ଜଣାଯାଏ । ଏହି ମନ୍ଦିର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ ଗୋଟିଏ ଖଇର ବୃକ୍ଷ ଅଛି ଯେଉଁଠାର କମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଦେବୀ ଭୁଗର୍ଭରେ ସିଂହ ସ‌ହିତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଶିବ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ଅଛି ଓ କମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ ଶିବ ତାଙ୍କ ଚିମୁଟା ଫିଙ୍ଗି ଖଇର ବୃକ୍ଷକୁ ଦୁଇ ଫାଳ କରିଦେଇଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ଅକ ଶିଳାଲେଖ ଅନୁସାରେ ସୁରନା ହେମ ରାଜା ଏହାକୁ ସନ ୧୫୧୮ରେ ମରାମତି କରେଇଥିଲେ । ସୁସ୍ୱାନୀଙ୍କୁ କୁଳଦେବୀ ଭାବରେ ଜୈନ ଗୋଷ୍ଠୀର ସୁରନା, ଡୁଗର ଓ ସଙ୍ଖଳ ଇତ୍ୟାଦି ରାଜସ୍ଥାନୀ ଜୈନ ଗୋଷ୍ଠୀମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଜୈନ, ହିନ୍ଦୁ ଓ ଶାକ୍ତ ଧର୍ମର ଲୋକମାନେ ଏହି ମନ୍ଦିରକୁ ଅତି ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେକରନ୍ତି । ବିସ୍ତୃତ ମୋର୍ଖାନାରେ ସୁସ୍ୱାନୀଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନ୍ଦରି ପ୍ରାୟ ୮୪୬ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା । ଏହି ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ପଥର ଜୟସାଲମେରରୁ ଅଣାଯାଇଥିଲା ଓ ବାହାର କାନ୍ଥରେ ଯକ୍ଷ ଆଦିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତୀଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତୀ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି । ମନ୍ଦିରର ମୂଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଖୋଳା ଯାଇ ଏକ ସ୍ୱଳ୍ପ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ କାନ୍ଥ ବେସମେଣ୍ଟ ଚାରିପାଖରେ ତିଆରି ହେଉଛି । ଛାତର ଭାର ଷୋଳଟି ଖୁଣ୍ଟ ବ‌ହନ କରିଛି ଓ ତନ୍ମଧ୍ୟରୁ ୧୨ଟି ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଚାରିପାଖରେ ଓ ବାକି ୪ଟି କେନ୍ଦ୍ରର ଭାର ବ‌ହବ କରିଛି । ବାମ ପାଖର ଶେଷ ଖୁଣ୍ଟ ଶ୍ରୀଧର ଅନ୍ଦାଜରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି । ବେସମେଣ୍ଟ ସାମନାରେ ସନ ୧୧୭୨ରେ ନିର୍ମିତ ଦୁଇଟି ଖୁଣ୍ଡରେ କିଛି ଲିପିବଦ୍ଧ ହୋଇଛି ଓ ଯାହା ଏକ ମହିଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି । ପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଶିବ ମନ୍ଦିର ଅଛି । ଶିବ ଲିଙ୍ଗଟି ପ୍ରାୟ ୫୦୦୦ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ଓ ଏହାକୁ ବିଗତ କିଛି କାଳ ମଧ୍ୟରେ ପୁନର୍ନିମିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସ୍ଥାନରୁ ଶିବ ତାଙ୍କର ଚିମୁଟା ଫିଙ୍ଗି ଖଇର ଗଛ ଓ ତ‌ତ୍ ସଂଲଗ୍ନ ଭୂମିକୁ ଦ୍ୱିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିଦେଇଥିଲେ । ଏହି ପଥ ମଧ୍ୟରେ ସୁସ୍ୱାନୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସିଂହ ବାହନ ସ‌ହ ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ । ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଗାତ୍ରରେ ଖୋଦିତ ଲିପି ଅନୁସାରେ ଉପରୋକ୍ତ ଘଟଣା ସନ ୧୧୭୩ରେ ଘଟିଥିଲା ଓ ତା 'ପରେ ବି ସେହି ଖଇର ଗଛ ଘଞ୍ଚ ସବୁଜ ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଛି । କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ସନ ୧୨୧୯ରେ ଶ୍ରୀ ସେଠ ସତୀଦାସଜୀ ଓ ଶ୍ରୀମତି ସୁଗକ‌ୱଁରଜୀ ଔରସରୁ ଅମ୍ବେ ମାତାଙ୍କର ଏକ ଅବତାର ଭାବରେ ସୁସ୍ୱାନୀ ମାତା ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ସେ ମାତ୍ର ୧୦ ବର୍ଷ ବୟସର ହୋଇଥିଲା ବେଳେ ତାଙ୍କର ବିବାହ ସ୍ଥିର କରାଯାଇଥିଲା । ସେ ଅତ୍ୟଧିକ ସୁନ୍ଦରୀ ଥିଲେ । ବିବାହ ପୂର୍ବରୁ ହେଉଥିବା ଉତ୍ସବରେ ନାଗପୁର ନବାବ ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ପ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ । ସୁସ୍ୱାନୀଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଗରେ ନବାବ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ଥାବ ଦେବାରୁ ସେ ନାସ୍ତି କରି କ‌ହିଲେ ଯେ ଝିଅ ମାତା ଅମ୍ବାଙ୍କର ଅବତାର ହୋଇଥିବାରୁ ନବାବଙ୍କର ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ । ହିନ୍ଦୁ ମୁସଲମାନ ବିବାହ ସମ୍ଭବ ନଥିବାରୁ ସେ ସେହିଭଳି ମନା କଲେ । କ୍ରୋଧରେ ସେଠ ସତୀଦାସଙ୍କୁ ନବାବ ବନ୍ଦୀ କରି ପରିବାରର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଧମକ ଦେଲେ । ପରିବାରର ସମସ୍ତ ଲୋକ ସୁସ୍ୱାନୀଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ । ସୁସ୍ୱାନୀ ଏହିରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନିଦ୍ରାରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇଗଲେ । ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଏକ ଛାୟା ମୂର୍ତ୍ତୀ ଦେଖିଲେ ଓ ସେ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ବ୍ୟସ୍ତ ନହେବାକୁ କ‌ହିଲେ । ନବାବଙ୍କୁ ଏକ ସର୍ତ୍ତରେ ବିବାହ କରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେବାକୁ କ‌ହିଲେ । ସର୍ତ୍ତ ଥିଲା: ନବାବ ସୁସ୍ୱାନୀଠାରୁ ୭ ଫୁଟ ଦୂରରେ ରହିବେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଗୋଡ଼େଇବେ । ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଧରିପାରିବେ ତା 'ହେଲେ ବିବାହ ହେବ । ସେହି ଛାୟା ମୂର୍ତ୍ତି ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ କ‌ହିଲେ, ନବାବ ତାଙ୍କୁ କେବେ ହେଲେ ଧରି ପାରିବେ ନାହିଁ।  " ମୁଁ କ ‌ହୁଥିବା ସତ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ଦେଖିବ, ସକାଳେ ପରିବାରର ସମସ୍ତଙ୍କ କପାଳରେ ଗେରୁଆ ତିଳକ ଲାଗିଥିବ । ସୁସ୍ୱାନୀଙ୍କର ନିଦ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ସେ ତାଙ୍କୁ ମାଆଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱପ୍ନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କ‌ହିବା ପରେ ଦେଖିଲେ ପ୍ରକୃତରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଥାରେ ଗେରୁଆ ତିଳକ ଲାଗିଛି । ଏହା ଦେଖି ପରିବାରର ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କର ବିଶ୍ୱାସ ହେଲା ଓ ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲେ । ନବାବଙ୍କୁ ଏହି ଶୁଭ ଖବର ପଠେଇଦିଆଗଲା । ତୁରନ୍ତ ନବାବ କିଛି ସୈନ୍ୟସାମନ୍ତଙ୍କ ସ‌ହିତ ଆସି ସେଠଜୀଙ୍କର ଉଆସରେ ପ‌ହଞ୍ଚିଲେ । ସୁସ୍ୱାନୀ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଜ କୁଙ୍କମ ଲଗା ହାତର ଛାପ ଘରର ସାମନା ଦୁଆର ପାଖରେ ଲଗେଇଦେଲେ । ସର୍ତ୍ତ ଅନୁସାରେ ସେ ଖାଲି ପାଦରେ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ୭ ଫୁଟ ପଛରେ ରହି ନବାବ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ବସି ତାଙ୍କୁ ଗୋଡ଼େଇଲେ । ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନବାବ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁ ପାରିଲେନି ଓ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦୂରତା ସବୁବେଳେ ସମାନ ରହିଲା । ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ଥକ୍କିଯିବା ପରେ ସୁସ୍ୱାନୀ ସାହାଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ । ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଗୋଟିଏ ସିଂହର ଆବିର୍ଭାବ ହେଲା ଓ ତା ' ଉପରେ ବସି ସେ ବିକାନୀର ଜିଲ୍ଲାର ମୋର୍ଖାନାରେ ପ ‌ହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ସେ ଗୋଟିଏ ଶିବ ମନ୍ଦିର ଦେଖି ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଶିବ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଚିମୁଟାକୁ ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖକୁ ଫିଙ୍ଗିଲେ । ସୁସ୍ୱାନୀ ସେଠାରେ ପ‌ହଞ୍ଚିବା ମାତ୍ରେ ସେଠାରେ ଥିବା ଖଇର ଗଛ ମାଟି ସ‌ହିତ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ ଭାଗ ହୋଇ ଗଲା । ବିରାଟ ଶବ୍ଦ କରି ମାଟି ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଗଲା । ସୁସ୍ୱାନୀ ତାଙ୍କର ସିଂହ ସ‌ହିତ ସେହି ଗର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟକୁ ଲମ୍ଫ ଦେବାପରେ ମାଟିର ଗାତ ଭରିଗଲା କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଶାଢ଼ୀ କାନିର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ବାହାରେ ରହିଗଲା । ନବାବ ଓ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ ସେହି କାନିଟି ନେବା ପାଇଁ ପରସ୍ପର ସ‌ହିତ ଲଢ଼େଇ କରି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ ।