Haloveno

{{Translation of|Esperanto|Halloween|an}}
{{cquote|Jesuo metus kion en ŝia kukurbeto se ŝi alvenus al lia domo dum la nokto de Haloveno? Ĉu Jesuo elirus kaj kurus al la preĝejo por kaŝ sin? Ĉu Jesuo malŝaltus la lumojn kaj kaŝus sin en la malluma salono?... Aū ĉu Jesuo uzus la bonegan okazon por komparti lian amon kun ŝi?|||Teksto en la retejo de Chick Publications, eldonistoj de kristanaj panfletoj. Ĝi aperis kun fotaĵo de eta knabino en halovena kostumo kun plasta kukurbo en ŝiaj manoj.<ref>Originala versio: ''What would Jesus drop into her pumpkin? Would Jesus run off to the church or hide back in the TV room with the lights off?... Or would He use this golden opportunity to share His love with her?'' [http://fstdt.net/QuoteComment.aspx?QID=46257 Citaĵo] en [[Fundies Say the Darndest Things]]</ref> La ideo estas ke kristanoj povas doni religiajn panfletojn al la multaj infanoj kiuj venas al iliaj domoj dum la nokto de Haloveno por peti dolĉaĵojn.}}
[[File:Trick or treat in sweden.jpeg|right|thumb|165px|Ili estus ege kontentaj se oni donus al ilin kristanajn panfletojn, ĉu ne?]]{{folklore}}
'''Haloveno''' (angle: '''Halloween''', kelkfoje [[Esperanto (Esperanto)|esperantigita]] kiel '''Halovino''') estas festotago, ĉefe en Usono, Kanado, Irlando kaj Britio, kio okazas ĉiujare je la 31-a de oktobro. Ĝi estas tago (aū pli precize nokto) kiam oni ĝojas pri fantomoj, monstroj, sorĉistoj kaj aliaj timigaĵoj. Dum Haloveno, infanoj faras ''trick or treat''.<ref group=noto>La angla vorto ''trick'' estas tradukebla kiel "trompo", "kaptilo", "ŝerco", aū 'sorĉo". La angla vorto ''treat'' estas tradukebla kiel "regalaĵo" aū "sukeraĵo"</ref> Tio signifas ili portas kostumojn kaj iras al la domoj de najbaroj por peti dolĉaĵojn. Dum Haloveno oni uzas kukurbojn, tranĉilojn kaj kandeloj por fari vizaĝhavajn lanternojn (angle:  ''jack-o'-lantern''). La oranĝa kukurbo-lanterno estas nuntempe la plej konata halovena simbolo. Dum Haloveno, malbonegaj hororaj fimloj estas videblaj en la televido.

La deveno de la angla vorto ''Halloween'' estas la skotaj vortoj ''Hallow E'en''. Signifas "Antaūvespero de Ĉiuj Sanktuloj".<ref>[https://www.etymonline.com/word/halloween "Halloween"] en Etymology Online</ref> Ĉiuj Sanktuloj estas kristana tagofesto kio okazas je la 1-a de novembro.<ref group=noto>Vidu la artikolo pri {{wplang|eo|Ĉiuj Sanktuloj}} en la Vikipedio en Esperanto</ref>
==La nokto de la diablo==
[[File:"Hallowe'en." (Devil-demon seated on top of a Jack-O-Lantern).jpg|right|thumb|165px|Haloveno estas satanisma festo. Jen pruvo!]]
Radikalaj kristanoj ofte malaprobas Halovenon. Bonan ekzemplon estis Jack Chick (1924-2016). Jack Chick estis usona bildliteraturisto kiu estis la fondinto, posedinto kaj ĉefredaktisto de la eldonejo Chick Publications.<ref group=noto>Vidu la anglalingva artikolo pri [[Jack Chick]].</ref> Chick Publications eldonas evangeliismaj kristanaj panfletoj, ofte en komiksa formato. La komiksaj panfletoj estas konataj kiel ''Chick tracts'' ("Chick-panfletoj"). Laū la Chick-panfleto ''The Devil's Night'' ("La nokto de la diablo", havebla angle, france, germane, hispane kaj pole), Haloveno komencis en Anglio, antaū la kristanigo de la lando, kie skeleta dio de la morto kies nomo estis Saman estis adorita de paganaj satanismaj sacerdotoj. En la mondo de Chick, antaū-kristana paganismo kaj satanismo estis tute samaj, kompreneble. Laū la panfleto, ''trick or treat'' komencis kiam la paganaj sacerdotoj iris al la domoj de la vilaĝanoj por peti manĝaĵojn por iliaj dioj. Ili prenis kiel homa ofero la infanon de iu ajn kiu ne donis al ilin manĝaĵojn. Kiam ili prenis infanon,la sacerdotoj metis kukurbolanternon<ref group=noto>Kukurboj el Ameriko estis ne konataj en Eūopo antaū la 15-a jarcento. Prave, la teksto de ''The Devil's Night'' diras ke la lanterno estis farita el "aĵo iomete sama al kukurbo" (''something like a pumpkin'').Tamen, la aĵo en la ilustraĵo estas sendube kukurbo. Eble la komiksa artisto ne havis sufiĉan imagon.</ref> antaū la domo de la gepatroj. Estis signo ke oni devis ne mortigi alia familiano dum la nokto.<ref>[https://www.chick.com/reading/tracts/1053/1053_01.asp ''The Devil's Night''] en Chick.com</ref> Alia Chick-panfleto, ''Boo!'' (havebla angle, germane, hispane, nederlande kaj norvege), enhavas preskaū saman malĝustan historion pri Haloveno sed ankaū diras ke modernaj satanistoj nuntempe mortigas infanojn kiel homaj oferoj dum la 31-a de oktobro. ''Boo!'' estas plenplena de historiaj eraroj. Ekzemple, la ilustraĵo de antikva kelta brita druido kun antikva egipta ansa kruco en la mano.<ref>[https://www.chick.com/reading/tracts/0058/0058_01.asp ''Boo!''] en Chick.com</ref> La samaj misinformoj pri Haloveno ankaū aperas en alia eldonaĵo de Chick Publications, la komiksa libro ''Spellbound?'' ("Ĉu sorĉita?"), unue eldonita en 1975. Laū ''Spellbound?'', la druidoj ankaū estis la kreintoj de rok-muziko. La ĉefa fonto de la ŝtultaĵoj pri Haloveno en ''Spellbound?'' estis John Todd (1949-2007), usona radikala kristano kiu asertis ke li estis iama satanisto, konspiro-teoriisto, kondamnita seksatencisto kaj pedofilo.<ref group=noto>Vidu la anglalingva artikolo pri [[John Todd]]</ref>

Iom samaj asertoj aperas en la libro ''Halloween'' de la usona pastro David Brown, unue eldonita en 1998. En lia libro, Brown asertas ke ''trick or treat'' komencis kiel kolektado de manĝaĵoj por demonoj,<ref name=browndeveno>David Brown [Http://logosresourcepages.org/HalloweenBook/h_origins.htm "Halloween Specifics"] en Logos Resource Pages</ref> la deveno de la moderna skeleta mortulo estis la kelta morta dio Saman aū Samhain<ref>David Brown, [http://www.logosresourcepages.org/HalloweenBook/history.htm "The History of Halloween"] en Logos Resource Pages</ref><ref group=noto>La vera prononcado de Samhain iom samas al "saǔ ejn". Angla-parolantaj radikalaj kristanoj ofte malĝuste prononcas la vorto kiel "sam hejn".</ref> kaj oni nuntempe portas halovenajn kostumojn ĉar partoprenantoj en oferaj ceremonioj portas bestohaūtojn. Brown ankaū asertas ke li legis en sentitola libro ke la kukurbolanterno unue estis simbolo de amikeco al satanistoj.<ref name=browndeveno/>

La novpagana komentisto Kerr Cuhulain respondis al la asertoj de David Brown. Laū Cuhulain, Samhain ne estis dio de la morto sed nur ne tre grava dio de bovoj. En diversaj lokoj, la kelta morta dio estis Gwynn Ap Nudd, Bile, Donn, Beli aū Arwan. Laū Cuhulain, la morta dio Samhain eble unue aperis en ''The Halloween Tree'' ("La arbo de Haloveno"), fantazia romano de la usona verkisto Ray Bradbury unue eldonita en 1973.<ref>Kerr Cuhulain, [http://www.witchvox.com/va/dt_article.html?a=cabc&id=4642 David Brown (1)] en Witches' Voice</ref> Certe la vorto Samhain estas ege malnova. La somera monato ''Samonios'' aperas en kalendario farita en roma Gaūlio dum la 2-a jarcento.<ref>Vidu la artikolo pri {{wpl|Coligny calendar}} en la anglalingva Vikipedio</ref> Do Samhain sendube estis monato aǔ periodo de la jaro sed pruvo ke Samhain estis nomo de dio estas nehavebla. Eble la unua homo kiu diris ke Samhain estis kelta dio estis Charles Vallancey, brita milita inĝeniero kiu iom erare skribis pri la lingvo kaj la tradicioj de la antikvaj keltoj en lia libro ''Collectanea de Rebus Hibernicis'' ("Kolektado de irlandaj aferoj"), unue eldonita en 1786.<ref>Lisa Norton (2012), ''Trick or Treat: A History of Halloween'', Reaktion Books Ltd., paĝo 9</ref> Same kiel la kelta festo Belteno,<ref group=noto>Vidu la arttiklo pri {{wplang|eo|Belteno}} en la Vikipedio en Esperanto.</ref> oni ĉefe festis la jartempon Samhain kun fajroj. Nuntempe en Britio, la festaj fajroj okazas en la [[Guy Fawkes (Esperanto)|Nokto de Guy Fawkes]], kvin tagoj post Haloveno kiam oni festas la malsukceson de la [[pulva konspiro]] de 1605. En multaj lokoj en Britio, oni forgesis pri la tradicioj de Samhain kaj la tradicioj de Haloveno. Ili finfine revenis al Britio el Usono dum la lastaj jardekoj de la 20-a jarcento.<ref name=Hutton>Ronald Hutton (1996), ''Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain'', Oksfordo, Oxford University Press, {{Isbn|0192880454}}, paĝo 363</ref>

Fakte, Haloveno estas nuntempe ligata al la morto nur ĉar la 31-a de oktobro estas la Antaūvespero de Ĉiuj Sanktuloj. Ĉiuj Sanktuloj estas romkatolika festotago por honori la mortintoj kiuj estas nuntempe en la Ĉielo kun Jesuo Kristo. En Meksikio, eble kun influoj de tradicioj de la Aztekoj kaj aliaj mezamerikaj popoloj, Ciuj Sanktuloj iĝis la Tagon de la mortintoj.<ref group=noto>Vidu la artikolo pri la {{wplang|eo|Tago de la mortintoj}} en la Vikipedio en Esperanto.</ref> La Tago de la mortintoj havis influon en la festo de Haloveno en Usono. Do eble ni pensas samtempe pri Haloveno kaj morto dank al la Aztekoj sed ne dank al la antikvaj keltaj popoloj.<ref name=Hutton/> Estas iom stranga ke radikalaj kristanoj ege malŝatas Halovenon ĉar morto, reviviĝo kaj transtomba vivo estas tre gravaj temoj en kristanismo kaj ŝajnas logika havi kristanan festotagon por memorigi pri ilin.

Aliaj fontoj de radikalaj kristanaj misinformoj pri Haloveno estas la gramofondisko unue eldonita en 1975 ''A Christian Perspective on Halloween'' ("Haloveno laū kristana vidpunkto") de Mike Warnke, alia usona radikala kristano kiu asertis ke li estis iama satanisto,<ref group=noto>Vidu la anglalingva artikolo pri [[Mike Warnke]].</ref> kaj la libro unue eldonita en 1987 ''Halloween and Satanism'' ("Haloveno kaj satanismo") de Phil Phillips.<ref group=noto>Vidu la anglalingva artikolo pri [[Phil Phillips]].</ref>

En 2011, Paul Ade, pastro el Kalgario en Kanado, proponis la ideon de ''Jesus Ween'' kiel kristana alternativa versio de Haloveno. La signifo de ''Jesus'' estas "Jesuo", kompreneble. ''Ween'', en ĉi tio konteksto, vere signifas nenion. Laū Paul Ade, partoprenantoj en ''Jesus Ween'' devis ne porti kostumojn dum la 31-a de oktobro. Ili devis porti blankajn vestaĵojn kiel simbolo de justeco. Ili ankaǘ devis doni Bibliojn, ne dolĉaĵojn, al la infanoj kiuj faris ''trick or treat'' dum la nokto de Haloveno.<ref>[https://huffingtonpost.com/2011/10/10/jesus-ween-christian-halloween_n_1003395.html "'Jesus Ween': Christian Group Promotes Godly Alternative to Halloween"], [[The Huffington Post]], 10-a de oktobro 2011</ref> La nordamerikaj amaskomunikaj organizoj iom atentis pri ''Jesus Ween'' dum oktobro de 2011. Parodia skeĉo pri ''Jesus Ween'' eĉ aperis en la usona televid-programo ''Jimmy Kimmel Live!'' En la skeĉo aperas infanoj en blankaj vestaĵoj kiuj havas malfeliĉajn aspektojn. Knabo malentuziasme diras ke ''Jesus Ween'' estas pli bona ol Haloveno. Knabino estas videble malkontenta kiam ŝi ricevas Biblion kaj ne ricevas dolĉaĵojn. Ĵus antaǘ la fino de la skeĉo, la infanoj ĉiuj deklaras, ''I'm a Jesus Weener''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uXFrIDUdh-Q Skeĉo pri ''Jesus Ween'' el ''Jimmy Kimmel Live!] en [[YouTube]]</ref> ("Mi estas ''Jesus Weener''"; prononcu: "ĝizus ūinur"). En Usono, ''wiener'' (prononcu: "ūinur") estas speco de kolbaso uzata en kolbasobulko. Do en slanga uzado la vorto ankauū signifas "penison". Do en slanga uzado la vorto ankaū signifas "senamikulon".<ref>[[wiktionary:wiener#English|''Wiener'']] en la angla Vikivortaro</ref> La ŝtulta kaco-ŝerceca nomo<ref group=noto>Ni jam eksplikis. La deveno de la angla vorto ''Halloween'' estas la du vortoj [https://www.etymonline.com/word/halloween ''Hallow'' kaj ''E'en''], ne ''Hallo'' kaj ''Ween''.</ref>
eble parte eksplikas la malsukceso de  ''Jesus Ween'' kiel ĉiujara festo.

Kaj estas ne nur kristanoj kiuj malŝatas Halovenon. Islamanoj ankaū kelkfoje diras la samajn malĝustajn ŝtultaĵojn pri la festonokto ke ni jam multfoje aūdis el radikalaj kristanoj.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=j82_id9EnA0 "Why Muslims should have nothing to do with Halloween"] en [[YouTube]]</ref>

==Vidu ankaŭ==
*''[[Frankenŝtejno]]''
*[[Kristnaska Viro]]
{{otherlang
|pagelang=eo
|en=Halloween
|es=Halloween (español) 
|fr=Halloween (français)}}

==Eksteraj ligiloj==
*[https://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/halloween_1.shtml Haloveno] en [[BBC]] Religions (angle)
*[https://www.snopes.com/?s=Halloween Onidiroj kaj urbaj legendoj pri Haloveno] en [[Snopes|Snopes.com]] (angle)

==Notoj==
{{reflist|group=noto|2}}
==Referencoj==
{{reflist|2}}
[[Category:Esperanto]]
[[Category:Holidays]]
[[Category:Horror]]
[[Category:Moral panics]]

Categories: Esperanto, Holidays, Horror, Moral panics