theophilusowiti/AfriQuAD huggingface dataset:
MASAIBU YA DICKSON
Katika kijiji cha karatina kuliwa kuwa na mzee mmoja aliyekuwa akiitwa Hamsa. Hamsa alikuwa na watoto kadhaa ambao wengi wao hawakufanya vizuri katika masomo yao isipokuwa mmoja ambaye alifahamika kama Dickson. Dickson alibahatika kumaliza shule ya msingi na kuenda katika shule ya upili amabapo alipitia changamoto mbali mbali kama kukosa karo ishara tosha kuwa kwao walikuwa maskini kwa sababu babake mzee Hamsa alilazimika kufanya kazi katika mashamba ya watu ilikupata hela kidogo kukuidhi mahitaji ya kijana wake Dickson.
Dickson kwa baba yake alikuwa ndio mwangaza au tegemeo katika familia yao na hiyo ndio ilifanya babake kung’ang’ana ili kumsomesha. Kwa bahati nzuri Dickson alipita mtihani wa kitaifa na kuingia katika chuo kikuu cha Kenyatta kule mjini Nairobi. Akiwa kule chuoni alipatana na wanafunzi mbalimbali toka sehemu zingine na kutoka  katika tabaka tofauti. Mara nyingi angepatana na wapendwa wawili wawili wakitembea huku wakiwa wamefurahi wakionyesha ishara ya mapenzi yaliyomwaacha Dickson na maswali nyingi kuhusu ni lini au wapi amabapo angewai mpata mpendwa ambaye wangependana naye na msichana ambaye angependa katika hali yake ya umaskini.

Mara nyingi Dickson alipokuwa darasani mhadhiri wao wa fasihi angefanya maisha yao yakuwe magumu walipouliza maswali mhadhiri wao. Daktari Mungai angetumia mafumbo kujibu maswali yao na kuwa kejeli kuhusu kuuliza maswali ambayo kulingana naye walipaswa kuyajua  eti walifunzwa katika shule ya upili. Kupitia jinsi walivyofanyiwa mara kwa mara wanafunzi katika darasa la kina Dickson wengine wao waliamua kuacha masomo, mwingine alisema kuwa babake alikuwa anamiliki majumba na angeenda kuyakusanya kodi. Mwingine naye alidai kuwa mchumba wake alikuwa na kazi nzuri iliyompa pesa ya kutosha kuyakidhi mahitaji yao wawili na hakuwa na haja na masomo tena. Dickson alishangaa na kubaki kuduwaa ambacho yeye angemiliki na akakosa jibu.

Masaa ya kuenda nyumbani ilipofika alienda zake nyumbani ambapo alikuwa anaishi katika mtaa iliyoachiwa wachochole na watu wenye tabaka la chini. Alipofika nyumbani kwake alikuwa anahisi njaa na alihitaji kupika. Bahati mbaya hakuwa na chakula chochote cha kupika isipokuwa unga na ikabidi apike uji uliokuwa mweupe pepepe. Alipokuwa akiendelea na upishi mlango  ulibishwa na hayo kulingan naye hayakuwa ya kawaida. Aliamua kufungua mlango na alichoshuhudia yalimuacha na maswali pale mlangoni alikuwa msichana mrembo aliyeumbwa akaumbika.

Alijifahamisha kwa Dickson kama Penina na alimwambia kuwa alikuwa amemwona pale chuoni kwa muda mrefu na alikuwa amemwona na siku hiyo alikuwa ameamua kumtembelea na kumwambia ukweli wake kuwa anampenda. Kilichomshangaza Penina ni kuwa Dickson alikuwa anakunywa uji. Licha ya hayo, Penina alisema kuwa mapenzi hayakujali kuhusu utabaka. Waliamua kuchumbiana na kuishi pamoja. Baada ya hao kuhitimu Penina alimwambia Dickson atafute kazi na alipokosa kazi, Penina aliamua kumfukuza Dickson katika nyumba walikoishi kwa sababu aliyamiliki. Dickson alitaabika sana na kuchoshwa na maisha.


Question: Mara nyingi mhadhiri wao wa fasihi angefanya maisha yao yawe vipi
Answer: Magumu
Umealikwa kuwatubia wanafunzi kuhusu umuhimu wa elimu.
"Mwalimu mkuu, naibu wa mwalimu mkuu, walimu, viranja na wanafunzi wenzangu, hamjambo?
Kwa majina ni JESSICAH WANGU niko kidato cha kwanza. Nachukua fursa hii kuwaelezea umuhimu wa elimu. Natumai ya kwamba mtanipa masikio yenu yote kunisikiza na mtilie maanani mambo nitakayo sema.
Elimu ni ngao ya maisha na pia mwanganza. Usipo soma maisha yako huenda yakaharibika ama ukose maana ya kuishi.
Muhimu wa elimu ni huwaongezea mtu akili na kujijua na kuwa na adabu na kuwaheshimu wakubwa kwa wadogo kwani heshima si utumwa. Elimu pia huboresha maisha ya mwananchi. Husaidia kujibu maswali, kusuluhisha shida za kimaisha. 
Nataka kumalizia. Kwa hivyo tusipo ziba ufa tutajenga ukuta na hiyo itakuwa tumeshachelewa kitambo. Elimu pia husaidia mtu kupata kazi na kathalika. Asanteni.”

Question: Jessicah anawaelezea umuhimu wa nini
Answer: elimu
Adwoa Safo was born to Ghanaian industrialist and pastor, Apostle Kwadwo Safo on 28 December 1981. She was home-tutored and wrote and passed her GCE A’ Level in 1998. At age 17, she entered the University of Ghana Faculty of Law where she obtained Bachelor of Law (L.L.B.) degree in 2002. Safo was the vice-president of the Law Students Union (LSU) in her final year. She then continued to the Ghana School of Law and was called to the Bar in October 2004 at the age of 22. She holds an LLM from George Washington University.

Question: Ghana suapon bɛn mu na Adwoa Sarfo kɔɔ ne sukuu?
Answer: University of Ghana Faculty of Law
Mercy Johnson Okojie (born 28 August 1984) is a Nigerian actress. She went to a Rivers State Secondary School for her secondary education in addition to the Nigerian Navy Secondary School in Port Harcourt, Rivers State.Right after her secondary education, she auditioned for a role in The Maid and subsequently acted in other movies such as Hustlers, Baby Oku in America, War in the Palace. Early life.

Question: Kedụ oge a mụrụ onye omee ejije nollywood aha ya bụ Mercy Johnson?
Answer: 1984
MATHARA YA KUCHAFUA MAZINGIRA
Mathara ni hali ya uharibifu au uhatari mbaya. Mazingira nayo ni hali au mambo yanayomzunguka kiumbe katika sehemu anapoishi maisha yake.
Mathara haya huleta uharibifu wa nchi. Usafi isipozingatiwa maisha ya wanadamu huaribika sana. Mathara hizi ni kama magonjwa na mengine mengi.
Hapo ndipo paliishi wanaume wawili kwenye kijiji cha mali bora. Moja wao alikuwa tajiri sana na mwenzake ni maskini hohehahe. Mtajiri aliitwa Tumbo na alikuwa tajiri kushinda lao la matibora. Alikuwa na magari mingi, ng’ombe, mbuzi na watoto kumi. Shamba lake ni kubwa sana lenye hupandwa aina zote za matunda na kila aina ya vyakula.
Mtajiri huyu alikuwa mlevi hatari, mali hazihesabiki lakini ni za kuonyesha tu na kulewa nayo. Njaa kwake ni hadithi. Usafi nayo haizingatiwi kabisa. Matakataka hutapakaa kila mahali. Naye yule maskini alikuwa na watoto wengi na ng'ombe moja. Alikuwa mwenye bidii sana. Alikuwa aking’ang'ana kufanya kazi ili watoto wake wapate karo za shule.
Alikuwa akizingatia usafi kila mara kwa boma lake. Mazingira yake yalikuwa safi kila siku. Tofauti ya wale watu wawili ilionekana. Huyu maskini alipata faida ya usafi ambayo alizingatia. Watoto wake walikuwa na maisha bora bila magari yoyote. Alipata ng'ombe zaidi kumi. Naye mtajiri alilalamika sana akijilaumu.
Alizoea raha lakini mwishowe aliona matunda aliopanda. Mwishowe alivuna mathara tupu. Ng’ombe zake zote ziliisha na watoto kupata magonjwa mbaya mbaya. Mali zake ziliisha hadi akauza magari  nayo. 

Question: Hali inayozunguka kiumbe mahali anapoishi huitwaje?
Answer: Mazingira
Canada is a country in North America. Its ten provinces and three territories extend from the Atlantic Ocean to the Pacific Ocean and northward into the Arctic Ocean, covering over 9.98 million square kilometres (3.85 million square miles), making it the world's second-largest country by total area. Its southern and western border with the United States, stretching 8,891 kilometres (5,525 mi), is the world's longest binational land border. Canada's capital is Ottawa, and its three largest metropolitan areas are Toronto, Montreal, and Vancouver.

Question: Kasashe nawa ne sukayi iyaka da kasar Kanada?
Answer: southern and western border with the United States
Clinton was inaugurated as the 42nd president of the United States on January 20, 1993. Clinton was physically exhausted at the time, and had an inexperienced staff. His high levels of public support dropped in the first few weeks, as he made a series of mistakes. His first choice for attorney general had not paid her taxes on babysitters and was forced to withdraw. The second appointee also withdrew for the same reason. Clinton had repeatedly promised to encourage gays in the military service, despite what he knew to be the strong opposition of the military leadership. He tried anyway, and was publicly opposed by the top generals, and forced by Congress to a compromise position of "Don't ask, don't tell" whereby gays could serve if and only if they kept it secret. He devised a $16 billion stimulus package primarily to aid inner-city programs desired by liberals, but it was defeated by a Republican filibuster in the Senate. His popularity at the 100 day mark of his term was the lowest of any president at that point. 

Question: Afe bεn mu na Bill Clinton bεyεε ᴐmanpanyin?
Answer: January 20, 1993
ASIYESIKIA LA MKUU HUVUNJIKA GUU
Maana ya methali hii ni kwamba mtu asiyesikia la mkubwa huenda akavunjika guu. Methali hii iko sawiya na asiyefunzwa na mamaye hufunzwa na ulimwengu. Pia huwaonya wale binadamu ambao wakiambiwa maneno huingia na sikio hili na kutoka kwa lengine. Hutumika kuwasuta wale waliombiwa na wavyele na kujifanya sikio la kufa lisilosikia dawa. 
Katika kijiji kimoja cha Bagamoyo paliondokea msichana mmoja aliyefahamika kama Pendo. Pendo alitoka kwenye aila iloyofahamika kwa ukwasi wao waliobarikiwa na Rabuka. Pendo alisomea katika shule ya mseto ya Marembo Bidii Academy. Msichana huyu alikuwa mtoto wa kipekee katika aila yao, wazazi wake walimtunza kama mboni ya jicho na walimpenda kama chanda na pete. Kwa uhakika Pendo alipewa chochote atakacho na wavyele wake.
Kama ilivyokuwa desturi yake, aliamka alfajiri na mapema kabla ya bwana shamsi kuchomoza. Alijitayarisha kuelekea shule ili kuwahi mapema bila kuchelewa kwa maana chelewa chelewa utapata mwana si wako. Alipokaribia shule alikuwa na furaha na bashasha mithli ya tasa aliyekopoa pacha, kuongoza elimu zaidi kwa kuwa elimu ni bahari. Ilipofika  jioni alirudi nyumbani akiwa na rafiki zake guu mosi guu pili hadi langoni mwao. 
Siku mmoja  alipokuwa anaelekea shuleni, kama kawaida yake, alikutana ana kwa ana na ghulamu mmoja aliyeonekana akimtazama kwa tabasamu. Alisimama wima mbele ya Pendo na kisha kumsalimu kwa kuelekezea mkono wake. Pendo alimwambia ampishe kwamba mwenyewe alikuwa anawahi shule. Ghulamu huyo alisimama kidete na kusema salamu kabla ya maneno na kwamba alitokea kupenda kwa uzuri, umbo na tabia zake alipokuwa akimtazama kwa muda mrefu. Kwa hakika, pendo alikasirika kwa maneno hayo kwani alihofia maisha yake kuharibika kwa wavulana, nina yake alikuwa akimwelezea kila kukicha na kushika njia hadi shuleni. 
Alipokuwa anarudi kutoka shule, ghulamu huyo alimsubiri palepale na kumshawishi. Licha ya matusi aliyompa, bado alikuwa na msimamo huo huo. Ghulamu huyo alijikaza kisabuni hadi Pendo akaingia kwenye mstari sambamba naye. Kwa kweli, Pendo aliamini kuwa anampenda kiuhakika kuelekea naye kupenda pia.
Pendo alianza kuwa mdanganyifu kwa wazazi wake mara kwa mara. Lakini wazazi wake na hawakumtuhumu, walimwamini kabisa. Pendo alianza kuwa mtovu wa nidhamu. Wazazi wake walipogundua hivi walijaribu kumkataza lakini hakusikia la mwadhini wala la mteka maji msikitini. Alikuwa sikio la kufa lisilosikia dawa. Masomoni alianza kuanguka kila mara. 
Punde si punde, Pendo alianza kuugua homa kali kila mara na katapika hadi wazazi wake wakampeleka hospitali. Baada ya vipimo walikaa kusubiri majibu ya mwanao. Walishangaa na kupigwa na butwaa waliposikia Pendo amepatikana na ujauzito na pia alikuwa na virusi vya ukimwi. Wavyele wake walilia bila kujua kilio si dawa na hatimaye mbiu ya mgambo ililia na kusema ukipanda pantosha utavuna pankwisha.  

Question: Pendo alikuwa mdanganyifu kwa nani
Answer: Wazazi
MADHARA YA KUCHAFUA MAZINGIRA

Kwa kufafanua madhara ya kuchafua mazingira ni pia athari ya mazingira chafu.

Mazingara chafu huathari aushi yetu sisi kama wanadamu. Yaani, tutaweza pata changamoto nyingi hasa kwetu sisi wanadamu. Changamoto hizi ni magonjwa kama kipindupindu ambao husababishwa na kunywa maji machafu. Malaria ambao pia husababishwa na maji chafu.

Isitoshe, mwenyezi Mungu hakuwa mchawi alipoweka viungo vyake ardhini. Ndiposa wahenga na wahenguzi hawakukosea kuwa mtakatifu ni babi.

Wanadamu tulianza kukosea Mungu wakati wa enzi za Adamu na mkewe Hawa katika bibla. Kutokana nemi hiyo Mungu, akapatwa na hasira nyingi na ndipo unaona hadi kwa sasa bado tunamakosa kadhaa.

Mara mwingi sisi wanadamu hukosea Mungu kwa matendo yetu kama vile kukata miti na kuchoma. Njia hii huharibu anga na ndio maana mara nyingi tunakosa mvua na mimea yetu hukauka mara moja. Pili kutupa taka taka ovyo ovyo. Hivyo basi Mungu anatuchapa na kiboko chake cha magonjwa yale.

Wapendwa na uaminifu, masahibu wangu kufikia hapo ningependa kuwambia tuangalie na tutazame mienendo yetu ili tupate baraka tumbi tumbi kutoka kwa Mola.

Tujenge vyoo, tuache kuchoma makaa na kutupa taka taka ovyo ovyo. Ninapotamatisha, ningeomba tuunge mkono usafi wa mazingara. Basi natumai kuwa tutafanya hivyo, tutabarikiwa.


Question: Kindupindu huletwa na kunywa aina gani
Answer: Machafu
Teko mar Oganda: Yore mag SACCO. E chuny mar adier mar Kenya, yore mag pesa ma nigi teko moloyo kinde mang’eny biro kuom tiyo kanyachiel. SACCO kaka UNAITAS kod Harambee chiwo mathoth moloyo mana omwom - gichiwo kanyakla mar jopur ma konyore e dongruok mar nyawadgi. Kinde mang’eny, kwan mar pesa ma giyudo ng’eny moloyo bengi mag ohala, kendo ng’eyo ma gin-go kuom pek mag pur ok nyal pimre. Loso Puoth Mari mondo obed ma nyasani kokalo kuom chiwo pesa mag mwandu. Par ane wachni: Puoth mari nigi yore mag pidho pi ma sani, kodhi mabeyo, kod masinde ma tiyo maber. Chiwo pesa mag mwandu miyo geno ma kamano bedo mayot. Kembe machalo kaka John Deere riwre kod kende mag omwom mag alwora mar chiwo chenro mayot mag chudo mag gige tich. Kata maber moloyo, chenro gi kinde ka kinde luwore gi kinde mag keyo cham, ma miyo chudo bedo mayot.

Question: Nying SACCO ariyo mane ondik e wechegi gin mage?
Answer: UNAITAS kod Harambee
FAIDA NA MADHARA YA TEKNOLOJIA KATIKA SHULE ZA SEKONDARI
Katika sekta hii ya teknolojia, imesaidia pakubwa kwa kufanya kazi haraka. Imesaidia kwa kurahisha kazi za kutumia umeme. Faida za teknolojia ni kwamba unapotaka hesabu au kuandika au kupanga majina kulingana na herufi, basi teknolojia hiyo huwa haraka. 
Sana sana teknolojia hutumika shuleni kwa kurahisha kuandika majina ya wanafunzi au kuandika alama za mitihani na pia mengineyo. Pia teknolojia hutumika hospitali kwa kuwaandika wagonjwa majina yao pia na kurekodi pesa za wagonjwa waliye hospitali. 
Teknolojia hizi hutumika mahali mbalimbali kama vile benki, maduka makubwa na kwengineko. Teknolojia imeongoza katika nchini humu hadi wananchi walio na na kazi za hali ya juu hawawezi fanya kitu bila teknolojia. 
Vilevile teknolojia imeleta madhara kwa wananchi wamezoea teknolojia hadi hawawezi shinda bila teknolojia. Pia teknolojia wakati mtu anapoandika na kurekodi majina na mengineyo 
wakati mwingine hufutika yote yaliyokuwemo ndani ya teknolojia. Wakati mwingine hukuta teknolojia zingine hazifanyi kazi kwa sababu vibatoni vyake havifanyi kazi. 
Pia teknolojia wakati mwingine hazifanyi kazi kwasababu ya umeme kukataa ilhali huku utakuwa uko kwa harakati ya kutumia teknolojia. Vile vile teknolojia huungua na umeme na kumfanya mtu anunue nyingine.
Wakati mtu anapotumia teknolojia bila mwelekeo ila kugusa waya za teknolojia basi hupigwa shoti kupitia teknolojia na husababisha madhara. 

Question: Teknolojia imesaidia pakubwa kwa kufanya nini haraka
Answer: Kazi
Insha kuhusu madhara ya kuchafua mazingira

 Mazingira ni kiumbe inayotu zunguka sisi wanadamu. na madhara ni jinsi watu hutupa uchafu kwa mazingira. Jumatatu iliyopita ilikuwa ni siku ya kuongoja kwa hamu na ghamu kwa sababu wakubwa wa usafi walitutembelea kuagaalia jinsi watu wanavyochafua mazingira yao. Siku hiyo tulijaribu yetu yote kusafisha mazingira yetu lakini wapi, yalikuwa machafu sana. Watu walipofika walishagaa jinsi mazingira yetu yalikua machafu.

Wakubwa wa usafi walipokuja, walituambia tutakavyosafisha mazingira yetu kwa sababu kuchafuwa mazingira kunaleta madhara mengi sana kama vile, watu wakiyanywa maji machafu wataambukizwa magonjwa yanayo sababishwa na maji machafu kama vile kipindupindu. Huu ugonjwa ni mbaya sana katika maisha ya binadamu. Kutupatupa takataka pia kuna madhara.Mifugo wakila karatasi watakufa na hiyo ni hasara kubwa sana.

Watu hawa waliwakumbusha watu wachimbe vyoo kwa sababu watu wanachafuwa mazingira kwa kuenda choo kila mahali. Ni madhara sana kwa maisha ya binadamu. Utakapokula chakula nzi anakujia na kupandilia chakula na ametoka mahali apapo watu wameenda choo na kusababisha magonjwa mengi sana.

Kuwa na mazingira masafi ni kitu kizuri kwa maana huleta afya nzuri kwa wanadamu na viumbe wengineo.Tujiangalie na mazingira yetu na pia kuwa safi kila mahali tunakoishi Tujiangalie na mazingiria yetu na pia kuwa wasafi kila mahali na pahali tunakoishi. Mazingira ni kitu muhimu sana katika maisha yetu sisi wanadamu na viumbe wengineo.

Question: Mifugo wakikula karatasi watafanya nini
Answer: watakufa
SIKU AMBAYO NILINUSURIKA AJALI 
Ilikua muhula wa pili tulipopewa likizo na kushauriwa kwamba tuelekee nyumbani kwa upesi bila kusimama pabali popote. Tulipakia mizigo yetu kwenye basi na kuwangoja wenzetu. 
Baada ya kila mtu kuingia kwenye basi na kutulia, derewa naye akang’oa nanga na kuendesha basi lile kwa mwendo wa kasi mno. Kufumba na kufumbua macho, tulijipata kwenye mji mkuu wa Nairobi. 
Dereva alilisimamisha basi na kutufahamisha kuwa kila mtu alikuwa anafaa kushuka na kuabiri matwana au teksi ambayo itamfikisha nyumbani kwao. Wanafunzi wachache walifwata maagizo dereva huyo lakini sisi tuliamua kuzurura kwenye mji wa Nairobi. 
Tulipokuwa tukiranda randa kama mbwa koko, tuliona magari ya kifahai na nyumba zilizojengwa zikajengeka. Nyumba hizo zilikua za ghorofa ndefu ajabu.Tulipitia mkahawani na kununua vyakula ambavyo vilikuwa vitamu sana na vya bei ya chini sana. Baada ya kuranda randa mjini, rafiki zangu walisema kuwa walitaka kuzuru ghorofa moja na kulipanda hadi juu.  
Niliwaomba twende nyumbani ila wao waliendelea kuelekea kwenye ghorofa ile na kuingia ndani. Baada yao kuingia ndani, nami nikaabiri teksi na kumweleza dereva anipeleke nyumbani. 
Dereva aling’oa nanga na kuanza safari baada ya masaa manne nilikuwa nimefika kwenye lango kuu la nyumbani. Nilimlipa pesa zake na kisha akanda zake nami nikaingia nyumbani na kujilaza kwenye kiti kama gunia la viazi. 
Baada ya siku mbili, nilipokuwa mtandaoni niliona habari kuwa wale rafiki zangu tuliotoka nao shuleni walipotea.  Baada ya muda mchache mwali mkuu wa shule yetu alinipigia simu. Aliniuliza ikiwa niliwaona wanafunzi wale. Nilimweleza jinsi tulivyozuru mji wa Nairobi na kisha tukaachana pale walipoingia ghorofa lile. 
Baada ya wiki moja, wanafunzi wale walipatikana katika nchi ya Saudi Arabia wakifanya kazi bila ya malipo huku watatu kati ya waliaga dunia wakiwa hospitalini. Nilitiririkwa na machozi nikifikiria jinsi nilivyonusurika ajali ile.


Question: Wanafunzi wangapi walifuata maagizo ya dereva
Answer: Wachache
Yohan Blake (born 26 December 1989) is a Jamaican sprinter specialising in the 100-metre and 200-metre sprint races. He won gold at the 100 m at the 2011 World Athletics Championships as the youngest 100 m world champion ever, and a silver medal in the 2012 Olympic Games in London in the 100 m and 200 m races for the Jamaican team behind Usain Bolt. His times of 9.75 in 100m and 19.44 in 200m are the fastest 100m and 200m Olympic sprints in history to not win the gold medal.

Question: Ͻman bεn mu na Yohan Blake tu mmirika ma?
Answer: Jamaican team
ï»¿Mchungaji  

Mchungaji hakuwa  na nyasi za  kuwalisha  nguruwe, kondoo  na mbuzi wake. Pia  hakuwa na nafaka  za kumlisha kuku.  Vilevile hakuwa na  zizi la kuwaweka  mifgugo.  
Aliamua kuwauza  ili wapate chakula  na makazi bora.  
Alisema,  "Ninaweza  kuwauza kila  mmoja robo."  Lakini mnunuzi  alitaka bei ya chini  zaidi.  
Mnunuzi akasema,  "Ninataka mbuzi  peke yake."  Mchungaji akajibu,  "Wanyama hawa ni  marafiki.  Ningependa waishi  pamoja."  
Basi Mchungaji  akawauza kondoo,  mbuzi na nguruwe  kwa robo kila  mmoja. Kisha  akampatia  mnunuzi kuku bila  malipo. Alipokuwa  akirudi nyumbani  Mchungaji alikuwa  na huzuni.  
Aligundua kwamba  wale hawakuwa  wanyama tu.  Walikuwa marafiki  zake pia.  Alirudi  akamrejeshea  mnunuzi hela zake  ili awachukue  marafiki zake.  
"Wanyama hawa  sasa ni wangu,"  mnunuzi alisema.  "Sitaweza  kukurudishia."  Hata hivyo,  mchungaji  aliendelea kumsihi.  
"Nimegundua  kwamba wao si  wanyama tu bali ni  marafiki zangu,"  mchungaji alisema.  Mnunuzi aliuliza,  "Mbona basi  uliwauza?"  
Jirani aliwasikia  wakibishana  akasema, "Nenda  ujenge zizi, utafute  nyasi na nafaka.  Halafu, unaweza  kuwarejesha  wanyama wako."  
Mchungaji  aliwapenda sana  wanyama wake.  Alimrudishia  mnunuzi hela zake.  Aliwatengenezea  zizi zuri akawapa  nyasi na nafaka.  

You are free to download, copy, translate or adapt this story and use the illustrations as long as you attribute in the following way:  Mchungaji  Author - Beza  Translation - Brigid Simiyu  Illustration -  Language - Kiswahili  Level - First sentences  Â© Bezawork LindlÃ¶f 2017  Creative Commons: Attribution 4.0  Source www.africanstorybook.org 

Question: Mbuzi, kondoo na nguruwe walifugwa na nani
Answer: Mchungaji
Keto Fertilizer
Nyanya en cham ma dwaro chiemo mang'eny. Yo maber mar puithgi en:
Kinde pidhi: Ti gi DAP kata fertilizer moko ne chakruok.
Kinde dongo (vegetative stage): Ti gi CAN kata urea mondo omed nitrogen.
Kinde maua kod nyak: Ti gi NPK (17:17:17) kata foliar feeds manigi potassium kod calcium mang'eny.
Kinde duto, pogo kwan mar chiemo dore gi pimo lowo (soil test) – ma konyo e kano pesa kendo dwayo keto fertilizer mang'eny mokalo kwan.

Lweny gi Kute kod Tuoche
Nyanya ong'ere gi kute kaka:
Tuta absoluta (tomato leaf miner) – nyalo tieko cham duto ka ok othedhe.
Whiteflies, aphids, thrips – nyoso yath kendo lando tuoche mag virus.
Cutworms – hinyo dhag-nyanya.
Tuoche moriwo early kod late blight, fusarium wilt, bacterial wilt, kod powdery mildew.
Jopur tiyo gi yo mar rito puodho (lokruok mar cham, ritler), kothi motegno, kod yath mag fungicides/insecticides.
Jopur moko sani osechako tiyo gi bio-pesticides mondo gilor nengo kendo tieko sum e cham.

Question: Fertilizer mane ma iketo kinde dongo (vegetative stage) mondo omed nitrogen?
Answer: CAN kata urea