Kilimo cha Kahawa na Mihogo 

Familia ya Muchemi imeshiriki kilimo cha kahawa katika eneo la Sugoi lililo maarufu kwa mahindi tangu 1984 
Kwao kahawa ndiyo lulu, achia mbali mahindi 
Huku akiwa amevalia nguo yenye mistari na pua yake imezibwa, anatembea kutoka mti mmoja hadi mwingine akikagua shamba lake kubwa katika eneo la Sugoi, kaunti ya Uasin Gishu. 
Siku hii, anakagua mimea wakati ambapo wafanyakazi wake wanaendesha shughuli ya kunyunyiza dawa katika mimea hiyo katika sehemu ya shamba lao la ukubwa wa ekari 52. Kwa ujumla wanamiliki shamba la ekari 72 katika eneo hilo. 
Mama Mary Muchemi, 59, na mumewe Dancan Muchemi wamekuwa wakiendesha kilimo cha kahawa katika eneo hili amabalo ni maarufu kwa kilimo cha mahindi kuanzia 1984.
Tofauti ya wakulima wengine wa eneo hili, waliamua kugura kilimo cha mahindi baada ya kupata hasara kwa kipindi cha miaka miwili mfululizo.
“Wakati huo, kama ilivyo sasa, bei ya mahindi ilikuwa imeshuka kwa kiwango kikubwa  mno huku gharama ya pembejeo ikipanda. Bei ya mahindi ilikuwa Sh3,000 kwa gunia moja la kilo 90. Hii ndio maana tuliamua kujaribu bahati yetu katika kilimo cha kahawa,”anasema Bi Muchemi.
Hata hivyo, mkulima huyu  anasema waliamua kuendelea na kilimo cha mahindi katika eneo la ukubwa wa ekari 20 katika shamba zima wanalomiliki.
“Mahindi tunayozalisha katika sehemu hii huwa ni ya chakula tu. Na mavuno yaliwa mazuri zaidi sisi huuza magunia kadhaa ili kupata pesa za matumizi,” Mama Muchemi anaeleza.
Wakulima hawa kwanza walianza kwa kupanda kahawa aina ya SL28 katika ekari sita za kwanza mnamo 1984. Waliongeza mimea na kahama mwaka baada ya mwingine na ilipotimu mwaka 2005 walikuwa wamepanda katika sehemu yenye ukubwa wa ekari 52.
“Kahawa ni nzuri kwa sababu ukiipanda  kwa mara ya kwanza, huhitaji kupanda kwa mara nyingi kama vile mahindi au mimea mingine. Kile unafanya ni kukata matawi yake kisha inaanza kuzalisha matunda katika msimu mpya. Pia wafanyikazi wetu hunyunyuzia dawa za kuangamiza wadudu na magugu,” anasema Bi. Muchemi.
Kutoka mkahawa mmoja, wakulima hawa hupata kilo 30 za buni (berries). Kwa  jumla wao huvuna kati ya tani 30 na 50 za buni kutoka shamba hilo.
Baada ya kuvunwa, kahawa huwekwa katika gredi saba kulingana na ukubwa wa buni. Kwa mfano, gredi ya ‘AA’ au ‘AB’ huuzwa kwa Sh200 kwa kilo moja. Na gredi ya chini kabisa ambayo ni ile ya ‘E’ huuzwa kwa Sh70 kwa kilo moja, kwa mujibu  na viwango vya bei ya kahawa katika soko la kimataifa.
Bi Muchemi anasema mavuno yakiwa mazuri zaidi, wanaweza kutia kibindoni takriban Sh300,000 kutoka kwa eneo la ukubwa wa ekari moja.
"Huwa tunauza kahawa yetu katika kiwanda cha kahawa kilichoko eneo la Rupa katika mji wa Eldoret.Wao hununua mazao yetu kila mara," anasema Mary.
Lakini baada ya wakulima hawa kung'amua kuwa kahawa aina ya SL28 huathiriwa zaidi na magonjwa, waliamua kuanza kupanda kahawa aina ya Ruiru 11 ambayo hustahimili ugonjwa. 
Ili kupanda mmea mmoja wa kahawa, wakulima hawa hutumia kilo 18 ya mbolea ya kiasili iliyochanganywa na mchanga na kuwekwa ndani ya shimo la kina cha futi tatu. Na baada ya miaka mitatu mti wa kahawa huwa umeanza kuzalisha buni (berries) tayari kuvunwa. Nafasi ya upana wa futi tisa huachwa kutoka shimo moja hadi jingine.
“Baada ya miaka mitano hadi saba huwa tunaanza kukata miti ya zamani ili kutoa nafasi kwa upanzi wa mmea mpya. Hii ni kwa sababu mti wa kahawa unapozeeka huwa unapata magonjwa kwa haraka,” Mary anasema kuwa wameajiri wafanyikazi 40 katika shamba lao.
Anasema kuwa ili kupata kiwango cha juu cha mavuno, matawi ya miti ya kahawa hukatwa (pruning) katika miezi ya Februari na Machi.
“Kando na hayo, wafanyakazi wetu huondoa  magugu shambani, hunyunyuzia dawa na kuangamiza magonjwa mbali na kutilia mimea mbolea ya kisasa aina ya Calcium Ammonium Nitrate (CAN).
Bi Muchemi anasema kwamba baadhi ya changamoto ambazo wao hukumbwa nazo ni magonjwa kama yanayoathiri matawi ya kahawa (leaf rust) na buni inayojulikana kwa kimombo kama ( Coffee Berry Disease- CBD) ambayo hushambulia mimea.
“Mkahawa unapoathiriwa na ugonjwa wa CBD, buni zake hubadilika rangi na kuwa nyeusi badala ya rangi ya kijani au nyekundu. Kisha zinaanza kudondoka. Kwa upande mwingine leaf rust hufanya matawi kunyauka na hivyo kukosa kuzalisha buni”, anaeleza meneja wa shamba Robert Ndungu.
Naibu mkurugenzi msimamizi wa kitengo cha kilimo cha kilimo cha Kahawa katika kaunti ya Uasin Gishu Luka Rotich anawashauri wakulima kujifunza mbinu bora za utunzaji wa kilimo cha kahawa ili waimarishe mavuno yao.
Anawashauri  wakulima kutoka maeneo mengine nchini kuwa bei ya kahawa ingali nzuri katika masomo ya kimataifa na hivyo kuna haja ya kuendeleza kilimo hicho. 

Question: Bwana Muchemi anamiliki shamba ekari ngapi?
Answer: 72