Jaribio la KCSE 2020 Kiswahili
1.ANDIKA hotuba utakayowatolea maafisa wa Elimu na walimu wakuu kuhusu umuhimu wa vyuo vya kiufundi nchini
2.Usalama wa mwanafunzi unamtegemea yeyr kadili.
3.Andika kisa kitakavyoafiki maana ya methali ifuatayo:Mchuma janga hulana wa kwao.
4.Tunga kisa kinachoanza kwa maneno yafuatayo. Mara tunilipokivuka kizingiti cha lango la nyumba yangu nilijua kwamba maisha yangu yalikuwa yanachukua mkondo mpya..
UFAHAMU, UFUPISHO, MATUMIZI YA LUGHA NA ISIMU JAMII
KARATASI YA PILI.
UFAHAMU.(alama 15)
Somo taarifa kisha ujibu maswali.
Aisee umeyasikia haya? Nafahamishwa kuwa mwenzetu huyu hapa mtaani, mwenye kiburi cha tausi.amepata funzo la mwaka.Naambiwa alipa kuwa kiatu hatayafanya aliyoyafanya usiku ule. Kisa na maana ni kuwa Athumani alipata mwaliko wa kwenda kufanya mahojiano kule katika jiji kuu,Nasikia kazi aliyotarajia kupata baada ya mahojiano ilikuwa na donge si haba. Huyo hangekuwa mwenzetu tena angeipata kazi hiyo.
 Nafikiri angezidisha madaha maradufu.
Athumani hakutaka mtu yeyote kujua kwamba  anaenda kufanya mahojiano. Alipanga mambo yake kisirisiri. Akaamua kuomba idhini ya siku moja kutoka kazini akisingizia kuwa alikuwa na mgonjwa ambaye angempeleka hospitalini siku hiyo. Akapanga kusafiri kwa basi la usiku ili kuwahi jijini asubuhi. Kufanya mahojiano na kurudi jioni yake.
Kama kawaida mabasi ya usiku huondoka hapa kuanzia saa mbili. Madereva nao wanatabia za kuyasimamisha katika eneo fulani njiani ili abiria wenye haja wajisadie na angalau kupata kitu kidogo cha kufunzia tumbo.
Basi liliposimama Athumani alishuka kama abiria,akaenda msalani kisha mkahawani . Alikuwa na uraibu wa maziwa ya mtindi.Akanunua pakiti moja na kuifungua harakaharaka ungedhani anashindana na mtu. Akayagugumia kana kwamba angenyang’anywa . Akatisha na pakiti ya pili.
Baada ya muda abiria wakarudi garini Basi likang’oa nanga Kitambo cha nusu saa hivi. Tumbo likaanza kumchafua Athumani Akahangaika na kuhangaika pale kitini Jasho likaanza  kumtoka. Alipoona  hayavumiliki tena, alichapuka kitini himahima hadi kwa dereva. Kutokana na mbazo aliokuwa nao, akasahau kutumia lugha ya adabu.
Baada ya kumwasisha dereva husimamisha basi, dereva naye akaongeza inwendo. Alihofia kuwa huenda anayemwamriisha ni mmoja wa majambazi wa barabarani ambao wana mazoea ya kumtuma mmoja wao asafiri pamoja na abiria wengine kama mmoja wao Wenzake huwa katika eneo fulani ambapo jambazi abiria ataomba basi
lisimamishwe ili ajisaidie Dereve akilisimamisha basi pale alipoombwa, majambazi hutoka vichakani na kuwavamia Huwaumiza na kuwafilisi abiria, dereva na utingo
Athumani aliendelea kuhangaika Hatimaye, dereva aliamua na liwe liwalo alipomwona
Athumani amechutama huku jasho likimtiririka Akaliegesha basi kando ya barabara na kumpa Athumani nafasi ya kujisaidia Athumani hakugoja basi lisimame kabisa wala utingo kufungua mlango Aliufungua harakaharaka na kufyatuka nje! kama risasi na kujitoma kichakani. Akavua suruali yake upesiupesi na kutekeleza matilaba bila kufa
hamu kuwa pale alipokuwa anatekelezea shughuli hizi alikuweko kuchakulo: mnyama mdogo ambaye kinga yake anapoingiliwa na adui ni kumrushia maji yenye harufu mbaya karibu Athumani akalie kuchakulo yule bila kujua kutokana na mkazo
 kumrushia Athumani maji yale mavazini mwake Athumani hakuyahisi haya.
Athumani alichukua muda pale kichakani hataabiria wakasikika wakilalamika. Aliporudi basini huku amechangamka kwa kulitua zigo lililomlemea, abiria wote walizishika pua zao wakisema mfuuu! Athumani hakujua kulikuwa na nini.
Basi liliendelea na safari huku abiria wakishikilia pua zao. Kila wakijaribu kuziachilia,
ndivyo harufu iliyohanikiza ilivyozidi kuwaathiri.
Wakashindwa kuvumilia uvundo. Wengi walidhani kuwa Athumani alikuwa amejiendea haja nguoni Wakaamrisha atupwe nje au wote washuke warejeshewe nauli zao. Kwa kuwa baridi ina msimamo kwa kondoo mwenye manyoya haba, njia rahisi  ilikuwa kumshusha Athumani aliyekuwa peke yake badala ya abiria katika basi zima. Alishushwa katika kitongoji kimojawapo. Athumani aliposhushwa, alichanganyikiwa 
asijue la kufanya. Hakujua alikoshushwa wala wakumwendea kumuomba msaada. Alipokuwa akiwaza na kuwazua afanye nini. genge la majambazi  lilitokea na kumvamia. Likampora kila kitu: mkoba wake, stakabadhi, pesa na hata kumvua mavazi aliyokuwa nayo. Wakamwacha uchi wa mnyama katika eneo asilojua mtu wa kumwauni. Baridi ya
usiku ikamvamia vilivyo.
Athumani aliokolewa siku iliyofuata na madereva wa magari ambao hapo awali alikuwa
akiwabeza. Wakamtafutia mavazi na kumbeba hadi nyumbani. Hakuweza kufanya yale mahojiano. Alipokumbuka yaliyomfika usiku huo, alikula yamini kuwa katu hatakunywa wala kula chakula chochote akiwa safarini.




Maswali:
(a) Tambua sifa tatu hasi za Athumani (alama 3)
(b) Thibitisha kuwa Athumani ni msiri (alama 1)
(ch) Onesha changamoto za safari za mabasi kulingana na kifungu (alama 3)
d) Jadili mafunzo aliyopata Athumani. alama 2)
le) Kwa nini Athumani alikataa mtu yeyote kujua kwamba anaenda kufanya mahojiano? (alama 1)
(f).Jadili sifa mbili za wa basi dereva patiti ya pili ya maziwa yayo hayo na kuyagugurnia (alarna 2)
 (g) Eleza maana ya maneno yafuatayo kama yalivyotumika katika kifungu (alama 3)
(i)gugumia
(ii) ng’oa nanga
(iii) himili

UFUPISHO
(ALAMA 15)
Soma Makala  Yafuatayo Kisha Ufupishe Habari Kulingana na Maswali Uliyopewa.
Watu wengi hawawezi kunywa chai au uji bila kutia sukari Wanatumia sukari kwa hamu na ghamu bila kutambua kuwa hiyo ni sumu wanayongezea mwilini.
Ni Ukweli usiopingika kuwa wazee wetu wa jadi waliishi muda mrefu wakiwa na saha njerna kuliko sisi. Hii ni kwa kuwa waliishi katika kipindi ambacho sukari inayotengeriezwa viwandani haikuweko. Iwapo ilikuweko ilikuwa bidhaa ya wateule waungwana kutengenezea vitu kama keki. mahamri, vitumbua na kadhalika na akina yahe hawangeweza kuigharamia. Watafiti wa masuala ya afya wamegundua kuwa
sukari inayotayarishwa viwandani sasa hivi haina virutubishi vyovyote. Halikadhalika, utaratibu wa viwandani wa kutayarisha sukari ili iwe nyeupe na kuichuia huharibu virutubishi vinavyoweza kuwa muhimu mwilini Umuhimu wa sukari wakau
saza kuwa ni kutia ladha tamu tu Umuhimu huu hauwezi kulinganishwa na madhara yanayoletwa na sukari hii Baada ya kusagika mwilini, sukari hii huacha masalio ya asidi mwilini yenye sumu inayoathiri siha.
Matumizi ya sukari kwa wingi husababisha madhara mbalimbali mwilini. Kwanza, huchangia kuoza na kuharibika kwa meno pamoja na matatizo ya meno kuuma. Pili, sukari nyeupe imehusishwa na ongezeko la maradhi ya kisukari, moyo na hipoglisimia au upungufu wa sukari mwilini.
Matumizi holela ya sukari huleta kipandauso au  ugonjwa wa ghafla wa kuumwa upande mmoja wa kichwa unaoambatana na kichefuchefu, kutapika na matatizo ya kuona. Pia, sukari huleta maradhi ya ngozi na figo, pamoja na ongezeko la kemikali 
 iitwayo kolestroli, ambayo ni ufuta unaonata na ambao unatokana na kutoyeyuka kwa mafuta yote mwilini. Kemikali hii ya kolestroli inaporundikana moyoni, hufanya mishipa inayotoa damu mayoni na kuisambaza mwilini kuwa myembamba na sugu. Moyo hulazimika kusukuma damu kwa nguvu na huenda moyo ukachoka na kukoma
kufanya kazi.
Madhara haya ya sukari ndiyo yanayowafanya watu wengi kukiri kuwa sukari, ingawa ni tamu, ni sumu mwilini.
Wataalamu wa lishe wamependekeza ulaji wa vyakula kama nafaka, matunda, mboga na miwa ambavyo vimejaa sukari asilia.
 Fauka ya hayo, sukari inayotoka katika asali  ni bora zaidi kwa mwili wa mwanadamu. Asali huwa na sukari asilia, vitamini, madini na amino asidi. Hivi vyote huwa na manufaa mbalimbali  mwilini. Mathalani, asali huupa mwili nishati
inayohitajika kuendesha shughuli za viungo. Licha  ya hayo, asali huuchangamsha mwili. Asali huwa na kemikali ambazo husaidia watoto kukua vizuri. 
kupunguza uwezekano wa watoto kuwa na anemia (upungufu wa damu). Halikadhalika, asali husaidia katika usagaji wa chakula iwapo itatumiwa kabla! ya muda. Matumizi ya kijiko kimoja cha asali kila siku husaidia mwili kujikinga dhidi ya magonjwa ya kukohoa. Asali husaidia pia kuondoa harufu mbaya kinywani Asali pia inaweza kutumiwa kujipaka. Inapotumiwa kwa njia hii, hutunza ngozi na kuifanya ing'are, huondoa vipele na ugumu wa ngozi. (pamoja na kutibu kule ngozi ilikokatikakatika.
. (Halikadhalika, asali hutibu vidonda. Viwanda vingi vya vipodozi vilevile hutumia asali kama malighafi umuhimu katika utengenezaji wa bidhaa hizo.

Maswali
(a) Eleza madhara ya sukari (maneno 70)
(alama 9)
(b) Eleza manufaa ya sukari ya asali (kwa maneno 70 ) 
(alama 6)
 Matumizi ya lugha(alama 40 
(a)Kwa kutoa mitano onyesha dhima nne za viambishi tamati
(b)Eleza maana ya mofimu sahii (alama2)
(c)Unda kitenzi kutokana na neno tafadhali. (alama1) 
(d). Fafanua maana ya tatanishi ni nini?
(alama1) 
( e ).Tunga sentensi ukitumia sauti mtuo (alama2) 
Onyesha mofimu katika: (alam2
Waliopewa
 (g) Tunga sentensi kuonyesha kiambishi cha kukikanushi(alama 2)

(h). Tunga sentensi ukitumia kiunganishi cha kukinza 
(alama 1)
i Kanusha 
Kuja kwake kulitunufaisha.
(alama 1)
(i). Tumia viambishi viwili kama vielezi vya mahali katika
sentensi moja visivyokuwa vya ngeli ya PA KU MU  (alama 2) 
(k) Bainisha viwakilishi vinne katika sentensi hii.

Aliwaletea matano 

(L.)Tofautisha sentensi zifuatazo kimaana kwa kuongezwa na vivumishi vilivyopigiwa mistari (alama 2)
Mwanafunzi mwenyewe ndiye huyu
Mwenye mwanafunzi ndiye huyu
( m.) Tunga sentensi itakayodhihirisha matumizi ya kielezi cha idadi dhahiri katika ngeli ya U-I.
N.Tunga sentensi moja kuonyesha maana mbili ya neno tupa (alama2)
o . Fafanua maana ya kirai, kisha utunge sentensi sahihi,  kuonyesha kirai kihisishi 
alama2) k.  
P. Fafanua maana ya kishazi tegemezi - (alama 1)
q. Mwanafunzi huyu anasoma Kifaransa.  kiashiria kiradidi) (alama I) 
 r. Tunga sentensi moja yenye viungo vifuatavyo vya  sarufi (alama2)

Kikanushi cha ngeli ya A-WA nafsi ya kwanza Kikanushi cha wakati ujao
Kiwakilishi, nafsi ya pili wingi

Mzizi wa kitenzi cha silabi moja-kunywa 
Mnyambuliko wa kitenzi kauli ya kufanyia 

S.Tunga sentensi moja ukionyesha sharirisho kipozi, kitondo, ala na chagizo (alama2)
t. Andika sentensi kuonyesha matumizi mawili mawili
ya
a) Kinyota
(alama2) 
 b) Kibainishi
u. Geuza sentensi ifuatayo katika usemi wa taarifa
 (alama2)
Asha: Tafadhali usiuvunje mkono wangu
Fatuma: Ah! Mbona niuvunje? 
 v] Unaporidhika na jambo unasema hewala unaposhangalia timu yako kupata ushindi unasema.....
 unapotaka usikivu unasema............ vake 
w) lepesi ni kwa rahisi,ukuta ni kwa.....na njia ni kwa……
 x] Tunga sentensi moja kutofautisha maana ya dua na
y) Mzee Pumu ni mraibu wa vileo. Baada ya muda watoto wake wawili wanakuwa watumizi sugu wa vileo. Andika methali inayoweza kutumiwa kuelezea hali hii. (alal)
2) Tunga sentensi ukitumia kiunganishicha uteuzi  (alama1) 

ISIMU-JAMII 
,(alama 10)
Eleza maana ya lugha
(alama 1)
Jadili sifa mbili bia za lugha
(alama 2)
Tofautisha kati ya lafudhi na lahaja.
(alama 2)
Eleza maana ya viziada lugha.
(alama 1)
Eleza kwa ubainifu sifa nne za lugha ya taifa
 (alama 4)
















Question: Kuchakulo hurusha nini anapoingiliwa na adui kichakani
Answer: Maji yenye harufu mbaya