theophilusowiti/AfriQuAD huggingface dataset:
ï»¿Kima na  kiangazi 

Hapo kale kiangazi  kilienea nchi nzima. Miti  ilisinyaa. Mito ilikauka.  Watu na mifugo wakakosa  maji na chakula.  Walikonda sana. 
Kima wengi walioishi  milimani walikufa kwa  njaa.  Siku moja, Kima mmoja  wa kike alitaka kutafuta  suluhu. Alienda kutafuta  sehemu isiyo na kiangazi.  
Alisafiri kwa siku nyingi.  Alipita vichaka, akapanda  milima na kuvuka  mabonde. 
Hatimaye, Kima huyo  alifika mahali palipoitwa  Tirkol.  
Alipata matunda aina  nyingi na mto uliobubujika  maji.  Alifurahi sana. 
Kima yule alipiga kambi  hapo. Alikula matunda  mengi. Akanona na  kumetameta.  Kwa furaha, aliogelea  mtoni kila siku.  
Baada ya muda, aliamua  kurudi milimani. Alitaka  kujua walionusurika na  athari za kiangazi.  Alibeba matunda mengi  akipitia njia aliyoitumia  awali. 
Alipofika milimani, kima  walionusurika walimlaki. 
Kila mmoja wao aliyataka  yale matunda aliyoyaleta.  Walimwuliza, "Ni sehemu  gani iliyo nzuri hivi?  Tupeleke pia nasi."  
Kima aliwaelezea uzuri wa  Tirkol.  Akakubali kuwapeleka  huko.  
Kima wote walihamia  Tirkol.  Walikula matunda,  wakanywa maji,  wakapumzika na  wakanona.  Wakaapa kutorudi  milimani tena.  
Punde, kima wenyeji wa  Tirkol waligundua  kwamba kima wa milimani  walikuwa wamehamia  sehemu yao.  
Walihofia kuwa matunda  hayangewatosha.  Wakaamua kuwafukuza  kima waliotoka milimani.  
Siku moja kima wa  milimani walikuwa mtoni  wakinywa maji.  Kima wa Tirkol  waliwavamia kwa mijeledi.  Walitaka kuwachapa na  kuwafukuza.  
Kabla ya vita kuanza, kima  mmoja mzee aliwauliza,  "Mbona mnataka  kupigana? Mimi naona  kuna chakula cha  kututosha sote."  
Tangu siku hiyo, kima wa  kutoka milimani na wale  wa Tirkol wamekuwa  wakiishi pamoja kwa  amani.  

You are free to download, copy, translate or adapt this story and use the illustrations as long as you attribute in the following way:  Kima na kiangazi  Author - Alice Edui  Translation - Ursula Nafula  Illustration - Salim Kasamba  Language - Kiswahili  Level - First paragraphs  Â© African Storybook Initiative 2016  Creative Commons: Attribution 4.0  Source www.africanstorybook.org 

Question: Kima alipofika mlimani kima walionusurika walifanya nini
Answer: walimlaki
mwandishi Winnie Atieno aliripoti kuwa Baraza la Kitaifa la Mtihani Kenya (KNEC) limeonya shule dhidi ya kupotosha umma kwa kuchapisha matokeo yasiyoidhinishwa na yasiyo sahihi ya mtihani wa Gredi ya Tisa (KJSEA). Afisa Mkuu Mtendaji wa KNEC, Dkt David Njengere, alishutumu shule zinazojaribu kujipa daraja la juu, akisisitiza kuwa tabia hiyo inakiuka falsafa ya Mtaala wa Umilisi na Utendaji (CBC). Njengere alifafanua kuwa katika mfumo huu, shule hazikupewa alama za wastani (mean aggregate) kwa sababu lengo ni kukuza talanta na kila somo linatahiniwa kando. Matokeo hayo yanalenga kuonyesha nguvu ya mtahiniwa na yatatumika kama mwongozo wa kujiunga na Gredi ya 10, tofauti na mfumo wa zamani wa 8-4-4 uliokuwa na ushindani wa alama. Mwenyekiti wa Muungano wa Kitaifa wa Wazazi, Silas Obuhatsa, aliwataka wazazi kuelewa mfumo huu mpya na kufuatilia maendeleo ya watoto wao badala ya kutegemea uchanganuzi feki.

Question: Afisa Mkuu Mtendaji wa KNEC ni nani?
Answer: Dkt David Njengere
Kenya sani en e tel mar piny mang'ima e mbeka mar teko maok rum (renewable energy). Loka mar Olkaria, manie loka mar Nakuru, en e kama dongoie teko mar "geothermal" (teko mar tielo) ma ochopo mita megawatt 950 (950 MW). Teko mar Olkaria V mane ochakore e dwe mar Jun 2019 nosemiyo Kenya bedo namba aboro (8th) e piny mang'ima kuom teko mar geothermal. Bende, mbeka mar teko mar yamo (wind power) e loka mar Lake Turkana e Marsabit County en loka maduong'ie e piny Afrika, ka nigi masinde mag yamo (turbines) 365 mane chiwo teko mar megawatt 310 (310 MW). Teko mar yamo kod geothermal kanyachiel osemiyo hian piero aboro kuom hian (80%) mar stima mane Kenya tiyogo sani e higa 2024 bedo teko maler.

Question: Hian mar stima maler mane Kenya tiyogo e higa 2024 en adi?
Answer: 80%
Mani en bang' ka ne oyud nyangumi ma otho machiegni kod dho-nam mar Leopards e County mar Kwale hivi majuzi, kendo ne oyud ni chilo mar plastik e iye e mane omako lwete mi otho. KWS ne owacho ni laktar mar le, ma nyinge en Daktari Asuka Takita, ne onon ring're mar nyangumino mane otho kendo ne oyudo ni nyangumi ne ok otho e yo ma pile, to ne otho nikech ketho mazingira.

Question: Ang'o mane omako lwete nyangumi mi otho?
Answer: chilo mar plastik
On January 1, 1973, the Central Bank of Nigeria introduced notes for 50 kobo, 1, 5, 10 and 20 naira: in April 1984, the colours of all naira banknotes were changed in an attempt to control money laundering. In 1991, 50 naira notes were issued, while the 50 kobo and 1 naira notes were replaced by coins in 1991. This was followed by 100 naira in 1999, 200 naira in 2000, 500 naira in 2001 and 1000 naira on October 12, 2005.

Question: Kedụ n'afọ Naijiria wepụtara akwụkwọ ego narị naira ise?
Answer: 2001
MWIBA WA KUJICHOMA HAUAMBIWI POLE 
Katika kitongonji kimoja cha Sagamoyo, paliondokea familia moja ya mzee Shida. Inaliishi karibu na Ziwa Victoria. Shida alikuwa mvuvi. Bibi yake aliyekuwa akiitwa Amani alikuwa akiwafulia watu nguo ndiposa wapate angalau kitu cha kupeleka mdomoni kwa sababu mumewe wakati mwingine angepata samaki au akose. Walibarikiwa na mwana mmoja wa kiume kwa jina Taabu. Familia hii iliishi kwa taabu na dhiki nyingi.
Licha ya familia ya mzee Shida kuwa ya kimaskini, walijitahidi wawezavyo kumpeleka mwananwe shuleni angalau pia yeye apate elimu kama watoto wenzake hapo kijijini. Taabu alikuwa mtukutu sana. Mwana ambaye hakuwa anasikia maneno ya mwadhini wala ya mteka maji msikitini. Kila neno aliyoambiwa na wavyele wake yaliingia katika sikio la kulia na kutokaea katika sikio la kushoto. Taabu alitia nta maskioni mwake.
Shida na Amani waliendelea kumhoji mwana wao maana walielewa kuwa asiyefunzwa na mamaye hufunzwa na ulimwengu lakini Taabu naye alikataa abadaan kutaan kuwasikia wazazi  wake. Wazazi wake walichoka maana walijaribu kadri ya uwezo wao lakini wakashindwa. Sasa waliamua kumwacha kwa kuwa asiyesikia la mkuu huvunjika guu.
Taabu alianza kujihusisha na vikundi vibaya na hata akaanza kutumia dawa za kulevya. Hatimaye akageuka kuwa jambazi sugu na kuanza kuiba kwa mabenki makubwa. Wazazi wake walimkanya lakini alikataa kutilia maanani mawaidha yao.
Taabu na wenzake waliendelea na tabia yao mbovu ya wizi huku wakisahau kuwa siku ya mwizi ni arubaini. Siku moja wakiwa kwenye harakati yao ya kawaida ya kuiba katika benki kuu, huku wakiwa wamejiaminia kuwa hao ni wezi hodari na hawawezi wakakamatwa.
Kwa kuwa siku ya mwizi ni arubaini na siku yao ya arubaini ilikuwa ishawadia. Walienda kama kawaida na kwa bahati mbaya polisi waliwaona, kabla ya kutoweka. Marafiki zake walifyatuliwa marisasi kama mvua na wakaipa dunia kisogo. Japo yeye aliponea katika tundu la sindano, alipata majeraha mabaya mguuni ambapo hakuwahi tembea maishani mwake.
Taabu alishikwa na kutiwa gerezani na ukemavu wake huku akijuta majuto ya mjukuu ambayo huja baadae. Alianza kujilaumu, lakini sasa angemlilia nani? Kwa kweli taabu alisadiki maneno ya wahenga kuwa mwiba wa kujidunga mwenyewe hauna kilio.

Question: Asiyefunzwa na mamaye hufunzwa na nani?
Answer: Ulimwengu
ASHESKIA LA MKUU HUVUNJIKA GUU. Hii Methali hii inatufunza ya kwamba tunapaswa kusiki.za  tunayoambiwa na wazee wetu kwa Sababu wameona Jua kabla yetu. tunapaswa kuwatii Kwa maana mda mwingi huwa wanataka Kutuepua na balaa za dunia. Heshima ni jambo zito kwa wazazi na wakubwa wetu .Naam Halima alikuwa banati mrembo aliyevutia wengi mno. Kipusa huyo alikuwa kigezo cha wengi hapo kitongojoni mwao Licha ya hayo alikuwa akifanya vyema shuleni Bidii za mchwa zilizaa mazao mazuri. Katika masomo yake. Halima alikuwa mchapa kazi mno ama' kweli wahenga hawakukosea waliponena Kuwa mvumbuka mbichi hula mbivu Baada siku na miongo kwenda Halima alibadilika ghafla kama Kinyonga Alianza kuwa msumbufu mno. Awali alikuwa mnyamavu na mkimya mithili ya maji mtungi wazee kwa vijana walimpenda mno. Halima, Kiburi Kilimvaa na kuanza Jeuri. Wazazi walijaribu kadri ya uwezo wao kumkanya ila  Juhudi zao ziliambulia patupu Halima alivimba kichwa mno. . Alipojiunga katika kidato cha tatu alianza Kuvalia ovyo . Mavazi yake yalikuwa haya sitiri mwili wake. Baada ya kuongeleshwa hakubadili tabia zake. Alizidisha kama wazee wasemavyo mwana akililia wembe mpe. Wazazi walimuacha na kile alichokuwa akijishughulisha nacho. Ama Kweli alikuwa Sikio la kufa lisilosikia dawa Aliacha shule akawa anajishughulisha na kazi za klabu Alitumia pombe mno alikuwa akipatikana katika mitaro akiwa amelewa chakari huku akinuka feel.Ni dhahiri kuwa mgemaakisifiwa pombe hulitia maji. Mambo yake yalimueendea mrama Baada ya mda aliamua kuenda hospitalini ili kujua hali yake ya kiafya. Baada ya kipimo ilibainika Kuwa alikikuwa anaugua Ukimwi Jamani, dosari ya aina gani. Ama kweli wahenga na wahenguzi hakukosea Kulonga Kuwa asiyesikia la mkuu huvunjika guu

Question: Orúkọ tí wọ́n fi pe ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀dọ́ tó ń ṣe ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀dọ́
Answer: Halima
FAIDA NA MADHARA YA TEKNOLOJIA KATIKA SHULE ZA SEKONDARI
Faida za teknolojia katika shule za sekondari ni kwa elimu ya kisasa. Teknolojia imesaidia Wanafunzi wengi nchini kuendeleza masomo yao vizuri. Wanafunzi wengi wamekuwa wakisoma kwa mitandao wakati wowote. Kwa sababu hii wanafunzi wengi wamekuwa wakipita mitihani yao kwa sababu huwa wanatambua mengi zaidi kuliko yafunzwayo na mwalimu. 
Hii imewawezesha wanafunzi walemavu pia kuendeleza masomo kwa kutumia mashine ambazo huwasaidia wakati wanaposoma, mfano vipofu. Teknolojia pia imewawezesha na kuwasaidia wanafunzi kupita mtihani kwa sababu ya kutungiwa mitihani wa hapa na pale. Teknolojia imesaidia pia kwa kupungua kwa wizi baina ya wanafunzi wenyewe. 
Shule nyingi za sekondari ziko na televisheni maalum ambazo huwekwa wakati wowote mwanafunzi anapojaribu kumuibia mwenzake, huwa wanaonekana kwa kutumia televisheni hizo. Hii imesaidia sana katika shule nyingi. 
Vile vile teknolojia ina madhara mengi kwa wanafunzi. Kwa mfano, baadhi ya wanafunzi wakati
wa kuingia shule huwa wanabeba simu. Wakati wa usiku ambapo watu wanaenda kwa malazi katika mabweni, wanafunzi hao huwa wanaingia kwenye mitandao huku wengine wakiwa wamelala. Kwa sababu hiyo wanafunzi wengi huwa hutoka shule kwa sababu ya kuanguka au kufeli mtihani. 
Teknolojia ina madhara kwa wanafunzi ambao wazazi wao hawana uwezo wa kuwanunulia vifaa kama vile kikokotoo. Kwa sababu hiyo wanafunzi hawa hufeli mtihani kwa kukosa vifaa hivyo.

Question: Wanafunzi hujiburudisha na kifaa kipi shuleni?
Answer: Televisheni
WIZI KWA JIRANI YANGU

Ulikuwa usivu wa manane niliposikia mayowe Mayowe yaliyopiga younikalsha Kutoka kwenye ubwabwa wa mwana mtamu lilitoka kitandani bila hata kuua nilistuka kupatce Jiran, yangu chenbiwa na majambo Kila pahali paukuwa giza bila kuvaa viatu, nilikimbia kadri nilivyoweza hadi kwenye kituo cha polisi.

Kama ilivyo kawaida walipopata habari hizo, bila kupoteza wakati hurika, tulipata tayari majambazi. walikwisha mteka nyara. Kwa kweli wahenga hawakuk waliposema Jambo usiloluua ni usiku wa giza hama Jirani huyo angefunga mlango hang eibiwa Plaukupita muda mrefu kama suapigiwa simu na kuambiwa Kama unamtaka Jirani yako akiwa uhai, njoo pahali fulani na we peke yako.

Niliwafahamisha wanapolisi kisirisiri. Baada ya. lisali mala kupita tuliandamana hadi tulipoagana tukutane haikuwa mbali hapo nyuma ya nyumba yetu humbe bila kufikiria mara mbili ilikuwa uongo mtupu. Ndipo nilipakumbuka nikimwona jambazi mme akiwa amebeba maji hurudi upande huo mwingine, tulipata nyumba ya jirani yetu ikiwa inawaka moto Majirani hao wengine walitoka nje na mtungi wakianza kumwaga maji.

Tulitanbu hadi moto kuzimika. Ndipo polisi wananza hutafutana na malambazi hao. Kwa Kweli, Jambazi hawezi kua wizi, bila silaha. Mao polisi hawezs enda vita bila bunduki: polisi na majambazi wakaanza kupiga marisasi huhu watu wakitarokea upande mwingine. Kwa bahati mbaya jambazi mmoja apyekupa mweusi tititi! Alipigwa risasi na huiaga dunia. Kwa bahati mzuri hunaye mtu aliyepiga kwenye kituo cha wanapolisi.

Kila mtu alilala Chini na huongolea amri hutoka kwa wanopolis karapons ndio ambao walio ongezeka ndio walisaidice kukamata madambazi has Punde tu uyalipofika malam baza! was fungwa pingu mkononi hadi kwenye kituo cha wanapolis, Girdhi huyo alandamana nao alihuenda kuandikisha sentensi kwa wizi, kifo na kuchoma nyumba.

Kulingana na mambo yavyopigwa mistari na serekali ni kuwa ukipatikana na kesi huwa umeua unafungwa kifungu ya maisha. Majambazi hao walifungwa maisha. Ama kweli wahenga hawakutupaka mafuta kwenye mgongo wa chupa waliposema eti siku za mwizi ni arubaini.



Question: Niliwafahamisha polisi vipi
Answer: Kisirisiri
Masterkraft born Sunday Ginikachukwu Nweke hails from Enugu state, Nigeria He was born in Ajegunle Ghetto, Lagos State, Nigeria, where he began his music career at age 11. Whilst growing up, he attended United Christian Secondary School in Apapa and dreamt of being an accountant. His dream was short-lived by the death of his father where it was hard for the family. Masterkraft continued with his music career and was playing piano in churches and clubs where he gets paid. Today, he is regarded as one of the most versatile music producers in Nigeria.

Question: Kedụ na steeti a mụrụ Sunday Ginikachukwu Nweke (master kraft)?
Answer: Lagos State
UMUHIMU WA KILIMO NCHINI
Nchi ya Kenya inategemea kilimo kwa mambo mbali mbali na kusaidia nchi yetu kwa njia mbali mbali. Kwanza, kilimo husaidia watu na kazi kwa sababu ili kuwezesha kilimo kufanyika, lazima mtu apate wafanya kazi ili wamsaidie na kwa njia hiyo watu wengi wameweza kuajiriwa.
Kilimo pia huwezesha nchi kupata pesa kutoka nchi zingine. Kwa mfano, serikali inapouza bidhaa kama chai, kahawa na maua katika soko la kimataifa, hupata pesa na kuwezesha serikali kukamilisha miradi yao, hivyo pia huwasaidia wakulima pia nao bídha zao zinapouzwa.
Kilimo husaidia nchi kwa kutupa chakula. Hatuwezi kuishi bila kula kwa siku nyingi kwa hivyo kama sio juhudi za wakulima, hatuwezi ishi kawa amani. Watu wengi wanaoishi mjini hutegemea wakulima ili waweze kulisha familia zao. 
Kilimo pia ni njia mojawapo ya kupata rasilimali kama, pamba, ngozi zinazotumiwa kutengeneza nguo, miwa inayotumiwa kutengeneza sukari na maziwa yanayotumiwa kutengeneza maziwa yaligoganda na tindi. 
Kilimo kimezalisha viwanda mbalimbali kama vile kiwanda cha kutengeneza kemikali zinazotumiwa kunyunyuzia mimea na mifugo. Kemikali zinazotumika katika kiwanda hiki hutoka kwa mmea wa pareto.  
Kilimo kinasaidia serikali kupata pesa na kusaidia kukamilisha miradi ya serikali kama kujenga na shule, hospitali, viwanda na kadhalika. Kilimo imesaidia kuelimisha na tukitumia sayansi na teknolojia wakulima wameelimika na kuwezesha kupanua ukilima.

Question: Nchi gani inategemea kilimo
Answer: Kenya
MADHARA YA KUCHAFUA MAZINGIRA

Madhara ni kitu mbaya sana ni uharibifu au athari mbaya. Kuna madhara mengi ya mazingira chafu.

Madhara haya ni kama vile kipindupindu ambao ni ugonjwa hatari sana. Uchafuzi wa mazingira hufanyika kwa njia mbali mbali kama vile kumwaga maji machafu kila mahali, kutupa taka taka ovyo ovyo, kukata miti na kadhalika.

Hakuna mwanandamu anayetaka kuishi au kukaa mahali pachafu na ndio mana kila mtu anahimizwa kutunza mazingira yake ili ajiepushe na madhara yanayotokana na mazingira chafu. Hata shuleni tunahimizwa kuzingatia usafi kila wakati. Inasemekana kuwa usafi uko karibu na Mungu .Usafi ni kitu muhimu sana katika maisha ya binandamu.

Mazingira chafu inaleta madhara mengi hasa wadudu na mangojwa mbalimbali.Magonjwa haya yamekithiri zaidi kwa watoto wadogo kwa sababu wao hutia kila kitu mdomoni ata kama ni uchafu.

Tudumishe usafi katika mazingira yetu ili tukae bila shida.


Question: Kipindupindu inaletwa na nini
Answer: Maji
MADHARA YA KUCHAFUA MAZINGIRA 
Mazingira ni vitu vinavyo tuzunguka kama vile miti, maua, matunda na zinginezo. Kuna madhara mengi ya kuchafua mazingira kama vile magonjwa. Mazingira safi inasaidia kwa sababu hakutakuwa na magonjwa. 
Ugonjwa unaletwa na uchafu ulioko kwenye mazingira yetu. Viwanda vingi vimejengwa katika miji tofauti tofauti. Viwanda hivi hutoa moshi kali angani ambayo huchafua hewa. Tukipumua hewa hii iliyo na moshi tunaweza kupata magonjwa mengi ya kifua. Pia, moshi hii huwa na kemikali mimgi ambazo huchanganyika na maji ya mvua. Maji haya yaliyo na kemikali huharibu mimea yetu iliyopandwa shambani.   
Magonjwa yanayosababishwa na uchafu wa mazingira ni kama vile kipindupindu, kichocho na malaria. Magonjwa ni hatari sana na huweza kusababisha kifo cha haraka sana. Malaria ni ugonjwa unaoletwa na mbu. Mbu hutaga mayai kwenye maji iliyosimama kwa muda mrefu. Mbu pia hutaga mayai yao kwenye nyasi ndefu. Nyasi ndefu huficha uchafu na wadudu wengi kama vile mbu, mbung’o, viroboto, na chawa. Mbung’o ni mdudu anayeishi kwenye nyasi na huleta malale. Malale ni ugonjwa unao leta usingizi. Kolera au kipindupindu ni ugonjwa unaoletwa na mazingira chafu na huweza kuua baada ya saa ishirini na nne. Ugonjwa huu humfanya mtu ahare au aendeshe na kutapika. 
Tukiungana pamoja, tutaweza kuwa na mazingira safi. Hatutakuwa na magonjwa na tutakuwa karibu na Mola. Tukifyeka nyasi na pia tuokote taka taka na kuchoma, tutakuwa na mazingira safi. Tutakuwa na upendo na umoja. Mazingira yetu ikiwa safi tutaweza kupunguza vifo na magonjwa. 


Question: Ugonjwa wa kichocho hutokana na nini?
Answer: Uchafu
Central Province is one of Zambia's ten provinces. The provincial capital is Kabwe, which is the home of the Mulungushi Rock of Authority. Central Province has an area of . It borders eight other provinces and has eleven districts. The total area of forest in the province is , and it has a national park and three game management areas. The first mine in the region was opened up in 1905 making the then Broken Hill town the first mining town. In 1966, he town's name was reverted to its indigenous name - Kabwe (Kabwe-Ka Mukuba) meaning 'ore' or 'smelting'. As of 2010, Central Province had a population of 1,307,111, comprising 10.05% of the total Zambian population. The literacy rate stood at 70.90% against a national average of 70.2%. Bemba was the most spoken language with 31.80% speaking it, and Lala was the majority clan in the province, comprising 20.3% of population. Central Province contains 20.64% of the total area of cultivated land in Zambia and contributes 23.85% of the total agricultural production in the country, with wheat being the major crop. 

Question: Bushe icitungu ca central cakwata ama district yanga?
Answer: 11
Mpenzi yeyote wa lugha ashirafu ya Kiswahili mara nyingine huwa na matumaini makubwa, mara nyingine hukata tamaa kabisa kuhusu mustakabali wa Kiswahili. Ukitembea mijini, vijijini, pwani na bara na kuwasikia watu wakizungumza Kiswahili, utapata matumaini. Ukihudhuria makongamano ya Kiswahili ya walimu na wanafunzi unakuwa na kila sababu ya kutabasamu. Aidha, ukiingia katika maduka ya vitabu na kuona wingi wa vitabu vya Kiswahili, unatikisa kichwa kwa kuridhika. Yamkini, lugha hii imeenea kwenye kila pembe ya taifa hili.
Hata hivyo, ukifikiria kuhusu aina ya Kiswahili kinachosemwa, kinachotumiwa na wazungumzaji wengi, matumaini yako yatadidimia. Kwenye vyombo vya habari ndiko maji yalikozidi unga. Wanahabari wanakosea, wanaweka viambishi mahali pasipofaa na kuviondoa pale ambapo vinapaswa kuwa. Si ibra kusikia mwanahabari akisema "kuku tatu, miaka nane, walimu wakumi au hata vikapu vikumi." Yamkini, hakuna anayejali!
Wiki iliyopita mtangazaji mmoja alinukuliwa akisema, "lugha la Kiswahili ni zuri". Jameni lugha la Kiswahili ndio kusema nini? Moyo wako utakuwa karibu kupasuka ukiwasikia watu wanaojidai kuzungumza Kiswahili wakisema, "Masaa, makaratasi, mapua na mashingo." Hiki si Kiswahili kibaya tu bali ni Kiswahili kibaya sana!
Swali kuu ambalo tunapaswa kujiuliza ni je, twaenda mbele au twarudi nyuma? Inamaanisha kuwa kabisa hatuwezi au hatutaki katu kusema Kiswahili sanifu tena?
Wananchi wazalendo kindakindaki wa mataifa yao huzionea fahari lugha zao na kuzitetea dhidi ya mtu yeyote anayediriki kuzivunja. Mathalani, Wachina wanacho Kichina chao, Wafaransa wanacho Kifaransa chao, Waingereza wanakumbatia KLiingereza chao, huku Waarabu wakikisema Kiarabu kwa dhati. Je, sisi chetu ni kipi? Lugha yetu ni ipi?
Ni jambo la kuhuzunisha hadi ya kuhuzunisha kuwaona wageni waliotoka mabara mengine wakija huku na kujua lugha sanifu zaidi ya mzaliwa na mlelewa wa huku. Je, kuzungumza Kiswahili safi na dalili ya udumavu?
Wakati sisi tunapofanya masihara ya kusema, "Kiswahili simdomo wangu," wengine wanatambua natija za Kiswahili. Leo hii KLiswahili kinafundishwa kwenye vyuo vikuu vya Marekani, Ujerumani miongoni mwa nchi nyingine maarufu duniani. Na sisi je? Letu limekuwa kushirikiana kama kiko na digali kukishambulia na kukijeruhi Kiswahili.
Yafaa tuelewe kuwa Kiswahili ni bura yetu, tusiibadili na rehani. Kabla hatujazikimbilia lugha nyingine, Kiswahili kipewe nafasi ya kwanza. Kukifanya lugha rasmi na ya taifa kupitia kwa katiba hakutoshi, sharti tukishabikie, tukinadi na kukisema kwa ufasaha. Kiswahili kitukuzwe kisifukuzwe!


Question: Kina nani huharibu Kiswahili katika vyombo vya habari
Answer: Wanahabari
Mani en bang' ka ne oyud nyangumi ma otho machiegni kod dho-nam mar Leopards e County mar Kwale hivi majuzi, kendo ne oyud ni chilo mar plastik e iye e mane omako lwete mi otho. KWS ne owacho ni laktar mar le, ma nyinge en Daktari Asuka Takita, ne onon ring're mar nyangumino mane otho kendo ne oyudo ni nyangumi ne ok otho e yo ma pile, to ne otho nikech ketho mazingira.

Question: County mane mane oyudie le mane otho no?
Answer: Kwale
Nga Stock ya XM Eddamu Okubaamu, Empeera z'Abakozi ba Gavumenti Zisaana Nnyo N'olw'ebirungi ebya SEC, ab'omu kapitoola kati bafuna ekifaananyi eky'ekiseera ekiwanvu ku ngeri emigabo gyabwe gye gikola, ekiyamba mu kuteebereza empeera y'abakozi ba Gavumenti.

Question: Ɔkwan bɛn so na SEC dwumadi no ka akonyafo a wosusuw adwumawura akatua ho no?
Answer: kati bafuna ekifaananyi eky'ekiseera ekiwanvu ku ngeri emigabo gyabwe gye gikola, ekiyamba mu
Ekitundu ky'obulamu mu ggwanga ekikwatagana n'obulwadde buno mu wiiki ewedde nnasoma ku nsonga z'abantu ababeera mu Afirika abalina akawuka ka siriimu. Ekyandeetera okulowooza ennyo kwe kulangirira kwa minisitule y'ebyobulamu mu South Africa nti bannasayansi mu ggwanga eryo bavuddeyo ku ddagala eriggya erigaziya akawuka ka siriimu. Kino kyandeetera okuwulira nti olunaku lw'ensi yonna olwa siriimu lwaliwo mu Ddesemba. Sijja kukkiriza nti nnina kalonda yenna akwata ku nsonga eno. Nze nnina ab'eŋŋanda zange bangi abafiiriddwa obulwadde buno, era bwe kiba nti okulwanyisa akawuka kano tekuli mu nsi yaffe, olwo nno okulwanyisa akawuka kano si kulwanagana. Naye nnina ebintu ebimu bye nnejjukanya ebikulu ennyo eby'emyaka egiyise.

Question: Ni irihe shyanga ryakoze umuti mushya wo kurwanya virusi itera SIDA
Answer: South Africa