Nani asiyejua hongo ni adui wa haki pia ni kosa la jinai? 
“Kelele zenye tija jumuondoa tembo shambani.” 
Hakuna mwenye haki asiyekosa wala mwenye kukosa asiye na haki. Hakuna mzuri asiye na ubaya na wala hakuna mbaya asiyekuwa na uzuri. Tunaanza kwa kutafakari hilo. Walimwengu tumeumbwa wawili, mume na mke, kisha kila jambo letu lazima liwe na uwili, yaani pande chanya na hasi, mbaya na nzuri mwerevu na mjinga, na kadhalika.
 Kijiba changu leo kinalenga wapi? Kijiba kinataka kudadavua juu ya haki ya kila Mswahili katika kujua hili baya aliache na zuri alitende liwe lake pekee kwa familia yake au kwa umma. Wengi wetu leo, tumeyafumbata mawi, kiasi cha kuitakidi kwamba ndio haki na haki yenyewe tukaiona batili tukaidharau. Tumekuwa hatuogopi, hatujali wala hatuna haya kuyafanya yenye haya na aibu hadharani. Na yule anayeona hayo yakitendwa akijaribu kukemea atazomwa na siajabu akapata kichapo kitakatifu, ama akageuziwa yeye aonekana mbaya mbele ya watu. Nitatoa mifano kadhaa hasa kwenye rushwa au hongo. Hivi ni Mswahili yupi asiyejua hongo ni adui wa haki pia ni kosa la jinai? Ni nani katika wengi waishio katika miji yetu asiyeona watu wakitoa au kupokea hongo?
Kila wizara na idara kuna wanaoomba kupewa hongo tena kwa lazima la sivyo hupati huduma uitakayo. Raia wameshazoea na kwa sasa kwao hao raia imekuwa ni jambo la kawaida kutafuta haki yao kwa kutoa hongo, ndio aipate. Wengi wameshashuhudia afisa usalama barabarani akisimamisha magari ya abiria, sisi abiria ndio huwa wa kwanza kusema kampe kitu kidogo tuendelee na safari. Hicho kitu kidogo ndio hongo yenyewe ambayo sisi raia tunalazimisha kondakta ama mhudumu atoe badala ya kuizuia.
Ukiuliza kwa nini? Majibu utakayo pewa, utajuta ni kwa nini umeuliza. Ukweli ni kwamba sio kama hawajui wafanyalo, ila ni mazoea ya muda mrefu mpaka sasa wanaona ni haki kutoa hongo na si dhambi. Jambo la kusikitisha, ni sisi raia ndio wa kwanza kulalamikia serikali kwamba imejaa hongo. Jiulize wewe mwenyewe ulipo, umeiona hongo ikitolewa umefanya nini kuizuia hata kwa kuikemea tu, kisha ukaelimisha raia juu ya hatari ya hongo?
Utasema ubaya wa serikali kuu au ubaya wa ubaya wa serikali ya kaunti yako, lakini husemi ubaya wako wa kushahidia hongo kuendelea. Nchi yetu ni ya kila mmoja wetu, tuyafanye mazuri kwa mujibu wa sheria na katiba ya taifa letu kwa hiari. Tusingoje tulazimishwe kufuata sheria. Amani, upendo na mshikamano mbegu yake ni kufuata sheria bila kushurutishwa. Yatupasa kwanza tutoe boriti kwenye macho yetu ndipo tutoe kibanzi kwenye serikali zetu. 
Malalamiko yasio na tija huwa ni sawa na kelele za chura kisimani hazimzuili mtekaji kuchota maji. Ila kelele zenye tija humtoa tembo shambani. Hakuna jambo lililoanzishwa na umma. Kila jambo huanza na mtu mmoja, akatoa wazo, ama akaamua kukemea hongo, ndipo wengine huliona hilo kosa na wao wakasaidia kupiga kelele. Ikiwa tutaogopa kuwakemea ima kuwasema ama kuwapeleka sheriani, juweni tutabaki tulipo na kelele zetu zitakuwa za chura, mpaka wajukuu wetu watakuwa kama sisi. 
Mabadiliko ya jambo huwa hayataki nguvu, yanataka busara hekima na weledi katika kuliendeza jambo hilo. Kila Mswahili anayependa taifa lake kwa dhati ya kulipenda, hongo au mlingula au kitu kidogo huwa kinamuumiza roho. Ni kweli kabisa serikali zetu zina makosa mengi tu, lakini zina mafanikio makubwa katika kutuletea maendeleo. Muhimu kuyakubali hayo machache yaliyopo na kuyapigia debe mengi tuyatakayo. Tunakuwaje wanyonge wakati tunayo sheria inayo kataza mabaya na zimeweka mpaka adhabu zinazo tolewa kwa mwenye kuvunja sheria hizo. Mswahili ninakijiba moyoni cha hili hongo lililoota mizizi humu nchini. 
Mswahili nina amini hakuna lisilo na mwisho, ni juhudi za pamoja, kisha tuwe wazalendo wa kweli tunayoipenda nchi yetu kwa dhati ya nyoyo zetu.
Na hata mtu akikutazama tu ajue huyu ni mzalendo wa kweli anayeipenda nchi yake, yuko tayari kuilinda kuitetea na kuitangaza popote duniani bila woga. Bila ya kujidunisha awe radhi kuitwa Mkenya na anachukia kuitwa kwa kabila lake. Kunayo tuliyo yajenga akilini mwetu kwamba hatuwezi lolote kama hakuna atakae tusaidia. Ama tuingie mikopo kufanikisha makusudio yetu. Imani hii, ni potovu. 
Kwa nini wao waweze sisi tusiweze? Kwani wao wana nini na sisi tuna nini? Isitoshe malighafi nyingi yatoka kwenye bara letu. Tunashindwa wapi kuzizuia hizo malighafi zikatumika ndani ya nchi zetu? Hivi hawa wasomi tulio nao wanashindwa wapi? Ama walisoma kukariri yao hao tunao wategemea wakakosa kuwa wabunifu mahiri?
Ewe mswahili, hebu kaa peke yako ivute akili yako, iweke kwenye fikra pevu, zama ndani kutafakari, lazima utaibuka na jawabu likalo kufanya ujue umuhimu wa kuwa mkenya tena mzalendo.
Mswahili nimesema tu, ni kama nimekaanga mbuyu nawangoja watafunaji watafune.
Mswahili bwana!

Question: Nani adui wa haki
Answer: Hongo