theophilusowiti/AfriQuAD huggingface dataset:
MAISHA MASHAMBANI  
Siku hiyo ilifika na nikasafiri kwenda huko mashambani. Nilikua na furaha chungu nzima kwa kuwa nilikuwa nimekaa sana bila kwenda huko na pia nilikua nimekawia bila kuwaongelesha babu na nyanya na pia marafiki ambao tulikua tukicheza nao. 
Tulipofika, nilifurahi kuwaona nyanya na babu yangu wakiwa salama na buheri wa afya. Punde si punde, nilimwona rafiki yangu Jane akikimbia akija mahali nilipokuwa nimesimama. Sikua namkumbuka kwa jina, lakini sura ilikua inanijia. 
Aliponikaribia, nilikumbuka jina lake na nikafurahi kwa sababu nilikua nimepata rafiki ambaye bado alikuwa ananikumbuka. Tuliongea na kuulizana maswali mpaka wakati ambapo nyanya alimaliza kupika. Tulipakuliwa chakula na tukaanza kula. Tulipomaliza, Jane aliniambia kuwa huko mashambani wototo walikua wakimaliza kula wanateka maji ya kuoga na kuyaweka kwenye jua ili yashike joto. Aliniambia niende nibadilishe nguo kisha nibebe mtungi na kumfuata.
Nilipofanya kila kitu ambacho aliniambia, tulielekea mpaka kwao ili achukue mtungi wake na kisha tukaelekea mtoni. Tulipokua barabarani, nilimwona mwalimu ambaye alikuwa akinifundisha katika darasa la chekechea. Nilifurahi kumwona kwa kuwa huye ndiye mwalimu aliyenifunza yale yote ambayo sikua najua. 
Tulipo maliza kumwongelesha, tulielekea mtoni ambapo nilipatana na watoto wakiogelea wakiwa na furaha tele. Waliponiona, walianza kuzungumza kwa lugha ambayo sikuelewa. Nilihisi kana kwamba walikuwa wanazungumza juu yangu lakini rafiki yangu alinihakikishia kuwa sivyo. Jane aliniambia tukaribie mtoni ili tuweze kuteka maji. Nilipokaribia, alinisukuma na nikaingia majini. 
Iikuwa siku ya furaha sana. Ilikuwa harusi ya dada yangu mkubwa. Alikuwa anaolewa kwa familia ya Maina. Siku hiyo ilikuwa ya kazi nyingi sana, kulikuwa na kutayarisha bi-arusi, kuandaa chakula, kutengeneza tenti na kadhalika.
Mimi pamoja na rafiki yangu tulimsalimia bi-arusi. Alikuwa na furaha. Harusi hii ilikuwa inafanyika mjini Nairobi. Tulikujiwa na gari ili litupeleke jijini. Dada yangu alikuwa anameremeta. Alivaa shanga za almasi, kiatu cha glasi na gauni ya malkia. Masaa yalifika ya kuondoka. Gari lilienda kuwa upesi mno juu vya kuchelewa. Kwa hakika, dereva huyu alikuwa mlevi, hakuwa anaona mbele. Kwa bahati mbaya, lile gari liligongana na lori. Tukatupwa nje ya gari na kujeruhiwa. Kitu cha mwisho nilichoona ni dada yangu akivuja damu.
Nilipopata fahamu, nilijikuta hospitalini huku nikiwa na maumivu mwilini.Mama na baba walinitazama kwa huzuni wahindondokwa na machozi. Nilimuuliza mama mahali dada aliko, akanieleza kuwa aliaga dunia baada ya kupoteza damu nyingi. 
Mama alipotoka nje, niliombaa Mungu huku nikimwambia asante kwa kunikoa na kumwomba ailaze roho ya dada yangu pahali pema peponi. 


Question: Aliponikaribia nilikumbuka nini
Answer: Jina lake
Pengo adaiwa nauli na wanafunzi, inabidi akimbilie msaada wa mkewe 
Ni muda sasa tangu Sindwele afike Sidindi kumtafuta Pengo. ‘Lazima atakuwa ameshaambiwa kuwa nimekuwa nikimtafuta. Mbona yeye hajajaribu kunitafuta?’ Sindwele alijiuliza na kushangaa iwapo mwenzake huyo naye alikuwa akiugua yale maradhi ya walimu na wafanya kazi wa shule kubwa kuwapuuza wenzao wa shule ndogo. 
Huku kimya chake kikistaajabiwa na mwenzake, Pengo alikuwa shuleni Sidindi akihangaikia masuala ya kutamatisha muhula.
Ulikuwa wakati wa kufunganya shughuli za muhula. Wapo waliohangaika usahihishaji wa mitihani, wengine walikuwa wanawaandalia wanafunzi mazoezi ya kufanyia nyumbani. Kubwa na zito zaidi kwa Pengo na baadhi ya walimu ni kuwa baadhi ya watoto waliwajia walimu wao wakitaka nauli. Katika mazingira magumu kama haya, hakuna aliyekumbuka kuwa Sindwele nao waliishi katika ulimwengu huu. 
Alikumbuka vyema alipopewa hela hizi mwanzoni mwa muhula huo. Alizipokea hela kwa ujasiri akitarajia kuwa angewarejeshea hela zao akishalipwa na baraza la mitihani nchini. Hatukutarajia kabisa kuwa ungefika wakati huu kama baraza la mitihani halijalipa. Yaelekea kuwa pesa alizodai baraza zilikuwa zimeingia katika orodha ya vile viendavyo kwa waganga ambavyo havirejei.
Mambo kangaja haya. Akalazimika kutafuta mkopo ili awalipe watoto wa wenyewe. Alijaribu kutafuta mikopo kupitia simu lakini hakufanikiwa kwani huko kote alikuwa kakopa. Alikuwa hata kachelewa kulipa baadhi ya madeni na hata akaingizwa kwenye orodha ya wadeni wabaya wasiofaa kukopeshwa chochote. Ilimbidi amhonge mhuni mmoja ili kumwondoa kimagendo kwenye orodha hiyo, sasa angeweza kuomba mkopo tena. Kwa bahati mbaya, alikuwa kakopa katika taasisi zote alizozijua. 
Alijaribu kuomba mkopo katika shirika la mikopo kwa walimu ila akaambiwa kuwa mshahara wake haungeweza kustahimili mkopo mwingine. Atalazimika kumtafuta mhuni mwingine kwenye tume ya huduma kwa walimu ili amrekebishie stakabadhi zake za mshahara ili aweze kuchukua mkopo mwingine. Punde akagundua kuwa hata huko kurekebishiwa stakabadhi za mshahara hazingemtatulia tatizo lake. 
Tatizo kubwa hasa lilikuwa kupata wadhamani wa mkopo wake. Kila aliyeulizwa alisema kuwa alikuwa anajiondoa kwenye shirika la mikopo kwa walimu. “Wana mafamba sana hao mabwana. Siwezi kuendelea kuyanenepesha matumbo yao na pesa zangu. Watafute wajinga kwingineko.” Mwalimu mmoja alilalamika. “Shirika la mikopo kwa walimu liko hali mahututi ndugu yangu, linasubiri tu kuzikwa.” Mwalimu mwingine alimjuza Pengo. Kimsingi, mwalimu Pengo hakubahatika kumpata mtu au shirika la kumtoa kwenye lindi alimojikuta.
Hatimaye, mwalimu wa watu akakumbuka kuwa ng’ombe akiumia malishoni, hujikokota kurejea nyumbani kwao akasaidiwe, akaamua kumwendea mkewe kwa msaada wa hela.

Question: pengo alihangaikia masuala gani
Answer: kutamatisha muhula
Le Niger partage des frontières terrestres avec ses 7 pays voisins : l'Algérie, le Bénin, le Burkina Faso, la Libye, le Mali, le Nigeria et le Tchad, pour un total de 5 697 km.

Question: Tó tɛ nyĭ dogbó Niger tɔ̀n ?
Answer: l'Algérie, le Bénin, le Burkina Faso, la Libye, le Mali, le Nigeria et le Tchad
Gọọmentị mpaghara Enugu mepụtara usoro ọhụrụ a na-akpọ digital land registry n'afọ a 2026 iji belata esemokwu gbasara ala ugbo. Ugbu a, onye ọ bụla nwere ike iji ekwentị ya nyochaa onye nwe ala tupu ọ zụta ya. Nke a emeela ka azụmahịa agribusiness na-aga n'ihu n'enweghị nsogbu ndị uwe ojii ma ọ bụ ikpe ụlọ ikpe.

Question: Kũringana na mĩbango ĩgĩĩ njerũ kũu Enugu, nĩ atĩĩ thirikaari ĩteithĩtie andũ kũmanya mwene gĩthaka thĩinĩ wa thimũ ciao nĩgetha agribusiness ĩthiĩ na mbere na wega?
Answer: Ugbu a, onye ọ bụla nwere ike iji ekwentị ya nyochaa onye nwe ala tupu ọ zụta ya. Nke a emeela ka azụmahịa agribusiness na-aga n'ihu n'enweghị nsogbu ndị uwe ojii ma ọ bụ ikpe ụlọ ikpe.
Habari: Hali ya hewa ya joto, Vurugu za Binadamu Zishirikiana Kubadilisha Misitu Wakati hali ya hewa inayobadilika haraka inaweza kubadilisha muundo wa misitu ya kaskazini mwa Wisconsin, vurugu kama vile kukata miti pia zitacheza jukumu muhimu katika jinsi mifumo hii ya mazingira ya sylvan inabadilika kwa muda. (University of Wisconsin-Madison press release)

Question: Okusinziira ku kiwandiiko, ebizibu by'abantu bikosa bitya ebibira ebiri mu bukiikakkono bwa Wisconsin?
Answer: jukumu muhimu katika jinsi
The kangaroo is a marsupial from the family Macropodidae (macropods, meaning "large foot"). In common use the term is used to describe the largest species from this family, the red kangaroo, as well as the antilopine kangaroo, eastern grey kangaroo, and western grey kangaroo. Kangaroos are indigenous to Australia and New Guinea. The Australian government estimates that 42.8 million kangaroos lived within the commercial harvest areas of Australia in 2019, down from 53.2 million in 2013.

Question: Ɔman bɛn na kangaroo wɔ mu paa?
Answer: Australia
Makalu (Chinese: 馬卡魯峰; pinyin: Mǎkǎlǔ fēng; Nepali: मकालु हिमाल, romanized: Makālu himāl) is the fifth highest mountain in the world at 8,481 metres (27,825 ft). It is located in the Mahalangur Himalayas 19 km (12 mi) southeast of Mount Everest,  on the border between Nepal and Tibet Autonomous Region, China.  One of the eight-thousanders, Makalu is an isolated peak whose shape is a four-sided pyramid.

Question: So bepow Makalu wᴐ ebibiman mu?
Answer: no
Youth Enterprise Development Fund (YEDF) chiwo pesa nyaka KSh 500,000 gi sudo mar 8% e higa ne rowere manie bwo higni 35.

Question: Sudo (interest) mar loun mar YEDF en adi e higa?
Answer: 8%
Mise mar Benga kod Jotend Thum
Jo-Luo mag piny Kenya osebedo ka gwenyo nyatiti manigi nyamburko (strings) aboro, kendo jogoya gita mag lwakni ne dwayo dhing'o kiti mar wer manyalo romore gi nyatiti. E thum mar benga, gita mar bass igoyoe e yo ma chalo gi kiti mar nyatiti. E kinde machon, bass e nyatiti ne konyo e keto gocho (rhythm) maduong' ahinya e chiwo lony kod puonj e wi sigand dhood Luo. 

Opondo Owenga ma Gem Yala, kwarne Odhiambo Siangla, ne ong'ere gi tiyo gi thum e puonjo sigand dhood Luo. Wuon thum mar Luo Benga en ja-kwoyo mong'ere ahinya miluongo ni George Ramogi (Omogi Wuod Weta) kod CK Jazz. Ne okonyo jo-benga mang'eny e goyo thumbege e duka mag lando thum (labels) e taon mar Nairobi. Dr. Mengo ma Victoria Jazz ne en achiel kuom joma George Ramogi ne otieko puonjo.

Question: George Ramogi ne okonyo jo-benga nade?
Answer: goyo thumbege e duka mag lando thum (labels)
Le Soleil est l’étoile du Système solaire. Dans la classification astronomique, c’est une étoile de type naine jaune d'une masse d'environ 1,989 1 × 1030 kg, composée d’hydrogène (74 % de la masse ou 92 % du volume) et d’hélium (25 % de la masse ou 8 % du volume). Le Soleil fait partie de la galaxie appelée la Voie lactée et se situe à environ 8 kpc (∼26 100 a.l.) du centre galactique, dans le bras d'Orion. Le Soleil orbite autour du centre galactique en une année galactique de 225 à 250 millions d'années. Autour de lui gravitent la Terre (à la vitesse de 30 km/s), sept autres planètes, au moins cinq planètes naines, de très nombreux astéroïdes et comètes et une bande de poussière. Le Soleil représente à lui seul environ 99,854 % de la masse du système planétaire ainsi constitué, Jupiter représentant plus des deux tiers du reste. L’énergie solaire transmise par le rayonnement solaire rend possible la vie sur Terre par apport d'énergie lumineuse (lumière) et d'énergie thermique (chaleur), permettant la présence d’eau à l’état liquide et la photosynthèse des végétaux. Le rayonnement ultraviolet contribue à la désinfection naturelle des eaux de surfaces et à y détruire certaines molécules indésirables (quand l'eau n'est pas trop turbide). La polarisation de la lumière solaire (ou lunaire, de nuit), par des matériaux tels que l'eau ou les cuticules végétales, est utilisée par de nombreuses espèces pour s'orienter,. Le rayonnement solaire est aussi responsable des climats et de la plupart des phénomènes météorologiques observés sur la Terre. En effet, le bilan radiatif global de la Terre est tel que l'énergie thermique à la surface de la Terre est en moyenne à 99,97 ou 99,98 % d’origine solaire. Comme pour tous les autres corps, ces flux thermiques sont continuellement émis dans l’espace, sous forme de rayonnement thermique infrarouge ; la Terre reste ainsi en équilibre dynamique. Le demi-grand axe de l’orbite de la Terre autour du Soleil, couramment appelé « distance de la Terre au Soleil », égal à 149 597 870 700 ± 3 m, est la définition originale de l’unité astronomique (de symbole « au »). Il faut 8 minutes et 19 secondes pour que la lumière du Soleil parvienne jusqu’à la Terre. Le symbole astronomique et astrologique du Soleil est un cercle avec un point en son centre : ⊙ {\displaystyle \odot } .

Question: hwevɔ́ nɔ̀n lɛlɛ ɖo éɖésú wɛ â ?
Answer: no
The Haqqani network was one of the Reagan administration's most CIA-funded anti-Soviet groups in the 1980s. In the latter stages of the war, Haqqani formed close ties with foreign jihadists, including Osama bin Laden, becoming one of his closest mentors. The Haqqani network pledged allegiance to the Taliban in 1995, and has been an increasingly incorporated wing of the group ever since. Taliban and Haqqani leaders have denied the existence of the "network", saying it is no different from the Taliban. In 2012, the United States designated the Haqqani network as a terrorist organization. In 2015, Pakistan banned the Haqqani network as part of its National Action Plan.

Question: Yaushe ne gwamnatin US ta ayyana cewa kungiyar haqqani, kungiyar ta'addanci ce?
Answer: 2012
La liste des muscles du corps humain est l'objet d'une organisation topographique de la part de la myologie, branche de l'anatomie qui traite des muscles. Le corps humain possède 639 muscles dont 570 muscles striés squelettiques (par opposition aux muscles lisses et au myocarde).

Question: Kàn (muscle) nabí wɛ ɖo gbɛtɔ̀ mɛ ?
Answer: 639
FAIDA NA MADHARA YA TEKNOLOJIA KATIKA SHULE ZA SEKONDARI 
Teknolojia ni mitandao ya kisasa inayotumiwa kila pembe ya dunia ili kurahisisha kazi.
Kwanza kabisa tungeanza na faida ya teknolojia katika shule za sekondari. Katika shule za sekondari teknolojia imeleta manufaa mengi kwa upande wa masomo. Wanafunzi wengi 
hutumia kompyuta katika masomo yao ili kuweza kujua mengi. Vilevile imewafanya wanafunzi wengi kuimarika katika elimu kwa kutumia teknolojia. 
Walimu pia hutumia teknolojia kuchapisha mitihani ya wanafunzi wao kwani imeleta manufaa makubwa na urahishaji wa kazi shuleni.Vile vile teknolojia imefanya wanafunzi pamoja na wanalimu kufanya kazi zao na kumaliza kazi zao kwa wepesi na haraka. Kwani wanafunzi wanapotumia kompyuta huweza kujuwa mengi kwani inawaletea habari kamili na zaidi wasizojuwa.
Kwa upande mwingine teknolojia imeleta madhara mengi kwa wanafunzi. Kwanza kabisa imewafanya wanafunzi kuwa wavivu katika kazi zao. Imewafanya pia kutotumia akili zao kwa undani kwani wanapotumia teknolojia kama vile kompyuta huwa na habari zote.
Hivyo basi wanafunzi wengi hukimbilia kwenye kompyuta na kufanya kazi zao haraka haraka. Imewafanya kuzembea katika masomo vilevile kuangalia picha mbaya mbaya zisizofaa kwa wanafunzi. Isitoshe vitabu pia ni mojawapo ya teknolojia ambapo hapo awali watu walikuwa hawatumii vitabu ilhali sasa wanafunzi hutumia vitabu vya kila aina na vilivyochorwa picha mbaya mbaya. 
Imewafanya wanafunzi kuharibika sana kwa kufuatilia teknolojia ya kisasa. Walimu huonelea kuwa ni urahishaji wa masomo kwa wanafunzi lakini pia wanafunzi huzembea sana. Teknolojia pia imewafanya wanafunzi kutofuatilia sana masomo ya vitabu na uandikaji kwani huonelea ni rahisi kutumia kompyuta badala ya kuandika na kuhifadhi kwa matumizi ya baadae ilhali kompyuta zinaweza kufutika na kukosa kusoma baadae.
Vilevile walimu wengi hutumia simu zaoza mkononi ili kufundishia wanafunzi hivyo basi imeathiri kwasababu wakati mwingine simu huisha moto na wanafunzi kukosa masomo kwani baadhi ya walimu hawaandiki “ Notes" bali hutumia simu zao. 
Kwa upande mwingine wanafunzi wengi hutumia simu zao kuingia "Facebook, Twitter" na makundi mengine mengi kwenye simu na hivyo huwaathiri kwasababu wengi wao hukosa kufikiria masomo na kufuatilia sana mambo ya kiteknolojia na hivyo huwafanya wanafunzi haswa wa sekondari kuzorota masomoni.
Wakati mwingine wanafunzi hukosa kusoma somo la kutumia tarakilishi au kompyuta kwa ukosefu wa umeme na hivyo huwafanya wanafunzi kulikosa somo hilo mpaka umeme utakapo rudi na hivyo huwafanya wanafunzi kutoendelea masomoni. 

Question: Kazi ya walimu imerahisishwa na kuwepo kwa nini?
Answer: Teknolojia
ï»¿Ndoto ya Graca  

Graca alizaliwa Msumbiji. Nchi yake  ilikuwa maskini sana na hawakuwa  wamepata uhuru.  Watoto hawakuwa na shule nzuri za  kwenda.  Mamake alikuwa na ndoto ya kuwapa  wanawe maisha mazuri. Bila masomo  haingewezekana.  
Mtoto Graca angekuwa mzaliwa wa  sita. Licha ya furaha hii yote kulikuwa  na huzuni kwani babake Graca  alikuwa karibu kufa.  Aliota kuwa mtoto wake mdogo  angeenda shule nzuri. Alijua elimu  ndiyo ingemsaidia mwanawe.  Jamii yake iliapa kutimiza ndoto yake.  
Wiki chache baada ya kifo cha babake,  mtoto alipewa jina kuambatana na  urembo wake. Aliitwa Graca.  Kadri miaka ilipozidi kuyoyoma ndivyo  Graca alizidi kuleta furaha kwao.  Familia iliamua kumpa Graca masomo  mazuri.  
Graca alitia bidii sana shuleni. Alipata  tuzo ambalo lilibadilisha maisha yake.  Alipata ufadhili wa kumwezesha  kusomea shule nzuri kijijni.  Ndoto yake ilikuwa awe mwalimu.  Alitamani watoto wa Msumbiji wajue  kusoma na kuandika. Alitamani wakati  ambapo watoto wote wangeenda  shuleni.  
Graca alitia bidii yake yote kwenye  masomo. Baadaye kidogo alipata tuzo  nyingine la kuhudhuria chuo kikuu  huko Ureno.  Alipata marafiki wengi, akajifunza  lugha nyingi geni na akasoma vitabu  vingi vipya. Akaona ndoto yake ya  kuwa mwalimu ikitimia.  Hii ilimpa furaha kubwa lakini bado  alikuwa na huzuni.  
Watu kule nyumbani kwao, hawakuwa  na uhuru.  Lakini sasa Graca alikuwa na elimu,  ujuzi na matumaini. Pia, alikuwa na  marafiki ambao walikuwa na mawazo  kama yake kuhusu haki ya watoto  kupata elimu.  Alitaka kutumia ujuzi wake na marafiki  zake kuleta mabadiliko kwao  Msumbiji.  
Kupitia usaidizi wa marafiki zake,  hatimaye Msumbiji ilikuwa huru!  
Rais aliyechaguliwa kuiongoza nchi ya  Msumbiji alikuwa rafiki yake Samora.  Walipendana na wakaona.  
Graca alipewa kazi ya kuhakikisha  kuwa watoto wote wamepata elimu  nzuri.  Ilikuwa kazi ngumu kwani watoto  wengi wa nchini Msumbiji hawakujua  kusoma na kuandika.  Alianza kwa kuwapeleka watoto wote  shuleni.  
Graca na Samora walijaliwa kupata  watoto wawili.  Walikuwa na ndoto ya kuwapa watoto  wao na watu wa Msumbiji maisha  mazuri.  Kwa bahati mbaya, Samora alikufa  kwenye ajali ya ndege.  
Graca aliomboleza kifo cha Samora  kwa miaka mingi.  Baadaye Graca alipendana na Nelson  Mandela. Walifunga ndoa, wakafanya  kazi pamoja kuwasaidia watoto wa  Afrika.  

Source www.africanstorybook.org  
 

Question: Graca alizaliwa wapi
Answer: Msumbiji
La population de la ville de Cotonou a été recensée à 679 012 habitants en 2013. N'ayant plus d'espace pour se développer démographiquement, les villes limitrophes d'Abomey-Calavi, de Sèmè-Kpodji et de Ouidah deviennent des villes-dortoirs, formant une conurbation de 1 720 105 habitants en 2013 contre 1 088 083 en 2002, soit une croissance démographique de + 4,0 % par an à périmètre égal et de + 5,4 % avec l'absorption de Ouidah. En 1960, la ville ne comptait que 70 000 habitants, soit un décuplement de la population en quarante ans. Les fronts d'urbanisation se multiplient, notamment à l'ouest de la ville.

Question: Gbɛ nón tɔ̀  nabí wɛ ɖo kútɔ́nú ?
Answer: 679 012 habitants en 2013
The Malawi national football team, nicknamed "The Flames", represents Malawi in international football and is controlled by the Football Association of Malawi. Before 1966, they were known as the Nyasaland national football team. They have qualified for three Africa Cup of Nations, in 1984, 2010 and 2021. They also won the CECAFA Cup in 1978, 1979 and 1988.

Question: Bushe icalo ca malawi calisendapo Afrika cup?
Answer: no
MKASA WA MOTO

Andika insha ya kusisimua itakayoanza na maneno yafuatayo....

Ulikuwa usiku wa manane niliposikia mayowe.... nilishtuka to kuamka kwa malazi imbio sano. "Mini mbaya wewe?" Mama aliniuliza. Nilimjibu hivi nina sikia mayowe huko nje.  Mama alitoka mbia na kuenda kuangalia haraka sana. Mama alipofika huko kwa jirani alisikia jirani akipiga mayowe hivi Ui! Ui! Ui! Mnisaidie. Mama alipoingia kwa nyumba ya jirani alipata jirani akilia sana akiomba msada wake. Mama alimhurumia sana.

Hiyo siku alikuwa mtoto wa mama huyo alikua amechomeka mkono wake Mama alipomulize alisema hivi nikikua nina shemshia mama chakula. Mama aliwauliza kwani wewe mama haunge kuchemsha chai? Huyo mama alimjibu hapana siyo hivyo akiwa analia kwa hasira yeye alikua analala akambia mtoto njaa inamuma. Lakini mtoto alitoka peke yake akaenda kushemsha chai. Jirani hakumwambia chochote alijitoa ati anaenda kuchemsha chai ndiyo akijichomeka kwa moto. Alianguka kwa moto alipokua akitoa chai. Huku mwenye alimtuma baba yake alimkataza asiende kwa moto. Hakusikia la baba yake .Baba yeke akamwambia mfano moja chenye kinasema hivi asiye sikia la mkuu havunjika guu. Hakusikia alikua na haraka sana. Baba akamwambia hivi haraka haraka aina baraka pole pole ndio mwendo.  Aliingia kwa jikoni na kujifungia ndani akawasha moto. Ndio hivyo akachomeka vibaya sana.

Mama alimchuka na kumpeleka hospitalini walikimbia naye hadi hospitalini walipo fika huko alingizwa ndani w wakanza kumtibu walitoa mkono hiyo lenye ilikuo kimechome akatengenezwa mkono wake alihisi uchungu sana. Alirudi akakumbuka peke yake akisema na moyo hivi. Asiye funzwa na wazazi wake hufunzwa na ulimwengu. Akasema tena vile baba alinikataza ningejua ringe Sikia Baba aliniambia Hasiye Skia you Mkuu huvunjika qu na pol pole ndio mwendo. Angejua, angesikia, hangepata hiyo uchungu. Wazazi wake walilia sana na huruma. Daktari . alitaka pesa nyingi sana lakini wananchi wal Insidia na pesa kidogo kidogo - Akatoa nayo mtoto hospitalini.

Question: Mtoto wa jirani alikuwa amechomeka wapi
Answer: Mkono
UFAHAMU 5

Bila shaka, umewahi kusikia kuwa afya ni taji. Hakuna ajuaye haya vyema kama anayeugua. Wanaoelewa usemi huuhuthamini na kudumisha siha yao kwa kila njia. Licha ya lishe bora, michezo ni muhimu katika kudumisha afya njema. Mtu asiposhiriki katika michezo au unyoshaji wa viungo, mwili hunyongâ€˜onyea na kunenepa. Mwili mnyonge ni windo rahisi la maradhi. Kushiriki katika michezo hukuepusha na kutingwa na shughuli za maisha ya kileo. Shughuli hizi zisipodhibitiwa huweza kumdhuru mtu kiafya.Maradhi hatari ya moyo, akili na shinikizo la damu husababishwa na shughuli katika maisha yetu.Hapa ndipo michezo inaingilia. Michezo huyeyusha mafuta mwilini na kutukinga dhidi ya maradhi yanayosababishwa na unene wa kupindukia.Kushiriki katika michezo vilevile hujenga ushirikiano na umoja. Michezo hutufundisha uwajibikaji. Mathalani, mlindalango atalenga kulilinda lango na kuhakikisha kuwa hamna bao linaloingia langoni. Washambulizi nao watalenga kushambulia lango la wapinzani huku wakingâ€˜angâ€˜ania kwa udi na uvumba kufunga bao.Wachezaji ni sharti watii kanuni na sheria zinazotawala mchezo. Aidha, lazima wakubali amri za refa, kocha na waamuzi wengine ili kuimarisha nidhamu michezoni.Watu hujipatia riziki kwa kushiriki michezo. Sasa hivi, kuna wanamichezo ambao wamesifika sana duniani. Baadhi yao wamevuka bonde la uchochole na kuwa wakwasi kutokana na talanta zao michezoni. Bila shaka, majina kama vile David Rudisha, Vivian Cheruiyot, Jason Dunford, Colins Injera na Dennis Oliech yakitajwa, kila awajuao huwavulia kofia.Tangu jadi, michezo imekuwa kitegauchumi kote duniani. Wagiriki, kwa mfano walianzisha michezo ya Olimpiki karne nyingi zilizopita, takribani miaka 776 kabla ya kuzaliwa kwa Yesu Kristo. Michezo hii ilipoanza ilishirikisha Wagiriki kutoka himaya zote za Ugiriki. Baadaye, watu wengine waliposhuhudia faida zilizotokana na michezo hii,walikubali kushirikishwa. Michezo ya Olimpiki ikawa si ya Wagiriki tu, bali dunia nzima.Baada ya hapo pamekuwa na michezo mingine ambayo inashirikisha watu kutoka kila pembe ya dunia. Mchezo wa kandanda wa kuwania Kombe la Dunia, michezo ya raga na riadha ni baadhi tu ya michezo ya kimataifa.Watu kutoka maeneo mbalimbali ulimwenguni wanapokutana kwa michezo, nchi na watu wake hufaidika sana kiuchumi. Wenyeji hupata soko la kuuza bidhaa zao. Wakulima hufaidi kuuza vyakula wanavyokuza. Mikahawa nayo hujaa wageni tele huleta fedha za kigeni. Wafanyabiashara katika sekta ya usafiri na wenye hoteli nao huchuma kutokkwa washiriki na mashabiki. Nchi inayoandaa mashindano hayo, aidha hupata sifa kimataifa.


Question: Licha ya lishe bora ni nini muhimu katika kudumisha afya njema
Answer: Michezo