MJADALA KUHUSU MADHARA YAJABABISHWIAYO NA JANGA LA CORONA Ikhlasi ni kwamba UVIKO-19 ni uele wa virusi vya corona ambavyo vilingunduliwa mwezi wa Disemba mwaka wa elfu mbili kumi na tisa Wuhan China, kanda ya kati ya mkoa wa Hubei. Yamkini ugonjwa huu ulitokana na ulaji wa popo. Maradhi ya Uviko-19 hujibainisha baada ya takribani siku kumi na nne baadha ya muathiriwa kuambukizwa. Ugonjwa huathiri sehemu ni upumuaji. Bela, Alpha na Delta ni aina za Corona ambazo zimewamaliza watu mithili ya mchanga ufuoni mwa bahari. Makaburi yamjaa hadi kutapika sehemu za Uitaliano na India. Chambilecho waimantiki na wataalamu wenye lisani za uhodari na utalalamidhi, jambo usilolijua ni usiku wa giza. Corona ni kimbunga kinachosomba kila kitu, si watu, si amani, na si maendeleo. UVIKO-19 umesababisha madhara chungu nzima, yakianzia kwa; Hakika, janga la corona limeangamiza dunia ambapo mamia ya watu wameiaga dunia. Ugonjwa huu hawa huwakumba adinasi walio kula chumvi nyingi na wenye ndwele sugu, mathalani: kisukari, pumu, kifua kikuu na shinikizo la damu. Watu wengi walioenda jongomeo kwa sababu ya ugonjwa huu kwani hauchagui yeyote yule, tajiri au maskini, mwembamba au mnene kama akini hayati Augusto Heleno, Zororo Malamba, Manu Dibango na Stephen Karanja. Kulingana na habari za Citizen mwezi Juni, dunia imepoteza waja zaidi ya milioni tatu mia saba sitini na sita elfu mia mbili themanini na wanne kupitia kwa mikono kati ya Uviko-19. Mbaya zaidi, corona imeubunanga uchumi duniani. Biashara za kimataifa zimefungwa kwa sababu ya watu kuhofia maambukizi ya corona. Kenya hununua bidhaa aina mbalimbali haya kutoka nchini China ambako ugonjwa huu ulichipuka. Bidhaa hizi ni simu, magari, mashine mbalimbali, nguo za mitumba, viatu na dawa. Mwaka jana, Kenya ilisimamisha uagizaji wa bidhaa kwa muda. Jambo hili pia lilifanya Uingereza kukata uhusiano wao wa kibiashara na Uganda hivyo kusababisha upungufu wa bidhaa katika nchi. Isitoshe, janga la corona limeathiri utalii. Hakuna atakaye taka kutalii nchi yoyote ile na matokeo yake ni kupata corona. Kaunti ya Kwale inasifika sana kwa hewa yake safi, mabonde na mlima mandhari murua, visiwa na mahoteli ya kifahari. Kwa sasa amini usiamini, Kwale imekuwa kimya kama maji mtungini kwani kabla ya corona kulikuwa na pilka pilka nyingi. Wafanyakazi wengi waligwa kalamu mikahawani na hoteli, mbuga za kuhifadhia wanyama na madukani. Sehemu kama Burj Khalifa, msitu wa Amazon  na Diani zinakosa wateja kwa watu kuhofia UVIKO-19 ndipo wafanyakazi kupigwa kalamu. Kisha, janga la corona limeweka ripoti mpya iliyotolewa na mashirika ya Umoja wa Mataifa Muungano wa ulaya na Shirika la Marekani la msaada wa kimataifa (USAID) inaonyesha kuwa janga la mlipuko wa uviko-19 linaweka njia panda mustakabali wa chakula na lishe. Watoto, wazima na wagonjwa wote wanasumbuka kujitafutia riziki. Watu wengi wamedhohofika na wengine kukuta kamba kwa baa la njaa. Vilevile, corona ilifanya shule kufungwa karibia pande zote duniani kupitia ugonjwa huu. Wanagenzi walikaa manzilini kwa takribani miezi tisa. Kiwango cha elimu walichokuwa nacho kilipotelea hewani. Wanafunzi wa shule za msingi na za sekondari walikaa mitaani wakitafuta hamsini za kufanya. Wengi wao walijiunga katika magenge mbalimbali, maghulumu wakuabini bahazi la mihadarati na mabanati walipata ujauzito wa mapema. Pia, corona imepigia debe uhalifu. Kumekuwa na vurugu kila mahali. Siku hizi wizi wa mabavu umeenea na kuwa kama kazi ya kawaida.  Wezi hawa huwapora waja katika nyakati hizi ngumu. Hii haitoshi, wanawauwa au kuwakata sehemu za mwili. Watoto na akina banati wengi hutekwanyara na kubahatika, wao hupatikana katika mazingira ya kutatanisha wasioweza kusema be wala te. Watu wamekuwa mahayawani hawaambiliki hawasemezeki. Bado anaendelea kumkagua mwenzake kisa na maana, janga la corona liliwafisha na kuyashinikiza kumwaga unga wao Hata hivyo. Mutahi Kagwe, waziri wa Afya nchini Kenya alipiga marufuku ibada makanisani, hekaluni na misikitini na alihakikisha maabadini humu mlifungwa mpaka idadi ya wahisiwa wa corona wapungue Kaunti kumi na tatu nchini Kenya zikiwemo: Bomet, Kisi Kakamega, Busia, Kisumu, Siaya, Bungoma, Kericho, Migori, Trans Nzoia, Homa Bay, Nyamira na Vihiga zilipigwa marufuku mikutano yoyote, usafiri, maabadini na sherehe zozote zile. Ili kupunguza ueneaji wa corona katika sehemu hizi, ni sharti wakaazi wa maeneo haya kuvaa barakoa, kunawa mikono kwa maji safi na sabuni kila mara, kuepuka msongamano na kukaa nyumbani kulingana na gazeti la Daily Nation. Kadhalika, ufisadi umeongezeka. Kenya ilipokea zaidi ya bilioni mia mbili kutoka kwa Shirika la Afya Duniani na wafadhili kutoka nchi za nje. Pesa hizi zilitumika vibaya ndipo kukawa na kandarasi ya Misamiati ya mabilioni ya uviko-19. Mabilionea hawa walichukuwa pesa zao na kuamini kuwa zitatumika kihalali ila binadamu ni yule yule mwenye tamaa. Kulingana na gazeti la Daily Nation la tarehe kumi, Juni mwaka huu, kaunti za Migori, Bomet, Vihiga Trans Nzoia, Kisii, Kisumu, Siaya, Busia, Kericho, Bungoma, Kakamega, Nyamira na Homa Bay zimetumia bilioni saba nukta sita tatu.  Madiwani wana kashfa ya matumizi mabaya ya pesa kwani pesa hizi zimetumiwa kwa usafiri wa kiundani na nje ya Kenya miezi tisa ya kwanza baada ya kupata maambukizi katika wimbi la kwanza. Minghairi ya hayo janga la corona limezuwa uhasama baina ya baadhi ya nchi. Nusura Kenya igombane na Tanzania mwaka jana kwa sababu serikali ya Kenya ilisisitiza kuwa madereva wanaleta bidhaa kutoka Tanzania wapimwe. Wakati huo Tanzania ilidai kuwa imeidhibiti corona. China na Marekani nusura ziwe na utata wa kidiplomasia wakati rais wa zamani wa Marekani, Donald Trump alidai kuwa virusi vya corona vilitengenezwa kwa maabara ya China. Fauka ya hayo, janga la corona limeathiri pakubwa nchi ya India miezi hii michache baada ya kuambukizwa. Hospitali zimejaa na wagonjwa wa corona hadi kutapika. Baniani wengine walikuwa wakiabudu sanamu walibadili dini kwa sababu waliona miungu yao ni kazi bure. Wameivunja na kuichoma miungu yao. Walioaga dunia walichomwa pamoja na wengine kuchomwa juu yao kwa kukosa sehemu za kuwachoma. Nikiongezea, janga la corona limewafanya wengine kujitoa uhai. Nasikitika kuwa halaiki ya watu walijitoa uhai kwa sababu ya corona aidha kwa kutengwa kwa vurugu mahospitalini. Nchini mbalimbali kama Kenya, China, India na Uitaliano zimetoa habari kuwa waja wengi wamejitoa uhai bila kufikiria matokeo. Wengine kushauriwa kuwa hawatapona na waliaga dunia kwa sababu hakuna dawa ya uviko-19. Ama vile pia kwa kuongezea michezo imeathirika pakubwa. Michezo ambayo ilitayarishwa kufanya ilihairishwa na mengine kukatizwa. Pia wachezaji wanapofanya michezo yao huwa wanahofia kuambukizwa na wenzao kila dakika wanapumzika na kupimwa sana kabla hawajayaanza michezo. Hadhira ya kushangilia haipo na kufanya michezo kuboesha. Si kandanda, si voliboli, si mipira ya vikapu yote imehairishwa. Nikimalizia, tuharuki zimechacha pande zote duniani. Kila mmoja anahofia afya yake. Vurugu limetanda masokoni, hospitalini, barabarani na maabudini. Kinga za corona zikifuatwa, chanjo za Pfizer, Bio NTech, Astrazeneca na SARS-COV-2 zikitumika huyu ndege mjanja atanaswa kwa tundu bovu. Watu washauriane kuvaa barakoa, kunawa mikono kwa maji safi na sabuni, kuepuka msongamano na kukaa nyumbani. Kilicho na mwanzo hakika kina mwisho tujue ya kwamba, neno hili likivuma mno ni mwisho wa mambo.

Question: Iyo ndwara yatewe n'ibyo umuntu yariye
Answer: popo