theophilusowiti/AfriQuAD huggingface dataset:
ï»¿Nkanu aambukizwa kipindupindu  

Hii ni Shule ya Nakivale.  Ilitokea kwamba  mwanafunzi mmoja  aliyeitwa Nkanu,  aliambukizwa ugonjwa wa  kipindupindu. Ilisemekana  kwamba maambukizi  hayo yalisababishwa na  uchafu.  Wakati wa kwenda  nyumbani ulipofika,  wanafunzi walianza  kwenda. Nkanu aliruka  kwa furaha kwa sababu  wakati alioupenda ulikuwa  umefika.  Nkanu alikuwa ameweka  vitu vyake kwenye begi  ndogo aliyoibeba kila siku.  Alipofika nyumbani,  Nkanu hakutulia hata  kidogo. Alikwenda  kuchezea udongo mchafu.  Baadaye, mvua ilianza  kunyesha. Nkanu  hakujikinga na mvua hiyo.  Aliendelea kucheza bila  kujali kwamba alikuwa  akilowa.  Nkanu alipofika  nyumbani, hakunawa  mikono yake. Wakati wa  kula ulipofika, alienda kula  hivyo hivyo kwa mikono  michafu.  Nkanu alipomaliza kula,  alienda barabarani  kutembea. Alimwona mtu  aliyekuwa na ndizi. Nkanu  alimwomba yule mtu ndizi.  Alipoipokea ile ndizi, aliila  hivyo hivyo kwa mikono  michafu.  Hiyo ndiyo iliyokuwa tabia  ya Nkanu ya kila siku.  Baada ya siku chache,  Nkanu alianza kuhisi  maumivu. Kumbe alikuwa  ameambukizwa  kipindupindu.  Nkanu alitapika na  kuendesha. Alitamani  achezee tope tena lakini  hakuwa hata na nguvu ya  kuweza kusimama.  Alikuwa mnyonge kweli  kweli.  Nkanu alikumbuka  makosa aliyoyafanya.  Alitaka kujua ni lini hasa  alipoambukizwa viini vya  kipindupindu. Alisema  moyoni, "Heri ningejua,  ningenawa mikono yangu  kabla ya kula."  

You are free to download, copy, translate or adapt this story and use the illustrations as long as you attribute in the following way:  Nkanu aambukizwa kipindupindu  Author - gabriel dibwe  Illustration - Gabriel Dibwe  Language - Kiswahili  Level - First paragraphs  Â© African Storybook Initiative 2018  Creative Commons: Attribution 4.0  Source www.africanstorybook.org 

Question: Hii ni shule gani
Answer: Ya Nakivale
Au cours de l'année 1987, il pose sa candidature à plusieurs universités et est accepté à Harvard en février 1988. Il quitte Chicago en mai 1988 et après un séjour touristique en Europe, part pour son premier voyage au Kenya. Il étudie ensuite pendant trois ans à la faculté de droit de Harvard à Cambridge près de Boston ; il en sort diplômé avec la mention magna cum laude. En 1990, il est le premier Afro-Américain élu (face à 18 autres candidats) rédacteur en chef de la prestigieuse Harvard Law Review, ce qui est relaté par la presse nationale.

Question: Fi tɛ nù wɛ nyi Obama ?
Answer: Kenya
Echiche na Google IPO Banyere Google IPO\\N'ime ọnwa itoolu gara aga, ụwa ego na ịntanetị na-ele Google anya na atụmanya nke ihe nwere ike ịbụ nnukwu mbubata mbubata nke akụkọ ihe mere eme. Ọ bụrụ na ị na-agụ kọlụm a ma ghara ibi na Mars maka afọ gara aga, ị ...

Question: Wane abu ne duniyar kuɗi da Intanet ke kallo Google a cikin watanni tara da suka gabata a cikin tsammanin?
Answer: ihe mere eme
ï»¿Ndoto ya Graca  

Graca alizaliwa Msumbiji. Nchi yake  ilikuwa maskini sana na hawakuwa  wamepata uhuru.  Watoto hawakuwa na shule nzuri za  kwenda.  Mamake alikuwa na ndoto ya kuwapa  wanawe maisha mazuri. Bila masomo  haingewezekana.  
Mtoto Graca angekuwa mzaliwa wa  sita. Licha ya furaha hii yote kulikuwa  na huzuni kwani babake Graca  alikuwa karibu kufa.  Aliota kuwa mtoto wake mdogo  angeenda shule nzuri. Alijua elimu  ndiyo ingemsaidia mwanawe.  Jamii yake iliapa kutimiza ndoto yake.  
Wiki chache baada ya kifo cha babake,  mtoto alipewa jina kuambatana na  urembo wake. Aliitwa Graca.  Kadri miaka ilipozidi kuyoyoma ndivyo  Graca alizidi kuleta furaha kwao.  Familia iliamua kumpa Graca masomo  mazuri.  
Graca alitia bidii sana shuleni. Alipata  tuzo ambalo lilibadilisha maisha yake.  Alipata ufadhili wa kumwezesha  kusomea shule nzuri kijijni.  Ndoto yake ilikuwa awe mwalimu.  Alitamani watoto wa Msumbiji wajue  kusoma na kuandika. Alitamani wakati  ambapo watoto wote wangeenda  shuleni.  
Graca alitia bidii yake yote kwenye  masomo. Baadaye kidogo alipata tuzo  nyingine la kuhudhuria chuo kikuu  huko Ureno.  Alipata marafiki wengi, akajifunza  lugha nyingi geni na akasoma vitabu  vingi vipya. Akaona ndoto yake ya  kuwa mwalimu ikitimia.  Hii ilimpa furaha kubwa lakini bado  alikuwa na huzuni.  
Watu kule nyumbani kwao, hawakuwa  na uhuru.  Lakini sasa Graca alikuwa na elimu,  ujuzi na matumaini. Pia, alikuwa na  marafiki ambao walikuwa na mawazo  kama yake kuhusu haki ya watoto  kupata elimu.  Alitaka kutumia ujuzi wake na marafiki  zake kuleta mabadiliko kwao  Msumbiji.  
Kupitia usaidizi wa marafiki zake,  hatimaye Msumbiji ilikuwa huru!  
Rais aliyechaguliwa kuiongoza nchi ya  Msumbiji alikuwa rafiki yake Samora.  Walipendana na wakaona.  
Graca alipewa kazi ya kuhakikisha  kuwa watoto wote wamepata elimu  nzuri.  Ilikuwa kazi ngumu kwani watoto  wengi wa nchini Msumbiji hawakujua  kusoma na kuandika.  Alianza kwa kuwapeleka watoto wote  shuleni.  
Graca na Samora walijaliwa kupata  watoto wawili.  Walikuwa na ndoto ya kuwapa watoto  wao na watu wa Msumbiji maisha  mazuri.  Kwa bahati mbaya, Samora alikufa  kwenye ajali ya ndege.  
Graca aliomboleza kifo cha Samora  kwa miaka mingi.  Baadaye Graca alipendana na Nelson  Mandela. Walifunga ndoa, wakafanya  kazi pamoja kuwasaidia watoto wa  Afrika.  

Source www.africanstorybook.org  
 

Question: Ndoto ya mamake ilikuwa kuwapa wanawe nini
Answer: maisha mazuri
kata ler michiwono e wi avepo smart fam ka endi ang'o ma omiyo ni am wachako famni ni avepo smart fam ok ochakore sani en fam ma koro sani higni apar ka dhi nyime bedo ni pok obedo mong'ere ahinya e limelite to wasebedo ka watimo filding obembi kama wantieni kik alufu ariyo gi apar gi achiel nyaka apar gi abich ne watiyo kaba ne watimo fil dei ma duong' ahinya ma kata gavana ne obiro awuoka to wadhi wayawo fam ma chielo kama iluongo ni mbaga kama watimo e demos bende wase timo fil dei kanyo mana e avepo smart fam ma mbaga koro ma eto ma boro obembi kaka iwinjo awacho koro gima watemo timo mana kaka ase nyisi en ni kaka avepo to en agrovet kama wauso e kothe kendo wauso e yiedhi mag pur mag pith kendo wan kod fatalaisas ma opogore to podi gik ma miyo pi pur bende jopur nyalo tiyo go koro ma e en ekstenson mar avepo tiende ni ka podi ok wakelo kodhi ma nyien thurwa ka ka pok wakelo yien ma nyien thurwa ka to wakwong watemo gi e pwothewa mag smat fam to ka wase neno ni kodhini tiyo ma ber to koro waluongo jopur to biro timo ang'o biro neno ka gise neno to ging'eyo ni gini kara ok en aena ni kaka oland gini timo ma ber thurwa koro kila ng'ato nyalo kawo to dhi pimo ka en gi adiera ni ok odhi lalo pesa koro mano e kama wakonyo jopur mar ariyo wan ka mondo japur moro amora ma adwaro ng'eyo lony e yor tich ma ng'ith kaka ma ineno olos kani en thuolo ma biro nono ma ok wachaje to obiro to inyise ni ma watiyo gi yath ma wagoyo kodhi ma ma en e stej ma ma en kodhi ma iluongo kama kama mondo ka odhi timo gire to koro geng' lal ma biro ka luwore kod kia mar adek avepo smat fam wase konyo nyithindo ma ng'eny ma ni e skuls ma timo agriculture ma timo ma ni ee mid level colleges kaka siaya institute of teknoloji miwa students pile ka pile wan gi jaramo gi oginga odinga gi colleges yunivasitis ma moko ma kata sani wan gi nyithindo moro ni e attachment ka gibiro kae gima gineno ji iwe ma kata ka otieko kolej ka pok ondiko e tich to ong'eyo ni tij puro nyalo yudo e pesa kendo ka otime achana kaka ineno watimeni to en ng'ato ma koro ok chandore dhi manyo tich mano e gima watimo ka erokamano ahinya koro e i avepo smart fam ma e boro ka endi utime ji adi tijni endi mar pidha mar sukuma nyanya dialod ema opogore opogore utime ji adi oke kaka ne awachoni sani koro wan gi fams ariyo maggi

Question: Avepo uso yiedhi mag pur mag ang'o?
Answer: pith
ASIYESIKIA LA MKUU HUVUNJIKA GUU
Katika kijiji cha Fanyabidii kulikuwa na msichana aliyeitwa Karembo. Banati huyo alikuwa mrembo kama jina lake. Alikuwa mrembo kama tausi. Karembo alisomea katika shule ya Fanyabidii hapo kitongojini. Alipofika darasa la nane aliweza kupita mtihani wake wa kitaifa vizuri. Majibu yalipotolewa aliweza kufuzu vizuri hivyo basi kuitwa shule ya upili ya wasichana ya Mari. Wafadhili waliweza kujitokeza na kumiminika kwao kwani Karembo alikuwa amekuwa nambari moja katika mtihani wake wa kitaifa.
Wazazi wake waliweza kufurahi sana hivyo basi Karembo aliweza kujiunga na kidato cha kwanza. Huko shuleni walimu waliweza kumsifu sana kwa bidii yake ya mchwa masomoni. Kila mwalimu aliweza kumpenda na hivyo basi kuchukuliwa mfano kwa wanafunzi wenzake. Alipofika kidato cha pili mambo yakaanza kugeuka. Karembo hakuwa Karembo tena bali aliweza kubadilika kabisa. sifa zote nzuri alizokuwa akiambiwa na walimu ziliisha. Karembo aliweza kujiunga na kikundi cha wasichana waliotumia mihadarati. 
Karembo alianza kuzorota masomoni. Walimu wake walijaribu kufuatilia chanzo cha Karembo kuzorota masomoni lakini hakuna siri ya watu wawili isiyojulikana. Uchunguzi wa kiundani ulipofanywa hapo shuleni, kikundi cha Karembo kinachojihusisha na mihadarati kiliweza kupatikana. Walimu walijaribu kuwaonya lakini wapi, juhudi zao ziliambulia patupu. Siku moja Karembo na kundi lake tharuka waliruka ukuta wa shule usiku na kwenda nje ya shule. 
Walikuwa wameenda kununua madawa ya kulevya. Kwa bahati mbaya mwalimu mkuu alikuwa amewaarifu mapolisi kuwa kuna kikundi cha wasichana shuleni walikuwa wametoroka. Usiku huo mapolisi waliweza kuwa makini na kuzunguka jumba la anasa ambalo kikundi cha wanafunzi hao kilikuwamo. Karembo na wenzake walikuwa wamelewa chakari kwa pombe hio waliokuwa wamekunywa. 
Mara pa! Mapolisi hao waliweza kupenya ndani ya jumba hilo la anasa na kupata kikundi hicho cha wanafunzi hao. Walijaribu kukimbia lakini wapi waliweza kukamatwa na ndani ya vikoba vyao walivyokuwa wamebeba vilipatikana na madawa za kulevya (mihadarati). Mapolisi waliweza kuwatia pingu za mikononi na hivyo basi kufululiza mpaka kwenye gari lao. Lilipoegeshwa, wanafunzi hao walipelekwa kwenye kituo cha polisi na kufunguliwa mashtaka. Waliweza kupewa adhabu ya kifungo cha miaka kumi na tano na kazi ngumu kufanyishwa. Wanafunzi hao walilia sana.Kwa kweli asiyesikia la mkuu huvunjika guu. Karembo na wenzake hawakusikiliza maonyo ya walimu wao hivyo basi kuingia taabani mwishowe. 

Question: Msichana aliitwa nani
Answer: Karembo
SERIKALI imejitokeza kuwaondolea wananchi hofu ya data muhimu za kibinafsi, ikisisitiza kuwa mkataba wa mabilioni ya pesa uliotiwa saini na Marekani hautahatarisha usiri wa Wakenya. Mwanasheria Mkuu Dorcas Oduor alifafanua kuwa Mfumo wa Ushirikiano wa Afya wa miaka mitano, uliotiwa saini jijini Washington, unahusu tu 'data ya jumla' ambayo imefupishwa kwa ajili ya kupanga mipango ya kiserikali na si data binafsi. Haya yamejiri huku shirika la kutetea haki za wateja (Cofek) likiwa limewasilisha kesi mahakamani kupinga mkataba huo, likihofia kuwa data za Wakenya zitahamishiwa Amerika ambapo mahakama za Kenya hazitakuwa na mamlaka.

Question: Mwanasheria Mkuu wa Kenya ni nani?
Answer: Dorcas Oduor
SIKU AMBAYO NILINUSURIKA AJALI 
Ilikuwa siku ya furaha sana. Nilipoamka kutoka usingizini, nilikimbia kwenye bafu nakuoga kwa maji baridi. Kwa mawazo yangu, niliona siku njena imeanza. Nilikunywa kiamsha kinywa na kutoka nyumbani. Hapo nje nilikutana na John na Joseph, rafiki zangu, walikuwa wakiningoja.  
Tulifuata njia hadi shuleni. Tulipokuwa shuleni, walimu walikuwa wakitayaarisha matokeo ya mtihana tuliofanya. Kwa sababu hiyo tulishinda nje ya madarasa siku hiyo. Mimi na rafiki zangu tukapanga vile tutaendea pikipiki kwa Musa, ambaye alikuwa rafiki yetu. 
Tulipokuwa tukiendea chakula cha mchana, tuliskia fununu kuwa Musa alikuwa hospitalini. “Ni mambo gani hayo?” John aliuliza. “Nani amekuambia hayo?” Joseph akasema. Ni ndugu ya Musa. 
Tulipomaliza chakula cha mchana, tulikusanywa pamoja kwenye uwanja kupewa matokeo yetu. Lakini, mimi pamoja na rafiki zangu akili zetu zilikuwa mbali, tulikuwa tukiwaza ni wapi tutakapotoa pikipiki.  
Muda si muda, tuliachiliwa twende nyumbani, lakini sisi tulishika njia hadi kwa Musa. Tulimpata ndugu yake Musa na akakueleza kuwa Musa alikuwa ameenda hospitalini kuangaliwa jicho lake lakini alikuwa ameacha funguo za pikipiki juu ya meza.
Tuliruka kwa furaha na kuchukua pikipiki. Tuendesha pikipiki kwa mwendo wa kasi na kuelekea kujivinjari. Tulipita mahali ambapo palikua pakiuzwa miraa. Tukaendelea kuponda raha. 

Tulingurumisha pikipiki na kuelekea katika msitu wa Ngong ili tuvute bangi. Tilijidunga madawa ya kulevya na kunywa pombe. Tulipoamka mahali tulipokuwa tumekaa, tulikuwa hatuoni vizuri kwa sababu ya kutumia mihadarati. 
Tulianza safari yetu ya kurejea nyumbani. Lo! Walevi watatu kwenye pikipiki. 

Tulipokuwa karibu kufika mahali ambapo huitwa ‘kona mbaya, niliwaambia wenzangu wasimamishe pikipiki ili niweze kwenda haja ndogo. Pindi tu niliposhuka, waliendelea na safari na kuniwacha pale. Walikuwa wakienda kwa kasi kwenye kona na ghafla bin vu! Walipatana na lori ana kwa ana na wote wakaaga dunia hapo kwa hapo. Hivyo ndivyo nilinusurika ajali ile.

Question: Walevi wangapi walikuwa kwenye pikipiki
Answer: Watatu
The United Nations Environment Programme (UNEP) is responsible for coordinating responses to environmental issues within the United Nations system. It was established by Maurice Strong, its first director, after the United Nations Conference on the Human Environment in Stockholm in June 1972. Its mandate is to provide leadership, deliver science and develop solutions on a wide range of issues, including climate change, the management of marine and terrestrial ecosystems, and green economic development. The organization also develops international environmental agreements; publishes and promotes environmental science and helps national governments achieve environmental targets.

Question: ninde wabaye umuyobozi wa mbere w'Ikigo Gishinzwe Amategeko Mpuzamahanga Arengera Ibidukikije?
Answer: Maurice Strong
MADHARA YA UCHAFUZI WA MAZINGIRA.

"Naam," hapo zamani za kale paliishi mzee mmoja kwa jina Njoroge, mzee huyo hakuwa anajua umuhimu wa kufanya mazingira kuwa safi.

Mzee huyo hakuweza kufahamu umuhimu wa mazingira safi hakujua kuwa mazingira chafu huleta magonjwa kwa watu.Mzee huyo alikua akitupa taka kila mahali, pia alikuwa akijisaidia nje hakuwa na msahala ya kujisaidia.Mzee huyo alikuwa akiugua sana kwa minajili ya uchafu iliyojaa mazingira yake.

Mazingira chafu pia hunyima watu starehe.Tunapaswa kudumisha usafi pahali tuanapoishi mazingira machafu hamna yeyote anayatamani. Wanakijiji walimhimiza Mzee huyo kuwa msafi, lakini hakutaka kuyasikiliza maneno yao. Kila alipohimizwa Mzee huyu aliwajibu hayo maneno yenu nendeni mkayalishe nguruwe siyataki mimi. Beberu Kando lakini alisahau kuwa asiyesikia la mkuu huvunjika guu.

Tusipozingatia usafi tutapatwa na magonjwa mengi. Siku moja mzee huyo mwenye alitia maskio yake ndo aligonjeka ugonjwa usikuwa na kifani. Mzee huyo alikuwa na maumivu mwili yake yote kapata lisensi ya kuendesha hakuwa maiti wala mamati. kwa sababu wa uchafu uliokubuo umejaa mazingira yake.

Mzee huyo alipopelekwa hospitalini akaeleza daktari vile alivyokuwa na maumivu alielezwa kuwa ugonjwa huu umeletwa na uchafu hivyo basi unapokuwa kwa mazingira safi na pia usile chakula chafu hivyo basi mzee huyo alipewa dawa na kutuliza maumivu mwilini. Mzee huyo aliporejea nyumbani alianza kuhuzingatia usafi katika mazingira yake.yake. lakini mbeleni hakuwa akisikia la mkuu wala la mteka maji mskitini, mzee huyo alisafisha mazingira yake vizuri tena zaidi sana na kutoka siku hiyo mzee huyo hajawai kuwa mgonjwa tena.

Mazingira yake yalikuwa sasa ya kutisha kijiji nzima waama kuwa usafi unakaribia Mungu. Wanakijiji wote waliamini maana mazingira chafu huleta magonjwa kama vile malaria. Wote tunapaswa kuchimbo biwi la takataka kwa maana si vizuri kutupa taka taka kila mahali. Na hata tunapaswa kuchimba Misala ili tupate mahali pa kujisaidia.

Question: Mzee Njoroge alipewa nini kutuliza maumivu mwilini
Answer: Dawa
Libya (/ˈlɪbiə/ (listen); Arabic: ليبيا, romanized: Lībiyā), officially the State of Libya (Arabic: دولة ليبيا, romanized: Dawlat Lībiyā, Italian: Stato della Libia), is a country in the Maghreb region in North Africa. It is bordered by the Mediterranean Sea to the north, Egypt to the east, Sudan to the southeast, Chad to the south, Niger to the southwest, Algeria to the west, and Tunisia to the northwest. Libya is made of three historical regions: Tripolitania, Fezzan, and Cyrenaica. With an area of almost 700,000 square miles (1.8 million km2), it is the fourth-largest country in Africa and the Arab world, and the 16th-largest in the world. Libya has the 10th-largest proven oil reserves in the world. The largest city and capital, Tripoli, is located in western Libya and contains over three million of Libya's seven million people.

Question: Dɛn ne Libya ahenkurow dedaw no?
Answer: Tripoli,
MANUFAA YA KILIMO 
Kilimo ni Muhimu hapa, nchini Kenya. Watu wengi Wanategemea ukulima ata Wanabiashara wanategemea Mazao za Shamba hili Wakauze Ukulimo kwa jumla uMmewanufaisha Wakulima wa Kenya na hata dunia Zima 
Wanasayansi wamesaidia wakulima kwa kutengeneza Vifaa vya kurahishisha kazi ya ukulima kwa mfano Wakulima wamepata tingtinga ambayo imewasahidia kufanya ukulimo, na hata kununua Mazao, nyingi, wansayansi wamekuwa kipande cha Mbele na ukulimo Kwa Kuleta faktoria ya kupelekea mazao zao. 
- Serekali kwa upande mwingine wamesaidia ukulima. kwa kuwatolea mazao, mbolea na hata kuwapa mikopo ya kufanyia ukulima. Wanakenya wamependa Serekali kwa kuwapa mashamba ya kufanyia ukulima. 
kwa upande mwingine wanasayansi wameunda kemekali kali ambazo zinaua wadudu na hata ni hatari kwa maisha ya wanadamu. Kemekali hizi hutoa moshi ambayo ni  hatari kwa mwili wa binadamu. Tena Mikopo ambayo hutolewa na serekali zina riba kubwa sana. Wakati mwingine kuna gharama kubwa ya maisha na wanakenya wanaadhirika sana.Wakulima kuhumia na tena kupitia mateso wakati wa jua kali na hata wakati wa mvua mingi .
 Serekali inafaa kuweka mikakati ya kukabiliana na ukame na mafuriko.Serekali inafaa kupea wakulima wote mikopo yenye riba ya chini sana ili kufanikisha matarajio yao. Wanafaa kuweka watu wote kwa usawa na kiwango kimoja. 
Manufaa ya ukulima unatolewa na walimu ambao wanafahamu umuhimu wa kilimo ili wanafunzi wapate kueleewa.Mafunzo ya kilimo hapa nchini Kenya inawasaidia wanafunzi jinsi ya kushugulika na wadudu na ugonjwa wa mimea. Wanafunzi Wapenzi mbolea ambayo hutumiwa wakati wakupanda ni mzuri sana. Kilimo kimeimarishwa pande zote na tena ndiyo tegemezi ya jamii ya Chini Kwa jumla.
 

Question: NI lini serikali inapaswa kuleta vifaa vya kumwagilia maji
Answer: wakati wa jua
KURUNZI YA PAMBAZUKO 
Sifa gani tutamkumbuka hayati rais Daniel Moi? 
Huku wakenya wakiendelea kumpatia mkono wa buriani hayati Daniel Moi rais wa pili wa jamhuri ya Kenya, ni mengi yatakumbukwa kumhusu kama kiongozi aliyetawala kwa zaidi ya miongo miwili. Kama ilivyo desturi mtu anapoaga, hata waliomchukia aghalabu hutoa machozi ya mamba na kummiminia sifa ambazo si za kweli hata ingawa mwenda zake hana uwezo tena kwa kufurahia sifa hizo. Ndiposa wengi huomba wasifiwe wakiwa hai na sio wanapoaga. Mzee Moi kama kiongozi wa Afrika aliyetawala wakati mfumo ya siasa na demokrasia ulikuwa unakubaliwa na changamoto za mageuzi. Moi alijaribu kadri alivyoweza kustawisha amani na utangamano wa kitaifa licha ya misukosuko mingi iliyokuwa ikilikumba bara la Afrika.
Hata hivyo, Moi kama binadamu wote alikuwa na mapungufu yake na kama ilivyo hali ya maisha kiongozi hawezi kamwe kupendwa na kila mtu kwani kuna wale waliojipata matatani kwa sababu ya misimamo yao ya kisiasa hata kumtaja kama kiongozi wa kiimla. 
Hata hivyo hayo ni ya zamani na kama tusemavyo waswahili yaliyopita si ndwele bali tugange yajayo.
Kwa muktadha hii nitataja sifa kadhaa za uongozi alizokuwa nazo mzee Moi kwani waswahili husema mgala muuwe lakini haki yake mpe. Kwanza kabisa Moi anatajwa na wandani wake kama mtu aliyekuwa mkarimu sana na wengi wanakumbuka zile ziara wengi walifanya kwenda ikulu “kula ugali”. Wengi wanadai kwamba tangu Mzee Moi kuondoka ikulu hawajaona tena kiongozi mkarimu kama yeye. Wengi ya wanasiasa, wakubwa wa mashirika na hata waimbaji waliomtukuza Moi kupitia nyimbo walitunzwa, kupandishwa vyeo au kupewa mali kama vile ardhi. Mahali kokote Baba Moi alipopita wakubwa kwa wadogo walipanga foleni walingoja apite awaamukue na hata kuwapa soda na chakula cha mchana.
Moi pia alikuwa kiongozi aliyekuwa mtiifu na mwenye subira. Hii bila shaka ndio sifa iliyomfanya Mzee Kenyatta kumwamini sana na hivyo kumtwika majukumu mazito. Inakumbukwa kwamba wakati dalili zilianza kujitokeza kwamba Kenyatta huenda akaaga, Moi aliandamwa na kudhalilishwa na mahasidi wake ambao hawakutaka amrithi Kenyatta wakimtaja kama wingu la kupita. Hata hivyo Moi hakuonyesha chuki wala machungu na hata wakati wengine walipokuwa wakiitisha mchakato wa kugeuza katiba kumzuia asikalie kiti cha urais kwa muda wa miezi tatu kulingana na katiba ya zamani. Moi alitulia tuli na kuonyesha hekima ya hali juu. 
Moi pia alijulikana kama kiongozi aliyekuwa na uwezo mkubwa wa kuelewa kila sehemu ya nchi ya Kenya. Inasemekana kwamba alikuwa akiamka mapema na kulala akichelewa kwa sababu ya kuchapa kazi, huku akisemekana kuheshimu sana mipangilio na wakati. Hayati mzee Moi pia alikuwa kiongozi aliyesisitiza sana nidhamu hasa miongoni mwa mawaziri wake na hata wakuu wa mashirika mbalimbali . Nidhamu ni sifa muhimu kwa kila mtu na mzee Moi hakukawia kuwakari pia.

Question: Wakenya wanaendelea kumpa hayati  Raisi Daniel Moi mkono wa nini
Answer: Buriani
Fasaha ita ce ilimin kimiyya da ke tattare da samarwa da amfani da kayan aiki. Fasaha ta kasance ta amfani da mutane kaɗan amma yanzu mutane da yawa suna amfani da kayan aiki na zamani kamar kwamfuta, kalkuleta da sauransu. Waɗannan na'urori suna da fa'idodi masu yawa a rayuwar zamani kuma ba su da illa ga wasu abubuwan da mutane da yawa ba su sani ba. Na'urorin zamani suna da fa'idodi da yawa, na farko shi ne cewa sun rage kashe kuɗi saboda mutane ba su da kuɗin yin layi don biyan kuɗi don kararraki ko kayan aiki. A yau ana amfani da kwamfuta don biyan kuɗi da kuma yin aiki. Na'urar da ke rubuta saƙonni kamar ATM tana taimaka wa abokin ciniki samun sabis da sauri. Abokin ciniki na iya samun saurin lokacin da yake buƙata, amma ba a buƙatar malami don rage waɗannan matsalolin. Wannan ya haifar da wasu fa'idodi masu yawa. Ko da yake ana amfani da ATM don adana takarda ko kuma ajiyar takarda a cikin ɗakunan karatu.

Question: Ikoranabuhanga rigamije guhanga
Answer: kayan aiki
MATHARA YA UCHAFUZI WA MAZINGIRA 

Mazingira na mambo yanayomzunguka kiumbe katika sehemu anapoishi au maisha yake. Mazingira machafu huweza sababisha magonjwa hatari sana tunapaswa kujiepusha na madhara hayo.

Licha ya hayo, mathara hayo ni kipindupindu na pepopunda. Kipindupindu ni ugonjwa wa kuambukizwa kwa haraka  na ni hatari sana, huweza kusambaa kwa sababu ya mazingira machafu na  maji machafu. Tunapokunywa maji bila kuchemsha tunaweza kupata ugonjwa huu hatari.

Tunapolala tunapaswa kulala ndani ya chandarua ili tujikige na ugonjwa wa malaria. Malaria huenezwa na mbu, ambao hukaa katika nyasi ndefu zinazomea karibu na nyumba. Mazingira machafu huweza kusababishwa na kutookota taka taka.
Tunapaswa kunawa mikono wakati wowote tunapotoka chooni kwa sababu nayanaweza husababishwa na ugonjwa huo hatari ya kipindupindu yanayosababisha kutapika na kuhara wakati wote. 

Taka taka hutupwa kwenye pipa na kuchomwa kabla ibebwe na upepo na kutapakaa kila mahali. 



Question: Tunapaswa kulala na nini
Answer: Chandarua