theophilusowiti/AfriQuAD huggingface dataset:
The military career of Muhammad ("c." 570 - 8 June 632), the Islamic prophet, encompasses several expeditions and battles throughout the Hejaz region in the western Arabian Peninsula which took place in the final ten years of his life, from 622 to 632. His primary campaign was against his own tribe in Mecca, the Quraysh. Muhammad proclaimed prophethood around 610 and later migrated to Medina after being persecuted by the Quraysh in 622. After several battles against the Quraysh, Muhammad conquered Mecca in 629, ending his campaign against the tribe. Alongside his campaign against the Quraysh, Muhammad led campaigns against several other tribes of Arabia, most notably the three Arabian Jewish tribes of Medina and the Jewish fortress at Khaybar. He expelled the Banu Qaynuqa tribe for violating the Constitution of Medina in 624, followed by the Banu Nadir who were expelled in May 625 after being accused of plotting to assassinate him. Finally, in 628, he besieged and invaded the Jewish fortress of Khaybar, which hosted more than 10,000 Jews, which Muslims sources say was retaliation for planning to ally themselves with the local Arab pagan tribes.In the final years of his life, Muhammad sent several armies against the Byzantine Empire and the Ghassanids in northern Arabia and the Levant, before conquering Mecca in 630 and leading a campaign against some Arab pagan tribes close to Mecca, most notably in Ta'if. The last army led by Muhammad before his death was in the Battle of Tabuk in October 630. By his death in 632, Muhammad had managed to unite most of the Arabian Peninsula, laying the foundation for the subsequent Islamic expansion under the caliphates and defining Islamic military jurisprudence.

Question: Iyiphi impi umprofethi Muhammad aqala ukuyinqoba?
Answer: against his own tribe in Mecca, the Quraysh
MAHOJIANO BAINA YA KACHERO NA MSHUKIWA 

(Katika ofisi ya mkuu wa polisi, mwendo wa saa tatu asubuhi mtu mmoja ameshikwa na kutiwa mbaroni baada ya duka moja la kijumuia kuvamiwa na wezi. Majivo, ambaye ni mshukiwa, anaingizwa katika ofisi ya mkuu wa polisi akiwa na pingu mkononi)  

Mkuu wa polisi : 	(Akimtazama Majivo) Karibu ukae kitini. 
Majivo: 		(Akitetemeka) Asante sana bwana Afande. 
Mkuu wa polisi: 	(Akiandika kwenye kitabu) Niambie majina yako na mahali unapotoka 
Majivo: 		Majina yangu ni John Majivo, na ninatoka katika mtaa wa Dongo Poromoka 
Mkuu wa polisi :	Je wafahamu sababu iliyo kuleta hapa? 
Majivo: 		(kwa uoga) Hapana bwana Afande, mimi nilishikwa tu nikitoka dukani. 
Mkuu wa polisi: 	Je, mwendo wa saa kumi na mbili ulikuwa wapi? 
Majivo: 		Nilikuwa nikitoka kazini. 
Mkuu wa polisi : 	Endelea kueleza kilichofanyika 
Majivo: 		Nilipofika kwenye steji, nilielekea moja kwa moja hadi kusenye kibanda				 kilichokuwa karibu kununua maziwa na mkate. 
Mkuu wa polisi : 	Ukiwa huko dukani ni kitu gani kilichofanyika? 
Majivo : 		(Akimtazama mkuu wa polisi) Nilinunua bidhaa zangu, nikalipa kisha			 	nikaondoka 
Mkuu wa polisi: 	Hukushuhudia chochote asubuhi hiyo? 
Majivo: 		Nilipokuwa nikitoka kwenye duka, niliwaona watu wawili wakitoka kwenye			duka jirani wakikimbia. 
Mkuu wa polisi: 	Ulipoona wakikimbia ulifanya nini? 
Majivo: 		Nami bila kuwaza nilianza kukimbia kuyanusuru maisha yangu. 
Mkuu wa polisi: 	(Akimtazama) Kati ya waliokuwa wakikimbia, ulimfahamu yeyote? 
Majivo: 		La hasha! Sikuweza kumtambua mtu yeyote. 
Mkuu wa polisi: 	Unaeza dhibitisha kuwa hukuwa mmoja wao? 
Majivo: 		(Akitetemeka) Kama nilivyokueleza Afande, hata sikujua kuwa kulikuwa na			wezi katika duka hilo kwa maana mimi nilifika kwenye duka, nikanunua				bidhaa zangu kisha nikaondoka. 
Mkuu wa polisi: 	(Akiandika) Una uhakika unayoniambia ni ya ukweli? 
Majivo: 		Nina uhakika Afande 
Mkuu wa polisi:  	(Akimnyoshea kidole) Kumbuka uliyo yasema yatatumika kama ushahidi				 wako utakapofika kortini. 
Majivo: 		 Mimi kusema ukweli siwezi kusema habari na uongo,naomba, mniruhusu				 niende nyumbani. 
Mkuu wa polisi : 	 Na tukikuachilia uta toroka? 
Majivo: 		 La hasha! sitatoroka bwana Afande, kwa maana sina sababu ya kutoroka. 
Mkuu wa polisi:           (Akitabasamu) Nafurahia kusikia hayo. Wakati wowote unaweza hitajika		                         hapa kwa uchunguzi zaidi. Je utashirikiana nasi? 
Majivo: 		 Nina uhakika nitafika hapa mpaka mtakapo maliza uchunguzi wenu. 
Mkuu wa polisi:           (Akimuita mmoja wa polisi) Bwana Job, njoo hapa(Bwana Job anaingia na			  kuinamisha kichwa chini) Hebu mfugue huyu.(Majivo anatolewa pingu		                          mikononi) Majivo: (Anatabasamu) Asante sana bwana Afande 
                                      (Majivo anaondoka ofisini na kuelekea zake) 



Question: Majivo alikuwa amenunua nini siku aliposhikwa?
Answer: Mkate
ï»¿Bibi atusimulia hadithi  

Tulikusanyika kwa bibi  kuzisikiliza hadithi zake.  Usiku huo, tuliketi karibu  na meko bibi  alipotusimulia hadithi:  Sungura na Tembo  walikuwa majirani na pia  marafiki.  
Sungura alipenda uyoga,  lakini alikuwa mvivu sana.  Alizoea kuiba uyoga wa  Tembo.  Mwaka mmoja, Tembo  alipanda ndizi na maboga.  Kwa hivyo, Sungura  hakupata uyoga.  
Sungura alikosa chakula  kwa siku nyingi akaamua  kuiba ndizi za Tembo.  Tembo aligundua kwamba  ndizi zake zilikuwa  zikiibwa.  Alimwambia Sungura,  "Kuna mtu ananiibia."  
Sungura aliuliza,  "Anaweza kuwa nani  anayekuibia?"  Tembo alianza kuimba,  "Nitamshika mwizi! Aaa!  Nitamshika mwizi! Ooo!"  Sungura alikuwa na  wasiwasi sana.  
Tembo alimwuliza Kima  amchungie shamba lake.  Lakini, Sungura hakuiba  siku hiyo. Hakuiba siku  iliyofuata pia.  Kima alichoka kuchunga  akarudi nyumbani. 
Siku iliyofuata, Sungura  alienda shambani kwa  Tembo kuiba tena.  Tembo alipoenda kukagua  mimea yake, Sungura  alijificha katika matawi ya  maboga.  
Tembo aliyaona matawi  yakitingika akaanza  kuimba, "Nimemshika  mwizi! Aaa! Nimemshika  mwizi! Ooo!"  Tembo alitafuta kila  mahali lakini hakumpata  mwizi.  
Siku moja, Sungura  alipokuwa akila mazao ya  Tembo shambani, Tembo  aliwasili.  Sungura aliruka na  kujificha ndani ya boga  moja kubwa.  
Tembo aliliona lile boga  kubwa akasema, "Ooo!  Hapa kuna boga kubwa.  Litakuwa chakula changu  cha mchana."  Alilimeza papo hapo! 
Sungura alijaribu kuruka  nje ya lile boga, lakini  hakuweza.  Tembo alipohisi kitu  kikiruka tumboni mwake,  alijiuliza, "Hili ni boga aina  gani linaloruka tumboni?"  
Tembo alilitema nje lile  boga. Kabla kulikagua,  Sungura alijitosa nje  akatoroka.  Tembo hakuwahi  kumshika mwizi.  
Bibi alisema, "Na huo ndio  mwisho wa hadithi."  "Asante bibi," tulimjibu.  Tuliweka vikombe vyetu  vya maziwa. Tukaenda  kulala tukiwaza juu ya  hadithi hiyo ya bibi.  

 You are free to download, copy, translate or adapt this story and use the illustrations as long as you attribute in the following way:  Bibi atusimulia hadithi  Author - Mutai Chepkoech  Translation - Ursula Nafula  Illustration - Marleen Visser  Language - Kiswahili  Level - First paragraphs  Â© African Storybook Initiative 2016  Creative Commons: Attribution 4.0  Source www.africanstorybook.org 

Question: Nani alijificha katika matawi ya maboga Tembo alipokuwa anaikagua mimea yake
Answer: Sungura
MANUFAA YA KILIMO KATIKA UIMARISHAJI WA UCHUMI WA KENYA 
Kilimo ni muhimu sana katika nchi yetu na nchi yoyote ile katika bara la Afrika. Nchi nyingi hutegemea kilimo ili kujiendeleza kiuchumi kwa sababu kilimo ndicho uhai wa nchi. Katika taifa 
letu la Kenya, kilimo kina manufaa mengi katika ukuzaji wa uchumi na ni kama yafuatayo; 

Kwanza, kilimo ndio uti wa mgongo nchini Kenya. Hivyo ni kumaanisha nchi yetu hutegemea kilimo katika shughuli zake zote. Ni kupitia kwa kilimo nchi ya kenya inajulikana hasa kwa upanzi wa kahawa. Kwa hivyo, nchi yetu inawezeshwa kuuza kahawa kwa nchi zingine. Kupitia kwa biashara hii, nchi yetu inapata pesa nyingi ambazo huiwezesha kuendelea kiuchumi. 

Kilimo kadhalika huleta ujenzi wa nchi, kupitia kwa ujenzi wa barabara ya kusafirisha mazao. Barabara nyingi zimejengwa nchini Kenya ili kuwezesha mazao kusafirishwa kutoka mashambani hadi viwandani. Hivyo basi barabara hizi hzimerahisisha usafiri. Watu hufaidhika sana kutokana na baraste hizi. 

Pia, viwanda vingi vimejengwa nchini Kenya. Viwanda hivi ni kama vya sukari, kahawa na hatu vya maziwa. Viwanda hivi ni muhimu kwa nchi na wananchi. Kwanza, watu wengi huajiriwa kazi katika viwanda hivi na huwawezesha wananchi kujikidhi kimahitaji.  Pia, viwanda hivi hulipa ushuru kwa nchi. Ushuru hutumiwa kuimarisha maisha ya wananchi. 

Aidha, kilimo pia ni njia mojawapo ya kumaliza umaskini nchini Kenya. Umaskini husababishwa na ukosefu wa chakula cha kutosha na hivyo kama taifa litajihusisha na kilimo ni nadra sana kuwa na ukosefu wa chakula nchini kwa sababu wananchi watakuwa na uwezo wa kujikimu na hata kulipa kodi kwa kuuza chakula kingine. Kodi hizi hutumiwa na serikali kuimarisha uchumi nchini. 

Kadhalika, kupitia kilimo, wananchi wameweza kujiendeleza hasa wale wanaoishi mashambani kujiendeleza kimuundo msingi na hata pia kuanzisha biashara ambazo huleta maendeleo katika maeneo hayo.  

Kilimo pia hupunguza uhamiaji mjini miongoni mwa vijana ambao ni wenye nguvu na uwezo katika taifa. Vijana huwa hujishughulisha na ukulima wa aina mbalimbali kama vile wa mimea, ndege na hata mifugo. Hii huleta maendeleo katika maeneo mbalimbali ya taifa la kenya na huinua uchumi wa taifa kwa sababu hakutakuwa na vizingiti katika maendeleo.  

Mwisho ni kweli kuwa kilimo ni uti wa mgongo katika taifa letu la Kenya hivyo basi tunafaa tuheshimu na kujihusisha na kilimo kwa sababu taifa la Kenya linategemea ukulima ili kujikimu. 

Question: Kilimo ni njia mojawapo ya kumaliza nini
Answer: Umaskini
SIKU SITA WAHL SAHAU
    Usiku wote sikupata lepe la usingizi. Niliwaza na kuwazua namna siku ambayo ilifuata ingekuwa. Nilikuwa na wasi wasi kama mwasi kwa sababu kitu nilichoona , usiku uliopita ilikuwa kitu kibaya sana na cha kushangaza.
    Ilikuwa usiku wa Jumamosi niliamka mapema sana kujitayarisha kwa huwa, siku ingekuwa ndefu. Nilifanya Vitu vya kawaida, kama kupiga mswaki kuosha mwili na kula chakula cha asubuhi. Ilhali nilipotoka nje, siku ulibadilika, kutoka Kuwa siku ya kawaida na nzuri kuwa siku mbaya. Vijana Barubaru watatu walikuwa na risasi zimelengwa kwangu. Je nilikuwa , muuaji wa watu ? kitu nisilolijua ni kuwa ningekuwa muuaji wa watu aje? Au walidhani mimi ni mwizi? Kwa kweli jambo usilolija ni usiku wa giza.
 “Kuja nasi na hatuta kuumiza naa kuchoma jumba lako na kukua pia.”
Mmoja wao aliniambia.
Nilijua la kufanya bila kuambiwa kitu kingine . Hapo kwa hapo nilangusha vitu nilivyokuwa nimebeba mkobani , mkoba wenyewe sakafuni na kupiga magoti mara moja. “ Umechagua vizuri sana, kutoka sasa hivi utakuwa unafanya kila kitu tunachokuambia na ukikosa tutaua familia yako pia ” Mmoja wao alisema akiwatoa Wavyele wangu, dada zangu na kaka zangu kwa gari lao.
“Tafadhali Musa tusaidie” Dada yangu alilia. “Sisi hatutaki kukufa sasa hivi” Ndugu yangu aliongeza  .
 “Siku yangu yakuolewa haijawasili” Dada yangu mkubwa alisema kwa sauti kubwa. Niliamua kuenda na wanaume hao, lakini niliwambia wawachilie Familia yangu huru bila kuwadhuru. 
Waliniaambia “sawa, basi shika , familia yako. Lakini kwa sababu naogopa utoroke na familia yake, nimeingiza chombo cha kufuatilia ndani ya miili zao, ili wakitoroka , itaniambia mahali wapo.” “ sawa,” nilijibu.
Tuliingishiwa ndani la gari kubwa lilio kuwa na rangi jeusi na kuenda mahali tusipojua” 
 “Je tunaenda wapi? Mama aliuliza. 
“Acha kunisumbua wewe ajuza” alijibiwa na dereva, nyamaza mpaka tufike licha ya mtoto wako ndiye anahitajika kwa kile tunachotaka kufanya. Tulipofika niliambiwa niende ndani ya banki na kuiba pesa. Nilifanya nilivyoambiwa ilhali. nilishikwa na polisi kabla niweze kurudi ndani la gari.Nilishikwa na kupelekwa gerezani na kuambiwa nitapelekwa mahakamani.
Siku iliyofuata ilifika na nilipelekwa jelani na kufugwa miaka kumi na moja.


Question: Alikuwa na wasiwasi kama nani
Answer: mwasi
Kaduna was founded by British colonists in 1900. The first British governor of Northern Nigeria, Sir Frederick Lugard, chose the present site for development due to its proximity to the Lagos-Kano Railway. It became the capital of Nigeria's former Northern Region in 1917, and retained this status until 1967. The city is still influential as the headquarters of various political, military and cultural organizations especially in the northern Nigeria.

Question: A wace shekara aka kafa birnin Kaduna?
Answer: 1900
Babban bankin Hungary ya rage yawan kuɗin da ake biya da rabin kashi (AFP) AFP - Babban bankin Hungary ya rage yawan kuɗin da ake biya da kashi 50 daga kashi 11.5 zuwa kashi 11.0, in ji bankin a wata sanarwa da ya wallafa a shafinsa na intanet.

Question: Hungarian Central Bank no twaa ne sikasɛm mu sikasɛm mu nkɛntɛnso no so sɛn?
Answer: da kashi 50
Anthony Marshon Davis Jr. (born March 11, 1993) is an American professional basketball player for the Los Angeles Lakers of the National Basketball Association (NBA). He plays the power forward and center positions. Davis is an eight-time NBA All-Star and has been named to four All-NBA First Teams and four NBA All-Defensive Teams. In his first season with the Lakers, he won an NBA championship in 2020. In 2021, he was named to the NBA 75th Anniversary Team.

Question: Amanyɔkuw bɛn na Kenya mmarahyɛbedwanii Ali Tiyah Galgalo wɔ mu?
Answer: Los Angeles Lakers
Les élections européennes de 1979 ont eu lieu entre le jeudi 7 et le dimanche 10 juin 1979 afin d'élire les 410 députés européens représentant les neuf États membres. Il s'agit des premières élections européennes au suffrage universel direct pour le Parlement européen. Les membres étaient auparavant désignés par les parlements nationaux.

Question: Ɖɛmɛnu nabí wɛ ɖo "parlement européen" sín 1979 ?
Answer: neuf États
HATUA ZINAZOWEZA KUCHUKULIWA KUKABILIANA NA UMASKINI.

Umaskini ameduwaza maendeleo nchini na hivyo yafaa sisi humu wananchi kutafuta njia mwafaka kuondoa umaskini miongoni mwetu. 

Jambo la kwanza la kuondoa umaskini ni kuimiza upangaji uzazi. Kulingana na utafiti uliofanywa, ni dhahiri shairi kuwa wazazi ambao ni maskini wana watoto wengi. Hali hii huchangia wazuzi hawa kukosa kazi na kwa vile wako huru hawafanyi kazi yoyote wanaamua kutimiza amri ya Mungu ya kujaza ulimwengu. Kwa hivyo yafaa wazazi wa aina hii kuimizwa kupanga uzazi ili waweze kuwa na familia ambayo wanaweza kuikidhia mahitaji.

Jambo la pili ni kuboresha kilimo. Serikali yaweza kuboresha kilimo kwa kuwapa mikopo wakulima wasiojiweza. Hii itaidia kuimarisha mazao na kuwepo kwa chukula kwa watu wote.

Jambo la tatu ni kuwapa wafanyikazi mishahara kulingana na gharama za maisha. Jambo hili litasaidia sana kuondoa umaskini kwa vile unaweza pata mfanyakazi anapewa pesa ambazo haziwezi gharamia maisha yake na hivyo kumfanya kuwa mtegemezi kwa wengine.
Jambo la nne ni kubuni nafasi za ajira. Serikali yafaa kubuni nafasi za ajira kwa kujenga viwanda mashinani ili kila mtu awe na uwezo wa kupata ajira. Jambo hilo pia litasaidia kupunguza idadi ya watu wanaohamia mijini kutafuta ajira. Viwanda vikijengwa mashinani vitaleta maendeleo kote nchini na hivyo kuondoa umaskini miongoni mwa watu.

Jambo la tano ni serikali kupunguza mikopo kutoka ughaibuni. Jambo la kukopa kila mara linasikitisha sana na huifanya nchi kuwa katika hali ya kutegemea nchi ambazo zimeendelea. Jambo hili huelekeza kuwepo kwa deni kubwa katika nchi na kuifanya kuwa kama mtumwa. Serikali yafaa kutumia rasilimali ilizonazo kuboresha maendeleo.

Jambo la sita ni kuimarisha biashara na nchi zingine. Jambo hili litasaidia watu kuwa na uwezo wa kuuza bidhaa zao katika nchi tofauti na pia wanaweza kuagiza bidhaa katika nchi zingine na hivyo basi kuimarisha biashara miongoni mwa nchi husika.

Jambo la saba ni serikali kuimiza uwekezaji kwa kuwapa wawekezaji mikopo na nafasi ya kufanya kazi nchini. Pia. serikali yafaa iendeleze amani katika nchi ili kuwavutia wawekezaji. Wawekezaji wakija nchini watajenga viwanda na hivyo kubuni nafasi za ajira kwa vijana na a hata wale wasio na ajira.

Jambo la mwisho ni serikali kuwaelimisha watu katika nchi kutumia rasilimali katika mazingira yao kwa njia endelevu. Wananchi wanafaa wajue kuwa si lazima waajiriwa, lakini waweza kujiajiri na kuboraha maisha yako.

Nina imani yakuwa ikiwa mambo niliyoangazia yakifuatwa umaskini utapungua.

Question: Serikali itajenga nini mashinani
Answer: Viwanda
MADHARA ZA KUCHAFWA MAZINGIRA 

Dhairi shairi tukichafua Mazingira yetu tutashikwa na mangonjwa mengi. Kama vile malaria, kipindupindu, pepopunda, na mangonjwa mengineo. Hivyo basi tunapaswa kuhakikisha kuweka mazingira yetu safi ili tusije tukajuta baadaye. Tunapaswa pia kukata nyasi zote ndefu, ndefu, ili tuzuie malaria.

Tukichafua mazingira, wanyama wetu hawatapata pahali pa kujitafutia chakula. Tukichafua mazingira yetu sisi kama wanadamu tutaangaika sana. Ingawaje wengine wetu hawasikiÃ­. Ama kweli sikio la ufa haliskii dawa.

Tukichafua mazingira, hakuna mtu yeyote ataweza kupenda shule zetu na pia nyumba zetu. Usafi ni kitu cha maana sana maishani. Wote. tukijiweko safi hatutashikwa na magonjwa.

Ukienda kila mahali utakuwa unasikia watu wakizungumzia shule yenu ilivyojaa uchafu. lakini tukiboresha usafi shuleni, watu watakuwa wakipenda kukuja na kuangalia. Itakua inavutia wengi. Tusichafue mazingira, tunapaswa kutumia msalani, wakati wa kwenda haja. Mazingira ikiwa chafu shule yetu itakuwa mbaya sana, na harufu na pia hewa mbaya.

Tukiweka mazingira yetu safi hatutashikwa na magonjwa haya. Kila mtu atakuwa na afya njema. Hakuna mtu yeyote atakuwa mgonjwa. Hivyo basi tunastahili kuweka mazingira yetu safi.

hadi mitoni. Dawa hizi zifikapo mitoni, husaidia kukuza mimea ambayo huzuia mwendo wa maji na wanyama kuishi kwa usalama.

Hata hivyo lazima ikumbukwe kuwa kuna uchafuzi wa hewa, hasa katika nchi zilizoendelea na zenye viwanda vingi. Viwanda vingi na idadi ya magari hutoa moshi mwingi wenye sumu katika hewa ni wazi kua tatizo hili limekuwa kubwa kiasi cha ambacho baadhi ya nchi zimepitisha sheria kuzuia uchafuzi wa aina zote.



Question: Usafi huondoa nini
Answer: Magonjwa
FAIDA NA MADHARA YA TERNULITA KATIKA SHULE ZA SECONDARI 
Teknolojia katika shule ina faida nyingi sana Kwani walimu huwasumbuki sana kama vile zamani ambapo kulikuwa hakuna teknolojia Kwa sababu hasa wakati wanafunzi wamefanya mtihani kazi yao ni kusahihisha karatasi peke yake na kwengine kuachia kompyuta kufanya kazi hiyo.  Hata hiyo wanafunzi wanapoanza kuingia shule, ni rahisi kupatikana kwenye orodha 
ya wanafunzi wengine kwani huwekwa kwenye kompyuta ya shule  Walimu hutumia kuchapisha 
makaratasi mengi Ni rahisi kutumia vyumbo vya teknolojia na kisasa kama vile tarakilishi ujumbe pia hutumika kwa wazazi rahisi  . Mara nyingi wanafunzi wanajisomea wenyewe kwa mfano wale wanaosoma computer ni rahisi kwani wanafundishwa jinsi ya kutumia computer 
Hata hiyo kizuri hakikosi ubaya wake. Kwani teknolojia imeleta madhara yake kiasi. mfano wakati ambapo wanafunzi wamefanya mitihani wakati wa kutafutia alama zao wanafunzi wengine hawapati majibu yao kwa sababu ya kurukwa na kompyuta. Wanafunzi wengine wanasoma kompyuta mara nyingi wakiwa peke yao huingia mtandaoni nakuangalia videó mbaya na kuacha kusoma wakati mwingine tarakilishi huchapisha Karatasi vibaya hivyo basi huharibu karatasi zinazotumika 
Mara nyingi kompyuta hunakili wanafunzi wanaolipa Karo ambapo wakati mwingi  karo zinazolipwa hazinakiliwi 

Question: Kizuri hakikosi nini?
Answer: Ubaya
Watu waliosahau Hapo zamani za kale, kulikuwa na kijiji kilichoitwa Raha. Watu wote walikuwa vijana. Hapakuwa na mwanamume wala mwanamke mkongwe kijijini humo. Vijana wa kike na wa kiume kijijini Raha walicheza na kufurahi. Walikula walichopenda na kunywa chochote kilichowalevya. Walifurahi mchana kutwa na usiku kucha. Hivi karibuni, walisahau namna ya kufanya kazi. Pia walisahau chochote kilichotendeka siku iliyopita. Siku moja vijina wa kijijini Raha waliamka na kukuta kuwa chakula chote kilikuwa kimeisha. Hapakuwa hata na tone moja la mvinyo. Ala zote za muziki zilikuwa zimevunjika. Hapakuwa na muziki wa kucheza. Hata hawangeweza kucheza kwa sababu walihisi njaa na kudhoofika. Walienda kwa Oza, chifu wa kijiji, na kulia kwa uchungu. Chifu wao kijana alitoka nje ya chumba na kuwasihi, "Acheni! Watu wapendwa wa kijiji cha Raha. Tafadhali acheni kulia. Tutaweza kufa hivi karibuni. Heri tutumie nguvu tulizo nazo kubaki hai." Watu walipiga kelele, "Wewe ni chifu wetu! Lazima utuokoe!" Baada ya kunyamaza kwa muda, chifu Oza alisimama akasema, "Mimi si chifu wenu tena. Nitaondoka hapa nitafute pahali palipo na amani. Mnaweza kumchagua chifu mwingine." Kwa hivyo, chifu Oza aliingia chumbani kwake akakusanya virago vyake na kuondoka. Watu hawakujua nani angekuwa kiongozi wao. Hawakujua la kufanya. Walilia zaidi. Halafu sauti ndogo na nyororo ikasema, "Nitakuwa chifu wenu!" Kila mmoja aligeuka kujua aliyeitoa sauti ile. Wote waliangaliana. Walitazama kila mahali lakini hawakumtambua aliyekuwa amezungumza. Watu hao walishangaa kumwona mtoto mdogo mbele yao. Mtoto huyo alisema, "Ndiyo! Nitakuwa chifu wenu. Ninaweza kuwasaidia. Lakini, lazima mniahidi kuwa mtakoma kusherehekea mchana na usiku. Tena, lazima mfuate ushauri wangu." Watu hao walivutiwa sana na ujasiri wa mtoto huyo. Wakaahidi kumtii. Akawapeleka katika shamba lililokuwa na rutuba. Wakala, wakanywa na wakapumzika. Halafu, akawafunza na kuwakumbusha jinsi ya kulima. Wakisaidiwa na yule mvulana mdogo kama chifu wao, watu wa kijijini Raha, walianza kujifunza maana ya jitihada. Walifanya kazi kwa bidii. Baadaye, walipata chakula na vinywaji vya kutosha. Walifurahi na kusherehekea tena. Lakini, pia, waliendelea kufanya kazi. Kila usiku, yule chifu mdogo aliondoka kijijini na kukutana na mzee mwenye busara. Alimhadithia kuhusu wanaume na wanawake shujaa waliotatua matatizo ya watu wao. Hatimaye, mvulana huyo, alikuwa mtu mwenye hekima na mwenye uwezo mwingi. Source www.africanstorybook.org

Question: yadda mutanen ƙauyen suke aiki
Answer: kwa bidii
MADHARA YA KUCHAFUA MAZINGIRA

Mazingira ni hali au mambo yanayomzunguka kiumbe katika sehemu anayoishi au maisha yake. Tunafaa kuwa wasafi ili kuzuia maradhi kama vile kipindupindu na korona. Tunafaa kuzingatia mazingira yetu. Pia tunafaa kuwa wasafi kimwili. Usafi unafaa kufanyika pahali.

Kuna madhara mangi ambayo yanatokana na uchafuzi wa mazingira. Wengi wetu hatuzingatii mazingira inavyostahili. Uchofu ni kitu kibaya sana. Unapokuwa na uchafu, roho yako huwa chofu pia. Tunapokuwa wasafi, nchi yetu hutembelewa na watalii wengi kutoka nchi za kigeni.

Shuleni, huwa tuna viranja wa mazingira ambao huzingatia mazingira ya shule kuwa safi.Watu wanaopatikana wakichafua mazingira wanafaa kuchukuliwa hatua. Tunapokosa kuzingatia mazingira, nchi yetu huonekana yenye uchafu ikilinganishwa na nchi zingine.

Uchafuzi wa mazingira umewafanya watu wengi kupoteza maisha yao na kuwafanya watoto kubaki mayatima, na kukosa wa kuwavisha na kuwalisha. Wananchi wameweza kuelimishwa kuhusu madhara ya uchafu wa mazingira.

Tunafaa kuilinda nchi yetu kwa vyovyote vile na pia kuirembesha. Tukizingatia hayo, nchi yetu itaweza kupata pesa nyingi kutokana na utalii.

Tunafaa kuchoma taka taka ambazo ziko katika mazingira yetu. Hatufai kutupa taka taka ovyo ovyo tu, tunafaa kutupa katika pipa za taka taka ili ziweze kuchomwa.

Tunafaa kumwaga maji machafu mahali ambapo panafaa ili kuzuia ugonjwa wa malaria na magonjwa mengine yanayohusiana na mazingira machafu.

Tuwaelimishe watoto wetu ili watilie maanani umuhumu wa kutunza mazingira. Tunafaa kuwa safi kila wakati na tutunze mazingira yetu.

Question: Ugonjwa upi utazuiwa iwapo maji machafu yatamwagwa panapofaa
Answer: Malaria
The Kingdom of Haiti (French: Royaume d'Haïti; Haitian Creole: Wayòm an Ayiti) was the state established by Henri Christophe on 28 March 1811 when he proclaimed himself King Henri I after having previously ruled as president of the State of Haiti, in the northern part of the country. 

Question: Ta ni ọba akọkọ ati eyi ti o jẹ gbẹyin ni orile ede Haiti ?
Answer: Henri Christophe