NAMNA MBALIMBALI ZA KUKABILIANA NA UFISADI NCHINI 
Ufisadi ni wizi wa mali ya umma katika mashirika ya umma au serikali. Ufisadi ulianza kitambo sana kwa sababu katika Biblia Musa amelaani ufisadi. Ufisadi umeenea nchini na kuwa tata sana hivi kwamba unatisha kuharibu misingi ya jamii. Ufisadi unaweza kutokea kwa njia mbalimbali kama; ukabila kutoa na kupokea rushwa, kutumia mali ya umma vibaya kuzunguka mbuyu na ubaguzi wa rangi. Haya yote yanawaletea shida kubwa sana. 
Ufisadi wa kutoa na kupokea rushwa unasababishwa na wananchi wenyewe. Kama mwanafunzi amefeli katika mtihani anafukuzwa shule, ili abakie shuleni, wazazi wake wanatoa pesa na kusema ni chai na mtoto anarudishwa shuleni. Pia askari anapewa hongo ili asiwapeleke washtakiwa gerezani. Hii ni kosa kubwa sana kwa sababu wanavunja sheria, wanapaswa watiwe mbaroni na kuadhibiwa kwa kufanya kosa lao. Ufisadi huu unaweza kukomeshwa kwa kuwaelimisha watu na viongozi wawe wazuri katika kazi zao na watosheke na mishahara wanaopatiwa. Pia wananchi waelimishwe kupitia redioni magazetini, runingani, tarakilishi na vipakatalishi, dhidi ya utoaji rushwa.  
Isitoshe kuna ukabila. Hii hujitokeza kwa viongozi kuyashughulikia makabila yao bila hata kujali makabila mengine. Viongozi, kwa mfano, wakipata misaada huwapatia watu wake. Hao huendelea kupata vitu vya bure, wakilala heri huku wengine wakilala hoi. Ufisadi huu unaweza kutupwa mbali kwa kuhamasisha taasisi za uongozi, haki sera na utangamano kupitia kwa mpango wa makundi au mashirika ya kijamii kupinga ukabila. Viongozi wanaotuhamiwa kuhusiana na ufisadi wa makabila wastahili kuripotiwa kwa Tume ya Maadili ya kupambana na ufisadi nchini. 
Pia kuna ufisadi wa ubaguzi wa rangi. Watu wenye rangi tofauti tofauti nchini huhusishwa na makabila mbalimbali humu nchini basi hili huchangia wao kuangukia upande mzuri au mbaya wa wenye vyeo mbalimbali.Watu wenye rangi nyeusi hupewa kazi sulubu na wenye rangi nyeupe hupewa kazi geperi. Ufisadi huu unaweza kujitokeza hata shuleni. Virani kutowaandika marafiki zake weupe. Hii huwafanya wale weusi wawe na huzuni riboribo na wale weupe wawe na furaha mpwito mpwito. Kila mwanafunzi anastahili kuwa na haki sawa hata awe na rangi gani. Ubaguzi wa rangi unaweza kukomeshwa kwa kutoa zawadi kwa wanafunzi wake walimu wasioshiriki ufisadi. Wakituzwa, watatupa ufisadi mbali. Pia tunaweza kushtaki wafisadi na kupewa adhabu kali wawe mfano kwa wengine. 
Ufisadi wa mwisho ni kutumia mali ya umma vibaya. Wafanyikazi wa serikali wanaweza kutumia mali ya umma kwa njia mbaya. Kwa mfano, kiongozi apewe pesa za mishahara ya wafanyakazi kisha achukue pesa hizo na kuzitumia kwa manufaa yake binafsi. Pia daktari apewe madawa na serikali ahudumie wagonjwa mbalimbali lakini badala yake huchukua na kuyapeleka katika duka lake kuuza dawa hizo. Madaktari kama hawa wanapaswa wafutwe kazi ili wafundishwe adabu. Huu ni ubinafsi kwa sababu daktari anapaswa kuwajibika na kuwa kilelezo chema kwa wananchi hasa wanapohudumia wagonjwa mbalimbali katika hospitali na zahnati. Hawapaswi kuuza dawa kwa minaajili ya matumizi yao ya kibinafsi kwa bei ya juu huku wakikandamiza mwananchi asiyejiweza ambaye hatimaye huenda jongomea kutokana na ukosefu wa dawa bora.Ufisadi huu unaweza kukomeshwa kwa kuanzishwa kwa ofisi ya uchunguzi maalum wa kusikiliza malalamshi ya umma. Malalamishi ambayo umma inaweza kuripoti kuhusu ufisadi. 
Wanahabari wa umma wanaweza kuripoti kuhusu ufisadi. Wakiripoti wafisadi, ufisadi utapungua nchini kote. Uchunguzi uliofanywa na Shirika la Transparency International hivi karibuni unasema kuwa nchi za Jumuiya ya Afrika Mashariki zimefanya vyema duniani katika kupambana na ufisadi. Rwanda imechukua nafasi ya hamsini na tano, Tanzania imechukua miamoja na kumi na pia Uganda imechukua mia moja na mbili, Kenya mia moja na arobaini na tano na Burundi mia moja na hamsini na tisa. Nina imani kuwa serikali ikizingatia yake yote ambayo nimeyataja .. basi ufisadi utakomeshwa na utakuwa ndoto nchini mwetu. 

Question: Ufisadi wa rushwa husababishwa na nani
Answer: wananchi