theophilusowiti/AfriQuAD huggingface dataset:
HATUA ZINAZOWEZA KUCHUKULIWA KUKABILIANA NA UMASKINI.

Umaskini ameduwaza maendeleo nchini na hivyo yafaa sisi humu wananchi kutafuta njia mwafaka kuondoa umaskini miongoni mwetu. 

Jambo la kwanza la kuondoa umaskini ni kuimiza upangaji uzazi. Kulingana na utafiti uliofanywa, ni dhahiri shairi kuwa wazazi ambao ni maskini wana watoto wengi. Hali hii huchangia wazuzi hawa kukosa kazi na kwa vile wako huru hawafanyi kazi yoyote wanaamua kutimiza amri ya Mungu ya kujaza ulimwengu. Kwa hivyo yafaa wazazi wa aina hii kuimizwa kupanga uzazi ili waweze kuwa na familia ambayo wanaweza kuikidhia mahitaji.

Jambo la pili ni kuboresha kilimo. Serikali yaweza kuboresha kilimo kwa kuwapa mikopo wakulima wasiojiweza. Hii itaidia kuimarisha mazao na kuwepo kwa chukula kwa watu wote.

Jambo la tatu ni kuwapa wafanyikazi mishahara kulingana na gharama za maisha. Jambo hili litasaidia sana kuondoa umaskini kwa vile unaweza pata mfanyakazi anapewa pesa ambazo haziwezi gharamia maisha yake na hivyo kumfanya kuwa mtegemezi kwa wengine.
Jambo la nne ni kubuni nafasi za ajira. Serikali yafaa kubuni nafasi za ajira kwa kujenga viwanda mashinani ili kila mtu awe na uwezo wa kupata ajira. Jambo hilo pia litasaidia kupunguza idadi ya watu wanaohamia mijini kutafuta ajira. Viwanda vikijengwa mashinani vitaleta maendeleo kote nchini na hivyo kuondoa umaskini miongoni mwa watu.

Jambo la tano ni serikali kupunguza mikopo kutoka ughaibuni. Jambo la kukopa kila mara linasikitisha sana na huifanya nchi kuwa katika hali ya kutegemea nchi ambazo zimeendelea. Jambo hili huelekeza kuwepo kwa deni kubwa katika nchi na kuifanya kuwa kama mtumwa. Serikali yafaa kutumia rasilimali ilizonazo kuboresha maendeleo.

Jambo la sita ni kuimarisha biashara na nchi zingine. Jambo hili litasaidia watu kuwa na uwezo wa kuuza bidhaa zao katika nchi tofauti na pia wanaweza kuagiza bidhaa katika nchi zingine na hivyo basi kuimarisha biashara miongoni mwa nchi husika.

Jambo la saba ni serikali kuimiza uwekezaji kwa kuwapa wawekezaji mikopo na nafasi ya kufanya kazi nchini. Pia. serikali yafaa iendeleze amani katika nchi ili kuwavutia wawekezaji. Wawekezaji wakija nchini watajenga viwanda na hivyo kubuni nafasi za ajira kwa vijana na a hata wale wasio na ajira.

Jambo la mwisho ni serikali kuwaelimisha watu katika nchi kutumia rasilimali katika mazingira yao kwa njia endelevu. Wananchi wanafaa wajue kuwa si lazima waajiriwa, lakini waweza kujiajiri na kuboraha maisha yako.

Nina imani yakuwa ikiwa mambo niliyoangazia yakifuatwa umaskini utapungua.

Question: Upangaji uzazi huondoa nini
Answer: Umaskini
The Diocese of Cyangugu (in French Diocèse Catholique de Cyangugu) was established by Pope John Paul II on November 14, 1981. It was entrusted to Bishop Thaddeus Ntihinyurwa on January 24, 1982, as diocesan bishop until his appointment as Archbishop of Kigali on March 9, 1996, and as Apostolic Administrator of Cyangugu until January 2, 1997, when the pope appointed his successor, Bishop John Damascene Bimenyimana, who served as Bishop of the Diocese of Cyangugu until he died on March 11, 2018.

Question: ninde mushumba wambere wa diyoseze ya cyangugu?
Answer: Thaddeus Ntihinyurwa
ỤZỌ A GA-ESI NA-EME KA ASỤSỤ KWAHILI RỊA AKA KWAHILI BỤ AKA A GA-EME KA A NA-EKWU. Ụzọ ndị a pụrụ isi mee ka asụsụ a sikwuo ike. Ụlọ ọrụ mgbasa ozi dị iche iche kwesịrị ime ka ihe omume nke asụsụ Swahili na-aga n'ihu na redio na telivishọn. Nke a ga-eme ka ikike nke mmadụ na ọbụna ụmụ akwụkwọ nwee mmasị n'ihe ọmụmụ a. Ọzọkwa, a pụrụ ime ka okwu ndị ụmụ akwụkwọ na-eji eme ihe ka mma. Ngwa onyinye ndị a na-eji eme ihe kwesịrị itinye Swahili dị ka asụsụ a na-asụ. Nke a ga-eme ka Swahili bụrụ asụsụ a maara nke ọma n'etiti ndị ọzọ, nke ga-eme ka ọ dịkwuo ike site n'inye aka n'imepepepepepe nchọpụta akụ na ụba na imeziwanye ndụ. Ọ bụrụ na a naghị eme ya, ọ ga-eme ka agụmakwụkwọ ụmụ akwụkwọ na-enwe ike ma ọ bụ ọbụna ime ka ha nwee ike ịrụ ọrụ. Nke a ga-eme ka akwụkwọ ndị pụrụ iche dị mfe.

Question: Kí ló yẹ ká tẹ̀ jáde ká lè mú kí èdè Swahili túbọ̀ lágbára sí i?
Answer: akwụkwọ
Elaine Davidson C is a Brazilian-Scottish former nurse, who "Guinness World Records" has certified as the "Most Pierced Woman". When examined by a Guinness World Record official in May 2000, Davidson had 462 piercings, with 192 in her face alone. By 9 August 2001 when she was re-examined she was found to have 720 piercings. Performing at the Edinburgh Festival in 2005, "The Guardian" reported that she now had 3,950 body piercings. As of 2003, she had more piercings in her genitalia than in any other part of the body - 500 in all, externally and internally. The total weight of her internal piercings is estimated to be about 3 kilograms. As of February 2009 her piercings totaled 6,005.

Question: Ngubani obambe irekhodi lomhlaba ngobucwebe obugqojozelwe emzimbeni?
Answer: Elaine Davidson
During antiquity, Greek was by far the most widely spoken lingua franca in the Mediterranean world. It eventually became the official language of the Byzantine Empire and developed into Medieval Greek. In its modern form, Greek is the official language of Greece and Cyprus and one of the 24 official languages of the European Union. It is spoken by at least 13.5 million people today in Greece, Cyprus, Italy, Albania, Turkey, and the many other countries of the Greek diaspora.

Question: Balinganiselwa kubani abantu abakhuluma ulimi lwesiGriki?
Answer: at least 13.5 million
Theuri gyee Kobani! Kobani yɛ ɔbarima tenten paa. Kurow no mufo frɛɛ no Kobani, Owura, efisɛ na ɔyɛ odwo na na ɔbɛn nnipa. Ná ɔnte sɛ nnipa atitiriw a yɛkenkan wɔn ho asɛm wɔ ahuhude mu no. Edu awia a, Kobani yɛ n'adwuma wɔ afum. Ná ne nanti yɛ tiaa, enti na ɛsɛ sɛ ɔkotow kɔ fam yɛ n'adwuma. Akyinnye biara nni ho sɛ, na ne kɔn mu yaw na na ne nan yɛ tenten. Theuri te bɛn Kobani. Bere a Kobani de ne nanti a ɛyɛ tia no anaa ne nan si fam kɔbɔ ne pon mu no, na ne werɛ ahow yiye. Theuri boaa Kobani ma osii gyinae sɛ ɔne akuraa no mufo bɛkasa na wɔaboa no. Nanso ansa na wobisa no sɛnea ɛbɛyɛ a obetumi ayɛ saa no, na ɔretwa mpɔnkɔ nketewa no tenten. Theuri bisaa no sɛ, "Wunim sɛ ne nan tenten ne ne ne tenten te sɛ dɛn?"

Question: Ni nde wamwakiriye i Koba igihe bari bamanutse mu isoko
Answer: akuraa no
Keto Fertilizer
Nyanya en cham ma dwaro chiemo mang'eny. Yo maber mar puithgi en:
Kinde pidhi: Ti gi DAP kata fertilizer moko ne chakruok.
Kinde dongo (vegetative stage): Ti gi CAN kata urea mondo omed nitrogen.
Kinde maua kod nyak: Ti gi NPK (17:17:17) kata foliar feeds manigi potassium kod calcium mang'eny.
Kinde duto, pogo kwan mar chiemo dore gi pimo lowo (soil test) – ma konyo e kano pesa kendo dwayo keto fertilizer mang'eny mokalo kwan.

Lweny gi Kute kod Tuoche
Nyanya ong'ere gi kute kaka:
Tuta absoluta (tomato leaf miner) – nyalo tieko cham duto ka ok othedhe.
Whiteflies, aphids, thrips – nyoso yath kendo lando tuoche mag virus.
Cutworms – hinyo dhag-nyanya.
Tuoche moriwo early kod late blight, fusarium wilt, bacterial wilt, kod powdery mildew.
Jopur tiyo gi yo mar rito puodho (lokruok mar cham, ritler), kothi motegno, kod yath mag fungicides/insecticides.
Jopur moko sani osechako tiyo gi bio-pesticides mondo gilor nengo kendo tieko sum e cham.

Question: Ang'o ma jopur onego otim mondo ginge kwan mar chiemo manyalo romo cham?
Answer: pimo lowo (soil test)
UKITAKA CHA MVUNGUNI SHARTI AINAME
Maana ya nje ni kwamba ukitaka kitu mvunguni lazima uname ndio uichukue. Maana ya ndani ni kwa kuwa ukitaka kitu lazima utie bidii ndio ukipate. Methali sawa na hii ni mchumia juani hulia kivulini.
Kulikuwa na mwanamume moja aliyeitwa Jakabo.Alimpenda mwanamke mmoja
aliyeitwa Leah. Leah alikuwa mtoto wa mfalme. Mfalme huyu alikuwa mkubwa. Alikuwa anatambulika mjini. Jakabo alimpenda Leah kwa mda mrefu.Pia naye bado Leah alimpenda Jakobo. Alitamani sana kumuoa Leah. ilifika siku moia Jokaba aliamua aende amamwambie mfalme anampenda msichana wake. Jakobo alimuogopa mfalme lakini alipiga moyo konde.
Aliende kwenye kasri kujitambulisha na kutangaza msimamo wake kuhusu mtoto wa mfalme.
Baada kujitambulisha kwake Mfalme aliimwambia kuwa iwapo angetaka kumuoa msichana wake angepaswa kufanya kazi kwa miaka saba . Jakobo alikubali pasi na kujua ni kazi gani haswa alipaswa kufanya. Siku iliyofwata alirauka na kuelekea kwenye kasri. Alimuomba mfalme kama ingekuwa sawa mama yake kuja kuishi naye na alikubali. Baada ya miaka sita mama yake uliuuguwa na alikuwa akiichungulia kaburi.
Ombi lake moja lilikuwa aweza kumuona mwanawe akifanya harusi kabla kufa kwake. Jakobo alifanya juu chini kutafuta dawa hata akiomba usaidizi kutoka kwa mfalme.
Mama yake alipona na mwishowe harusi baina ya Jakobo na mtoto wa mfalme ilifanyika na wakaishi maisha mazuri mno. Ilikuwa dhahiri shahiri kwa Jakobo kuwa mtaka cha mvunguni sharti ainame 


Question: Jakobo alimpenda nani
Answer: Leah
ï»¿Fisi mlafi  

Hapo zamani, kulikuwa na  dada wawili, Kalio na  Akiru.  Siku moja, walienda  kuchota maji mtoni.  
Walipokuwa wakirudi  nyumbani, waliketi juu ya  jiwe kubwa kupumzika.  
Baada ya kupumzika,  Kalio hakuweza kusimama  tena.  Alikuwa amekwama  kwenye jiwe. 
Akiru alikimbia nyumbani  kumjulisha mama yao.  Kalio aliposubiri usaidizi,  Fisi alijificha nyuma ya jiwe  akimmezea mate. 
Mama alipofika, alijaribu  kumvuta Kalio, lakini  ilikuwa bure.  Kalio alikuwa kweli  amekwama kwenye jiwe. 
Mama alimtuliza Kalio  akisema, "Nitazungusha  ua hapa ili uwe salama."  
Mama alijenga ua.  Aliweka mlango karibu na  Kalio ili autumie akimletea  chakula.  
Mama alipomaliza kujenga ua, alimwambia Kalio, "Nitakapokuletea  chakula, nitakuwa nikiimbia wimbo kujitambulisha. Utakapousikia,  utanifungulia."  
Mama aliongeza kumweleza Kalio, "Usimfungulie mtu mwingine."  Mama aliimba wimbo huo kila alipokuja kumwona Kalio.  Kalio angeufungua mlango na kupatiwa chakula.  
Fisi alijificha kila wakati  akimsikiliza mamake Kalio  akiimba.  
Fisi alifanya mazoezi  mengi akiiga sauti ya  mamake Kalio.  Mwanzoni, hakufaulu. 
Wanyama wenzake  walimshauri Fisi, "Mmeze  nzi wa mtoni ili sauti yako  iwe bora."  Fisi alimmeza nzi wa mtoni  akaenda kuimba, lakini  Kalio hakuufungua  mlango.  
Fisi alishauriwa na  wenzake tena, "Labda  ukimmeza nzi kutoka  sehemu tambarare,  utaimba vizuri."  Fisi alifanya  alivyoshauriwa na  wenzake.  
Mara hii, sauti ya Fisi  ilikuwa bora alipoimba.  Kalio aliufungua mlango  na Fisi akamla.  
Mama alimpelekea Kalio  chakula kama ilivyokuwa  kawaida.  Aliimba mara nyingi, lakini  mlango haukufunguka.  Aligundua kwamba  alikuwa amempoteza  bintiye.  
Mama alifanya mkutano  na wanyama wote.  Baada ya kuwasha moto  mkubwa, aliwaambia,  "Nyote mtauruka moto  huu. Aliyemla Kalio,  ataanguka ndani na  kuteketea." 
Wanyama wengine  waliuruka moto salama,  mmoja baada ya  mwingine.  Ilipofika zamu ya Mbweha,  alisita kidogo.  
Hatimaye, Mbweha  alipouruka, moto  uliiunguza ncha ya mkia  wake.  Mbweha alikuwa ameionja  damu ya Kalio.  
Fisi alikuwa wa mwisho.  Alipouruka moto,  alianguka ndani na  kuanza kuteketea.  
Wanyama walifahamu  kuwa Fisi ndiye alikuwa  amemla Kalio.  Waliimba wimbo wa  kumsuta Fisi.  

You are free to download, copy, translate or adapt this story and use the illustrations as long as you attribute in the following way:  Fisi mlafi  Author - John Nga'sike  Translation - Translators without Borders  Illustration - Salim Kasamba  Language - Kiswahili  Level - First paragraphs  Â© African Storybook Initiative 2014  Creative Commons: Attribution 4.0  Source www.africanstorybook.org 

Question: Kalio na Akiru walienda kuchota maji wapi
Answer: mtoni
He is co-director of the Kibale Chimpanzee Project, the long-term study of the Kanyawara chimpanzees in Kibale National Park, Uganda. His research culminates in the study of human evolution in which he draws conclusions based on the behavioural ecology of apes. As a graduate student, Wrangham studied under Robert Hinde and Jane Goodall.

Question: Richard Wrangham yizehe kaminuza?
Answer: Robert Hinde and Jane Goodall
Àgbéyẹ̀wò Ẹ̀dá Ewéko Ẹranko Òkú (AP) AP - Olórí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ní National Aquarium ní Baltimore ti gbé àgbéyẹ̀wò ètò ìbílẹ̀ ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá ẹ̀dá.

Question: Ọ̀ bụ na National Aquarium dị na Baltimore amalitewo nyochagharị usoro ịzụ ụmụ dolphin mgbe nwa dolphin dị ọnwa anọ nwụsịrị?
Answer: ní National Aquarium ní Baltimore ti
The 2013 NFL season was the 94th season in the history of the National Football League (NFL) and the 48th of the Super Bowl era. The season saw the Seattle Seahawks capture the first championship in the franchise's 38 years in the league with a lopsided victory over the Denver Broncos in Super Bowl XLVIII, the league's championship game. The Super Bowl was played at MetLife Stadium in East Rutherford, New Jersey, on Sunday, February 2, 2014. It was the first Super Bowl hosted by New Jersey and the first to be held outdoors in a cold weather environment. The Seahawks scored 12 seconds into the game and held the lead the rest of the way on the back of their Legion of Boom defense

Question: Ẹgbẹ wo lo gba ipo kini ni NFL (National Football League) ni ọdun 2013 ?
Answer: Seattle Seahawks
Ìjíròrò lórí bóyá kí àwọn ilé iṣẹ́ máa wo àwọn àkànṣe owó ìní sí owó ìnáwó ń fa àríyànjiyàn láti ọ̀dọ̀ àwọn iléeṣẹ́ tó wà ní àgbègbè Washington, àwọn kan lára wọn sì ní ohun tó pọ̀ láti pàdánù bí òfin ìkówèésí bá yí padà.

Question: Bushe amakampani ayaba mu Washington yalipusana pa fyo bengamona insambu sha kushitamo indalama?
Answer: tó wà ní àgbègbè Washington
FAIDA YA KILIMO 
Kilimo ni shughuli ya kulima kwa jembe au plau. Kwa mujibu wa sheria, tunaelezwa kuwa tusikate miti maana tunapokata mitu ukame unaweza kuenea nchini kwa sababu ya ukosefu wa mvua. chakula na maji. 
Kilimo ni muhimu kwa wanadamu na hata kwa mkulima kwa sababu kilimo husaidia wakulima kwa kupata pesa kwa kuuza bidhaa zao za shambani. Bidhaa hizi ni kama vile matunda, mboga nyanya na zinginezo. 
Kilimo ni muhimu kwa binadamu kwa sababu huwasaidia wanadamu kupata chakula. Bila chakula, watu wengi wangepiga dunia teke.
Pia, tunapokuwa wagonjwa, madaktari hutushauri tule chakula zinazoongeza nguvu mwilini na pia kula matunda kwa wingi. Vyakula hivi pamoja na matunda hayo huweza kupatikana kwa sababu ya kilimo. 
Kilimo hutusaidia kupata pesa kutoka nchi za kigeni kupitia kuuza bidhaa zetu za shamba kama vile maua, majani chai, na matunda. Pesa hizi huwasaidia wakulima kuweza kujikimu kimaisha. 
Hata hivyo palipo na jangwa hakuna kilimo. Mvua inapokosa kunyesha mimea yetu hukauka na hivyo basi kusababisha janga la njaa na ukosefu wa maji.  


Question: Sheria inasema tusikate nini
Answer: miti
The Gambia,[lower-alpha 1] officially the Republic of the Gambia, is a country in West Africa. It is the smallest country within mainland Africa and is surrounded by Senegal, except for its western coast on the Atlantic Ocean. The Gambia is situated on both sides of the lower reaches of the Gambia River, the nation's namesake, which flows through the centre of the Gambia and empties into the Atlantic Ocean, thus the long shape of the country. It has an area of 10,689 square kilometres (4,127 sq mi) with a population of 1,857,181 as of the April 2013 census. Banjul is the Gambian capital and the country's largest metropolitan area. The largest cities are Serekunda and Brikama.

Question: Wɔfrɛ Gambia ahenkurow  sɛn?
Answer: Banjul
Mradi wa vijana wa kufuga samaki katika kaunti ya Murang'a ulianza na vifaranga mia nne na sabini vya sato kwenye mabwawa ya maji kulo nyaka ka-2026. Baada ya wiki tatu za kwanza, ndege wa mwitu walivamia mabwawa hayo na kufanikiwa kula vifaranga sitini na vinane usiku.

Ili kufidia hasara hiyo nĩgetha crop yields ciandĩke muno kũmotha, idara ya uvuvi ilituma shehena ya vifaranga vingine mia moja na thelathini kutoka kituo kikuu cha utafiti Sagana. Wasimamizi walitakiwa kuhesabu idadi ya samaki waliopo sasa.

Question: Nĩ kĩndũ kĩa vifaranga vya sato the youth fish farming project started with kwenye mabwawa ya maji initially kulo nyaka ka-2026?
Answer: mia nne na sabini
Ishara – Lugha
Nyenzo ni njia inayotumiwa katika kuwasilisha ujumbe. Njia mojawapo ni Ishara ambayo huweza kutumiwa kwa uamilifu katika somo lolote la lugha kama fasihi.

Ishara ni lugha inayohusisha miendo ya mikono, uso, kichwa na pia sehemu nzima ya juu ya mwili bila kuhusisha sauti. Ishara hutumiwa katika fasihi kuwasilisha vipengele tofauti.
Ishara huhusisha ulimwengu wenye busara  na ulimwengu wa kiroho kupitia picha zilizoonyesha hisia. Vilevile, ishara hutumiwa katika kazi ya fasihi kuwakilisha vitu au dhana fulani kwa mfano, radi na ngurumo kuashiria vita au ukosefu wa amani.

Matumia ya Ishara katika fasihi hutegemea na ubingwa wa msanii wa kujua mambo mbalimbali katika mazingira 
anayohusisha katika jamii. Lengo kuu la kutumia Ishara ni kusisitiza maudhui na dhana kuu inayoibuka lugha ya Ishara hutumia mieleko na mahali pa ishara ili ifikishe taarifa muhimu, kwa mfano, alama ya kulia inabadilika kutegemea ishara maalum ya uso. Lugha ya ishara pia huweza kuibua hisia kwa anayesikiliza au msomaji kutaka kujua zaidi kuhusu mawazo ya mtunzi na pia kuweza kuelewa vyema kutokana na hisia za mtunzi.
  Ishara ni muhimu kwa kuwa wanadamu huitafsiri na kupata ujumbe kutoka kwake bila kutaka maelezo zaidi kwa mfano alama za trafiki huonyesha vitendo anuwai  vinavyohitajika wakati wa kuendesha gari au kutembea barabarani.
  Tungo la fasihi haitegemei maneno pekee ili iweze kuamilika, hutegemea ishara ya kuonekana ili kuelezea dhana ambayo haiko katika maneno. 
    Licha ya hayo Ishara pia huweaa kutafsiriwa visivyo, hivyo kusababisha ugomvi isipokuwa ishara maalum.


Question: Ishaara uhusisha ulimwengu wenye nini
Answer: Busara
MADHARA YA KUCHAFUA MAZINGIRA

Mazingira ni kitu cha maana sana katika maisha ya binadamu, tunafaa tuyatunze mazingira yetu kila wakati na tuepukane na madhara ya uchafuzi wa mazingira. Tunafaa kuwa wasafi kila kuchao na hatutakuwa na shida yoyote ile.

Tunapokuwa wasafi, tutakuwa na amani na maendelo pia hatutakuwa na tatizo lolote. Njia moja ya kuchafua mazingirani kuchafua mito yetu. Maji haya ya mito ndio tunatumia nyumbani kupika na hata kunywa. Tukipika na maji machafu, tutapata magonjwa kama vile kipindupindu. Ugonjwa huu ni hatari sana na hata unaweza kusababisha kifo.

Mazingira yetu yanafaa kuzigatiwa kwa makini sana. Tunapata hewa safi kutokana na mazingira yaliyo safi. Tusipozingatia mazingira safi, basi hatutakuwa na hewa safi ya kupumua na hata tunaweza kupata ugonjwa wa kupumua

Tunapomwaga maji machafu kila mahali, huwa tunatengeneza makaazi ya wadudu kama mbu ambao husambaza ugonjwa wa malaria.

Tuzingatie pia mazingira ya nyumbani kwa kuokota taka taka na kutupa kwenye mapipa ya taka taka. Tunapotoka msalani, tunafaa kunawa mikono ili tuondoe uchafu utakao chooni.

Choo ni mahali pachafu.Tunapokuwa jikoni lazima tuwe wasafi kila wakati. Tunafaa kuosha vyombo baada ya kuvitumia.


Question: Lazima binadamu aoshe mikono anapotoka wapi
Answer: Chooni
ï»¿Tembo Mdogo  

Tembo Mdogo alikuwa akitembea porini na  mamake na dadake mkubwa. Walikuwa  wakiimba kwa sauti na kurusha vumbi.  Kwa bahati mbaya, Tembo Mdogo akajikwaa  kwenye jiwe na hakuweza kutembea tena.  Alibaki nyuma. 
Mama na dada waliendelea bila kujua kama  Tembo Mdogo alikuwa amebaki nyuma.  Tembo Mdogo hakujua pa kuenda. Alianza  kulia kwa uoga.  
Kwa bahati nzuri Panda alikuwa ndani ya  majani karibu na mahali ambako Tembo  Mdogo alikuwa ameketi chini.  Panda alimsongea akamwambia, "Nifuate.  Mahali hapa kuna wanyama wengine ambao  wanaweza kukuumiza."  Tembo Mdogo hakusita kukubali kwa sababu  hakuwa na mahali pengine pa kuenda.  Vilevile kijiji chake kilikuwa mbali.  
Walipofika katika kijiji cha Panda, kila  mnyama alionyesha uso tofauti. Baadhi ya  wanyama walimpenda Tembo Mdogo.  Wengine walikasirika na wengine  wakaogopa. Hawakujua jinsi mfalme wao  Simba angeamua. 
Kwa kweli Simba hakukubali Tembo Mdogo  abaki katika Kijiji kile. Alisema,  "Atakayepinga uamuzi wangu, atafukuzwa  pomoja na Tembo Mdogo. Ufalme wangu si  wa watu wa nje ila ni wa vizazi vya hapa.  Simba alimwambia Tembo Mdogo, "Nenda  mbali au niivunje mifupa yako mara mia."  
Tembo Mdogo alishtuka akakosa la kusema.  Akaamua kuenda. Lakini, rafiki yake Panda  akaona hawezi kumuacha aende peke yake.  Kwa ajili ya upendo aliokuwa nao kwa Tembo  Mdogo, Panda aliacha kila kitu na  kumrudisha nyumbani.  Tembo Mdogo alifurahi sana hata akambeba  mgongoni.  

You are free to download, copy, translate or adapt this story and use the illustrations as long as you attribute in the following way:  Tembo Mdogo  Author - Ben Terarc  Illustration - Ben Terarc  Language - Kiswahili  Level - Read aloud  Â© African Storybook Initiative 2018  Creative Commons: Attribution 4.0  Source www.africanstorybook.org 

Question: nani alikuwa akitembea porini na mamake na dadake
Answer: Tembo Mdogo
The prime minister of Uganda chairs the Cabinet of Uganda, although the president is the effective head of government. Robinah Nabbanja has been the prime minister since 21 June 2021.

Question: minisitiri w'intebe w'ubugande yitwa nde?
Answer: Robinah Nabbanja
ASIYESIKIA LA MKUU HUVUNJIKA GUU
Maana ya methali hii ni kwamba mtu kama siku zote hatilii maanani ushauri wa mkubwa wake basi huwa anaishia kujutia maishani. Hutumika sanasana kuwaonya watu kuwacha tabia zao mbaya zitakazo kuja kuwaharibia maisha mbeleni. 
Palitokea mtoto mmoja wa kiume kwa jina Tim. Tim alikuwa mvulana wa kipekee, macho yake, yalitegezeka kana kwamba alikuwa akisinta, Alikuwa mweupe kama hurulaini, urefu wake ulivutia wanawake wengi. Alikuwa amejaa miraba minne ingawaje alikuwa bado mdogo. Nywele zake ziling’aa na nyeusi kana kwamba alitumia kemikali.
Tim alipendwa sana na jamii na alisifiwa kila kona ya kijiji kwa uzuri wake na utendaji wake kazi. Mama yake hata hivyo bila kuachwa nyuma alikuwa wa kwanza kama mfuko wa shati kumsifi mwanawe. Wasichana wengi vile vile walipenda kujipitishapitisha mbele yake lakini kama wanavyosema wahenga kwamba chema chajiuza kibaya cha jitembeza. Tim hakuwahi kuwamezea mate. 
Siku zote wahenga na wahenguzi hawakukosea waliposema kuwa, kilicho safi hakikosi doa na mgema akisifiwa tembo hulitia maji. Tim alianza kujihusisha na kundi la vijana waliokuwa kazi yao kubwa ni kuiba. Vijana hao walipenda kuiba na waliwatatiza wanakijiji mahala walipokuwa wanakaa.
Tim pamoja na wenzake walipenda kutumia madawa ya kulevya na kila mara walilewa chakari. Wazazi wake Tim walihuzunika sana kwa sababu mwana wao mpendwa sana alijiweka kuwa kichwa maji. Hata hivyo, licha ya kuhuzunika, walimpa ushauri mara kwa mara na kumwambia awachane na kundi linampotosha. 
Wanajamii walimpenda sana na walimuita na kumueleza athari ya mambo anayofanya lakini ukweli ni kwamba sikio la Tim lilikuwa limejazwa uchafu na sidhani alikuwa tayari kutoa uchafu huo. Tim hakuwahi hata siku moja kuyatilia maanani maneno ya wakubwa wake. 
Siku moja wakati wa mchana mvulana mmoja alikuwa maji kunde, mfupi ma mnene kidogo na alikuwa na masikio yalisimama tisti, alikuja mbio hadi pale wazazi wa Tim walipokuwa wamekaa. Alikuwa anahema ni kana kwamba alikuwa injini bovu. Wazazi wake Tim walishangaa wasijuwe kilichokuwa kikiendelea. Mvulana yule alisema kwa hamaki kuwa anauliwa, twende tukamsaidie. 
Wazazi wake Tim bila kuelewa ni nini waliondoka kwa upesi na kumfuata kijana yule. Walifika kwa barabara na kupata watu wengi wamerundikana pamoja. Walipenyezapenyeza na kuingia kwenye sisisi hiyo. Maskini wa mungu! Alikuwa amelala chini akidhini dakika chache zilibakia akate roho. Wazazi wake walilia sana na Tim neno la mwisho alilosema ni, “Nisameheni wazazi wangu.” Kwa kweli asiyefunzwa na mamae hufunzwa na ulimwengu. Hadithi hii inatusaidia kujua kwamba ni vizuri kusikia mahusia ya wakubwa wako pamoja na wadogo wako sababu tusije kujutia mbeleni. 

Question: Urefu wake uliwavutia nani
Answer: wanawake