MIAKA 24 YA UJASIRI WA MOI 
"Huu ni mti mkuu uliyoanguka katika mgongo wa dunia huku ndege wakihangaika bila makao. Hakuwa mtu wa vivi hivi tu bali jabali kuu katikati ya changarawe na kokoto." 
Kifo cha Rais wa pili wa Kenya Daniel Toroitich Arap Moi bila shaka ni habari nzito ilotawala na kugonga vichwa vya vyombo vya habari kitaifa, kikanda, kibara na kimataifa. 
Huu ni mti mkuu ulioanguka katika mgongo wa dunia huku ndege wakihangaika bila makao. Hakuwa mtu wa vivi hivi tu bali jabali kuu katikati ya changarawe na kokoto. 
Aidha, Maulana alimpa umri mrefu humu duniani kushinda wengi waloitwa kusikojulikana mapema zaidi. Ndio, kuishi karibu karne nzima si mchezo. Leonard Mambo Mbotela mtangazaji mtajika anakumbuka maisha ya bwana huyu pakubwa. Anasema umri aloishi ni bahati kuu. Katika muktadha huu familia ya mwendazake inasema kuwa wanasherehekea maisha yake marefu badala ya kulia kwa kumpoteza. 
Rais Uhuru Muigai Kenyatta alopata tanzia hiyo akiwa nje ya nchi aliamuru maombolezi ya taifa hadi kuzikwa kwa Mzee Moi. Paka akiondoka panya hutawala kwani kutokuweko kwa Rais Uhuru kulitowa fursa adimu na nyeti kwa Makamu wake William Ruto kutamba na kunguruma. 
Ruto anayekumbwa na sintofahamu na changamoto za siasa nchini kama wimbi la BBI dhidi yake na kumfanya kama kuku wa kidimu alonyeshewa chepechepe alihutubia taifa nje ya jumba la naibu wa urais kuhusu tukio hili na hivyo kumpiku bosi wake. Tuache huo udaku wa siasa na tuzame katika lengo kuu. Je, kufa kwa Mzee Moi kunaashiria nini? Je, historia itamuhukumu vipi bwana huyu alotawala kwa miaka 24 Kenya? Je, mazuri ya Moi yalikuwa yapi na yalifaidisha kivipi? Na Je, kuna mabaya alofanya na ni yapi na yanaathari zipi leo ama siku zijazo? Tujuavyo mwanadamu si kamili bali ana mapungufu yake tofauti na Mwenyezi Mungu asiye na doa hilo la unyonge wa mwanadamu. 
Sambamba na kigezo hicho hebu tuangazie maisha ya bwana huyu kwa shilingi na kwa upili kwa asali na kwa shubiri. Tukianza na mazuri ya Mzee Moi twaweza kusema kuwa alifaulu katika falsafa yake aliyoivalia njuga ya Nyayo. Pindi alipochukuwa uongozi wa nchi mwaka 1978 kufatia kifo cha mtangulizi wake Mzee Jomo Kenyatta, Moi aliwataka wakenya wafuate nyayo za Mzee Jomo Kenyatta. Nyayo hizo zilijengwa katika nguzo tatu kuu yaani amani, mapenzi na umoja. Huu ndio ulikuwa mwelekeo wake na aliweza kuteka fikra za wakenya waliomti pakubwa. 
Wakati wa Moi nguzo hizo tatu zilifaulu kwa asilimia kubwa licha ya mapungufu ya hapa na pale. Kikubwa kulikuwa na amani na utangamano nchini. Kwa wale tuliobahatika kuishi katika upeo wa Mzee Moi tuliona faida ya amani nchini. Wakenya walipendana kama kidole kwa pete chini ya Moi. Kulikuwa na hali ya utulivu hilo hatutapinga. Hata hivyo, kama tutakavyoeleza hali hii ya amani kuwa kabla ya jaribio la mapinduzi dhidi ya Moi hapo Agosti 1982. 
Kulikuwa na mapenzi kati ya wakenya sambamba na umoja thabiti. Michafuko ya siasa na chuki za sasa hazikujitokeza wakati wake. Kiuchumi, Mwendazake Moi alijikaza kwa udi na uvumba kuhakikisha uchumi wa nchi ulikuwa juu. Kwa kweli Kenya ilipiga hatua kubwa kiuchumi Shilingi ya Kenya iliongoza katika ukanda huu na hata barani Afrika. Kenya iliongoza duniani katika mazao ya kahawa na pareto mbali na chai. 
Hali ya utulivu na amani iliwavutia waekezaji wengi wa kimataifa. Aidha, Kenya iliheshimiwa duniani kwa utaratibu wake wa kistaarabu. 
Ni katika mazingira haya ndipo Umoja wa Mataifa ulichagua Kenya kuwa makao makuu ya asasi nyeti za umoja huo. Mashirika haya ya Umoja wa Mataifa yalokuwa na makao yake makuu humu nchini Gigiri, Nairobi ni lile la mazingira yaani UNEP, lile la makazi HABITAT na wakimbizi UNHCR. 
Nairobi ilishamiri na kuwa kitovu kikuu cha kimataifa huku mikutano mikuu kama wakuu wa Afrika yakifanyika katika jumba kuu la mikutano la KICC.
Hayati Mzee Moi alikuwa na tajriba kubwa ya mahusiano ya kimataifa. Ingawa aliegemea ubepari wa Marekani dhidi ya Ukomunisti wa Usovieti na Ujamaa wa Uchi na alikuwa rafiki kwa mataifa yote makuu. Katika miaka ya 80 Kenya ilikumbwa na baa kubwa la njaa na Mzee Moi alifanya jambo ambalo litakumbukwa milele. Badala ya kuzubaa kama fala asijuwe la kufanya na watu kuangamia kwa njaa babu akili muona mbali Moi alienda Marekani kwa usaidizi kama mama ama baba anayewatafutia wanawe posho. 
Je, munakumbuka mahindi ya manjano yalotoka Marekani na kuwa mlo wa ugali chakula kikuu cha Kenya? Uhusiano bora wa Moi na mwenzake wa Marekani wakati huo Ronald Reagan uliokoa maisha ya wakenya na mifugo ambao wangekufa njaa kama Ethiopia ilivyokuwa. 
Hatua hiyo ya ujasiri inaonyesha kuwa Moi alijali maisha ya wakenya na kuwa tayari kufanya lolote hata la fedheha kuwa okoa watu wake. Yale mahindi ya manjano yalikuwa yakitumiwa Marekani kama chakula cha farasi na lishe ya wanyama, wengine kama nguruwe na kuku. 
Kama ni kiongozi mwengine angekuwa na kiburi na kuona haya kuomba msaada huo wa chakula cha farasi kwa wanadamu. Hayati Moi pia alipenda na kuboresha michezo pakubwa. Alijenga uga mkuu wa michezo wa Kasarani ulotajwa jina lake yaani Moi International Sports Centre, Kasarani. Aidha uga huu uliandaa michezo ya Afrika ya All Africa Games mwaka 1987 ambapo Kenya ilishamiri sana katika michezo mbali mbali. 
Katika michezo hiyo Moi alihudhuria mechi nyingi ikiwa fainali ya voliboli kati ya Kenya na Misri japo Kenya ilishindwa. Ufanisi mkubwa wa Mzee Moi ulikuwa katika sekta ya elimu. Hapa alijenga shule nyingi kote nchini na kupewa jina lake. Alifanya historia kuwa kiongozi wa kwanza duniani kutoa bure maziwa kwa wanafunzi wa shule za msingi. Hii inadhihiri ukarimu wake. Mzee huyu alianzisha mpango wa huduma za vijana kwa taifa yaani NYS ambapo wanafunzi waliofuzu kwenda vyuo vikuu walipata mafunzo kule Gilgil na Naivasha. Alizinduwa mtaala mpya wa elimu wa 844 ambao umedumu kwa miaka miingi. Wanafunzi walipitia miaka minane shule ya msingi, minne upili na minne chuo kikuu mtawalia. 
Hebu sasa tuangazie shubiri ya Moi baada ya asali yake. Je, ni kwa nini Moi alibadilika na kuwa mkali na hata kuitwa dikteta na wakosoaji wake? 

Shubiri ya Moi
Mnamo Agosti tarehe 1 mwaka 1982 kulikuwa na jaribio la mapinduzi dhidi ya Moi lilohusisha jeshi la wanahewa chini ya Private Sargent Ochuka. 
Hatahivyo, majeshi waaminifu wakiongozwa na Mahmoud Mohammed waliwashinda waasi na kumrudisha Moi madarakani. Ni baada ya mkasa huo ndipo Moi aligeuka kama kinyonga kutoka kwa mtu wa amani na kuwa mkali kama simba kwa wapinzani. 
Swali ni Je, twaweza kumlaumu Moi kwa kuleta udikteta? Katana Ngala Waziri wa muda mrefu katika serikali ya Moi asema ilibidi Moi abadilike."Kiongozi lazima awe na nguvu za kulinda himaya yake akiitishwa," asema Ngala na kupinga kauli kuwa Moi alikuwa dikteta. 
Kiongozi wa Amani Congress ambaye aliwahi kuwa makamu wa Rais wakati wa Moi na Waziri wa fedha Moses Mudavadi pia anadai kuwa Moi hakuwa Dikteta."Moi alikuwa thabiti mtu jasiri sifa nyeti ya kiongozi," asema Mudavadi na kushangaa kuwa watu wanamuita Moi dikteta bila kigezo maaluum. 
Niccolo Machiaveli mwanafalsafa wa kitaliano katika kitabu chake cha 'The Prince' asema kiongozi halisi ni yule anayetumia mbinu zote safi na chafu kudumu uongozini. Je, Moi alikuwa anatumia falsafa hii ya Machiaveli na hivyo kudumu ikulu kwa miaka derezeni maradufu yaani miaka 24? Jaramogi Odinga Oginga katika kitabu chake maarufu cha 'Not Yet Uhuru' anamfananisha Moi na twiga anayeona mbali. Je, hii ndio sifa yake halisi sambamba na urefu wake? Ingawa wakosoaji watamlaumu Mzee huyu wa watu kuwa aliwatesa wapinzani katika seli za jumba la Nyayo na Nyati lakini watetezi wake watadai nikulinda usalama wa taifa dhidi ya hujuma za maadui. Madoa mengine yalioathiri utawala wa Mzee Moi ni kashfa ya Goldenberg, mauaji tatanishi ya Robert Ouko na Askofu Muge. Aidha, kutiwa kizuizini kwa wapinzani wake kama Raila Odinga, Charles Rubia, Kenneth Matiba, Koigi wa Wamwere pamoja na mkuu wa sasa wa Royal Media, JS Macharia ni baadhi ya shubiri katika asali Hatahivyo, kama anavyodai kinara wa wafanyikazi Atwoli, Mzee Moi hakuwa na chuki za kudumu kwani alipatana na alowafunza adabu. 
Kwa muktadha huu aliungana na Raila kuunganisha vyama vyao vya NDP na KANU japo Raila mjanja alimuweza Profesa wa siasa kwa kuwateka watu wake na kuunda NARC ilohitimisha ujogoo wa KANU. Hakuweza kumnyonga Charles Njonjo isemavyo sheria kwa usaliti wa uhaini wa njama za mapinduzi zilothibitishwa na bunge na mahakama na kumuacha huru ajikaange na mafuta kwa fedheha kama pweza wa kamba nane. 
Kijumla, Mzee Moi alifaulu maishani na tunampa asilimia 65 ya asali na 35 ya shubiri katika jumla ya 100. 


Question: Nani alikuwa rais wa pili wa Kenya
Answer: Daniel Toroitich Arap Moi