theophilusowiti/AfriQuAD huggingface dataset:
ï»¿Moto, Maji, Ukweli na  Uongo  

Zamani, Moto, Maji,  Ukweli na Uongo walikuwa  marafiki.  
Uongo hakufurahia urafiki  huo.  Alitafuta njia ya kuuvunja.  
Siku moja Uongo alisema,  "Tuitafute nchi huru ili kila  mmoja wetu amiliki  ufalme wake."  Walikubaliana wakaanza  kutafuta nchi huru.  
Uongo alimwambia Maji,  "Moto ni adui yetu  mkubwa. Yeye huunguza  kila kitu. Tutafute ufalme  ambako Moto  hatakuweko."  
Maji akauliza,  "Tutafanyaje?"  Uongo akamjibu, "Ni wazi  kwamba tutamuua. Ni  wewe tu uliye na uwezo  wa kufanya hivyo.  Atakapokuwa ameketi  chini, jimwagilie kwake  umharibu!"  
Maji alisema, "Nikifanya  hivyo nitaenea kila mahali.  Sitaweza kujikusanya  tena."  Uongo alisema, "Hilo si  tatizo. Nitayaweka mawe  chini yakuzuie kuenea,  kisha nitakukusanya  tena."  Uongo alifanya hivyo.  
Moto alipokuwa ameketi  chini, Maji alijimwaga  kwake bila Moto kujua.  Kupitia njia hiyo, Uongo  aliweza kumwangamiza  Moto.  Yeye na Maji waliendelea  na safari yao.  
Baada ya muda, Uongo  alimwambia Maji, "Hebu  keti juu ya ukingo huu ili  uyafurahie mandhari  haya."  
Maji alipokuwa ameketi  chini, Uongo aliyaondosha  mawe yaliyomzingira.  Maji alimwagika  akatapakaa kila mahali.  Huo ndio ulikuwa mwisho  wake.  
Sasa Uongo alilazimika  kumwangamiza Ukweli.  Walipofika kwenye mlima  mkubwa, Uongo  alimweleza Ukweli asubiri  chini ya mlima.  
Kisha Uongo akalisukuma  jiwe kubwa kutoka juu  kumwangamiza Ukweli.  
Jiwe lilipoporomoka chini,  almasi, dhahabu na vito  tofauti vya thamani  vilipatikana.  Ukweli aliweza kujivuta na  kutoka chini ya jiwe  lililokuwa limevunjika.  
Uongo alishuka chini  kutazama mwili wa  Ukweli. Badala yake,  aliona vito vya thamani.  Akauliza, "Vito hivi  vimetoka wapi?"  
Ukweli alijibu, "Jiwe  liliponiangukia, vito hivi  vilimwagika." Uongo pia  alitaka vito hivyo vya  thamani.  Alisema, "Nitaenda chini  ya mlima nawe uende juu  uliangushe jiwe jingine  kubwa."  
Basi, Ukweli akapanda juu  ya mlima akalisukuma  chini lili jiwe kubwa.  
Jiwe hilo lilimwangukia  Uongo kichwani.  Akafa papo hapo.  Hata hivyo, Uongo  hubishana na Ukweli kila  siku.  

You are free to download, copy, translate or adapt this story and use the illustrations as long as you attribute in the following way:  Moto, Maji, Ukweli na Uongo  Author - Merga Debelo and Elizabeth Laird  Translation - Ursula Nafula  Illustration - Marion Drew  Language - Kiswahili  Level - First paragraphs  Â© African Storybook Initiative 2016  Creative Commons: Attribution 4.0  Source www.africanstorybook.org  Original source www.ethiopianfolktales.com 

Question: Ni nani alitaka kuvunja urafiki
Answer: Uongo
Uvamizi Ikulu: Baba aomba msamaha 

Babake Brian Kibet Bera, kijana aliyeingia Ikulu ya Nairobi mnamo Jumatatu jioni akiwa na nia ya kumuua Rais Uhuru Kenyatta, amemwomba rais aingilie kati ili kijana huyo aruhusiwe kukamilisha masomo yake. 
Bw David Bera amesema mwanawe alikuwa na matatizo ya kiakili kwa karibu miaka miwili sasa, na alipokea matibabu katika hospitali mbalimbali nchini.
"Anaweza kuchangia pakubwa katika nchi hii akipewa nafasi. Kama ataruhusiwa kukamilisha kozi yake ambayo inaisha Julai, anaweza kusaidia nchi hii baadaye. Anahitaji tu matibabu,” akasema Bw Bera alipohojiwa kwenye Runinga ya Citizen mnano jumanne usiku. Brian, 25, alipigwa risasi akajeruhiwa begani na walinzi alipovamia Ikulu mnamo Jumatatu jioni akiwa amejihami kwa kisu. 
Awali alikuwa ametishia kwenye mtandao wa Facebook kwa karibu wiki moja kwamba alitaka kumuua Rais Kenyatta akimlaumu kwa kusababisha mateso na unyanyasaji wa walalahoi.
Lakini kwenye mahojiano, babake alisema kijana huyo, ambaye ni mwanafunzi wa mwaka wa tano anayesomea uhandisi katika Chuo Kikuu cha Jomo Kenyatta (JKUAT), ni mwenye nidhamu ya hali ya juu na hangefanya shambulio hilo kama angekuwa mwenye akili timamu. 
Vilevile, aliomba vijana wanao shabikia kitendo hicho mtandaoni wakome na waelewe kwamba mwanawe hakujua alichokuwa akifanya. 
Kile alichofanya hakikuwa sawa na hakuwa mzima kiakili. Kama angekuwa sawa kiakili hangefanya hivyo. Vijana wasisifu kile alichofanya. Mwanangu ni mgonjwa,” akasema.
Kulingana naye, nidhamu ya Brian ndiyo ilimwezesha kufanya vyema kwenye 
masomo yake tangu shule ya msingi hadi akapata alama ya 'A' kwenye Mtihani wa Kitaifa wa Shule ya Upili (KCSE) na hatimaye kwenda kusomea uhandisi.
Alianza kutatizika kiakili alipokuwa katika mwaka wa tatu chuoni, kulingana na 
babake. 
Katika maandishi yake kwenye mtandao wa kijamii wa Facebook, Brian alikuwa amekashifu vikali watu wanaodai kwamba amerukwa akili. 


Question: Brian Kibet Bera aliingia wapi
Answer: Ikulu
Pope John Senior High School and Minor Seminary (formerly St John's Seminary and College, nicknamed POJOSS), is an all-boys boarding school, located at Effiduase, Koforidua, in the Eastern Region of Ghana. It was established in 1958 by Bishop Joseph Oliver Bowers SVD as a Catholic seminary for boys who wished to become priests. Students are offered courses such as general arts, general science, business and visual arts to pursue and after their stay in the school, sit an external examination called the West African Senior School Certificate Examination to be placed in any of the tertiary institutions in the country. The students of the school are usually referred to as "Pojomma" while the alumni are addressed as Pojoba, to which they respond "Daasebre". Since its establishment in 1958, the school has achieved many successes and has produced great men for Ghana and the world over. There are 2100 boys in the school.

Question: Mantam bεn mu na Pope Johns Seminary ntoasoᴐ sukuu wᴐ?
Answer: Eastern Region of Ghana
Rafael Nadal Parera (Catalan: [rəf(ə)ˈɛl nəˈðal pəˈɾeɾə], Spanish: [rafaˈel naˈðal paˈɾeɾa]; born 3 June 1986) is a Spanish professional tennis player. He is currently ranked world No. 3 in singles by the Association of Tennis Professionals (ATP). He has been ranked world No. 1 for 209 weeks, and has finished as the year-end No. 1 five times. Nadal has won an all-time record 22 Grand Slam men's singles titles, including a record 14 French Open titles. He has won 92 ATP singles titles, including 36 Masters titles, with 63 of these on clay. Nadal is one of only two men to complete the Career Golden Slam in singles.[lower-alpha 2] His 81 consecutive wins on clay is the longest single-surface win streak in the Open Era.

Question: Ͻman bɛn mu na Rafael Nadal firi?
Answer: Spanish
FAIDA NA MADHARA YA TEKNOLOJIA KATIKA SHULE ZA SEKONDARI 
Teknolojia ni maarifa ya sayansi yaliyowekwa katika matumizi ya vitu kama ufundi au mawasiliano. Teknolojia hii imeleta madhara na pia faida kwa wanafunzi. Teknolojia 
imerahisisha pia maisha ya wanafunzi shuleni na pia katika maisha ya nyumbani.
Kwanza teknolojia imeleta faida nyingi. Wanafunzi hawa wa sekondari wanaweza kusoma kutumia simu au tarakilishi zao wanapokuwa majumbani mwao. Hii imewezeshwa hata bila usaidizi wa mwalimu. Mwanafunzi anaporudi tena shuleni basi atakua amepata maarifa mapya yaliyo fundishwa na mwalimu mwingine ambaye ni teknolojia ya kisasa inayosaidia wanafunzi.
Pia wanafunzi hawa wanaweza kutumia simu kutafuta au kusachi vitu ambavyo hawana ufahamu navyo na ni vya kimasomo. Pia tunaporudi shuleni tunapata shule nyingi wanafunzi hutumia tarakilishi kwa masomo, na hili limewawezesha walimu kupumzika na kupunguza kuongea sana, hadi mwisho wa siku anaumwa na kuanza kutafuta dawa zisizo majina. 
Wanafunzi wanafurahi sababu teknolojia imewarahisishia maisha kwa njia moja au nyingine. Wanashukuru sababu wana uwezo wa kuangalia runinga hata wakiwa shuleni na kujua yote yanayojiri nchini na bado pia nje ya nchi. Shule nyingi zimeweza kuwekwa ukigo wa umeme na hata pia kamera kwa kimombo CCTV, ya kurekodia ili kuweza kuwanasa wote watakao jaribu kuiba.
Teknolojia imewezesha wanafunzi kujengewa mabafu yenye maji moto na baridi. Maji ambayo yanatoka kwenye mifereji midogo midogo iliyowekwa juu ya kichwa. Hii imewezesha wanafunzi kukaa katika mandhari mazuri yanayompa moyo wa kupita mtihani. Hii ina mwezesha mwanafunzi kujihisi huru na pia kuwa na uhuru wa kusoma kwa urahisi.
Teknolojia pia ina madhara yake. Imeharibu sana wanafunzi hasa katika kipindi cha likizo. Wale walio na simu za kuingia mtandaoni huathiri masomo yao kwa kuchukua muda mwingi huko. Wanafunzi hupotoka na kuwa sana na simu zao huku wakiwa mtandaoni badala ya kuwa na vitabu vyao.
Wanafunzi wanaweza kusoma hesabu kwa urahisi kutumia usaidizi wa vikokotoo. Teknolojia inaharibu maadili ya wanafunzi wengi. Kwa jumla, madhara ya teknolojia hupotosha wanafunzi. Teknolojia pia ina faida kemkem zinazo tusaidia katika jamii.

Question: Ni nini huwezesha wanafunzi kujua yanayoendelea
Answer: Runinga
Ji 3 luoro nitie ni ne owito ngimagi, to ji 4 oinyore bang' yamo mapek goyo yien e ot mane gin tiere ekind koth midhiambo manyoro Gita e Kajulu, Kisumu East.

Question: Ji adi maluor owito ngima gi?
Answer: 3
Les bambous sont des plantes monocotylédones appartenant à la famille des Poaceae (graminées), sous-famille des Bambusoideae. Ils se distinguent des autres graminées par leur port arborescent et leurs tiges ligneuses souvent de grande longueur, et sont répartis dans la classification botanique en deux tribus : les Bambuseae, originaires des régions tropicales et subtropicales, et les Arundinarieae, originaires des régions tempérées. Ils sont caractérisés notamment par leurs tiges formées d'un chaume, généralement creux, lignifié, à la croissance très rapide. Les bambous se sont adaptés à de nombreux climats (tropicaux, subtropicaux, et tempérés) et sont présents naturellement dans tous les continents à l'exception de l'Antarctique. Il existe une troisième tribu de Bambusoideae, celle des Olyreae, qui rassemble des bambous herbacés, originaires des régions tropicales d'Amérique latine. Le bambou a été et reste très largement utilisé en tant que plante ornementale, plante alimentaire et matériau de construction (échafaudage).

Question: E tɛ é nɔ̀n sɔ Bamboo wâ ?
Answer: plante ornementale, plante alimentaire et matériau de construction
Ayawaso West or Ayawaso West Wuogon is one of the constituencies in Accra represented in the Parliament of Ghana. It elects one Member of Parliament (MP) by the first past the post system of election. Ayawaso West is located in the Accra Metropolitan Area of the Greater Accra Region of Ghana. Elections.

Question: Mansini bɛn na Ayawaso West Wugon mpɛsoa wɔ mu wɔ Ghana?
Answer: Accra
The Wright Flyer (also known as the Kitty Hawk, Flyer I or the 1903 Flyer) made the first sustained flight by a manned heavier-than-air powered and controlled aircraft-an airplane-on 17 December 1903. Invented and flown by Orville and Wilbur Wright, it marked the beginning of the pioneer era of aviation.

Question: Menene sunan jirgin sama na farko?
Answer: Wright Flyer
Cotonou est la capitale économique et la plus grande ville du Bénin avec 1 228 667 habitants en 2021. Elle abrite aussi de nombreux services gouvernementaux et diplomatiques. Cotonou est connue dans toute l'Afrique de l'Ouest pour son marché international de 20 hectares (Dantokpa), le plus grand marché d'Afrique de l'Ouest, ses Zémidjans (motos-taxis) et un marché secondaire, Missebo, situé à quelques mètres du marché Dantokpa. Le nom Kútɔ̀nú signifie « embouchure du fleuve de la mort » en fon-gbe. Ses habitants sont appelés les Cotonois(es).

Question: É tɛ nyi xɔgbonú Benε tɔn ?
Answer: Cotonou
A total of 11 people have served in the office. The incumbent prime minister is Édouard Ngirente, who took office on 30 August 2017.

Question: Minisitiri w'intebe w'u rwanda yitwa nde?
Answer: Édouard Ngirente
MADHARA YA DAWA ZA KULEVYA 

Miradarati ni dawa ambazo zinapotumika huadhiri mwili na ubongo wa mtu, Mihadarati ina madhara mengi katika mwili wa binadamu. Madhara haya ni kama vile madhara kwa mwananchi binafsi na kwa nchi nzima. Madhara kwa mwananchi ni kama vile upungufu wa akili, magonjwa na nyinginezo ilhali kwa nchi ni kama vile upungufu wa pesa. 
Mtu atakapotumia dawa yoyote ya kulevya kama vile bangi na pombe, huathiri ubongo na humfanya kutembea kama mtu asiyeona mbele wala nyuma. Mtu anapolewa chakari, ubongo wake huacha kufanya kazi vizuri. 

Madawa ya kulevya husababisha magonjwa na zingine hazina tiba. Watu wengi wameaga dunia kwa sababu ya magonjwa husababishwa na madawa ya kulevya. Watoto wengi hukuja juu ya dawa za kulevya. Husahau kwamba kuna watu wanaowategemea kama familia nyingi zimeweza kuaga dunia. Wazazi huwategemea sana watoto wao lakini watoto wao hawasikii. Watu wengi hulewa hadi kurukwa na akili. Akili yao haifanyi vizuri saa zile wamelewa. Huweza kurudi nyumbani awapige familia yake na familia kulia kwa sababu ya kuchapwa kila siku. 

Watoto wanaamuwa kuwa waende barabarani kuishi huko. Watoto wanatafuta chakula takatani. Wazazi huamuwa kuwa pesa wanaopata wangeenda kunywa pombe. Watoto huangaika kupata chakula cha kulala pamoja na watoto wao. 

Watu hulewa hadi hulala mtaro. Kila siku huta kosa wanafunzi wakijaribu kusaidiwa lakini hawasaidiki. Maisha yao inaharibika hivyo. Walimu shuleni husahau wanafunzi wanaotumia dawa ya kulevya na kuwaacha. Walimu huenda na wanafunzi ambao wanataka kusoma na anawacha wanafunzi ambao hawataki. 

Wanafunzi wanaotumia madawa ya kulevya hawapendi kusoma na walimu huwaonea wanafunzi hao huruma. Wanafunzi hao wanaharibu maisha yao kwa kutumia madawa ya kulevya. 
Wanafunzi wa shule tunawaomba kuwa mweze kujikinga na madawa ya kulevya. 



Question: Mama anayetumia mihadarati anajifungua mtoto ameharibika nini 
Answer: Akili
FAIDA NA MADHARA. ZA TEKNOLOJIA KATIKA SHULE ZA_ SEKONDARI 
Naam katika nchi tunamoishi sasa , teknolojia imekuwa ikitumika kila mahali na kwa kila mtu. Kila kitu sasa ni teknolojia. Si shuleni ,si nyumbani si kwa sekta ya Sayansi na popote pale. Katika shuleni haswa shuleni za sekondari, teknolojia na faida na madhara kwû wanafunzi. Baadhi ya faida na madhara hizi ni. 
Kwanza, teknolojia imewafanya wanafunzi kulegea katika masomo yao. Hii inamaana kuwa, wanafunzi wengi wamezoea kutumia mitambo ya teknolojia kama vile simu kwa wingi au kwa muda mrefu na hizi huwafanya kusahau vitabu na masomo yao. 
Pili , teknolojia imechangia kwa tabia hasi zinazoibuka katika jamii. Mfano ni kutumia dawa za kulevya, kujihusisha na tabia mbaya za kimapenzi na zinginezo. Kutumia teknolojia, wanafunzi wengi wanaanza kupotea katika maadili na kanuni' za jamii na hata zile za kidini. 
Tatu, teknolojia imechangia kuto kuwa  na tamaduni za kitambo Hapo awali wanafunzi walikuwa na wakati kukaa na wazazi wao walimu wao ili kuzungumza mawaidha na kupewa mwelekezo katika maisha  Sasa wanafunzi hawana muda huo tena wao hujihusisha na mitambo kutwa nzima na hivi hupotoshwa na hukosa tabia nzuri. 
Teknolojia pia inafaidi kwa wanafunzi wa shule za sekondari. Kwanza, teknolojia huwasaidia wanafunzi kusoma kwa kompyuta inatumika sana kwa video za masomo. Hii ni faida kwa wanafunzi'. Pia Teknolojia hutumika na wanafunzi wanapochunguza kama kwa ripoti labela chanzo cha kuwa kwa Kitu pulan'. Hi huwapa taarifa itakayotumika kuandika ripoti 


Question: Teknolojia imechangia kufa kwa tamaduni za lini
Answer: za kitambo
Msambao wa kasi wa nzige wazua hofu tele

Hofu imezidi kuhusu uwezekano wa hasara kubwa kwa wakulima katika Kaunti za Kisumu na Nyeri, baada ya makundi ya nzige kufika na kuanza kuvamia mashamba Jumanne jioni.

Wadudu hao hatari na ambao wamekuwa wakitekeleza mavamizi kwa mimea nchini na mataifa jirani zaidi ya mwezi sasa walionekana maeneo ya Mukurweini na Mathira (Nyeri), na Muhoroni (Kisumu), wakiwatia wakazi hofu kuhusu usalama wa mimea yao.

Hata hivyo, huko Nyeri wakazi wa maeneo ya Ndima na Muhuru waliamua kutumia mbinu zao wenyewe na wakafanikiwa kuwatimua nzige hao kutoka mashamba yao, baada ya serikali kukawia.
Wakazi hao wanasemekana kuanza kujipanga Jumatatu jioni waliposikia fununu kuwa wadudu hao walikuwa wameonekana wakielekea huko katika eneo la Chehe, kando mwa Mlima Kenya. Nzige walipofika Jumanne  asubuhi, wakazi hao walichoma magurudumu na matawi ili kutoa moshi mkubwa, kisha wakachanganya maji, pilipili pamoja na mimea mingine ya kienyeji na kunyunyuzia mimea. Vilevile, waliendelea kupiga nduru kwa sauti za juu na kupiga madebe matupu ili kutoa sauti kubwa, vitendo vyote hivi vikiwakosesha nzige amani na kuwafanya kuhamia kwingine.

Kufikia saa za adhuhuri jana Taifa Leo ilipozuru, nzige hao walikuwa wameondoka, bila hata kusababisha madhara yoyote kwa mimea.

“Tuliripoti suala hili kwa serikali lakini tulipogundua kuwa hakukuwa na msaada tukaamua kujiundia mbinu ya kuwafukuza nzige sisi wenyewe, wasiharibu mimea,” akasema mkazi kwa jina Muriithi.
Nzige hao walifika Nyeri wakiwa katika makundi mawili na walifanya uharibifu kidogo katika baadhi ya mashamba ya majani chai na kahawa.
Lakini baada ya kufanya ukaguzi jana, idara ya kilimo katika kaunti hiyo iliwataka wakazi kutokuwa na hofu, kwani bado hakuna hasara imeshuhudiwa.
“Tumekuwa mashambani leo asubuhi. Hakuna hasara kubwa kwa mimea kutokana na ukaguzi wetu hadi sasa kwani(nzige hao) wamekula nyasi aina ya Napier tu,” akasema James Wachihi, waziri wa Kilimo.

Wakulima walikuwa wakihofia kuwa huenda wadudu hao wangeathiri shughuli ya mimea ya kahawa kutoa maua na kuathiri mazao. Wakati walivamia sehemu za mashamba ya mimea hiyo.
Nzige hao walitaga mayai mengi ambayo sasa wakulima wanahofia kuwa yataangua kizazi kingine cha wadudu hao waharibifu, wakati serikali ya kaunti ilisema itasambaza dawa za kunyunyuzia mayai hayo kwa wakulima.
Katika Kaunti ya Kisumu, wakulima wa miwa walikuwa wakihofia hasara kubwa baada ya wadudu hao kuvamia mashamba, wakazi wa eneo la Ngere Kamarawa wakiiomba serikali kuwasaidia kuwamaliza.

“Eneo la Muhoroni ndilo huzalisha chakula kingi Kisumu, tusisubiri wakulima wapate hasara ndipo suluhisho itolewe,” akasema Naibu Kamishna wa Kaunti eneo la Muhoroni Erick Wanyonyi.

Wakati huohuo, Shirika la Chakula na Kilimo (FAO) lilitaja hali ya nzige kuvamia mashamba Kenya, Ethiopia na Somalia kuwa ya kutisha sana na ambayo inatishia hali ya utoshelezaji wa vyakula siku za baadaye.

Maafisa wa FAO walisema kuwa makundi ya nzige yanazidi kuripotiwa kuhama hama kati ya Ethiopia na Kenya, wakati wadudu hao wanazidi kutaga mayai.



Question: Nzige walitaga nini
Answer: Mayai
Kenya sani en e tel mar piny mang'ima e mbeka mar teko maok rum (renewable energy). Loka mar Olkaria, manie loka mar Nakuru, en e kama dongoie teko mar "geothermal" (teko mar tielo) ma ochopo mita megawatt 950 (950 MW). Teko mar Olkaria V mane ochakore e dwe mar Jun 2019 nosemiyo Kenya bedo namba aboro (8th) e piny mang'ima kuom teko mar geothermal. Bende, mbeka mar teko mar yamo (wind power) e loka mar Lake Turkana e Marsabit County en loka maduong'ie e piny Afrika, ka nigi masinde mag yamo (turbines) 365 mane chiwo teko mar megawatt 310 (310 MW). Teko mar yamo kod geothermal kanyachiel osemiyo hian piero aboro kuom hian (80%) mar stima mane Kenya tiyogo sani e higa 2024 bedo teko maler.

Question: Olkaria V ne ochakore dwe mane kendo Kenya ne obedo namba adi e piny?
Answer: Jun 2019 nosemiyo Kenya bedo namba aboro (8th)
The discography of Tupac Shakur, an American rapper, consists of 11 studio albums. Throughout his career, Shakur has sold 75 million records worldwide. He has scored 5 No. 1 albums on Billboard 200 and 8 No. 1 albums on Top R&amp;B/Hip-Hop albums. In 2001, Guinness World Records hailed him as the then Best-selling artist of rap in the US. According to Recording Industry Association of America, he has sold 36.5 million albums and an additional 4 million under his alias "Makaveli" with ", making him the second best-selling hip-hop artist in history (behind Eminem). Four were released before Shakur's death on September 13, 1996, and seven were posthumously released, the first being ", released on November 5, 1996 (although the album was finished before Shakur's death).

Question: Nyimbo ngapi za Tupac zimetolewa baada ya kifo chake?
Answer: seven
HOTUBA KUHUSU UMUHIMU WA MITI

“Mwalimu mkuu, naibu wa mwalimu mkuu, walimu, viranja na wanafunzi wenzangu, hamjambo?. Leo hii kama mnavyojua tumekusanyika hapa hapa kuzungumza kuhusu umuhimu wa miti. Kama mnavyojua miti ina manufaa mengi katika maisha ya binadamu na ni jukumu na kila mtu kujitolea mhanga na kulinda miti. 

Umuhimu wa kwanza ni kuwa miti huwa ni nyumbani kwa wanyamapori kama vile simba. Wanyama hawa huweza kuwavutia watali ambao huja humu nchini na kuleta pesa za kigeni. Pia miti huweza  kutumiwa katika usafishaji wa hewa. Miti huweza kutupa hewa tunayopumua kwa sababu huweza kutumia hewa yetu tunayoipumua nje kutegeneza chakula nayo hutupa hewa safi. 

Miti huwa ni chanzo cha vyakula kwa mfano miti huweza kutupa matunda ambayo ina umuhimu katika miili ya binadamu na pia huwapa wanyamapori vyakula ili waweze kuishi. Pia, miti hutumiwa kama dawa. Daktari wa miti shamba huweza kutumia miti kutengeneza dawa ambazo husaidia na kukimu maisha ya binadamu. 

Jambo lingine ni kuwa miti huleta mvua. Zile sehemu ambazo hakuna mvua, utapata mazao yamekauka na pia hali ya hewa katika maeno hayo huwa mabaya.  Miti hii huweza kuleta mvua na mvua hiyo huweza kuleta maji ambayo hutumika katika njia mbali mbali ikiwamo kunyunyizia mimea, kuoga, kuwapa mifugo maji, na pia kupika. 

Miti huweza kutumika katika utengenezaji wa vitabu. Vitabu hivi huwasaidia wanafunzi katika maandishi yao ya kila siku. Pia, miti huzuia mmomonyoko wa udongo. Miti huweza kushikilia udongo wenye rutuba usibebwe na maji wakati wa mafuriko au hata wakati wa upepo mkali.   

Miti pia huweza kutumika katika ujenzi wa nyumba. Hii huwasaidia binadamu kuishi maisha bila ya kuogopa kwa sababu usalama wao huwa umeimarishiwa na ujenzi wa nyumba dhabiti. Pia hutumiwa katika mapishi baadhi ya miti hutumiwa kama kuni ili kuweza kupika chakula. 

Sina mengi ya kusema bali ninawahimiza kila mtu kuchukua jukumu ili kulinda miti na kama waswahili walivyosema usipoziba ufa utajenga ukuta. 

Question: Vitabu huwasaidia lini wanafunzi katika maandishi yao
Answer: kila siku